Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 2 5181797 5057903 2026-08-16T10:34:44Z Ueschar 151377 вычытка 5181797 wikitext text/x-wiki {{Дамен верхняга ўзроўню| name=.ac| background=#CCF| image=| адкрыты=[[1997]]| тып=[[Нацыянальны дамен верхняга ўзроўню]]| статус=Active| рэгістратар=<!-- Ascension Island Network Information Centre (run by [[Internet Computer Bureau]]) -->| арганізатар=<!-- [[Cable and Wireless]] (Ascension Island) -->| прызначэнне=<!-- Entities connected with [[Ascension Island]] -->| выкарыстанне=<!-- Various uses, sometimes connected to education and academia; a few sites actually on Ascension Island -->| абмежаванні=<!-- 2nd-level registrant must have professional or academic qualification (apparently not actually enforced); 3rd level registrant must be resident on Ascension Island -->| структура=<!-- Registrations are taken directly at the second level or at third level beneath various 2nd-level labels -->| дакументы=[http://www.nic.ac/terms.html Terms & Conditions]; [http://www.nic.ac/rules.html Rules]| disputepolicy=<!-- [http://www.nic.ac/dres.html Dispute Resolution Policy] -->| сайт=[http://www.nic.ac/ NIC.AC] |}} '''.ac''' — [[нацыянальны дамен верхняга ўзроўню]] для [[Востраў Ушэсця|вострава Узнясення)]] ({{lang-en|'''A'''s'''c'''ension Island}}). Выкарыстанне дамена '''.ac''' рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць вострава Узнясення, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца на востраве Узнясення, выходзяць на яго рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона. Дамен часта выкарыстоўваюць для рэгістрацыі сайтаў адукацыйных устаноў (з-за падабенства наймення дамена да скарачэння ''ac.'' ад англ. ''academic''). Таксама часта дамен выкарыстоўваецца асобамі, якія маюць акадэмічную адукацыю. == Рэгістрацыя == {{змест злева}} === Абмежаванні === Абмежаванні на рэгістрацыю і выкарыстанне даменнага імя ў зоне '''.ac''' адсутнічаюць. === Працягласць рэгістрацыі === Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты. Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень. === Перавод на абслугоўванне === На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод (трансфер) даменаў на абслугоўванне да іншага рэгістратара немагчымы. === Інфармацыя ў WHOIS === У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail. Адміністрацыя даменнай зоны '''.ac''' на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена. == Тэхнічная інфармацыя == === IDN-дамены === Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчыма. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-». === Падаўжэнне дамена === Ажыццявіць падаўжэнне дамена '''.ac''' абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен '''.ac''' не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца. Крайні тэрмін падаўжэння дамена ў зоне '''.ac''' пазначаны ў вашым акаўнце і надыходзіць на 3 дні раней за дзень яго рэгістрацыі. Напрыклад, калі дамен быў зарэгістраваны 14 мая, то ў вашым акаўнце будзе пазначаная дата сканчэння рэгістрацыі дамена 11 мая і падаўжаць яго трэба кожны наступны год не пазней за 11 мая. Гэтая сітуацыя звязаная з асаблівасцямі працы даменнай зоны '''.ac'''. Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена '''.ac''' ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты. Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень. Аднаўленне дамена '''.ac''' у працоўны стан пасля сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі платнае. Гэтая сума будзе дададзеная да рахунка за падаўжэнне даменнага імя. Аднаўленне дамена магчымае не ва ўсіх выпадках, уважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі вашага дамена для таго, каб пазбегнуць яго страты. Звычайна аднаўленне дамена '''.ac''' ажыццяўляецца на працягу 1-3 працоўных дзён пасля атрымання аплаты. Максімальны тэрмін аднаўлення для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён. === Змена ўладальніка дамена === Магчыма. === Змена ДНС-сервераў === У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны '''.ac''', змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі. Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень. Пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт. === Патрабаванні да ДНС-сервераў === Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы. == Спасылкі == * {{iana|ac}} * https://www.nic.ac/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213073121/https://www.nic.ac/ |date=13 лютага 2019 }} — Рэгістратар дамена .ac {{Нацыянальныя дамены верхняга ўзроўню}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя дамены верхняга ўзроўню|ac]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]] 7vqzlqgqbyvqpbzp0r3vl6pe8fzfqki 5181798 5181797 2026-08-16T10:34:53Z Ueschar 151377 5181798 wikitext text/x-wiki {{Дамен верхняга ўзроўню| name=.ac| background=#CCF| image=| адкрыты=[[1997]]| тып=[[Нацыянальны дамен верхняга ўзроўню]]| статус=Active| рэгістратар=<!-- Ascension Island Network Information Centre (run by [[Internet Computer Bureau]]) -->| арганізатар=<!-- [[Cable and Wireless]] (Ascension Island) -->| прызначэнне=<!-- Entities connected with [[Ascension Island]] -->| выкарыстанне=<!-- Various uses, sometimes connected to education and academia; a few sites actually on Ascension Island -->| абмежаванні=<!-- 2nd-level registrant must have professional or academic qualification (apparently not actually enforced); 3rd level registrant must be resident on Ascension Island -->| структура=<!-- Registrations are taken directly at the second level or at third level beneath various 2nd-level labels -->| дакументы=[http://www.nic.ac/terms.html Terms & Conditions]; [http://www.nic.ac/rules.html Rules]| disputepolicy=<!-- [http://www.nic.ac/dres.html Dispute Resolution Policy] -->| сайт=[http://www.nic.ac/ NIC.AC] |}} '''.ac''' — [[нацыянальны дамен верхняга ўзроўню]] для [[Востраў Ушэсця|вострава Узнясення]] ({{lang-en|'''A'''s'''c'''ension Island}}). Выкарыстанне дамена '''.ac''' рэкамендуецца для сайтаў, якія датычаць вострава Узнясення, для кампаній і прыватных асоб, якія знаходзяцца на востраве Узнясення, выходзяць на яго рынак, і, натуральна, для ўсіх, каму падыходзіць гэтая даменная зона. Дамен часта выкарыстоўваюць для рэгістрацыі сайтаў адукацыйных устаноў (з-за падабенства наймення дамена да скарачэння ''ac.'' ад англ. ''academic''). Таксама часта дамен выкарыстоўваецца асобамі, якія маюць акадэмічную адукацыю. == Рэгістрацыя == {{змест злева}} === Абмежаванні === Абмежаванні на рэгістрацыю і выкарыстанне даменнага імя ў зоне '''.ac''' адсутнічаюць. === Працягласць рэгістрацыі === Звычайна дамен робіцца даступным да выкарыстання праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты. Максімальная працягласць рэгістрацыі для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень. === Перавод на абслугоўванне === На гэты момант часу магчымая толькі рэгістрацыя новых даменаў у гэтай даменнай зоне. Перавод (трансфер) даменаў на абслугоўванне да іншага рэгістратара немагчымы. === Інфармацыя ў WHOIS === У WHOIS адлюстроўваецца поўная інфармацыя пра ўладальніка дамена — імя, поўны адрас, тэлефон, факс, e-mail. Адміністрацыя даменнай зоны '''.ac''' на гэты момант часу не аказвае афіцыйнай паслугі закрыцця даных пра ўладальніка дамена. == Тэхнічная інфармацыя == === IDN-дамены === Выкарыстанне сімвалаў нацыянальных алфавітаў у імёнах даменаў немагчыма. Дазваляецца выкарыстанне толькі сімвалаў лацінскага алфавіта, лічбаў і сімвала «-». === Падаўжэнне дамена === Ажыццявіць падаўжэнне дамена '''.ac''' абавязкова неабходна да сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі, пазначанага ў вашым акаўнце. У выпадку, калі дамен '''.ac''' не быў падоўжаны ў пазначаны тэрмін, ён пераводзіцца ў непрацоўны стан і ў далейшым выдаляецца. Крайні тэрмін падаўжэння дамена ў зоне '''.ac''' пазначаны ў вашым акаўнце і надыходзіць на 3 дні раней за дзень яго рэгістрацыі. Напрыклад, калі дамен быў зарэгістраваны 14 мая, то ў вашым акаўнце будзе пазначаная дата сканчэння рэгістрацыі дамена 11 мая і падаўжаць яго трэба кожны наступны год не пазней за 11 мая. Гэтая сітуацыя звязаная з асаблівасцямі працы даменнай зоны '''.ac'''. Звычайна падаўжэнне тэрміну рэгістрацыі дамена '''.ac''' ажыццяўляецца праз некалькі хвілін пасля атрымання аплаты. Максімальная працягласць падаўжэння для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень. Аднаўленне дамена '''.ac''' у працоўны стан пасля сканчэння тэрміну яго рэгістрацыі платнае. Гэтая сума будзе дададзеная да рахунка за падаўжэнне даменнага імя. Аднаўленне дамена магчымае не ва ўсіх выпадках, уважліва сачыць за тэрмінам рэгістрацыі вашага дамена для таго, каб пазбегнуць яго страты. Звычайна аднаўленне дамена '''.ac''' ажыццяўляецца на працягу 1-3 працоўных дзён пасля атрымання аплаты. Максімальны тэрмін аднаўлення для гэтай даменнай зоны складае 7 дзён. === Змена ўладальніка дамена === Магчыма. === Змена ДНС-сервераў === У выпадку, калі вы пазначылі карэктныя ДНС-серверы з пункта гледжання адміністрацыі даменнай зоны '''.ac''', змена ДНС-сервераў будзе выкананая на працягу 30 хвілін пасля падачы заяўкі. Максімальны тэрмін змены ДНС-сервераў для гэтай даменнай зоны складае 1 працоўны дзень. Пасля змены ДНС-сервераў для вашага дамена можа мінуць ад некалькіх гадзін да двух дзён, пакуль гэтая інфармацыя абновіцца на ўсіх ДНС-серверах у сетцы Інтэрнэт. === Патрабаванні да ДНС-сервераў === Патрабуюцца мінімум два ДНС-серверы. == Спасылкі == * {{iana|ac}} * https://www.nic.ac/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190213073121/https://www.nic.ac/ |date=13 лютага 2019 }} — Рэгістратар дамена .ac {{Нацыянальныя дамены верхняга ўзроўню}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя дамены верхняга ўзроўню|ac]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1997 годзе]] 8zxteknpssz6cb3f9icgxo5prmoqpdc 0 397 5181587 5109664 2026-08-15T20:14:32Z Emilia Noah 155537 /* Памерлі */ 5181587 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == * [[28 мая]]: Далучэнне [[Аранжавая Свабодная Дзяржава|Аранжавай Свабоднай Дзяржавы]] да [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. * [[3 ліпеня]]: [[Айдаха|Штат Айдаха]] ўвайшоў у склад [[ЗША]], стаўшы 43-м штатам. * [[4 ліпеня]]: Перапахаванне [[А. Міцкевіч]]а ў [[Кракаў|Кракаве]]. * [[12 верасня]]: Заснаваны брытанскі форт [[Харарэ|Солсберы]] на поўдні Афрыкі. * [[19 снежня]]: У [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ў [[Марыінскі тэатр|Марыінскім тэатры]] прайшла прэм’ера «Пікавай дамы» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]]. == Нарадзіліся == * [[12 студзеня]]: [[Васіль Якаўлевіч Ерашэнка|Васіль Ерашэнка]], рускі пісьменнік-сімваліст, [[паэт]], музыкант, [[педагог]] (пам. [[23.12]].[[1952]]) * [[27 студзеня]]: [[Маўна Пекала]], фінскі дзяржаўны і палітычны дзеяч (пам. [[30.6]].[[1952]]) * [[19 лютага]]: [[Казімір Сваяк]], беларускі паэт, драматург, публіцыст, літаратуразнавец, каталіцкі святар * [[12 сакавіка]]: [[Ідрыс I]], кароль [[Лівія|Лівіі]] (пам. [[25.5]].[[1983]]) * [[31 сакавіка]]: [[Уільям Лорэнс Брэг]], аўстралійскі [[фізік]] (пам. [[1.7]].[[1971]]) * [[15 мая]]: [[Кэтрын Эн Портэр]], амерыканскі пісьменніца (пам. [[18.9]].[[1980]]) * [[27 жніўня]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі [[мастак]] (пам. [[18.11]].[[1976]]) * [[14 кастрычніка]]: [[Дуайт Дэйвід Эйзенхаўэр]], 34-ы прэзідэнт [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатаў Амерыкі]] (пам. [[28.3]].[[1969]]) * [[22 лістапада]]: [[Шарль дэ Голь]], французскі генерал і палітык, прэзідэнт [[Францыя|Францыі]] (пам. [[9.11]].[[1970]]) == Памерлі == * [[21 снежня]]: [[Нільс Гадэ]], дацкі [[кампазітар]] * [[26 снежня]]: [[Генрых Шліман]], нямецкі археолаг, раскапаўшы старажытную [[Троя|Трою]] (нар. [[6 студзеня|6.1]].[[1822]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1890| ]] 9cqkujlbp1ug0zb9ddks7w7asnv70bk 0 424 5181764 5138990 2026-08-16T08:44:09Z JerzyKundrat 174 /* Нарадзіліся */ 5181764 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:RIAN archive 141088 Signing Treaty on Establishing Russian-Belarusian Union.jpg|thumb|Цырымонія падпісання Дагавора аб Саюзе Беларусі і Расіі, 2 красавіка.]] [[Файл:Flag_of_Hong_Kong.svg|thumb|Сцяг Ганконга ўпершыню афіцыйна ўзняты 1 ліпеня.]] * [[23 студзеня]]: Утворана [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] і зацверджана палажэнне аб ёй. * [[4 лютага]]: [[Беларусь]] устанавіла дыпламатычныя адносіны з [[Венесуэла]]й. * [[19 лютага]]: [[Беларусь]] усталявала [[Беларуска-перуанскія адносіны|дыпламатычныя адносіны з Перу]]. * [[2 красавіка]]: Падпісанне Дагавора аб стварэнні [[Саюз Беларусі і Расіі|Саюзу Беларусі і Расіі]]. * [[22 красавіка]]: 126-дзённае ўтрыманне закладнікаў у рэзідэнцыі японскага пасла ў [[Ліма|Ліме]] скончылася штурмам і захопам будынку перуанскімі вайскоўцамі. * [[29 красавіка]]: Створана [[Арганізацыя па забароне хімічнай зброі]]. * [[7 мая]]: кампанія [[«Intel»]] афіцыйна прадставіла мікрапрацэсар [[Pentium II]]. * [[11 мая]]: Суперкамп’ютар [[Deep Blue]] перамог у матчы [[Гары Каспараў|Гары Каспарава]], чэмпіёна свету па [[шахматы|шахматах]]. * [[1 ліпеня]]: [[Ганконг]] перайшоў пад кантроль [[КНР]]. * [[4 ліпеня]]: На [[Планета Марс|Марсе]] пачаў працу амерыканскі зонд [[Mars Pathfinder]]. * [[9 ліпеня]]: [[Украіна]] падпісала дагавор аб супрацоўніцтве з [[НАТА]]. * [[26 ліпеня]]: У [[Мінск]]у адбыўся II з’езд беларусаў свету. * [[6 верасня]]: Адбыўся I з’езд «[[Малады Фронт|Маладога Фронту]]». * [[18 верасня]]: На рэферэндуме насельніцтва [[Уэльс]]а вырашыла стварыць уэльскі рэгіянальны парламент. * [[15 кастрычніка]]: Пачаўся праект даследаванняў [[планета Сатурн|Сатурна]] і [[Тытан (спадарожнік)|Тытана]] — [[Касіні-Гюйгенс]]. * [[4 снежня]]: У [[Атава|Атаве]] 125 краін падпісалі Канвенцыю аб забароне ўжывання, назапашвання, вырабу і перадачы супрацьпяхотных мін і аб іх знішчэнні (адмовіліся падпісаць гэты дакумент, сярод іншых, [[Кітай]], [[Расія]], [[ЗША]]). * [[19 снежня]]: У [[кінатэатр]]ах [[ЗША]] адбылася прэм’ера [[фільм]]а «[[Тытанік (фільм, 1997)|Тытанік]]». * [[28 снежня]]: Адбылася прэм’ера «[[Народны Альбом|Народнага Альбома]]», беларускага супольнага музычнага праекта. == Нарадзіліся == * [[19 студзеня]]: [[Марыя Жодзік]], беларуская і польская лёгкаатлетка. * [[17 сакавіка]]: [[Кэці Ледэкі]], амерыканская плыўчыха, сяміразовая алімпійская чэмпіёнка, рэкардсменка свету. * [[15 мая]]: [[Усман Дэмбеле]]: французскі футбаліст. == Памерлі == * [[8 студзеня]]: [[Аляксандра Саковіч]], беларуская пісьменніца (нар. 27.12.1906) * [[10 студзеня]]: [[Александэр Тод]], англійскі хімік-арганік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] 1957 года (нар.2.10.1907) * [[19 лютага]]: [[Дэн Сяапін]], кітайскі палітык і рэфарматар * [[7 сакавіка]]: [[Эдвард Мілс Пёрсел]], амерыканскі фізік * [[27 мая]]: [[Зінаіда Ігнатаўна Канапелька|Зінаіда Канапелька]], беларуская актрыса * [[16 ліпеня]]: [[Дора Маар]], французская мастачка * [[25 ліпеня]]: [[Наталля Арсеннева]], беларуская паэтэса (нар. 20.9.1903) * [[16 жніўня]]: [[Нусрат Фацех Алі Хан]], пакістанскі спявак * [[20 верасня]]: [[Пётр Міхайлавіч Кірыльчанка|Пётр Кірыльчанка]], альтыст, педагог, дырыжор, заслужаны артыст Беларусі (нар. 18.10.1914) {{Храналагічны пералік}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1997| ]] ssb8n02ax6nnecbrevc1d3szsk4fmou 0 715 5181562 5166064 2026-08-15T18:21:30Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5181562 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''30 ліпеня''' — дзвесце адзінаццаты (дзвесце дванаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[101 да н.э.]]: [[Кімбры]] разгромлены рымскай арміяй пад камандаваннем [[Гай Марый|Гая Марыя]] каля Верцэлаў (цяпер [[Верчэлі]], [[Італія]]). * [[762]]: Заснавана новая сталіца [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]] — [[Багдад]]. * [[1502]]: [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў узбярэжжа сучаснага [[Гандурас]]а. * [[1840]]: Расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў перайменаваць «[[губерні Паўночна-Заходняга края]]». * [[1930]]: Ва [[Уругвай|Уругваі]] скончыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|І чэмпіянат свету па футболе]]. * [[1941]]: Польскі эмігранцкі ўрад аднавіў дыпламатычныя адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1980]]: Астравы [[Новыя Гебрыды]] атрымалі незалежнасць пад назвай [[Вануату|Рэспубліка Вануату]]. * [[1980]]: [[Іерусалім]] абвешчаны ''«вечнай і непадзельнай»'' сталіцай [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[1981]]: Адбыўся масавы марш пратэсту ў [[Лодзь|Лодзі]] падчас грамадзянскіх хваляванняў у [[ПНР]]. * [[2002]] : Падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|Прэтарыйскае пагадненне]] паміж [[ДР Конга]] і [[Руанда]]й. * [[2006]]: Кампанія «[[Microsoft Windows]]» афіцыйна спыніла падтрымку «[[Microsoft Windows|Windows 98]]». * [[2016]]: Адкрыты [[Нацыянальны музей Амана]]. * [[2018]]: [[Эмерсан Мнангагва]] атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Зімбабвэ]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Lisa Kudrow 2.jpg|thumb|120px|Ліза Кудроў]] * [[1511]]: [[Джорджа Вазары]], італьянскі [[мастак]] і ахітэктар (пам. 1574) * [[1871]]: [[Віктар Чавусаў]], беларускі грамадскі дзеяч, [[журналіст]] (пам. 1920) * [[1889]]: [[Франс Мазерэль]], бельгійскі мастак * [[1898]]: [[Генры Спенсер Мур]], брытанскі [[скульптар]] (пам. 31.8.1986) * [[1911]]: [[Чэслаў Мілаш]], польскі [[паэт]], [[пісьменнік]], эсэіст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 14.8.2004) * [[1947]]: [[Арнольд Шварцэнэгер]], амерыканскі культурыст, [[акцёр]], палітык * [[1948]]: [[Захар Шыбека]], беларускі гісторык, прафесар * [[1954]]: [[Іван Іванавіч Паўлоўскі|Іван Паўлоўскі]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі * [[1958]]: [[Сяргей Рассадзін]], беларускі [[гісторык]] * 1958: [[Кейт Буш]], англійская спявачка * [[1963]]: [[Ліза Кудроў]], амерыканская актрыса * [[1971]]: [[Том Грын]], канадскі акцёр == Памерлі == [[Выява:Ingmar Bergman Smultronstallet.jpg|thumb|right|150px|Інгмар Бергман]] * [[579]]: [[Бенедыкт I (Папа Рымскі)|Бенедыкт I, Папа Рымскі]] * [[1683]]: [[Марыя Тэрэзія Аўстрыйская]], інфанта [[Іспанія|Іспаніі]], жонка караля Францыі [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] (нар. 10.9.1638) * [[1898]]: [[Ота фон Бісмарк]], германскі палітык, дзяржаўны дзеяч (нар. 1.4.1815) * [[1916]]: [[Альберт Нейсер]], нямецкі ўрач (нар. 22.1.1855) * [[1936]]: [[Понтус Арці]], фінскі дыпламат * [[1978]]: [[Умберта Нобіле]], італьянскі даследчык Арктыкі * [[1995]]: [[Мірдза Бэндрупэ]], латышская паэтэса * [[2003]]: [[Эва Кшыжэўская]], польская актрыса * [[2007]]: [[Мікеланджэла Антаніоні]], італьянскі кінарэжысёр (нар. 29.9.1912) * 2007: [[Інгмар Бергман]], шведскі кінарэжысёр, сцэнарыст, пісьменнік (нар. 14.7.1918) * [[2009]]: [[Юрый Курненін]], беларускі футбаліст і [[трэнер]] (нар. 14.6.1954) * [[2015]]: [[Эндэль Ліпмаа]], эстонскі хімік == Святкуюць == * {{Сцяг Вануату}} [[Вануату]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Кубы}} [[Куба]]: Дзень мучанікаў рэвалюцыі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|730]] </noinclude> [[Катэгорыя:30 ліпеня| ]] 2rllma5qssqg6vaa1d3lnocqn9zfjsb 5181563 5181562 2026-08-15T18:21:44Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5181563 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на ліпень}}</noinclude> '''30 ліпеня''' — дзвесце адзінаццаты (дзвесце дванаццаты ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == * [[101 да н.э.]]: [[Кімбры]] разгромлены рымскай арміяй пад камандаваннем [[Гай Марый|Гая Марыя]] каля Верцэлаў (цяпер [[Верчэлі]], [[Італія]]). * [[762]]: Заснавана новая сталіца [[Арабскі халіфат|Арабскага халіфата]] — [[Багдад]]. * [[1502]]: [[Хрыстафор Калумб]] адкрыў узбярэжжа сучаснага [[Гандурас]]а. * [[1840]]: Расійскі імператар [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]] загадаў перайменаваць «[[губерні Паўночна-Заходняга края]]». * [[1930]]: Ва [[Уругвай|Уругваі]] скончыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 1930|І чэмпіянат свету па футболе]]. * [[1941]]: Польскі эмігранцкі ўрад аднавіў дыпламатычныя адносіны з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. * [[1980]]: Астравы [[Новыя Гебрыды]] атрымалі незалежнасць пад назвай [[Вануату|Рэспубліка Вануату]]. * [[1980]]: [[Іерусалім]] абвешчаны ''«вечнай і непадзельнай»'' сталіцай [[Ізраіль|Ізраіля]]. * [[1981]]: Адбыўся масавы марш пратэсту ў [[Лодзь|Лодзі]] падчас грамадзянскіх хваляванняў у [[ПНР]]. * [[2002]]: Падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|Прэтарыйскае пагадненне]] паміж [[ДР Конга]] і [[Руанда]]й. * [[2006]]: Кампанія «[[Microsoft Windows]]» афіцыйна спыніла падтрымку «[[Microsoft Windows|Windows 98]]». * [[2016]]: Адкрыты [[Нацыянальны музей Амана]]. * [[2018]]: [[Эмерсан Мнангагва]] атрымаў перамогу на прэзідэнцкіх выбарах у [[Зімбабвэ]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Lisa Kudrow 2.jpg|thumb|120px|Ліза Кудроў]] * [[1511]]: [[Джорджа Вазары]], італьянскі [[мастак]] і ахітэктар (пам. 1574) * [[1871]]: [[Віктар Чавусаў]], беларускі грамадскі дзеяч, [[журналіст]] (пам. 1920) * [[1889]]: [[Франс Мазерэль]], бельгійскі мастак * [[1898]]: [[Генры Спенсер Мур]], брытанскі [[скульптар]] (пам. 31.8.1986) * [[1911]]: [[Чэслаў Мілаш]], польскі [[паэт]], [[пісьменнік]], эсэіст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (пам. 14.8.2004) * [[1947]]: [[Арнольд Шварцэнэгер]], амерыканскі культурыст, [[акцёр]], палітык * [[1948]]: [[Захар Шыбека]], беларускі гісторык, прафесар * [[1954]]: [[Іван Іванавіч Паўлоўскі|Іван Паўлоўскі]], беларускі вучоны ў галіне педагогікі * [[1958]]: [[Сяргей Рассадзін]], беларускі [[гісторык]] * 1958: [[Кейт Буш]], англійская спявачка * [[1963]]: [[Ліза Кудроў]], амерыканская актрыса * [[1971]]: [[Том Грын]], канадскі акцёр == Памерлі == [[Выява:Ingmar Bergman Smultronstallet.jpg|thumb|right|150px|Інгмар Бергман]] * [[579]]: [[Бенедыкт I (Папа Рымскі)|Бенедыкт I, Папа Рымскі]] * [[1683]]: [[Марыя Тэрэзія Аўстрыйская]], інфанта [[Іспанія|Іспаніі]], жонка караля Францыі [[Людовік XIV|Людовіка XIV]] (нар. 10.9.1638) * [[1898]]: [[Ота фон Бісмарк]], германскі палітык, дзяржаўны дзеяч (нар. 1.4.1815) * [[1916]]: [[Альберт Нейсер]], нямецкі ўрач (нар. 22.1.1855) * [[1936]]: [[Понтус Арці]], фінскі дыпламат * [[1978]]: [[Умберта Нобіле]], італьянскі даследчык Арктыкі * [[1995]]: [[Мірдза Бэндрупэ]], латышская паэтэса * [[2003]]: [[Эва Кшыжэўская]], польская актрыса * [[2007]]: [[Мікеланджэла Антаніоні]], італьянскі кінарэжысёр (нар. 29.9.1912) * 2007: [[Інгмар Бергман]], шведскі кінарэжысёр, сцэнарыст, пісьменнік (нар. 14.7.1918) * [[2009]]: [[Юрый Курненін]], беларускі футбаліст і [[трэнер]] (нар. 14.6.1954) * [[2015]]: [[Эндэль Ліпмаа]], эстонскі хімік == Святкуюць == * {{Сцяг Вануату}} [[Вануату]]: Дзень незалежнасці * {{Сцяг Кубы}} [[Куба]]: Дзень мучанікаў рэвалюцыі <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|730]] </noinclude> [[Катэгорыя:30 ліпеня| ]] hfmqku4zlgelu72jnmlaxr2c29osidl 0 1775 5181700 4871699 2026-08-16T05:06:56Z StarDeg 16311 5181700 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гарысан}} {{ДД}} '''Уільям Генры Гарысан''' ({{lang-en|William Henry Harrison}}, {{ДН|9|2|1773}}, акруга Чарлз Сіці, [[Вірджынія|штат Віргінія]] — {{ДС|4|4|1841}}) — амерыканскі военачальнік, палітык і дзявяты [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнт Злучаных Штатаў]] (з 4 сакавіка па 4 красавіка 1841 г.). Гарысан знаходзіўся на пасадзе самы непрацяглы час з усіх прэзідэнтаў ЗША: захварэў падчас інаўгурацыйнай прамовы, памёр роўна праз месяц пасля прыняцця прысягі. Гарысан быў апошнім прэзідэнтам, які нарадзіўся да Вайны за незалежнасць і быў у вялікабрытанскім падданстве. == Біяграфія == Бацька Гарысана быў віргінскім плантатарам, актыўна ўдзельнічаў у амерыканскай палітыцы, у прыватнасці, падпісаў Дэкларацыю незалежнасці ў 1776 годзе, а ў 1781—1784 гадах быў губернатарам свайго штата. Сам Уільям Генры з 1791 служыў у арміі, ваяваў на мяжы з індзейцамі і быў ад’ютантам у генерала Уэйна. Удзельнічаў у вайне за Агая ў 1795 годзе. У 1798 годзе выйшаў у адстаўку і заняўся палітыкай. Быў першым губернатарам Індыяны (тады яшчэ не штата, а тэрыторыі, 1800—1813). На гэтай пасадзе займаўся пашырэннем паселішчаў англа-амерыканцаў і пакупкай зямель у індзейцаў, гэта выклікала пратэст апошніх і антыамерыканскі вайсковы выступ на чале з правадыром Тэкумсе. Гарысан праславіўся як нацыянальны герой у 1811 годзе, разграміўшы індзейцаў у бітве пры Тыпекану, за што быў сам празваны «Тыпекану» або «Стары Тыпекану». У 1812 годзе ён камандаваў усімі сіламі дзяржавы супраць канфедэрацыі Тэкумсе (якога падтрымлівалі англічане падчас англа-амерыканскай вайны 1812—1814 гадоў) і разбіў яго на рэчцы Тэмзе на тэрыторыі Канады; Тэкумсе загінуў у гэтай бітве. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{start box}} {{succession box | before=[[Марцін Ван Бюрэн]] | after=[[Джон Тайлер]]| title=[[Прэзідэнт ЗША]]| years=[[4 сакавіка]]—[[4 красавіка]] [[1841]]}} {{end box}} {{Прэзідэнты ЗША}} {{Кабінет Уільяма Гарысана}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарысан Уільям Генры}} [[Катэгорыя:Военачальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі англа-амерыканскай вайны 1812 года]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Губернатары Індыяны]] [[Катэгорыя:Сенатары ад штата Агая]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса]] [[Катэгорыя:Епіскапалы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] j23uxsrneehw08ucngfx91ac55s7emz 5181701 5181700 2026-08-16T05:07:58Z StarDeg 16311 катэгорыі 5181701 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гарысан}} {{ДД}} '''Уільям Генры Гарысан''' ({{lang-en|William Henry Harrison}}, {{ДН|9|2|1773}}, акруга Чарлз Сіці, [[Вірджынія|штат Віргінія]] — {{ДС|4|4|1841}}) — амерыканскі военачальнік, палітык і дзявяты [[прэзідэнт ЗША|прэзідэнт Злучаных Штатаў]] (з 4 сакавіка па 4 красавіка 1841 г.). Гарысан знаходзіўся на пасадзе самы непрацяглы час з усіх прэзідэнтаў ЗША: захварэў падчас інаўгурацыйнай прамовы, памёр роўна праз месяц пасля прыняцця прысягі. Гарысан быў апошнім прэзідэнтам, які нарадзіўся да Вайны за незалежнасць і быў у вялікабрытанскім падданстве. == Біяграфія == Бацька Гарысана быў віргінскім плантатарам, актыўна ўдзельнічаў у амерыканскай палітыцы, у прыватнасці, падпісаў Дэкларацыю незалежнасці ў 1776 годзе, а ў 1781—1784 гадах быў губернатарам свайго штата. Сам Уільям Генры з 1791 служыў у арміі, ваяваў на мяжы з індзейцамі і быў ад’ютантам у генерала Уэйна. Удзельнічаў у вайне за Агая ў 1795 годзе. У 1798 годзе выйшаў у адстаўку і заняўся палітыкай. Быў першым губернатарам Індыяны (тады яшчэ не штата, а тэрыторыі, 1800—1813). На гэтай пасадзе займаўся пашырэннем паселішчаў англа-амерыканцаў і пакупкай зямель у індзейцаў, гэта выклікала пратэст апошніх і антыамерыканскі вайсковы выступ на чале з правадыром Тэкумсе. Гарысан праславіўся як нацыянальны герой у 1811 годзе, разграміўшы індзейцаў у бітве пры Тыпекану, за што быў сам празваны «Тыпекану» або «Стары Тыпекану». У 1812 годзе ён камандаваў усімі сіламі дзяржавы супраць канфедэрацыі Тэкумсе (якога падтрымлівалі англічане падчас англа-амерыканскай вайны 1812—1814 гадоў) і разбіў яго на рэчцы Тэмзе на тэрыторыі Канады; Тэкумсе загінуў у гэтай бітве. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{start box}} {{succession box | before=[[Марцін Ван Бюрэн]] | after=[[Джон Тайлер]]| title=[[Прэзідэнт ЗША]]| years=[[4 сакавіка]]—[[4 красавіка]] [[1841]]}} {{end box}} {{Прэзідэнты ЗША}} {{Кабінет Уільяма Гарысана}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гарысан Уільям Генры}} [[Катэгорыя:Военачальнікі ЗША]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры ЗША]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША]] [[Катэгорыя:Губернатары Індыяны]] [[Катэгорыя:Сенатары ад штата Агая]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя Залатым Медалём Кангрэса]] [[Катэгорыя:Епіскапалы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад пнеўманіі]] rtx2whdtqxwyp1w8c7c7o30ryg4ppk0 0 2714 5181646 5052073 2026-08-16T00:45:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181646 wikitext text/x-wiki {{Замак |Беларуская назва = Стары замак |Арыгінальная назва = |Архітэктурны стыль = [[Готыка]], [[рэнесанс]] |Сучасны статус = {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ 4|411Г000003}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = [[Гродна]] |Месцазнаходжанне = [[Замкавая вуліца (Гродна)|вул. Замкавая]], 21 |lat_dir = |lat_deg = 53.677|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 23.823|lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = 1000 |Архітэктар = [[Юзаф Ройтэн]] |Заснавальнік = |Першае згадванне = [[1127]] |Заснаванне = Канец X — пачатак XI ст. |Пачатак будаўніцтва = XI |Заканчэнне будаўніцтва = XIX |Асноўныя даты = |Стан = Добры: захаваўся палац, уязны мост, рэшткі сцен XII ст., рэшткі Ніжняй і Верхняй царквы |Сайт = http://www.­museum-­grodno.­by |Commons = }} [[Файл:Horadnia (Hrodna), Stary zamak. Горадня, Стары замак (2021) 02.jpg|thumb|290пкс|Замкавая гара]] '''Стары́ за́мак у [[Гродна|Гро́дне]]''', '''за́мак Бато́рыя''' — адзін з найстаражытнейшых помнікаў [[Архітэктура Беларусі|архітэктуры ў Беларусі]], комплекс абарончых збудаванняў, культавых і свецкіх будынкаў XI—XIX стагоддзяў<ref name="belenc">{{Крыніцы/БелЭн|5|Гродзенскі Стары замак||438}}</ref><ref name="horadna">{{кніга |аўтар =А. Марціновіч |частка = |загаловак =Горадна, Горадзен, Гродна: нарысы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =Мастацкая літаратура |год =2008 |том = |старонкі = |старонак =112 |серыя =Твае гарады, Беларусь |isbn =978-985-02-0921-4 |тыраж = }}</ref>{{rp|14}}. Размешчаны ў [[Стары горад (Гродна)|гістарычным цэнтры Гродна]] па адрасе: [[Замкавая вуліца (Гродна)|вуліца Замкавая]], 21. Стары замак адзіны (за выключэннем [[Новы замак (Гродна)|Новага замка]] на суседнім пагорку) захаваны каралеўскі замак на землях [[Беларусь|Беларусі]]. Працяглы час замак быў рэзідэнцыяй [[Вялікія князі літоўскія|вялікіх князёў літоўскіх]] і [[Каралі польскія|каралёў польскіх]] і такім чынам адыгрываў важную ролю ў жыцці чатырох сучасных народаў: [[беларусы|беларускага]], [[літоўцы|літоўскага]], [[палякі|польскага]] і [[украінцы|ўкраінскага]]. У часы [[Сярэдневякоўе|сярэднявечча]] гродзенскі стары замак быў перадавым пунктам (фарпостам) у барацьбе ўсходнееўрапейскіх народаў з [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]], набыў славу легендарнага. «''Замак Гартэн''», як яго называлі прускія храністы, сярод еўрапейскага рыцарства меў славу непрыступнага, паход на які лічыўся справай гонару кожнага [[Тэўтонскі ордэн|тэўтона]]<ref name="pamyac">{{кніга |аўтар =Пашкоў Г. П., Жабрун Я. М., Крэнь І. П. |частка = |загаловак =Памяць: Гіст.-дакум. хроніка горада Гродна |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =Беларуская Энцыклапедыя імя П. Броўкі |год =1999 |том = |старонкі = |старонак =712 |серыя = |isbn =985-11-0147-8 |тыраж = }}</ref>{{rp|59}}. Усяго з канца XIII і да пачатку XV стагоддзяў Гродна і яго замкі вытрымалі каля дваццаці нападаў крыжакоў<ref name="bijahrafija">{{кніга |аўтар =Калектыў аўтараў: А. Вашкевіч, А. Госцеў, В. Саяпін і інш. |частка = |загаловак =Біяграфія гарадзенскіх вуліц. Ад Фартоў да Каложы |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Гародня, Wrocław |выдавецтва =Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN |год =2012 |том = |старонкі = |старонак =370 |серыя =Гарадзенская бібліятэка |isbn =978-93-61617-77-8 |тыраж = }}</ref>{{rp|151}}. Замак размешчаны на высокім і стромкім узгорку на правым беразе [[Нёман]]а пры ўпадзенні ў яго рэчкі [[Гараднічанка|Гараднічанкі]]. Пачаў будавацца ў часы [[Русь|Старажытнарускай дзяржавы]]. Замак неаднаразова руйнаваўся, аднаўляўся і перабудоўваўся. У яго планіроўцы і архітэктуры выяўляюцца напластаванні многіх стагоддзяў. Тапаграфія мясцовасці вызначыла абрыс плану замка, блізкага да трохвугольніка. Працягласць замкавых сцен дасягала амаль 300 м пры сярэдняй таўшчыні каля 3 м. Сцены мелі неаднолькавую вышыню і завяршаліся зубцамі. Ад горада замак аддзяляўся ярам і глыбокім ровам<ref>{{кніга |аўтар =Чантурия В. А. |частка = |загаловак =Архитектурные памятники Белоруссии |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =Полымя |год =1982 |том = |старонкі =116-118 |старонак =223 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. З гістарычных дакументаў вядомы не менш як шэсць яго розных варыянтаў. У пачатку XII стагоддзя стаў княжацкай рэзідэнцыяй [[Гарадзенскае княства|Гарадзенскага княства]]. Тут былі ўзведзены [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкі церам]], [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]], [[Верхняя царква (Гродна)|Верхняя царква]], іншыя жылыя і гаспадарчыя пабудовы<ref name="belenc"/>. У гэты час у замку была пабудавана [[Мураваныя сцены XII стагоддзя Старога замка (Гродна)|мураваная сцяна з плінфы]], аналагаў якой не было сярод іншых усходнееўрапейскіх збудаванняў<ref name="aliakseeu">{{кніга |аўтар =Аляксееў Л. В. |частка = |загаловак =Гродна і помнікі Панямоння |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =Беларуская навука |год =1996 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn =5-343-01410-0 |тыраж = }}</ref>{{rp|22}}. Да нашых дзён захаваліся палац, фрагменты абарончых сцен, руіны Ніжняй і Верхняй цэркваў, княжацкіх пакояў, мост і замчышча. Самымі вядомымі ўладальнікамі замка былі [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] [[Вітаўт]] і [[Каралі польскія|кароль Рэчы Паспалітай]] [[Стэфан Баторый]], а таксама славуты абаронца замка [[Давыд Гарадзенскі]]. Цяпер у замку размяшчаецца [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]. Традыцыйна ўвесь комплекс збудаванняў на Замкавай гары захаваў назву Стары замак<ref name="belenc"/>. == Гісторыя == === Летапісныя згадванні пра Горадзен. Загадка месцазнаходжання летапіснага Горадна === {{main|Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне}} {{Цытата |аўтар=Іпацьеўскі летапіс, 1127 г., першая летапісная згадка пра Гродна|6636 (1127 г.)… Того же лета посла князь Мстиславъ с братьею своею многы кривичи четырьми путьми: Вячеслава ис Турова, Андрея из Володимеря, а Всеволодка из Городна…}} Нараджэнне Гродна — самая сапраўдная таямніца, якая доўгі час выклікала спрэчкі археолагаў. Не захавалася падрабязных летапісных звестак, легенд ці паданняў пра ўзнікненне Гродна. Толькі археалагічныя знаходкі дазваляюць рабіць высновы аб тым, што ўяўляў сабой горад Горадзен у XII стагоддзі, але не высвятляюць пытанне аб назве горада. У 1127 годзе паселішча ўпершыню згадваецца як Горадзен<ref name="horadzen">{{кніга |аўтар =В. В. Швед, А. П. Госцеў, А. А. Дабрыян. |частка = |загаловак =Горадзен. Аповяды з гісторыі горада (10 ст. – сярэдзіна 16 ст.) |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Гродна |выдавецтва = |год =1996 |том = |старонкі = |старонак =60 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>{{rp|9}}. Першая згадка ў летапісах пра гарадзенскіх князёў адносіцца да 1116 года: «''Тем же лете Володимер'' (Манамах) ''отда дщерь сваю Огафью за Всеволодка''». [[Усевалад Гарадзенскі|Усевалад]], сын [[Давыд Ігаравіч|Давыда Ігаравіча]], гэтак жа як і Агаф’я, быў праўнукам [[Яраслаў Уладзіміравіч|Яраслава Мудрага]]. Гарадзенскае княства знаходзілася ў арбіце палітыкі [[Вялікія князі кіеўскія|кіеўскіх князёў]]. У знакамітым паходзе на [[Полацк]], арганізаваным кіеўскім князем [[Мсціслаў Уладзіміравіч (вялікі князь кіеўскі)|Мсціславам Уладзіміравічам]] у 1127 годзе, калі ўдар на Полацкую зямлю планавалася зрабіць адначасова з чатырох бакоў («четырьми путьми»), згадваецца і «Всеволодко из Городна»; гарадзенскія сілы названы пры гэтым на трэцім месцы пасля [[Уладзімір-Валынскі|Уладзіміра-Валынскага]] і [[Тураў|Турава]]. Такім чынам, у той час Горадня ўжо існавала, і Гарадзенскае княства ўяўляла сабой значную ваенна-феадальную адзінку. Пацвярджэннем таму можа служыць факт, што ў XII ст. на невялікай плошчы Старога замка знаходзілася сем вуліц-маставых, каменны княжы церам, а перад ім сцяна з [[Плінфа|плінфы]], аналаг якой можна было знайсці хіба што ў [[Кіеў|Кіеве]]<ref name="semenchuk">{{кніга |аўтар =Семенчук А. А., Гостев А. П. и др. |частка = |загаловак =Королевский город Гродно |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Минск |выдавецтва =Рифтур |год =2010 |том = |старонкі = |старонак =70 |серыя = |isbn =9-78956-919230 |тыраж = }}</ref>{{rp|4}}. Але звесткі летапісаў урыўкавыя і няпоўныя і не даюць поўнага ўяўлення аб месцазнаходжанні горада. Відаць, таму і распачалася спрэчка паміж гісторыкамі ў XIX — пачатку XX ст. аб тым, калі і дзе ўзнік летапісны Горадзен. {{Цытата |аўтар=Мікалай Варонін, расійскі савецкі археолаг|''Пісьмовыя крыніцы летапісаў пра пачатковы перыяд жыцця гэтага горада… настолькі сціплыя і малазразумелыя, што здаўна ў літаратуры, якая абапіралася толькі на гэтыя дадзеныя, не было яснага ўяўлення нават аб месцазнаходжанні самога горада, дзе ўладарылі „гродзенскія“ князі…''}} Большасць даследчыкаў сцвярджала, што горад, аб якім паведамляюць летапісы, — гэта Гродна над Нёманам. Такой думкі прытрымліваліся даследчыкі В. Антаневіч, П. Сямёнаў, П. Баброўскі, З. Глогер. Падзяляў яе і [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Арлоўскі]], які на IX археалагічным з’ездзе ў [[Вільня|Вільні]] прысвяціў гэтай тэме свой даклад. Але існавала і другая група вучоных — [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|М. Карамзін]], С. Салаўёў, Н. Барсаў, якія лічылі, што вялікая аддаленасць нёманскай Горадні ад найважнейшых старажытнарускіх палітычных цэнтраў не дазваляе злучаць з ёй паведамленні летапісаў, а таму атаясамлівалі летапіснае Гродна з мястэчкам Гарадно, што знаходзіцца ў цяперашнім [[Столінскі раён|Столінскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] — славутым цэнтры народнага ганчарства. Пазней да такога пункту гледжання далучыліся польскія даследчыкі [[Юзаф Ядкоўскі|Ю. Ядкоўскі]] і [[Генрык Лаўмянскі|Г. Лаўмянскі]]<ref name="stary_zamak">{{кніга |аўтар =А. А. Трусаў, В. Е. Собаль, Н. I. Здановіч. |частка = |загаловак =Стары замак у Гродне XI—XVIII стст.: Гіст.-археал. нарыс |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =Навука і тэхніка |год =1993 |том = |старонкі = |старонак =152 |серыя = |isbn =5-343-01429-1 |тыраж = }}</ref>{{rp|8}}. Некаторыя гісторыкі ([[Мікола Іванавіч Ермаловіч|М. І. Ермаловіч]] і інш.) летапісныя дадзеныя XII ст. адносілі да пінскай Гародні, а звесткі XIII ст. злучалі з Гародняй нёманскай. У пытанні пра месцазнаходжанне горада пасля XIII ст. сярод даследчыкаў рознагалоссяў не было. Аднак з-за абмежаванасці пісьмовых крыніц ні адзін з бакоў не змог прывесці пераканаўчых довадаў на карысць сваёй пазіцыі. Відавочна, што гэтае пытанне магло быць канчаткова вырашана толькі пры дапамозе археалагічных даследаванняў абодвух населеных пунктаў. Археалагічныя раскопкі, археалагічныя назіранні, праведзеныя ў Гродне над Нёманам, сведчаць пра існаванне на гэтым месцы горада ў XI ст., у той жа час у «пінскім» Гарадне такі старажытны культурны пласт не прасочваецца<ref>{{кніга |аўтар = |частка = |загаловак =Гродно. Энцикл. справ. |арыгінал = |спасылка = |адказны =Белорус. Сов. Энцикл.; Редкол.: И. П. Шамякин (гл. ред.) и др |выданне = |месца =Минск |выдавецтва =БелСЭ |год =1989 |том = |старонкі =13 |старонак =438 |серыя = |isbn =5-85700-015-7 |тыраж = }}</ref>. === Узнікненне пасялення на Замкавай гары === Зручны для пабудовы паселішча ўчастак берагавога [[плато]] быў асвоены старажытным чалавекам яшчэ ў эпоху [[неаліт]]у (7—4-е тыс. да н.э.). Аб гэтым сведчаць каменныя сякеры і рэшткі штрыхаванай [[Кераміка|керамікі]] эпохі ранняга [[жалезны век|жалезнага веку]], якая датуюцца рубяжом нашай эры, а таксама нешматлікія кавалкі грубаляпнога посуду VI—VIII стст.<ref name="pamyac"/>{{rp|31}}. [[Файл:Першы замак у Гродне.JPG|thumb|справа|400px|Паселішча на Замкавай гары ў X ст. Рэканструкцыя, мастак Р. Сташкевіч]] Да канца I тысячагоддзя, калі [[славяне]] пачалі засяляць Панямонне, тут жылі [[Балты|балцкія плямёны]]. У ходзе [[Славянская каланізацыя Беларусі|каланізацыі]] славяне будавалі абарончыя паселішчы-крэпасці<ref name="hrodnaznaustva">{{кніга |аўтар =Калектыў аўтараў: Карнялюк В., Швед В. і інш. |частка = |загаловак =Гродназнаўства. Гісторыя еўрапейскага горада |арыгінал = |спасылка =https://docs.rferl.org/be-BY/2012/10/08/4d1c8aac-59ab-449f-8267-4838309c4f84.pdf |адказны = |выданне = |месца =Гародня, Wrocław |выдавецтва =Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN |год =2012 |том = |старонкі = |старонак =339 |серыя =Гарадзенская бібліятэка |isbn =978-83-61617-85-3 |тыраж = }}</ref>{{rp|34}}. Першая хваля славянскай каланізацыі ў Панямонні прыпадае на другую палову X стагоддзя, а вядомы гродзенскі гісторык [[Яўстафій Філарэтавіч Арлоўскі|Я. Ф. Арлоўскі]], абапіраючыся на летапісныя звесткі, пісаў, што кіеўскія князі неаднаразова заходзілі ў Горадзенскую вобласць у X—XI стагоддзях, і называў магчымыя даты — 983, 1038, 1040, 1044 гады<ref>{{кніга |аўтар =Кишик, Ю. Н. |частка = |загаловак =Градостроительная культура Гродно |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Минск |выдавецтва =Белорусская наука |год =2007 |том = |старонкі =30 |старонак =303 |серыя = |isbn =978-985-08-0830-1 |тыраж = }}</ref>. Традыцыйна лічыцца, што паселішча на беразе Нёмана ўзнікла ўжо ў канцы X — пачатку XI ст.<ref name="pamyac"/>{{rp|31}}<ref name="zamki_belarusi">{{кніга |аўтар =Ткачёв М. А. |частка = |загаловак =Замки Беларуси |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Минск |выдавецтва =Беларусь |год =2002 |том = |старонкі = |старонак =200 |серыя = |isbn =985-07-0418-7 |тыраж = }}</ref>{{rp|25}}, аднак некаторыя даследчыкі лічаць, што яно ўзнікла ў другой палове — канцы XI стагоддзя<ref>{{кніга |аўтар =Кудряшов В. И. |частка = |загаловак =Архитектура города Гродно (исследование развития города с XII по XX век) : автореф. дис. … канд. искусствоведения |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне =Институт истории искусств. На правах рукописи |месца =Москва |выдавецтва =Академия наук СССР |год =1960 |том = |старонкі =6 |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref><ref name="hrodzenskija_zamki">{{кніга |аўтар =Ю. В. Кітурка, В. М. Царук |частка = |загаловак =Гродзенскія замкі: гісторыка-архітэктурны нарыс |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Слонім |выдавецтва =Слонімская друкарня |год =2009 |том = |старонкі = |старонак =44 |серыя = |isbn =978-985-6602-77-4 |тыраж = }}</ref>{{rp|3}}. Першапачаткова яно ўяўляла сабою прыродную пляцоўку, штучна ўмацаваную з паўночнага боку ровам і невысокім валам, які апаясваў усю пляцоўку. Па вяршыні вала па перыметры паселішча быў збудаваны [[Тын|частакол]]<ref name="horadzen"/>{{rp|5}}. Паверхня пляцоўкі першапачатковага паселішча мела чашападобную форму, з прагінам у цэнтры. Забудова спачатку размяшчалася хаатычна, па ўсім [[Дзядзінец|дзядзінцы]]. Пазней абазначылася ўязная [[вуліца]], якая выводзіла на невялікую плошчу ў цэнтры паселішча. Ад яе на захад, поўнач і ўсход адыходзілі кароткія правулкі. Не выключана, што на плошчы першапачаткова стаяў драўляны праваслаўны храм, які пазней саступіў месца [[мур]]аванаму [[храм]]у XII ст. — Ніжняй царкве<ref name="pamyac"/>{{rp|31-32}}. Паселішча назвалі ''[[Гродна|Горадзен]]''<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|25}}. Трапіць на [[гарадзішча]] можна было з усходняга боку праз браму, да якой праз глыбокі яр быў перакінуты драўляны [[мост]]. Мяркуецца, што браму дадаткова абаранялі вежы. Тэрыторыя гарадзішча была хаатычна забудавана невялікімі драўлянымі хатамі, побач знаходзіліся гаспадарчыя пабудовы: [[стайня|стайні]], [[свіран|свірны]], [[хлеў|хлявы]]. Адзіная вуліца, якая ішла ад брамы да цэнтра паселішча, заканчвалася невялікай плошчай, выбрукаванай камянямі. Рэшткі гэтай брукаванкі былі знойдзены падчас археалагічных раскопак. Таксама былі знойдзены [[зброя]], упрыгожанні, кавалкі [[слюда|слюды]], якая выкарыстоўвалася ў якасці аконнага [[шкло|шкла]], і іншыя рэчы, якія сведчаць, што асноўную частку насельніцтва гарадзішча складалі заможныя людзі — княжацкія дружыннікі. Акрамя дружыны, тут жылі людзі, якія яе абслугоўвалі, у асноўным рамеснікі<ref name="horadzen"/>{{rp|5}}. Паселішча праіснавала нядоўга і загінула падчас пажару, які ўзнік, хутчэй за ўсё, падчас адной з варожых навал. Аплаўленыя кавалкі шкла, слюды і [[метал]]у сведчаць, што пажар быў моцны і ахапіў усё паселішча, выпаліўшы яго ўшчэнт<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|36}}. === Аднаўленне пасялення === [[Файл:Стары замак паводле Рапапорта.JPG|thumb|right|400px|Рэканструкцыя замка ў XII—XIII стст. паводле Рапапорта]] {{Цытата |аўтар=Міхась Ткачоў, беларускі археолаг|Сярод тагачасных дрымучых лясоў і пушчаў Панямоння летапісны горад Горадзен глядзеўся як незвычайны яркі аазіс, дзе на яго ўзбярэжным таржышчы біла ключом заможнае эканамічнае жыццё, дзе суровы быт змякчаўся атмасферай высокой духоўнай культуры, дзе стаялі небывалай красы чатыры храмы (а можа і больш) і непрыступны мураваны замак.}} Паселішча адыгрывала значную ролю ў стратэгічных планах славянскіх князёў як крэпасць на балцка-славянскім [[Мяжа|памежжы]], і таму пасля [[пажар]]у жыццё ў ім не спынілася, а, наадварот, набыло большы размах<ref name="bijahrafija"/>{{rp|149}}. Рэшткі папялішча былі засыпаны, а паверхня пляцоўкі зруйнавана. Так утварыўся першы пласт зямлі, які адпавядае першапачатковаму паселішчу другой паловы XI стагоддзя. Над ім ляжыць наступны пласт, багаты знаходкамі XII—XIII стагоддзяў. Таўшчыня яго дасягае трох метраў, што сведчыць аб інтэнсіўным будаўніцтве, якое ішло на пляцоўцы Старога замка. Пасля пажараў у першую чаргу былі адноўлены абарончыя ўмацаванні<ref name="horadzen"/>{{rp|7}}. Умацаваны дзядзінец быў пабудаваны на месцы паселішча XI ст. і стаў умацаваным цэнтрам старажытнай Горадні. Па краях замкавага пагорка быў узведзены шырокі (да 15 м) і высокі абарончы вал з пяску, культурнага слоя і суглінку. У сярэдзіне для трываласці былі закладзены [[дуб]]овыя і [[Хвоя|сасновыя]] бярвёны, а вонкавы схіл выкладзены камянямі. Па версе вала замест ранейшага вастраколу пабудавалі драўляныя сцены-[[горадня|гародні]] з баявой [[галерэя]]й, па вуглах сцен і ў самых небяспечных месцах абароны былі пастаўлены вежы<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|36-37}}. Ад узвышша з боку поля замак аддзяляў глыбокі яр. Паступова адбудавалі дамы і гаспадарчыя пабудовы<ref name="architektura">{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік|Гродзенскі Стары замак|Я. Г. Звяруга, А. А. Трусаў|181-182}}</ref>. [[Файл:Стары замак-1937.jpg|thumb|злева|300px|Рэшткі дамоў, знойдзеныя падчас раскопак ля Ніжняй царквы]] Ужо ў канцы XII ст. Горадна вылучаецца сярод іншых гарадоў Панямоння, што адбілася і на яго планіроўцы<ref name="bijahrafija"/>{{rp|150}}. Планіроўка паселішча вызначылася на доўгія гады, забудова стала больш шчыльнай. Найбольш інтэнсіўнае будаўніцтва на тэрыторыі замка ішло ў XII — пачатку XIII ст., забудова аднаўлялася кожныя 6—8 гадоў. Цэнтральная частка замкавага двара мела [[Драўніна|драўляную]] жылую забудову, якая захоўвала сваю планіроўку на працягу XII—XVII стагоддзяў<ref name="archealohija">{{крыніцы/Археалогія Беларусі|1|Гродзенскі Стары замак|А. А. Трусаў|266-267}}</ref>. Асноўная вуліца шырынёй 2 метры, вымашчаная часанымі дошкамі, ішла ад уязной [[Брама|брамы]] да плошчы, на якой, верагодна, знаходзілася драўляная [[Царква (збудаванне)|царква]]. Уздоўж вуліцы і адыходзячых ад яе завулкаў стаялі невялікія агароджаныя двары, якія належалі рамеснікам і чэлядзі<ref name="horadzen"/>{{rp|7}}. Сярэднія памеры горадзенскіх жылых пабудоў XI—XIV ст. складалі 12—16 м², шырыня вуліц — 2—3,2 м<ref name="archealohija"/>. Кожны двор меў драўляную хату (памерам прыкладна 4x4 м) з глінабітнаю печкаю і некалькі гаспадарчых пабудоў<ref name="horadzen"/>{{rp|7}}. Дамы [[зруб]]най канструкцыі былі ў большасці аднапакаёвыя, але сустракаліся двух- і нават трохпакаёвыя дамы. Археолагі заўважылі, што, у адрозненне ад іншых гарадоў, у Гродне дамы ставілі не на зямлю, а на падмуркі з камянёў ці на ўкапаныя ў зямлю драўляныя палі. [[Падлога]] насцілалася з колатых драўляных дошак, у кутку знаходзілася [[печ]]ка-каменка<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|39}}. На тэрыторыі замка знаходзілася і некалькі сядзіб, якія складаліся з двух-пяці жылых і гаспадарчых пабудоў; магчыма, сярод іх былі і двухпавярховыя. Сядзібы агароджваліся частаколам з плах, двары, як і вулічная маставая, высцілаліся дошкамі<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|3}}. Аналіз шматлікіх знаходак рэшткаў керамічнага посуду дае ўяўленне аб этнічным складзе насельніцтва горада і сведчыць, што, акрамя [[дрыгавічы|дрыгавічоў]] і [[валыняне|валынян]], насельнікамі Горадна з’яўляліся прадстаўнікі заходнеславянскіх плямён<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|37-38}}. Абмежаваная абарончымі збудаваннямі, плошча гарадзішча не давала магчымасці паселішчу расці. Будаўніцтва перакінулася на супрацьлеглае ўзвышша, якое цяпер называецца [[Новы замак (Гродна)|Новым замкам]], дзе сяліліся рамеснікі і гандляры<ref name="horadzen"/>{{rp|7}}. Пасяленне хутка развівалася і ўжо ў XII ст. мела моцныя драўляна-земляныя ўмацаванні. На паўночным схіле пагорка вучоныя знайшлі руіны мураванай сцяны даўжынёй каля 12 м, складзенай з цэглы-плінфы. Некалі яе даўжыня дасягала 45 метраў, шырыня — 1,5 м, а вышыня — не менш за 5 м. Рэшткі другой цаглянай сцяны былі выяўлены ва ўсходняй частцы дзядзінца. Падобныя драўляна-каменныя абарончыя збудаванні, якія датуюцца XII ст., на беларускіх землях больш нідзе не сустракаюцца<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|3}}<ref name="stary_zamak"/>{{rp|14}}. У спалучэнні з 30-метровай стромай гары і водамі Нёмана старадаўні Горадзен быў амаль непрыступны<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|25}}. У пачатку XII ст. крэпасць ператварылася ў княжацкую рэзідэнцыю (замак), сталіцу ўдзельнага княства. На беразе Нёмана быў пабудаваны двухпавярховы [[Княжацкі церам (Гродна)|княжацкі хорам]], у цэнтры замка ўзведзена вялікая багата аздобленая [[Ніжняя царква (Гродна)|Ніжняя царква]], якія значна ўзвышаліся над сціплай драўлянай забудовай<ref name="stary_zamak"/>{{rp|14}}. Тэрыторыя вакол царквы забудоўвалася драўлянымі будынкамі. Месцазнаходжанне царквы вызначала напрамак вуліц: адна праходзіла з [[поўнач]]ы на [[поўдзень]], другая — з [[захад]]у на [[усход|ўсход]]. Уязная брама знаходзілася ва ўсходняй частцы замка<ref name="architektura"/>. Сярод асноўных заняткаў жыхароў паселішча было ворыўнае земляробства і жывёлагадоўля. Значнае месца займалі паляванне і рыбалоўства, пры гэтым паляванне ў сваім значэнні не саступала жывёлагадоўлі. Рамяство на першапачатковым паселішчы прадстаўлена толькі вырабамі ганчароў і кавалёў, яго развіццё пачалося толькі з узнікненнем горада, калі ў ім пачалі сяліцца шматлікія рамеснікі і гандляры<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|38}}. === Замак падчас барацьбы з Галіцка-Валынскім княствам. Уваходжанне ў склад ВКЛ === Да сярэдзіны XIII стагоддзя горад разам з замкам паступова развіваўся, яго абыходзілі стараной ваенныя ліхалецці. Так, большасць даследчыкаў сыходзяцца на тым, што Гродна пазбегла лёсу іншых старажытнарускіх гарадоў, якія загінулі падчас [[мангола-татарскае нашэсце|татара-мангольскага нашэсця]]. Прынамсі, факт знішчэння горада татарамі не знаходзіць археалагічнага пацверджання. Гродзенскае княства хоць і мела памежнае становішча і знаходзілася ў цесных сувязях з мясцовымі балцкімі плямёнамі, аднак і гэтыя адносіны мелі пераважна характар мірнага суіснавання<ref name="bijahrafija"/>{{rp|150}}. Становішча карэнным чынам змянілася ў сярэдзіне XIII стагоддзя, калі для замка і горада настаў час суровых выпрабаванняў. На працягу амаль дваццаці гадоў горад уяўляў сабой арэну ваенных дзеянняў. Пасля смерці ў 1241 годзе апошняга гарадзенскага князя [[Юрый Глебавіч, гродзенскі князь|Юрыя Глебавіча]], унука [[Усевалад Гарадзенскі|Усевалада Давыдавіча]], горад стаў аб’ектам жорсткай барацьбы паміж галіцка-валынскімі і літоўскімі князямі. 3 сярэдзіны 1240-х гадоў намаганнямі [[Міндоўг]]а і [[Эрдзівіл]]а Горадзен увайшоў у склад [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1253 годзе [[Даніла Раманавіч]], князь галіцкі, захапіў горад пад сваю ўладу, але ненадоўга, бо ўжо ў 1259 годзе яму прыйшлося ваяваць за яго зноў. Пасля смерці Данііла Раманавіча ў 1264 г. Горадзен перайшоў да яго сына [[Шварн Данілавіч|Шварна Данілавіча]]. Пасля смерці Шварна [[Уладзімір Васількавіч]] валынскі не змог утрымаць Горадзен, і ў 1270 г. ён перайшоў у рукі літоўскага князя [[Трайдзень|Трайдзеня]], які, як мяркуецца, да гэтага быў горадзенскім князем. Каб умацаваць сваё становішча, Трайдзень пасяліў у Горадне і [[Слонім]]е [[прусы|прусаў]], якія збеглі ад крыжакоў<ref name="horadzen"/>{{rp|33}}. У 1274 годзе Трайдзень разам з гарадзенскай дружынай напаў на [[Драгічын (Польшча)|Драгічын-Надбужскі]], які належаў галіцка-валынскаму князю [[Леў Данілавіч|Льву Данілавічу]], захапіў горад і «''избиша вся и мала и до велика''». Напад гарадзенцаў выклікаў жорсткую помсту князя Льва Данілавіча. У яго канфлікт з Трайдзенем былі ўцягнуты амаль усе суседнія княствы. Галіцкі князь звярнуўся за дапамогай да татарскага хана Менгуцімера, «''прося себе помочи у него на Литвоу''». Даўшы Льву войска на чале з ваяводам Ягурчынам, Менгуцімер адначасова прымусіў ісці на «Літву» залежных ад яго [[Бранскае княства|бранскага]] і [[Смаленскае княства|смаленскага]] князёў. Да гэтага саюзу далучыліся [[Пінскае княства|пінская]] і [[Тураўскае княства|тураўская]] дружыны. Руска-татарскі паход 1274 быў цяжкім ударам для Горадна, але ён не дасягнуў канчатковай мэты з-за сварак і адсутнасці адзінства ў стане саюзнікаў. {{Цытата |аўтар=Іпацьеўскі летапіс пра падзеі 1277 г.|Пруси же и Бартеве, выехавше из города, удариша на не ночь и избиша е все, а другие изомаша и в город ведоша…}} У 1277 г. на горад зноў напала галіцка-валынскае войска на чале з князямі Мсціславам, Юрыем і Уладзімірам, але і на гэты раз іх напаткала няўдача. Перабежчык паведаміў гарадзенцам аб бязладдзі ў варожым войску, і яны направілі на яго дружыну прусаў. Прусы адных пабілі, другіх узялі ў палон. На наступны дзень паўднёварускія князі штурмавалі Горадзен. Як паведамляе летапіс, абаронцы горада «''аки мертва стояша на забролях города''». Такога адпору нападаючыя не чакалі і сталі прасіць міру, «''како города им не имати''», ды зышлі прэч: «''городу не вспеша ничего же тако возвратит а во свояси''»<ref name="pamyac"/>{{rp|58-59}}. Лічыцца, што з гэтага часу Горадзен канчаткова ўвайшоў у склад ВКЛ<ref name="horadzen"/>{{rp|33}}. === Выгляд замка ў другой палове XIII — пачатку XV стагоддзя. Далейшае развіццё паселішча === Дзядзінец па-ранейшаму меў драўляныя сцены-горадні, па версе ішла баявая галерэя, прыкрытая [[бруствер]]ам-забаролам. Захаваліся яшчэ і мураваныя сцены XII ст. Асноўнай кропкай абароны стала [[Гарадзенская вежа|мураваная вежа-стоўп]]. Яна знаходзілася побач з брамай дзядзінца і выступала за лінію сцяны. Такое зручнае месцазнаходжанне давала магчымасць абаронцам трымаць пад абстрэлам мост, браму і частку прылягаючай да брамы сцяны. На гэты час прыходзіцца заняпад у эканамічным развіцці паселішча. Бесперапынныя войны, пастаянная пагроза знішчэння не спрыялі развіццю горада. Археалагічныя раскопкі на Старым замку выявілі трохметровы культурны слой, які ўтварыўся за адзначаны час. Ён бедны на знаходкі. Асноўную іх частку складае зброя, пераважна наканечнікі стрэл. Знаходак, якія б сведчылі аб стане рамяства, настолькі мала, што многія даследчыкі гавораць аб замаруджванні ці нават аб спыненні развіцця горада ў гэты перыяд. У гэты час у належным стане падтрымліваліся толькі гарадскія ўмацаванні, ніякага адмысловага будаўніцтва не вялося<ref name="horadzen"/>{{rp|33-34}}. У 1312 годзе горадзенскім кашталянам стаў князь [[Давыд Гарадзенскі|Давыд Даўмонтавіч]], які здолеў абараніць горад ад крыжацкіх навал. Атрымаўшы доўгачаканы перадых у бесперапынных бойках з крыжакамі, гарадзенцы пачалі адбудоўваць свой горад і замак<ref name="horadzen"/>{{rp|35}}. Менавіта ў гэты час, у XIV ст., на руінах згарэлай у 1183 годзе Ніжняй царквы пабудаваны невялікі квадратны ў плане храм з адной [[апсіда]]й — [[Верхняя царква (Гродна)|Гродзенская Верхняя царква]]<ref name="architektura"/>. Як сведчыць Іпацьеўскі летапіс, у другой палове XIII ст. замак меў рубленыя сцены з бярвёнаў з прыкрытымі брустверамі баявымі пляцоўкамі<ref name="architektura"/>. [[Файл:Kamianiec, Padrečnaja. Камянец, Падрэчная (N. Orda, 20.04.1876).jpg|thumb|справа|Камянецкая вежа на малюнку Н. Орды. Згодна з летапіснымі сведчаннямі, падобная вежа была пабудавана ў замку і была разабрана ў XVI ст. Яе месцазнаходжанне дакладна не вызначана.]] {{Цытата |аўтар=Іпацьеўскі летапіс пра падзеі 1277 г.|Столп бо камен высок стоя перед вороты города, и бяху в нем заперлися Прузи, и не бысть им мимо онъ пойти к городу, побивахуць бо со столпа того; и тако приступиша к нему и взяша и, страх же велик и ужасть паде на городе, и быша аки мертвее стояще на заборолех города, о взятьи столпа, зане то бысть упование их.}} У гэты ж час у замку была ўзведзена магутная каменная вежа-[[данжон]] (верагодна, тыпу бергфрыд<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|3}}), вельмі падобная на [[Камянецкая вежа|Камянецкі слуп]]. Верагодна, што вежу-стоўп у Горадне пабудавалі валынскія майстры. Упершыню вежа ўзгадваецца ў пісьмовых крыніцах у 1277 годзе пры апісанні паходу [[Галіцка-Валынскае княства|галіцка-валынскіх князёў]] на Горадзен. Летапісец паведамляе, што «стоўп» стаяў перад уездам у замак, перад самымі варотамі. Вежа-данжон прастаяла да XVI ст., пасля чаго была разабрана<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|25}}. Досыць цікавай уяўляецца праблема размяшчэння ў сістэме замкавых умацаванняў Горадзенскага «стаўпа». Большасць даследчыкаў лічыць, што ён знаходзіўся на пляцоўцы Старога замка, непадалёк ад увахода і ў структуры сцен, — там, дзе паказана высокая круглая вежа на гравюры Цюнта канца XVI ст. Аднак, уважліва прааналізаваўшы паведамленне Іпацьеўскага летапісу за 1277 год, польскія даследчыкі Ю. Вайцяхоўскі і С. Александровіч, а таксама іх беларускія калегі Ю. Заяц і М. Макараў прыйшлі да высновы, што «стоўп» мог размяшчацца на суседнім пагорку [[Ніжні замак (Гродна)|Ніжняга замка]] і быў злучаны з брамай Старога замка мостам. Такое размяшчэнне вежы стварала магчымасць поўнага кантролю над уваходам у замак, аднак яе захоп не азначаў падзення ўсяго «''града''», як гэта і апісана ў летапісе<ref>{{кніга |аўтар =Ю. М. Бохан, А. А. Скеп’ян |частка = |загаловак =Побыт феадалаў Вялікага Княства Літоўскага ў XV — сярэдзіне XVII стагоддзя |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца =Мінск |выдавецтва =Беларусь |год =2011 |том = |старонкі =52 |старонак =271 |серыя = |isbn =978-985-01-0932-3 |тыраж = }}</ref>. Прыкладна такога ж меркавання прытрымліваўся М. Варонін, які лічыў, што мураваная вежа знаходзілася не літаральна перад замкавай брамай, а побач з ёй, выступаючы за лінію абарончых умацаванняў так, што з вежы можна было абараніць і сцены, і замкавую браму. Даследчык выказаў слушную думку аб тым, што «стоўп» XIII ст. быў уключаны ў склад больш позняга мураванага замка Вітаўта з высокай круглай вежай, якая стаяла на павароце ўсходняй сцяны замка і моцна выступала ўперад<ref name="stary_zamak"/>{{rp|21}}. У той жа час за межамі горада ўзнікае так званы «акольны горад» — гандлёва-рамесны пасад, які па плошчы быў ужо большы за дзядзінец і які ўжо ў XIV ст. згадваецца пад назвай «''[[Ніжні замак (Гродна)|Ніжні замак]]''»<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|25}}. У XIV ст. на руінах згарэлай у 1183 г. Ніжняй царквы пабудаваны невялікі квадратны ў плане храм з адной [[апсіда]]й — [[Верхняя царква (Гродна)|Гродзенская Верхняя царква]]<ref name="architektura"/>. === Замак падчас барацьбы з крыжацкай навалай. Давыд Гарадзенскі === У XIII—XIV стст. Горадзенскія ўмацаванні лічыліся ключом да [[Панямонне|Панямоння]], авалодаць замкамі імкнуліся [[крыжакі]]<ref name="aliakseeu"/>{{rp|33-34}}. Гэты ключ не толькі замыкаў водны і сухапутны шлях у глыб краю, але і ахоўваў заможны горад, які быў значным гандлёва-рамесным, рэлігійным і культурным цэнтрам вялізнага краю зямель [[Усходнія славяне|усходняга славянства]]<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|26}}. Крэпасць над Нёманам з яе выгоднай стратэгічнай пазіцыяй была галоўнай перашкодай на шляху ўсходняй экспансіі нямецкага ордэна, а сам горад — важнай эканамічнай базай у барацьбе Вялікага Княства Літоўскага з крыжакамі: тут знаходзіліся асноўныя склады правіянту і амуніцыі. Кожны паход супраць нямецкіх рыцараў пачынаўся з Горадні, у тым ліку і на Грунвальд у ліпені 1410 года<ref name="semenchuk"/>{{rp|4}}. Фармальнаю нагодаю для паходаў сталі [[Язычніцтва|язычнікі]]-прусы, якія схаваліся тут<ref name="bijahrafija"/>{{rp|151}}. {| border=1 align=left class="wikitable" |- class="dark" | '''Год нападу''' || '''Кіраўнікі аблогі і колькасць нападаючых''' || '''Вынік''' |- | 1284 || Конрад Цірнберг, магістр Тэўтонскага ордэна || <span style="color:red;">Захоплены з-за здрады абаронцаў</span> |- | 1296 || Зігфрыд Райберг, камандор з Бальгі || <span style="color:blue;">Замак выстаяў, разрабаваны ваколіцы</span> |- | 1296 || Генрых Зуцверт || <span style="color:blue;">Замак выстаяў, нападаючыя панеслі вялікія страты</span> |- | 1305 || Конрад Ліхтэнхаген, камендант Брандэнбурга, комтур || <span style="color:blue;">Замак выстаяў, конніца Гедзіміна адкінула ворага</span> |- | 1306 || Альберт Гагель, 400 воінаў || <span style="color:blue;">Беспаспяховы набег</span> |- | 1306 || Эбергард Варнемберг, камандор Кенігсберга, 100 ордэнскіх братоў і 6000 коннікаў || <span style="color:blue;">Беспаспяховы набег</span> |- | 1311 || комтур Ота фон Берген, 5 рыцараў і 400 коннікаў || <span style="color:blue;">Няўдалы, войска Гедзіміна разграміла захопнікаў</span> |- | 1314 || Генрых фон Плоцке, магістр Кенігсберга, каля 5000 коннікаў || <span style="color:blue;">Замак выстаяў, конніца Гедзіміна адкінула ворага</span> |- | 1328 || Вернер Арсялен, гросмайстар Тэўтонскага ордэна, 60 рыцараў і 300 ратнікаў || <span style="color:red;">Замак спалены, жыхары заплацілі кантрыбуцыю</span> |- | 1362 || Генінг Шындэкопф, магістр Тэўтонскага ордэна || <span style="color:blue;">Няўдалы набег, захопнікі разбіты пры пераправе цераз Нёман</span> |- | 1364 || нямецкі граф фон Ханаў з Лівоніі || <span style="color:blue;">Замак выстаяў, ваколіцы спалены</span> |- | 1373 || ??? || <span style="color:blue;">Замак выстаяў</span> |- | 1375 || Альберт фон Заксан, прэфект Ратэнбурга || <span style="color:blue;">Замак выстаяў</span> |- | 1377 || Тэадорых фон Эльнер || <span style="color:blue;">Замак выстаяў</span> |- | 1379 || Крыжакі-аўстрыйцы, каля 2000 ваяроў || <span style="color:blue;">Замак выстаяў</span> |- | 1390 || Ягайла, польскі кароль || <span style="color:red;">Замак здаўся пасля 50-дзённай аблогі</span> |- | 1393 || Тэўтонскі ордэн || <span style="color:red;">Замак узяты і спалены</span> |- | 1402 || Тэўтонскі ордэн || <span style="color:blue;">Замак выстаяў, ваколіцы спалены</span> |} {{clear}} [[Крыжацкі паход на Гродна (1284)|Першае сутыкненне з крыжакамі]] адбылося ў XIII ст. і стала для абаронцаў Горадна адначасова і трагічным, і павучальным. У 1284 годзе войска [[магістр]]а [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] Конрада Цірнберга ўзяла горад у аблогу. Крыжакам не ўдалося штурмам узяць замак, гараджане рашуча адбівалі ўсе навалы. Захопнікі завалодалі горадам толькі пасля здрады прусаў Скомунда і яго брата<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|63}}, якія раней жылі ў [[Старажытная Прусія|Прусіі]], спалілі горад і разбурылі ўмацаванні. Замак быў хутка адноўлены і ўжо ўзімку 1296 года зноў абложаны Тэўтонскім ордэнам на чале з камендантам [[замак Бальга|Бальгі]] Зігфрыдам Райбергам. Нягледзячы на тое, што вораг узяў сам горад і разбурыў яго, гэтак жа як і наваколлі, уласна замак крыжакі не ўзялі, а сам Райберг, відаць, загінуў пад сценамі замка. Паход крыжакі паўтарылі праз некалькі месяцаў на чале з камендантам Бальгі Зуцвертам. Рыцары сустрэлі такое моцнае супраціўленне абаронцаў замка, што вымушаны былі бясслаўна вярнуцца дадому<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|26}}. Зімой 1305 года адбылася чарговая аблога. Два дні абараняліся гарадзенцы, пакуль не прыйшла дапамога. У 1306 годзе крыжакі ізноў з’явіліся пад сценамі замка, і ў гэты раз гродзенскія ваяры паспяхова змагаліся з імі, крыжакі змаглі заняць толькі пасад. Яшчэ два напады ордэнцаў у 1311 і 1314 гадах аказаліся няўдалымі для іх<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|5}}: нягледзячы на тое, што велічыня войска даходзіла да 6000 чалавек, ім так і не ўдалося захапіць замак. У той цяжкі для Горадзеншчыны час вялізную ролю ў абароне Горадна і ўсяго Панямоння адыгрываў кашталян горадзенскага замка князь [[Давыд Гарадзенскі|Давыд]]. Давыд праславіўся як мужны абаронца Горадна, граза прускіх, [[Інфлянцкі (Лівонскі) ордэн|лівонскіх]], [[Данія|дацкіх]] і [[Германія|нямецкіх]] рыцараў. Нягледзячы на тое, што Давыд быў [[Праваслаўе|праваслаўным]], вялікі князь [[Гедзімін]] выдаў за яго сваю дачку — прыгажуню Біруту. Ваенны талент Давыда быў такі моцны, што Гедзімін аказваў Давыду перавагу перад сваімі братамі і сынамі ў ваенных справах з суседнімі землямі. У пачатку 1324 года ў [[Вялікі пост]] вялікае войска крыжакоў тайна напала на радавую сядзібу Давыда [[Верцялішкі]], ушчэнт спаліла яе і забіла ўсіх жыхароў. У адказ на гэта злачынства князь зрабіў паход у [[Мазовія|Мазовію]] і разбіў вялікае войска праціўніка. А ў 1326 годзе ён з 1200 вершнікамі і з саюзным атрадам [[Палякі|палякаў]] здзейсніў спусташальны паход на [[Брандэнбург]]. Як кінжал увайшло гэтае войска ў самае сэрца Германіі, дайшоўшы да [[Франкфурт-на-Одэры|Франкфурта-на-Одэры]]. Не могучы супрацьстаяць войску Давыда, крыжакі падкупілі польскага рыцара Андрэя Госта, які здрадніцкім ударам у спіну забіў палкаводца ў ягоным шатры. Пакуль быў жывы Давыд Гарадзенскі, крыжакі Прускага ордэна не адважваліся нападаць на Горадзен. Са смерцю князя скончылася паласа адноснага спакою ў жыцці гарадзенцаў<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|29}}. У пачатку восені 1328 года вялікае войска крыжакоў на чале з гросмайстрам Тэўтонскага ордэна з атрадам колькасцю 60 рыцараў і 300 простых ратнікаў падышло да сцен Горадна<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|63}}. Большая частка войска крыжакоў схавалася на подступах да замка, а каля 400 чалавек пачалі рабаваць прадмесці, пасля чаго адышлі. Жыхары горада, вырашыўшы, што крыжакі адышлі дадому, выйшлі з умацаванняў. У гэты час захопнікі з засады кінуліся на горад, захапілі замак, разрабавалі яго і спалілі, а жыхары заплацілі вялікую кантрыбуцыю. [[Файл:Зброя ў Гродзенскім замку.JPG|thumb|злева|Экспазіцыя зброі ў музеі замка. На доўгім крыжацкім мячу маецца надпіс — «''Пі кроў''», які гучыць як дэвіз захопнікаў]] Жыццё ў Горадне наладзілася толькі ў сярэдзіне XIV ст. Так, у 1356 годзе жыхары Горадна ўдзельнічалі ў ваенным паходзе ў прускую правінцыю Альтэнштадт і ўзялі ў аблогу горад Гутэнштадт, а на пачатку лета галоўны маршалак Прускага ордэна Генінг Шындэкопф з вялікім войскам накіраваўся ў Горадна. Рыцары спрабавалі пераправіцца цераз Нёман, але ў гэты час іх атакавалі гараджане. Страты ворага, відаць, былі даволі вялікімі, бо кіраўнікі паходу адмовіліся ад аблогі Горадна. У 1364 годзе ўдачы пад сценамі Горадзенскага замка шукаў ужо Лівонскі ордэн, пад сцягі нямецкага графа фон Ханаў сабралася каля 40 князёў з розных краін [[Еўропа|Еўропы]]. [[Англія|Англійскія]] рыцары пераправіліся цераз [[Ла-Манш]], каб пад сцягам заступніка ўсіх рыцараў [[Георгій Перамаганосец|св. Георгія]] пашукаць удачы пад непрыступным замкам, вядомым усёй рыцарскай Еўропе. Аднак удача ад крыжакоў адвярнулася, замак застаўся няскораным, усю злобу крыжакі спагналі на наваколлях Горадна (паводле іншых звестак, гарадзенскі князь Патрык выйшаў насустрач захопнікам з харугвамі і крыжамі, каб паказаць, што перад імі хрысціянскі горад, і тым самым выратаваў Горадна<ref name="bijahrafija"/>{{rp|151}}). Лівонскі храніст зазначыў, што ваяры «бязлітасна знішчылі наваколлі Горадна, забраўшы шмат людзей у няволю». Крыжакі паўтарылі паход у жніўні 1373 года. У 1375 годзе войска прэфекта [[Ратэнбург]]а [[герцаг]]а Альберта фон Заксена сустрэла жорсткі адпор жыхароў Горадна. Галоўнымі абаронцамі горада і замка былі простыя жыхары. Удача была на баку абаронцаў, большасць захопнікаў была забіта ці паранена, сам герцаг трапіў у палон, астатнія збеглі з поля бою. Аднак ужо ў 1377 годзе, а пасля і ў 1379 годзе прускія крыжакі пры падтрымцы 2000 [[Аўстрыя|аўстрыйскіх]] і іншых еўрапейскіх рыцараў зноў з’яўляліся пад сценамі Горадна<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|29}}. Новы этап у жыцці замка пачынаецца ў часы валадарства Вітаўта, які стаў гарадзенскім князем у 1376 годзе. Горадзен быў спадчынным уладаннем князя. Пасля таго, як у 1386 годзе яго стрыечны брат [[Ягайла]] стаў [[Каралі польскія|польскім каралём]], Вітаўт стаў прэтэндаваць на велікакняжацкі сталец у [[Вільня|Вільні]]. Паміж братамі пачалася зацятая міжусобная барацьба, адным з эпізодаў якой стала аблога гарадзенскага гарнізона ў 1390 годзе. Замак, якім валодаў Вітаўт, спазнаў 50-дзённую аблогу з боку войскаў [[Ягайла|Ягайлы]]. Напачатку пасля шматразовых штурмаў паў Ніжні замак. У гэты час Вітаўт у саюзе з крыжакамі спрабаваў дапамагчы абаронцам замка з уласназробленых умацаванняў на супрацьлеглым боку Нёмана, якія ён назваў Новы Горадзен. Цераз раку быў працягнуты жалезны цэп, на якім умацавалі чаўны і такім чынам зрабілі мост. Па ім з замка вынеслі параненых, а таксама ўвялі падмацаванні ў замак. Такі стан спраў не задавальняў Ягайлу, які загадаў вышэй па цячэнні пасекчы тоўстыя дрэвы, звязаць іх у плот і пусціць па рацэ. Такі імправізаваны таран зваліў мост, становішча абаронцаў замка пагоршылася, і на 50-ы дзень аблогі замак здаўся<ref name="semenchuk"/>{{rp|9}}. Вядомы гісторык [[Ян Длугаш]] паведамляе, што ў 1390 годзе ў штурме Старога замка бралі ўдзел [[бамбарда|бамбарды]], [[баліста|балісты]] і ўжываўся розны ваенны рыштунак<ref name="stary_zamak"/>{{rp|23}}. Каб заручыцца падтрымкай гарадзенцаў, Ягайла ў 1391 годзе дае гораду першы прывілей на самакіраванне па [[Магдэбургскае права|Літоўскім праве]] і ўзмацняе гарнізон крэпасці атрадам польскіх ваяроў. Але калі ў тым жа годзе Вітаўт разам з саюзнымі крыжакамі на чале з [[Конрад фон Валенрод|Конрадам Валенродам]]<ref name="bijahrafija"/>{{rp|151}} падышоў да горада, гарадзенскія ваяры зачынілі польскіх салдат у вежы і здалі крэпасць. За дапамогу ў барацьбе з Ягайлам Вітаўт дазваляе крыжакам пабудаваць у сваіх уладаннях тры замкі: Нойгартэн, Метэнбург і Рытэнсведэр<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|65}}. Саюз Вітаўта з крыжакамі быў нядоўгім, пасля падпісання [[Востраўскае пагадненне|Востраўскага пагаднення 1392 года]] ён аб’яднаўся з Ягайлам супраць агульнага ворага — [[Тэўтонскі ордэн|Прускага ордэна]]. У адказ ордэн арганізаваў у 1393 годзе паход вялікага рыцарскага войска на Горадна. Пасля трохдзённага штурму замак быў захоплены і зруйнаваны. Але ўжо праз некалькі год замак паўстаў з попелу<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|26-29}}. У Гродне захаваўся [[тапаніміка|тапанімічны]] напамін пра тагачасныя напады — вёска ''Падкрыжакі'', якая нядаўна ўвайшла ў межы горада<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|63}}. === Замак Вітаўта === У 1398 годзе здарыўся моцны начны пажар у драўляным замку, у якім ледзь не загінуў сам Вітаўт разам з сям’ёй<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|29}}. Паводле паданняў, Вітаўт разам з жонкай паспеў выскачыць з ахопленага агнём будынка дзякуючы прыручанай [[малпа|малпе]]<ref>{{кніга |аўтар =Е. Л. Фиронова, И. Ю. Исаев |частка =Загадки и легенды Гродно |загаловак =Гродна і гродзенцы: дзевяць стагоддзяў гісторыі (да 880-годдзя горада): матэрыялы Міжнар. навук. канф., Гродна, 10—11 крас. 2008 г. |арыгінал = |спасылка =https://elib.grsu.by/katalog/307506_132820pdf.pdf |адказны =рэдкал.: А. І. Антоненка (адк. рэд.), А. А. Каваленя (адк. рэд.), Я. А. Роўба (адк. рэд.) [і інш.]; навук. рэд. І. П. Крэнь |выданне = |месца =Гродна |выдавецтва =ГрДУ |год =2008 |том = |старонкі =112-119 |старонак =485 |серыя = |isbn =978-985-515-059-7 |тыраж = }}</ref>. Але палац і іншыя пабудовы згарэлі ўшчэнт<ref name="horadzen"/>{{rp|36}}. [[Файл:Stary Zamek w Grodnie.jpg|thumb|злева|300px|Замак Вітаўта на гравюры канца XVI ст.]] Пасля было вырашана больш не будаваць драўляныя збудаванні, на месцы дзядзінца паўстаў моцны каменны замак. Для свайго часу замак быў выключна моцным абарончым, першакласным умацаваннем. У ім гарманічна спалучаліся прыродныя ўмацаванні, на якіх быў пастаўлены моцны комплекс каменных умацаванняў, за якімі падчас небяспекі хаваліся гараджане і навакольнае насельніцтва<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|30}}. Згарэўшыя рэшткі старога замка разабралі, часткова скінулі ўніз, а на іх месцы пабудавалі новыя мураваныя сцены. Падмуркі з вялікіх камянёў на росчыне заклалі на глыбіню аднаго метра, яны былі зроблены з вялізных валуноў, перакладзеных радамі вялікапамернай цэглы. На думку {{нп3|Яраслаў Вайцяхоўскі|Я. Вайцяхоўскага|pl|Jarosław Wojciechowski}}, муроўка сцен замка блізкая да муроў [[Прыбалтыка|прыбалтыйскіх]], а дакладней, [[Літва|літоўскіх]] замкаў<ref name="aliakseeu"/>{{rp|26}}. Гісторык архітэктуры [[У. Чантурыя]] параўноўвае муроўку замка ў Гродне з муроўкай сцен [[пскоўскі крэмль|пскоўскага]] і [[гдоўскі крэмль|гдоўскага крамлёў]], звязваючы падабенства з тым, што замак, верагодна, узводзілі [[Каложа|калажане]], якіх князь Вітаўт узяў у палон пры паходзе на Пскоў<ref>Чантурия В. А. История архитектуры Белоруссии. Т. 1: Дооктябрьский период. 3-е изд. Мн., 1985.</ref>. Магутныя сцены трохметровай таўшчыні былі зроблены з каменю і вялікапамернай цэглы і дасягалі вышыні 6—8 метраў<ref name="horadzen"/>{{rp|36}}. Звернутая да Нёмана сцяна была 120 м у даўжыню, сцяна з боку Гараднічанкі — 90 м, сцяна з боку горада складалася з двух участкаў — 24 і 46 м. Замак меў пяць веж, у тым ліку вежу-браму, круглую ў аснове вежу-слуп і яшчэ тры квадратныя ў аснове вежы памерам 12x12 м<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|30}}. Вежа-брама з турмой пад ёй мела пад’ёмны мост цераз сухі роў, які аддзяляў яе ад гарадскога пасада — [[Ніжні замак (Гродна)|Гродзенскага ніжняга замка]]. У верхняй частцы вежы знаходзіліся навісаючыя байніцы-абламы, за зубцамі — баявая пляцоўка<ref name="archealohija"/>. Другая вежа знаходзілася на беразе Нёмана, 3-я — на мысе Гараднічанкі, 4-я — у паўночна-ўсходнім куце, пятай вежай замка быў, напэўна, «стоўп»<ref name="architektura"/>. [[Нервюра|Нервюры]] і [[партал]] гатычнай вежы на мысе замка насупраць Каложы былі выкладзены з профільнай цэглы, якую знайшлі падчас раскопак. Пры пабудове замкавых муроў, акрамя палявых камянёў, выкарыстоўвалася вялікапамерная цэгла-пальчатка, сярэднія памеры якой роўныя 27—28x13—12x8—8,5 см<ref name="stary_zamak"/>{{rp|24}}. [[Файл:Замак Вітаўта. Рэканструкцыя Вайцяхоўскага.JPG|thumb|right|300px|План замка Вітаўта паводле рэканструкцыі Вайцяхоўскага]] У лінію абароны ўваходзіў новы каменны палац Вітаўта, які меў памеры 45x15 метраў. 50-метровы сухі роў аддзяляў замак ад горада і Ніжняга замка, умацаванні апошняга таксама былі каменнымі. Рэшткі гэтых умацаванняў, пабудаваных у XIV—XV стст., яшчэ бачны на [[Гравюра Адэльгаўзэра-Цюндта|гравюры Гродна 1568 г.]]<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|30}} Мураваны палац Вітаўта быў пабудаваны паміж круглай і паўночна-усходняй вежамі. Двухпавярховы будынак быў прыстасаваны да абароны. Сцяна, звернутая ў бок горада, мела вузкія вокны-байніцы<ref name="horadzen"/>{{rp|36}}. Магутныя [[контрфорс]]ы ўмацоўвалі сцены і вежы. Уся архітэктура замка, які стаў прадстаўнічай княжацкай рэзідэнцыяй, мела гатычныя рысы<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|6}}. У другой палове XV — пачатку XVI ст. спічастыя гатычныя дахі замкавага палаца аздабляла зялёная паліваная вільчаковая дахоўка з вялікім дэкаратыўным шыпам<ref name="stary_zamak"/>{{rp|24}}. Палац князя прымыкаў і злучаўся з уязной вежай праз другі паверх, з другога паверха палаца меўся пераход таксама да брамнай вежы<ref name="aliakseeu"/>{{rp|27}}. Да абарончых сцен прымыкалі гаспадарчыя пабудовы. Так, да абарончых сцен з боку абедзвюх рэк — Нёмана і Гараднічанкі прымыкалі каменныя казематы, якія мелі рознае ваенна-гаспадарчае прызначэнне. Гатычны каземат, падмуркі якога былі знойдзены ў раскопе ў 1985 годзе, быў пабудаваны на рэштках сцяны XII ст. Ад яго захаваліся пяты скляпенняў і спаленая драўляная падлога, каземат разбурыўся падчас вялікага пажару ў XVI ст. Двор перад княжацкім палацам і брамай быў забрукаваны<ref name="stary_zamak"/>{{rp|25}}. Будоўля замка скончылася прыкладна ў 1400 годзе<ref name="bijahrafija"/>{{rp|152}}, а ўжо ў 1402 і 1403 гадах зноў адбудаваны замак зведаў апошнія крыжацкія аблогі. Але захопнікі нават не спакусіліся яго штурмаваць, абмежаваўшыся толькі рабаваннем ваколіц<ref name="horadzen"/>{{rp|36}}. Палац Вітаўта быў амаль цалкам разабраны пасля пабудовы палаца Баторыя, толькі ў двух месцах часткі яго ўключылі ў новы палац, збудаваны паводле тагачасных навамодных архітэктурных павеваў. Ад яго засталася толькі паўночная сцяна даўжынёй 9,7 м і вышынёй 2 м<ref name="horadna"/>{{rp|15}}, з тарца паўночнай сцяны палаца Вітаўта захавалася частка [[готыка|гатычнай]] вежы і невялікага акна, з паўднёвага тарца відаць пераход да брамнай вежы. Археолагі расчысцілі ніжнія часткі сцен палаца Вітаўта, і яшчэ ў 1950-я гады наведвальнікам музея паказвалі гэтыя муры ў падвалах будынка. Аднак у «часы застою» (1970-я гады) малакваліфікаванае кіраўніцтва музея не цаніла гэтыя руіны — сутарэнні палаца былі прыстасаваны пад распранальню для наведвальнікаў, пры гэтым частка помніка была непапраўна пашкоджана<ref name="aliakseeu"/>{{rp|27}}. === Замак пасля бітвы над Грунвальдам. Кароль Казімір і каралевіч Казімір === [[Файл:Kazimierz IV Jagiellonczyk (275186).jpg|thumb|злева|220px|[[Казімір IV Ягелончык]] (мастак [[Ян Матэйка]]) шмат часу праводзіў у сваёй гродзенскай рэзідэнцыі. Сюды яму прывезлі каралеўскую карону, тут ён сустрэў свой апошні дзень жыцця.]] Пасля [[Грунвальдская бітва|грунвальдскай бітвы]] (1410), у якой удзельнічала і гарадзенская харугва, для горада пачалося мірнае жыццё. З ворагам, які больш за стагоддзе раздзіраў Беларускае Панямонне, было скончана. Аднак умацаванні замка яшчэ падтрымліваліся ў належным стане, для гэтага гараджане неслі так званую «гарадавую працу». Яны даглядалі не толькі за станам гродзенскіх умацаванняў, але і на 60 дзён накіроўваліся на працы па рамонце іншых замкаў, у тым ліку і [[Віленскі Верхні замак|Віленскага]]. У сваю чаргу, на працы па ўмацаванню гродзенскай цвярдыні прыцягваліся жыхары іншых гарадоў, як, напрыклад, [[Ваўкавыск]]а. Пасля атрымання Гораднам [[Магдэбургскае права|Магдэбургскага права]] ў ім была ўведзена гарадская ваенная арганізацыя з падзелам на дзясяткі і сотні, з уласнымі баявымі сцягамі і гербам. У замку знаходзілася вялікая колькасць зброі, а ў 1540—1541 гг. замкавую артылерыю абслугоўвалі дванаццаць пушкароў. Увогуле, у XV—XVI стст. з-за геаграфічнага становішча Гродна, які знаходзіўся ў глыбіні краіны, патрэба ва ўмацаваннях паступова змяншалася<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|31}}. Таму ў XV ст. пасля разгрому крыжакоў, а таксама ў сувязі з развіццём ваенна-інжынернай справы (удасканаленні, якія адбыліся ў галіне тактыкі аблогі і выклікалі ўвядзенне ў шырокі ўжытак агнястрэльнай зброі) Стары замак пачаў губляць сваё стратэгічнае значэнне, ператвараючыся ў велікакняжацкую рэзідэнцыю, а потым і ў месца правядзення пасяджэнняў гарадскіх і гродскіх судоў Гродзенскага павета, а таксама захоўвання актавых кніг гэтых устаноў<ref name="mahdeburhskaja">{{кніга |аўтар = Ю. Гардзееў |частка = |загаловак = Магдэбургская Гародня |арыгінал = |спасылка = https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=6137-1.pdf |адказны = |выданне = |месца = Гародня, Wrocław |выдавецтва = Wrocławska Drukarnia Naukowa PAN |год = 2008 |том = |старонкі = |старонак = 384 |серыя = Гарадзенская бібліятэка |isbn = 978-83-89185-68-6 |тыраж = |archive-date = 2 ліпеня 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230702010939/https://pdf.kamunikat.org/download.php?item=6137-1.pdf }}</ref>{{rp|30-31}}. [[Файл:Кароль Аляксандр.JPG|thumb|справа|[[Аляксандр Ягелончык]] быў абраны вялікім князем на гарадзенскім сойме. Дрэварыт, 1506]] Жыццё ў замках і горадзе ў гэты перыяд стабілізавалася. Неаднаразова тут адбываліся перамовы, сустрэчы вялікага князя Вітаўта і караля Уладзіслава II Ягайлы: так, яны тут разам святкавалі ў 1414 годзе [[Каляды]] і вяселле Вітаўта з [[Юльяна Гальшанская|Юльянай]] у 1416 годзе<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|69}}. Часта бываў у гродзенскіх замках пераемнік Вітаўта [[Свідрыгайла Альгердавіч|Свідрыгайла]], потым [[Жыгімонт Кейстутавіч]]. З 1440 года замак перайшоў ва ўладанне вялікага князя [[Казімір IV Ягелончык|Казіміра Ягайлавіча]], у якім ён прымаў пасольства з [[Кракаў|Кракава]], якое прывезла яму польскую каралеўскую карону. Вялікі князь літоўскі і кароль польскі Казімір Ягайлавіч часта спыняўся ў Гродне на адпачынак у час паляванняў і вандровак. Свой апошні дзень 6 чэрвеня 1492 года ён сустрэў таксама ў Гродне, у пабудаваным насупраць Старога замка так званым ''Каралеўскім доме''<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|6}}. У тым жа годзе гарадзенскі сойм абраў чарговага князя — [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]<ref name="pamyac"/>{{rp|59}}. З Гродзенскім замкам звязана жыццё і смерць каралевіча [[Казімір Казіміравіч|Казіміра]], сына вялікага князя літоўскага і караля польскага Казіміра Ягайлавіча. Ён быў вядомы сваёй набожнасцю, і часта, прыходзячы да касцёла ўначы і заспеўшы вароты зачыненымі, ён клаўся перад імі на зямлю, раскінуўшы рукі крыжам, і маліўся да раніцы. Памёр малады каралевіч Казімір у замку ў Гародні 4 сакавіка 1484 года, пазней яго цела было перавезена ў Вільню і пахавана ў адмыслова пабудаванай капліцы ў кафедральным саборы. Падчас перапахавання высветлілася, што мошчы Казіміра нятленныя. У 1602 годзе ён быў кананізаваны [[каталіцтва|каталіцкай царквой]] і з таго часу лічыцца нябесным заступнікам Вялікага Княства Літоўскага і цяперашняй [[Літва|Літвы]]<ref name="semenchuk"/>{{rp|10}}. === Перабудова замка падчас панавання С. Баторыя. Выгляд замка === Бадай што самым вядомым уладальнікам замка з’яўляецца кароль Рэчы Паспалітай Стэфан Баторый, які, не жадаючы залежаць ад прыдворных інтрыг у Кракаве і Вільні, ператварыў Гародню ў сваю галоўную рэзідэнцыю. Перад каралём стаяла ў той час важная задача — вызваліць усходнія землі Вялікага Княства Літоўскага ад войскаў [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]]. Каб быць бліжэй да тэатра ваенных дзеянняў, з 1579 г. кароль фактычна пераносіць у Гародню сталіцу дзяржавы і ваенную стаўку. Стэфан Баторый знаходзіў тут супакой і адзіноту, пасля сваіх пераможных паходаў праводзіў час у паляўнічых забавах, прымаў замежных паслоў, тут жа склікаў Раду Сената Рэчы Паспалітай<ref name="semenchuk"/>{{rp|11}}. {{Цытата |аўтар=Самуэль Кіхель, нямецкі падарожнік |Яго вялікасць польскі кароль мае ў гэтым гарадку Гродне свой дом, які загадаў узвесці зусім нанова. I хоць той яшчэ не даведзены да канца, кароль тут многа спыняецца, бо мае добрую магчымасць паляваць. Да гэтага ў яго каралеўскай вялікасці асаблівае жаданне і ахвота, так што нярэдка на працягу 8 дзён не вяртаецца ў горад…}} Такім чынам, у 1576—1586 гг. Гродзенскі замак стаў галоўнай і любімай рэзідэнцыяй караля Стэфана Баторыя<ref name="pamyac"/>{{rp|26}}. Натуральна, стары, парадкам струхлелы замак вялікага князя Вітаўта ўжо не падыходзіў для караля з яго шматлікай світай і меў патрэбу ў карэннай перабудове. У адпаведнасці з найноўшымі архітэктурнымі павевамі Стэфан Баторый ператварыў Стары замак у пышную каралеўскую рэзідэнцыю, якая нагадвала сваім аздабленнем італьянскае палацца<ref name="semenchuk"/>{{rp|11}}. [[Файл:Гродзенскі замак Макоўскі.JPG|thumb|злева|300px|Стары замак на гравюры Т. Макоўскага. 1600 г.]] Замак быў перабудаваны цягам 1580-х гадоў у стылі нямецкага [[маньерызм]]у архітэктарам [[Юзаф Ройтэн|Юзафам Ройтэнам]]<ref>[https://hrodna.life/articles/hto-spraektavau-staryi-zamak/ Не Санці Гучы. Стары замак у Гродне насамрэч спраектаваў немец?] // hrodna.life, 24.04.2019</ref>. Паводле версіі дырэктара гродзенскага гісторыка-краязнаўчага музея Ю. Кітуркі, замак быў перабудаваны архітэктарам [[Санці Гучы]]<ref name="stary_zamak"/>{{rp|26}}. Ініцыятарам перабудовы сваёй рэзідэнцыі быў сам кароль, [[Стэфан Баторый]], які ператварыў Гродна ў фактычную сталіцу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Пры ім пачалася перабудова верхняга Замка, пасля якой замак страціў суровыя, аскетычныя [[готыка|гатычныя]] рысы, пазбавіўшыся шэрагу старых пабудоў і веж. Знікае праезжая вежа, вежа-[[данжон]] XIII ст., палац Вітаўта<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|31}}. На месцы канюшняў замка Вітаўта па праекце архітэктара [[Юзаф Ройтэн|Ройтэна]] пабудаваны двухпавярховы маньерыстычны палац, які нагадваў у плане выцягнуты ў даўжыню і трохі перакошаны прамавугольнік памерамі 21x60 м. Палац быў увенчаны дэкаратыўным абарончым [[атык]]ам, упрыгожаны аркамі з фігурнымі завяршэннямі і тонкай аздобай акон<ref name="architektura"/>. Адзіная выява палаца Стэфана Баторыя на гравюры [[Тамаш Макоўскі|Тамаша Макоўскага]] датуецца 1600 годам. Будынак меў высокі двухсхільны дах і быў накрыты чырвонай чарапіцай. У цэнтры галоўнага фасада знаходзілася парадная лесвіца, двух’ярусны [[рызаліт]] з [[Аркада (архітэктура)|аркадамі]], якая вяла на другі паверх у каралеўскія пакоі. Астатнія ўваходы былі вельмі сціплыя. Уваход на першы паверх быў побач з параднай лесвіцай, а на трэці — у паўночным тарцы<ref name="caruk">{{кніга |аўтар =В. М. Царук |частка = |загаловак =Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей: Нарыс-даведнік |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне =3-е выданне |месца =Слонім |выдавецтва =Слонімская друкарня |год =2011 |том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>{{rp|4}}. [[Балюстрада]] была каменнай, а часткова — жалезнай. Фасад з боку горада ўпрыгожвалі [[эркер]]ы: 6 па баках — шасцігранныя, з шасцю вокнамі і купалападобнымі дахамі, а ў цэнтры — прамавугольны эркер з чатырма вокнамі. Фасады і франтоны аздабляла двухколернае [[сграфіта]]. Такое аздабленне стваралася дзякуючы двухслойнай тынкоўцы. Яе ніжні слой нанасіўся растворам цёмна-шэрага колеру, верхні — белага. Пасля верхні тонкі слой прадрапваўся да ніжняга. Калі меркаваць па захаваўшыхся дробных фрагментах, то сграфіта ўяўляла сабой раслінны арнамент у выглядзе фестонаў, гірлянд з асобнымі выявамі: галава [[леў|льва]], геральдычныя матывы. Апошнія ўпрыгожвалі і браму. У аблямоўцы акон і дзвярэй малюнак сграфіта ствараў вакол архітэктурных дэталей умоўныя рамы, парталы, а каля эркераў — дэкаратыўныя паясы. Вокны мелі каменнае аздабленне ў выглядзе тонкіх ліштваў з раслінным арнаментам. Каменная разьба ўпрыгожвала таксама эркеры і парталы дзвярэй<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|6-7}}. [[Файл:Стары замак. Першы паверх.JPG|thumb|злева|Першы паверх замка]] Першы паверх палаца меў скляпеністыя перакрыцці, тут знаходзілася канцылярыя, архіў, скарбніца, кладоўка і вартоўня<ref name="architektura"/>. Усяго на першым паверсе было дзесяць памяшканняў<ref name="bijahrafija"/>{{rp|152}}. З параднага квадратнага ў плане вестыбюля левыя дзверы вялі ў вялікую залу з сямю вокнамі і скляпеннямі на двух васьмігранных слупах (зараз яны ўключаныя ў перагародкі). Усходні слуп пастаўлены на падмурку сцяны Вітаўта, заходні абапіраецца на ўласны падмурак. Дзверы з вестыбюля насупраць увахода вялі ў прамавугольнае памяшканне з двума вокнамі, дзе, мяркуючы па вопісе 1653 года, захоўвалася сталовае срэбра. Памяшканне ў выглядзе няправільнай трапецыі каля службовай лесвіцы (з боку Гараднічанкі) адводзілася для архіва. Такая форма пакоя атрымалася ў выніку ўключэння часткі палаца Вітаўта ў баторыеўскі палац. На антрэсолях тут было памяшканне для вартаўнікоў. Астатнія пакоі ніжняга паверха прызначаліся для гаспадарчых і ваенных патрэб. Кардэгардыя каля ўезда была пабудаваная пазней (упамянутая толькі ў інвентары 1680 года), і гарнізон пакуль размяшчаўся ў памяшканнях побач з ім<ref name="aliakseeu"/>{{rp|28-29}}. Сцены першага паверха былі атынкаваныя, падлога складалася з керамічных плітак. Дзверы былі дубовыя, а некаторыя нават з жалеза, пафарбаваныя ў чорны ці зялёны колер, што надавала памяшканням рысы паважнасці і строгасці. У цэнтры першага паверха палаца знаходзіліся квадратныя сені. Толькі з іх можна было трапіць у ізаляваны ад іншых памяшканняў невялікі пакой з двума вокнамі ў бок горада, які выконваў ролю скарбніцы. Найбольш цікавай была вялікая скляпеністая зала ў паўночна-заходняй частцы палаца. Яе скляпенні трымаліся на васьмігранных калонах. Зала мела сем акон, з якіх тры выходзілі на надворак, а чатыры былі ў сцяне з боку горада<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|7}}. Другі паверх займалі каралеўскія пакоі — памяшканні з высокімі разнымі і ляпнымі, мураванымі альбо керамічнымі (з паліваных рознакаляровых плітак) падлогамі, кафлянымі печамі і дэкаратыўнымі каменнымі парталамі<ref name="archealohija"/>. На другім паверсе, згодна з інвентаром 1653 года, было 14 пакояў: сені, зала сталовая, пакой з боку двара, невялікая пярэдняя, пакой з боку горада з эркерам, пакой «бакавы», другі пакой «бакавы», трэці пакой «бакавы» з выхадам у сярэдні эркер, чацвёрты «бакавы» пакой, пакой з боку горада, пакой «убок ад надворка», памяшканне для целаахоўнікаў, пакой «таксама ад надворка», з якога дзверы вялі ў сені і на парадную лесвіцу<ref name="bijahrafija"/>{{rp|152-153}}. Апошняй у інвентары пазначана каралеўская спальня, кутні пакой з усходу, які меў выхад у эркер. Усе памяшканні аб’ядноўваліся ў тыповую палацавую анфіладу<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|7}}. Гэта былі багата аздобленыя вялікія памяшканні з высокімі столямі. Сцены былі аблямаваны паліраваным [[гіпс]]ам. Каменны разны дэкор быў дапоўнены сграфітаваным роспісам з расліннымі [[міфалогія|міфалагічнымі]] матывамі<ref name="archealohija"/>. Столі ўпрыгожвала разьба ці ляпніна. Асабліва адметным было скляпенне ў сталовай зале «''з ружамі і кукламі залацістымі''», аналагічнае скляпенню пасольскай залы на [[Вавель|Вавелі]]. Дзверы разныя і паліхромныя, часцей за ўсё з мармуровымі парталамі. Падлога была выкладзена мармурам ці рознакаляровымі паліванымі керамічнымі пліткамі. Выразным акцэнтам у аздабленні пакояў былі каміны і печы. Апошнія аблямоўваліся зялёнай паліванай ці вельмі дарагой паліхромнай рэльефнай кафляй. У атыку знаходзіліся памяшканні трэцяга паверха, якія асвятляліся невялікімі вокнамі. Сюды можна было трапіць толькі па пакручастай лесвіцы ў паўночным тарцы палаца. Наогул неабходна адзначыць, што ўнутранай сувязі паміж паверхамі не было, кожны з іх меў асобныя ўваходы<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|7}}. Я. Вайцэхоўскаму ўдалося рэканструяваць і вонкавыя фасады пабудовы Баторыя. Яны не былі сіметрычнымі: цэнтрам кампазіцыі з боку горада быў [[алькеж]]. Цэнтрам кампазіцыі дваровага фасада з’яўляўся рызаліт у яго сярэдняй частцы, але ён быў значна пасунуты ў бок брамы. У цэлым прапорцыі і ўпрыгожанні вокнаў фасада былі характэрнымі для эпохі Рэнесансу, прычым вокны ніжняга паверха ўпрыгожанняў не мелі (у адрозненне ад верхніх, за якімі былі каралеўскія пакоі). Куты палаца былі ўзмоцнены контрфорсамі, а на ўзроўні другога паверха — счасаны пад вуглом 45 градусаў. Да счасанай часткі прыстаўляўся алькеж васьміграннай формы. Яго восем арачных вокнаў падкрэсліваліся контурным арнаментам разьбы па каменю. Увесь будынак завяршаў высокі рэнесансны атык, дакладней, ступеньчаты [[франтон]]. У сваім першапачатковым выглядзе палац, несумненна, выглядаў вельмі паважна, паказваючы магутнасць і веліч караля<ref name="aliakseeu"/>{{rp|29}}. Да паўночнага крыла палаца прымыкаў выцягнуты ўздоўж замкавай сцяны будынак з сенцамі пасярэдзіне (пакоі «дворнага»). Далей знаходзіўся кухонны блок. Уздоўж заходняй сцяны размяшчаліся складскія памяшканні са скляпеннямі на арачных падмурках. Над імі знаходзіліся парадныя пакоі, якія пры дапамозе крытай галерэі злучаліся з каралеўскай лазняй. Усе збудаванні замкавага комплексу мелі атынкаваныя і пабеленыя сцены і дахі, пакрытыя пляскатай чырвонай дахоўкай<ref name="archealohija"/>. Уезд на палацавы падворак быў размешчаны крыху на ўсход ад ранейшай уязной вежы Верхняга замка<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|7}}. Брама мела вялікую арку-праезд і высокае надбрамнае памяшканне (у якім, як мяркуецца, знаходзілася капліца) з трыма вялікімі вокнамі, аздобленымі каменнымі ліштвамі. Тут былі [[мармур]]овыя падлогі і шыкоўны камін. Дах быў зроблены ў выглядзе вялікага [[купал]]а, накрытага меддзю. Ад брамы да Новага замка вёў каменны мост з 16 вежачкамі і пад’ёмным звяном каля самой брамы<ref name="stary_zamak"/>{{rp|26}}. Да вежы з боку Нёмана, што засталася ад часоў Вітаўта, прымыкала каралеўская лазня. Над ёй знаходзілася «алебастравая зала» — улюбёнае месца адпачынку караля з цудоўным краявідам на Нёман і наваколле. Праз некаторы час залу ўпрыгожылі мармурам, але яна захавала сваю ранейшую назву. Палац, аднак, не страціў свайго абарончага прызначэння, што падкрэслівалася тоўстымі вонкавымі сценамі і цеснай сувяззю яго планіроўкі з іншымі замкавымі збудаваннямі: вежамі, уязной брамай з пад’ёмным мостам. Сцены на першым паверсе мелі таўшчыню ад 2 да 2,35 м, на другім — 1,6 м. Нават таўшчыня ўнутраных сцен палаца на першым паверсе вагалася ад 1,1 да 2 м, на другім — ад 0,45 да 1,3 м<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|7}}. Замкавыя сцены часоў Стэфана Баторыя былі складзены ў тэхніцы мяшанай муроўкі, калі рады камянёў выраўніваліся суцэльнымі радамі цэглы, прычым умацоўваліся яны як каменнымі, так і цаглянымі клінамі. Пры будаўніцтве выкарыстоўвалі цэглу двух колераў (чырвоная і жоўтая, даволі дрэнна абпаленая). Усе збудаванні замкавага комплексу мелі атынкаваныя і пабеленыя сцены і дахі, накрытыя пляскатай чырвонай дахоўкай. Як і ў ранейшыя часы, большую частку замкавага двара займалі драўляныя гаспадарчыя пабудовы і дамы замкавай чэлядзі. Некаторыя з іх падыходзілі да самага ганка палаца<ref name="stary_zamak"/>{{rp|27}}. Паступова Верхні замак усё часцей называюць Старым, і гэтую назву з цягам часу пачынаюць ужываць і ў дакументах<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|7}}. === Дзейнасць С. Баторыя. Загадка смерці манарха === У пабудаваным замку С. Баторый веў шырокую палітычную дзейнасць. Налічваюць да дзесяці прыездаў Стэфана Баторыя ў горад. У 1580 годзе кароль наведаў Гродна двойчы<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|100}}. У 1581 годзе С. Баторый прымаў паслоў [[Іван IV Грозны|Івана Грознага]], а ў 1584 годзе — пасла англійскай каралевы [[Елізавета I|Елізаветы I]] Герберта. У 1582 годзе кароль сабраў у замку раду сената Рэчы Паспалітай, каб разгледзець прэтэнзіі шляхты. Кароль вырашыў тут справу жыхароў [[Рыга|Рыгі]], якія не прынялі [[Грыгарыянскі каляндар]], а таксама справы [[Гданьск]]а<ref name="pamyac"/>{{rp|78}}. Нарэшце, 2 лістапада 1585 г. Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен на доўгі час: афіцыйна — каб кіраваць упрыгожаннем замка, а фактычна — каб рыхтаваць тут новую вайну супраць [[Вялікае княства Маскоўскае|Маскоўскай дзяржавы]]. У жніўні 1586 г. Баторый прымаў у Горадне пасольства рускага цара [[Фёдар II Гадуноў|Фёдара]], на люты 1587 г. рыхтаваў вальны сойм Рэчы Паспалітай, ад якога чакаў падтрымкі сваёй задумы<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|100}}. [[Файл:Stefan Batory. Стэфан Баторы (1576).jpg|thumb|злева|250px|Стэфан Баторый. Невядомы мастак, каля 1576 г.]] Тут, у Гародні, 12 снежня 1586 года Стэфан Баторый памёр. Як паведаміў яго асабісты лекар Сімон Сымоніус, хутчэй за ўсё, Баторый памёр ад [[пнеўманія|запалення лёгкіх]]<ref name="pamyac"/>{{rp|78}}. {{Цытата |аўтар=Сімон Сімоніус з Лукі, лекар С. Баторыя|Калі ў 1586 годзе кароль знаходзіўся ў Гродне, паміж днямі 25 лістапада і 8 снежня стаялі моцныя маразы, цяжкія нават для тых, хто нарадзіўся ў гэтай краіне. Нягледзячы на такое надвор’е, кароль штодня раніцай адпраўляўся на ловы (звяроў), не апрануўшыся як след. У дзень 2 снежня, калі быў халодны і моцны вецер… выправіўся кароль яшчэ перад усходам сонца на дзікоў у лес кундзінскі, за пяць ці шэсць міль ад Гродна. Нягледзячы на боль, ён паляваў яшчэ два дні…}} Усеагульнае ўяўленне пра Баторыя як пра чалавека жалезнага здароўя аказалася міфам: кароль з маладосці меў на назе незагойную гнойную рану, у спадчыну ад бацькі яму дасталася [[эпілепсія]]. Пра сапраўдны стан здароўя караля ведала толькі яго бліжэйшае акружэнне, на паляваннях і войнах ён вёў сябе так, нібыта хваробы яго не турбуюць. Дні з 25 лістапада па 7—8 снежня 1586 г. (паводле новага календара) былі на Гарадзеншчыне выключна марознымі, ветранымі, імглістымі, нават мясцовыя жыхары цяжка пераносілі такое надвор’е. Але, нягледзячы на надвор’е, кароль увесь час праводзіў на паляванні. 4 снежня кароль вярнуўся з палявання хворы, з ціскам у грудзях і прыступамі задышкі, аднак ужо 7 снежня, не звярнуўшы ўвагі на перасцярогі медыка, зноў сеў на каня і паехаў у Фару Вітаўта на набажэнства. Наступныя дні яго арганізм змагаўся са смерцю. Паміж прыдворнымі медыкамі Міколам Бучэла з Падуі і Сімонам Сімоніем з Лукі не было аднадумства ні адносна дыягназу, ні метадаў лячэння. Перыядычныя прыступы з сутаргамі і стратай прытомнасці адзін з іх прыпісваў [[астма|астме]], другі — эпілепсіі. Баторый захоўваў надзею на выздараўленне, але 12 снежня 1586 года а шостай гадзіне вечара яго не стала. Назаўтра паведамленне пра смерць караля, нягледзячы на тое, што гэта ўтойвалі, разышлося па горадзе. З усіх бакоў горада пачалі збягацца да каралеўскай рэзідэнцыі людзі, настойліва дапытваючыся пра праўдзівасць навіны. Вестка хутка разнеслася па Рэчы Паспалітай і па Еўропе і ўсюды выклікала шок. Завязалася спрэчка аб прычынах смерці Стэфана Баторыя. Прыдворных лекараў абвінавачвалі не толькі ў нядбайным лячэнні, але нават у атручванні караля. Сімоній і Мікола Бучэла пачалі ўскладаць адзін на другога віну за няправільнае лячэнне караля, іх палеміка расцягнулася на 3 гады. Апісанне хваробы Баторыя вылілася ў 1000 старонак друкаванага тэксту, якія, аднак, не высвятлялі прычыны смерці манарха. Каб высветліць ісціну, 14 снежня цела нябожчыка анатаміравалі. Гэта было першае анатаміраванне на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы. Ускрыццё рабіў гарадзенскі цырульнік Ян Зігуліс. Цела Баторыя паўтара гады спачывала ў Фары Вітаўта, дзе ён завяшчаў сябе пахаваць. Але потым, насуперак яго запавету, было вырашана перапахаваць караля ў Кракаве. 29 красавіка гродзенцы развіталіся з целам манарха, ва ўрачыстым перапахаванні рэшткаў Баторыя ўдзельнічала вялікая колькасць польскіх і ліцвінскіх паноў-радцаў і ўраднікаў, высокае духавенства. 23 мая 1588 года ў Кракаве адбылося ўрачыстае перапахаванне<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|100}}. === Замак у XVII стагоддзі. Соймы Рэчы Паспалітай. Рэстаўрацыя замка === Наступныя каралі Рэчы Паспалітай з дынастыі [[Ваза (дынастыя)|Вазаў]] ужо не надавалі Гродну такога значэння, хаця [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслаў IV]] неаднаразова бываў у сваёй гродзенскай рэзідэнцыі. У XVII ст. замак пачынае губляць абарончую ролю, у ім знаходзіліся галоўныя каралеўскія службы. У арсенале замка па стане на 1641 год захоўваліся даспехі на 600 чалавек, некалькі соцень [[мушкет]]аў і шпаг. Цяжкі лёс выпаў гродзенскаму замку ў сярэдзіне XVII ст. [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайна з Масковіяй]] дайшла да Гродна толькі ў 1655 годзе, усё насельніцтва горада змагло загадзя эвакуіравацца ўглыб Польшчы. 22 чэрвеня горад без перашкод захапілі войскі рускага ваяводы Я. К. Чаркаскага. У спусцелым і струхлелым замку былі праведзены абнаўленчыя работы<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|32}}. У канцы ваенных дзеянняў адзіным востравам, у якім бараніўся расійскі гарнізон, заставаўся замак. Толькі ў сакавіку 1661 года мясцовая шляхта на чале з маршалкам [[Гарадзенскі павет|Гарадзенскага павета]] Крыштафам Бухавецкім прымусіла ворага пакінуць замак. Як сведчаць крыніцы, Бухавецкі, «застаўшы выбраным палкоўнікам на патрэбы Гродзенскага павета […] да ахаплення вераломнага непрыяцеля, што застаўся ў фартыфікацы гарадзенскай […] тую фартэцу ад непрыяцеля адбіў»<ref name="mahdeburhskaja"/>{{rp|32}}. Нягледзячы на тое, што падчас вайны замак быў спустошаны і значна пашкоджаны, у 1673 годзе пры каралі [[Міхал Вішнявецкі|Міхале Карыбуце Вішнявецкім]] на Варшаўскім сойме было прынята рашэнне аб правядзенні кожнага трэцяга генеральнага сойма Рэчы Паспалітай у Гродне. Пасяджэнні планавалася праводзіць у Старым замку, і таму паўстала пытанне аб тэрміновым аднаўленні каралеўскай рэзідэнцыі для патрэб сойма<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|8}}. На сойме 1676 года было вырашана прызначыць «''на рэстаўрацыю замка Гродзенскага, для ранейшага саймавання канстытуцыяй 1673 г. суму злотых трыццаць тысяч з падаткаў экстраардынарных, на цяперашнім сойме прынятых''». Аднаўленчыя работы, між тым, зацягнуліся, што было адзначана на чарговым сойме, які быў скліканы ў [[Варшава|Варшаве]] ў 1677 годзе<ref name="mahdeburhskaja"/>{{rp|32-33}}. [[Файл:Krzysztof Zygmunt Pac.jpg|thumb|злева|250px|Крыштаф Жыгімонт Пац. Д. Шульц, 1670]] Рамонтна-будаўнічыя работы адбываліся на працягу пяці гадоў адбудавання пад кіраўніцтвам [[Вялікія канцлеры літоўскія|вялікага канцлера літоўскага]] і старосты гарадзенскага [[Крыштаф Жыгімонт Пац|К. Паца]]. Па некаторых звестках, менавіта ў гэты час каля замкавай сцяны з боку Нёмана быў узведзены будынак, які прызначаўся для пасяджэнняў сойма і меў дзве залы — ''Пасольскую'' і ''Сенатарскую''. Вядома, што гэтыя залы ўпрыгожвала ляпніна, галоўнай тэматыкай якой было ўхваленне рыцарскага саслоўя ў Пасольскай зале і рэспубліканскіх прынцыпаў дзяржаўнага ладу Рэчы Паспалітай — у Сенатарскай. Сенатарская зала праз галерэі і вежу-браму злучалася з каралеўскім палацам. У палацы, уладаром якога ў той час быў [[Ян Сабескі|Ян III Сабескі]], адбыліся значныя змены ў бок спрашчэння<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|8}}. Перабудовы, праведзеныя Пацам у замку, закранулі і палац, галоўным чынам яго фасады. Былі знішчаны кутнія эркеры, аконныя праёмы пазбаўлены каменных аблямаванняў, якія замяніў ляпны барочны дэкор. На дваровым фасадзе замест рызаліту з лесвіцай была зроблена шырокая аднапралётная лесвіца барочнага тыпу, адноўлены скляпенні галерэі і падоўжаны будынак дворнага. У інтэр’еры галоўная ўвага надавалася парадным пакоям, асабліва аўдыенц-зале. Усё будаўніцтва вялося з жоўтай цэглы, сярэднія памеры якой роўныя 29x12x6 см. Будынкі замка былі зноў накрыты тонкай пляскатай дахоўкай<ref name="stary_zamak"/>{{rp|28}}. Першы гарадзенскі сойм пачаў свае пасяджэнні ў снежні 1678 г., яго маршалкам быў [[Францішак Стэфан Сапега|Францішак Сапега]], [[Вялікія канюшыя літоўскія|літоўскі канюшы]]. На гэтым сойме было зацверджана [[Андросаўскае перамір’е]] з [[Вялікае княства Маскоўскае|Расіяй]]. Чарговы сойм праходзіў у 1688 г. У хуткім часе адбылася нейкая значная катастрофа, якая вымусіла весці ў замку аднаўленчыя работы, а ў 1692 годзе трэці і апошні раз паслы і сенатары сабраліся на сойм у сценах Старога замка. Ужо ў час пасяджэнняў гэтых соймаў паслы часта скардзіліся на цеснату Старога замка і іншыя нязручнасці. Паступова ўзнікла думка аб узвядзенні новага палаца, які быў бы дастаткова велічным як каралеўская рэзідэнцыя і зручным для правядзення соймаў<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|8}}. Значную частку замка працягвала займаць драўляная забудова. З інвентару 1650 года вынікае, што найбольш шчыльна тэрыторыя замка забудавана ў цэнтральнай і заходняй частцы двара, тады як астатнюю частку Замкавай гары займаў каралеўскі палац. Спалучэнне шыкоўнай палацавай архітэктуры з простай забудовай прывяло [[Аляксандр Канстанцінавіч Краўцэвіч|А. Краўцэвіча]] да высновы, што маленькія драўляныя дамкі належалі замкавым рамеснікам і чэлядзі, пра што сведчаць і шматлікія знаходкі ў культурным пласце сядзіб XVI—XVII стст. У інвентары таксама адзначаецца, што ў асобных жытлах былі печы з зялёнапаліванай кафлі. Сядзібы аддзяляліся адна ад другой агароджай, што добра пацвярджае археалагічны матэрыял. Інвентар удакладняе і прызначэнне некаторых драўляных пабудоў: тут у XVII ст. існавалі кухні, ядальні, архіў, арсенал, мерніца, лазня, стайня, а таксама свірны<ref name="stary_zamak"/>{{rp|30}}. === Замак у XVIII стагоддзі. Заняпад замка === У 1705 годзе ў Старым замку адбывалася знакамітая сустрэча [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятра I]] з каралём [[Аўгуст Моцны|Аўгустам II]] і ўзнік саюз двух манархаў супраць [[Карл XII|Карла XII]]<ref name="aliakseeu"/>{{rp|29}}. Падчас [[Паўночная вайна|Паўночнай вайны]] Гродна стаў арэнай баявых дзеянняў. У верасні 1705 года стаў цэнтрам скаплення войскаў караля Аўгуста II і саюзнага яму расійскага цара Пятра I. Горад апынуўся ў [[Блакада Гродна (1706)|частковай блакадзе]] войскаў шведскага караля Карла XII. У замку, як і ў цэлым у горадзе, былі тэрмінова адноўлены ўсе ўмацаванні. Але штурм не адбыўся. У сакавіку 1706 года рускія войскі раптоўна пакінулі Гродна, патапіўшы пры ўцёках у Нёмане порах, ядры і пушкі. Дарэчы, некалькі з тых пушак было выцягнута з Нёмана падчас гідралагічных прац на рацэ ў 1970 гадах, дзве з іх красуюцца ля ўвахода ў музей<ref name="zamki_belarusi"/>{{rp|32}}. [[Файл:Пушкі ля ўваходу ў Стары замак.JPG|thumb|справа|250px|Падчас бегства расійскага войска з Гродна ў 1706 частка зброі была кінута ў Нёман. Ля ўвахода ў замак стаяць гарматы, знойдзеныя ў Нёмане.]] Падчас ваенных дзеянняў замак быў моцна пашкоджаны. Паводле тагачасных сведчанняў, жаўнеры Пятра I знішчылі актавыя кнігі Гродзенскага гродскага суда, якія захоўваліся ў замку, а ў 1708 годзе замак быў настолькі моцна разбураны шведамі, што выкарыстоўваць яго для соймаў было зусім немагчыма<ref name="bijahrafija"/>{{rp|153}}. Па назіраннях [[Англія|англійскага]] пасланніка ў Расіі Чарлза Вітварта, у 1706 годзе Стары замак выглядаў як «''стос смецця''». Безнадзейны стан замка засведчаны ў інвентары Гродзенскай эканоміі 1712 года. У гэтым жа годзе гарадзенская шляхта на сваім сойміку даволі жвава і клапатліва абмяркоўвала пытанне грунтоўнай выправы разбуранага замка, настойваючы на тым, каб «''Рэч Паспалітая да рэстаўрацыі онага […] абмеркаваць мела ласку''». Доўгі час намеры аднаўлення замка не маглі дачакацца ажыццяўлення, застаючыся толькі на словах ці, у лепшым выпадку, на паперы. [[Файл:Стары замак. Архіў у Дрэздене.JPG|thumb|злева|250px|План замка ў 1708 г.]] Надзеі на адраджэнне Старога замка былі канчаткова пахаваны ў 30-я гады XVIII ст., калі на каралеўскім двары Аўгуста II выспеў і пачаў ажыццяўляцца замысел пабудовы [[Новы замак (Гродна)|новага каралеўскага палаца]]. У сувязі з гэтым Старому замку надавалася роля другараднай пабудовы, якую планавалася перабудаваць пад памяшканні для прыдворных. Згодна з рашэннем Аўгуста III (1746), у мэтах правядзення шляхецкіх судоў Гродзенскага павета на замку меркавалася ўзвесці «''два пакоі для канцылярыі, трэці на суды гродскія і земскія, чацвёрты на дэпазіт кніг''»<ref name="mahdeburhskaja"/>{{rp|33-34}}. Такія абставіны ўрэшце прыводзілі да таго, што замак усё больш разбураўся. У 1729 годзе яго будынкі з боку Нёмана абваліліся ў раку, а ў 1735 годзе вялікія страты нанёс буйны пажар<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|9}}. У 1740—1750-х гадах комплекс Старога замка канчаткова страціў сваё становішча як каралеўскай рэзідэнцыі і быў перабудаваны саксонскімі архітэктарамі [[Матэус Даніэль Пёпельман|Пёпельманам]] і {{нп3|Хрысціян Кнобель|Кнобелем|ru|Кнобель, Христиан-Людвиг-Эбергард}}. Планіроўка палаца карэнна змянілася. Усе палацавыя флігелі былі перабудаваны з ужываннем фахверкавых сцен. У інтэр’ерах печы рабіліся з гладкай распісной кафлі<ref name="stary_zamak"/>{{rp|28}}. Падчас рамонту былі разабраны атык і шчыпец, дах зрабілі чатырохсхільным і накрылі яго хвалістай чарапіцай. Вокны паменшылі, што дазволіла аздобіць фасады пілястрамі з барочнымі [[Картуш (архітэктура)|картушамі]]. Вонкавая лесвіца была заменена на ўнутраную. У выніку ўсіх перабудоў замак набыў больш кампактны выгляд. Пасля рамонту ў Старым замку размясцілі розныя службы і частку світы караля<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|9}}. У 1752 г. падарожнік Вільгельм Шлемюлер засведчыў у сваім соймавым дзённіку аб занядбаным замкавым комплексе наступнае: «''Стары каралеўскі замак на ўзвышшы над Нёманам размешчаны і глыбокім валам абнесены […] частка з боку города цэлая і ў добрым стане двухузроўневая. Рэшта фактычна зруйнаваная''». У часы панавання Станіслава Аўгуста ў Старым замку праходзілі пасяджэнні Скарбовай камісіі ВКЛ. Славуты падарожнік {{нп3|Кокс, Вільям|Вільям Кокс|en|William Coxe}}, які наведаў Гародню ў 1778 г., апісаў замкавыя пабудовы наступным чынам: «''Стары замак, які звычайна займалі каралі падчас соймавых нарад, стаіць на пясчаным узгорку, які ўзносіцца строма над ракой і стварае частку яе берага, ён усё яшчэ абнесены руінамі старадаўніх валоў. На супрацьлеглым баку ўзгорка стаіць новы каралеўскі палац, пабудаваны Аўгустам III''»<ref name="mahdeburhskaja"/>{{rp|33-34}}. === Замак у XIX стагоддзі. У складзе ваеннага ведамства === [[Файл:Стары замак-клуб.jpg|thumb|справа|300px|У XIX ст. у замку знаходзіўся ваенны клуб]] Пасля [[Рэч Паспалітая#Трэці падзел|Трэцяга падзелу]] і скасавання незалежнасці Рэчы Паспалітай замак быў перададзены расійскаму ваеннаму ведамству, якому належаў на працягу больш чым 120 гадоў<ref name="caruk"/>{{rp|4}}. На працягу ўсяго XIX ст. і першых дзесяцігоддзяў XX ст. замак знаходзіўся ў веданні рускіх, нямецкіх і польскіх ваенных улад. У часы [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] тут быў афіцэрскі сход, казарма, ваенны шпіталь, склады. У 1863—1864 гг. замак выкарыстоўваўся таксама як часовы астрог для ўдзельнікаў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання]]. Яшчэ каля 1880 г. над брамай замка знаходзіўся герб Стэфана Баторыя, які пасля быў зняты рускай ваеннай адміністрацыяй<ref name="bijahrafija"/>{{rp|153-154}}. У XIX ст. адбылося далейшае спрашчэнне замкавага комплексу. Зніклі флігелі з боку ракі Гараднічанкі. На нёманскім участку сцяны быў пабудаваны корпус казармы, ад якой ішоў брук пляца<ref name="stary_zamak"/>{{rp|29}}. Аздабленне фасадаў самога палаца было знішчана, дах пакрыты жалезам. Фасады палаца страцілі свой дэкор, і сцены сталі чыстымі. Над цэнтральнай часткай палаца надбудавалі трэці паверх, што дазволіла стварыць двухсвятловыя залы<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|12}}. <center><gallery caption="Замкавая гара на малюнках Н. Орды" widths="220" heights="165"> Выява:Horadnia, Nioman-Kałoža. Горадня, Нёман-Каложа (N. Orda, 1861-69) (2).jpg| Выява:Horadnia, Stary zamak. Горадня, Стары замак (N. Orda, 1861-69).jpg| Выява:Horadnia, Nioman. Горадня, Нёман (N. Orda, 6.06.1866).jpg| </gallery></center> === Замак у XX стагоддзі. Адкрыццё музея. Археалагічныя даследаванні === [[Файл:Замак Стэфана Баторыя. Буйноўскі.jpg|міні|злева|Замак Стэфана Баторыя, [[Зых Буйноўскі]], 1926 г.]] За XX стагоддзе аблічча Старога замка змянілася нязначна. У 1920-я гады тут знаходзіліся: інфекцыйная бальніца, афіцэрскае казіно, лазня (якая размяшчалася на першым паверсе, з-за чаго вада напаўняла скляпенні), пральня і г.д. Толькі з пераносам музея ў замак пачынаюцца работы па яго адбудове і ўпарадкаванні навакольнай тэрыторыі<ref name="bijahrafija"/>{{rp|154}}. [[Файл:Замак у 1938.JPG|thumb|злева|Тэрыторыя Старога замка ў 1938 г.]] [[Файл:Гродна. Рэстаўрацыя Старога замка (05).jpg|thumb|Выгляд галоўнага корпуса замка з панадворку ў 2015 годзе.]] У 1920—1930-х гадах [[Польшча|польскімі]] ўладамі была праведзена рэстаўрацыя, на тэрыторыі замка быў у 1930 годзе адкрыты Гродзенскі дзяржаўны музей — цяпер [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей]]. Таксама былі праведзены некаторыя работы па кансервацыі і рэстаўрацыі розных элементаў замкавага комплексу XIV—XVI стст<ref name="stary_zamak"/>{{rp|29}}. Стары Замак пацярпеў падчас вераснёўскіх баёў 1939 года не вельмі значна, хаця менавіта ў замку абараняліся апошнія часткі гродзенскіх гімназістаў і паліцыі<ref name="bijahrafija"/>{{rp|154}}. У гады вайны Старому замку больш пашчасціла, і ён нязначна пацярпеў ад ваенных падзей. У другой палове 1940-х гг. працягваліся археалагічныя даследаванні, актыўна ствараліся экспазіцыі музея, якія пасля неаднаразова перабудоўваліся з улікам новых навуковых дадзеных<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|12-13}}. == Ніжняя царква == {{main|Ніжняя царква, Гродна}} [[Файл:Ніжняя царква ў Гродне.JPG|thumb|250px|Рэшткі Ніжняй царквы. Зараз захоўваюцца ў асобным павільёне]] Рэшткі царквы знойдзены падчас земляных работ 1932—1933 гг., якімі кіраваў Ю. Ядкоўскі. Ён выявіў заходнюю і паўднёвую сцены храма. Над выяўленымі помнікамі архітэктуры быў зроблен драўляны павільён. У 1949 г. на раскопках Ніжняй царквы працаваў [[Мікалай Мікалаевіч Варонін|М. Варонін]]<ref name="stary_zamak"/>{{rp|18}}. Лічыцца, што царква была пабудавана каля 1116 ці ў 1128—1141 гадах<ref name="horadna"/>{{rp|15}}. [[Файл:Ніжняя царква. Гродна.JPG|thumb|злева|Рэшткі Ніжняй царквы XII ст.]] Каменны саборны храм быў узведзены на поўнач ад палаца ў цэнтры дзядзінца. Па рэштках сцен, якія ў асобных месцах дасягаюць вышыні 3,5 м, можна меркаваць, што храм быў невялікіх памераў (18,4x11,7 м), шасцістаўповы, трохнефавы. Усходняя частка цэнтральнага нефа мела вялікую паўкруглую апсіду. Дзве другія апсіды схаваны ў тоўшчы сцен бакавых нефаў. Фасады царквы былі багата аздоблены, намнога багацей за княжацкі палац<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|3-4}}. Гэта быў прыгожы будынак для свайго часу. У прыватнасці, захаваўся ўнікальны дывановы набор у цэнтральным нефе. Падлога царквы была выкладзена жоўтымі, зялёнымі і карычневымі пліткамі, якія размяшчаліся ў [[шахматы|шахматным]] парадку<ref name="horadna"/>{{rp|15}}. Каляровы «дыван» тонка кантраставаў са светла-ружовай вымасткай астатняй часткі храма. Такія падлогі — рэдкая знаходка археолагаў, падобную падлогу з выявай паўлінаў мае толькі Дабравешчанскі сабор XII ст. у [[Чарнігаў|Чарнігаве]]<ref name="aliakseeu"/>{{rp|21}}. {{Цытата |аўтар=М.М. Варонін, расійскі савецкі археолаг|Маёлікавы дыван падкупальнай часткі падлогі па прыгажосці і складанасці пакуль не ведае сабе роўных у помніках іншых абласцей XII ст.}} Пасля пажару 1183 г. Ніжняя царква была разбурана, але яе рэшткі захаваліся да нашага часу. Пазней яе сцены служылі своеасаблівай агароджай замкавых могілак. Верагодна, у другой палове XIII ст. на яе месцы была ўзведзена замкавая капліца, сёння вядомая як Верхняя царква<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|3-4}}. == Верхняя царква == {{main|Верхняя царква, Гродна}} [[Файл:Верхняя царква. Трусаў 1988.JPG|thumb|злева|Верхняя царква. Рэканструкцыя. А. Трусаў, 1988]] Выяўлена ў 1933 годзе падчас раскопак Ю. Ядкоўскім. Аднак у працэсе даследавання не вялася фіксацыя раскопак і не звярталася ўвага на стратыграфію, у выніку чаго помнік быў цалкам пазбаўлены археалагічнага асяроддзя<ref name="stary_zamak"/>{{rp|22}}. Мяркуецца, што царква з’явілася на месцы Ніжняй царквы ў канцы XIV — пачатку XV ст. Гэта быў невялікі, квадратны ў плане (8,8x8,8 м) храм з адной моцна выступаючай апсідай. Квадратны план — характэрная рыса ўсходнеславянскіх помнікаў, падобныя маленькія капэлы [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] маюць прамавугольныя формы. Скошаныя куты — своеасаблівасць гродзенскага помніка<ref name="aliakseeu"/>{{rp|27}}. Муравалі храм з двух відаў цэглы: тонкай, падобнай да плінфы, і тоўстай брусковай. Сярэдзіну тоўшчы сцен запоўнілі каменнем. Як і ва ўсіх тагачасных пабудовах, сцены царквы не былі атынкаванымі. У храме захаваліся рэшткі крыжовага ў плане слупа, а таксама яшчэ двух слупоў, якія аддзялялі апсіду ад асноўнага аб’ёму. Падлога была выкладзена з цэглы. Пасля перабудовы ў канцы XIV ст. над капліцай надбудавалі высокі гатычны дах, пакрылі чырвонай чарапіцай<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|4}}. Верхняя царква была разабрана падчас будаўнічых работ у апошняй чвэрці XVI ст.<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|4}} На сённяшні дзень захаваліся ўсходняя палова сцен, частка паўночнай сцяны з паўночна-заходнім вуглом, унутраны слуп. З 1939 года яны зберагаюцца ў асобным павільёне<ref name="horadna"/>{{rp|15}}. == Княжацкі церам (хорам) == {{main|Княжацкі церам, Гродна}} [[Файл:Княжаскі хорам.JPG|thumb|Рэшткі княжацкага хорама]] [[Файл:Стары замак-8.jpg|thumb|Княжацкі хорам на фота 1930-х гг.]] Рэшткі гэтай пабудовы былі раскапаны Ю. Ядкоўскім у 1932—1933 гг. на паўднёвай частцы гарадзенскага дзядзінца. Ад яе засталася толькі паўночная частка. Сцяна будынка даўжынёй 9,72 м захавалася на вышыню да 2 м, пасярэдзіне — дзвярны праём шырынёй 1,63 м<ref name="stary_zamak"/>{{rp|19}}. Двухпавярховы палац быў пабудаваны ў паўднёвай частцы дзядзінца, у самай непрыступнай частцы замка<ref name="aliakseeu"/>{{rp|22}}. Старажытныя майстры злажылі яго з плітняковай плінфы, фасады ўпрыгожылі гарызантальнымі радамі амаль неапрацаваных вялізных камянёў. На першым паверсе было два памяшканні — вялікае ў заходняй частцы будынка і малое. Сцены вялікага памяшкання былі аздоблены нішамі, перакрытымі аркамі. Падлога другога паверха была пакладзена на драўляных бэльках і выкладзена маёлікавымі пліткамі<ref name="hrodnaznaustva"/>{{rp|50}}. Дах быў пакрыты [[свінец|свінцовымі]] лістамі. У канцы XIV ст. палац увайшоў у склад мураванага замка і пачаў выконваць абарончыя функцыі. Падчас перабудоў у XVI ст. яго разабралі, і да нашых дзён дайшлі толькі рэшткі паўночнай часткі, якія захаваліся на вышыню да 2 метраў<ref name="hrodzenskija_zamki"/>{{rp|3}}. Нягледзячы на тое, што Ю. Ядкоўскі і іншыя даследчыкі 30-х гадоў XX стагоддзя лічылі вышэйназваную пабудову княжацкім палацам, М. Варонін сцвярджаў, што дадзены будынак — рэшткі абарончай вежы. Гэтае меркаванне было аспрэчана ў выніку даследаванняў [[Павел Аляксандравіч Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Алег Анатольевіч Трусаў|А. Трусава]] ў 1981 годзе, якія прывялі доказы адносна грамадскага прызначэння гэтай пабудовы і выказалі думку, што абарончую функцыю гэты будынак мог выконваць у канцы XIV—XV ст., калі ўвайшоў у склад мураванага замка, збудаванага Вітаўтам<ref name="stary_zamak"/>{{rp|19}}. == Мураваныя сцены XII стагоддзя == {{main|Мураваныя сцены XII ст. Старога замка, Гродна}} [[Файл:Гродна. Рэстаўрацыя Старога замка (06).jpg|thumb|Рэшткі сцяны замка Вітаўта]] Упершыню рэшткі адной з каменных сцен, складзенай з плінфы (кавалак даўжынёй каля 4,5 м і вышынёй каля 1,8 м), знойдзены З. Дурчэўскім у 1937 г. на самым мысе Замкавай гары. У 1949 г. старажытны мур умацаваў бетонным засценкам М. Варонін, які выказаў меркаванне, што гэта рэшткі каменнай абарончай вежы драўлянага гарадзенскага дзядзінца. Вывучэнне помніка было прадоўжана ў 1981 г. Цалкам рэшткі каменных муроў вывучаны А. Трусавым у 1985—1986 і ў 1988<ref name="stary_zamak"/>{{rp|19}} гг. [[Файл:План сцяны 12 ст..JPG|злева|thumb|План сцяны XII ст.]] [[Файл:Old_Castle_Grodno.jpg|thumb|Рэшткі паўднёвай сцяны з боку Нёмана ў 2012 годзе.]] Сцяна не мае аналагаў ва ўсходнеславянскай архітэктуры. Узведзеная ў XII ст. на грэбені абарончага вала, яна, такім чынам, мела не толькі абарончы характар, але і была ў пэўнай ступені дэкаратыўным элементам<ref name="aliakseeu"/>{{rp|22}}. Ацалелая частка мураванай сцяны на паўночным схіле Замкавай гары захавалася прыкладна на даўжыню каля 12 м, аднак працягласць першапачатковага мура была значна большай. У 1988 годзе развал гэтай сцяны з плінфы быў прасочаны на 20—22 м. Такім чынам, агульная даўжыня цаглянага мура ў паўночнай частцы дзядзінца магла дасягаць 42—45 м. У першую чаргу сцяна служыла ўмацаваннем, акрамя таго, яна пэўным чынам аздабляла замак, бо істотна вылучалася на фоне драўлянай замкавай забудовы. Муроўка сцяны захавалася на вышыню каля 0,6 м. Яна практычна не мае падмурка і ўзведзена на тонкай праслойцы будаўнічага друзу<ref name="stary_zamak"/>{{rp|20}}. == Уязны мост == Пад’ёмны мост існаваў з самага заснавання замка і злучаў Верхні і Ніжні замкі. У XVII ст. пад’ёмны мост быў заменены на пастаянны — мураваны<ref name="horadna"/>{{rp|15}}, аднак не выключана, што падчас перабудовы замка ў XVI ст. мост быў ужо мураваны<ref name="mahdeburhskaja"/>{{rp|30}}. На цяперашні момант арачны мост, які злучае Стары замак з вуліцай Замкавай, з’яўляецца адным з самых старых у Беларусі. Мост пабудаваны ў другой палове XVII ст. замест драўлянага<ref>[http://grodnoo.narod.ru/16.html Славутасці Гродна. Стары Замак]</ref>, першы капітальны рамонт зроблены ў першай палове XIX ст., рэканструяваны ў 2004—2005<ref name="bijahrafija"/>{{rp|156}} гг. [[Файл:Grodno. Napoleon Orda.jpg|thumb|злева|300px|Мост на малюнку [[Напалеон Орда|Н. Орды]]. Паміж 1875—1883 гг.]] Адзін з самых ранніх дакументаў, у якім пазначаны мост праз сухі роў Старога замка, — гравюра Цюндта 1568—1572 гадоў, на якой намаляваны драўляны мост. Разам з перабудовай Старога замка ў другой палове XVI стагоддзя па загадзе Стэфана Баторыя быў збудаваны новы мост. Была ўмацавана гара Старога замка і перакінуты вялікі драўляны пад’ёмны мост на пяці каменных апорах, які заканчваўся брамай, з левага боку брамы знаходзілася турма. Падчас земляных работ 1937 года адмыслоўцы выявілі апоры, якія захаваліся з часоў С. Баторыя. У інвентары 1680 года гаворыцца, што мост быў абарончым збудаваннем з парэнчамі, на якіх размяшчалася 16 вежак-байніц. У 1670 г. драўлянае збудаванне моста замянілі каменным, а праз 70 гадоў з яго зніклі байніцы, і ён перастаў насіць абарончы характар. Мост апісаны ў дзённіку нямецкага вандроўніка XVIII ст.: «''Горад сярэдняй велічыні, уезд з-за крутасці гор вельмі дрэнны. Вуліцы забруджаны. На гары ля Нёмана размешчаны стары каралеўскі замак, падпяразаны глыбокім ровам. Уезд праз мост, абапёрты на аркі надзвычайнай вышыні''». [[Файл:Гродно Старый замок 07.jpg|thumb|Уязны мост]] У XIX стагоддзі мост двойчы рамантаваўся. Праекты капітальнага рамонту і каштарысы зацвердзіла Рада Міністэрства шляхоў зносін, нагляд за працаю вёў міністэрскі інжынер паручнік Арнольд. Да нашых часоў захаваўся часопіс нагляду за капрамонтам з пералікам усіх выкананых работ. Праект прадугледжваў разломку цагляных збораў, парэнчаў і маставой. У 1852 годзе мост ізноў прыйшлося аднаўляць, бо з-за моцных маразоў пашкодзілася тынкоўка, а з парапетаў выкралі ліставое жалеза<ref>[http://www.harodnia.com/p12.php Инга Островцова. От князя Витовта до поручика Арнольда] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090120135359/http://www.harodnia.com/p12.php |date=20 студзеня 2009 }}</ref>. Апошняя рэканструкцыя прайшла ў 2004—2005 гг. і выклікала шмат крытыкі з боку грамадства. Рамонтныя работы праводзілся па-валюнтарысцку, а за невыкананне тэрмінаў рэканструкцыі тагачасны губернатар [[Уладзімір Ягоравіч Саўчанка|У. Саўчанка]] на месцы працы «звальняў» прараба, які кіраваў работамі. Плітку ўкладвалі глыбокай восенню 2004 года на намоклы пясок, разаграваючы яго газавай гарэлкай. Тады ж былі закладзены адтуліны для сцёку вільгаці на апорах моста<ref>[http://euro-dom.org/index.php?newsid=439 Масты Гродна. Частка VIІ. Масты не над вадою.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029195349/http://euro-dom.org/index.php?newsid=439 |date=29 кастрычніка 2013 }}</ref>. Даўжыня моста — каля 30 метраў. Мае 3 пралёты, 2 слупы. == Археалагічныя даследаванні замка. Гродзенская школа дойлідства == {{main|Археалагічныя даследаванні Старога замка ў Гродне}} [[Файл:Стары замак-раскоп.jpg|thumb|справа|Рэшткі дамоў, знойдзеныя падчас раскопак]] Першым археолагам Гродна можна назваць Ігната Кульчынскага (1707—1747?), гродзенскага [[архімандрыт]]а, настаяцеля [[Гродзенская Раства-Багародзіцкая царква і манастыр|базыльянскага манастыра]], які хоць і не праводзіў археалагічных раскопак, але ў сваіх даследаваннях карыстаўся археалагічнымі метадамі. І. Кульчынскі першы датаваў [[Барысаглебская царква (Гродна)|Барысаглебскую царкву]] XII стагоддзем, параўнаўшы цэглу-плінфу, з якой зроблена царква, з аналагічным матэрыялам полацкага [[Сафійскі сабор (Полацк)|Сафійскага сабора]]<ref name="pamyac"/>{{rp|25}}. Археалагічныя раскопкі замка праводзілі Ю. Ядкоўскі (1932-34), [[Здзіслаў Дурчэўскі|З. Дурчэўскі]] (1937-39), М. М. Варонін (1949), М. А. Ткачоў і [[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Я. Г. Звяруга]] (1971), А. А. Трусаў (1977, 1981, 1985—1988)<ref name="archealohija"/>. Ю. Ядкоўскі праводзіў асноўныя раскопкі ў 1931—1933 гг., аднак неўзабаве Ю. Ядкоўскага абвінавацілі ў парушэнні методыкі археалагічных даследаванняў, а менавіта — у адсутнасці належнай фіксацыі раскопак, няўвагі да стратыграфіі, і адхілілі ад кіраўніцтва работамі. Тым не менш, ён паспеў апублікаваць грунтоўны артыкул «''Сярэдневяковае Гродна ў святле археалагічных раскопак у Старым каралеўскім замку ў Гродне ў 1932—1933 гг.''» (Варшава, 1934). Асноўныя яго меркаванні аб мураваных пабудовах XII ст. лічацца слушнымі і цяпер. [[Файл:Стары замак раскоп.jpg|thumb|справа|Рэчы, знойдзеныя пры даследаванні старога замка ў Гродне. 1930-я гг.]] У 1937—1939 гг. і да самага пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] даследаваннямі на Старым замку кіраваў варшаўскі археолаг З. Дурчэўскі, які паспеў распрацаваць стратыграфію культурнага пласта Старога замка. Падчас вайны калекцыя старажытных рэчаў, сабраная пры раскопках, была часткова разрабавана і звезена. Пасля вайны археолагі муж і жонка У. Галубовіч і Г. Цэгак-Галубовіч упарадкавалі калекцыю і напісалі працу «''Новыя матэрыялы па гісторыі Гродна ў раннефеадальную гісторыю''», якая, аднак, не была апублікавана. Новыя буйныя раскопкі на Старым замку правяла экспедыцыя пад кіраўніцтвам вядомага расійскага даследчыка М. М. Вароніна ў 1949 годзе. Вынікам гэтага даследавання стала грунтоўная манаграфія М. М. Вароніна «''Древнее Гродно''», у якой дэталёва разгледжана пачатковая гісторыя горада на фоне гісторыі ўсяго рэгіёна, матэрыяльная культура старажытных гарадзенцаў. Асобны раздзел прысвечан помнікам мураванага дойлідства XII ст. На падставе археалагічных даследаванняў М. У. Малеўскай удалося рэканструяваць рознакаляровы малюнак падлогі Ніжняй царквы, выкладзенай з маёлікавых плітак жоўтага, карычневага і зялёнага колераў. Нягледзячы на вялікую цікавасць да археалогіі Гродна, выкліканую адкрыццямі 1930-х гадоў, даследаванні горада прыпыніліся<ref name="pamyac"/>{{rp|26}}. Даследаванні Старога замка працягнуліся праз 22 гады ў 1971 г. У 1971 г. М. А. Ткачоў (Гродна) праводзіў шурфоўку на Старым замку, у 1977 г. А. А. Трусаў ([[Мінск]]) праводзіў шурфоўку на Старым замку; у 1981 г. А. А. Трусаў (Мінск) і П. А. Рапапорт ([[Ленінград]]) праводзілі шурфоўку на Старым замку, у 1985—1986 гг. А. А. Трусаў (Мінск) і М. А. Ткачоў (Гродна) праводзілі раскопкі на Старым замку; у 1987—1988 гг. А. А. Трусаў працягваў даследаванні на Старым замку. Усяго з 1971 года да канца 1988 года раскапана на Старым замку каля 1040 м²<ref name="pamyac"/>{{rp|26-27}}. Вывучэнне помнікаў мураванай архітэктуры, адкрытых на Старым замку, прывяло даследчыкаў да высновы аб існаванні [[Гродзенская школа дойлідства|асобнай гродзенскай архітэктурнай школы XII ст.]]<ref name="pamyac"/>{{rp|28}} == Рэстаўрацыя == Па словах Андрэя Вашкевіча, загадчыка аддзела найноўшай гісторыі Гродзенскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея, Стары замак ніколі не меў завершанага выгляду. Яго неаднаразова аднаўлялі і рэканструявалі, таму яго архітэктура ўтрымлівае ў сабе стылі некалькіх эпох<ref name="zviazda.by">[https://zviazda.by/be/news/20201202/1606927764-u-grodne-zavyarshaecca-pershy-etap-restauracyi-staroga-zamka У Гродне завяршаецца першы этап рэстаўрацыі Старога замка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210609185036/https://zviazda.by/be/news/20201202/1606927764-u-grodne-zavyarshaecca-pershy-etap-restauracyi-staroga-zamka |date=9 чэрвеня 2021 }} // Звязда, 03.12.2020.</ref>. Пытанне пра рэканструкцыю замка ўпершыню паўстала толькі ў сярэдзіне 1920-х гг., калі ў 1927 годзе польскія салдаты пакінулі замак. У 1928 г. ваеннае Замкавае «кіраванне» пачало падрыхтоўку да яго рэстаўрацыі, аднак на працягу наступных гадоў Міністэрства грамадскіх работ нязменна адмаўляла ў субсідыяванні работ. У 1933 г. па ініцыятыве беластоцкага ваяводы і пад патранатам прэзідэнта Польшчы І. Масціцкага, а таксама маршала Ю. Пілсудскага створаны Ваяводскі камітэт па ўвекавечанні памяці караля Стэфана Баторыя ў Гродне, мэтай дзейнасці камітэта стаў збор сродкаў на адраджэнне Старога замка і кансервацыю замкавага ўзгорка. Аднаўленне замка павінна было ісці згодна з планам рэканструкцыі прафесара Я. Вайцяхоўскага. Аднак да пачатку Другой сусветнай вайны паспелі правесці толькі некаторыя кансервацыйныя работы, а таксама маштабныя археалагічныя раскопкі. Пасля вайны ў канцы 1940 — пачатку 1950-х гг. быў зроблены рамонт фасадаў замка. Нягледзячы на тое, што ў замку праводзіліся археалагічныя даследаванні, у сур’ёзныя рэстаўрацыйныя праекты гэта не вылілася. Новая савецкая ўлада не імкнулася папулярызаваць «варожую» феадальную спадчыну, якая да таго ж мела нацыянальнае адценне<ref name="harodnia.com">[http://www.harodnia.com/a141.php К вопросу о реконструкции Старого замка в Гродно] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090429065154/http://harodnia.com/a141.php |date=29 красавіка 2009 }}</ref>. Апошні раз у XX стагоддзі замак рамантавалі ў 50-я гады, і доўгі час адзінага замыслу рэстаўрацыі комплексу выпрацаваць не ўдавалася<ref>[http://www.jivebelarus.net/news/20090115_01.html Будзе адрэстаўраваны Стары замак у Гродне] {{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014718/http://www.jivebelarus.net/news/20090115_01.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. [[Файл:Гродна. Рэстаўрацыя Старога замка (04).jpg|thumb|злева|Пачатак аднаўлення замка, лета 2015 года]] У канцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў былі знойдзены сродкі для распрацоўкі праекта рэстаўрацыі Старога Замка. Былі праведзены даследаванні з удзелам археолагаў і архітэктараў, вынікам якіх стала выдадзеная ў 1993 г. калектыўная манаграфія «''Стары Замак у Гродне''», а таксама макет абноўленага замка<ref>[http://www.harodnia.com/a43.php Ці памаладзее калі-небудзь Стары Замак?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110517025145/http://harodnia.com/a43.php |date=17 мая 2011 }}</ref>. Архітэктар [[Уладзімір Бачкоў]], навуковы кіраўнік праекта рэстаўрацыі «[[Гроднаграмадзянпраект]]» з 1985 г., распрацаваў наступную схему рэканструкцыі: XII стагоддзе — гатычная эпоха Вітаўта, XVI стагоддзе — Рэнесанс Стэфана Баторыя. Аднак ад гатычнай ідэі адмовіліся, і засталася толькі рэнесансная<ref>[http://www.volozhin.com/news/society/u-grodne-padnyal-ruku-na-stary-zamak.html У Гродне паднялі руку на Стары замак] {{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304221803/http://www.volozhin.com/news/society/u-grodne-padnyal-ruku-na-stary-zamak.html |date=4 сакавіка 2016 }}</ref>. У канцы 1994 г. эскізны праект рэстаўрацыі быў гатовы, але затым у 1996 годзе фінансаванне прац па падрыхтоўцы будаўнічай дакументацыі было спынена. Нарэшце ў сярэдзіне 2007 г. праект У. Бачкова перадалі для выканання інстытуту «Гроднаграмадзянпраект»<ref name="harodnia.com"/>. А 6 студзеня 2012 г. Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь зацвердзіў Дзяржаўную праграму «Замкі Беларусі» на 2012—2018 гады<ref>[http://www.mogilev.by/news/44741-sovet-ministrov-respubliki-belarus-utverdil-gosudarstvennuyu-programmu-zamki-belarusi-na-20122018-gody.html Совет Министров Республики Беларусь утвердил Государственную программу «Замки Беларуси» на 2012—2018 годы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305014906/http://www.mogilev.by/news/44741-sovet-ministrov-respubliki-belarus-utverdil-gosudarstvennuyu-programmu-zamki-belarusi-na-20122018-gody.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>, згодна з якой на фінансаванне работ па рэстаўрацыі Старога замка выдзяляць 37,2 млрд рублёў<ref>[http://news.tut.by/society/281794.html Какие замки Беларуси получили право на новую жизнь?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200228170545/https://news.tut.by/society/281794.html |date=28 лютага 2020 }}</ref>. Згодна з праектам У. Бачкова, аднаўляць замак мяркуецца наступным чынам: палову, разам з дзвюма вежамі і асноўным будынкам, — у выглядзе палаца Стэфана Баторыя, другую палову — у выглядзе кансервацыйнага павільёна для захавання і экспазіцыі падмурка Ніжняй царквы. Падчас рэканструкцыі будуць знесены некалькі аднапавярховых будынкаў, пабудаваных у першай палове XX ст., якія, паводле меркавання дырэктара музея Ю. Кітуркі, гістарычнай каштоўнасці не ўяўляюць. У палацы Баторыя будзе дабудаваны трэці паверх, з’явіцца вежа ([[барбакан]]), крытая галерэя, брама, мерная хата, камяніца, фрагмент драўлянага моста XVI ст. і адзін пралёт каменнага моста XVII—XIX стст. У рэстаўраваным і капітальна адрамантаваным палацавым комплексе мяркуецца адчыніць экспазіцыі: «Галерэя барбакана», «Вартаўнічая камора», «Капліца», «Малыя сенцы», «Каралеўская лазня» і іншыя. Прадугледжаны таксама памяшканні пад гасцінічныя нумары для гасцей — удзельнікаў навуковых форумаў і канферэнцый. Некаторыя інтэр’еры палаца таксама рэканструююць згодна з гістарычнымі апісаннямі. Праект прадугледжвае істотную пераробку моста-віядука XVIII ст., самага старога ў Беларусі<ref name="harodnia.com"/>. Праект рэстаўрацыі выклікаў занепакоенасць сярод грамадскасці, клопат выклікаюць недахоп прафесійных майстроў-рэстаўратараў у краіне і адсутнасць зацверджанага праекта, а таксама недастатковае гістарычнае абгрунтаванне мяркуемага праекта<ref>[http://spadchyna.ximik.info/modules.php?name=News&file=article&sid=299 У Гародні паднялі руку на Стары замак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160414042627/http://spadchyna.ximik.info/modules.php?name=News&file=article&sid=299 |date=14 красавіка 2016 }}</ref><ref>[http://www.nest.by/content/staryi-zamok-v-grodno-restavratsiya-ili-evroremont Старый замок в Гродно — реставрация или евроремонт?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200228170528/http://www.nest.by/content/staryi-zamok-v-grodno-restavratsiya-ili-evroremont |date=28 лютага 2020 }}</ref>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="250px"> Рэстаўрацыя Старога Замку ў Гродна 2.jpg Рэстаўрацыя Старога Замку ў Гродна 5.jpg Рэканструкцыя Старога замка ў Гродна.jpg Рэканструкцыя Старога замка ў Гродна 4.jpg Рэканструкцыя_Старога_замка_ў_Гродна_3.jpg </gallery> Рэканструкцыя пачалася ў 2017 годзе. У 2020 годзе завяршаецца першы этап рэстаўрацыі Старога замка<ref name="zviazda.by"/>. Доступ для наведнікаў у музейныя залы адкрываецца з 6 лістапада 2021 года<ref>[https://svb1234.azureedge.net/a/31547551.html У горадзенскім Старым замку пасьля рэканструкцыі адкрылі музэйныя залі] // Радыё Свабода, 05.11.2021 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211105153831/https://svb1234.azureedge.net/a/31547551.html |date=5 лістапада 2021 }}</ref>. Тут прадстаўлена гісторыя будаўніцтва замка, жыццё старога горада, эпоха караля Стэфана Баторыя і іншыя тэмы. У пачатку 2023 года ў замку адкрылі тры новыя інтэр’ерныя залы XVI стагоддзя, свае дзверы адчыніла капліца, каралеўская лазня і пакоі чыноўніка<ref>[https://zviazda.by/be/news/20230120/1674225537-try-novyya-interernyya-zaly-hvi-stagoddzya-stali-dastupny-dlya У Старым замку Гродна адкрылі тры новыя інтэр’ерныя залы XVI стагоддзя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230402014818/https://zviazda.by/be/news/20230120/1674225537-try-novyya-interernyya-zaly-hvi-stagoddzya-stali-dastupny-dlya |date=2 красавіка 2023 }} // Звязда, 21.01.2023.</ref>. == Планы і фота == <center><gallery> Выява:План першага паверху Старога замку.JPG|План першага паверха Выява:Horadnia, Haradničanka. Горадня, Гараднічанка (L. Gelgor, 1904) (3).jpg|Рака Гараднічанка і злева рэшткі Старога замка на фота пачатку XX ст. Выява:Стары замак-7.jpg|Уезд у Стары замак. 1930-я гг. Выява:Стары замак муры.jpg|Сцены замка Вітаўта на фота 1930-х гг. Выява:Стары замак ніжняя.jpg|Рэшткі Ніжняй царквы. Фота 1930-х гг. Выява:Стары замак руіны.jpg|Рэшткі сцен і збудаванняў. Каля 1930-х гг. Выява:Стары замок-1934.jpg|Пасяджэнне археалагічнай камісіі ў Старым замку ў Гродне. 1934 Выява:Княжаскі хорам. Гродна.JPG|Рэшткі княжацкага палаца XII ст. Сучасны стан Выява:Стары замак падвал.JPG|Падвал замка Выява:Стары замак трэці паверх.JPG|Другі і трэці паверх палаца Выява:2005. Stamp of Belarus 0628-0629.jpg|Стары замак на [[паштовы блок|паштовым блоку]] (2005) </gallery></center> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * ''Hajduk, Olga M.'' [https://czasopisma.ispan.pl/index.php/bhs/article/view/1075 Kilka uwag o batoriańskiej przebudowie Starego Zamku w Grodnie oraz jej współczesnej rekonstrukcji] // ''Biuletyn Historii Sztuki'', ''83''(4), 843—858. * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Археалогія і нумізматыка Беларусі: энцыклапедыя. — Мінск, 1993. * {{Крыніцы/БелЭн|5|Гродзенскі Стары замак||438}} * ''Гуревич Ф. Д.'' Древности Белорусского Понеманья. — Ленинград: Изд-во Академии наук СССР, 1962. * {{крыніцы/ЗП|}} * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.]. Т. 3. — Минск, 2006. * ''Ткачоў М. А.'' Замкі Беларусі. — Мінск: Полымя, 1977. == Спасылкі == {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ|411Г000003}} {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/grodno/index3.htm#oldcastle}} * {{radzima|stary-zamak}} * {{Архіварта|stary-zamak}} {{Славутасці Гродна}} {{Замкі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Выдатны артыкул|Архітэктура}} {{DEFAULTSORT:Гродзенскі замак стары}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Гродна]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Гродна]] [[Катэгорыя:Стары замак (Гродна)| ]] [[Катэгорыя:Замкавая вуліца (Гродна)]] b3m2449eaw70y2t1ozawqr9imevc4w5 0 9978 5181682 4900007 2026-08-16T03:08:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181682 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя =Стэфан Баторый | арыгінальнае імя =Báthory István | партрэт =Stefan Batory (275249).jpg | шырыня партрэта = | подпіс =Партрэт працы [[Ян Матэйка|Яна Матэйка]] <!-- ІНФАРМАЦЫЯ АБ ТЫТУЛАХ --> | тытул = [[Князі Трансільваніі|Князь Трансільваніі]] | парадак = | парадак-жан = | пад імем = | сцяг = Coat of arms of Transylvania.svg | перыядпачатак = [[1571]] | перыядканец = [[1576]] | папярэднік =[[Ян I Запальяі]] | пераемнік =[[Крыштаф I Баторы]] | каранацыя = | адрачэнне = | наследнік = | суправіцель1 = | суправіцель1перыядпачатак = | суправіцель1перыядканец = | рэгент1 = | рэгент1перыядпачатак = | рэгент1перыядканец = | тытул_2 = [[Каралі Польшчы|Кароль Польшчы]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Alex K Rzech Pospolita1.svg | перыядпачатак_2 =[[14 снежня]] [[1575]] | перыядканец_2 = [[12 снежня]] [[1586]] | папярэднік_2 =[[Генрых III Валуа|Генрых Валуа]] | пераемнік_2 =[[Жыгімонт III]] | каранацыя_2 = | тытул_3 = [[Вялікія князі літоўскія|Вялікі князь літоўскі]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = Alex K Rzech Pospolita1.svg | перыядпачатак_3 =[[14 снежня]] [[1575]] | перыядканец_3 = [[12 снежня]] [[1586]] | папярэднік_3 =[[Генрых III Валуа|Генрых Валуа]] | пераемнік_3 =[[Жыгімонт III]] | каранацыя_3 = | каментар = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | дзеці =Вероніка | узнагароды = | аўтограф =Autograph-StefanBatory.png | Commons = | Rodovid=280734 }} '''Стэ́фан Бато́рый''', часам у беларускай літаратуры '''Сцяпан Батура'''<ref>Гісторыя Беларусі ў ілюстрацыях. Сцяпан Батура. Перамога ў Лівонскай вайне / Міхась Чарняўскі // Маладосць. — 1994 — № 1 — С. 246—252.</ref><ref>[https://belhistory.com/batura.html Вялікі князь Стэфан Баторый]<br />«''У 1576 г. вялікім князем літоўскім і каралём польскім быў абраны вугорац Іштван Батары (Стэфан Баторый), якога ў нас называлі Сцяпанам Батурам''».</ref> паводле [[Баркулабаўскі летапіс|Баркулабаўскага летапісу]]<ref>ПСРЛ. Т. 32. — М., 1975. С. 175.</ref> ({{lang-hu|Báthory István}}, {{lang-ro|Ştefan Báthory}}; {{ДН|27|9|1533}}, Жыладзішомльё, [[Трансільванія]], цяпер Шымлеў-Сілва́ніей у [[Румынія|Румыніі]] — {{ДС|12|12|1586}}) — кароль польскі, вялікі князь літоўскі. == Біяграфія == З венгерскага арыстакратычнага роду [[Батары|Баторыяў]], з лініі Шом’ё (z Somlyó). Трэці і апошні сын [[Іштван Баторы|Іштвана Баторы]] і Каталіны Тэлегдзі. З 15 гадоў на вайсковай службе ў караля [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Венгрыя|Венгрыі]] [[Фердынанд I Габсбург|Фердынанда Габсбурга]]. Разам з ім быў у [[Італія|Італіі]], вучыўся ў [[Падуанскі ўніверсітэт|Падуанскім універсітэце]]. Пасля вучобы вярнуўся на радзіму, дзе ўжо разгарнулася барацьба часткі венгерскіх магнатаў на чале з прэтэндэнтам на венгерскі каралеўскі сталец [[Ян Запальяі|Янам Жыгімонтам Запальяі]] супраць германскага імператара, які адначасова быў і каралём Венгрыі. Стэфан Баторый падтрымаў Запальяі, удзельнічаў у бітвах, набыў вопыт адміністратара, дыпламата і вайскога камандзіра. Быў накіраваны на чале пасольства ў Вену на мірныя перагаворы з імператарам [[Максіміліян II Габсбург|Максіміліянам II]], але падчас перамоў па загаду імператара быў арыштаваны і інтэрніраваны ў Вене на працягу двух гадоў. Пасля смерці Яна Жыгімонта Запальяі 25 мая 1571 быў абраны князем [[Трансільванія|Трансільваніі]], нягледзячы на супрацьдзеянне імператарскага двара. Калі кароль польскі і вялікі князь літоўскі [[Генрых III Валуа|Генрых Валуа]] ўцёк у [[Францыя|Францыю]], Стэфан Баторый выставіў сваю кандыдатуру на стальцы [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]] і быў абраны (снежань 1575). Пры абранні на трон ажаніўся з [[Ганна Ягелонка|Ганнай Ягелонкай]] — дачкой [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта I Старога]]. Каранаваны як кароль польскі 1 мая 1576 года, а як вялікі князь літоўскі ў чэрвені 1576 года. [[Файл:Jan Matejko-Batory pod Pskowem.jpg|thumb|left|300px|Карціна [[Ян Матэйка|Яна Матэйкі]] «Стэфан Баторый пад Псковам», [[1872]].]] Зрабіў значны ўклад ва ўмацаванне Рэчы Паспалітай, спрыяў падняццю яе аўтарытэту ў [[Еўропа|Еўропе]]. Умацаваў армію, дзеля чаго стварыў пешае войска для аблог і штурмаў крэпасцей, якое набіралася з замежных жаўнераў-наёмнікаў. Прывёў [[Лівонская вайна|Лівонскую вайну]] да задавальняльнага для Рэчы Паспалітай выніку. Пры Баторыі кожны трэці сойм праходзіў у [[Гродна|Гродне]]. У ВКЛ замест гаспадарскага суда як вышэйшай судовай інстанцыі былі зацверджаныя шляхецкія выбарныя трыбуналы. Сваю рэзідэнцыю Стэфан Баторый трымаў у Гродне, у [[Стары замак (Гродна)|Старым замку]]. Жыхарам Гродна ён даў пэўныя ільготы. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з [[Каспар Бекеш|Каспарам Бекешам]]. Памёр у Гродне. З-за таго, што прычына яго смерці выклікала спрэчку паміж прыдворнымі медыкамі, было праведзенае першае на тэрыторыі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] [[анатамаванне]] трупа гродзенскім цырульнікам Янам Зігуліцам ([[14 снежня]] [[1586]]). == Ушанаванне памяці == [[Вуліца Стэфана Баторыя (Гродна)|Адна з цэнтральных вуліц]] [[Гродна]] носіць імя Стэфана Баторыя. == Легенды і паданні == Некаторыя легенды, распаўсюджаныя на тэрыторыі Беларусі, сцвярджаюць, што Стэфан Баторый даваў найменні беларускім паселішчам. У тым ліку, напрыклад, вёскам [[Саланое (Вілейскі раён)|Саланое]] і [[Мільча]], якія знаходзяцца ў Вілейскім раёне Мінскай вобласці<ref name="царква">[http://www.rh.by/by/250/10/7765/ «Вёска Мільча, якую назваў кароль Баторы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131113133745/http://www.rh.by/by/250/10/7765/ |date=13 лістапада 2013 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Ст́афа́н Бато́рый, Сцяпан Батура|Госцеў А. П.|180—181}} == Спасылкі == * [http://svaboda.org/articlesprograms/calender/2004/12/977185D1-5A4A-4F25-BAB3-7569933E13A2.html Каляндар Свабоды]{{Недаступная спасылка}} {{start box}} {{succession box |title = [[Каралі Польшчы|кароль Польшчы]] |before = [[Генрых III Валуа]] |after = [[Жыгімонт Ваза]] |years = [[1576]]—[[1586]] }} {{succession box |title = [[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь літоўскі]] |before = [[Генрых III Валуа]] |after = [[Жыгімонт Ваза]] |years = [[1576]]—[[1586]] }} {{end box}} {{Вялікія князі літоўскія}} {{Манархі Польшчы}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Вялікія князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Каралі польскія]] [[Катэгорыя:Батары|Стэфан]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў жудзецы Сэлаж]] oalipdeepctt79rqwt19n9xk9m5rjso 0 10023 5181560 4708087 2026-08-15T18:20:27Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5181560 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Выява:Euro coins and banknotes.jpg|thumb|right|Манеты і банкноты [[еўра]].]] [[Выява:Schillergarten Dresden August 2002.jpg|thumb|right|Паводка ў [[Дрэздэн]]е.]] * [[1 студзеня]]: Увядзенне банкнот і манет [[еўра]]. * [[4 студзеня]]: Падпарадкаванне [[Горад|г.]] [[Гісторыя Светлагорска|Светлагорска]] зменена з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласнога]] на [[Раён|раённае]]. * [[1 сакавіка]]: Пачатак вайсковай аперацыі [[ЗША]] ў [[Афганістан]]е. * [[1 красавіка]]: Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія перетворана ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]. * [[20 мая]]: [[Усходні Тымор]] атрымаў незалежнасць ад [[Інданезія|Інданезіі]]. * [[29 мая]]: [[Іерусалім]] абвешчаны сталіцай [[Палесцінская аўтаномія|Палесцінскай аўтаноміі]]. * [[31 мая]]: Адкрыццё [[Чэмпіянат свету па футболу|чэмпіяната свету па футболу]] ў [[Японія|Японіі]] і [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. * [[27 чэрвеня]]: Пачала ажыццяўляць камерцыйную дзейнасць кампанія [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)]]. * [[30 ліпеня]] : Падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|Прэтарыйскае пагадненне]] паміж [[ДР Конга]] і [[Руанда]]й у кантэксце [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. * [[19 жніўня]]: Пад [[Грозны|Грозным]] збіты расійскі транспартны верталёт, загінула 118 салдат * [[22 жніўня]]: Улады [[Тайланд]]а забаранілі выкарыстоўваць [[слон|сланоў]] для перамяшчэння па гарадскіх вуліцах. * жнівень: [[Паводка ў Еўропе (2002)|Паводка ў Еўропе]]. * [[1 верасня]]: Школы Беларусі пачалі пераводзіцца на 12-гадовую навучальную праграму. * [[19 верасня]]: Пачалася [[Першая Івуарыйская вайна]]. * [[22 верасня]]: Пачалася [[Аперацыя «Аднарог»|ваенная аперацыя]] [[Францыя|Францыі]] ў [[Кот-д’Івуар]]ы для абароны замежных грамадзян і падтрыманні міру. * [[15 лістапада]]: Заснаваны [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані]]. * [[7 снежня]]: Гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]] асвяціў новазбудаваны [[касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Ліда)]]. * [[16 снежня]]: [[ЗША|Амерыканскай]] [[некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай арганізацыяй]] ''[[Creative Commons]]'' выдадзена першая [[Ліцэнзіі Creative Commons|ліцэнзія]]. == Нарадзіліся == * [[5 ліпеня]]: [[Зара Рутэрфорд]] — бельгійская лётчыца. == Памерлі == * [[23 студзеня]]: [[П'ер Бурдзьё]], французскі сацыёлаг і філосаф * [[28 студзеня]]: [[Астрыд Ліндгрэн]], шведская пісьменніца, аўтар шматлікіх дзіцячых твораў (нар. [[14 лістапада|14.11]].[[1907]]) * [[22 лютага]]: [[Жонаш Савімбі]], ангольскі палітычны дзеяч * [[24 сакавіка]]: [[Сезар Мільштэйн]], аргенцінскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1984) (нар. [[8.10]].[[1927]]) * [[18 красавіка]]: [[Тур Хеердал]], нарвежскі падарожнік і вучоны (нар. [[6.10]].[[1914]]) * [[13 мая]]: [[Валерый Лабаноўскі]], савецкі і ўкраінскі футбольны трэнер * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]], беларускі паэт, празаік і перакладчык (нар. 12(24).9.[[1913]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002| ]] 3raowms199i4tfuptqyxwtuyd4pqsuu 5181561 5181560 2026-08-15T18:20:52Z JerzyKundrat 174 /* Падзеі */ 5181561 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя для года}} {{Год паводле тэм}} == Падзеі == [[Файл:Euro coins and banknotes.jpg|thumb|right|Манеты і банкноты [[еўра]].]] [[Файл:Schillergarten Dresden August 2002.jpg|thumb|right|Паводка ў [[Дрэздэн]]е.]] * [[1 студзеня]]: Увядзенне банкнот і манет [[еўра]]. * [[4 студзеня]]: Падпарадкаванне [[Горад|г.]] [[Гісторыя Светлагорска|Светлагорска]] зменена з [[Вобласць (адміністрацыйная адзінка)|абласнога]] на [[раён]]нае. * [[1 сакавіка]]: Пачатак вайсковай аперацыі [[ЗША]] ў [[Афганістан]]е. * [[1 красавіка]]: Беларуская дзяржаўная політэхнічная акадэмія перетворана ў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]. * [[20 мая]]: [[Усходні Тымор]] атрымаў незалежнасць ад [[Інданезія|Інданезіі]]. * [[29 мая]]: [[Іерусалім]] абвешчаны сталіцай [[Палесцінская аўтаномія|Палесцінскай аўтаноміі]]. * [[31 мая]]: Адкрыццё [[Чэмпіянат свету па футболу|чэмпіяната свету па футболу]] ў [[Японія|Японіі]] і [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]]. * [[27 чэрвеня]]: Пачала ажыццяўляць камерцыйную дзейнасць кампанія [[Мабільныя ТэлеСістэмы (Беларусь)]]. * [[30 ліпеня]]: Падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|Прэтарыйскае пагадненне]] паміж [[ДР Конга]] і [[Руанда]]й у кантэксце [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. * [[19 жніўня]]: Пад [[Грозны]]м збіты расійскі транспартны верталёт, загінула 118 салдат. * [[22 жніўня]]: Улады [[Тайланд]]а забаранілі выкарыстоўваць [[слон|сланоў]] для перамяшчэння па гарадскіх вуліцах. * жнівень: [[Паводка ў Еўропе (2002)|Паводка ў Еўропе]]. * [[1 верасня]]: Школы Беларусі пачалі пераводзіцца на 12-гадовую навучальную праграму. * [[19 верасня]]: Пачалася [[Першая Івуарыйская вайна]]. * [[22 верасня]]: Пачалася [[Аперацыя «Аднарог»|ваенная аперацыя]] [[Францыя|Францыі]] ў [[Кот-д’Івуар]]ы для абароны замежных грамадзян і падтрыманні міру. * [[15 лістапада]]: Заснаваны [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані]]. * [[7 снежня]]: Гродзенскі біскуп [[Аляксандр Кашкевіч]] асвяціў новазбудаваны [[касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Ліда)]]. * [[16 снежня]]: [[ЗША|Амерыканскай]] [[некамерцыйная арганізацыя|некамерцыйнай арганізацыяй]] ''[[Creative Commons]]'' выдадзена першая [[Ліцэнзіі Creative Commons|ліцэнзія]]. == Нарадзіліся == * [[5 ліпеня]]: [[Зара Рутэрфорд]] — бельгійская лётчыца. == Памерлі == * [[23 студзеня]]: [[П'ер Бурдзьё]], французскі сацыёлаг і філосаф * [[28 студзеня]]: [[Астрыд Ліндгрэн]], шведская пісьменніца, аўтар шматлікіх дзіцячых твораў (нар. [[14 лістапада|14.11]].[[1907]]) * [[22 лютага]]: [[Жонаш Савімбі]], ангольскі палітычны дзеяч * [[24 сакавіка]]: [[Сезар Мільштэйн]], аргенцінскі біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1984) (нар. [[8.10]].[[1927]]) * [[18 красавіка]]: [[Тур Хеердал]], нарвежскі падарожнік і вучоны (нар. [[6.10]].[[1914]]) * [[13 мая]]: [[Валерый Лабаноўскі]], савецкі і ўкраінскі футбольны трэнер * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]], беларускі паэт, празаік і перакладчык (нар. 12(24).9.[[1913]]) {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002| ]] f98q6gmz9jich3zuhfxd9dctlriufrt 0 15745 5181641 4844058 2026-08-15T23:57:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181641 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} {{Значэнні|Егіпет}} [[Файл:Ancient Egypt map-ru.svg|thumb|Карта Старажытнага Егіпта]] '''Старажы́тны Егі́пет''' — адна з першых [[Дзяржава|дзяржаў]] у гісторыі чалавецтва, якая ўзнікла на [[Афрыка]]нскім кантыненце ў даліне [[Ніл]]а прыкладна ў пачатку [[4 тысячагоддзе да н.э.|4 тысячагоддзя да н.э.]] Лічыцца адной з першых так званых «[[Рачныя цывілізацыі|рачных цывілізацый]]», якія адметныя моцнай [[Дэспатызм|дэспатычнай]] уладай, доўгім перыядам існавання. Назва краіны — «Егіпет» паходзіць ад назвы старажытнай егіпецкай сталіцы Хікупта (Хет-Ка-Птах — «дом Ка Птаха», {{lang-el|[[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіс]]}}). [[Старажытная Грэцыя|Грэкі]], перайначыўшы гэта слова, назвалі ўвесь Егіпет словам «Айгюптас». З гэтага, у сваю чаргу, назва перакачавала ва ўсе астатнія еўрапейскія мовы. Самі егіпцяне называлі сваю краіну ''kmt'' (Кемет) або Та-кемет, што ў перакладзе азначае «[[чорны]]» або «чорная зямля», а дакладней — «чарназём», — у гонар урадлівай чорнай зямлі, якой славіўся Егіпет ва ўсе часы. Старажытны Егіпет развіваўся ў ніжнім і сярэднім цячэнні Ніла. У сувязі з неабходнасцю стварэння [[арашэнне|ірыгацыйных]] сістэм была вялікая патрэба ў арганізацыі кантролю. Гэта прывяло да з’яўлення ранняй дзяржавы. Спачатку гэта былі невялікія ўтварэнні, царамі якіх выступалі [[жрэц|жрацы]]. Неабходнасць стварэння ірыгацыйнай сістэмы, а таксама аб’яднанне [[даліна|даліны]] з [[дэльта]]й патрабавала стварэння адзінай цэнтралізаванай дзяржавы. У эпоху [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]] ўлада фараонаў прасціралася да чацвёртага нільскага парога на поўдні і распаўсюджвалася на значныя тэрыторыі ва Усходнім Міжземнамор’і, а таксама на ўзбярэжжа [[Чырвонае мора|Чырвонага мора]]. Увесь Егіпет дзяліўся на дзве вялікія вобласці: [[Верхні Егіпет|Верхні]] і [[Ніжні Егіпет]]. А тыя, у сваю чаргу, мелі па некалькі дзясяткаў абласцей, якія грэкі называлі [[Ном (Старажытны Егіпет)|номамі]]. Больш за 90 % тэрыторыі Егіпта займае [[пустыня]], так званая «Чырвоная зямля». Жыццё там было магчыма толькі ў [[аазіс]]ах і ў далінах перасохлых рэк. Эканоміка Егіпта асноўвалася на прадуктыўнай сельскай гаспадарцы ва ўрадлівай даліне Ніла. Егіпет развіваў зносіны з цывілізацыямі [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]], а таксама з [[Нубія]]й, з якой Егіпет атрымліваў [[лес]], [[золата]], [[каштоўныя камяні]] ў асноўным захопам. Егіпет дасягнуў вяршыні сваёй магутнасці падчас [[Новае царства (Егіпет)|Новага царства]], пазней Егіпет процістаяў [[хеты|Хецкай]], [[Асірыйская імперыя|Асірыйскай]] і [[Мітані|Мітанійскай імперыям]], пасля чаго ён уступіў у перыяд павольнага заняпаду. У Трэці пераходны і Позні перыяды Егіпет захоплівалі хананеяне, [[старажытныя лівійцы|лівійцы]], [[Нубія|нубійцы]], [[Асірыя|асірыйцы]], [[Вавілон|вавіланяне]], ахеменіды і македонскія грэкі. Пасля смерці [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Вялікага]], Егіптам пачаў кіраваць адзін з яго военачальнікаў, [[Пталамей I Сатэр|Пталамей Сатэр]], які заснаваў грэчаскую дынастыю фараонаў. Гэтая дынастыя кіравала краінай да [[30 да н.э.|30 года да н.э.]], калі Егіпет быў далучаны да [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ў якасці адное з правінцый{{sfn|Clayton|1994|p=217}}. Пераходныя перыяды, якіх было тры, азначаюць распад дзяржавы. == Перыядызацыя == У [[3 стагоддзе да н.э.|III стагоддзі да н.э.]] егіпецкі жрэц [[Манефон]] саставіў паслядоўнасць фараонаў ад [[Менес]]а да свайго часу і падзяліў яе на 30 дынастый, гэтая сістэма (з некаторымі дапрацоўкамі) выкарыстоўваецца і па сёння{{sfn|Clayton|1994|p=6}}. Усю гісторыю Старажытнага Егіпта дзеляць на наступныя перыяды: # Дадынастычны — пачатак [[4 тысячагоддзе да н.э.|IV]] — [[3 тысячагоддзе да н.э.|III]] тысячагоддзе да н.э. # Раннедынастычны — III тысячагоддзе да н.э. — [[2800 да н.э.]] # Старое царства — 2800 — [[2300 да н.э.|2300]] гады да н.э. # Першы пераходны перыяд # Сярэдняе царства — [[2100 да н.э.|2100]] — [[1800 да н.э.|1800]] гады да н.э. # Другі пераходны перыяд # Новае царства — [[1600 да н.э.|1600]] — [[1100 да н.э.|1100]] гады да н.э. # Трэці пераходны перыяд # Позняе царства — [[1000 да н.э.|1000]] — [[332 да н.э.|332]] гады да н.э. # Эліністычны перыяд — [[320 да н.э.|320]] — [[30 да н.э.|30]] гады да н.э. # Рымскі — [[30 да н.э.]] — [[395]] == Паходжанне насельніцтва == У перыяд позняга [[мезаліт]]а — ранняга [[неаліт]]а ўздоўж рэчышча [[Ніл]]а ўзніклі сталыя паселішчы. Іх насельнікі былі выхадлцамі з суседніх раёнаў [[Сахара|Сахары]], дзе адбывалася паступовае [[апустыньванне]]. Мяркуюць, што вызначальную ролю ў раннім неаліце адыгралі носьбіты [[Харыфійская культура|Харыфійскай культуры]], што перасяляліся з [[Сінайскі паўвостраў|Сінаю]], практыкавалі [[земляробства|земляробства]] і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлю]]. Частка даследчыкаў лічыць, што іх [[дэмаграфія|дэмаграфічны]] ўплыў не быў важным, і аснову насельніцтва Старажытнага Егіпту складалі нашчадкі субсахарцаў, блізкія па паходжанню да жыхароў тагачаснай [[Нубія|Нубіі]]<ref>Stiebing Jr. W., Helft S. Ancient Near Eastern History and Culture (2017)</ref>. [[Палеагенетыка|Генетычныя]] даследаванні прадстаўнікоў 18-й дынастыі [[фараон]]аў паказалі, што яны мелі [[індаеўрапейцы|індаеўрапейска]]е паходжанне<ref>[https://doi.org/10.1136/bmj.e8268 Revisiting the harem conspiracy and death of Ramesses III: anthropological, forensic, radiological, and genetic study]</ref>. Болей падрабязнае даследаванне [[мумія|мумій]] Новага Царства — ранняга [[Старажытны Рым|рымскага]] перыяду з сярэдняга Егіпту паказала, што мясцовыя жыхары мелі больш агульнай генетычнай спадчыны з насельнікамі [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]], чым нават сучасныя [[Егіпет|егіпцяне]], а ўплыў заваёўнікаў амаль не адлюстраваўся на іх<ref>[https://doi.org/10.1038/ncomms15694 Schuenemann, V., Peltzer, A., Welte, B. et al. Ancient Egyptian mummy genomes suggest an increase of Sub-Saharan African ancestry in post-Roman periods. Nat Commun 8, 15694 (2017)]</ref>. Тым не меней, генетычная спадчына жыхароў верхняга Егіпту, блізкага да Нубіі, магла істотна адрознівацца ад даследаванай. == Гісторыя == {{Галоўны артыкул|Гісторыя Старажытнага Егіпта}} [[Ніл]] быў жыццёваю артэрыяй для прылеглых зямель на працягу большай часткі чалавечай гісторыі<ref>Shaw (2002) pp. 17, 67-69</ref>. Урадлівая пойма Ніла давала людзям магчымасць развіваць аселую сельскагаспадарчую эканоміку і больш складанае, цэнтралізаванае грамадства, якое стала краевугольным каменем у гісторыі чалавечай цывілізацыі<ref>Shaw (2002) p. 17</ref>. [[Анатамічна сучасныя людзі|Сучасны чалавек]], у складзе плямён [[паляўнічыя і збіральнікі|паляўнічых і збіральнікаў]], пачаў жыць у даліне ў канцы [[Плейстацэн|сярэдняга плейстацэна]] прыкладна 120&nbsp;тысяч гадоў назад. У познім [[палеаліт|палеаліце]] засушлівы клімат Паўночнай Афрыкі станавіўся ўсё больш гарачым і сухім, прымушаючы насельніцтва прылеглых зямель канцэнтравацца ўздоўж рачной даліны. === Дадынастычны Егіпет === {{Галоўны артыкул|Дадынастычны Егіпет}} [[Файл:Vase with gazelles-E 28023- Egypte louvre 316.jpg|thumb|left|upright|Тыповы збан культуры Накада II, упрыгожаны газелямі. (Дадынастычны перыяд)]] У дадынастычныя і [[Ранняе царства (Егіпет)|раннедынастычныя]] часы егіпецкі клімат быў не такім засушлівым, як цяпер. Вялікія абсягі Егіпта былі пакрыты [[саванна]]мі, там раслі дрэвы і пасвіліся статкі [[капытныя|капытных жывёл]]. Расліннасць і жывёльны свет былі значна багацейшымі ва ўсім наваколлі, у даліне Ніла жылі вялікія папуляцыі вадаплаўных птушак. У егіпцян распаўсюджаным заняткам было паляванне. Таксама ў гэты перыяд былі ўпершыню [[Адамашненне|прыручаны]] многія віды жывёл<ref>{{Cite book | first1 = Salima | last1 = Ikram | authorlink1 = | title = Choice Cuts: Meat Production in Ancient Egypt | publisher = University of Cambridge | year = 1992 | isbn = 978-90-6831-745-9 | oclc = 60255819 | page = 5 | url = http://books.google.com/?id=1Am88Yc8gRkC&printsec=frontcover#PPA5,M1 | accessdate =22 July 2009|lccn=1997140867}}</ref>. Прыблізна к 5500 г. да н. э. невялікія плямёны, якія жылі ў даліне Ніла, развіліся ў некалькі культур. Людзі гэтых культур ажыццяўлялі строгі кантроль сельскай гаспадаркі і [[жывёлагадоўля|жывёлагадоўлі]] і мелі характэрныя для кожнай культуры посуд і прадметы асабістага карыстання, такія як расчоскі, бранзалеты і пацеркі. Найбольш значнай з гэтых ранніх культур у Верхнім (паўднёвым) Егіпце была [[Культура Бадары|Бадары]]. Яна, імаверна, зарадзілася ў Заходняй Пустыні і вядома па сваёй высокаякаснай кераміцы, [[каменныя прылады|каменных прыладах]] і выкарыстанні медзі<ref>Hayes (1964) p. 220</ref>. Пасля Бадары былі [[Амрацкая культура|Амрацкая]] (Накада I) і [[Герзейская культура|Герзейская]] (Накада II) культуры<ref>Childe, V. Gordon (1953), ''New Light on the Most Ancient Near East'', (Praeger Publications)</ref>, якія прыўнеслі рад тэхналагічных удасканаленняў. Ужо ў часы Накады I дадынастычныя егіпцяне ўвозілі [[абсідыян]] з [[Гісторыя Эфіопіі|Эфіопіі]] і выраблялі з абсідыянавых сколкаў нажы і іншыя прадметы<ref>Barbara G. Aston, James A. Harrell, Ian Shaw (2000). Paul T. Nicholson and Ian Shaw editors. "Stone, " in ''Ancient Egyptian Materials and Technology,'' Cambridge, 5-77, pp. 46-47. Also note: Barbara G. Aston (1994). "Ancient Egyptian Stone Vessels, « ''Studien zur Archäologie und Geschichte Altägyptens'' 5, Heidelberg, pp. 23-26. (See on-line posts: [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/stone/obsidian.html] and [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/foreignrelations/obsidian.html].)</ref>. Да часоў Накада II адносяцца першыя сведчанні аб кантактах з [[Блізкі Усход|Блізкім Усходам]], асабліва з [[Ханаан]]ам і ўзбярэжжам [[Бібл]]а<ref>Patai, Raphael (1998), 'Children of Noah: Jewish Seafaring in Ancient Times'' (Princeton Uni Press)</ref>. Прыкладна за 1000 гадоў культура Накада развілася з некалькіх сельскагаспадарчых супольнасцей у магутную цывілізацыю, правіцелі якой мелі поўную ўладу над людзьмі і рэсурсамі Нільскай даліны<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/naqadan/chronology.html#naqadaI|title=Chronology of the Naqada Period|accessdate=9 March 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080328182409/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/naqadan/chronology.html#naqadaI|archivedate=28 сакавіка 2008|url-status=live}}</ref>. Устанавіўшы цэнтр улады ў [[Нехен]]е, а пазней у [[Абідас]]е, кіраўнікі культуры Накада III пашырылі сваю ўладу на поўнач уздоўж [[Дэльта Ніла|Ніла]]<ref name="Shaw61">Shaw (2002) p. 61</ref>. Яны таксама гандлявалі з [[Нубія]]й на поўдні, аазісамі [[Лівійская пустыня|Лівійскай пустыні]] на захадзе, і культурамі [[усходняе Міжземнамор'е|ўсходняга Міжземнамор’я]] і [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] на ўсходзе<ref name="Shaw61" />. Знойдзеныя ў царскіх пахаваннях у {{нп5|Кустул|Кустуле|de|Qustul}} (Нубія) артэфакты нясуць на сабе найстаражытнейшыя вядомыя выявы егіпецкіх дынастычных сімвалаў, такіх як белая карона Егіпта і сокал<ref>{{cite book|last=Emberling|first=Geoff|title=Nubia: Ancient Kingdoms of Africa|year=2011|publisher=Institute for the Study of the Ancient World|location=New York|isbn=978-0-615-48102-9|page=8}}</ref><ref>{{cite web|title=The Qustul Incense Burner|url=http://oi.uchicago.edu/museum/nubia/aqib.html}}</ref>. Людзі культуры Накада выраблялі самыя разнастайныя матэрыяльныя даброты (што адлюстроўвае рост улады і багацця эліты), у тым ліку прадметы асабістага карыстання, такія як расчоскі, маленькія статуэткі, распісны посуд, высакаякасныя {{нп5|ручны свердзел, іерогліф|дэкаратыўныя каменныя вазы|en|Hand drill (hieroglyph)}}, {{нп5|Палетка, Старажытны Егіпет|касметычныя палеткі|ru|Палетка (Древний_Египет)}} і ювелірныя вырабы з золата, ляпіс-блакіту ([[лазурыт]]у) і слановае косці. Яны таксама распрацавалі від [[Паліва (кераміка)|палівы]], вядомы як {{нп5|егіпецкі фаянс|фаянс|en|Egyptian faience}}, які ў Рымскія часы шырока выкарыстоўваўся пры аздабленні кубкаў, амулетаў і фігурак<ref>{{cite web|url=http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/faience/periods.html|title=Faience in different Periods|accessdate=9 March 2008|publisher=Digital Egypt for Universities, University College London|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080330041500/http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/faience/periods.html|archivedate=30 сакавіка 2008|url-status=live}}</ref>. Бліжэй к канцу дадынастычнага перыяду ў культуры Накада пачалі выкарыстоўвацца пісьмовыя сімвалы, якія з часам развіліся ў паўнацэнную [[егіпецкія іерогліфы|іерагліфічную пісьменнасць]] для [[егіпецкая мова|егіпецкай мовы]]<ref>Allen (2000) p. 1</ref>. === Ранняе Царства === У [[4 тысячагоддзе да н.э.|4-м тыс. да н.э.]] шматлікія дробныя княствы аб’ядналіся ў два дзяржаўныя ўтварэнні — так званыя Верхні Егіпет і Ніжні Егіпет (са сталіцамі ў [[Іераконпаль|Іераконпалі]] і [[Бута, старажытны горад|Бута]]). Стварэнне адзінай дзяржавы прыпісваюць правіцелю Верхняга Егіпта [[Менес]]у. Сталіцай аб’яднанай дзяржавы каля [[3000 да н.э.]] стаў [[Мемфіс (Егіпет)|Мемфіс]] у паўднёвай частцы дэльты [[Ніл]]а. Да кан. 4 — пач. [[3 тысячагоддзе да н.э.|3 тыс. да н.э.]] адносяць першыя помнікі, напісаныя [[Егіпецкія іерогліфы|егіпецкім іерагліфічным пісьмом]]. У [[30 стагоддзе да н.э.|30]]—[[28 стагоддзе да н.э.|28 стагоддзях да н.э.]] пачаліся сутыкненні з суседзямі: кушытамі (нубійцамі) — на поўдні, з [[старажытныя лівійцы|лівійцамі]] — на захадзе і качэўнікамі з [[Сінайскі паўвостраў|Сінайскага паўвострава]] — на паўночным усходзе. У [[28 стагоддзе да н.э.|28]]—[[23 стагоддзе да н.э.|23 стагоддзях да н.э.]] сфарміравалася старажытнаегіпецкая цывілізацыя. === Старое Царства === Адзінства Егіпта ўвасаблялася ва ўладзе [[фараон]]аў — неабмежаваных валадароў усёй краіны. Фараон быў галавой культаў усіх багоў Егіпта і сам быў абагаўляемы. Праяваю гэтага было будаўніцтва ў гэты перыяд [[Егіпецкія піраміды|пірамід]] — фараонавых магільняў, напрыклад, сусветна вядомыя піраміды [[Джосер]]а, [[Снофру]], [[Хеопс|Хеопса (Хуфу)]], [[Хефрэн|Хефрэна (Хафра)]] і [[Мікерын|Мікерына (Менкаура)]]. Узрасло значэнне геліопальскага культу бога сонца [[Ра]], чыімі сынамі абвяшчалі сябе ўсе [[фараон]]ы (у тытулах). === Першы пераходны перыяд === У [[23 стагоддзе да н.э.|23]]—[[21 стагоддзе да н.э.|21 стагоддзях да н.э.]] Егіпет распадаецца на мноства номаў. === Сярэдняе Царства === Новае аб’яднанне Старажытнага Егіпта пачалося з узвышэння намархаў [[Горад Гераклеопаль|Гераклеопаля]] (у Сярэднім Егіпце), пазней узмацніліся правіцелі паўднёвага горада [[Фівы (Егіпет)|Фівы, Егіпет]]. Фіванскі фараон [[Ментухатэп I]] стаў правіцелем аб’яднанага Егіпта. У [[21 стагоддзе да н.э.|21]]—[[18 стагоддзе да н.э.|18 стагоддзях да н.э.]] апекуном фараонаў абвешчан [[Амон]]. [[Аменемхет I]] перанёс сталіцу з Фіваў у Ітауі ў Файюмскім аазісе. === Другі пераходны перыяд === Новы распад Егіпта ў 18-16 стагоддзях да н.э. прывёў да захопу Егіпта азіяцкімі захопнікамі — гіксосамі, якія захапілі ўладу ў Ніжнім Егіпце і зрабілі сваёй сталіцай [[горад Аварыс]] ва ўсходняй частцы дэльты Нілу. === Новае Царства === Вытурыць гіксосаў змог [[Яхмас I]]. Пераследуючы іх, ён уварваўся ў [[Палесціна|Палесціну]], [[Сірыя|Сірыю]]. Яго пераемнікі ўсталявалі панаванне Егіпта ў Палесціне, [[Фінікія|Фінікіі]], [[Сірыя|Сірыі]]; краіна [[Куш (дзяржава)|Куш]] да 4 нільскага парога стала егіпецкаю правінцыяй. Пры [[Аменхатэп III|Аменхатэпе III]] Старажытны Егіпет дасягнуў найбольшай магутнасці. З правінцый у [[Азія|Азіі]] і ў Кушы егіпецкая дзяржава палучала даніну драўнінай, [[медзь|меддзю]], [[волава]]м, [[свінец|свінцом]], [[серабро]]м, а таксама быдла, рабоў, віна, ювелірныя вырабы, слановую косць. З краіны [[Пунт]], куды царыца [[Хатшэпсут]] накіравала экспедыцыю, у Старажытны Егіпет паступалі духмяныя рэчывы. У гэты перыяд егіпецкае войска стала рэгулярным. Рэлігійная рэформа [[Аменхатэп IV|Аменхатэпа IV (Эхнатона)]] абвясціла культ адзінага для егіпцян бога [[Атон (бажаство)|Атона]] (сонечнага дыска). У гонар гэтага бога будуецца новая сталіца [[Ахетатон]]. Пасля смерці Эхнатона ў [[1335 да н.э.|1335 г. да н.э.]] было адноўлена шанаванне ранейшых багоў, і [[Фівы (Егіпет)|Фівы]] ізноў сталі сталіцай Егіпта. Заняўшыся рэлігійнай рэформай, Эхнатон закінуў кіраванне дзяржавай. Заняпад працягваўся і пасля яго смерці, але каля [[1290 да н.э.|1290 г. да н.э.]] фараон [[Рамзес II]] аднавіў магутнасць Егіпта. Ён вёў упартую барацьбу з [[хеты|хетамі]] і іх сірыйскімі саюзнікамі. Сталіцай Егіпта пры Рамзесе II стаў [[Пер-Рамсес]], пабудаваны на месцы [[Аварыс]]а. === Трэці пераходны перыяд === У [[11 стагоддзе да н.э.|11]]—[[7 стагоддзе да н.э.|7 стагоддзях да н.э.]] умацавалася ўлада намархаў. У [[945 да н.э.|945 г. да н.э.]] [[старажытныя лівійцы|лівійскі]] палкаводзец [[Шэшонк I]] абвясціў сябе фараонам, зрабіўшы сваёй рэзідэнцыяй горад [[Бубастыс]] у дэльце Ніла. Ён узяў [[Іерусалім]] і разрабаваў яго. У [[671 да н.э.|671 г. да н.э.]] асірыйскае войска [[Асархадон]]а захапіла і разрабавала Мемфіс. У [[667 да н.э.]] і [[663 да н.э.]] асірыйцы авалодалі Фівамі. === Позняе Царства === [[Псаметых I]] змог ізноў аб’яднаць Старажытны Егіпет. Пры [[Неха II]], сыне [[Псаметыха I]], быў прарыт канал, які звязаў Ніл з Чырвоным морам. У [[528 да н.э.]] Старажытны Егіпет быў заваёван персідскім царом [[Камбіс]]ам і стаў персідскай правінцыяй (сатрапіяй). У [[341 да н.э.]] персы ізноў уварваліся ў Егіпет, спустошыўшы яго. === Эліністычны Егіпет === У [[332 да н.э.]] у Егіпет увайшло войска [[Аляксандр Македонскі|Аляксандра Македонскага]], краіна стала часткай яго дзяржавы. Пасля падзелу яго імперыі паміж дыядохамі Егіпет дастаўся палкаводцу [[Пталамей Лаг|Пталамею Лагу]] — заснавальніку грэка-македонскай дынастыі [[Пталамеі|Пталамеяў Лагідаў]] (305-30 да н.э.). Сталіцай стаў горад [[Александрыя]]. Пры Пталемеях Егіпет стаў галоўным пастаўшчыком хлеба ў эліністычным свеце. У гэты перыяд егіпецкі флот панаваў у [[Міжземнае мора|Міжземным моры]]. У кіраванне царыцы [[Клеапатра VII Філапатрыс|Клеапатры]], апошняй з дынастыі Пталемеяў, Егіпет апынуўся ўцягнутым у палітычную барацьбу ў [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]]. Пасля паражэння флоту Егіпта пры мысе Акцый у [[31 да н.э.]] і самазабойства Клеапатры егіпецкая дзяржава была пераўтворана ў рымскую правінцыю ([[30 да н.э.]]). Пасля распаду [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] ([[395]]) Егіпет стаў правінцыяй [[Усходняя Рымская імперыя|Усходняй Рымскай імперыі]] ([[Візантыя|Візантыі]]). Нашчадкі старажытных егіпцян — [[копты]] — успрынялі хрысціянскаю рэлігію монафізіцкага толку. У [[639]]—[[642]] гадах Егіпет быў заваёван [[арабы|арабамі]]. == Культура == === Літаратура === Разам з [[шумеры|шумерскай]] літаратурай егіпецкая літаратура лічыцца першай літаратурай свету. К перыяду Старога царства (каля [[26 стагоддзе да н.э.|XXVI]]—[[22 стагоддзе да н.э.|XXII стагоддзяў да н.э.]]) у літаратурную творчасць Егіпта ўваходзілі пахавальныя тэксты, пасланні і пісьмы, рэлігійныя гімны і вершы, а таксама памятныя аўтабіяграфічныя тэксты, якія расказвалі аб кар’ерах выдатных людзей. У пачатку Сярэдняга царства (каля [[21 стагоддзе да н.э.|XXI]]—[[17 стагоддзе да н.э.|XVII стагоддзяў да н.э.]]) была створана апавядальная літаратура. Пачалася „рэвалюцыя сродкаў“ у выніку ўзвышэння інтэлектуальнага класа пісараў, новых культурных пачуццяў індывідуальнасці, небывалых раней узроўняў пісьменнасці і большага доступу да пісьмовага матэрыялу. Аднак, магчыма, што пісьменнасцю валодаў менш чым адзін працэнт усяго насельніцтва. Такім чынам, літаратурная творчасць належала людзям вышэйшага класа, якія працавалі пры архівах, канцылярыях і пры двары кіруючага фараона. === Мастацтва === [[Файл:All Gizah Pyramids-3.jpg|thumb|[[Піраміды Гізы]]]] {{Галоўны артыкул|Мастацтва Старажытнага Егіпта}} Мастацтва Старажытнага Егіпта цесна звязана з рэлігіяй, у т.л. з памінальным культам, увасабляла ўяўленне аб непарушнасці грамадскага ладу і звышчалавечай велічы абагаўлёнага [[фараон]]а. Пошукі дейснай мастацкай мовы прывялі да стварэння першага канона. Былі асэнсаваны і распрацаваны асноўныя сродкі пластычных мастацтваў: аб’ём, маса, апора, скляпенне, рытм — у архітэктуры; плоскасць, лінія, сілуэт, колеравая пляма — у рэльефе і жывапісе; тэкстура і фактура каменя і дрэва — у скульптуры. У Егіпце былі выпрацаваны класічныя архітэктурныя формы і тыпы ([[Піраміда (збудаванне)|піраміда]], абеліск, калона), віды выяўленчага мастацтва (круглая скулыпура, рэльеф, манументальны жывапіс і інш.). Кананічныя правілы, нязменныя выяўленчыя і выразныя сродкі, прыёмы будаўніцтва павінны былі ўлічваць у сваёй дзейнасці майстры ўсіх відаў мастацтва. Але ўпарадкавальная роля канона не стала перашкодай у эвалюцыі мастацтва. == Крыніцы == Асаблівасцю большасці старажытнаегіпецкіх крыніц з’яўляецца тое, што яны так або інакш звязаны з [[Пахавальны культ|пахавальным культам]]. Справа ў тым, што пахавальныя помнікі ў параўнанні з астатнімі лепш захаваліся і дайшлі да нас у большай колькасці, найперш, таму што яны ствараліся з выкарыстаннем трывалых і даўгавечных матэрыялаў (найбольш распаўсюджаны — [[Прыродны камень|камень]]), бо ад таго, колькі праіснуе памінальны інвентар егіпцяніна, залежала яго замагільнае жыццё. З паўсядзённага ж жыцця егіпцян, прадметы для якога яны стваралі з меней трывалых матэрыялаў (псаванне якіх, да таго ж, узмацнялася ўплывам клімату нільскай даліны), помнікаў засталося мала, асабліва мала дайшло да нас помнікаў з дэльты Ніла. '''Найважнейшыя пісьмовыя помнікі:''' # [[Палермскі камень]], своеасаблівы летапіс фараонаў Егіпта эпох Раннедынастычнага перыяду і Старога царства. # [[Разецкі камень]], для вывучэння ўласна гісторыі Старажытнага Егіпта яго каштоўнасць не дужа вялікая, але з гэтым помнікам звязана пераломная эпоха ў [[Егіпталогія|егіпталогіі]]. Іменна з дапамогай Разецкага каменя ўдалася расшыфраваць [[егіпецкія іерогліфы]]. # [[Аналы Тутмаса III]], апісанне паходаў вялікага фараона-ваяра 18 дынастыі. # Амарнскі архіў, архіў клінапісных гліняных таблічак, выяўлены ў канцы [[19 стагоддзе|19 стагоддзя]] каля мястэчка эль-Амарна, дзе раней размяшчалася рэзідэнцыя фараона-ерытыка (або фараона-рэфарматара) Эхнатона. Амарнскі архіў уключае ў сябе перапіску правіцеляў [[Пярэдняя Азія|Пярэдняй Азіі]] сярэдняй — позняй 18 дынастыі. # „[[Тэксты Пірамід]]“, найстаражытнейшая пісьмовая крыніца ў гісторыі чалавецтва, у якой адлюстраваны ўяўленні аб замагільным жыцці. Тэксты Пірамід — гэта зборнік розных тэкстаў з некалькіх [[Егіпецкія піраміды|пірамід]] цароў 5 — 6 дынастый. # „[[Тэксты Саркафагаў]]“ („Тэксты Каўчэгаў“), надпісы на старажытнаегіпецкіх трунах (а не [[саркафаг]]ах — проста такая назва зацвердзілася ў савецкай навуцы). Гэтыя надпісы звязаны з Тэкстамі пірамід, верагодна, што яны паходзяць ад Тэкстаў пірамід. Упершыню класічныя тэксты на трунах з’яўляюцца ў часы Старога царства. # „[[Кніга мёртвых]]“, генетычны працяг „Тэкстаў саркафагаў“ і „Тэкстаў пірамід“. Кніга мёртвых — гэта зборнік разрозненых памінальных малітваў-загавораў, які лажылі разам з пахаваным. Менавіта таму гэты зборнік і атрымаў такую назву: першыя папірусныя скруткі, што знаходзілі разам са старажытнымі [[мумія]]мі ў пач. — сяр. 19 стагоддзя, арабы далі мянушку „Кнігі мёртвых“, гэтая назва пасля зацвердзілася і ў еўрапейскай навуцы. Аднак самі старажытныя егіпцяне называлі гэтыя пісанні „Кніга выхаду ў дзень“. Жыццё для егіпцяніна — гэта святло, а ў кнізе, як раз даюцца загаворы для таго, каб нябожчык перамог усе цёмныя сілы і перайшоў у вечнае жыццё з [[Ра]] — крыніцай святла. Асабліва добра прыжылася гэта назва ў заходняй егіпталогіі. # [[Палетка Нармера]], каменная стэла з [[Іераконпаль|Іераконпаля]], датаваная часам кіравання фараона [[Нармер]]а — аб’яднальніка Егіпта. Па легендзе, да Нармера не існавала адзінага Егіпта — былі дзве незалежныя краіны. Менавіта Нармер (яшчэ яго імёны — [[Менес|Міна і Менес]]) аб’яднаў Егіпет, і першым надзеў карону аб’яднанага Егіпта, а [[палетка]] гэтая, як лічыць большасць егпітолагаў, як раз зафіксавала працэс ваеннага аб’яднання Егіпецкай зямлі. # [[Папірус Весткар]], цяпер — [[папірус]] [[Брытанскі музей|Брытанскага музея]] (інв. нумар — 3033), названы жа ён так у гонар першага яго ўладальніка — мадам Весткар. Першым яго даследаваў нямецкі егпітолаг [[Адольф Эрман]], якому і быў падоран гэты [[рукапіс]]. Напісан (дакладней: перапісан, а стварэнне запісанага ў ім шматлікія егпітолагі адносяць дзесь на тысячу гадоў назад) гэты папірус быў у эпоху гіксосскага валадарства, а ўтрымоўвае ён адразу некалькі найпрыгажэйшых літаратурных твораў Сярэдняга царства — „Казкі сыноў Хуфу“. Акрамя таго, добрымі крыніцамі служаць гарадскія і фараонскія некропалі (у [[Сакара|Сакары]], [[Гіза|Гізе]], [[Дашур]]ы, [[Абідас]]е і іншых месцах), муміі — цудоўны антрапалагічны матэрыял, і, вядома ж, археалогія — гарадская і падводная. == Здабыткі і вынаходніцтвы == [[Культура]] Старажытнага Егіпта аказала значны ўплыў як на тагачасныя цывілізацыі суседніх рэгіёнаў, так і пазнейшыя грамадствы. Назапашаныя старажытнымі егіпцянамі веды дазволілі будаваць грандыёзныя [[Піраміда (збудаванне)|піраміды]], якія часам увасабляюць іх найбольшыя культурныя здабыткі. Але на самой справе старажытным егіпцянам належылі і іншыя значныя здабыткі і вынаходніцтвы<ref>[https://discoveringegypt.com/ancient-egyptian-inventions/ Ancient Egyptian Inventions]</ref><ref>[https://science.howstuffworks.com/innovation/inventions/5-amazing-ancient-egyptian-inventions.htm 10 Amazing Ancient Egyptian Inventions]</ref><ref>[https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Egyptian_mathematics/ An overview of Egyptian mathematics]</ref>: * [[Арыфметычная прагрэсія]] і [[геаметрычная прагрэсія]] * [[Блок (механіка)]] * [[Гадзіннік]]. Найбольш старажытная форма сонечнага гадзінніка ў форме [[абеліск]]у, яки адкідваў цень, бярэ пачатак ад [[неаліт]]ычных пабудоў, накшталт знойдзеных у [[Набта-Плая]]. З яго дапамогай вызначалі самыя доўгія і самыя кароткія дні за год. У XVI ст. да н. э. былі зроблены выявы вадзянога гадзінніка, што ўяўляў сабою каменную пасудзіну з малюсенькай адтулінай на дне, праз якое вада капала са сталай хуткасцю. * Водазаборная [[дамба]] * [[Двайковая сістэма злічэння]] * Старажытныя егіпцяне першымі з вядомых народаў пачалі выкарыстоўваць [[дрожджы]] * [[Дроб]] * Штыравы [[замок]], вядомы з 4 тысячагоддзя да н. э. * [[Зубная паста]] * [[Кандыцыянер]] * [[Квадратны корань]] і [[квадратнае ўраўненне]] * [[Макіяж]] * [[Нажніцы]] * [[0 (лік)|Нуль]] * Хатняя [[мэбля]], у тым ліку сталы, крэслы, лавы * [[Пальчаткі]] * [[Папірус]] у аркушах, што выкарыстоўваўся пісцамі і быў першым матэрыялам, які нагадваў сучасную [[папера|паперу]]. Замест таго, каб выразаць пісьмовыя знакі, старажытныя егіпцяне пісалі [[чарніла]]мі розных колераў. * [[Парасон]] * [[Парык]] * [[Пі|Лік π]] * [[Піла]] * [[Плуг]]. Нароўні з [[шумеры|шумерамі]] егіпцяне былі першымі вынаходнікамі плуга, у які ўпрагаліся быкі. * [[Пошта]]. Ужо ў часы 4-й дынастыі ў Старажытным Егіпце функцыянавала дзяржаўная кур'ерская служба, якая стала правобразам паштовай службы. * [[Суднавы руль]] * [[Такарны станок]] * Жаночы [[тампон]] * [[Ткацкі станок]] * [[Рычаг]]і для падняцця цяжкіх грузаў * [[Трыганаметрыя]] * [[Хірургія]]. Вядома апісанне 48 прыёмаў [[медыцына|медыцынскага]] аперыравання раненняў галовы, шыі, плячэй, грудной клеткі. Урачы ўмелі рабіць аперацыі нават для выдалення [[катаракта|катаракты]], выраблялі пратэзы. Старажытныя егіпцяне карысталіся рознымі хірургічнымі інструментамі, аналагамі бінтоў, тампонаў, лейкапластыру, шын і г. д. У немалой ступені выдатныя веды пра анатомію чалавека і хірургію тлумачацца вопытам [[мумія|муміфікацыі]] памерлых. * [[Шадуф]] * Драўляныя [[шпала|шпалы]] для транспартыроўкі габарытных грузаў == Гл. таксама == * [[Гісторыя Старажытнага Егіпта]] * [[Літаратура Старажытнага Егіпта]] * [[Сады ў Старажытным Егіпце]] * [[Егіпецкія піраміды]] * [[Рэлігія Старажытнага Егіпта|Рэлігія]] * [[Старажытны свет]] * [[Егіпталогія]] * [[Егіпецкая мова]] * [[Егіпецкія іерогліфы]] * [[Гісторыя Егіпта]] * [[Мумія]] * [[Ніл]] * [[Неферціці]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == === Крыніцы === * Богословский Е. С. Статуэтка дворцового служителя времени Тутанхамона (Stat. Louvre I 852). // ВДИ. 1990. 2. * Геродот. История в девяти книгах. / Перевод и комментарии Г. А. Стратановского. — М., 2002. ISBN 5-17-005085-2 * Источниковедение истории Древнего Востока. — М., 1984. * Коростовцев М. А. Путешествие Ун-Амуна в Библ. — М., 1960. * Коростовцев М. А. Египетский иератический папирус № 167 Государственного Музея Изобразительных Искусств им. А. С. Пушкина в Москве. // Древний Египет / Сб. статей. — М., 1960. * Лирика древнего Египта. — М., 1965. * Максимов Е. Н. Папирус № 1115 из собрания государственного Эрмитажа. (Перевод и некоторые замечания). // Древний Египет и древняя Африка. — М., 1967. * Повесть Петеисе III. Древнеегипетская проза. / Пер. М. А. Коростовцева. — М., 1978. * Рубинштейн Р. И. Поучение гераклеопольского царя своему сыну (Эрмитажный папирус № 1116 А). // ВДИ. 1948. 4. * Савельева Т. Н. Надписи из гробницы Мечена (Перевод и комментарий). // Древний Египет и древняя Африка. — М., 1967. * Сказки и повести Древнего Египта. / Пер. и комм. И. Г. Лившица. — СПб., 2004. ISBN 5-02-026987-5 * Сказки Древнего Египта. / Сост. Беловой Г. А., Шерковой Т. А. — М., 1998. * Струве В. В. Речение Ипувера. Лейденский папирус № 344. Социальный переворот в Египте в конце Среднего царства. — М.; Л., 1935. * Хрестоматия по истории Древнего мира. / Под ред. В. В. Струве. — М., 1951. === Гістарыяграфія === * {{Кніга|аўтар = Clayton, Peter A.|загаловак = «Chronicle of the Pharaohs».|спасылка = |месца = London|выдавецтва = Thames and Hudson|год = 1994|isbn = 0-500-05074-0|ref = Clayton}} * {{кніга|аўтар = Stiebing Jr. W., Helft S.|частка = |загаловак = Ancient Near Eastern History and Culture|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Milton Park|выдавецтва = Routledge|год = 2017|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-1138686410|тыраж = |ref = }} * Брэстед Дж. История Египта с древнейших времен до персидского завоевания. — М., 1915. * Древние цивилизации. — М., 1989. * Котрелл Л. Во времена фараонов. — М., 1982. * Масперо Г. Египет. — М., 1915. * Перепелкин Ю. Я. Древний Египет. — СПб., 2000. ISBN 5-89740-011-3 * Тураев Б. А. История Древнего Востока. Т. II. — Л., 1935. * Шоу Я. Древний Египет. — М., 2006. ISBN 5-17-031742-5 === Рэлігія === * Антес Р. Мифология в древнем Египте. // Мифология древнего мира. — М., 1977. * Ассман Я. Египет. Теология и благочестие ранней цивилизации. — М., 1999. * Берлев О. Д. „Золотое имя“ египетского царя». // Ж.-Ф. Шампольон и дешифровка египетских иероглифов. — М., 1979. * Коростовцев М. А. Религия древнего Египта. М., 1976. * Солкин В. В. Египет: вселенная фараонов. — М., 2001. * Солкин В. В. Столпы небеса. Сокровенный Египет. — М., 2006. == Спасылкі == * '''(руск.)''' [http://www.egyptology.ru/ Egyptology.ru «Египтологический изборник»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050312194755/http://www.egyptology.ru/ |date=12 сакавіка 2005 }} * '''(руск.)''' [http://community.livejournal.com/ru_egypt ЖЖ-суполка аматараў Старажытнага Егіпта] * '''(руск.)''' [http://aegyptica.orientalstudies.ru/ Aegyptica. Субстаронка СПб ІУ РАН.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070928021847/http://aegyptica.orientalstudies.ru/ |date=28 верасня 2007 }} * '''(руск.)''' [http://egypt.hut2.ru/ Егіпецкая літаратура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070720142145/http://egypt.hut2.ru/ |date=20 ліпеня 2007 }} * '''(руск.)''' [http://www.cesras.ru/ Цэнтр егіпталагічных даследаванняў РАН] * '''(англ.)''' [http://narmer.us/ narmer.us: Храналогія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090626053015/http://narmer.us/ |date=26 чэрвеня 2009 }} * '''(англ.)''' [http://www.insecula.com/contact/A001726.html/ Тутанхамон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20041221061251/http://www.insecula.com/contact/A001726.html |date=21 снежня 2004 }} * '''(англ.)''' [http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm Egyptian Royal Genealogy] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090407043434/http://www.tyndale.cam.ac.uk/Egypt/index.htm |date=7 красавіка 2009 }} * '''(англ.)''' [http://www.digitalegypt.ucl.ac.uk/Welcome.html Digital Egypt for Universities] {{Старажытны Егіпет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя краіны|Егіпет ст]] [[Катэгорыя:Старажытны Егіпет| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 918fnwoj7fok50mr975z3sd8agzgrx4 0 16894 5181503 5151722 2026-08-15T15:44:42Z DBatura 73587 /* Гістарычная частка */ 5181503 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Астравец (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Астравец |вобласць = Гродзенская |раён = Астравецкі |статус з = 2012 |выява={{Фотамантаж | photo1b = Стэла на ўездзе ў Астравец з усходу.jpg | photo2a =Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg | photo2d = Белмаркет у Астраўцы.jpg | size = 325 | position = right | color = #F8F9FB | color_border = #C8CBD0 | text_background = #F8F9FB | text = }} }} '''Астраве́ц'''<ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Astraviec}}) — [[горад]]<ref name="interfax">{{cite web |url=http://www.interfax.by/article/89701 |title=Островец стал городом |accessdate=2012-03-29 |lang=ru |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120502165028/http://www.interfax.by/article/89701 |archivedate=2 мая 2012 |url-status=dead }}</ref> у [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], цэнтр [[Астравецкі раён|Астравецкага раёна]], на рацэ [[Лоша (прыток Ашмянкі)|Лошы]]. == Назва == Назва славянскага паходжання, ад слова «востраў», якое мела некалькі значэнняў, агулам у Беларусі каля 80 паселішчаў з падобнымі назвамі<ref name="KTSP">{{Крыніцы/Кароткі тапанімічны слоўнік Беларусі|к}} С. 277.</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца за 250 км на паўночны ўсход ад [[Гродна]], за 4 км ад чыгуначнай [[Гудагай (станцыя)|станцыі Гудагай]] на лініі [[Маладзечна]] — [[Вільнюс]]. Аўтадарогай звязаны з [[Ашмяны|Ашмянамі]]. Цэнтр горада сфарміраваны ў левабярэжнай частцы Лошы. Галоўная вось — вул. Ленінская, якая перасякае горад з захаду на ўсход. На перасячэнні вуліц Ленінскай, Валадарскага, Кастрычніцкай, Карла Маркса ўтворана прамавугольная ў плане цэнтральная плошча. Сетка вуліц прамавугольная, квартальная, у цэнтры — дамы 2-3-павярховыя, на ўскраінах аднапавярховая забудова сядзібнага тыпу. Старая частка горада забудавана па генплане 1992 года: ва ўсходняй частцы пабудаваныя 5-павярховыя жылыя дамы, у раёне вуліцы Гагарына — індывідуальная забудова. Пабудаваны будынкі «[[Беларусбанк]]а», гандлёвы дом «Анастасія», Петрапаўлаўская царква і інш. Да 2021 года, пасля будаўніцтва [[БелАЭС]] і росту колькасці насельніцтва, у горадзе з’явіліся тры новыя мікрараёны<ref>[https://grodnonews.by/news/stroitelstvo/novyy_ostrovets_s_tremya_mikrorayonami_kakie_doma_vozvodyat_v_gorode_atomshchikov.html Новый Островец с тремя микрорайонами. Какие дома возводят в городе атомщиков?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916194528/https://grodnonews.by/news/stroitelstvo/novyy_ostrovets_s_tremya_mikrorayonami_kakie_doma_vozvodyat_v_gorode_atomshchikov.html |date=16 верасня 2021 }}</ref>. == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Першы пісьмовы ўпамін пра Астравец датуецца [[1468]], калі ўладар [[Геранёны|Геранёнаў]] [[Юрый Гаштольд]] запісаў тутэйшаму касцёлу Найсвяцейшай Дзевы Марыі і Усіх Святых уклад у дзве меры мёду штогод<ref name="kodeks">Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej // Codex diplomaticus ecclesiae cathedralis necnon Dioeceseos Vilnensis. T. 1, Krakow, 1948. Дакумент № 260.</ref>. У [[1542]] па смерці Станіслава Гаштольда мястэчка перайшло да [[Спіс вялікіх князёў літоўскіх|вялікага князя]] [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта Старога]], які перадаў яго сыну [[Жыгімонт Аўгуст|Жыгімонту Аўгусту]]. У [[1546]] годзе Жыгімонт Аўгуст падараваў Астравец [[Гераніму Карыцкі|Гераніму Карыцкаму]]. З [[1600]] мястэчка знаходзілася ў валоданні [[Ян Корсак, сын Рыгора|Яна Корсака]]<ref name="evkl">{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=259|артыкул=Астравец|аўтар=[[Герман Брэгер|Брэгер Г.]]}}</ref>, які ў [[1616]] зрабіў укладавы запіс на будаўніцтва дамініканскага кляштара і касцёла Святых Казьмы і Дзям’яна. У часы [[Вайна 1654—1667 гадоў|вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай]] [[1654]]—[[1667]] гадоў маскоўскія захопнікі спустошылі Астравецкі кляштар дамініканцаў<ref name="evkl"/>. У [[18 стагоддзе|XVIII ст.]] пры кляштары існаваў шпіталь. На [[1775]] года ў мястэчку на 13 валоках зямлі размяшчалася 21 гаспадарка<ref name="evkl"/>. У [[1777]] у Астраўцы адкрылася першая школа. У [[1785]] пачалося будаванне новага мураванага касцёла і кляштара дамініканцаў. === Расійская імперыя === У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] у [[1795]] годзе Астравец апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Віленскі павет (Расійская імперыя)|Віленскім]], пазней [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскім павеце]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У [[1797]]—[[1891]] гадах у [[Літоўская губерня|Літоўскай губерні]]. У [[19 стагоддзе|XIX ст.]] мястэчка знаходзілася ў валоданні [[Кастравіцкія|Кастравіцкіх]], [[Сыцянкі|Сыцянак]], [[Жылінскія (род)|Жылінскіх]]. Выхадцам з роду Жылінскіх быў меліяратар Палесся [[19 стагоддзе|XIX ст.]] [[Іосіф Жылінскі]], з роду Кастравіцкіх — французскі паэт [[Гіём Апалінэр]], беларускі празаік [[Карусь Каганец]]. На [[1886]] у Астраўцы было 22 двары, [[млын]], піларама, [[цагельня]], [[бровар]], [[Лесапільны завод|тартак]] (архітэктар [[Міхаіл Міхайлавіч Прозараў|М. Прозараў]]<ref>[https://viewer.rusneb.ru/ru/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9?page=285 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892] {{ref-ru}}</ref>), майстэрня дрэнажных труб. У [[1888]] годзе [[конная чыгунка]] злучыла мястэчка са [[Гудагай (станцыя)|станцыяй Слабодка (Гудагай)]]. === Найноўшы час === У [[1905]] годзе тут дзейнічала «Астравецкае таварыства», звязанае з Віленскай арганізацыяй [[РСДРП]]. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] з 1915 да 1918 года Астравец займалі германскія войскі. Пасля [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] (1919—1921) мястэчка апынулася ў складзе [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], а затым з 1922 года ў міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспубліцы]], у [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскім павеце]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. У 1939 годзе Астравец увайшоў у [[БССР]], дзе ў 1940 стаў цэнтрам [[Астравецкі раён|раёна]]. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з чэрвеня 1941 да 3 ліпеня 1944 мястэчка знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. 25 красавіка 1958 года вёска Астравец атрымала статус [[пасёлак гарадскога тыпу|пасёлка гарадскога тыпу]]<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР Аб пераўтварэнні вёскі Астравец, Астравецкага раёна, Маладзечанскай вобласці, у гарадскі пасёлак ад 25 красавіка 1958 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1958, № 4.</ref>. У [[1994]] годзе ў Астраўцы паставілі помнік [[Іосіф Гашкевіч|Іосіфу Гашкевічу]]. У маі 1997 і кастрычніку 2002 гадоў у мястэчку прайшлі 1-я і 2-я Міжнародныя Гашкевіцкія чытанні. 14 чэрвеня 2007 года адбылося афіцыйнае зацверджанне [[Герб Астраўца|герба]] і [[сцяг Астраўца|сцяга Астраўца]]. [[27 сакавіка]] [[2012]] года паселішча атрымала статус [[горад]]а. 26 лютага 2013 года ў межы горада ўключаны вёскі [[Бялькішкі]] і [[Кавалі (Астравецкі раён)|Кавалі]] [[Астравецкі сельсавет|Астравецкага сельсавета]], хутар [[Каменка (Астравецкі раён)|Каменка]] [[Гудагайскі сельсавет|Гудагайскага сельсавета]]<ref>[http://pravo.by/main.aspx?guid=12551&p0=D913r0057134 Решение Гродненского областного Совета депутатов от 26 февраля 2013 г. № 224 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Островецкого района Гродненской области]</ref>. У сувязі з будаўніцтвам [[БелАЭС]] горад рос. Адначасна былі рэканструяваны старыя вуліцы. Выканана добраўпарадкаванне берагоў рэк, створаны новыя пад’язныя і абыходныя дарогі, масты, абноўленыя інжынерныя сеткі. У поймах рэк Лоша і Кавалёўка, якія праходзяць у межах горада паблізу мікрараёна № 1 і мікрараёна № 2, уладкаваны пешаходна-рэкрэацыйныя зоны з мастамі і алеямі. Ля берагоў створаны месцы для адпачынку і заняткаў спортам, пракладзеныя пешаходныя і веладарожкі. Тут узвялі дзве новыя школы, чатыры дзіцячыя садкі з басейнамі, дом творчасці дзяцей і моладзі, новую бальніцу, ФВК, стадыён і спартыўна-аздараўленчы комплекс, боўлінг-цэнтр, більярд і спорт-бар<ref name="2020 год"/>. За сродкі Дзяржінвестпраграмы ў райцэнтры пабудавана каля 210 тысяч квадратных метраў жылля, у тым ліку для тых, хто працуе на БелАЭС<ref name="2020 год">{{Cite web |url=http://www.ostrovets.by/news/novosti/news24870.html |title=Электробусы, новые магистральные улицы и жилые кварталы. Какие планы у белорусского города атомщиков на 2020 год? |access-date=16 верасня 2021 |archive-date=16 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210916194528/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news24870.html |url-status=dead }}</ref>. == Насельніцтва == Паводле даных аддзела статыстыкі Астравецкага райвыканкама, у перыяд з [[1999]] па [[2009]] колькасць насельніцтва скарацілася на 364 чалавекі (з 8 629 да 8 265). Аднак у 2010-х тэндэнцыя змянілася. Па [[перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|перапісу 2019 года]] астраўчан стала больш на 4044 (больш за 45 %). Дзяцей у горадзе — 22,5 %, працаздольнага насельніцтва — 62,5 %, асоб пенсійнага ўзросту — 15 %. Сярэдні ўзрост гараджан склаў 35 гадоў<ref>Ольга Хотянович. [http://www.ostrovets.by/news/novosti/news26244.html Сколько нас, островчан, показала перепись] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211010110244/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news26244.html |date=10 кастрычніка 2021 }} // газета «Астравецкая праўда», 10 октября 2020</ref>. У працэнтным і колькасным дачыненні [[беларусы]] пераважалі. Меліся буйныя дыяспары [[Палякі|палякаў]], [[літоўцы|літоўцаў]], [[рускія|рускіх]] і [[украінцы|ўкраінцаў]]<ref>[https://grodno.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/public_bulletin/index_18101/ Национальный состав населения Гродненской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211010110247/https://grodno.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/publications/public_bulletin/index_18101/ |date=10 кастрычніка 2021 }}</ref>. Доля апошніх дзвюх павялічылася за кошт будаўніцтва [[БелАЭС]]<ref>[https://grodno24.com/region/rabotniki-o-rabote-na-srtroitelstve-belaes.html Мизерные зарплаты, плохие жилищные условия, после работы «вечером все бухают»: работники о строительстве Белорусской АЭС] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211010110245/https://grodno24.com/region/rabotniki-o-rabote-na-srtroitelstve-belaes.html |date=10 кастрычніка 2021 }}</ref>. {| |'''Колькасць насельніцтва'''<ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr59_reg2.php|title=Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|website=Демоскоп Weekly|accessdate=2019-02-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr70_reg2.php|title=Всесоюзная перепись населения 1970 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|website=Демоскоп Weekly|accessdate=2019-02-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr79_reg2.php|title=Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|website=Демоскоп Weekly|accessdate=2019-02-14}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/sng89_reg2.php|title=Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу|website=Демоскоп Weekly|accessdate=2019-02-14}}</ref><ref>Статистический ежегодник Гродненской области. — Гродно, 2013. — С. 43-45.</ref><ref>Статистический ежегодник Гродненской области. — {{Мн.}}: Национальный статистический комитет Республики Беларусь, 2018. — С. 44-46.</ref>: |- |{{Graph:Chart | width = 450 | height = 200 | type = rect | yAxisMin = 0 | x = 1959,1970,1979,1989,2006,2011,2012,2013,2014,2015,2016,2017,2018,2019,2020,2021,2022 | y = 4277,3240,4959,7675,8252,8387,8547,8733,8953,9166,9569,10253,10878,12309,13229,14147,14641 | colors = lightblue | showValues = fontsize:15,fontcolor:black }} |} {| class="wikitable" |+Колькасць насельніцтва (па гадах) !1959 !1970 !1979 !1989 !2006 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 |- |4 277 |{{спад}}3 240 |{{рост}}4 959 |{{рост}}7 675 |{{рост}}8 252 |{{рост}}10 878 |{{рост}}12 309 |{{рост}}13 229 |{{рост}}14 147 |{{рост}}14 641 |} {| class="wikitable" |- ! colspan=11| Нацыянальны склад па [[перапіс насельніцтва Рэспублікі Беларусь (2009)|перапісу 2009 года]]<ref>[http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ Перепись населения 2009. Национальный состав Республики Беларусь. Том 3] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190218021249/http://www.belstat.gov.by/informatsiya-dlya-respondenta/perepis-naseleniya/perepis-naseleniya-2009-goda/statisticheskie-publikatsii/statisticheskie-sborniki_2/index_535/ |date=18 лютага 2019 }}. — {{Мн.}}, 2011 — С. 120—121.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20111104135501/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/publications/national_structure_grodno.rar Национальный состав Гродненской области (бюллетень)]</ref> |- ! усяго (2009) ! colspan="2"| [[беларусы]] ! colspan="2"| [[Палякі ў Беларусі|палякі]] ! colspan="2"| [[Рускія ў Беларусі|рускія]] ! colspan="2"| [[Літоўцы ў Беларусі|літоўцы]] ! colspan="2"| [[Украінцы ў Беларусі|украінцы]] |- ! 8285 | 7265 | 87,69 % | 410 | 4,95 % | 391 | 4,72 % | 113 | 1,36 % | 64 | 0,77 % |} == Эканоміка == === Прамысловасць === Асноўнымі прамысловымі прадпрыемствамі горада з’яўляюцца<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/promyshl-ru/ Промышленность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916200034/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/promyshl-ru/ |date=16 верасня 2021 }}</ref>: * ААТ «Астравецкі завод „Радыёдэталь“» — шнуры армаваныя відэльцам, электраўстановачныя вырабы, электраразмеркавальная апаратура, вузлы і дэталі для машынабудавання, розныя металічныя вырабы; * Астравецкае ўнітарнае камунальнае прадпрыемства бытавога абслугоўвання — швейныя вырабы, рытуальныя прыналежнасці, жалезабетонныя вырабы; * ІП ТАА «Тэхнапласт» — укладышы і скрынкі для кандытарскіх вырабаў. === Гандаль === На 2021 год, паводле даных ад райвыканкама, у горадзе дзейнічалі 43 крамы харчовых і 145 нехарчовых тавараў. У ліку апошніх: 20 магазінаў адзення і абутку; 18 будаўнічых матэрыялаў, сантэхнікі і інструментаў; 12 кіёскаў; 10 аптэк; 10 крам бытавой хіміі і касметыкі; 8 бытавой тэхнікі і гаспадарчых тавараў; 7 аўтазапчастак; 6 зоамагазінаў і ветэрынарных аптэк; 5 рытуальных тавараў; 5 тавараў для дзяцей; 5 салонаў сувязі; 4 мэблі; 4 кветак і сувеніраў; 3 аўтамабільныя заправачныя станцыі; 3 канцылярыі; 2 штор і тканак; 1 ювелірных вырабаў. Астатнія 22 аднесены да «іншых аб’ектаў»<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/uploads/files/torgovye-objekty.pdf Торговые объекты города Островца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211009163410/http://ostrovets.grodno-region.by/uploads/files/torgovye-objekty.pdf |date=9 кастрычніка 2021 }}</ref>. У гэты спіс не трапіў рынак Астравецкага філіяла Гродзенскага аблспажыўтаварыства. Тут пераважна гандлююць прыезджыя з [[Іўеўскі раён|Іўеўскага]], [[Столінскі раён|Столінскага]] раёнаў, [[Пінск]]а і суседніх [[Ашмяны|Ашмян]]<ref>Ольга Хотянович. [http://www.ostrovets.by/news/novosti/news13767.html Можно ли на островецком рынке купить местные овощи и ягоды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211009163401/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news13767.html |date=9 кастрычніка 2021 }} // Газета «Островецкая правда», 31 августа 2017.</ref>. Таксама ў пералік не ўнесены [[гандлёвы цэнтр]] «ZAMI», у якім размешчаны прадуктовы гіпермаркет, магазін бытавой тэхнікі, піцэрыя, кафэ і больш за 30 розных магазінаў<ref>{{Cite web |url=https://zami.by/ |title=Официальный сайт |access-date=9 кастрычніка 2021 |archive-date=9 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009163401/https://zami.by/ |url-status=dead }}</ref>. Акрамя яго, ёсць яшчэ два цэнтры — «Дом быту» і «Талер»<ref>[https://yandex.by/maps/101481/ostrovets/category/shopping_mall/184108083/?ll=25.969257%2C54.616586&sll=25.969257%2C54.616583&z=13 Торговые центры в Островце, торговые центры рядом со мной на карте — Яндекс. Карты]</ref>. Функцыянуе гандлёвы дом «Юлія»<ref>{{Cite web |url=http://ostrovecz.placer.by/magaziny-i-torgovye-ploshchadki/supermarket/td-yuliya |title=ТД «Юлия», Островец — Рейтинг, отзывы, контакты |access-date=9 кастрычніка 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211009164904/http://ostrovecz.placer.by/magaziny-i-torgovye-ploshchadki/supermarket/td-yuliya |archivedate=9 кастрычніка 2021 |url-status=dead }}</ref>. === Гасцінічны бізнес === У горадзе дзейнічаюць гасцініцы «Радуга» і «Sun Hotel»<ref>https://www.sunhotel.by/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201109034148/https://www.sunhotel.by/ |date=9 лістапада 2020 }}</ref>, а таксама турыстычная сядзіба «Міні-Швейцарыя»<ref>Туристская энциклопедия Беларуси / редкол. Г. П. Пашков [и др.]; под общ. ред. И. И. Пирожника. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2007. — 648 с. ISBN 978-985-11-0384-9</ref>. == Сацыяльная інфраструктура == === Адукацыя === На 2021 год у Астраўцы працавалі тры сярэднія школы і гімназія<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/uchrejd-ru/ Учреждения образования района Островецкого района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210502143442/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/uchrejd-ru/ |date=2 мая 2021 }}</ref>. Апошняя да 2004 года<ref>{{Cite web |url=http://www.ostrovets.by/news/novosti/news15675.html |title=Кого возьмут в гимназию? |access-date=9 кастрычніка 2021 |archive-date=9 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009172007/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news15675.html |url-status=dead }}</ref> з’яўлялася СШ № 2<ref name="сш2"/>. У студзені 2015 года гімназія пераехала ў новы будынак у 1-м мікрараёне<ref>[https://www.belta.by/regions/view/v-belorusskom-gorode-atomschikov-ostrovtse-otkryli-gimnaziju-i-detskij-sad-154534-2015/ В белорусском городе атомщиков Островце открыли гимназию и детский сад]</ref>, а ранейшы зноў стаў 2-й сярэдняй школай<ref name="сш2">{{Cite web |url=https://sb-by.turbopages.org/sb.by/s/articles/zvonok-dlya-nikity.html |title=«Могу объяснять одну тему и два, и пять, и десять раз». Репортаж из школы № 2 Островца, где в классах интегрированного обучения занимаются 12 ребят |access-date=9 кастрычніка 2021 |archive-date=9 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009172006/https://sb-by.turbopages.org/sb.by/s/articles/zvonok-dlya-nikity.html |url-status=dead }}</ref>. У 2019 годзе адкрылася яшчэ 3-я сярэдняя школа<ref>{{Cite web |url=http://www.ostrovets.by/news/novosti/news/novosti/news21769.html |title=В Островце открылась новая школа (+видео) |access-date=9 кастрычніка 2021 |archive-date=9 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009172023/http://www.ostrovets.by/news/novosti/news/novosti/news21769.html |url-status=dead }}</ref>. === Ахова здароўя === З лютага 2020 года ў Астраўцы пачала работу новая раённая бальніца. Адкрыты тры корпусы, 13 аддзяленняў, пяць з якіх міжраённыя, на 232 ложкі. Яшчэ два корпусы былі здадзены ў чэрвені. Усяго ў складзе бальніцы 16 аддзяленняў, у тым ліку міжраённыя і нават міжабласныя, на 382 ложкі<ref>{{Cite web |url=https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrilas-rayonnaya-bolnitsa-samaya-tehnologichnaya-v-regione |title=В ОСТРОВЦЕ ОТКРЫЛАСЬ РАЙОННАЯ БОЛЬНИЦА — САМАЯ ТЕХНОЛОГИЧНАЯ В РЕГИОНЕ |access-date=16 верасня 2021 |archive-date=13 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210913214902/https://kraj.by/news/sobitiya/v-ostrovtse-otkrilas-rayonnaya-bolnitsa-samaya-tehnologichnaya-v-regione/ |url-status=dead }}</ref>. Астравецкая цэнтральная раённая клінічная бальніца (ЦРКБ) будавалася па індывідуальным праекце як шматфункцыянальны медцэнтр. Персанал прыцягвалі з іншых рэгіёнаў, у тым ліку дзякуючы магчымасці атрымаць арэнднае жыллё. ЦРБК уваходзіць у лік апорных бальніц Гродзенскай вобласці, тут сканцэнтравалі дарагое высокатэхналагічнае абсталяванне і спецыялістаў адпаведнага ўзроўню. Шэраг аддзяленняў бальніцы афіцыйна маюць статус міжраённых, гэта значыць абслугоўваюць не толькі жыхароў Астравецкага раёна. Ёсць тут і свая ПЦР-лабараторыя, яе стварэнне было адным з гуманітарных праектаў «[[Расатам]]а», які вёў будаўніцтва АЭС у Астраўцы<ref>[https://smartpress.by/news/12026/ Островец: за 10 лет от городского поселка к самому быстрорастущему райцентру]</ref>. === Культура === У [[1967]] годзе адкрыта Астравецкая дзіцячая музычная школа, якая з 2007 года ператворана ў дзіцячую школу мастацтваў. Яшчэ адна рэарганізацыя сістэмы была праведзена ў канцы 2011 года, калі ўсе пяць школ мастацтваў і музычных школ раёна былі аб’яднаны ў адну ўстанову. З 1 студзеня 2012 года была створана дзяржаўная ўстанова адукацыі «Астравецкая дзіцячая школа мастацтваў», у якую ўвайшлі непасрэдна базавая школа і 4 філіялы<ref>[https://dshi-astravets.schools.by/m/ Государственное учреждение образования «Островецкая детская школа искусств»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211007141655/https://dshi-astravets.schools.by/m/ |date=7 кастрычніка 2021 }}</ref>. Рашэннем Астравецкага раённага выканаўчага камітэта № 727 ад 29 снежня 2014 года з 3 сакавіка 2015 года Дзяржаўная ўстанова культуры «Астравецкі раённы дом культуры» шляхам зліцця з дзяржаўнай установай культуры «Астравецкі раённы цэнтр рамёстваў» была рэарганізавана ў дзяржаўную ўстанову «Астравецкі раённы цэнтр культуры і народнай творчасці»<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/nar-tv-ru/ Государственное учреждение «Островецкий районный центр культуры и народного творчества»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916200030/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/nar-tv-ru/ |date=16 верасня 2021 }}</ref>. У горадзе размешчаны раённая і дзіцячая бібліятэкі<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/biblrn-ru/ Государственное учреждение культуры «Островецкая районная библиотека»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210916200031/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/biblrn-ru/ |date=16 верасня 2021 }}</ref>. 5 сакавіка 2021 года ў Астраўцы адкрыўся новы будынак шматфункцыянальнага комплексу сацыяльна-культурнага прызначэння і творчасці моладзі. Плошча новага будынка склала амаль 10 тыс. м². Тут размясціліся адразу некалькі ўстаноў культуры. У новым комплексе свае плошчы атрымаў раённы гісторыка-этнаграфічны музей, які раней меў толькі фондасховішча. На першым паверсе цэнтра размясцілі экспазіцыю, прысвечаную Астравецкаму краю. На другі паверх цэнтра пераехала раённая бібліятэка. Напярэдадні пераезду было поўнасцю абноўлена тэхнічнае аснашчэнне бібліятэкі з 40-тысячным фондам. Трэці паверх будынка заняў раённы цэнтр культуры. Тут з’явілася шматфункцыянальная зала, якая можа трансфармавацца пад розныя мерапрыемствы. Таксама ў будынку адкрыўся кафетэрый. Працуе 3D-кіназала на 30 месцаў. На цокальным паверсе адкрылася трэнажорная зала. Тут жа размясцілася Астравецкае бюро Ашмянскага філіяла РУП «Гродзенскае агенцтва па дзяржаўнай рэгістрацыі і зямельным кадастры»<ref>[https://www.belta.by/regions/view/mnogofunktsionalnyj-kulturnyj-tsentr-otkrylsja-v-ostrovtse-431465-2021/ Многофункциональный культурный центр открылся в Островце]</ref>. === Спорт === Для арганізацыі фізкультурна-аздараўленчай і спартыўнай работы ў Астраўцы ёсць 65 спартыўных аб’ектаў<ref>[http://ostrovets.grodno-region.by/ru/sport-ru/ Физкультура и спорт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210913192010/http://ostrovets.grodno-region.by/ru/sport-ru/ |date=13 верасня 2021 }}</ref>. У раённы фізкультурна-спартыўны клуб (ФСК) уваходзяць: спартыўна-аздараўленчы комплекс «Імпульс», адміністрацыйна-спартыўны комплекс «Стадыён», хакейная каробка і вяровачны гарадок. Астравецкі раён удзельнічае ў міжнародным праекце «Планета баскетбола-аранжавы атам». У 2019 годзе пры пры падтрымцы «Расатама» ў двары гімназіі № 1 пабудавана сучасная пляцоўка для гульні ў баскетбол 3×3 з унікальным пакрыццём<ref>[https://www.belta.by/regions/view/reportazh-novejshaja-istorija-ostrovtsa-prevraschenie-iz-gorposelka-v-atomgrad-459006-2021/ РЕПОРТАЖ: Новейшая история Островца: превращение из горпоселка в атомград]</ref>. У гэты ж час быў заснаваны [[ФК Астравец|футбольны клуб «Астравец»]]. З красавіка [[1964]] года дзейнічае дзіцяча-юнацкая спартыўная школа. Заснавальнікам яе стаў Аддзел адукацыі райвыканкама. У розныя гады ў Астравецкай ДЮСШ культываваліся [[лыжны спорт]], [[хакей]], [[вольная барацьба]], [[лёгкая атлетыка]] і [[бокс]]. Вучэбна-выхаваўчы працэс арганізуецца на спартыўнай базе ўстаноў адукацыі і аграгарадкоў раёна, спартыўнай залы «Старт», САК «Імпульс». На 2021 год культываваліся чатыры віды спорту: бокс, [[грэка-рымская барацьба]], [[гандбол]] і лёгкая атлетыка. Да гэтага перыяду ў школе падрыхтавана з ліку выпускнікоў і навучэнцаў: 5 мастроў спорту міжнароднага класа, 4 майстры спорту Беларусі і 18 кандыдатаў у майстры спорту<ref>[https://dushostrovec.schools.by/m/Государственное учреждение «Островецкая специализированная детско-юношеская школа олимпийского резерва»]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Славутасці == * [[Касцёл Святых Казьмы і Даміяна (Астравец)|Касцёл Святых Касмы і Даміяна]] (1785—1787), вул. Камсамольская, 1 — {{ГККРБ 4|}} * [[Касцёл Узвіжання Святога Крыжа (Астравец)|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа]] (1910—1911), вул. Ленінская, 61 — {{ГККРБ 4|}} * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Астравец)|Свята-Петра-Паўлаўская царква]] (1994—1999) * Вадзяны млын * Земляное ўмацаванне ([[XV]]—[[XVII]] ст.) * Помнік [[Іосіф Гашкевіч|Іосіфу Гашкевічу]] === Страчаная спадчына === * Кляштар дамініканцаў == Галерэя == === Гістарычная частка === <gallery> Астравец. Захад. Ленiнская.jpg|Уезд з боку Гудагая ЦэнтрПлошчаАстравец.jpg|Цэнтральная плошча Астравец. Ля касцёла Св. Касмы і Даміяна (02).jpg|Ля касцёла святых Касмы і Даміяна У парка в Островце.jpg|Мурал ля гарадскога парку з сацыяльнай рэкламай ад МНС File:Валадарскага2021Астравец(2).jpg|Дом на вуліцы Валадарскага з муралам Валадарскага 2021 Астравец.jpg|Веласіпедная і пешаходныя дарожкі на вуліцы Валадарскага Первомайская Островец.jpg|Прыватны сектар на вуліцы Першамайскай Белмаркет у Астраўцы.jpg|На скрыжаванні вуліц Валадарскага і Паркавая Помнік Гашкевічу Астравец.jpg|Помнік [[Іосіф Антонавіч Гашкевіч|І.А. Гашкевічу]] Воiн-iнтэрнацыялiст(Астравец).jpg|Помнік ураджэнцам Астравецкага раёна, якія ўдзельнічалі ў Афганскай вайне 1979-1989 гадоў Ласось (Скульптура, Астравец).jpg|Скульптурная кампазіцыя «Ласось» на Востраве кахання ОстровЛюбвиОстровец.jpg|Ратонда на Востраве кахання Астравец.Уезд.Поўнач.jpg|На ўездзе ў горад з боку [[Малі (Астравецкі раён)|Малей]] Помнік святым Пятру і Феўроніі.jpg|Помнік святым Пятру і Феўронні Мурамскім Валадарскага 35.jpg|Дом 35 на Валадарскага Іосіф Гашкевіч мурал.jpg|Мурал з І. Гашкевічам. Дом 5-3 на Валадарскага Торговый дом Юлия Островец.jpg|Гандлёвы дом «Юлія» Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 07.jpg|Вуліца Ленінская На вуліцы Маркава, Астравец.jpg|Вуліца Маркава На вуліцы Незалежнасці, Астравец3.jpg|Вуліца Незалежнасці Помнік савецкім воінам і партызанам.jpg|Помнік савецкім воінам і партызанам Вуліца Валадарскага, Астравец.jpg|Вуліца Валадарскага </gallery> '''Установы''' <gallery> Пажарная часць Астраўца.jpg|Пажарная часць Островецкий райсполкома.jpg|Астравецкі раённы выканаўчы камітэт Районный отдел образования (Островец).jpg|Раённы аддзел адукацыі СШ1Островец.jpg|Сярэдняя школа №1 СШ2Астравец.jpg|Сярэдняя школа №2 Лясгас Астравец.jpg|Астравецкі вопытны лясгас Островецкая детская школа искусств.jpg|Дзіцячая школа мастацтваў ДЮСШОстровец.jpg|Дзіцяча-юнацкая спартыўная школа ФОК Импульс.jpg|СВК «Імпульс» Sun Hotel Островец.jpg|Гасцініца «Sun Hotel» Астравец. Гасцініца.jpg|Гасцініца «Радуга» Старая_бальніца,_Астравец.jpg|Старая раённая паліклініка </gallery> '''Спадчына''' <gallery> Астравец. Касцёл Св. Касмы і Даміяна (01).jpg|Касцёл Святых Касмы і Даміяна Church of the Holy Cross in Astraviec.jpg|Касцёл Узвіжання Святога Крыжа Астравец. Будынак млына (01).jpg|Вадзяны млын Астравец. Царква.jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква </gallery> '''Гарадскі парк''' <gallery> ПамятникЛенинуОстровец.jpg|Помнік [[Уладзімір Ільіч Ленін|У. І. Леніну]] Скульптура Островец (4).jpg|Скульптура «Дубочак» Скульптура Островец (3).jpg|Скульптура «Папараць-кветка» Медведи Островец.jpg|«Мядзведзі» Скульптура Островец (2).jpg|Скульптура «Матыль» Скульптура Островец (1).jpg|Скульптура «Фарэль» Фонарь МЧС Островец.jpg|Ліхтар, усталяваны МНС напярэдадні Дня пажарнай службы Беларусі </gallery> === Мікрараёны № 1, № 2 і №3 === <gallery> Веладарожка Астравец.jpg|Веладарожка Первый микрорайон Островец.jpg|Від на 1-ы мікрараён з боку завулка Набярэжнага Мікрараён2Астравец.jpg|Жылыя дамы ў 2-м мікрараёне ДомАстравецМікрараён2 (2).jpg|Дом 18 на вуліцы Аэрадромная ДомАстравецМікрараён2 (1).jpg|На вуліцы Караткевіча каля дзіцячага садка ДомАстравецМікрараён3 (1).jpg|Дом 5 на вуліцы Караткевіча АстравецБелькішкі.jpg|На ўездзе з боку вёскі Бялькішкі (цяпер аднайменная вуліца горада) Руки Атома.jpg|Кампазіцыя «Рукі атама» Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 50.jpg|Каля гімназіі Островец, Островецкий район, Гродненская область, Беларусь 36.jpg|Жылыя пабудовы Стэла на ўездзе ў Астравец з усходу.jpg|Стэла на ўсходнім уездзе ў горад з боку вёскі Ізабеліна </gallery> '''Установы''' <gallery> Сярэдняя школа 4 Астравец.jpg|Сярэдняя школа №4 ЦРБ Астравец.jpg|Цэнтральная раённая бальніца Цэнтр культруры Астравец.jpg|Цэнтр культуры Гимназия1Островец.jpg|Гімназія СШ3Островец.jpg|Сярэдняя школа №3 Астравец новы аўтавакзал.jpg|Аўтавакзал Лядова пляцоўка Астравец.jpg|Лядовая пляцоўка МНС Астравец.jpg|Пажарнае дэпо Суд Астравецкага раёна.jpg|Суд </gallery> == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Астраўца}} * [[Аляксандр Васілевіч Асяненка]] (нар. 1953) — беларускі архітэктар. == Гарады-пабрацімы== * {{Сцяг|Венгрыя}} [[Пакш]], [[Венгрыя]] (10.09.2025)<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/society/view/belorusskij-ostrovets-i-vengerskij-paksh-ustanovili-pobratimskie-svjazi-736484-2025|title=Белорусский Островец и венгерский Пакш установили побратимские связи|website=[[БелТА]]}}</ref> == Гл. таксама == * [[Гарады Гродзенскай вобласці]] * [[Гарады Беларусі]] * [[ФК Астравец]] == Зноскі == {{Reflist|2}} <!-- <ref name="at">{{Крыніцы/150 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі}}</ref> --> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|2|||47}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=1|старонкі=259|артыкул=Астравец|аўтар=[[Герман Брэгер|Брэгер Г.]]}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|||219}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|719|[[Аляксандр Ельскі|Jelski A.]] Ostrowiec (5)}} * {{Крыніцы/Турыстычная энцыклапедыя Беларусі}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Astraviec|Астравец}} {{OSM relation|6722443|Астравец}} * {{Radzima2|astravec}} * [http://www.astraviec.org Неафіцыйны сайт Астраўца] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080224143143/http://www.astraviec.org/ |date=24 лютага 2008 }} * [http://www.westki.info/astraviec Астравец — westki.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090303051148/http://westki.info/astraviec |date=3 сакавіка 2009 }} * [http://ostrovets.grodno-region.by/ Афіцыйны сайт Астравецкага райвыканкама] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170325215152/http://ostrovets.grodno-region.by/ |date=25 сакавіка 2017 }} * [http://www.mch.mii.lt/mab/Kolekcija/Pergamentas_En.asp?txtSign=F6-41 Выява пергамена з першаю згадкаю пра Астравец] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20051119003319/http://www.mch.mii.lt/mab/Kolekcija/Pergamentas_En.asp?txtSign=F6-41 |date=19 лістапада 2005 }} * [http://szlachta.io.ua/album47382 Jurkau kutoczak — Юркаў куточак — Yury’s Corner. Астравецкія касцёлы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120524163916/http://szlachta.io.ua/album47382 |date=24 мая 2012 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Астравецкі раён}} {{Гарады Гродзенскай вобласці}} [[Катэгорыя:Астравец| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] dn3ajzbhtk67g09bccep6mkgy3of7uq 0 19238 5181618 5173266 2026-08-15T22:37:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181618 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Сталіца}} {{Радыёстанцыя | назва_радыёстанцыі = Сталіца | поўнае_назва = Дырэкцыя радыёстанцыі «Сталіца» Беларускага радыё | лагатып = Сталіца (эмблема).png | горад = Мінск | краіна = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] (з [[21 верасня]] [[1998]]) | слоган = «Слухай любімае!» | фармат = | частата = 105.1 FM, 72.89 УКХ (у [[Мінск]]у)<br/>72.47 УКХ (у Брэсце)<br/>72.26 УКХ (у Віцебску)<br/>66.20 УКХ (у Гомелі)<br/>68.90 УКХ (у Гродне)<br/>71.18 УКХ (у Магілёве) | час_вяшчанні = з 6.00 да 2.00 | зона_вяшчанні = [[Беларусь]] | створаны = | доля = | каардынаты = | замяніў=«[[Аўтарадыё]]»<ref name="baj2012">{{Cite web|year=2012|title=Mass Media Week in Belarus|url=https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|url-status=live|work=Info‐posting|language=en|publisher=[[Беларуская асацыяцыя журналістаў]]|pages=3–4|archive-url=https://web.archive.org/web/20201211135808/https://baj.by/sites/default/files/analytics/files/rassylka19-03_01-04_2012en.pdf|archive-date=2012-12-11|access-date=2012-12-11}}</ref> | заснавальнік = | уладальнік =[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|НДТРК РБ]] | кіраўнікі = Уладзімір Казакоў — дырэктар | сайт = https://radiostalica.by/ | on-line_трансляцыя = }} '''Радыё «Сталіца»''' — структурнае падраздзяленне [[Белтэлерадыёкампанія|Нацыянальнай дзяржаўнай тэлерадыёкампаніі Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{Cite journal|last=Жаўняровіч|first=П. П.|author-link=Пятро Жаўняровіч|year=2019|title=Медыятэкст пастоў радыё- і тэлеканалаў у сацыяльнай сетцы Facebook|url=https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|url-status=live|journal=Журнал Белорусского государственного университета. Журналистика. Педагогика = Journal of the Belarusian State University. Journalism and pedagogics.|language=be|issue=2|pages=40–48|issn=2521-6783|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107122951/https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/237948/1/40-48.pdf|archive-date=2021-01-07|access-date=2021-01-07}}</ref>. Утворана 21 верасня [[1998]]. Дзяржаўная [[беларуская мова|беларускамоўная]] FM-радыёстанцыя. Штодзённа Радыё «Сталіца» выходзіць на ўльтракароткіх хвалях, рэтранслюецца перадатчыкамі і радыёвузламі абласцей. У рэжыме рэальнага часу ідзе трансляцыя ў інтэрнэце. З 15 красавіка 2012 года распачата вяшчанне на 105,1 FM, частаце, на якой працавала «[[Аўтарадыё]]», якую пазбавілі ліцэнзіі, у [[Мінск]]у і Мінскім раёне<ref name="baj2012" />. Кожны будні дзень з 18.00 да 19.00 інфармацыйна-аналітычная праграма «Сёння і заўтра» выходзіць на хвалях [[Першы Нацыянальны канал Беларускага радыё|Першага Нацыянальнага канала Беларускага радыё]]. У музычным фармаце прыярытэт аддаецца беларускай музыцы, жанравае напаўненне — пераважна [[рок-музыка]]. Па пятніцах выходзіць хіт-парад «Сталіца топ-10», у праграмах «З месца падзей», «Ультрамузыка» і «Аднойчы з песняй» робіцца агляд музычных падзей [[Беларусь|Беларусі]], выхад новых альбомаў, сінглаў беларускіх выканаўцаў. Са студзеня [[2013]] года планаваўся пераход на кругласутачнае вяшчанне. [[17 жніўня]] [[2020]] года супрацоўнікі радыё падтрымалі забастоўку, пра што паведамілі на сваёй старонцы ў [[Facebook]]. [[18 жніўня]] кіраўніцтва прапанавала працягнуць працу, але не паведамляць навіны пра палітыку. Пасля гэтага большая частка калектыву напісала заявы аб сыходзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/697315.html|title=В знак протеста увольняется коллектив радио «Сталіца»|publisher=[[TUT.BY]]|date=2020-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109044253/https://news.tutby.news/culture/697315.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. [[26 жніўня]] дырэктар радыё Алег Міхалевіч падтрымаў свой калектыў і забраў працоўную кніжку<ref>{{cite web|language=ru|url=https://news.tutby.news/culture/698153.html|title=Директор радио «Сталіца» уволился со своим коллективом|first=Денис|last=Мартинович|author-link=Дзяніс Аляксандравіч Марціновіч|date=2020-08-26|publisher=[[TUT.BY]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109173252/https://news.tutby.news/culture/698153.html|archive-date=2021-01-09|access-date=2020-10-01|url-status=dead}}</ref>. Пасля гэта станцыя каля месяцу выдавала ў эфір толькі запісы мінулых перадач, а склад вядучых поўнасцю абнавіўся, пры гэтым вядучымі сталі і асобы без адпаведнай журналісцкай адукацыі. З таго часу станцыя робіць акцэнт на рок-музыку<ref>[https://berastouski.blogspot.com/2015/02/blog-post_9.html Радыё як "тэлеэкран" і як памочнік] // Блог Андрэя Берастоўскага</ref>. == Вяшчанне (на УКХ і FM) == === Мінская вобласць === * [[Мінск]] 105.1; 72.89 * [[Мядзел]] 66.86 * [[Беразіно]] 67.07 * [[Салігорск]] 68.57; 88.4 * [[Крупкі]] 103.0 * [[Капыль]] 107.3 === Брэсцкая вобласць === * [[Брэст]] 72.47 * [[Пінск]] 67.88; 94.1 * [[Пружаны]] 90,3 * [[Драгічын]] 69.80 * [[Баранавічы]] 71.18; 93.2 * Сiнкевiчы 107.8 === Вiцебская вобласць === * [[Ушачы]] 70.94; 92.0 * [[Віцебск]] 72.26 * [[Орша]] 73.82 * [[Браслаў]] 91.1 * [[Бягомль]] 100.8 * Горы 104.3 === Гомельская вобласць === * [[Гомель]] 66.20 * [[Брагін]] 69.11 * [[Жлобін]] 71.81; 90.4 * [[Жыткавічы]] 107.2 * Iванава Слабада 100.4 * Смятанiчы 88.6 * Ворнаука 106.9 === Гродзенская вобласць === * [[Гродна]] 68.90 * [[Смаргонь]] 66.38; 94.4 * [[Свіслач (горад)|Свіслач]] 68.72 ; 94.2 * [[Геранёны]] 69.26 ; 92.5 * [[Масты]] 70.76 * [[Любча]] 70.85 * [[Слонім]] 93.8 === Магілёўская вобласць === * [[Магілёў]] 71.18 * [[Касцюковічы]] 69.38 * [[Асіповічы]] 72.47; 97.7 * [[Мсціслаў]] 73.73 * [[Слаўгарад]] 101.5 * [[Крычаў]] 107.9 == Кур'ёзы == * У адным з эфіраў музыка гурта «Дудараў» падзяліўся выпадкам як падчас канцэрту у яго парваліся скураныя штаны<ref>[https://www.instagram.com/reels/DKjsLE3KIm2/ Курьёзы во время выступления группы «Дударев»]</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://radiostalica.by/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201130194628/https://radiostalica.by/ |date=30 лістапада 2020 }} * [https://m.vk.ru/radio_stalitsa Старонка УКантакце] * [https://www.facebook.com/radiostalica/ Facebook] * [https://www.instagram.com/stalicafm/ Instagram] * [https://www.tiktok.com/@radio_stolitsa_fm TikTok] * [https://www.youtube.com/channel/UC44Zf8wg9gxVIOct3BJAVZw Канал YouTube] * [https://t.me/radio_stalitsa Канал Telegram] {{Белтэлерадыёкампанія}} {{Радыёстанцыі Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Радыёстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Радыёстанцыі на беларускай мове]] d4fiasw4d5sxhjw1qdvmpvfdsxvj2cl 0 21025 5181603 5102131 2026-08-15T21:42:48Z ~2026-44657-11 172662 /* Дадзеныя пра дыстрыбутыў былі занадта старыя */ 5181603 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Картка АС | name = Linux Mint | logo = [[Выява:Linux Mint Logo (until 2021).svg|200px]] | screenshot = [[Выява:Linux Mint Katya.png|300px]] | caption = Linux Mint 11 («Katya») | family = [[Linux]] | based on = [[Ubuntu]], [[Debian]] | developer = Clement Lefebvre і супольнасць | released = 27 жніўня 2006 | latest_release_version = Галоўнае: 22.3 "Zena" - 13 студзеня 2026 LMDE: 7 "Gigi" | latest_release_date = 14 кастрычніка 2025 | language = шматмоўны, у тым ліку беларуская | kernel_type = [[маналітнае ядро|маналітнае]] ([[Linux, ядро|Linux]]) | ui = [[Cinnamon]], [[MATE]] і [[Xfce]] | working_state = актыўнае | website = [http://www.linuxmint.com/ www.linuxmint.com] | supported_platforms = [[x86-64]] | updatemodel = [[Advanced Packaging Tool|APT]] | package_manager = [[dpkg]] | license = розныя (галоўным чынам [[GPL]]) }} '''Linux Mint''' ({{IPA|/ˈliːnʊks ˈmint/}}, ад {{lang-en|mint}} — ''мята'') — [[дыстрыбутыў Linux|дыстрыбутыў аперацыйнай сістэмы Linux]], створаны на базе дыстрыбутыва [[Ubuntu]] (які, у сваю чаргу, быў распрацаваны на базе [[Debian]]) і арыентаваны на прастату ўжывання. Графік выпуску выданняў — не раней аднаго разу ў шэсць месяцаў, а практычна, выданні могуць выходзіць і часцей за адзін раз у [[квартал]]. == Камплектацыя і канфігурацыя == Linux Mint мае адмысловае асяроддзе працоўнага стала [[Cinnamon]], створанае на базе [[GNOME 3]]; таксама даступны версіі, якія выкарыстоўваюць [[MATE]] і [[Xfce]]. Камплектацыя [[праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] ўлічвае патрэбы [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]], рабочых станцый, персанальных камп’ютараў. Стандартная ўстаноўка ўключае толькі [[Свабодныя праграмы|свабоднае праграмнае забеспячэнне]] з магчымасцю дадаткова ўсталяваць прапрыетарныя драйверы і кодэкі, а таксама набор праграм для рэдагавання дакументаў ([[LibreOffice]]), работы з торэнт-трэкерамі ([[Transmission]]), вэб-браўзер [[Mozilla Firefox]], паштовы кліент [[Mozilla Thunderbird]] і іншыя. == Сістэмныя патрабаванні == Для версіі Linux Mint 22.3 з любым стандартным асяроддзем працоўнага стала: * 2 Гб [[Памяць з адвольным доступам|аператыўнай памяці]] (рэкамендуецца 4 Гб); * 20 Гб (рэкамендуецца 100 Гб) памяці на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]]; * экран з расшырэннем 1024×768; * CD або DVD-дыскавод або USB-порт для ўстаноўкі сістэмы; * пажадана: доступ да Інтэрнэту. == Спасылкі == === Афіцыйныя === * [http://linuxmint.com/ linuxmint.com Афіцыйная пляцоўка Linux Mint] * [http://linuxmint.com/download.html Атрыманне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070708184505/http://linuxmint.com/download.html |date=8 ліпеня 2007 }} * [http://www.linuxmint.com/wiki/index.php/Main_Page Вікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070703004203/http://www.linuxmint.com/wiki/index.php/Main_Page |date=3 ліпеня 2007 }} * [http://linuxmint.com/forum/ Афіцыйны форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090203034120/http://linuxmint.com/forum/ |date=3 лютага 2009 }} * [http://distrowatch.com/table.php?distribution=mint Старонка на Distrowatch]{{ref-en}} {{rq|refless}} {{ubuntu-based}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дыстрыбутывы Linux]] [[Катэгорыя:Linux]] [[Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2006 годзе]] 9516rpr4qddhlc0cx8xms6z55yygbaf 5181789 5181603 2026-08-16T10:02:19Z ~2026-45009-57 172680 Updated preview of distribution and minor fixes 5181789 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Картка АС | name = Linux Mint | logo = [[Выява:Linux Mint Logo (until 2021).svg|200px]] | screenshot = [https://uploads.golmedia.net/uploads/articles/article_media/20842206561783588058gol2.webp] | caption = Linux Mint 22.3 («Zena»). Вокны злева направа: файлавы кіраўнік [[Nemo]], кіраўнік праграм (існуе выключна на Linux Mint), браўзер [[Firefox]]. | family = [[Linux]] | based on = [[Ubuntu]], [[Debian]] | developer = Clement Lefebvre і супольнасць | released = 27 жніўня 2006 | latest_release_version = Галоўная: 22.3 "Zena" — 13 студзеня 2026 LMDE: 7 "Gigi" | latest_release_date = 14 кастрычніка 2025 | language = шматмоўны, у тым ліку беларуская | kernel_type = [[маналітнае ядро|маналітнае]] ([[Linux, ядро|Linux]]) | ui = [[Cinnamon]], [[MATE]] і [[Xfce]] | working_state = актыўны | website = [http://www.linuxmint.com/ www.linuxmint.com] | supported_platforms = [[x86-64]] | updatemodel = [[Advanced Packaging Tool|APT]] | package_manager = [[dpkg]] | license = розныя (галоўным чынам [[GPL]]) }} '''Linux Mint''' ({{IPA|/ˈliːnʊks ˈmint/}}, ад {{lang-en|mint}} — ''мята'') — [[дыстрыбутыў Linux|дыстрыбутыў аперацыйнай сістэмы Linux]], створаны на базе дыстрыбутыва [[Ubuntu]] (які, у сваю чаргу, быў распрацаваны на базе [[Debian]]) і арыентаваны на прастату ўжывання. Графік выпуску выданняў: для галоўнай - не раней аднаго разу ў шэсць месяцаў, для LMDE - ад года да трох. == Камплектацыя і канфігурацыя == Linux Mint мае адмысловае асяроддзе працоўнага стала [[Cinnamon]], створанае на базе [[GNOME 3]]; таксама даступны версіі, якія выкарыстоўваюць [[MATE]] і [[Xfce]]. Камплектацыя [[праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] ўлічвае патрэбы [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]], рабочых станцый, персанальных камп’ютараў. Стандартная ўстаноўка ўключае толькі [[Свабодныя праграмы|свабоднае праграмнае забеспячэнне]] з магчымасцю дадаткова ўсталяваць прапрыетарныя драйверы і кодэкі, а таксама набор праграм для рэдагавання дакументаў ([[LibreOffice]]), работы з торэнт-трэкерамі ([[Transmission]]), вэб-браўзер [[Mozilla Firefox]], паштовы кліент [[Mozilla Thunderbird]] і іншыя. == Сістэмныя патрабаванні == Для версіі Linux Mint 22.3 з любым стандартным асяроддзем працоўнага стала: * 2 Гб [[Памяць з адвольным доступам|аператыўнай памяці]] (рэкамендуецца 4 Гб); * 20 Гб (рэкамендуецца 100 Гб) памяці на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]]; * экран з расшырэннем 1024×768; * CD або DVD-дыскавод або USB-порт для ўстаноўкі сістэмы; * пажадана: доступ да Інтэрнэту. == Спасылкі == === Афіцыйныя === * [http://linuxmint.com/ linuxmint.com Афіцыйная пляцоўка Linux Mint] * [http://linuxmint.com/download.html Атрыманне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070708184505/http://linuxmint.com/download.html |date=8 ліпеня 2007 }} * [http://www.linuxmint.com/wiki/index.php/Main_Page Вікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070703004203/http://www.linuxmint.com/wiki/index.php/Main_Page |date=3 ліпеня 2007 }} * [http://linuxmint.com/forum/ Афіцыйны форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090203034120/http://linuxmint.com/forum/ |date=3 лютага 2009 }} * [http://distrowatch.com/table.php?distribution=mint Старонка на Distrowatch]{{ref-en}} {{rq|refless}} {{ubuntu-based}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дыстрыбутывы Linux]] [[Катэгорыя:Linux]] [[Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2006 годзе]] t8soyoqg6kzrrmhlwdz8k2ian5rgrvw 5181790 5181789 2026-08-16T10:03:12Z NDG 155107 That does not work. 5181790 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {{Картка АС | name = Linux Mint | logo = [[Выява:Linux Mint Logo (until 2021).svg|200px]] | screenshot = [[Выява:Linux Mint Katya.png|300px]] | caption = Linux Mint 22.3 («Zena»). Вокны злева направа: файлавы кіраўнік [[Nemo]], кіраўнік праграм (існуе выключна на Linux Mint), браўзер [[Firefox]]. | family = [[Linux]] | based on = [[Ubuntu]], [[Debian]] | developer = Clement Lefebvre і супольнасць | released = 27 жніўня 2006 | latest_release_version = Галоўная: 22.3 "Zena" — 13 студзеня 2026 LMDE: 7 "Gigi" | latest_release_date = 14 кастрычніка 2025 | language = шматмоўны, у тым ліку беларуская | kernel_type = [[маналітнае ядро|маналітнае]] ([[Linux, ядро|Linux]]) | ui = [[Cinnamon]], [[MATE]] і [[Xfce]] | working_state = актыўны | website = [http://www.linuxmint.com/ www.linuxmint.com] | supported_platforms = [[x86-64]] | updatemodel = [[Advanced Packaging Tool|APT]] | package_manager = [[dpkg]] | license = розныя (галоўным чынам [[GPL]]) }} '''Linux Mint''' ({{IPA|/ˈliːnʊks ˈmint/}}, ад {{lang-en|mint}} — ''мята'') — [[дыстрыбутыў Linux|дыстрыбутыў аперацыйнай сістэмы Linux]], створаны на базе дыстрыбутыва [[Ubuntu]] (які, у сваю чаргу, быў распрацаваны на базе [[Debian]]) і арыентаваны на прастату ўжывання. Графік выпуску выданняў: для галоўнай - не раней аднаго разу ў шэсць месяцаў, для LMDE - ад года да трох. == Камплектацыя і канфігурацыя == Linux Mint мае адмысловае асяроддзе працоўнага стала [[Cinnamon]], створанае на базе [[GNOME 3]]; таксама даступны версіі, якія выкарыстоўваюць [[MATE]] і [[Xfce]]. Камплектацыя [[праграмнае забеспячэнне|праграмнага забеспячэння]] ўлічвае патрэбы [[Сервер (апаратнае забеспячэнне)|сервераў]], рабочых станцый, персанальных камп’ютараў. Стандартная ўстаноўка ўключае толькі [[Свабодныя праграмы|свабоднае праграмнае забеспячэнне]] з магчымасцю дадаткова ўсталяваць прапрыетарныя драйверы і кодэкі, а таксама набор праграм для рэдагавання дакументаў ([[LibreOffice]]), работы з торэнт-трэкерамі ([[Transmission]]), вэб-браўзер [[Mozilla Firefox]], паштовы кліент [[Mozilla Thunderbird]] і іншыя. == Сістэмныя патрабаванні == Для версіі Linux Mint 22.3 з любым стандартным асяроддзем працоўнага стала: * 2 Гб [[Памяць з адвольным доступам|аператыўнай памяці]] (рэкамендуецца 4 Гб); * 20 Гб (рэкамендуецца 100 Гб) памяці на [[Цвёрды дыск|цвёрдым дыску]]; * экран з расшырэннем 1024×768; * CD або DVD-дыскавод або USB-порт для ўстаноўкі сістэмы; * пажадана: доступ да Інтэрнэту. == Спасылкі == === Афіцыйныя === * [http://linuxmint.com/ linuxmint.com Афіцыйная пляцоўка Linux Mint] * [http://linuxmint.com/download.html Атрыманне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070708184505/http://linuxmint.com/download.html |date=8 ліпеня 2007 }} * [http://www.linuxmint.com/wiki/index.php/Main_Page Вікі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070703004203/http://www.linuxmint.com/wiki/index.php/Main_Page |date=3 ліпеня 2007 }} * [http://linuxmint.com/forum/ Афіцыйны форум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090203034120/http://linuxmint.com/forum/ |date=3 лютага 2009 }} * [http://distrowatch.com/table.php?distribution=mint Старонка на Distrowatch]{{ref-en}} {{rq|refless}} {{ubuntu-based}} {{бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дыстрыбутывы Linux]] [[Катэгорыя:Linux]] [[Катэгорыя:Свабодныя аперацыйныя сістэмы]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне, распрацаванае ў 2006 годзе]] mqxr80tkypj0oh340tllz103hbdf7ba 0 23254 5181653 5171723 2026-08-16T01:07:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181653 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Дэбют = «[[На Антокалі]]» ([[1905]]) }} '''Франці́шак Ка́ралевіч Аляхно́віч''', '''Аляхно́віч-Але́кна''' ({{lang-be-latin|Francišak Alachnovič|1}}; 9 [[21 сакавіка|(21) сакавіка]] [[1883]], [[Вільня]] — {{ДС|3|3|1944}}, [[Вільня]]) — [[Беларусь|беларускі]] {{драматург|Беларусі}}, тэатральны дзеяч, {{публіцыст|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{празаік|Беларусі|XX стагоддзя}}. Яго аповесць «''[[У капцюрох ГПУ]]''» ёсць адным з ранніх твораў сусветнай літаратуры, які апісвае жыццё ў сталінскім [[канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] непасрэдна з погляду арыштанта. П’есы Францішка Аляхновіча актыўна ставіліся аматарскімі і паўпрафесійнымі калектывамі Беларусі, [[Латвія|Латвіі]], [[Чэхія|Чэхіі]] і найбольш [[Беларускі трэці дзяржаўны тэатр|трупай Уладзіслава Галубка]]<ref name=en12/>. За плённую працу Францішка Аляхновіча на ніве тэатра яшчэ пры жыцці яму прысвоілі званне «бацькі найноўшай беларускай драматургіі»<ref>{{Кніга|аўтар = [[Ігнат Дварчанін|Дварчанін І.]]|загаловак = Хрэстаматыя новай беларускай літаратуры|месца = Вільня|год = 1927|старонкі = 462}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === 18 красавіка 1882 года Караль Аляхновіч, маючы 29 гадоў, ажаніўся з шляхцянкай Марыяй з Марковічаў. Злучыў іх шлюбам ксёндз Раман Казлоўскі ў [[Касцёл Святой Тэрэзы (Вільнюс)|касцёле Святой Тэрэзы]] на [[Вуліца Аўшрос Варту|Вастрабрамскай вуліцы]]<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Народжаны ля Вострай Брамы|нумар=33 (1420)|аўтар=[[Зміцер Юркевіч]].|мова=be|год=17.08.2019 - 24.08.2019|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16406&mode=print|выданне=[[Культура (газета)|Культура]]|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406202203/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16406&mode=print}}</ref>. Бацька, Караль Іванавіч Аляхновіч, нашчадак збяднелага шляхетнага роду з-пад [[Радашковічы|Радашковічаў]] быў прафесійным скрыпачом і працаваў у розных віленскіх тэатральных аркестрах<ref>{{Кніга|загаловак=Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны=І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне=2-е выд., дапрац.|месца=Мн.|выдавецтва=Выш. шк.|год=1998|старонкі=535|старонак=560|isbn=985-06-0304-6|тыраж=7000}}</ref>. Маці Марыя з Марковічаў (памылкова<ref name=":0" /> ў некаторых выданнях<ref name="gpu52">{{Кніга|аўтар=Аляхновіч Ф.|частка=Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях…|загаловак=У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны=Укладаньне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца=Мн.|выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год=1994|старонкі=5|старонак=238|isbn=5-340-01311-1|тыраж=9000}}</ref> — з Наркевічаў) памерла на 75 годзе жыцця, па смерці мужа ажанілася на савецкім службоўцу з прозвішчам Клім. Меў стрыечнага брата [[Францішак Умястоўскі|Францішка Умястоўскага]]<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=Народжаны ля Вострай Брамы|нумар=34 (1421)|аўтар=[[Зьміцер Юркевіч|Юркевіч, Зьм]].|мова=be|год=24.08.2019 - 31.08.2019|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16427&mode=print|выданне=[[Культура (газэта)|Культура]]|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406202205/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16427&mode=print}}</ref>. Кумамі Францішка сталі Рафаіл Ягела і Людвіка Марковіч (удава). Асіставалі на хросце Юльян Бурбекл і Юзэфа Аляхновіч (дзеўка, як зазначана ў дакуменце)<ref name=":0" />. === Маленства === Нарадзіўся ў [[Вільнюс|Вільні]]. Пра яго маці, Марыю з Марковічаў<ref name=gpu51>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях…|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 5|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>, звестак не засталося. Упершыню бацька ўзяў Францішка на спектакль, калі таму было ўсяго пяць гадоў<ref>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 4|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref>. Ранняе знаёмства з тэатральнымі падмосткамі абумовіла захапленне юнака тэатральнай справай, што ў выніку перарасло ў сталае жаданне Францішка стаць акцёрам. Усё, што было па-за тэатральным мастацтвам, не цікавіла юнага Францішка і ў выніку перашкодзіла яму атрымаць сістэмную агульную адукацыю (за хранічную непаспяховасць ён быў выключаны з 5 класа Віленскай гімназіі, таксама няўдала скончыў навучанне ў Віленскай хіміка-тэхнічнай школе)<ref name=s536>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 536|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. Францішак, яшчэ будучы вучнем Віленскай гімназіі, спатыкаўся са старэйшым за яго на тры класы [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Феліксам Дзяржынскім]], які пазней працаваў рэпетытарам у сваякоў будучага драматурга ў маёнтку Борце, недалёка ад Вільні<ref name=sol>{{Спасылка | аўтар = Руслан Горбачев| год = 26 мая 2011| url = http://gazetaby.com/index.php?sn_nid=36762&sn_cat=32| загаловак = Бегство от смерти Франтишка Алехновича| выдавецтва = Салідарнасць| мова = ru}}</ref>. === Адукацыя === Бацькі не пярэчылі Францішку паступіць у Кракаўскую драматычную школу. Да [[Кракаў|Кракава]] ён дабіраўся праз прыгранічнае мястэчка [[Дамброва Бяластоцка|Дамброва]] пад выдуманым імем Андрэй Кулеша. Прыгранічныя жыхары мястэчка мелі права чатыры разы ў год браць пропуск на выезд за граніцу. 19-гадовы Францішак у прывакзальным шынку звярнуўся па дапамогу да нейкага Кулешы, які выставіў будучага драматурга за свайго пляменніка і дапамог яму атрымаць пропуск на імя 25-гадовага Андрэя Кулешы<ref name=gpu1819>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 18—19|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Па прыбыцці ў Кракаў быў вымушаны перасядзець год вольным слухачом на гісторыка-літаратурным факультэце [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага ўніверсітэта]] праз адсутнасць у школе набору на 1903/04 год<ref name="s536" />. Увосень 1904 года перабіраецца ў [[Варшава|Варшаву]], дзе паступае ў Драматычную школу пры Музычным таварыстве, якую скончыў у 1907 годзе. Пазней толькі год папрацаваўшы акцёрам аднаго з польскіх вандроўных тэатраў, вяртаецца назад у Вільню і вырашае прысвяціць сябе [[журналістыка|журналістыцы]]. Імаверна, з прычыны расчаравання руціннасцю і несамавітасцю правінцыйнага тэатра<ref name="s536" />. З 1908 года ў Вільні<ref name="en12">{{Кніга|аўтар = Сабалеўскі, А.В.|частка = Аляхновіч Францішак Каралевіч|загаловак = Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т.|адказны = Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мн.|год = 2002|том = 1|старонкі = 35|старонак = 568}}</ref>. Спачатку працуе рэпарцёрам у віленскіх газетах, а потым выдае гумарыстычны часопіс на [[польская мова|польскай мове]] «[[Perkunas (1908)|Perkunas]]». === Беларускі асяродак === [[Файл:Аляхновіч у Львове.jpg|міні|Францішак Аляхновіч у Львове, 1910-я гг.]] На гэты час прыпадае збліжэнне Францішка Аляхновіча з актывістамі асяродку «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]», што прадвызначыла яго ролю ў беларускім нацыянальным руху. У канцы студзеня 1910 года Францішак Аляхновіч разам з [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнатам Буйніцкім]] і [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандрам Бурбісам]] рэжысіруе пастаноўку перакладзенай з [[Украінская мова|украінскай мовы]] на беларускую аднаактавай п’есы [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|Марка Крапіўніцкага]] «[[Па рэвізіі]]», адначасова выконваючы і ролю акцёра<ref name="art1">{{артыкул|аўтар=Уладзімір Ковель.|загаловак=Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=1998|нумар=9|старонкі=31|issn=0234-1360}}</ref>. Гэта быў [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні|першы беларускамоўны спектакль у Вільні]]. Ён меў сенсацыйны поспех<ref name="s536" />. Неўзабаве пасля гучнай тэатральнай пастаноўкі, рэдагуючы гумарыстычны тыднёвік «Perkunas», Францішак Аляхновіч надрукаваў залішне крамольны артыкул, праз які яго абвінавачваюць у «стремлении к ниспровержению существующего строя» і ў «возложении хулы на бесплотные силы небесные»<ref name="gpu22">{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 22|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Атрымаўшы позву ў суд, Францішак Аляхновіч туды не з’яўляецца, а ўцякае на [[Галічына|Галічыну]] ([[Аўстра-Венгрыя]]), дзе ў [[Львоў|Львове]] і [[Кракаў|Кракаве]] пад псеўданімам Юрый Монвід, якім будзе пазней падпісваць свае творы, іграе ў розных польскіх тэатрах. Разлічваючы на абвешчаную ў сувязі з 300-годдзем дома Раманавых амністыю, ён вяртаецца ў 1913 годзе ў Вільню, але пазбегнуць судовай адказнасці не ўдаецца<ref name="main">{{Спасылка| url = http://belsoch.org/?pg=biograph&bio=26| загаловак = Францішак Аляхновіч| выдавецтва = belsoch.org| access-date = 23 верасня 2012| archive-date = 6 красавіка 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230406202205/http://belsoch.org/?pg=biograph&bio=26| url-status = dead}}</ref>. Яму даравалася зневажанне толькі «сіл зямных», а за знявагу «сіл нябесных» прыгавораны на год турэмнага зняволення, адбывае тэрмін у віленскіх [[Лукішская турма|Лукішках]]<ref name="s537">{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 537|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. У астрозе Аляхновіч пачынае пісаць свой першы сцэнічны твор — камедыю «[[На Антокалі]]», спачатку па-польску, а пасля турмы, у 1915 годзе, перарабляе яе і перакладае на беларускую мову<ref name="main" />. Камедыя пабачыла свет на старонках віленскай беларускай газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]». === Першая сусветная вайна === [[Файл:Alakhnovich2.jpg|thumb|злева|Францішак Аляхновіч, 1914 год. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]]]] Заканчэнне тэрміну пакарання Францішка супала з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Аляхновіч працаваў маляром, пажарнікам, кантралёрам электрасетак і адказным рэдактарам за частку накладу газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», якая выходзіла [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]]. Віленскі перыяд тэатральнай дзейнасці 1916—1918 гадоў быў для Францішка Аляхновіча вельмі плённым. У пачатку 1916 года ў Вільні арганізоўвае тэатральны гурток [[Беларуская драматычная дружына]]<ref name=en12/>, сіламі якога 15 кастрычніка 1916 года ставіцца беларускі спектакль паводле матываў «Хама» [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]]<ref name=art2>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Ковель.|загаловак=Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=1998|нумар=9|старонкі=36|issn=0234-1360}}</ref>. 26 снежня 1916 года ставіцца п’еса «[[На Антокалі]]»<ref name=s537/>. З гэтага часу спектаклі драматычнага гуртка становяцца рэгулярнымі, і аб ім пачынаюць гаварыць, як пра тэатр Францішка Аляхновіча<ref name=art2/>. Адкрываючы тэатральны сезон 1917 года, Аляхновіч бярэцца за напісанне п’ес, якія б адпавядалі запатрабаванням часу — уздыму нацыянальнай самасвядомасці. Аўтар стварае пяць п’ес: «Бутрым Няміра» (некаторыя крыніцы датуюць яе 1916 годам<ref name=s537/>), «Базылішка», «У лясным гушчары», «Кветка-папараць» і «[[Калісь]]». Таксама піша шматлікія празаічныя творы, сярод якіх вылучаецца аповесць спавядальнага характару «Пісьмы да яе»<ref name=art2/>. У гэты час Аляхновіч сутыкаецца з вялікімі матэрыяльнымі цяжкасцямі. Ратуючыся ад голаду, аўтар перабіраецца ў Чорны Бор пад Вільняй, дзе працуе настаўнікам у беларускім дзіцячым прытулку «Золак»<ref name=s537/>, які арганізавала «[[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]». Тут Францішак Аляхновіч стварыў дзве дзіцячыя п’есы: казку «У лясным гушчары» і інсцэніроўку паводле паэм [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Папараць-кветка». Акрамя таго, ім была напісана тут п’еса «[[Калісь]]», з якой у творчасць аўтар увайшла тэма, не зусім для яго характэрная, — тэма рэвалюцыі<ref name=art2/>. У чэрвені 1918 года пераапрануты фурманам Францішак Аляхновіч накіроўваецца ў Менск, дзе ў гэты час актыўна працавала трупа [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] рэарганізаванага з закладзенага ў маі 1917 года [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага таварыства беларускай драмы і камедыі]]. Паводле слоў [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]: {{пачатак цытаты}} Дачуўшыся аб шырокай беларускай рабоце ў Менску, Аляхновіч без нямецкага пропуска, пехатою, без грошай у кішэні пусціўся ў дарогу. Пераапрануўшыся фурманам, ён з нейкімі засцянковымі шляхцянкамі перабраўся праз лінію старога фронту (каля Маладзечна) і, абарваны, босы, з ранамі на нагах, пасля васьмідзённага падарожжа прайшоў у Менск<ref name=who8>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 8|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref> {{канец цытаты}} Для сваёй першай пастаноўкі ў Менску Аляхновіч абраў гістарычную драму «Бутрым Няміра», якая ўжо ішла ў Вільні і атрымала добрыя водгукі<ref name=main/>. Ролю Няміры выканаў сам аўтар<ref name=s537/>. З гэтай нагоды беларускі літаратар [[Змітрок Бядуля]] пісаў: {{пачатак цытаты}} Першы раз, можна сказаць, у Менску публіка бачыла ў беларускім тэатры праўдзівае штукарства, вытрыманае перш-наперш у самой рэчы, потым у ігры і дэкарацыі. Гэтай штукай п. Аляхновіча можна шчыра віншаваць<ref>{{артыкул|аўтар=[[Змітрок Бядуля]]|загаловак=Беларускі Народны Тэатр|выданне=[[Беларускі шлях, 1918|Беларускі шлях]]|месца=Мінск|год=1918|нумар=91}}</ref>. {{канец цытаты|крыніца=[[Змітрок Бядуля]]}} Аляхновіч арганізоўвае ўласную трупу. У гэты ж год Францішак Аляхновіч ладзіць дзве прэм’еры паводле сваіх новых п’ес: камедыі «[[Чорт і баба]]» (1918) і трохактавай драме «[[Страхі жыцця]]» (1918), якая сведчыла аб звароце драматурга да новай для яго тэмы — тэмы інтэлігенцыі<ref name=main/>. === Савецка-польская вайна === [[Файл:HakubokAlachnovich.jpg|міні|Францішак Аляхновіч і [[Уладзіслаў Галубок]]. Менск, 1918 г.]] З адступленнем нямецкіх войскаў і ўсталяваннем у Менску савецкай улады, тут арганізуецца Беларускі пралетарскі тэатр (Францішак Аляхновіч — дырэктар, [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]] — рэжысёр), які ў хуткім часе мяняе назву на «Беларускі савецкі тэатр»<ref name=main/>. Пазней аўтар у сваёй кнізе «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]» успамінаў: {{пачатак цытаты}} Тэатральная работа пачынаецца з шырокім размахам. Спектаклі ідуць па 3—4 у тыдзень. Праца кіпіць… Камісарыят народнай асветы багата субсыдуе тэатр. Артысты з матэрыяльнага боку забяспечаныя. Рэпертуар узбагачаецца новымі творамі<ref name=main/>. {{канец цытаты|крыніца=Францішак Аляхновіч. «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]», ([[1924]])}} Праз недахоп сцэнічных кадраў увесну 1919 года Францішак Аляхновіч выязджае ў Вільню. Па сумяшчальніцтве выдае часопіс «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», супрацоўнічае з рэдакцыямі «[[Грамадзянін (газета)|Грамадзяніна]]» і «[[Рунь (часопіс)|Руні]]»<ref name=s538>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 538|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. Аляхновіч знаходзіць сваю былую трупу і пачынае з ёю ставіць спектаклі, нават хоча арганізаваць дзяржаўны тэатр і ў Вільні, аднак [[Польска-савецкая вайна|савецка-польская вайна]] перашкодзіла ажыццяўленню яго намераў. У красавіку 1919 года палякі займаюць горад<ref name=main/>. З пачаткам уварвання Францішак Аляхновіч дапамагае [[Максім Гарэцкі|Максіму Гарэцкаму]], схаваўшы яго на сваёй кватэры на Маставой вуліцы<ref>[[Максім Гарэцкі|Гарэцкі, М.]]. Смаленск — Мінск — Вільня // {{Кніга|аўтар = [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі, М.]]|загаловак = Творы|месца = Мінск|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1990|старонкі = 292}}</ref>. Пісьменнікі разважаюць наконт уцёкаў з Вільні, але вырашаюць застацца. Нягледзячы на перашкоды акупацыі аўтар заканчвае п’есу «[[Дзядзька Якуб]]», дапрацоўвае камедыю «[[Птушка шчасця]]», друкуе вялікі артыкул «Тэатр на вёсцы», піша вершы і апавяданні. Новая п’еса «Дзядзька Якуб» друкуецца на старонках газеты «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», якая са снежня 1919 года будзе выдавацца ў Менску<ref name=main/>. Яшчэ паводле рукапісу ставіцца камедыя «[[Птушка шчасця]]», канчатковы варыянт якой быў зроблены драматургам у пачатку 1920 года, як і сцэнічны абразок «[[Лес шуміць]]» (паводле аднайменнага апавядання [[У. Караленка|Уладзіміра Караленкі]]). [[Файл:Belarusian writers 1920.jpg|thumb|Група беларускіх пісьменнікаў: Францішак Аляхновіч — першы злева ў ніжнім шэрагу, [[Янка Купала]] — першы справа.<br />май-чэрвень [[1920]], [[Менск]]. <small>Імаверна, што гэта адзін з здымкаў супрацоўнікаў і актыўных карэспандэнтаў часопіса «[[Рунь (1920)|Рунь]]», пасля выхаду апошняга (10-га) яго нумара</small><ref>Вячаслаў Ракіцкі. Пачатак нашага тэатразнаўства // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 33.</ref>.]] У другой палове лістапада 1919 года Францішак Аляхновіч і некаторыя артысты, якія працавалі ў Вільні, вяртаюцца ў заняты польскімі легіянерамі Менск<ref name=s538/>. Ужо ў канцы гэтага месяца адбываецца сход [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Таварыства беларускай драмы і камедыі]], на якім была прынята пастанова аб распачынанні працы. Такім чынам арганізаваўся Менскі гарадскі тэатр пад кіраўніцтвам Францішка Аляхновіча. Рэжысёрам быў зноў выбраны [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]]. Гэты тэатр праіснаваў да жніўня 1920 года, а калі канчаткова ўсталявалася савецкая ўлада, то на яго аснове створаны [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускі дзяржаўны тэатр]] (БДТ-1)<ref name=main/>. У сваёй манаграфіі аб нацыянальным тэатры Аляхновіч пісаў пра падтрымку яго трупы польскай уладай, напрыклад аб атрыманні субсідый, аднак у той жа час, акупацыйная адміністрацыя перашкаджала ставіць «[[Паўлінка|Паўлінку]]» і «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]], «[[Модны шляхцюк|Моднага шляхцюка]]» [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]. Пад забаронай былі і п’есы Францішка Аляхновіча — «[[Калісь]]» і «Бутрым Няміра»<ref name=main/>. У снежні 1919 года аўтар піша драму ў трох актах «[[Цені (п’еса)|Цені]]»<ref name="main" />. Да менскага перыяду дзейнасці адносіцца таксама п’еса «Заручыны Паўлінкі»<ref name="s538" />. === Вільня === [[Файл:Vypusk 2 1921.jpg|міні|Група 2-га выпуску [[Віленская беларуская гімназія|1-й Віленскай беларускай гімназіі]], 1921 год. Францішак Аляхновіч — настаўнік гімназіі, сядзіць у першым шэрагу першы злева]] У ліпені 1920 года разам з адступаючымі польскімі войскам з’язджае з Менска, вяртаецца ў Вільню. У кастрычніку 1920 года Вільня ўвайшла ў склад марыянеткавай [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], у 1922 годзе далучанай да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Па прыбыцці працаваў у розных перыядычных выданнях і займаўся арганізацыяй трупы, у красавіку 1921—1923 рэдагаваў газету «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]»<ref name="s538" />, у першым нумары якой і была апублікавана яго новая п’еса «[[Няскончаная драма]]»<ref name="main" />. Выкладае ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Для свайго першага спектакля новая трупа Аляхновіча выбрала «Птушку шчасця». А следам за «Птушкай шчасця» Аляхновіч ставіць яшчэ адну прэм’еру — «Паўлінку» Янкі Купалы, якая ішла з аўтарскім дадаткам, трэцім актам пад назвай «Заручыны Паўлінкі», які быў нібыта развязкай сюжэта купалавай п’есы<ref name="main" />. Некаторыя даследчыкі адзначаюць, што гэта спроба аказалася не вельмі карэктнай з этычнага боку і не зусім удалай паводле мастацкіх вынікаў<ref name="s538" />. Улетку 1921 года раз’язному тэатру Аляхновіча польскія ўлады дазволілі выступаць у правінцыі<ref name="main" />, што дагэтуль рашуча забаранялася<ref name="s538" />. Трупа накіравалася ў [[Ліда|Ліду]]. Праз год артысты зноў аб’ехалі шэраг мястэчак [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]: [[Ашмяны]], [[Радашковічы]], [[Вілейка|Вілейку]] і інш<ref name="main" />. Аўтар заканчвае яшчэ два драматычныя творы: «[[Шчаслівы муж]]» (1921) і «Пан міністар» (1922). За 1923 год Аляхновіч не напісаў аніводнай п’есы, але актыўна працаваў у друку і тэатры. Для польскіх газет «Kurier Wileński» і «[[Przegląd Wileński]]» перакладаў творы беларускіх аўтараў, рэзка выступаў у друку супраць уціску [[нацыянальная меншасць|нацыянальных мяншыняў]] краю, за што адсядзеў некалькі дзён у [[Лукішская турма|Лукішках]]. У 1924 годзе Таварыствам драматычнай майстэрні была пастаўлена драма Аляхновіча «[[Манька]]», якая атрымала новую назву — «Дрыгва». === Пераезд у Савецкую Беларусь і арышт === [[Файл:Alakhnovich3.jpg|thumb|злева|Сыны Францішка Аляхновіча Юрка (справа) і Казік (злева) у часе яго ссылкі на Салавецкіх астравах (1927—1933)]] Поспехі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай Беларусі]] ў галіне культурнага адраджэння нацыі, выкліканыя палітыкай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], вельмі зацікавілі Францішка Аляхновіча. У 1922 годзе ён беспаспяхова спрабаваў сустрэцца з беларускай культурна-выдавецкай місіяй на чале з [[Зміцер Жылуновіч|Цішкам Гартным]] у [[Берлін]]е, пазней стаў настойліва шукаць кантактаў з Менскам. Пра гэта ў сваіх успамінах ён пазней напіша: {| |- | {{пачатак цытаты}} 1922-гі год. Хачу ехаць у Берлін. Паеду праз [[Каўнас|Коўню]], бо туды эміграваў наш беларускі Урад. Там мне дапамогуць атрымаць пашпарт. У Берліне сядзіць [[Зміцер Жылуновіч|З. Жылуновіч]], якому даручана выдавецтва беларускіх аўтараў. Я чуў, што і маё нешта будзе друкавацца. {{канец цытаты}} |} Скончыліся гэтыя захады запрашэннем на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]<ref name=s539/>. Нарэшце ў сярэдзіне лістапада 1926 года Францішак Аляхновіч выехаў у Менск. Узровень развіцця навукі і асветы ў савецкай Беларусі зрабіў моцнае ўражанне на пісьменніка. Узровень [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] (БДТ-1), які працаваў у Менску, і [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|БДТ-2]], які толькі адкрыўся ў [[Віцебск]]у проста ашаламіў<ref name="s539" />. Францішка Аляхновіча прызначаюць на пасаду літаратурнага кіраўніка [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Другога дзяржаўнага тэатра]] ў Віцебску. Пасада не была штатнай, плацілі толькі за п’есы. Захаваўся ліст [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] да даследчыка беларускай літаратуры [[Леў Навумавіч Клейнбарт|Льва Клейнбарта]], у якім паведамляецца аб новай п’есе Аляхновіча «На крэсах», якую драматург здаў Другому дзяржаўнаму тэатру. П’еса не захавалася<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 353. — 583 с.</ref>. 23 снежня 1926 года Аляхновіч атрымлівае статус грамадзяніна БССР, а ўжо 1 студзеня 1927 года<ref name="s539" /> апынаецца ў ізалятары менскай турмы. Яму інкрымінуюць «''шпіянаж на карысць буржуазнай Польшчы''». У следчай справе Францішка Аляхновіча захаваўся напісаны да [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] зварот, пад якім падпісаліся [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Гарэцкі]], [[Змітрок Бядуля]], [[Алесь Гурло]] і інш., дзе пісьменнікі прасілі вызваліць Аляхновіча. Аднак Аляхновіч атрымаў 10 гадоў катаргі на [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] (першы год адпрацаваў на востраве Мяч насупраць карэльскага горада Колежма)<ref name="main" />. Удзельнічаў у самадзейным тэатры, арганізаваным вязнямі Салавецкага лагера. 6 верасня 1933 года, дзякуючы намаганням ваяводскага ўрача Адольфа Наркевіча<ref name="niva">{{Спасылка| год = 1 сакавіка 2008| url = http://nn.by/index.php?c=ar&i=15434| загаловак = Аляхнавічаняты| выдавецтва = [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]| title = Архіўная копія| access-date = 23 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20090602235623/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=15434| archive-date = 2 чэрвеня 2009| url-status = dead}}</ref> быў абмяняны ля прыгранічнай станцыі [[Коласава (станцыя)|Коласава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Галоўка, С.|загаловак=Абмен палітвязняў на станцыі Коласава. Перапляценні лёсаў Браніслава Тарашкевіча і Францішка Аляхновіча|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|выдавецтва=2001|нумар=11|старонкі=105—109}}</ref> на арыштаванага ў Польшчы беларускага палітыка і філолага [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] — лідара [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. Сустрэўшыся на памежным мастку яны прыўзнялі капелюшы<ref name="gpu9">{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях...|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 9|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Знаходжанне ў савецкім лагеры моцна адбілася на пісьменніку: ён часта пакутаваў ад начных кашмараў, што выяўлялася ў енках і стогне ў часе сну<ref name="str1">{{артыкул|аўтар=Юр. Монвід (Францішак Аляхновіч)|загаловак=Страшны год (успаміны нядаўніх дзён)|спасылка=http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|год=1999|нумар=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026134347/http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html|archive-date=26 кастрычніка 2011}}</ref>. === Вяртанне ў Вільню. Другая сусветная вайна === [[Файл:Uladzimier Samojla, Francišak Aliachnovič, Anton Luckievič. Уладзімер Самойла, Францішак Аляхновіч, Антон Луцкевіч (1930-39).jpg|міні|злева|[[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]], Францішак Аляхновіч і [[Антон Луцкевіч]]. Вільня, 1930-я гг.]] Вярнуўшыся ў Вільню Францішак Аляхновіч ізноў стварае тэатральную трупу, але і яна праіснавала нядоўга. Асноўны час ён прысвячае напісанню свайго самага вядомага твору — успамінаў пра знаходжанне ў савецкім лагеры «[[У капцюрох ГПУ]]». Твор упершыню надрукаваны ў польскай віленскай газеце «[[Słowo (газета, Вільня)|Słowo]]»; расійскі пераклад успамінаў апублікавала парыжская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на польскай мове пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў [[Варшава|Варшаве]] выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на [[Італьянская мова|італьянскую мову]] («La verita sulla Russia Bolscevica») і на партугальскую ў [[Бразілія|Бразіліі]] («Sete annos nas garras sovieticas»). Украінскі пераклад друкавала газета «Діло», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на беларускай мове<ref name="marakou">[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19219 АЛЯХНОВІЧ Францішак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100419090820/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19219 |date=19 красавіка 2010 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}}</ref>. [[Файл:Францішак Аляхновіч (1937).jpg|міні|Францішак Аляхновіч, 1937 г.]] Пасля «Капцюроў ГПУ» пісьменніка хвалююць ужо новыя тэмы і вобразы. Ён зноў робіць намаганні арганізаваць беларускі тэатр, але пачынаецца вайна і перакрэслівае ўсе яго намеры. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]], Вільня была занятая бальшавікамі, што прымусіла Аляхновіча хавацца ад рэпрэсій і знаходзіцца на нелегальным становішчы<ref name="s539" />. Пазней пра прыход савецкіх войскаў у Вільню аўтар напіша: {| |- |{{пачатак цытаты}} Лепш у голым полі спаткацца са зграяй галодных ваўкоў, чымся неспадзявана пабачыць гэтыя шапкі, гэтыя зоркі, гэтыя скуластыя мангольскія твары, з якімі, здавалася, ужо ніколі не сустрэнешся…<ref name=gpu10>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях...|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 10|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref> {{канец цытаты}} |} Безвынікова спрабаваў эміграваць у [[Трэці рэйх|Германію]]. Пасля праз [[Кальварыя (горад)|Кальварыю]] перабіраецца ў [[Каўнас|Коўню]], адкуль едзе цягніком у Вільню да сваёй другой жонкі. Тут хаваецца на сямі кватэрах знаёмых: па кожнай у адпаведны дзень тыдня<ref name=str1/>. Далей пераязджае ў [[Валькінінкай|Алькенікі]], дзе працуе вартаўніком да пачатку нападу Германіі на Савецкі Саюз. Успаміны з гэтага перыяду яго жыцця, выйдуць 24 кастрычніка 1943 года ў № 40-м беластоцкай газеты «[[Новая дарога|Новая Дарога]]» і ў № 6 (42)-м часопіса «[[Новы шлях (1942)|Новы Шлях]]» з некаторымі папраўкамі і скарачэннямі аўтара. З пачатку 1944 года ў тым самым часопісе друкаваліся яго ўспаміны пра перадваенныя тулянні пад назвай «Страшны год». Аб публікацыі аўтабіяграфіі да Францішка Аляхновіча звяртаўся асабіста [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]]<ref name=gpu5>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Францішак Аляхновіч — сам аб сабе|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 5|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. У перадваенную пару ажаніўся ў трэці раз<ref name=str1/>. З пачаткам вайны становіцца рэдактарам віленскай пранацысцкай газеты «[[Беларускі голас]]». Францішак Аляхновіч уваходзіць у Цэнтральны Камітэт [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], займае пасаду кіраўніка Віленскага камітэту [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]]<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Сяргей Ёрш]]| url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14#lnk15 | загаловак = Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік | назва праекту = Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў}}</ref>. У 1942 годзе ў Менску адбылася прэм’ера яго дапрацаванае п’есы «[[На Антокалі]]». У 1943 годзе з’явілася шасціактавая п’еса з пралогам «Круці не круці — трэба памярці», напісаная вершаванай прозай з малюнкамі [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]], дзе перапляталіся фальклорна-фантастычныя матывы з рэалістычнымі. У гэты ж год ён перапісвае сваю дзіцячую п’есу «У лясным гушчары» Увечары 3 сакавіка 1944 года Францішак Аляхновіч быў застрэлены на сваёй кватэры на [[Вуліца Ясінскага (Вільня)|вуліцы Ясінскага]]. У зборніку дакументаў і матэрыялаў «Літоўскі народ у Вялікай Айчыннай вайне (1941—1945)»<ref>Lіetuvos lіaudіs Dіdžіajame Tėvynės kare (1941—1945). Vіlnіus, «Mіntіs», 1982</ref> змешчана зводка бальшавіцкага Літоўскага штаба партызанскага руху, з якой вынікае, што Аляхновіча забілі 15 сакавіка 1944 года партызаны дыверсійная тройка Віленскага гарадскога атрада на чале з Я. Сіманавічусам (Пятрайцісам)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337686|title=Хто забіў Францішка Аляхновіча?|website=Наша Ніва|date=2024-03-03|access-date=2025-02-04}}</ref>''.'' Пра яго смерць віленская мемуарыстка [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна Войцік]] піша: {{пачатак цытаты}} У пачатку сакавіка 1944 года трагічнае здарэнне ўскалыхнула беларусаў Вільні — забойства Францішка Аляхновіча. 3 сакавіка, увечары, нехта пазваніў у дзверы кватэры Аляхновіча, ён пайшоў адчыніць, праз хвіліну жонка пачула два стрэлы, а калі прыбегла, дык ужо нікога не было, а Аляхновіч ляжаў мёртвы. Ходзіць шмат меркаванняў, хто гэта зрабіў: адныя гавораць [[Армія Краёва]], другія — савецкія партызаны, трэція — самі немцы. Аднак, хто зрабіў гэты тэрарыстычны акт, так і застаецца невядома<ref>{{Спасылка| url = http://svabodaby.net/by/57/calendar/447/?tpl=251| загаловак = Францішак Аляхновіч| назва праекту = http://svabodaby.net| title = Архіўная копія| access-date = 23 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20160314085529/http://www.svabodaby.net/by/57/calendar/447?tpl=251| archive-date = 14 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. {{канец цытаты}} === Пахаванне === Пахаванне Францішка Аляхновіча, якое адбылося 8 сакавіка 1944 года, прайшло з незвычайным размахам і сабрала вялікую колькасць віленчукоў. Яно стала адной з найбольш значных падзей у грамадскім жыцці беларусаў Вільні падчас нямецкай акупацыі. Акупацыйны часопіс «[[Новы шлях (1942)|Новы шлях]]» адзначаў, што такіх маштабных пахаванняў беларусаў горад яшчэ не бачыў, параўноўваючы іх хіба што з развітаннем з [[Ядвігін Ш.|Ядвігіным Ш.]] у 1922 годзе і [[Казімір Сваяк|Казімірам Сваяком]] у 1926 годзе<ref name="nn_pachavanne">{{cite web|url=https://nashaniva.com/375598|title=З раскошным катафалкам і жалобнай працэсіяй. Каго з беларусаў хавалі ў Вільні з найбольшай помпай?|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-28|lang=be|accessdate=2026-08-16}}</ref>. Жалобная працэсія прайшла па Юр’еўскім праспекце (сучасны [[праспект Гедыміна]]) і [[Кафедральная плошча (Вільнюс)|Кафедральнай плошчы]]. Наперадзе ішла школьная моладзь, якая несла 26 вянкоў (ад беларусаў, немцаў і літоўцаў), у тым ліку ад прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] і Генеральнага камісара Беларусі. Труна з целам драматурга, пакрытая [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]], стаяла на раскошнай чорнай калясніцы-катафалку з аксамітным балдахінам, якую цягнулі чатыры кані з чорнымі вэлюмамі на аглоблях. За катафалкам ішлі прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі і адміністрацыі, сярод якіх былі Р. Астроўскі, віцэ-прэзідэнт БЦР [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Юрый Сабалеўскі]], дырэктар настаўніцкай семінарыі [[Анатоль Карнюк]]<ref name="nn_pachavanne" />. Драматург быў пахаваны на [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелічных (лютэранскіх) могілках]] на гары Буфалавай. Магіла размяшчалася з правага боку ад могілкавай капліцы. На ёй быў усталяваны драўляны крыж з бляшанай таблічкай, якая змяшчала тэкст на беларускай мове лацінкай<ref name="Снежка_14">{{sfn|Снежка|1972|с=14}}</ref>: {{цытата|С.П. / Францішак / Аляхновіч / беларускі драматург / і культурна-грамадскі дзеяч / згінуў у Вільні ад кулі сталіноўскіх / бандытаў дн. 3.III.1944 г. / Вечная памяць вернаму / Сыну Беларускага / Народа.{{арыгінальны тэкст|be-latn|Ś.P. / Francisak / Alachnovic / bełaruski dramaturh / i kulturna-hramadzki dziejac / zhinuu u Vilni ad kuli stalinovskich / banditau dn. 3.III.1944 h. / Viecnaja pamiac viernamu / Synu Biełaruskoho / Naroda.}}}} Над магілай прамаўлялі старшыня Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні [[Баляслаў Грабінскі]] і рэферэнт беларускай культуры і асветы [[Марыян Пецюкевіч]]. У 1960 годзе савецкія ўлады цалкам знішчылі некропаль, ператварыўшы яго ў гарадскі парк. Толькі ў 1989 годзе адбылося сімвалічнае перапахаванне Францішка Аляхновіча на могілках [[Роса|Росы]], дзе сёння стаіць помнік-[[кенатаф]]. Унікальныя фотаздымкі з пахавальнай працэсіі, зберажоныя ў сямейным альбоме Міраславы Русак, сёння захоўваюцца ў [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Віленскім беларускім музеі імя Івана Луцкевіча]]<ref name="nn_pachavanne" />. == Творчасць == [[Файл:Bazylišk (1918).pdf|міні|злева|«Базылішк» («Bazylišk»), 1918. Выдадзены [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]]] Францішак Аляхновіч дэбютаваў у друку ў 1917 (газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]»), супрацоўнічаў таксама ў газетах і часопісах «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», «[[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]]», «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]». Ёсць аўтарам 17 п’ес не лічачы аднаактавы дадатак «Заручыны Паўлінкі». Творы Францішка Аляхновіча ізноў пачалі друкаваць і ставіць на беларускай сцэне ў 1990-х гадах<ref name="marakou" />. У 2006 годзе выйшлі выбраныя творы. Выкарыстоўваў псеўданімы і крыптанімы: ''А-віч''; ''Ф. А.''; ''Ф. О.''; ''Фр.''; ''Я.Монвід''; ''І.Монвід''; ''Ю.Монвід.'' === Драматургія === [[Файл:У капцюрох ГПУ.pdf|thumb|200px|У капцюрох ГПУ, 1937]] * «[[На Антокалі]]» (1905, перароблена ў 1942<ref name=s539>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 539|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>) * «[[:s:На вёсцы|На вёсцы]]» (напісана 1916<ref>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 7|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref>, асобнае выданне — 1919<ref name=davednik/>) * «Бутрым Няміра» (1916) * «[[Манька]]» (1917, другая рэдакцыя ў 1924<ref name=main/> пад назваю «Дрыгва», асобнае выданне — 1925<ref name=davednik/>) * «Базылішк» (1917) * «У лясным гушчары» (пастаўлена 1917, асобнае выданне — 1932<ref name=davednik/>, перароблена ў 1943<ref name=s539/>) * «Папараць-кветка» (1917) * «[[Калісь]]» (напісана 1917<ref name=art2/>, асобнае выданне — 1919<ref name=davednik>[http://slounik.org/80797.html Аляхновіч Францішак] // {{Кніга|загаловак = Беларускія пісьменнікі: 1917—1990|адказны = Аляксей Гардзіцкі|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|isbn = 5-340-00709-X}}</ref>) * «Дзядзька Якуб» (1918) * «Чорт і Баба» (1918) * «[[:s:Заручыны Паўлінкі|Заручыны Паўлінкі]]» (пастаўлена 1918, асобнае выданне — 1921<ref name=davednik/>) * «[[Страхі жыцця]]» (пастаўлена ў 1918, асобнае выданне — 1919) * «[[Цені (п’еса)|Цені]]» (пастаўлена 1919, асобнае выданне — 1920<ref name=davednik/>) * «Птушка шчасця» (пастаўлена 1920) * «[[Няскончаная драма]]» (1920, асобнае выданне — 1922<ref name=davednik/>) * «[[Шчаслівы муж]]» (асобнае выданне — 1922) * «Пан міністар» (1923, асобнае выданне — 1924<ref name=davednik/>) * «Круці не круці — трэба памярці» (1943) === Проза === * «Пісьмы ад яе» (газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», 1918<ref name=davednik/>) * «[[У капцюрох ГПУ]]» (1937) * «Страшны год» (1944, кніга ўспамінаў) === Іншае === * «Тэатр на вёсцы» (1920) * «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]» (1924, даследаванне)<ref>[http://leb.nlr.ru/edoc/365594/%D0%97%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%BA%D1%96/0 Заручыны Паўлінкі: п’еса ў 1 акце з песнямі і скокамі]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Ацэнкі == Дзякуючы творчасці Францішка Аляхновіча здабыткам беларускай літаратуры стаў вобраз рэфлексаванага інтэлігента альбо інтэлігента-ідэолага (Сымон у «[[Страхі жыцця|Страхах жыцця]]», Сцяпан у «[[Цені (п’еса)|Ценях]]», Костусь у «[[Няскончаная драма|Няскончанай драме]]»), які рэзка кантраставаў з вобразамі інтэлігентаў у папярэднікаў драматурга, што выяўляліся выхадцамі з сяла і, нягледзячы на рознае паходжанне і выхаванне, былі прасякнуты яго трывогамі і клопатамі. Літаратурны вобраз-тып Аляхновіча — гэта чалавек з тонкай псіхалагічнай арганізацыяй, схільны да філасофствавання, які адчувае сябе лішнім у жыцці, але тым не менш здольны аналізаваць свае пачуцці ў моманты найвышэйшага душэўнага напружання<ref name=baa1>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 341—343. — 583 с.</ref>. У філасофска-эстэтычнай канцэпцыі Францішка Аляхновіча моцна адчуваецца ўплыў еўрапейскай «новай драмы». [[У. Ковель]] адзначае, што параўнальна аналіз п’ес польскага драматурга {{нп3|Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіслава Пшыбышэўскага|pl|Stanisław Przybyszewski}} і Францішка Аляхновіча дае ўсе падставы сцвярджаць, што менавіта гэты пісьменнік найбольш паўплываў на творчасць аўтара<ref name=baa1/>. Аўтар выкарыстоўвае стылявы эфект «падводнай плыні», калі героі выказваюцца аб сваім набалелым звычайна-штодзённай мовай, за нейтральна-славеснай абалонкай якой адгадваюцца заглушаныя інтэнсіўныя эмоцыі. Таксама драматург выкарыстоўвае прыём інтэлектуальнага асэнсавання падзей самімі персанажамі і незавершаную канцоўку, што дапускае новы працяг вырашэння пастаўленых праблем. Складаная праблематыка п’ес Аляхновіча з прыярытэтам суадносін паміж душэўным патэнцыялам чалавека і здзяйсненнем ім свайго прызначэння згодна з этычнымі законамі і патрабаваннямі была наватарскай для беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя і працягвала традыцыі «новай драмы» заходнееўрапейскай літаратуры<ref name=baa1/>. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Nagrobek Franciszka Alachnowicza.jpg|міні|Сімвалічная магіла Францішка Аляхновіча на могілках [[Роса|Росы]], Вільня, 2019 г.]] [[Файл:Нашлепка.jpg|міні|Стандартныя маркі Беларусі з памятнай наддрукоўкай.]] У 1989 годзе на віленскіх могілках [[Роса|Росы]] беларускай грамадой створаная сімвалічная магіла Францішка Аляхновіча і часовая, зробленая з пластыку, мадэль помніка аўтарства скульптара Эдуарда Падбярэскага. З часам яна сапсавалася і яе прыбралі, пакінуўшы замест драўляны крыж. Грошы на аднаўленне помніка збіралі талакой. У 2022 годзе напярэдадні [[Дзяды|Дзядоў]] на магіле пастаўлены новы помнік (скульптар Аідас Рыціс Васіляўскас)<ref>[https://www.facebook.com/kiryll.atamanchyk/posts/pfbid05doifbGMy5TUvtYHD4qsZiPqDoLKooGZeKPmjyWtFfwDQqX8Wnnh4rC6Jn7AJpJSl facebook.com/kiryll.atamanchyk]</ref>. У 2013 годзе [[Беларускі ПЭН|Беларускі ПЭН-цэнтр]] сумесна з [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] заснаваў [[Прэмія імя Францішка Аляхновіча|прэмію імя Францішка Аляхновіча]] за найлепшы твор, напісаны ў зняволенні.<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/premija_aliakhnovicha.html|title=Прэмія імя Францішка Аляхновіча|website=Беларускi ПЭН|date=2013-07-19|access-date=2024-07-05}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Аляхновіч Францішак}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Аляхновіч Францішак}} * Аляхновіч Ф. Выбраныя творы / Укл., прадм. А. Сабалеўскага. — Мн., 2005. — 544 с. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}} ** Крывіцкі Л. (Луцкевіч Л.). Францішак Аляхновіч // Ніва (Беласток). 1990, № 2-3. ** [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Сабалеўскі А.]] Адметны след // Спадчына. 1990, № 3. ** [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Сабалеўскі А.]] На адраджэнскай хвалі // Полымя. 1992, № 5. ** Бяляцкі А. «Як я памру…» // Маладосць. 1990, № 10. ** [[У. І. Няфёд|Няфёд У. І.]] Францішак Аляхновіч: Тэатральная і грамадска-палітычная дзейнасць. Мн., 1996. ** {{Крыніцы/ЭГБ|1|Аляхновіч Францішак}} * {{кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/Content/129861/Oss-BR-16151.pdf|аўтар=[[Аляксандр Снежка (гісторык)|Śnieżko A.]]|загаловак=Cmentarz Ewangelicki w Wilnie 1806–1956|месца=Wrocław|год=1972|старонак=136|ref=Снежка}} — Машынапіс у фондах [[Асалінеум|Бібліятэкі Асалінеума]]. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [[Алег Іванавіч Карповіч|А. І. Карповіч]]. [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/pict/DSC02420.jpg Партрэт драматурга і пісьменніка Францішка Аляхновіча] * [http://old.knihi.com/alachnovic/ Францішак Аляхновіч. У капцюрох ГПУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120502041003/http://old.knihi.com/alachnovic/ |date=2 мая 2012 }} * [http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html Францішак Аляхновіч. Страшны год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111026134347/http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html |date=26 кастрычніка 2011 }} * Францішак Аляхновіч. [http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/09.04.2012/minister.pdf Пан міністр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004531/http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/09.04.2012/minister.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [http://belarus8.tripod.com/ZapisyBINIM/alexnovic.htm ВІРЖЫНІЯ ШЫМАНЕЦ. Пад выкляццем. Калі тэатр ставіць пытанні палітычнай і культурнай гісторыі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916180031/http://belarus8.tripod.com/ZapisyBINIM/alexnovic.htm |date=16 верасня 2008 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl15/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.html Луцкевіч Антон. Тарашкевіч і Аляхновіч // НАША СЛОВА. № 37 (1448), 11 верасня 2019] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1933al/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0_'%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0'_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B2%D1%8F%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0,_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C_1933_%D0%B3..html Мацкевіч Юзаф, Мацкевіч Станіслаў. Віленская газета 'Слова' пра вяртанне Францішка Аляхновіча, верасень 1933 г. // Наша слова.pdf № 20 (72), 17 траўня 2023; № 21 (73), 24 траўня 2023.] // на [[pawet.net]] {{Добры артыкул|Літаратура|Пісьменнік}} {{^}}{{Творы Францішка Аляхновіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аляхновіч Францішак}} [[Катэгорыя:Францішак Аляхновіч| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Забітыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] h2376iubkc1yizwk5xzhs8q5ojjvtgm 5181657 5181653 2026-08-16T01:09:42Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181657 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Дэбют = «[[На Антокалі]]» ([[1905]]) }} '''Франці́шак Ка́ралевіч Аляхно́віч''', '''Аляхно́віч-Але́кна''' ({{lang-be-latin|Francišak Alachnovič|1}}; 9 [[21 сакавіка|(21) сакавіка]] [[1883]], [[Вільня]] — {{ДС|3|3|1944}}, [[Вільня]]) — [[Беларусь|беларускі]] {{драматург|Беларусі}}, тэатральны дзеяч, {{публіцыст|Беларусі|XX стагоддзя}}, {{празаік|Беларусі|XX стагоддзя}}. Яго аповесць «''[[У капцюрох ГПУ]]''» ёсць адным з ранніх твораў сусветнай літаратуры, які апісвае жыццё ў сталінскім [[канцэнтрацыйны лагер|канцэнтрацыйным лагеры]] непасрэдна з погляду арыштанта. П’есы Францішка Аляхновіча актыўна ставіліся аматарскімі і паўпрафесійнымі калектывамі Беларусі, [[Латвія|Латвіі]], [[Чэхія|Чэхіі]] і найбольш [[Беларускі трэці дзяржаўны тэатр|трупай Уладзіслава Галубка]]<ref name=en12/>. За плённую працу Францішка Аляхновіча на ніве тэатра яшчэ пры жыцці яму прысвоілі званне «бацькі найноўшай беларускай драматургіі»<ref>{{Кніга|аўтар = [[Ігнат Дварчанін|Дварчанін І.]]|загаловак = Хрэстаматыя новай беларускай літаратуры|месца = Вільня|год = 1927|старонкі = 462}}</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне === 18 красавіка 1882 года Караль Аляхновіч, маючы 29 гадоў, ажаніўся з шляхцянкай Марыяй з Марковічаў. Злучыў іх шлюбам ксёндз Раман Казлоўскі ў [[Касцёл Святой Тэрэзы (Вільнюс)|касцёле Святой Тэрэзы]] на [[Вуліца Аўшрос Варту|Вастрабрамскай вуліцы]]<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Народжаны ля Вострай Брамы|нумар=33 (1420)|аўтар=[[Зміцер Юркевіч]].|мова=be|год=17.08.2019 - 24.08.2019|спасылка=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16406&mode=print|выданне=[[Культура (газета)|Культура]]|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406202203/http://www.kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16406&mode=print}}</ref>. Бацька, Караль Іванавіч Аляхновіч, нашчадак збяднелага шляхетнага роду з-пад [[Радашковічы|Радашковічаў]] быў прафесійным скрыпачом і працаваў у розных віленскіх тэатральных аркестрах<ref>{{Кніга|загаловак=Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны=І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне=2-е выд., дапрац.|месца=Мн.|выдавецтва=Выш. шк.|год=1998|старонкі=535|старонак=560|isbn=985-06-0304-6|тыраж=7000}}</ref>. Маці Марыя з Марковічаў (памылкова<ref name=":0" /> ў некаторых выданнях<ref name="gpu52">{{Кніга|аўтар=Аляхновіч Ф.|частка=Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях…|загаловак=У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны=Укладаньне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца=Мн.|выдавецтва=[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год=1994|старонкі=5|старонак=238|isbn=5-340-01311-1|тыраж=9000}}</ref> — з Наркевічаў) памерла на 75 годзе жыцця, па смерці мужа ажанілася на савецкім службоўцу з прозвішчам Клім. Меў стрыечнага брата [[Францішак Умястоўскі|Францішка Умястоўскага]]<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=Народжаны ля Вострай Брамы|нумар=34 (1421)|аўтар=[[Зміцер Юркевіч|Юркевіч, Зм]].|мова=be|год=24.08.2019 - 31.08.2019|спасылка=http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16427&mode=print|выданне=[[Культура (газета)|Культура]]|archive-date=6 красавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230406202205/http://kimpress.by/index.phtml?page=2&id=16427&mode=print}}</ref>. Кумамі Францішка сталі Рафаіл Ягела і Людвіка Марковіч (удава). Асіставалі на хросце Юльян Бурбекл і Юзэфа Аляхновіч (дзеўка, як зазначана ў дакуменце)<ref name=":0" />. === Маленства === Нарадзіўся ў [[Вільнюс|Вільні]]. Пра яго маці, Марыю з Марковічаў<ref name=gpu51>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях…|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 5|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>, звестак не засталося. Упершыню бацька ўзяў Францішка на спектакль, калі таму было ўсяго пяць гадоў<ref>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 4|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref>. Ранняе знаёмства з тэатральнымі падмосткамі абумовіла захапленне юнака тэатральнай справай, што ў выніку перарасло ў сталае жаданне Францішка стаць акцёрам. Усё, што было па-за тэатральным мастацтвам, не цікавіла юнага Францішка і ў выніку перашкодзіла яму атрымаць сістэмную агульную адукацыю (за хранічную непаспяховасць ён быў выключаны з 5 класа Віленскай гімназіі, таксама няўдала скончыў навучанне ў Віленскай хіміка-тэхнічнай школе)<ref name=s536>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 536|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. Францішак, яшчэ будучы вучнем Віленскай гімназіі, спатыкаўся са старэйшым за яго на тры класы [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Феліксам Дзяржынскім]], які пазней працаваў рэпетытарам у сваякоў будучага драматурга ў маёнтку Борце, недалёка ад Вільні<ref name=sol>{{Спасылка | аўтар = Руслан Горбачев| год = 26 мая 2011| url = http://gazetaby.com/index.php?sn_nid=36762&sn_cat=32| загаловак = Бегство от смерти Франтишка Алехновича| выдавецтва = Салідарнасць| мова = ru}}</ref>. === Адукацыя === Бацькі не пярэчылі Францішку паступіць у Кракаўскую драматычную школу. Да [[Кракаў|Кракава]] ён дабіраўся праз прыгранічнае мястэчка [[Дамброва Бяластоцка|Дамброва]] пад выдуманым імем Андрэй Кулеша. Прыгранічныя жыхары мястэчка мелі права чатыры разы ў год браць пропуск на выезд за граніцу. 19-гадовы Францішак у прывакзальным шынку звярнуўся па дапамогу да нейкага Кулешы, які выставіў будучага драматурга за свайго пляменніка і дапамог яму атрымаць пропуск на імя 25-гадовага Андрэя Кулешы<ref name=gpu1819>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 18—19|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Па прыбыцці ў Кракаў быў вымушаны перасядзець год вольным слухачом на гісторыка-літаратурным факультэце [[Ягелонскі ўніверсітэт|Кракаўскага ўніверсітэта]] праз адсутнасць у школе набору на 1903/04 год<ref name="s536" />. Увосень 1904 года перабіраецца ў [[Варшава|Варшаву]], дзе паступае ў Драматычную школу пры Музычным таварыстве, якую скончыў у 1907 годзе. Пазней толькі год папрацаваўшы акцёрам аднаго з польскіх вандроўных тэатраў, вяртаецца назад у Вільню і вырашае прысвяціць сябе [[журналістыка|журналістыцы]]. Імаверна, з прычыны расчаравання руціннасцю і несамавітасцю правінцыйнага тэатра<ref name="s536" />. З 1908 года ў Вільні<ref name="en12">{{Кніга|аўтар = Сабалеўскі, А.В.|частка = Аляхновіч Францішак Каралевіч|загаловак = Тэатральная Беларусь: Энцыклапедыя: У 2 т.|адказны = Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мн.|год = 2002|том = 1|старонкі = 35|старонак = 568}}</ref>. Спачатку працуе рэпарцёрам у віленскіх газетах, а потым выдае гумарыстычны часопіс на [[польская мова|польскай мове]] «[[Perkunas (1908)|Perkunas]]». === Беларускі асяродак === [[Файл:Аляхновіч у Львове.jpg|міні|Францішак Аляхновіч у Львове, 1910-я гг.]] На гэты час прыпадае збліжэнне Францішка Аляхновіча з актывістамі асяродку «[[Наша ніва (1906)|Нашай Нівы]]», што прадвызначыла яго ролю ў беларускім нацыянальным руху. У канцы студзеня 1910 года Францішак Аляхновіч разам з [[Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі|Ігнатам Буйніцкім]] і [[Аляксандр Лаўрэнавіч Бурбіс|Аляксандрам Бурбісам]] рэжысіруе пастаноўку перакладзенай з [[Украінская мова|украінскай мовы]] на беларускую аднаактавай п’есы [[Марка Лукіч Крапіўніцкі|Марка Крапіўніцкага]] «[[Па рэвізіі]]», адначасова выконваючы і ролю акцёра<ref name="art1">{{артыкул|аўтар=Уладзімір Ковель.|загаловак=Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=1998|нумар=9|старонкі=31|issn=0234-1360}}</ref>. Гэта быў [[Першая беларуская вечарынка ў Вільні|першы беларускамоўны спектакль у Вільні]]. Ён меў сенсацыйны поспех<ref name="s536" />. Неўзабаве пасля гучнай тэатральнай пастаноўкі, рэдагуючы гумарыстычны тыднёвік «Perkunas», Францішак Аляхновіч надрукаваў залішне крамольны артыкул, праз які яго абвінавачваюць у «стремлении к ниспровержению существующего строя» і ў «возложении хулы на бесплотные силы небесные»<ref name="gpu22">{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Замест аўтабіяграфіі — крыху ўспамінаў|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 22|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Атрымаўшы позву ў суд, Францішак Аляхновіч туды не з’яўляецца, а ўцякае на [[Галічына|Галічыну]] ([[Аўстра-Венгрыя]]), дзе ў [[Львоў|Львове]] і [[Кракаў|Кракаве]] пад псеўданімам Юрый Монвід, якім будзе пазней падпісваць свае творы, іграе ў розных польскіх тэатрах. Разлічваючы на абвешчаную ў сувязі з 300-годдзем дома Раманавых амністыю, ён вяртаецца ў 1913 годзе ў Вільню, але пазбегнуць судовай адказнасці не ўдаецца<ref name="main">{{Спасылка| url = http://belsoch.org/?pg=biograph&bio=26| загаловак = Францішак Аляхновіч| выдавецтва = belsoch.org| access-date = 23 верасня 2012| archive-date = 6 красавіка 2023| archive-url = https://web.archive.org/web/20230406202205/http://belsoch.org/?pg=biograph&bio=26| url-status = dead}}</ref>. Яму даравалася зневажанне толькі «сіл зямных», а за знявагу «сіл нябесных» прыгавораны на год турэмнага зняволення, адбывае тэрмін у віленскіх [[Лукішская турма|Лукішках]]<ref name="s537">{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 537|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. У астрозе Аляхновіч пачынае пісаць свой першы сцэнічны твор — камедыю «[[На Антокалі]]», спачатку па-польску, а пасля турмы, у 1915 годзе, перарабляе яе і перакладае на беларускую мову<ref name="main" />. Камедыя пабачыла свет на старонках віленскай беларускай газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]». === Першая сусветная вайна === [[Файл:Alakhnovich2.jpg|thumb|злева|Францішак Аляхновіч, 1914 год. Здымак [[Ян Булгак|Яна Булгака]]]] Заканчэнне тэрміну пакарання Францішка супала з пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]]. Аляхновіч працаваў маляром, пажарнікам, кантралёрам электрасетак і адказным рэдактарам за частку накладу газеты «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», якая выходзіла [[Беларускі лацінскі алфавіт|беларускай лацінкай]]. Віленскі перыяд тэатральнай дзейнасці 1916—1918 гадоў быў для Францішка Аляхновіча вельмі плённым. У пачатку 1916 года ў Вільні арганізоўвае тэатральны гурток [[Беларуская драматычная дружына]]<ref name=en12/>, сіламі якога 15 кастрычніка 1916 года ставіцца беларускі спектакль паводле матываў «Хама» [[Эліза Ажэшка|Элізы Ажэшкі]]<ref name=art2>{{артыкул|аўтар=Уладзімір Ковель.|загаловак=Камедыі з мяшчанскага жыцця. Станаўленне Францішка Аляхновіча як драматурга|выданне=Роднае Слова|месца=Мн.|год=1998|нумар=9|старонкі=36|issn=0234-1360}}</ref>. 26 снежня 1916 года ставіцца п’еса «[[На Антокалі]]»<ref name=s537/>. З гэтага часу спектаклі драматычнага гуртка становяцца рэгулярнымі, і аб ім пачынаюць гаварыць, як пра тэатр Францішка Аляхновіча<ref name=art2/>. Адкрываючы тэатральны сезон 1917 года, Аляхновіч бярэцца за напісанне п’ес, якія б адпавядалі запатрабаванням часу — уздыму нацыянальнай самасвядомасці. Аўтар стварае пяць п’ес: «Бутрым Няміра» (некаторыя крыніцы датуюць яе 1916 годам<ref name=s537/>), «Базылішка», «У лясным гушчары», «Кветка-папараць» і «[[Калісь]]». Таксама піша шматлікія празаічныя творы, сярод якіх вылучаецца аповесць спавядальнага характару «Пісьмы да яе»<ref name=art2/>. У гэты час Аляхновіч сутыкаецца з вялікімі матэрыяльнымі цяжкасцямі. Ратуючыся ад голаду, аўтар перабіраецца ў Чорны Бор пад Вільняй, дзе працуе настаўнікам у беларускім дзіцячым прытулку «Золак»<ref name=s537/>, які арганізавала «[[Беларускае таварыства дапамогі пацярпелым ад вайны]]». Тут Францішак Аляхновіч стварыў дзве дзіцячыя п’есы: казку «У лясным гушчары» і інсцэніроўку паводле паэм [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і [[Янка Купала|Янкі Купалы]] «Папараць-кветка». Акрамя таго, ім была напісана тут п’еса «[[Калісь]]», з якой у творчасць аўтар увайшла тэма, не зусім для яго характэрная, — тэма рэвалюцыі<ref name=art2/>. У чэрвені 1918 года пераапрануты фурманам Францішак Аляхновіч накіроўваецца ў Менск, дзе ў гэты час актыўна працавала трупа [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] рэарганізаванага з закладзенага ў маі 1917 года [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага таварыства беларускай драмы і камедыі]]. Паводле слоў [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]]: {{пачатак цытаты}} Дачуўшыся аб шырокай беларускай рабоце ў Менску, Аляхновіч без нямецкага пропуска, пехатою, без грошай у кішэні пусціўся ў дарогу. Пераапрануўшыся фурманам, ён з нейкімі засцянковымі шляхцянкамі перабраўся праз лінію старога фронту (каля Маладзечна) і, абарваны, босы, з ранамі на нагах, пасля васьмідзённага падарожжа прайшоў у Менск<ref name=who8>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 8|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref> {{канец цытаты}} Для сваёй першай пастаноўкі ў Менску Аляхновіч абраў гістарычную драму «Бутрым Няміра», якая ўжо ішла ў Вільні і атрымала добрыя водгукі<ref name=main/>. Ролю Няміры выканаў сам аўтар<ref name=s537/>. З гэтай нагоды беларускі літаратар [[Змітрок Бядуля]] пісаў: {{пачатак цытаты}} Першы раз, можна сказаць, у Менску публіка бачыла ў беларускім тэатры праўдзівае штукарства, вытрыманае перш-наперш у самой рэчы, потым у ігры і дэкарацыі. Гэтай штукай п. Аляхновіча можна шчыра віншаваць<ref>{{артыкул|аўтар=[[Змітрок Бядуля]]|загаловак=Беларускі Народны Тэатр|выданне=[[Беларускі шлях, 1918|Беларускі шлях]]|месца=Мінск|год=1918|нумар=91}}</ref>. {{канец цытаты|крыніца=[[Змітрок Бядуля]]}} Аляхновіч арганізоўвае ўласную трупу. У гэты ж год Францішак Аляхновіч ладзіць дзве прэм’еры паводле сваіх новых п’ес: камедыі «[[Чорт і баба]]» (1918) і трохактавай драме «[[Страхі жыцця]]» (1918), якая сведчыла аб звароце драматурга да новай для яго тэмы — тэмы інтэлігенцыі<ref name=main/>. === Савецка-польская вайна === [[Файл:HakubokAlachnovich.jpg|міні|Францішак Аляхновіч і [[Уладзіслаў Галубок]]. Менск, 1918 г.]] З адступленнем нямецкіх войскаў і ўсталяваннем у Менску савецкай улады, тут арганізуецца Беларускі пралетарскі тэатр (Францішак Аляхновіч — дырэктар, [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]] — рэжысёр), які ў хуткім часе мяняе назву на «Беларускі савецкі тэатр»<ref name=main/>. Пазней аўтар у сваёй кнізе «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]» успамінаў: {{пачатак цытаты}} Тэатральная работа пачынаецца з шырокім размахам. Спектаклі ідуць па 3—4 у тыдзень. Праца кіпіць… Камісарыят народнай асветы багата субсыдуе тэатр. Артысты з матэрыяльнага боку забяспечаныя. Рэпертуар узбагачаецца новымі творамі<ref name=main/>. {{канец цытаты|крыніца=Францішак Аляхновіч. «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]», ([[1924]])}} Праз недахоп сцэнічных кадраў увесну 1919 года Францішак Аляхновіч выязджае ў Вільню. Па сумяшчальніцтве выдае часопіс «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», супрацоўнічае з рэдакцыямі «[[Грамадзянін (газета)|Грамадзяніна]]» і «[[Рунь (часопіс)|Руні]]»<ref name=s538>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 538|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>. Аляхновіч знаходзіць сваю былую трупу і пачынае з ёю ставіць спектаклі, нават хоча арганізаваць дзяржаўны тэатр і ў Вільні, аднак [[Польска-савецкая вайна|савецка-польская вайна]] перашкодзіла ажыццяўленню яго намераў. У красавіку 1919 года палякі займаюць горад<ref name=main/>. З пачаткам уварвання Францішак Аляхновіч дапамагае [[Максім Гарэцкі|Максіму Гарэцкаму]], схаваўшы яго на сваёй кватэры на Маставой вуліцы<ref>[[Максім Гарэцкі|Гарэцкі, М.]]. Смаленск — Мінск — Вільня // {{Кніга|аўтар = [[Максім Гарэцкі|Гарэцкі, М.]]|загаловак = Творы|месца = Мінск|выдавецтва = Маст. літ.|год = 1990|старонкі = 292}}</ref>. Пісьменнікі разважаюць наконт уцёкаў з Вільні, але вырашаюць застацца. Нягледзячы на перашкоды акупацыі аўтар заканчвае п’есу «[[Дзядзька Якуб]]», дапрацоўвае камедыю «[[Птушка шчасця]]», друкуе вялікі артыкул «Тэатр на вёсцы», піша вершы і апавяданні. Новая п’еса «Дзядзька Якуб» друкуецца на старонках газеты «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», якая са снежня 1919 года будзе выдавацца ў Менску<ref name=main/>. Яшчэ паводле рукапісу ставіцца камедыя «[[Птушка шчасця]]», канчатковы варыянт якой быў зроблены драматургам у пачатку 1920 года, як і сцэнічны абразок «[[Лес шуміць]]» (паводле аднайменнага апавядання [[У. Караленка|Уладзіміра Караленкі]]). [[Файл:Belarusian writers 1920.jpg|thumb|Група беларускіх пісьменнікаў: Францішак Аляхновіч — першы злева ў ніжнім шэрагу, [[Янка Купала]] — першы справа.<br />май-чэрвень [[1920]], [[Менск]]. <small>Імаверна, што гэта адзін з здымкаў супрацоўнікаў і актыўных карэспандэнтаў часопіса «[[Рунь (1920)|Рунь]]», пасля выхаду апошняга (10-га) яго нумара</small><ref>Вячаслаў Ракіцкі. Пачатак нашага тэатразнаўства // Спадчына. — Мн.: 1991. — № 1. — С. 33.</ref>.]] У другой палове лістапада 1919 года Францішак Аляхновіч і некаторыя артысты, якія працавалі ў Вільні, вяртаюцца ў заняты польскімі легіянерамі Менск<ref name=s538/>. Ужо ў канцы гэтага месяца адбываецца сход [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Таварыства беларускай драмы і камедыі]], на якім была прынята пастанова аб распачынанні працы. Такім чынам арганізаваўся Менскі гарадскі тэатр пад кіраўніцтвам Францішка Аляхновіча. Рэжысёрам быў зноў выбраны [[Фларыян Паўлавіч Ждановіч|Фларыян Ждановіч]]. Гэты тэатр праіснаваў да жніўня 1920 года, а калі канчаткова ўсталявалася савецкая ўлада, то на яго аснове створаны [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускі дзяржаўны тэатр]] (БДТ-1)<ref name=main/>. У сваёй манаграфіі аб нацыянальным тэатры Аляхновіч пісаў пра падтрымку яго трупы польскай уладай, напрыклад аб атрыманні субсідый, аднак у той жа час, акупацыйная адміністрацыя перашкаджала ставіць «[[Паўлінка|Паўлінку]]» і «[[Раскіданае гняздо (п’еса)|Раскіданае гняздо]]» [[Янка Купала|Янкі Купалы]], «[[Модны шляхцюк|Моднага шляхцюка]]» [[Карусь Каганец|Каруся Каганца]]. Пад забаронай былі і п’есы Францішка Аляхновіча — «[[Калісь]]» і «Бутрым Няміра»<ref name=main/>. У снежні 1919 года аўтар піша драму ў трох актах «[[Цені (п’еса)|Цені]]»<ref name="main" />. Да менскага перыяду дзейнасці адносіцца таксама п’еса «Заручыны Паўлінкі»<ref name="s538" />. === Вільня === [[Файл:Vypusk 2 1921.jpg|міні|Група 2-га выпуску [[Віленская беларуская гімназія|1-й Віленскай беларускай гімназіі]], 1921 год. Францішак Аляхновіч — настаўнік гімназіі, сядзіць у першым шэрагу першы злева]] У ліпені 1920 года разам з адступаючымі польскімі войскам з’язджае з Менска, вяртаецца ў Вільню. У кастрычніку 1920 года Вільня ўвайшла ў склад марыянеткавай [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], у 1922 годзе далучанай да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Па прыбыцці працаваў у розных перыядычных выданнях і займаўся арганізацыяй трупы, у красавіку 1921—1923 рэдагаваў газету «[[Беларускі звон (газета, 1921)|Беларускі звон]]»<ref name="s538" />, у першым нумары якой і была апублікавана яго новая п’еса «[[Няскончаная драма]]»<ref name="main" />. Выкладае ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]. Для свайго першага спектакля новая трупа Аляхновіча выбрала «Птушку шчасця». А следам за «Птушкай шчасця» Аляхновіч ставіць яшчэ адну прэм’еру — «Паўлінку» Янкі Купалы, якая ішла з аўтарскім дадаткам, трэцім актам пад назвай «Заручыны Паўлінкі», які быў нібыта развязкай сюжэта купалавай п’есы<ref name="main" />. Некаторыя даследчыкі адзначаюць, што гэта спроба аказалася не вельмі карэктнай з этычнага боку і не зусім удалай паводле мастацкіх вынікаў<ref name="s538" />. Улетку 1921 года раз’язному тэатру Аляхновіча польскія ўлады дазволілі выступаць у правінцыі<ref name="main" />, што дагэтуль рашуча забаранялася<ref name="s538" />. Трупа накіравалася ў [[Ліда|Ліду]]. Праз год артысты зноў аб’ехалі шэраг мястэчак [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]: [[Ашмяны]], [[Радашковічы]], [[Вілейка|Вілейку]] і інш<ref name="main" />. Аўтар заканчвае яшчэ два драматычныя творы: «[[Шчаслівы муж]]» (1921) і «Пан міністар» (1922). За 1923 год Аляхновіч не напісаў аніводнай п’есы, але актыўна працаваў у друку і тэатры. Для польскіх газет «Kurier Wileński» і «[[Przegląd Wileński]]» перакладаў творы беларускіх аўтараў, рэзка выступаў у друку супраць уціску [[нацыянальная меншасць|нацыянальных мяншыняў]] краю, за што адсядзеў некалькі дзён у [[Лукішская турма|Лукішках]]. У 1924 годзе Таварыствам драматычнай майстэрні была пастаўлена драма Аляхновіча «[[Манька]]», якая атрымала новую назву — «Дрыгва». === Пераезд у Савецкую Беларусь і арышт === [[Файл:Alakhnovich3.jpg|thumb|злева|Сыны Францішка Аляхновіча Юрка (справа) і Казік (злева) у часе яго ссылкі на Салавецкіх астравах (1927—1933)]] Поспехі [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|савецкай Беларусі]] ў галіне культурнага адраджэння нацыі, выкліканыя палітыкай [[Беларусізацыя|беларусізацыі]], вельмі зацікавілі Францішка Аляхновіча. У 1922 годзе ён беспаспяхова спрабаваў сустрэцца з беларускай культурна-выдавецкай місіяй на чале з [[Зміцер Жылуновіч|Цішкам Гартным]] у [[Берлін]]е, пазней стаў настойліва шукаць кантактаў з Менскам. Пра гэта ў сваіх успамінах ён пазней напіша: {| |- | {{пачатак цытаты}} 1922-гі год. Хачу ехаць у Берлін. Паеду праз [[Каўнас|Коўню]], бо туды эміграваў наш беларускі Урад. Там мне дапамогуць атрымаць пашпарт. У Берліне сядзіць [[Зміцер Жылуновіч|З. Жылуновіч]], якому даручана выдавецтва беларускіх аўтараў. Я чуў, што і маё нешта будзе друкавацца. {{канец цытаты}} |} Скончыліся гэтыя захады запрашэннем на [[Акадэмічная канферэнцыя па рэформе беларускага правапісу і азбукі|Акадэмічную канферэнцыю па рэформе беларускага правапісу і азбукі]]<ref name=s539/>. Нарэшце ў сярэдзіне лістапада 1926 года Францішак Аляхновіч выехаў у Менск. Узровень развіцця навукі і асветы ў савецкай Беларусі зрабіў моцнае ўражанне на пісьменніка. Узровень [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Беларускага дзяржаўнага тэатра]] (БДТ-1), які працаваў у Менску, і [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|БДТ-2]], які толькі адкрыўся ў [[Віцебск]]у проста ашаламіў<ref name="s539" />. Францішка Аляхновіча прызначаюць на пасаду літаратурнага кіраўніка [[Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа|Другога дзяржаўнага тэатра]] ў Віцебску. Пасада не была штатнай, плацілі толькі за п’есы. Захаваўся ліст [[Максім Гарэцкі|Максіма Гарэцкага]] да даследчыка беларускай літаратуры [[Леў Навумавіч Клейнбарт|Льва Клейнбарта]], у якім паведамляецца аб новай п’есе Аляхновіча «На крэсах», якую драматург здаў Другому дзяржаўнаму тэатру. П’еса не захавалася<ref>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 353. — 583 с.</ref>. 23 снежня 1926 года Аляхновіч атрымлівае статус грамадзяніна БССР, а ўжо 1 студзеня 1927 года<ref name="s539" /> апынаецца ў ізалятары менскай турмы. Яму інкрымінуюць «''шпіянаж на карысць буржуазнай Польшчы''». У следчай справе Францішка Аляхновіча захаваўся напісаны да [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|Цэнтральнага Выканаўчага Камітэта]] зварот, пад якім падпісаліся [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Максім Гарэцкі]], [[Змітрок Бядуля]], [[Алесь Гурло]] і інш., дзе пісьменнікі прасілі вызваліць Аляхновіча. Аднак Аляхновіч атрымаў 10 гадоў катаргі на [[Салавецкія астравы|Салавецкіх астравах]] (першы год адпрацаваў на востраве Мяч насупраць карэльскага горада Колежма)<ref name="main" />. Удзельнічаў у самадзейным тэатры, арганізаваным вязнямі Салавецкага лагера. 6 верасня 1933 года, дзякуючы намаганням ваяводскага ўрача Адольфа Наркевіча<ref name="niva">{{Спасылка| год = 1 сакавіка 2008| url = http://nn.by/index.php?c=ar&i=15434| загаловак = Аляхнавічаняты| выдавецтва = [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]]| title = Архіўная копія| access-date = 23 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20090602235623/http://www.nn.by/index.php?c=ar&i=15434| archive-date = 2 чэрвеня 2009| url-status = dead}}</ref> быў абмяняны ля прыгранічнай станцыі [[Коласава (станцыя)|Коласава]]<ref>{{артыкул|аўтар=Галоўка, С.|загаловак=Абмен палітвязняў на станцыі Коласава. Перапляценні лёсаў Браніслава Тарашкевіча і Францішка Аляхновіча|выданне=Роднае слова|месца=Мн.|выдавецтва=2001|нумар=11|старонкі=105—109}}</ref> на арыштаванага ў Польшчы беларускага палітыка і філолага [[Браніслаў Адамавіч Тарашкевіч|Браніслава Тарашкевіча]] — лідара [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]]. Сустрэўшыся на памежным мастку яны прыўзнялі капелюшы<ref name="gpu9">{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях...|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 9|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. Знаходжанне ў савецкім лагеры моцна адбілася на пісьменніку: ён часта пакутаваў ад начных кашмараў, што выяўлялася ў енках і стогне ў часе сну<ref name="str1">{{артыкул|аўтар=Юр. Монвід (Францішак Аляхновіч)|загаловак=Страшны год (успаміны нядаўніх дзён)|спасылка=http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html|выданне=[[ARCHE Пачатак]]|год=1999|нумар=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20111026134347/http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html|archive-date=26 кастрычніка 2011}}</ref>. === Вяртанне ў Вільню. Другая сусветная вайна === [[Файл:Uladzimier Samojla, Francišak Aliachnovič, Anton Luckievič. Уладзімер Самойла, Францішак Аляхновіч, Антон Луцкевіч (1930-39).jpg|міні|злева|[[Уладзімір Іванавіч Самойла|Уладзімір Самойла]], Францішак Аляхновіч і [[Антон Луцкевіч]]. Вільня, 1930-я гг.]] Вярнуўшыся ў Вільню Францішак Аляхновіч ізноў стварае тэатральную трупу, але і яна праіснавала нядоўга. Асноўны час ён прысвячае напісанню свайго самага вядомага твору — успамінаў пра знаходжанне ў савецкім лагеры «[[У капцюрох ГПУ]]». Твор упершыню надрукаваны ў польскай віленскай газеце «[[Słowo (газета, Вільня)|Słowo]]»; расійскі пераклад успамінаў апублікавала парыжская газета «Возрождение». У 1935 годзе ў Вільні ўспаміны выйшлі асобнай кнігай на польскай мове пад назвай «Siedem lat w szponach G.P.U.» У 1937 годзе ў [[Варшава|Варшаве]] выдадзены яшчэ адзін польскі варыянт кнігі пад назвай «Prawda o Sowietach». Твор перакладаўся на [[Італьянская мова|італьянскую мову]] («La verita sulla Russia Bolscevica») і на партугальскую ў [[Бразілія|Бразіліі]] («Sete annos nas garras sovieticas»). Украінскі пераклад друкавала газета «Діло», рэдакцыя якой затым выпусціла ўспаміны асобнай кнігай «7 літ на Соловках». Толькі ў канцы 1937 года аўтар здолеў выдаць кнігу на беларускай мове<ref name="marakou">[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19219 АЛЯХНОВІЧ Францішак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100419090820/http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-i?id=19219 |date=19 красавіка 2010 }} // {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}}</ref>. [[Файл:Францішак Аляхновіч (1937).jpg|міні|Францішак Аляхновіч, 1937 г.]] Пасля «Капцюроў ГПУ» пісьменніка хвалююць ужо новыя тэмы і вобразы. Ён зноў робіць намаганні арганізаваць беларускі тэатр, але пачынаецца вайна і перакрэслівае ўсе яго намеры. З пачаткам [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], у выніку [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паходу Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь і Заходнюю Украіну]], Вільня была занятая бальшавікамі, што прымусіла Аляхновіча хавацца ад рэпрэсій і знаходзіцца на нелегальным становішчы<ref name="s539" />. Пазней пра прыход савецкіх войскаў у Вільню аўтар напіша: {| |- |{{пачатак цытаты}} Лепш у голым полі спаткацца са зграяй галодных ваўкоў, чымся неспадзявана пабачыць гэтыя шапкі, гэтыя зоркі, гэтыя скуластыя мангольскія твары, з якімі, здавалася, ужо ніколі не сустрэнешся…<ref name=gpu10>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Бо лёс быў наш — мук доўгі, вечны шлях...|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 10|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref> {{канец цытаты}} |} Безвынікова спрабаваў эміграваць у [[Трэці рэйх|Германію]]. Пасля праз [[Кальварыя (горад)|Кальварыю]] перабіраецца ў [[Каўнас|Коўню]], адкуль едзе цягніком у Вільню да сваёй другой жонкі. Тут хаваецца на сямі кватэрах знаёмых: па кожнай у адпаведны дзень тыдня<ref name=str1/>. Далей пераязджае ў [[Валькінінкай|Алькенікі]], дзе працуе вартаўніком да пачатку нападу Германіі на Савецкі Саюз. Успаміны з гэтага перыяду яго жыцця, выйдуць 24 кастрычніка 1943 года ў № 40-м беластоцкай газеты «[[Новая дарога|Новая Дарога]]» і ў № 6 (42)-м часопіса «[[Новы шлях (1942)|Новы Шлях]]» з некаторымі папраўкамі і скарачэннямі аўтара. З пачатку 1944 года ў тым самым часопісе друкаваліся яго ўспаміны пра перадваенныя тулянні пад назвай «Страшны год». Аб публікацыі аўтабіяграфіі да Францішка Аляхновіча звяртаўся асабіста [[Канстанцін Барысавіч Езавітаў|Кастусь Езавітаў]]<ref name=gpu5>{{Кніга|аўтар = Аляхновіч Ф.|частка = Францішак Аляхновіч — сам аб сабе|загаловак = У капцюрох ГПУ: аповесць|адказны = Укладанне: А. У. Жынкіна, Ю. Р. Чудзіна; Прадм. А. В. Бяляцкага; Паслясл.А. А. Дышлевіча|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994 |старонкі = 5|старонак = 238|isbn = 5-340-01311-1|тыраж = 9000}}</ref>. У перадваенную пару ажаніўся ў трэці раз<ref name=str1/>. З пачаткам вайны становіцца рэдактарам віленскай пранацысцкай газеты «[[Беларускі голас]]». Францішак Аляхновіч уваходзіць у Цэнтральны Камітэт [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускай незалежніцкай партыі]], займае пасаду кіраўніка Віленскага камітэту [[Беларуская незалежніцкая партыя|БНП]]<ref>{{Спасылка | аўтар = [[Сяргей Ёрш]]| url = http://jivebelarus.net/history/new-history/return-of-bnp.html?page=14#lnk15 | загаловак = Сябры Беларускай Незалежніцкай Партыі. Біяграфічны даведнік | назва праекту = Жыве Беларусь. Бібліятэка гістарычных артыкулаў}}</ref>. У 1942 годзе ў Менску адбылася прэм’ера яго дапрацаванае п’есы «[[На Антокалі]]». У 1943 годзе з’явілася шасціактавая п’еса з пралогам «Круці не круці — трэба памярці», напісаная вершаванай прозай з малюнкамі [[Пётра Сергіевіч|Пётры Сергіевіча]], дзе перапляталіся фальклорна-фантастычныя матывы з рэалістычнымі. У гэты ж год ён перапісвае сваю дзіцячую п’есу «У лясным гушчары» Увечары 3 сакавіка 1944 года Францішак Аляхновіч быў застрэлены на сваёй кватэры на [[Вуліца Ясінскага (Вільня)|вуліцы Ясінскага]]. У зборніку дакументаў і матэрыялаў «Літоўскі народ у Вялікай Айчыннай вайне (1941—1945)»<ref>Lіetuvos lіaudіs Dіdžіajame Tėvynės kare (1941—1945). Vіlnіus, «Mіntіs», 1982</ref> змешчана зводка бальшавіцкага Літоўскага штаба партызанскага руху, з якой вынікае, што Аляхновіча забілі 15 сакавіка 1944 года партызаны дыверсійная тройка Віленскага гарадскога атрада на чале з Я. Сіманавічусам (Пятрайцісам)<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/337686|title=Хто забіў Францішка Аляхновіча?|website=Наша Ніва|date=2024-03-03|access-date=2025-02-04}}</ref>''.'' Пра яго смерць віленская мемуарыстка [[Галіна Антонаўна Войцік|Галіна Войцік]] піша: {{пачатак цытаты}} У пачатку сакавіка 1944 года трагічнае здарэнне ўскалыхнула беларусаў Вільні — забойства Францішка Аляхновіча. 3 сакавіка, увечары, нехта пазваніў у дзверы кватэры Аляхновіча, ён пайшоў адчыніць, праз хвіліну жонка пачула два стрэлы, а калі прыбегла, дык ужо нікога не было, а Аляхновіч ляжаў мёртвы. Ходзіць шмат меркаванняў, хто гэта зрабіў: адныя гавораць [[Армія Краёва]], другія — савецкія партызаны, трэція — самі немцы. Аднак, хто зрабіў гэты тэрарыстычны акт, так і застаецца невядома<ref>{{Спасылка| url = http://svabodaby.net/by/57/calendar/447/?tpl=251| загаловак = Францішак Аляхновіч| назва праекту = http://svabodaby.net| title = Архіўная копія| access-date = 23 верасня 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20160314085529/http://www.svabodaby.net/by/57/calendar/447?tpl=251| archive-date = 14 сакавіка 2016| url-status = dead}}</ref>. {{канец цытаты}} === Пахаванне === Пахаванне Францішка Аляхновіча, якое адбылося 8 сакавіка 1944 года, прайшло з незвычайным размахам і сабрала вялікую колькасць віленчукоў. Яно стала адной з найбольш значных падзей у грамадскім жыцці беларусаў Вільні падчас нямецкай акупацыі. Акупацыйны часопіс «[[Новы шлях (1942)|Новы шлях]]» адзначаў, што такіх маштабных пахаванняў беларусаў горад яшчэ не бачыў, параўноўваючы іх хіба што з развітаннем з [[Ядвігін Ш.|Ядвігіным Ш.]] у 1922 годзе і [[Казімір Сваяк|Казімірам Сваяком]] у 1926 годзе<ref name="nn_pachavanne">{{cite web|url=https://nashaniva.com/375598|title=З раскошным катафалкам і жалобнай працэсіяй. Каго з беларусаў хавалі ў Вільні з найбольшай помпай?|author=Ф. Раўбіч|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-08-28|lang=be|accessdate=2026-08-16}}</ref>. Жалобная працэсія прайшла па Юр’еўскім праспекце (сучасны [[праспект Гедыміна]]) і [[Кафедральная плошча (Вільнюс)|Кафедральнай плошчы]]. Наперадзе ішла школьная моладзь, якая несла 26 вянкоў (ад беларусаў, немцаў і літоўцаў), у тым ліку ад прэзідэнта [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады]] [[Радаслаў Астроўскі|Радаслава Астроўскага]] і Генеральнага камісара Беларусі. Труна з целам драматурга, пакрытая [[Бел-чырвона-белы сцяг|бел-чырвона-белым сцягам]], стаяла на раскошнай чорнай калясніцы-катафалку з аксамітным балдахінам, якую цягнулі чатыры кані з чорнымі вэлюмамі на аглоблях. За катафалкам ішлі прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі і адміністрацыі, сярод якіх былі Р. Астроўскі, віцэ-прэзідэнт БЦР [[Юрый Аляксандравіч Сабалеўскі|Юрый Сабалеўскі]], дырэктар настаўніцкай семінарыі [[Анатоль Карнюк]]<ref name="nn_pachavanne" />. Драматург быў пахаваны на [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелічных (лютэранскіх) могілках]] на гары Буфалавай. Магіла размяшчалася з правага боку ад могілкавай капліцы. На ёй быў усталяваны драўляны крыж з бляшанай таблічкай, якая змяшчала тэкст на беларускай мове лацінкай<ref name="Снежка_14">{{sfn|Снежка|1972|с=14}}</ref>: {{цытата|С.П. / Францішак / Аляхновіч / беларускі драматург / і культурна-грамадскі дзеяч / згінуў у Вільні ад кулі сталіноўскіх / бандытаў дн. 3.III.1944 г. / Вечная памяць вернаму / Сыну Беларускага / Народа.{{арыгінальны тэкст|be-latn|Ś.P. / Francisak / Alachnovic / bełaruski dramaturh / i kulturna-hramadzki dziejac / zhinuu u Vilni ad kuli stalinovskich / banditau dn. 3.III.1944 h. / Viecnaja pamiac viernamu / Synu Biełaruskoho / Naroda.}}}} Над магілай прамаўлялі старшыня Беларускага нацыянальнага камітэта ў Вільні [[Баляслаў Грабінскі]] і рэферэнт беларускай культуры і асветы [[Марыян Пецюкевіч]]. У 1960 годзе савецкія ўлады цалкам знішчылі некропаль, ператварыўшы яго ў гарадскі парк. Толькі ў 1989 годзе адбылося сімвалічнае перапахаванне Францішка Аляхновіча на могілках [[Роса|Росы]], дзе сёння стаіць помнік-[[кенатаф]]. Унікальныя фотаздымкі з пахавальнай працэсіі, зберажоныя ў сямейным альбоме Міраславы Русак, сёння захоўваюцца ў [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча|Віленскім беларускім музеі імя Івана Луцкевіча]]<ref name="nn_pachavanne" />. == Творчасць == [[Файл:Bazylišk (1918).pdf|міні|злева|«Базылішк» («Bazylišk»), 1918. Выдадзены [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]]] Францішак Аляхновіч дэбютаваў у друку ў 1917 (газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]»), супрацоўнічаў таксама ў газетах і часопісах «[[Беларускае жыццё (часопіс)|Беларускае жыццё]]», «[[Грамадзянін (газета)|Грамадзянін]]», «[[Рунь (часопіс)|Рунь]]». Ёсць аўтарам 17 п’ес не лічачы аднаактавы дадатак «Заручыны Паўлінкі». Творы Францішка Аляхновіча ізноў пачалі друкаваць і ставіць на беларускай сцэне ў 1990-х гадах<ref name="marakou" />. У 2006 годзе выйшлі выбраныя творы. Выкарыстоўваў псеўданімы і крыптанімы: ''А-віч''; ''Ф. А.''; ''Ф. О.''; ''Фр.''; ''Я.Монвід''; ''І.Монвід''; ''Ю.Монвід.'' === Драматургія === [[Файл:У капцюрох ГПУ.pdf|thumb|200px|У капцюрох ГПУ, 1937]] * «[[На Антокалі]]» (1905, перароблена ў 1942<ref name=s539>{{Кніга|загаловак = Гісторыя беларускай літаратуры: XIX — пачатак XX ст.: Падруч. для філал. фак. пед. ВНУ|адказны = І. Э. Багдановіч, У. В. Гніламёдаў, Л. С. Голубева і інш.; Пад агул. рэд. М. А. Лазарука, А. А. Семяновіча|выданне = 2-е выд., дапрац.|месца = Мн.|выдавецтва = Выш. шк.|год = 1998|старонкі = 539|старонак = 560|isbn = 985-06-0304-6|тыраж = 7000}}</ref>) * «[[:s:На вёсцы|На вёсцы]]» (напісана 1916<ref>{{Кніга|аўтар =Марціновіч А.|частка = Хто ж ён, Францішак Аляхновіч|загаловак = Сувязь: Літ.-крытыч. арт.|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|старонкі = 7|старонак = 253|isbn = 5-340-01389-8}}</ref>, асобнае выданне — 1919<ref name=davednik/>) * «Бутрым Няміра» (1916) * «[[Манька]]» (1917, другая рэдакцыя ў 1924<ref name=main/> пад назваю «Дрыгва», асобнае выданне — 1925<ref name=davednik/>) * «Базылішк» (1917) * «У лясным гушчары» (пастаўлена 1917, асобнае выданне — 1932<ref name=davednik/>, перароблена ў 1943<ref name=s539/>) * «Папараць-кветка» (1917) * «[[Калісь]]» (напісана 1917<ref name=art2/>, асобнае выданне — 1919<ref name=davednik>[http://slounik.org/80797.html Аляхновіч Францішак] // {{Кніга|загаловак = Беларускія пісьменнікі: 1917—1990|адказны = Аляксей Гардзіцкі|месца = Мн.|выдавецтва = [[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]|год = 1994|isbn = 5-340-00709-X}}</ref>) * «Дзядзька Якуб» (1918) * «Чорт і Баба» (1918) * «[[:s:Заручыны Паўлінкі|Заручыны Паўлінкі]]» (пастаўлена 1918, асобнае выданне — 1921<ref name=davednik/>) * «[[Страхі жыцця]]» (пастаўлена ў 1918, асобнае выданне — 1919) * «[[Цені (п’еса)|Цені]]» (пастаўлена 1919, асобнае выданне — 1920<ref name=davednik/>) * «Птушка шчасця» (пастаўлена 1920) * «[[Няскончаная драма]]» (1920, асобнае выданне — 1922<ref name=davednik/>) * «[[Шчаслівы муж]]» (асобнае выданне — 1922) * «Пан міністар» (1923, асобнае выданне — 1924<ref name=davednik/>) * «Круці не круці — трэба памярці» (1943) === Проза === * «Пісьмы ад яе» (газета «[[Гоман (газета, 1916)|Гоман]]», 1918<ref name=davednik/>) * «[[У капцюрох ГПУ]]» (1937) * «Страшны год» (1944, кніга ўспамінаў) === Іншае === * «Тэатр на вёсцы» (1920) * «[[Беларускі тэатр (кніга)|Беларускі тэатр]]» (1924, даследаванне)<ref>[http://leb.nlr.ru/edoc/365594/%D0%97%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B-%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%BA%D1%96/0 Заручыны Паўлінкі: п’еса ў 1 акце з песнямі і скокамі]{{Недаступная спасылка}}</ref> == Ацэнкі == Дзякуючы творчасці Францішка Аляхновіча здабыткам беларускай літаратуры стаў вобраз рэфлексаванага інтэлігента альбо інтэлігента-ідэолага (Сымон у «[[Страхі жыцця|Страхах жыцця]]», Сцяпан у «[[Цені (п’еса)|Ценях]]», Костусь у «[[Няскончаная драма|Няскончанай драме]]»), які рэзка кантраставаў з вобразамі інтэлігентаў у папярэднікаў драматурга, што выяўляліся выхадцамі з сяла і, нягледзячы на рознае паходжанне і выхаванне, былі прасякнуты яго трывогамі і клопатамі. Літаратурны вобраз-тып Аляхновіча — гэта чалавек з тонкай псіхалагічнай арганізацыяй, схільны да філасофствавання, які адчувае сябе лішнім у жыцці, але тым не менш здольны аналізаваць свае пачуцці ў моманты найвышэйшага душэўнага напружання<ref name=baa1>Гісторыя беларускай літаратуры XX стагоддзя. У 4 т. Т. 1. 1901—1920 / Нац. акад. навук Беларусі. Ін-т. літ. імя. Я. Купалы. — 2-е выд. — Мн.: Беларуская навука, 2001. — С. 341—343. — 583 с.</ref>. У філасофска-эстэтычнай канцэпцыі Францішка Аляхновіча моцна адчуваецца ўплыў еўрапейскай «новай драмы». [[У. Ковель]] адзначае, што параўнальна аналіз п’ес польскага драматурга {{нп3|Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіслава Пшыбышэўскага|pl|Stanisław Przybyszewski}} і Францішка Аляхновіча дае ўсе падставы сцвярджаць, што менавіта гэты пісьменнік найбольш паўплываў на творчасць аўтара<ref name=baa1/>. Аўтар выкарыстоўвае стылявы эфект «падводнай плыні», калі героі выказваюцца аб сваім набалелым звычайна-штодзённай мовай, за нейтральна-славеснай абалонкай якой адгадваюцца заглушаныя інтэнсіўныя эмоцыі. Таксама драматург выкарыстоўвае прыём інтэлектуальнага асэнсавання падзей самімі персанажамі і незавершаную канцоўку, што дапускае новы працяг вырашэння пастаўленых праблем. Складаная праблематыка п’ес Аляхновіча з прыярытэтам суадносін паміж душэўным патэнцыялам чалавека і здзяйсненнем ім свайго прызначэння згодна з этычнымі законамі і патрабаваннямі была наватарскай для беларускай літаратуры пачатку XX стагоддзя і працягвала традыцыі «новай драмы» заходнееўрапейскай літаратуры<ref name=baa1/>. == Ушанаванне памяці == [[Файл:Nagrobek Franciszka Alachnowicza.jpg|міні|Сімвалічная магіла Францішка Аляхновіча на могілках [[Роса|Росы]], Вільня, 2019 г.]] [[Файл:Нашлепка.jpg|міні|Стандартныя маркі Беларусі з памятнай наддрукоўкай.]] У 1989 годзе на віленскіх могілках [[Роса|Росы]] беларускай грамадой створаная сімвалічная магіла Францішка Аляхновіча і часовая, зробленая з пластыку, мадэль помніка аўтарства скульптара Эдуарда Падбярэскага. З часам яна сапсавалася і яе прыбралі, пакінуўшы замест драўляны крыж. Грошы на аднаўленне помніка збіралі талакой. У 2022 годзе напярэдадні [[Дзяды|Дзядоў]] на магіле пастаўлены новы помнік (скульптар Аідас Рыціс Васіляўскас)<ref>[https://www.facebook.com/kiryll.atamanchyk/posts/pfbid05doifbGMy5TUvtYHD4qsZiPqDoLKooGZeKPmjyWtFfwDQqX8Wnnh4rC6Jn7AJpJSl facebook.com/kiryll.atamanchyk]</ref>. У 2013 годзе [[Беларускі ПЭН|Беларускі ПЭН-цэнтр]] сумесна з [[Беларуская служба Радыё «Свабода»|Радыё Свабода]] заснаваў [[Прэмія імя Францішка Аляхновіча|прэмію імя Францішка Аляхновіча]] за найлепшы твор, напісаны ў зняволенні.<ref>{{Cite web|url=https://penbelarus.org/premija_aliakhnovicha.html|title=Прэмія імя Францішка Аляхновіча|website=Беларускi ПЭН|date=2013-07-19|access-date=2024-07-05}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БП 1917-90|Аляхновіч Францішак}} * {{крыніцы/БП (1992-95)||Аляхновіч Францішак}} * Аляхновіч Ф. Выбраныя творы / Укл., прадм. А. Сабалеўскага. — Мн., 2005. — 544 с. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1}} ** Крывіцкі Л. (Луцкевіч Л.). Францішак Аляхновіч // Ніва (Беласток). 1990, № 2-3. ** [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Сабалеўскі А.]] Адметны след // Спадчына. 1990, № 3. ** [[Анатоль Вікенцьевіч Сабалеўскі|Сабалеўскі А.]] На адраджэнскай хвалі // Полымя. 1992, № 5. ** Бяляцкі А. «Як я памру…» // Маладосць. 1990, № 10. ** [[У. І. Няфёд|Няфёд У. І.]] Францішак Аляхновіч: Тэатральная і грамадска-палітычная дзейнасць. Мн., 1996. ** {{Крыніцы/ЭГБ|1|Аляхновіч Францішак}} * {{кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/Content/129861/Oss-BR-16151.pdf|аўтар=[[Аляксандр Снежка (гісторык)|Śnieżko A.]]|загаловак=Cmentarz Ewangelicki w Wilnie 1806–1956|месца=Wrocław|год=1972|старонак=136|ref=Снежка}} — Машынапіс у фондах [[Асалінеум|Бібліятэкі Асалінеума]]. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [[Алег Іванавіч Карповіч|А. І. Карповіч]]. [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/pict/DSC02420.jpg Партрэт драматурга і пісьменніка Францішка Аляхновіча] * [http://old.knihi.com/alachnovic/ Францішак Аляхновіч. У капцюрох ГПУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120502041003/http://old.knihi.com/alachnovic/ |date=2 мая 2012 }} * [http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html Францішак Аляхновіч. Страшны год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111026134347/http://arche.bymedia.net/2-1999/monv1299.html |date=26 кастрычніка 2011 }} * Францішак Аляхновіч. [http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/09.04.2012/minister.pdf Пан міністр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305004531/http://content.nlb.by/content/dav/nlb/portal/content/File/Portal/InfoResoursy/Gold_collection_of_Eurasia/09.04.2012/minister.pdf |date=5 сакавіка 2016 }} на сайце [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі|Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі]] * [http://belarus8.tripod.com/ZapisyBINIM/alexnovic.htm ВІРЖЫНІЯ ШЫМАНЕЦ. Пад выкляццем. Калі тэатр ставіць пытанні палітычнай і культурнай гісторыі Беларусі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080916180031/http://belarus8.tripod.com/ZapisyBINIM/alexnovic.htm |date=16 верасня 2008 }} * [http://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1935cl15/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D1%96_%D0%90%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87.html Луцкевіч Антон. Тарашкевіч і Аляхновіч // НАША СЛОВА. № 37 (1448), 11 верасня 2019] // на [[pawet.net]] * [https://pawet.net/library/history/bel_history/_belz/1933al/%D0%B2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D0%B0_'%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0'_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B2%D1%8F%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5_%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B0_%D0%B0%D0%BB%D1%8F%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87%D0%B0,_%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%8C_1933_%D0%B3..html Мацкевіч Юзаф, Мацкевіч Станіслаў. Віленская газета 'Слова' пра вяртанне Францішка Аляхновіча, верасень 1933 г. // Наша слова.pdf № 20 (72), 17 траўня 2023; № 21 (73), 24 траўня 2023.] // на [[pawet.net]] {{Добры артыкул|Літаратура|Пісьменнік}} {{^}}{{Творы Францішка Аляхновіча}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Аляхновіч Францішак}} [[Катэгорыя:Францішак Аляхновіч| ]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] [[Катэгорыя:Забітыя палітыкі]] [[Катэгорыя:Забітыя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Зняволеныя Лукішскай турмы]] 8vh6uvg079mhjpkmh4ba1u0ogf8ya8e 0 23458 5181476 4766586 2026-08-15T13:33:04Z Wikiprouver.30 172635 5181476 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} '''Ева ці Эва'''<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/storage/pravapis2005.html|title=БЕЛАРУСКІ КЛЯСЫЧНЫ ПРАВАПІС|website=knihi.com|access-date=2026-08-15}}</ref>([[іўрыт|іўр.]]: ‏חַוָּה‏, іўр. вым.: Хава — літ. «якая дае жыццё», греч. Εὔα) — у аўраамічных рэлігіях — прамаці ўсіх людзей, першая жанчына, жонка Адама, створаная з яго рэбры, маці Каіна, Авеля і Сіфа. Паводле біблейскай міфалогіі, жонка Адама, створаная ў раі з яго рабра богам. У іудзейскай, хрысціянскай і мусульманскай міфалогіі яна разглядаецца як крыніца жыцця, як пачынальніца ўсяго чалавечага роду. За тое, што Эва першая парушыла забарону бога і паспытала плод з дрэва пазнання дабра і зла, а потым і спакусіла на гэта Адама, бог пракляў іх абодвух, выгнаў з раю, а іх грэх перанёс на ўсё чалавецтва як пажыццёвае пакаранне (першародны грэх). == Этымалогія == Традыцыйная этымалогія ўзводзіць імя Эва (Хава) да яўрэйскага хай «жыццё». Сучасныя даследчыкі мяркуюць сувязь з фінікійскім хвт і арамейскім Хевъя, які значыць «змяя» (або змеяпадобная багіня). == Стварэнне Евы == [[Файл:AberdeenBestiaryFolio003rCreationOfEve.jpg|злева|міні|Стварэнне Евы, сярэднявечны рукапіс.]] У Кнізе Быцця ўтрымліваюцца два паралельных аповяду аб Стварэнні свету і чалавека: * Первый рассказ: 1:1 — 2:3; * Второй рассказ: 2:4 — 3:24. Паводле першага варыянту (Быц. 1: 26-29), прабацькі чалавецтва — мужчына і жанчына — створаны «па вобразу Божаму» (Быц. 1:27) у канцы шостага дня тварэння, і ім дадзена панаваць над усёй зямлёй і жывымі істотамі (побыт. 01:27). Паводле другога, (Быц. 2: 7-25; 3: 1-24), Бог вылепіў чалавека (Адам) з «праху зямнога» (Адама), удыхнуў жыццё ў яго ноздры і змясціў яго ў Сад Эдэмскі (Быц. 2: 7). Пазней Бог усыпіў Адама, узяў адно з яго рэбраў і стварыў з яго першую жанчыну — Эву, якая стала жонкаю для першага чалавека (Быц. 2: 21-22). «І былі абодва голыя, Адам і жонка ягоная, і не саромеліся».{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|139}} * {{крыніцы/БіЕ}} == Спасылкі == {{Commonscat|Eve}} {{Адам і Эва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету]] 6bshngx8maq8p7z6mtfmx6y1fir1c36 5181477 5181476 2026-08-15T13:33:58Z Wikiprouver.30 172635 арфаграфія 5181477 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} '''Ева ці Эва'''<ref>{{Cite web|url=https://knihi.com/storage/pravapis2005.html|title=БЕЛАРУСКІ КЛЯСЫЧНЫ ПРАВАПІС|website=knihi.com|access-date=2026-08-15}}</ref>([[іўрыт|іўр.]]: ‏חַוָּה‏, іўр. вым.: Хава — літ. «якая дае жыццё», греч. Εὔα) — у аўраамічных рэлігіях — прамаці ўсіх людзей, першая жанчына, жонка Адама, створаная з яго рэбры, маці Каіна, Авеля і Сіфа. Паводле біблейскай міфалогіі, жонка Адама, створаная ў раі з яго рабра богам. У іудзейскай, хрысціянскай і мусульманскай міфалогіі яна разглядаецца як крыніца жыцця, як пачынальніца ўсяго чалавечага роду. За тое, што Эва першая парушыла забарону бога і паспытала плод з дрэва пазнання дабра і зла, а потым і спакусіла на гэта Адама, бог пракляў іх абодвух, выгнаў з раю, а іх грэх перанёс на ўсё чалавецтва як пажыццёвае пакаранне (першародны грэх). == Этымалогія == Традыцыйная этымалогія ўзводзіць імя Эва (Хава) да яўрэйскага хай «жыццё». Сучасныя даследчыкі мяркуюць сувязь з фінікійскім хвт і арамейскім Хевъя, які значыць «змяя» (або змеяпадобная багіня). == Стварэнне Эвы == [[Файл:AberdeenBestiaryFolio003rCreationOfEve.jpg|злева|міні|Стварэнне Эвы, сярэднявечны рукапіс.]] У Кнізе Быцця ўтрымліваюцца два паралельных аповяду аб Стварэнні свету і чалавека: * Первый рассказ: 1:1 — 2:3; * Второй рассказ: 2:4 — 3:24. Паводле першага варыянту (Быц. 1: 26-29), прабацькі чалавецтва — мужчына і жанчына — створаны «па вобразу Божаму» (Быц. 1:27) у канцы шостага дня тварэння, і ім дадзена панаваць над усёй зямлёй і жывымі істотамі (побыт. 01:27). Паводле другога, (Быц. 2: 7-25; 3: 1-24), Бог вылепіў чалавека (Адам) з «праху зямнога» (Адама), удыхнуў жыццё ў яго ноздры і змясціў яго ў Сад Эдэмскі (Быц. 2: 7). Пазней Бог усыпіў Адама, узяў адно з яго рэбраў і стварыў з яго першую жанчыну — Эву, якая стала жонкаю для першага чалавека (Быц. 2: 21-22). «І былі абодва голыя, Адам і жонка ягоная, і не саромеліся».{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|139}} * {{крыніцы/БіЕ}} == Спасылкі == {{Commonscat|Eve}} {{Адам і Эва}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету]] alkhe2ocoraa681be3520a76d5bl5mh 5181479 5181477 2026-08-15T13:46:45Z M.L.Bot 261 Адхілены 2 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/Wikiprouver.30|Wikiprouver.30]]) і адноўлена версія 4766586, зробленая Artsiom91Bot: ёсць be-tarask, у чым сэнс тут альтэрнатыўнае напісанне рабіць асноўным? 5181479 wikitext text/x-wiki {{міфалагічны персанаж}} '''Ева''' ([[іўрыт|іўр.]]: ‏חַוָּה‏, іўр. вым.: Хава — літ. «якая дае жыццё», греч. Εὔα) — у аўраамічных рэлігіях — прамаці ўсіх людзей, першая жанчына, жонка Адама, створаная з яго рэбры, маці Каіна, Авеля і Сіфа. Паводле біблейскай міфалогіі, жонка Адама, створаная ў раі з яго рабра богам. У іудзейскай, хрысціянскай і мусульманскай міфалогіі яна разглядаецца як крыніца жыцця, як пачынальніца ўсяго чалавечага роду. За тое, што Ева першая парушыла забарону бога і паспытала плод з дрэва пазнання дабра і зла, а потым і спакусіла на гэта Адама, бог пракляў іх абодвух, выгнаў з раю, а іх грэх перанёс на ўсё чалавецтва як пажыццёвае пакаранне (першародны грэх). == Этымалогія == Традыцыйная этымалогія ўзводзіць імя Ева (Хава) да яўрэйскага хай «жыццё». Сучасныя даследчыкі мяркуюць сувязь з фінікійскім хвт і арамейскім Хевъя, які значыць «змяя» (або змеяпадобная багіня). == Стварэнне Евы == [[Файл:AberdeenBestiaryFolio003rCreationOfEve.jpg|злева|міні|Стварэнне Евы, сярэднявечны рукапіс.]] У Кнізе Быцця ўтрымліваюцца два паралельных аповяду аб Стварэнні свету і чалавека: * Первый рассказ: 1:1 — 2:3; * Второй рассказ: 2:4 — 3:24. Паводле першага варыянту (Быц. 1: 26-29), прабацькі чалавецтва — мужчына і жанчына — створаны «па вобразу Божаму» (Быц. 1:27) у канцы шостага дня тварэння, і ім дадзена панаваць над усёй зямлёй і жывымі істотамі (побыт. 01:27). Паводле другога, (Быц. 2: 7-25; 3: 1-24), Бог вылепіў чалавека (Адам) з «праху зямнога» (Адама), удыхнуў жыццё ў яго ноздры і змясціў яго ў Сад Эдэмскі (Быц. 2: 7). Пазней Бог усыпіў Адама, узяў адно з яго рэбраў і стварыў з яго першую жанчыну — Еву, якая стала жонкаю для першага чалавека (Быц. 2: 21-22). «І былі абодва голыя, Адам і жонка ягоная, і не саромеліся».{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/СкарынаТв|139}} * {{крыніцы/БіЕ}} == Спасылкі == {{Commonscat|Eve}} {{Адам і Ева}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Персанажы Старога Запавету]] 7eomfs7zzjylep0qiyydcpoudri2dd8 0 23559 5181572 4403769 2026-08-15T19:05:11Z JerzyKundrat 174 5181572 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Іван Яўстаф'евіч Ферзен |арыгінал імя = Ганс-Генрых Ферзен }} '''Іван Яўстаф’евіч Ферзен''' ({{lang-ru|Иван Евстафьевич Ферзен}}; {{ВД-Прэамбула}}) — ваенны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], генерал ад інфантэрыі, граф. Удзельнічаў у [[Руска-шведская вайна (1788—1790)|руска-шведскай вайне 1788—1790]], [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1792)|руска-польскай вайне 1792]], падаўленні [[Паўстанне 1794|паўстання Т. Касцюшкі]] ([[Бой пад Мацяёвіцамі (1794)|бітва пры Мацяёвіцах]], штурм Прагі, канчаткова разбіў Вавржэнецкага). Кавалер [[Ордэн Святога Георгія|ордэна Святога Георгія]] II—IV класаў. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ферзен Іван Яўстаф'евіч}} [[Катэгорыя:Генералы Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-турэцкай вайны 1768—1774]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-шведскай вайны 1788—1790]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны Расіі з Рэччу Паспалітай 1792 года]] [[Катэгорыя:Удзельнікі задушэння паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Военачальнікі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Ровенскай вобласці]] o7q5982wb3nd669ueh9kacc31b1clgc 0 29097 5181713 5163715 2026-08-16T05:44:09Z Emilia Noah 155537 5181713 wikitext text/x-wiki {{картка гульні|выява=FIFA 08 wordmark logo black-red.png}} '''FIFA 08''' — [[відэагульня]] аб клубным [[футбол]]е, частка [[FIFA (серыя відэагульняў)|серыі гульняў]] кампаніі [[Electronic Arts]]. Гульня распрацаваная падраздзяленнем [[EA Canada]] і выдадзеная падрадзяленнем [[EA Sports]]. Для ўсіх платформаў гульня выйшла ў верасні 2007 у Еўропе і Аўстраліі, у кастрычніку 2007 — у Паўночнай Амерыцы. Версіі для платформаў [[Xbox 360]] і [[PlayStation 3]] выкарыстоўваюць удасканалены [[гульнявы рухавік]] з лепшай графікай і добрай агучкай. Усе астатнія платформы, уключаючы [[Персанальны камп’ютар|PC]], выкарыстоўваюць стары рухавік. У версіі гульні для [[Nintendo DS]], з-за абмежаванага аб’ёму носьбіта, паменшана колькасць каманд, стадыёнаў і рэжымаў гульні. Слоганам гульні з’яўляецца «Can You FIFA 08?» ({{lang-be|А вам слабо згуляць у FIFA 08?}}).<ref>http://fifa08.ea.com/ChooseTerritory.aspx {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080523160506/http://fifa08.ea.com/ChooseTerritory.aspx |date=23 мая 2008 }}</ref> [[Саўндтрэк]]ам для гульні стала песня «Sketches (20 Something Life)» спявачкі [[La Rocca|Ла Рокка]], з яе альбома ''The Truth''. == Лігі, каманды і стадыёны == FIFA 08 уключае 621 ліцэнзаваную каманду, 30 ліг (уключаючы ўсё 27, якія былі ў FIFA 07), і больш за 15 000 гульцоў. Уключаныя ўсе галоўныя еўрапейскія футбольныя лігі ([[Англійская Прэм’ер-ліга]] і [[Англійская футбольная ліга]], іспанская [[Ла Ліга]], італьянская [[Серыя A]] і нямецкая [[Футбольная Бундэсліга Германіі|Бундэсліга]]), таксама ўключаныя чэмпіянаты іншых краін свету, напрыклад амерыканская [[Чэмпіянат ЗША па футболу|MLS]], бразільская [[Чэмпіянат Бразіліі па футболу|Серыя А]] і карэйская [[Чэмпіянат Карэі па футболу|K-Ліга]]. Новыя чэмпіянаты ў FIFA 08: Чэмпіянат Ірландыі па футболу, аўстралійская A-Ліга і чэшская Гамбрынус Ліга. Таксама гульня ўключае катэгорыю «Rest of World» ({{lang-be|«Астатняя частка свету»}}), у якой знаходзяцца 24 каманды з іншых футбольных ліг. FIFA 08 таксама ўключае шмат ліцэнзаваных стадыёнаў ліг, якіх яшчэ няма ў гульні. У гульні ёсць 43 нацыянальных каманды, аднак няма турніру для іх. == Саўндтрэк == EA Sports афіцыйна анансавала саўндтрэк 11 верасня 2007 года.<ref>[https://web.archive.org/web/20071118134613/http://fifa2008.wordpress.com/2007/09/11/fifa-08-soundtrack-announced/] (September 11, 2007), EA Sports</ref> * {{flagicon|ЗША}} [[!!!]] — «All My Heroes Are Weirdos» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Apartment (band)|Apartment]] — «[[Fall Into Place]]» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Art Brut]] — «[[Direct Hit]]» * {{flagicon|Калумбія}} [[Aterciopelados]] — «Paces» * {{flagicon|Францыя}} [[Babamars]] — «The Core» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Bodyrox]] feat. [[Luciana (entertainer)|Luciana]] — «[[What Planet You On?]]» * {{flagicon|Бразілія}} [[Bonde do Role^]] — «Solta o Frango» * {{flagicon|Швейцарыя}} [[Camp, гурт|CAMP]] — «From Extremely Far Away» * {{flagicon|Данія}} [[Carpark North]] — «Human» * {{flagicon|Бразілія}} [[Ce'U]] — «Malemole^ncia» * {{flagicon|Туніс}} [[Cheb i Sabbah]] feat. [[Imakuni?]] — «Toura Toura: Nav Deep Remix» * {{flagicon|Бразілія}} [[Cansei de Ser Sexy]] — «[[Off the Hook, песня|Off the Hook]]» * {{flagicon|Нарвегія}} [[Datarock]] — «Fa-Fa-Fa» * {{flagicon|Германія}} [[Digitalism, гурт|Digitalism]] — «Pogo» * {{flagicon|Фінляндыя}} [[Disco Ensemble]] — «We Might Fall Apart» * {{flagicon|Іспанія}} [[Dover, гурт|Dover]] — «Do Ya» * {{flagicon|Нарвегія}} [[Heroes & Zeros]] — «Into the Light» * {{flagicon|Пуэрта-Рыка}} [[Ivy Queen]] — «[[Que Lloren (Single)|Que Lloren]]» * {{flagicon|Нідэрланды}} [[Junkie XL]] — «Clash» * {{flagicon|ЗША}} [[Jupiter One]] — «Unglued» * {{flagicon|Эфіопія}} [[Kenna]] — «Out of Control (State of Emotion)» * {{flagicon|Канада}} [[K-Os]] — «Born to Run» * {{flagicon|Ірландыя}} [[La Rocca]] — «Sketches (20 Something Life)» * {{flagicon|Нарвегія}} [[Lukas Kasha]] — «Love Abuse» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Madness]] feat. [[Sway DaSafo|Sway]] and [[Diamond Blue Smith|Baby Blue]] — «[[Sorry (Madness song)|I’m Sorry]]» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Maximo Park]] — «The Unshockable» * {{flagicon|Швецыя}} [[Melody Club]] — «Fever Fever» * {{flagicon|Мексіка}} [[Mexican Institute of Sound]] — «El Microfono» * {{flagicon|Германія}} [[Modeselektor]] feat. [[Sasha Perera]] — «Silikon» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Noisettes]] — «[[Don't Give Up (Noisettes song)|Don’t Give Up]]» * {{flagicon|ЗША}} [[Pacha Massive]] — «Don’t Let Go» * {{flagicon|Швецыя}} [[Peter Bjorn and John]] — «[[Young Folks]]» * {{flagicon|Італія}} [[Planet Funk]] — «Static» * {{flagicon|Швецыя}} [[Robyn]] — «Bum Like You» * {{flagicon|Гана}} [[Rocky Dawuni]] — «Wake Up the Town» * {{flagicon|ЗША}} [[Santogold]] — «You’ll Find a Way» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Simian Mobile Disco]] — «I Believe» * {{flagicon|Францыя}} [[Superbus]] — «Butterfly» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Switches]] — «Drama Queen» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[The Automatic]] — «[[Monster (The Automatic song)|Monster]]» * {{flagicon|Аўстралія}} [[The Cat Empire]] — «[[Sly, песня|Sly]]» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[The Hoosiers]] — «[[Goodbye Mr. A]]» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[The Hours, гурт|The Hours]] — «Ali in the Jungle» * {{flagicon|Бельгія}} [[:fr:The Tellers|The Tellers]] — «More» * {{flagicon|Японія}} [[Tigarah]] — «Culture, Color, Money, Beauty» * {{flagicon|Вялікабрытанія}} [[Travis, гурт|Travis]] — «[[Closer (Travis song)|Closer]]» * {{flagicon|ПАР}} [[Tumi and the Volume]] — «Afrique» * {{flagicon|Аўстралія}} [[Vassy]] — «Wanna Fly» * {{flagicon|Германія}} [[Wir Sind Helden]] — «Endlich Ein Grund Zur Panik» * {{flagicon|Венгрыя}} [[Yonderboi]] — «Were You Thinking of Me?» == Цікавыя факты == * У лігу Астатні свет уваходзяць шэраг клубаў з нізшых ліг [[Польшча|Польшчы]], [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Бразілія|Бразіліі]] * Упершыню ў лізе Астатні свет няма грэчаскага клуба [[ФК Панатынаікос|Панатынаікос]] == Узнагароды і крытыка == FIFA 08 атрымала ўзнагароды ў наступных намінацыях: * IGN Awards (2007 Video Game Awards): Лепшы спартыўны сімулятар * IGN Awards (2007 Video Game Awards): The Most Realistic Real Life Sim * IGN Awards (2007 Video Game Awards): Гульня года * IGN Awards (2007 Video Game Awards): Лепшы спартыўны геймплэй {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.fifa08.ea.com/ru/ Афіцыйны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081217092440/http://www.fifa08.ea.com/ru/ |date=17 снежня 2008 }} {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 2007 года]] [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]] [[Катэгорыя:Відэагульні з трохмернай графікай]] [[Катэгорыя:Гульні для Windows]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 2]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation 3]] [[Катэгорыя:Гульні для Xbox 360]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation Portable]] [[Катэгорыя:Гульні Electronic Arts]] [[Катэгорыя:Гульні для Nintendo DS]] [[Катэгорыя:FIFA (серыя відэагульняў)]] ksrt6uv0tla6silr30vddlin5rfljog 0 30676 5181783 4360268 2026-08-16T09:54:28Z Siliyiw 169172 5181783 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен | імя = Раман Петрушэнка | выява =Abalmasau, Piatrushenka, Litvinchuk, Makhneu 2010 Belarusian stamp.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Петрушэнка другі злева | пол = мужчынскі | поўнае імя = Раман Іванавіч Петрушэнка | арыгінал імя = | мянушкі = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | спецыялізацыя = [[Веславанне на байдарках і каноэ]] | клуб =«Дынама» Мазыр | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | года кар'еры = | рабочы бок = | трэнеры = [[Уладзімір Уладзіміравіч Шантаровіч]] |рост = 191 см<ref name="sportfpb">[http://www.sportfpb.by/novosti/item/pervye-evropejskie-igry ЕВРОИГРЫ. На счету профсоюзных спортсменов 20 медалей (золото — 8, серебро — 2, бронза — 10)]</ref> |вага = 91 кг<ref name="sportfpb"/> | медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{АГ-медаль|Бронза|Летнія|2004|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004|Двойкі 500 м]]}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2008|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|Чацвёркі 1000 м]]}} {{АГ-медаль|Бронза|Летнія|2008|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|Двойкі 500 м]]}} {{АГ-медаль|Срэбра|Летнія|2012|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2012|Двойкі 200 м]]}} {{турнір|[[Еўрапейскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Еўрапейскія гульні 2015|Баку 2015]]|[[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2015|Двойкі, 1000 м]]}} {{медаль|Бронза|[[Еўрапейскія гульні 2015|Баку 2015]]|[[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2015|Чацвёркі, 1000 м]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках і каноэ|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках і каноэ 2014|Масква 2014]]|З-4 1000 м}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2014|Брандэнбург 2014]]|K-2 500 м}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2015|Рачыцы 2015]]|K-2 500 м}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2015|Рачыцы 2015]]|K-2 1000 м}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыны 2 ступені, Беларусь}}{{!!}}{{Ордэн Айчыны 3 ступені, Беларусь}}{{!!}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь}} {{!}}{{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага II ступені}} {{!}}} }} '''Раман Іванавіч Петрушэнка''' (нар. [[25 снежня]] [[1980]], [[Калінкавічы]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Вяславанне|вясляр]]. На [[Летнія Алімпійскія гульні|Летніх Алімпійскіх гульнях]] [[2004]] у [[Афіны|Афінах]] Петрушэнка атрымаў [[бронзавы медаль]] у дыстанцыі 2500 м у [[каяк]]у сярод мужчын у пары з [[Вадзім Махнеў|Вадзімам Махневым]]. На Летніх Алімпійскіх гульнях [[2008]] у [[Пекін]]е Петрушэнка атрымаў [[залаты медаль]] у дыстанцыі 1000 м у каяку сярод мужчын у чацьвёрцы з Вадзімам Махневым, [[Аляксей Абалмасаў|Аляксеем Абалмасавым]] і [[Артур Літвінчук|Артурам Літвінчуком]], а таксама бронзавы медаль у дыстанцыі 2500 м у каяку сярод мужчын у пары з Вадзімам Махневым. Кавалер ордэнаў Айчыны II і III ступені. Узнагароджаны [[ордэн Свяціцеля Кірылы Тураўскага|ордэнам Беларускай праваслаўнай царквы Свяціцеля Кірылы Тураўскага]] II ступені. З 1998 па 2004 гг. — студэнт Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. З 2004 па 2006 гг. — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта{{удакладніць}}. З 2006 г. па цяперашні час — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. Лепшы спартсмен года ў Беларусі (2009). Жыве ў Мазыры. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] (2004). * Лепшы спартсмен года ў Беларусі (2009). * Кавалер [[Ордэн Айчыны|Ордэна Айчыны]] II і III ступені. * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]]. * Ордэн Беларускай праваслаўнай царквы Свяціцеля Кірылы Тураўскага II ступені. * Званне «Ганаравы паляшук» на V Міжнародным фестывалі этнакультурных традыцый «[[Кліч Палесся]]» (2018, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]) — за вялікі ўклад у сацыяльна-эканамічнае і грамадска-культурнае развіццё Прыпяцкага Палесся<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/arhiv-novostey/obshchestvo/dva-urozhentsa-belorusskogo-polesya-udostoeny-zvaniya-ganarovy-palyashuk/|title=Два уроженца белорусского Полесья удостоены звания «Ганаровы паляшук»|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. * Стэла з імем Р. І. Петрушэнкі на Алеі спартыўнай славы каля [[Гомельскі лядовы палац спорту|Лядовага палаца]] ў [[Гомель|Гомелі]] (15 верасня 2023 года)<ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/alleyu-sportivnoy-slavy-otkryli-vozle-ledovogo-dvortsa|title=Аллею спортивной славы открыли возле Ледового дворца|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belkagomel.by/2023/09/15/7-legend-v-gomele-poyavilas-alleya-sportivnoj-slavy/|title=7 легенд. В Гомеле появилась Аллея спортивной славы|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{SportsReference|pe/roman-petrushenko-1|NAME=Раман Петрушенко}} * [https://web.archive.org/web/20080902002809/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/3/217223.shtml Старонка пра Петрушэнку на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне] {{Спартсмен года Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Петрушэнка Раман Іванавіч}} [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны II ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мазыра]] 5t58oozs2n0g7a338n7pgi7xg99rqrx 5181794 5181783 2026-08-16T10:09:04Z Siliyiw 169172 5181794 wikitext text/x-wiki {{Спартсмен | імя = Раман Петрушэнка | выява =Abalmasau, Piatrushenka, Litvinchuk, Makhneu 2010 Belarusian stamp.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Петрушэнка другі злева | пол = мужчынскі | поўнае імя = Раман Іванавіч Петрушэнка | арыгінал імя = | мянушкі = | грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | спецыялізацыя = [[Веславанне на байдарках і каноэ]] | клуб =«Дынама» Мазыр | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | года кар'еры = | рабочы бок = | трэнеры = [[Уладзімір Уладзіміравіч Шантаровіч]] |рост = 191 см<ref name="sportfpb">[http://www.sportfpb.by/novosti/item/pervye-evropejskie-igry ЕВРОИГРЫ. На счету профсоюзных спортсменов 20 медалей (золото — 8, серебро — 2, бронза — 10)]</ref> |вага = 91 кг<ref name="sportfpb"/> | медалі = {{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}} {{АГ-медаль|Бронза|Летнія|2004|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004|Двойкі 500 м]]}} {{АГ-медаль|Золата|Летнія|2008|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|Чацвёркі 1000 м]]}} {{АГ-медаль|Бронза|Летнія|2008|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|Двойкі 500 м]]}} {{АГ-медаль|Срэбра|Летнія|2012|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2012|Двойкі 200 м]]}} {{турнір|[[Еўрапейскія гульні]]}} {{медаль|Бронза|[[Еўрапейскія гульні 2015|Баку 2015]]|[[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2015|Двойкі, 1000 м]]}} {{медаль|Бронза|[[Еўрапейскія гульні 2015|Баку 2015]]|[[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2015|Чацвёркі, 1000 м]]}} {{турнір|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках і каноэ|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках і каноэ 2014|Масква 2014]]|З-4 1000 м}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2014|Брандэнбург 2014]]|K-2 500 м}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2015|Рачыцы 2015]]|K-2 500 м}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2015|Рачыцы 2015]]|K-2 1000 м}} {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Ордэн Айчыны 2 ступені, Беларусь}}{{!!}}{{Ордэн Айчыны 3 ступені, Беларусь}}{{!!}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь}} {{!}}{{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага II ступені}} {{!}}} }} '''Раман Іванавіч Петрушэнка''' (нар. [[25 снежня]] [[1980]], [[Калінкавічы]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Вяславанне|вясляр]]. На [[Летнія Алімпійскія гульні|Летніх Алімпійскіх гульнях]] [[2004]] у [[Афіны|Афінах]] Петрушэнка атрымаў [[бронзавы медаль]] у дыстанцыі 2500 м у [[каяк]]у сярод мужчын у пары з [[Вадзім Махнеў|Вадзімам Махневым]]. На Летніх Алімпійскіх гульнях [[2008]] у [[Пекін]]е Петрушэнка атрымаў [[залаты медаль]] у дыстанцыі 1000 м у каяку сярод мужчын у чацьвёрцы з Вадзімам Махневым, [[Аляксей Абалмасаў|Аляксеем Абалмасавым]] і [[Артур Літвінчук|Артурам Літвінчуком]], а таксама бронзавы медаль у дыстанцыі 2500 м у каяку сярод мужчын у пары з Вадзімам Махневым. Кавалер ордэнаў Айчыны II і III ступені. Узнагароджаны [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|ордэнам Беларускай праваслаўнай царквы Свяціцеля Кірылы Тураўскага]] II ступені. З 1998 па 2004 гг. — студэнт [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]]. З 2004 па 2006 гг. — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта{{удакладніць}}. З 2006 г. па цяперашні час — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта. Лепшы спартсмен года ў Беларусі (2009). Жыве ў Мазыры. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] (2004). * Лепшы спартсмен года ў Беларусі (2009). * Кавалер [[Ордэн Айчыны|Ордэна Айчыны]] II і III ступені. * [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]]. * [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|Ордэн Беларускай праваслаўнай царквы Свяціцеля Кірылы Тураўскага]] II ступені. * Званне «Ганаравы паляшук» на V Міжнародным фестывалі этнакультурных традыцый «[[Кліч Палесся]]» (2018, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]) — за вялікі ўклад у сацыяльна-эканамічнае і грамадска-культурнае развіццё [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]<ref>{{Cite web|url=https://gp.by/arhiv-novostey/obshchestvo/dva-urozhentsa-belorusskogo-polesya-udostoeny-zvaniya-ganarovy-palyashuk/|title=Два уроженца белорусского Полесья удостоены звания «Ганаровы паляшук»|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. * Стэла з імем Р. І. Петрушэнкі на Алеі спартыўнай славы каля [[Гомельскі лядовы палац спорту|Лядовага палаца]] ў [[Гомель|Гомелі]] (15 верасня 2023 года)<ref>{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/alleyu-sportivnoy-slavy-otkryli-vozle-ledovogo-dvortsa|title=Аллею спортивной славы открыли возле Ледового дворца|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belkagomel.by/2023/09/15/7-legend-v-gomele-poyavilas-alleya-sportivnoj-slavy/|title=7 легенд. В Гомеле появилась Аллея спортивной славы|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}</ref>. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{SportsReference|pe/roman-petrushenko-1|NAME=Раман Петрушенко}} * [https://web.archive.org/web/20080902002809/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/3/217223.shtml Старонка пра Петрушэнку на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне] {{Спартсмен года Беларусі}} {{DEFAULTSORT:Петрушэнка Раман Іванавіч}} [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі]] [[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года]] [[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]] [[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны II ступені (Беларусь)]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мазыра]] m2rhv408qroj4fba4j2diqjopvl5x0e 0 31205 5181581 5160083 2026-08-15T19:55:22Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5181581 wikitext text/x-wiki {{Вучоны | Імя = Еўдакім Раманавіч Раманаў | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[літаратуразнаўства]], [[археалогія]], [[краязнаўства]], [[Беларусазнаўства|беларусістыка]] | Месца працы = | Альма-матэр = | Навуковая ступень = | Навуковае званне = | Навуковы кіраўнік = | Знакамітыя вучні = | Вядомы як = адзін з заснавальнікаў беларускай этнаграфіі | Узнагароды і прэміі = | Сайт = }} {{цёзкі2|Раманаў}} '''Еўдакім Раманавіч Раманаў''' ([[30 жніўня]] (11 верасня) [[1855]], м. [[Нова-Беліца]], [[Гомельскі павет]], [[Магілёўская губерня]], цяпер у межах [[Гомель|г. Гомеля]] — {{ДС|20|1|1922}}, {{МС|Стаўрапаль||}}) — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]] і [[археолаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў беднай мяшчанскай сям’і. У 1867 паступіў у [[Гомельская прагімназія|Гомельскую прагімназію]], няглядзячы на нястачу сродкаў. У 1869 памірае маці, Е. Раманаў застаецца сіратою. Каб мець магчымасць працягваць вучобу, ён наймаецца да купца рэпетытарам. Скончыўшы ў 1870 курс прагімназіі, спрабуе паступіць у [[Магілёўская гімназія|Магілёўскую гімназію]], але нягледзячы на паспяхова здадзеныя ўступныя экзамены «не аказалася вакансій». Няўдачай скончылася спроба паступіць вольным слухачом ва ўніверсітэт. Здаў экзамены на атрыманне звання народнага настаўніка экстэрнам. У 1872 17-гадовы Е. Раманаў накіраваны на працу ў [[Герасімаўскае народнае вучылішча]] Хлыстоўскай воласці [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Працаваў настаўнікам 14 гадоў, 20 гадоў выконваў абавязкі інспектара народных вучылішчаў. З самага пачатку Е. Р. Раманаў спалучаў педагагічную, этнаграфічную і навуковую дзейнасць, у якой важнае месца займала і мовазнаўчая тэматыка. На жаль, не ўсе сабраныя ім моўныя матэрыялы і завершаныя мовазнаўчыя даследаванні былі апублікаваны, не ўсе нават захаваліся ў рукапісах. Займаўся збіраннем твораў вусна-паэтычнай творчасці і даследаваннем культуры і быту беларускага народа. У 1877 Е. Р. Раманаў паведамляў Расійскай акадэміі навук, што за пяць гадоў настаўніцкай працы ім сабрана 2000 беларускіх слоў і з гэтага матэрыялу складзена «Спроба беларускага слоўніка», а ў якасці ўводзін да яго — «Кароткая беларуская граматыка». Аддзяленнем рускай мовы і славеснасці Акадэміі навук даследчыку прапанавалі аформіць свой слоўнік як дапаўненне да [[слоўнік Насовіча|слоўніка І. І. Насовіча]]. На працягу наступных пяці гадоў Е. Р. Раманаў збіраў не зафіксаваныя І. І. Насовічам словы на тэрыторыі Магілёўшчыны, лексікаграфічна апрацоўваў іх. Далейшая праца над слоўнікам была спынена, бо Е. Р. Раманаў заняўся падрыхтоўкай да друку сваёй асноўнай фальклорна-этнаграфічнай працы — «Беларускага зборніка», своеасаблівай энцыклапедыяй побыту, творчасці, матэрыяльнай і духоўнай культуры беларускага народа 19 — пач. 20 ст. Планавалася выдаць матэрыялы ў 15 кнігах. Аднак пры жыцці Е. Р. Раманава выйшла 9 тамоў (1886—1912), 10-ы том выпусціў [[Інбелкульт]] (1928), падрыхтаваныя 11-14-я тамы загінулі ў 2-ую сусветную вайну, лёс 15-га тому невядомы. [[Файл:Jeŭdakim Ramanaŭ. Еўдакім Раманаў (1901-21).jpg|міні|злева|Еўдакім Раманаў]] У 1897—1903 Е. Р. Раманаў узначальваў неафіцыйную частку «[[Магілёўскія губернскія ведамасці|Могилевских губернских ведомостей]]». Значнай працай з’яўляюцца «Матэрыялы па гістарычнай тапаграфіі Віцебскай губерні. Павет Веліжскі» (1898), навуковыя вывады ў якой зроблены на аснове асабістых даследаванняў. У гэты перыяд апублікавана каля 100 розных прац. Пад рэдакцыяй Раманава выйшлі тры выпускі «[[Магілёўская даўніна|Магілёўскай даўніны]]» (1900, 1901, 1903), два выпускі «Матэрыялаў па этнаграфіі Гродзенскай губерні» (1911, 1912), адзін выпуск «Крыніц для гісторыі Магілёўскага краю» (1916). У 1886—1894 Е. Р. Раманаў займаецца археалагічнымі раскопкамі на тэрыторыі Магілёўскай і Віцебскай губерняў як самастойна, так і па даручэнні і на сродкі Маскоўскага археалагічнага таварыства, правадзейным членам якога ён з’яўляўся, і Археалагічнай камісіі. Археалагічныя і этнаграфічныя калекцыі Е. Р. Раманава ўзбагацілі многія айчынныя і замежныя музеі. Цяпер у [[Эрмітаж]]ы захоўваецца 1017 экспанатаў Е. Р. Раманава, у Музеі антрапалогіі і этнаграфіі імя Пятра I АН Расіі — 1007, у Дзяржаўным музеі этнаграфіі народаў СССР — звыш 1100, у Гісторыка-этнаграфічным музеі Акадэміі навук Літоўскай ССР — 242, якія даюць багацейшыя матэрыялы для вывучэння гісторыі Беларусі, Літвы і Латвіі. За гэты перыяд Е. Р. Раманаў надрукаваў каля 60 артыкулаў, нарысаў, рэцэнзій і заметак па беларускай этнаграфіі, археалогіі, гісторыі і філалогіі, склаў археалагічныя карты Магілёўскай, Віцебскай і Гродзенскай губерняў, сабраў звесткі пра 1000 гарадзішчаў Беларусі, выявіў шмат стаянак першабытнага чалавека, удзельнічаў у рабоце [[IX археалагічны з’езд|дзевятага археалагічнага з’езда ў Вільні]] (1893). Каля вёскі Высокі Гарадзец (цяпер Талачынскі р-н) адкрыў помнік эпіграфікі 12 ст. — «[[Барысаў Камень (Высокі Гарадзец)|Барысаў камень]]». Займаўся раскопкамі курганаў і могільнікаў 10-12 ст. Адкрыцці вучонага добра дакументаваныя і апрацаваныя, яны пакладзены ў аснову наступных даследаванняў па археалогіі. Па ініцыятыве Е. Р. Раманава і пры яго актыўным удзеле былі заснаваны [[Віцебскі этнаграфічны музей|Віцебскі]], [[Магілёўскі этнаграфічны музей|Магілёўскі]] і [[Віленскі этнаграфічны музей|Віленскі этнаграфічныя музеі]] (куды даследчык перадаў шмат уласных знаходак), неаднаразова наладжваліся выстаўкі. У 1907 годзе Е. Р. Раманаў пераехаў у [[Вільня|Вільню]], дзе таксама быў інспектарам народных вучылішчаў (1907—1914). Навуковец больш не мог шмат часу аддаваць археалогіі і пагатоў праводзіць раскопкі, але напісаў шмат артыкулаў на назапашаным раней матэрыял (у віленскі перыяд жыцця надрукавана 34 працы па этнаграфіі, фальклору і археалогіі). Найбольш важныя археалагічныя артыкулы гэтага часу апублікаваны ў «Запісках» Паўночна-Заходняга аддзялення Рускага геаграфічнага таварыства (з 1910 Е. Р. Раманаў быў загадчыкам секцыі этнаграфіі і археалогіі РГТ). У кастр. 1917 Е. Р. Раманаў пераязджае ў Стаўрапаль, дзе апынуўся цяжкім становішчы і памёр. Пахаваны на [[Данілаўскія могілкі|Данілаўскіх могілках]]. Багацейшы архіў вучонага, які знаходзіўся з ім, загінуў. [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Прарысоўка выявы на [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Барысавым камені]] ў [[Высокі Гарадзец|Высокім Гарадцы]], зробленая Еўдакімам Раманавым.]] Дзейнасць Е. Р. Раманава адзначана Малым і Вялікім залатымі медалямі, а таксама дыпломамі навуковых таварыстваў. Лаўрэат імянных прэмій Расійскай акадэміі навук. == Працы == * [[Археологическая карта Могилевской губернии]] (не выдавалася) * Заметки по поводу учреждения Полоцкого археологического кружка // [[Витебские губернские ведомости]]. 1886. № 73. * Раскопки в Могилёвской губернии в 1888 г. // Древности: тр. Моск. археол. о-ва. М., 1889. Т. 13, вып. 1. * Материалы по исторической топографии Витебской губерни. Уезд Велижский. Могилёв, 1898. * Под польским игом : Очерки и штрихи из жизни могилев. православ. белоруссов в XVIII в. / Е. Белицкий. — Вильна : тип. "Рус. почин", 1907. — 166 с.; 21. * Борисов камень в селе Высоком Городце Сенненского уезда Могилёвской губернии. Вильна, 1912. == Памяць і ўшанаванне == Імя Е. Р. Раманава носяць: * [[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]; * бібліятэка-філіял № 3 у Гомелі<ref>[https://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=f_3 Бібліятэка-філіял № 3 ім. Я. Раманава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220828180351/https://ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&page=f_3 |date=28 жніўня 2022 }}.</ref>; * вуліца ў [[Навабеліцкі раён|Навабеліцкім раёне]] Гомеля<ref>Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 29.</ref>. Мемарыяльныя шыльды ў яго гонар усталяваны: * у Магілёве на будынку абласнога краязнаўчага музея<ref>[https://www.sb.by/articles/chelovek-universitet.html Минченко, П. Человек-университет. Евдоким Романов] // Беларусь Сегодня. — 24.06.2010.</ref>; * у Гомелі на будынку бібліятэкі-філіяла № 3<ref>[https://городгомель.бел/o/%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%95%D0%B2%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BC_%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Романов Евдоким Романович]{{Недаступная спасылка}} / Почётные доски // городгомель.бел.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Алексеев, Л. В. Евдоким Романович Романов (1855—1922) / Л. В. Алексеев // Археология и краеведение Беларуси XVI в. — 30-е годы XX в. / Л. В. Алексеев. Мн., 1996. С. 145—148; * Беларусы. У 8 т. Т. 3. Гісторыя этналагічнага вывучэння / В. К. Бандарчык; НАН Беларусі, Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя К. Крапівы. — Мн.: Бел. навука, 1999. — 365 с. : іл. С. 126—133; * Невядомая спадчына Еўдакіма Раманава: матэрыялы да археал. карты Магілёўс. губерні : археаграф. зб. / аўт.-склад. І. А. Марзалюк. — Магілёў: МДУ імя А. А. Куляшова, 2001. — 57 с.; * Марзалюк, І. А. Еўдакім Раманавіч Раманаў — археограф і археолаг Магілёўшчыны / Марзалюк Ігар Аляксандравіч // Магілёўская даўніна. Магілёў, 1993. С. 37-45; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Бел. энцыкл.: у 18 т. Мн., 2001. Т. 13. С. 291; * Раманаў Еўдакім Раманавіч// Энцыкл. гісторыі Беларусі: у 6 т. Мн., 2001. Т. 6, кн. 1. С. 90; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Беларуская мова: энцыклапедыя. Мн., 1994. С. 452—453; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Археалогія і нумізматыка Беларусі: энцыклапедыя. Мн., 1993. С. 533—534; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Этнаграфія Беларусі: энцыклапедыя. Мн., 1989. С. 426; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Асветнікі зямлі беларускай, X — пач. XX ст.: энцыкл. давед. Мн., 2001. С. 348—349; * Раманаў Еўдакім Раманавіч // Беларускія лінгвісты — ураджэнцы Магілёўшчыны. Магілёў, 2001. С. 21-24. == Спасылкі == * [http://mogilewmuseum.iatp.by/romanov_er.html Біяграфія на сайце Магілёўскага краязнаўчага музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071110033338/http://mogilewmuseum.iatp.by/romanov_er.html |date=10 лістапада 2007 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Раманаў Еўдакім Раманавіч}} [[Катэгорыя:Археолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Краязнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Антраполагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Рускага геаграфічнага таварыства да 1917 года]] [[Катэгорыя:Постаці Магілёва]] [[Катэгорыя:Заходнерусізм]] 2ibezuv2dlhq0ur9z5d0zzljn67vgai 0 31624 5181805 5103387 2026-08-16T10:57:12Z Ueschar 151377 У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка" 5181805 wikitext text/x-wiki [[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|міні|Чорная дзіра ў цэнтры галактыкі [[M87 (аб’ект Месье)|M87]]. Гэтая чорная дзіра была першай, чый малюнак атрымалі наўпрост<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=228611 Навукоўцы зрабілі першы ў свеце ФОТАздымак чорнай дзіркі]</ref>.]] [[Выява:M87 jet.jpg|thumb|250px|Выява, атрыманая з дапамогай тэлескопа «[[тэлескоп Хабл|Хабл]]»: [[Актыўная галактыка]] [[M87 (аб’ект Месье)|M87]]. У ядры галактыкі, меркавана, знаходзіцца чорная дзіра. На здымку бачны [[рэлятывісцкі паток]] даўжынёй каля 5 тысяч [[Светлавы год|светлавых гадоў]].]] {{Агульная тэорыя адноснасці}} '''Чо́рная дзіра́'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0|title=дзіра - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-08-16}}</ref> — вобласць у [[Прастора-час|прасторы-часе]], [[гравітацыя|гравітацыйнае прыцягненне]] якой настолькі вялікае, што пакінуць яе не могуць нават аб’екты, якія рухаюцца са [[скорасць святла|скорасцю святла]], у тым ліку [[Фатон|кванты]] самога [[Святло|святла]]. Мяжа гэтай вобласці называецца [[гарызонт падзей|гарызонтам падзей]], а яе характэрны памер — [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]]. У найбольш простым выпадку сферычнай сіметрычнай чорнай дзіры ён роўны [[Радыус Шварцшыльда|радыусу Шварцшыльда]]. Тэарэтычна магчымасць існавання такіх абласцей прасторы-часу вынікае з некаторых дакладных рашэнняў [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]], першае<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|title=Чёрная дыра|accessdate=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref> з якіх было атрымана [[Карл Шварцшыльд|Карлам Шварцшыльдам]] у 1915 годзе. Дакладны вынаходнік тэрміна невядомы<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|accessdate=2009-11-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, але само абазначэнне было папулярызавана [[Джон Арчыбальд Уілер|Джонам Арчыбальдам Уілерам]] і ўпершыню публічна ўжыта ў папулярнай лекцыі «Наш Сусвет: вядомае і невядомае» ({{lang-en|Our Universe: the Known and Unknown}}) 29 снежня 1967 года{{efn|Тэкст лекцыі быў апублікаваны ў часопісе студэнцкага таварыства «Phi Beta Kappa» The American Scholar (Vol. 37, no 2, Spring 1968) і таварыства «Sigma Xi» American Scientist, 1968, Vol. 56, No. 1, Pp. 1—20. Старонка з гэтай працы ёсць у кнізе V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), p. 5.}}. Раней падобныя [[астрафізіка|астрафізічныя]] аб’екты называлі «скалапсаваўшыя зоркі» або «калапсары» ({{lang-en|Collapsed stars}}), а таксама «застылыя зоркі» ({{lang-en|Frozen stars}}){{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=9.}}. Пытанне аб рэальным існаванні чорных дзірак цесна звязана з тым, наколькі дакладная тэорыя гравітацыі, з якой вынікае іх існаванне. У сучаснай фізіцы стандартнай тэорыяй гравітацыі, лепш за ўсё пацверджанай эксперыментальна, з’яўляецца [[агульная тэорыя адноснасці]] (АТА). Яна ўпэўнена прадказвае магчымасць утварэння чорных дзірак (але іх існаванне магчыма і ў рамках іншых (не ўсіх) мадэлей). Таму назіраныя дадзеныя аналізуюцца і інтэрпрэтуюцца, перш за ўсё, у кантэксце АТА, хоць, строга кажучы, гэтая тэорыя не з’яўляецца эксперыментальна пацверджанай для ўмоў, адпаведных вобласці прасторы-часу ў непасрэднай блізкасці ад чорных дзірак зорных мас (аднак добра пацверджана ва ўмовах, адпаведных звышмасіўным чорным дзірам)<ref name="estlichd">http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |date=29 ліпеня 2013 }}</ref>. Таму сцвярджэнні аб непасрэдных доказах існавання чорных дзірак, у тым ліку і ў гэтым артыкуле ніжэй, строга кажучы, варта разумець у сэнсе пацвярджэння існавання астранамічных аб’ектаў, такіх шчыльных і масіўных, якія маюць некаторыя іншыя назіраныя ўласцівасці, што іх можна інтэрпрэтаваць як чорныя дзіры агульнай тэорыі адноснасці<ref name="estlichd"/>. Акрамя таго, чорнымі дзірамі часта называюць аб’екты, не строга адпаведныя дадзенаму вышэй азначэнню, а якія толькі набліжаюцца па сваіх уласцівасцях да такой чорнай дзіры — напрыклад, гэта могуць быць калапсуючыя зоркі на позніх стадыях калапсу. У сучаснай астрафізіцы гэтаму адрозненню не надаецца вялікага значэння<ref name="Popov">{{артыкул |аўтар = Сергей Попов. |загаловак = Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |спасылка = http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |выданне = Троицкий Вариант |тып = газета |год = 27 октября 2009 |выпуск = 21 (40N) |старонкі = 6—7 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |archivedate = 5 лістапада 2009 }}</ref>, бо назіраныя праявы «амаль скалапсаваўшай» («замарожанай») зоркі і «сапраўднай» («адвечнай») чорнай дзіры практычна аднолькавыя. Гэта адбываецца таму, што адрозненні фізічных палёў вакол калапсара ад такіх для «адвечнай» чорнай дзіры памяншаюцца па ступенных законах з характэрным часам парадку гравітацыйнага радыуса, падзеленага на [[скорасць святла]]{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.}}. Адрозніваюць 4 сцэнарыі ўтварэння чорных дзірак, два рэалістычныя: [[гравітацыйны калапс]] (сцісканне) досыць масіўнай зоркі; калапс цэнтральнай часткі галактыкі або протагалактычнага газу; і два гіпатэтычныя: фарміраванне чорных дзірак адразу пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]] (першасныя чорныя дзіры); узнікненне ў [[Ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцыях]] высокіх энергій. == Гісторыя ўяўленняў аб чорных дзірах == === «Чорная зорка» Мічэла (1784-1796) === {{Урэзка | Шырыня = 40% | Выраўноўванне = right | Загаловак = «Чорная дзіра» Мічэла | Змест = У ньютанаўскім полі прыцягнення для часціц, якія знаходзяцца на бесканечнасці, з улікам закона захавання энергіі: <math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math> гэта значыць: <math> v^2 = {2GM \over r}.</math> Няхай гравітацыйны радыус <math>r_g</math> — адлегласць ад прыцягваючай масы, на якой скорасць часціцы становіцца роўнай скорасці святла <math>v = c.</math> Тады <math>r_g = {2GM \over c^2}.</math> }} Канцэпцыя масіўнага цела, гравітацыйнае прыцягненне якога настолькі вялікае, што скорасць, неабходная для пераадолення гэтага прыцягнення ([[другая касмічная скорасць]]), роўная або перавышае [[скорасць святла]], упершыню была выказана ў 1784 годзе {{нп5|Джон Мічэл|Джонам Мічэлам|ru|Мичелл, Джон}} у пісьме, якое ён паслаў у [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскае таварыства]]. Пісьмо ўтрымлівала разлік, з якога вынікала, што для цела з радыусам у 500 сонечных радыусаў і са шчыльнасцю [[Сонца]] [[другая касмічная скорасць]] на яго паверхні будзе роўная скорасці святла<ref>Alan Ellis. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=6 кастрычніка 2017 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Такім чынам, святло не зможа пакінуць гэтае цела, і яно будзе нябачным<ref name="Levin"> {{артыкул |аўтар = А. Левин |загаловак = История чёрных дыр |выданне = Популярная механика |спасылка = http://elementy.ru/lib/164648 |выдавецтва = ООО «Фэшн Пресс» |год = 2005 |старонкі = 52-62 |нумар = 11 }}</ref>. Мічэл выказаў здагадку, што ў космасе можа існаваць мноства такіх недаступных назіранню аб'ектаў. У 1796 годзе [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]] уключыў абмеркаванне гэтай ідэі ў сваю працу «Exposition du Systeme du Monde», аднак у наступных выданнях гэты раздзел быў апушчаны. Тым не менш, менавіта дзякуючы Лапласу гэтая думка атрымала некаторую вядомасць<ref name="Levin" />. === Пасля Мічэла, да Шварцшыльда (1796-1915) === На працягу [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ідэя цел, нябачных з прычыны сваёй масіўнасці, не выклікала вялікай цікавасці ў навукоўцаў. Гэта было звязана з тым, што ў рамках класічнай фізікі скорасць святла не мае фундаментальнага значэння. Аднак у канцы XIX — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] было ўстаноўлена, што сфармуляваныя [[Джэймс Максвел|Максвелам]] законы [[электрадынаміка|электрадынамікі]], з аднаго боку, выконваюцца ва ўсіх [[інерцыяльная сістэма адліку|інерцыяльных сістэмах адліку]], а з другога боку, не маюць інварыянтнасці адносна [[Пераўтварэнні Галілея|пераўтварэнняў Галілея]]. Гэта азначала, што ўяўленні аб характары пераходу ад адной інерцыяльнай сістэмы адліку да іншай, якія склаліся ў фізіцы, маюць патрэбу ў значнай карэкціроўцы. У ходзе далейшай распрацоўкі электрадынамікі [[Хендрык Лорэнц|Лорэнцам]] была прапанавана новая сістэма пераўтварэнняў прасторава-часавых каардынат (вядомых сёння як [[пераўтварэнні Лорэнца]]), адносна якіх [[ураўненні Максвела]] заставаліся інварыянтнымі. Развіваючы ідэі Лорэнца, [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] выказаў здагадку, што ўсе іншыя фізічныя законы таксама інварыянтныя адносна гэтых пераўтварэнняў. У 1905 годзе [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйн]] выкарыстаў канцэпцыі Лорэнца і Пуанкарэ ў сваёй [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]] (СТА), у якой ролю закона пераўтварэння інерцыйных сістэм адліку канчаткова перайшла ад пераўтварэнняў Галілея да пераўтварэнняў Лорэнца. Класічная (галілееўска-інварыянтная) механіка была пры гэтым заменена на новую, лорэнц-інварыянтную рэлятывісцкую механіку. У рамках апошняй скорасць святла аказалася крайняй скорасцю, якую можа развіць фізічнае цела, што радыкальна змяніла значэнне чорных дзір у тэарэтычнай фізіцы. Аднак ньютанаўская тэорыя прыцягнення (на якой грунтавалася першапачатковая тэорыя чорных дзір) не з’яўляецца лорэнц-інварыянтнай. Таму яна не можа быць прыменена да цел, якія рухаюцца з калясветлавымі і светлавой скарасцямі. Пазбаўленая гэтага недахопу рэлятывісцкая тэорыя прыцягнення была створана, у асноўным, Эйнштэйнам (які сфармуляваў яе канчаткова да канца 1915 года) і атрымала назву [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] (АТА)<ref name="Levin" />. Менавіта на ёй і грунтуецца сучасная тэорыя астрафізічных чорных дзір<ref name="Popov" />. Па сваім характары АТА з’яўляецца геаметрычнай тэорыяй. Паводле гэтай тэорыі, [[гравітацыйнае поле]] ўяўляе сабой праяву скрыўлення прасторы-часу (якая, такім чынам, аказваецца псеўдарыманавым, а не псеўдаэўклідавым, як у спецыяльнай тэорыі адноснасці). Сувязь скрыўлення прасторы-часу з характарам размеркавання і руху мас, якія заключаюцца ў ёй, даецца асноўнымі ўраўненнямі тэорыі — [[Ураўненні Эйнштэйна|ураўненнямі Эйнштэйна]]. {{Урэзка | Загаловак = Скрыўленне прасторы | Змест = (Псеўда)рыманавымі называюцца прасторы, якія ў малых маштабах паводзяць сябе «амаль» як звычайныя (псеўда)эўклідавы. Так, на невялікіх участках сферы [[тэарэма Піфагора]] і іншыя факты [[эўклідава геаметрыя|эўклідавай геаметрыі]] выконваюцца з вельмі вялікай дакладнасцю. У свой час гэтая акалічнасць і дазволіла пабудаваць эўклідавы геаметрыі на аснове назіранняў над паверхняй Зямлі (якая ў рэчаіснасці не з’яўляецца плоскай, а блізкая да сферычнай). Гэта ж акалічнасць абумовіла і выбар менавіта псеўдарыманавых (а не якіх-небудзь яшчэ) прастор у якасці асноўнага аб’екта разгляду ў АТА: уласцівасці невялікіх участкаў прасторы-часу не павінны моцна адрознівацца ад вядомых з СТА. Аднак у вялікіх маштабах рыманавы прасторы могуць моцна адрознівацца ад эўклідавых. Адной з асноўных характарыстык такога адрознення з’яўляецца паняцце {{нп5|тэнзар крывізны|крывізны|ru|Тензор кривизны}}. Сутнасць яго заключаецца ў наступным: эўклідавы прасторы маюць уласцівасць абсалютнага паралелізму: вектар <math>X',</math> які атрымліваецца ў выніку {{нп5|паралельнае перанясенне|паралельнага перанясення|ru|Параллельное перенесение}} вектара <math>X</math> уздоўж любога замкнёнага шляху, супадае з зыходным вектарам <math>X.</math> Для рыманавых прастор гэта ўжо не заўсёды так, што можа быць лёгка паказана на наступным прыкладзе. Дапусцім, што назіральнік стаў на скрыжаванні экватара з нулявым мерыдыянам тварам на ўсход і пачаў рухацца ўздоўж экватара. Дайшоўшы да пункта з даўгатой 180°, ён змяніў кірунак руху і пачаў рухацца па мерыдыяне да поўначы, не змяняючы кірунку погляду (гэта значыць цяпер ён глядзіць направа па ходу). Калі ён такім чынам пяройдзе праз паўночны полюс і вернецца ў зыходную кропку, то акажацца, што ён стаіць тварам на захад (а не на ўсход, як першапачаткова). Інакш кажучы, вектар, паралельна перанесены ўздоўж маршруту руху назіральніка, «пракруцілі» адносна зыходнага вектара. Характарыстыкай велічыні такога «пракручвання» і з’яўляецца крывізна<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 8-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2006. — 534 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-9221-0056-4. — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}} == Рашэнні ўраўненняў Эйнштэйна для чорных дзір == Паколькі чорныя дзіры з’яўляюцца лакальнымі і адносна кампактнымі ўтварэннямі, то пры пабудове іх тэорыі звычайна не ўлічваюць наяўнасць [[касмалагічная пастаянная|касмалагічнай пастаяннай]], бо яе эфекты для такіх характэрных памераў задачы невымерна малыя. Тады стацыянарныя рашэнні для чорных дзір у рамках [[Агульная тэорыя адноснасці|АТА]], дапоўненай вядомымі матэрыяльнымі палямі, характарызуюцца толькі трыма параметрамі: [[маса]]й ({{math|''M''}}), [[момант імпульсу|момантам імпульсу]] ({{math|''L''}}) і [[электрычны зарад|электрычным зарадам]] ({{math|''Q''}}), якія складаюцца з адпаведных характарыстык цел і выпраменьванняў, якія ўвайшлі ў чорную дзіру пры [[гравітацыйны калапс|калапсе]] ці зваліліся ў яе пазней (калі ў прыродзе існуюць [[магнітны манаполь|магнітныя манаполі]], то чорныя дзіры могуць мець таксама [[магнітны зарад]] {{math|''G''}}{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|name="hairs"|loc=§ 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.}}, але пакуль падобныя часціцы не выяўлены). Любая чорная дзіра імкнецца пры адсутнасці знешніх уздзеянняў стаць стацыянарнай, што было даказана намаганнямі многіх фізікаў-тэарэтыкаў, з якіх асабліва трэба адзначыць уклад нобелеўскага лаўрэата [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманьяна Чандрасекара]], пяру якога належыць фундаментальная для гэтага кірунку манаграфія «Матэматычная тэорыя чорных дзір»<ref name="Chandrasekhar">{{кніга |аўтар = [[Субраманьян Чандрасекар]]. |загаловак = Математическая теория черных дыр. В 2-х томах |арыгінал = Mathematical theory of black holes |спасылка = http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |адказны = Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1986 }}</ref>. Больш таго, уяўляецца, што ніякіх іншых характарыстык, акрамя гэтых трох, у чорнай дзіры, якая не ўзбуралася звонку, быць не можа, што фармулюецца ў вобразнай фразе Уілерам: «Чорныя дзіры не маюць валасоў»<ref name="hairs" />. Рашэнні ўраўненняў Эйнштэйна для чорных дзір з адпаведнымі характарыстыкамі: {| class="wikitable" style="margin:1em auto" | Характарыстыка ЧД || Без кручэння || Круціцца |- | Без зарада || [[#Рашэнне Шварцшыльда|Рашэнне Шварцшыльда]] || [[#Рашэнне Кера|Рашэнне Кера]] |- | Зараджаная || [[#Рашэнне Райснера — Нордстрама|Рашэнне Райснера — Нордстрама]] || [[#Рашэнне Кера — Ньюмена|Рашэнне Кера — Ньюмена]] |} * Рашэнне Шварцшыльда (1916 год, Карл Шварцшыльд) — статычнае рашэнне для сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры без кручэння і без электрычнага зарада. * Рашэнне Райснера — Нордстрама (1916 год, Ханс Райснер і 1918 год, Гунар Нордстрам) — статычнае рашэнне сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры з зарадам, але без кручэння. * Рашэнне Кера (1963 год, Рой Кер) — стацыянарнае, восевасіметрычнае рашэнне для чорнай дзіры, якая верціцца, але без зарада. * Рашэнне Кера — Ньюмена (1965 год, Э. Т. Ньюмен, Э. Кауч, К. Чынапарэд, Э. Экстан, Э. Пракаш і Р. Торэнс)<ref>{{артыкул|аўтар=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J.|загаловак=Metric of a rotating charged mass|выданне=[[Journal of Mathematical Physics]]|год=1965|том=6|старонкі=918|doi=10.1063/1.1704351 |issn=0022-2488 }}</ref> — найбольш поўнае на дадзены момант рашэнне: стацыянарнае і восесіметрычнае, залежыць ад усіх трох параметраў. Рашэнне для чорнай дзіры, якая верціцца, надзвычай складанае. Яго вывад быў апісаны Керам у 1963 годзе вельмі коратка<ref>{{артыкул |аўтар = Kerr, R. P. |загаловак = Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |мова = en |выданне = Physical Review Letters |год = 1963 |том = 11 |старонкі = 237-238 |doi = 10.1103/PhysRevLett.11.237 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }} </ref>, і толькі праз год дэталі былі апублікаваныя Керам і Шыльдам у малавядомых працах канферэнцыі. Падрабязны выклад вываду рашэнняў Кера і Кера — Ньюмена быў апублікаваны ў 1969 годзе ў вядомай працы Дэбнея, Кера і Шыльда<ref name="ksch">{{артыкул |аўтар = Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |загаловак = Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |выданне = [[Journal of Mathematical Physics]] |год = 1969 |том = 10 |старонкі = 1842—1854 |doi = 10.1063/1.1664769 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |мова = en}}</ref>. Паслядоўны вывад рашэння Кера быў таксама праведзены Чандрасекарам больш чым на пятнаццаць гадоў пазней<ref name="Chandrasekhar" />. Лічыцца, што найбольшае значэнне для астрафізікі мае рашэнне Кера, бо зараджаныя чорныя дзіры павінны хутка губляць зарад, прыцягваючы і паглынаючы процілегла зараджаныя іоны і пыл з касмічнай прасторы. Існуе таксама гіпотэза<ref>Агляд тэорыі гл., напрыклад, у:<br />{{артыкул | аўтар = Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. | загаловак = The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst | спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R | мова = en | выданне = COSMOLOGY AND GRAVITATION: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation | тып = AIP Conference Proceedings | год = 2007 | том = 910 | старонкі = 55-217 }}</ref>, якая звязвае {{нп5|гама-ўсплёск|гама-ўсплёскі|ru|Гамма-всплеск}} з працэсам выбуховай нейтралізацыі зараджаных чорных дзірак шляхам [[нараджэнне пар|нараджэння з вакууму]] электрон-пазітронных пар, але яна аспрэчваецца шэрагам навукоўцаў<ref name="Page">Гл.: {{артыкул | аўтар = Don N. Page. | загаловак = Evidence Against Astrophysical Dyadospheres | спасылка = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 | мова = en | выданне = Astrophysical Journal | год = 2006 | том = 653 | старонкі = 1400-1409 }} і спасылкі далей.</ref>. === Тэарэмы аб «адсутнасці валасоў» === {{main|Тэарэма аб адсутнасці валасоў}} {{нп5|Тэарэма аб адсутнасці валасоў|Тэарэмы аб «адсутнасці валасоў»|ru|Теорема об отсутствии волос}} у чорнай дзіры ({{lang-en|No hair theorem}}) сцвярджаюць, што ў стацыянарнай чорнай дзіры знешніх характарыстык, акрамя масы, [[момант імпульсу|моманту імпульсу]] і вызначаных зарадаў (спецыфічных для розных матэрыяльных палёў), быць не можа (у тым ліку і радыуса), і дэталёвая інфармацыя аб матэрыі будзе страчана (і часткова будзе выпраменьвацца ў прастору) пры калапсе. Вялікі ўклад у доказ падобных тэарэм для розных сістэм фізічных палёў ўнеслі Брэндан Картэр, Вернер Ізраэль, Роджэр Пенроўз, Пётр Крушэль (Chruściel), Маркус Хойслер. Зараз уяўляецца, што дадзеная тэарэма верная для вядомых у цяперашні час палёў, хоць у некаторых экзатычных выпадках, аналагаў якіх у прыродзе не выяўлена, яна парушаецца<ref>{{артыкул | аўтар = Markus Heusler. | загаловак = Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond | спасылка = http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 | мова = en | выданне = Living Reviews in Relativity | год = 1998 | выпуск = 6 | том = 1 }}</ref>. === Рашэнне Шварцшыльда === {{main|Метрыка Шварцшыльда}} ==== Асноўныя ўласцівасці ==== [[Файл:BlackHole.jpg|thumb|250px|Малюнак мастака: [[акрэцыйны дыск]] гарачай [[Плазма|плазмы]], які круціцца вакол чорнай дзіры.]] Згодна з {{нп5|тэарэма Біркгофа (тэорыя адноснасці)|тэарэмай Біркгофа||Birkhoff's theorem (relativity)}}, гравітацыйнае поле любога сферычна сіметрычнага размеркавання матэрыі за яе межамі даецца {{нп5|рашэнне Шварцшыльда|рашэннем Шварцшыльда|ru|решение Шварцшильда}}. Таму слаба заверчаныя чорныя дзіры, як і прастора-час паблізу [[Сонца]] і [[Зямля (планета)|Зямлі]], у першым прыбліжэнні таксама апісваюцца гэтым рашэннем. Дзве важнейшыя рысы, уласцівыя чорным дзірам у мадэлі Шварцшыльда — гэта наяўнасць [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] (ён па азначэнні ёсць у любой чорнай дзіры) і [[гравітацыйная сінгулярнасць|сінгулярнасці]], якая аддзелена гэтым гарызонтам ад астатняга Сусвету<ref name="Levin" />. Рашэннем Шварцшыльда дакладна апісваецца ізаляваная незараджаная чорная дзіра, якая не выпараецца і не круціцца (гэта сферычна сіметрычнае рашэнне ўраўненняў гравітацыйнага поля ([[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]]) у вакууме). Яе гарызонт падзей — гэта сфера, радыус якой вызначаецца з яе плошчы па формуле <math>S=4\pi r^2</math> і называецца [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]] або радыусам Шварцшыльда. Усе характарыстыкі рашэння Шварцшыльда адназначна вызначаюцца адным параметрам — [[маса]]й. Так, гравітацыйны радыус чорнай дзіры масы <math>M</math> роўны<ref>{{кніга |аўтар = В.И.Елисеев. |частка = Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |загаловак = Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |спасылка = http://www.maths.ru/7-3.html |месца = М. |выдавецтва = НИАТ |год = 1990 }}</ref> : <math>r_s = {2\,GM \over c^2},</math> дзе {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]], а {{math|''c''}} — [[скорасць святла]]. Чорная дзіра з масай, роўнай масе Зямлі, мела б радыус Шварцшыльда каля 9 мм (гэта значыць Зямля магла б стаць чорнай дзірой, калі б хто-небудзь змог сціснуць яе да такога памеру). Для Сонца радыус Шварцшыльда складае прыкладна 3 км. Аб’екты, памер якіх найбольш блізкі да свайго радыуса Шварцшыльда, але якія яшчэ не з’яўляюцца чорнымі дзірамі, — гэта [[нейтронныя зоркі]]. Можна ўвесці паняцце «сярэдняй шчыльнасці» чорнай дзіры, падзяліўшы яе масу на «аб’ём пад гарызонтам падзей»{{efn|Гэта ўмоўнае паняцце, якое не мае сапраўднага сэнсу такога аб’ёму, а проста па пагадненні роўнае <math>\frac43\pi r_s^3.</math>}}: : <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math> Сярэдняя шчыльнасць падае з ростам масы чорнай дзіры. Так, калі чорная дзіра з масай парадку [[сонечная маса|сонечнай]] мае шчыльнасць, якая перавышае ядзерную шчыльнасць, то {{нп5|звышмасіўная чорная дзіра||ru|Сверхмассивная чёрная дыра}} з масай у 109 сонечных мас (існаванне такіх чорных дзір падазраецца ў [[квазар]]аў) мае сярэднюю шчыльнасць каля 20 кг/м³, што істотна менш шчыльнасці вады. Такім чынам, чорную дзіру можна атрымаць не толькі сцісканнем наяўнага аб’ёму рэчыва, але і экстэнсіўным шляхам, г.зн. назапашваючы велізарную колькасць матэрыялу. Для больш дакладнага апісання рэальных чорных дзір неабходны ўлік наяўнасці [[момант імпульсу|моманту імпульсу]]. Акрамя таго, малыя, але канцэптуальна важныя дабаўкі для чорных дзір астрафізічных мас — выпраменьванне Старабінскага і Зяльдовіча і [[выпраменьванне Хокінга]] — вынікаюць з квантавых паправак. Тэорыю, якая ўлічвае гэта, (гэта значыць АТА, у якой правая частка ўраўненняў Эйнштэйна сярэдняя па квантавым стане ад {{нп5|тэнзар энергіі-імпульсу|тэнзара энергіі-імпульсу|ru|Тензор энергии-импульса}}) звычайна называюць «паўкласічнай гравітацыяй». Уяўляецца, што для вельмі малых чорных дзірак гэтыя квантавыя папраўкі павінны стаць вызначальнымі, аднак гэта дакладна не вядома, бо адсутнічае несупярэчлівая мадэль [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]]{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|name="NovFrolOld"|loc=ГЛАВА 9. КВАНТОВЫЕ ЭФФЕКТЫ В ЧЕРНЫХ ДЫРАХ. РОЖДЕНИЕ ЧАСТИЦ}}. ==== Метрычнае апісанне і аналітычны працяг ==== У 1915 годзе [[Карл Шварцшыльд|Шварцшыльд]] выпісаў рашэнні [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]] без [[касмалагічная пастаянная|касмалагічнага члена]] для пустой прасторы ў сферычным сіметрычным статычным выпадку<ref name="Levin" /> (пазней [[Джордж Дэвід Біркгаф|Біркхоф]] паказаў, што дапушчэнне статычнасці залішняе<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archivedate=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref>). Гэта рашэнне аказалася прасторай-часам <math> \mathcal M </math> з тапалогіяй <math> R^2\times S^2</math> і інтэрвалам, які прыводзіцца да выгляду : <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math> дзе : {{math|''t''}} — часавая каардыната, у секундах, : {{math|''r''}} — радыяльная каардыната, у метрах, : {{math|''θ''}} — палярная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''φ''}} — азімутальная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''r''_''s''}} — [[радыус Шварцшыльда]] цела з масай {{math|''M''}}, у метрах. Часавая каардыната адпавядае часападобнаму {{нп5|вектар Кілінга|вектару Кілінга|ru|Вектор Киллинга}} <math>\partial_t</math>, які адказвае за статычнасць прасторы-часу, пры гэтым яе маштаб выбраны так, што <math>t</math> — гэта час, які вымяраецца бесканечна аддаленым гадзіннікам (<math> r=\mathrm{const}\to\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>). Гадзіннік, замацаваны на радыяльнай каардынаце <math>r</math> без кручэння (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>), будзе ісці павольней за гэты аддалены ў <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> разоў за кошт [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйнага запаволення часу]]. Геаметрычны сэнс {{math|''r''}} заключаецца ў тым, што плошча паверхні сферы <math> \{(t,r,\theta,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> ёсць <math>~4\pi r_0^2.</math> Важна, што каардыната {{math|''r''}} прымае толькі значэнні, большыя <math> r_s, </math> а значэнне параметра {{math|''r''}}, у адрозненне ад лапласаўскага выпадку, не з’яўляецца «адлегласцю да цэнтра», бо цэнтра як пункта (падзеі на сапраўднай сусветнай лініі якога-небудзь цела) у шварцшыльдаўскай прасторы <math> \mathcal M </math> наогул няма. Нарэшце, вуглавыя каардынаты {{math|''θ''}} і {{math|''φ''}} адпавядаюць сферычнай сіметрыі задачы і звязаныя з яе трыма [[вектар Кілінга|вектарамі Кілінга]]. З асноўных прынцыпаў АТА вынікае, што такую метрыку створыць (звонку ад сябе) любое сферычнае сіметрычнае цела з радыусам <math>~>r_s</math> і масай <math> M = {c^2r_s\over 2G }. </math> Выдатна, хоць і ў некаторай ступені выпадкова, што велічыня гравітацыйнага радыуса — радыус Шварцшыльда <math>r_s </math> — супадае з гравітацыйным радыусам <math> \,r_g,</math> вылічаным раней Лапласам для цела масы <math> M. </math> Як відаць з прыведзенай формы метрыкі, каэфіцыенты пры {{math|''t''}} і {{math|''r''}} паводзяць сябе паталагічна пры <math> r\to r_s </math>, дзе і размяшчаецца гарызонт падзей чорнай дзіры Шварцшыльда — у такім запісе рашэння Шварцшыльда там маецца {{нп5|каардынатная сінгулярнасць||ru|Координатная сингулярность}}. Гэтыя паталогіі з’яўляюцца, аднак, толькі эфектам выбару каардынат (падобна таму, як у сферычнай сістэме каардынат пры {{math|''θ'' {{=}} 0}} любое значэнне {{math|''φ''}} апісвае адзін і той жа пункт). Прастору Шварцшыльда <math> \mathcal M </math> можна, як кажуць, «працягнуць за гарызонт», і калі там таксама лічыць прастору ўсюды пустой, то пры гэтым узнікае большая прастора-час <math> \tilde{\mathcal M} </math>, якая называецца звычайна максімальна працягнутай прасторай Шварцшыльда або (радзей) прасторай Крускала. Каб пакрыць гэтую большую прастору адзінай каардынатнай картай, можна ўвесці на ёй, напрыклад, каардынаты Крускала — Шэкерса. Інтэрвал <math> \tilde{\mathcal M} </math> у гэтых каардынатах мае выгляд : <math> ds^2 =-F(u,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math> дзе <math> \,F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> а функцыя <math> ~r(u,v) </math> вызначаецца (няяўна) ураўненнем <math> ~(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv. </math> Прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> максімальна, гэта значыць яе ўжо нельга ізаметрычна ўкласці ў большую прастору-час (яе нельга «працягнуць»). Адзначым некалькі выдатных уласцівасцей максімальнага працягу Шварцшыльдаўскай прасторы <math>~\tilde{\mathcal M}: </math> * Яна сінгулярная: каардыната {{math|''r''}} назіральніка, падаючага пад гарызонт, памяншаецца і імкнецца да нуля, калі яго ўласны час {{math|''τ''}} імкнецца да некаторага канечнага значэння <math> ~\tau_0.</math> Аднак яго сусветную лінію нельга працягнуць у вобласць <math> \tau \geqslant\tau_0 ,</math> бо пунктаў з <math>~r=0</math> у гэтай прасторы няма. Такім чынам, лёс назіральніка нам вядомы толькі да некаторага моманту яго (уласнага) часу. * Прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> мае дзве сапраўдныя гравітацыйныя сінгулярнасці: адну ў «мінулым» для любога назіральніка з абласцей I і III, і адну ў «будучыні». * Хоць прастора <math> \mathcal M </math> статычная (відаць, што першая метрыка гэтага раздзела не залежыць ад часу <math>t</math>), прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> такой не з’яўляецца. * Вобласць III таксама ізаметрычная <math> \mathcal M. </math> Такім чынам, прастора Шварцшыльда змяшчае два «сусветы» — «наш» (гэта <math> \mathcal M </math>) і яшчэ адзін такі ж. Вобласць II ўнутры чорнай дзіры, якая злучае іх, называецца {{нп5|мост Эйнштэйна — Розена|мостам Эйнштэйна — Розена|en|Einstein–Rosen bridge}}. Патрапіць у другі сусвет назіральнік, які стартаваў з I і рухаецца павольней святла, не зможа, аднак у прамежак часу паміж перасячэннем гарызонту і трапленнем на сінгулярнасць ён зможа ўбачыць яго. Такая структура прасторы-часу, якая захоўваецца і нават ускладняецца пры разглядзе больш складаных чорных дзір, спарадзіла шматлікія спекуляцыі на тэму магчымых паралельных сусветаў і падарожжаў у іх праз чорныя дзіры як у навуковай літаратуры, так і ў навукова-фантастычнай. Каб прадставіць сабе структуру 4-мернай прасторы-часу <math>~\tilde{\mathcal M},</math> яе зручна ўмоўна разглядаць як эвалюцыю 3-мернай прасторы. Для гэтага можна ўвесці «часавую» каардынату <math> ~T=(u+v)/2 </math> і сячэнні <math>~T=\mathrm{const}</math> (гэта прастора-падобныя паверхні, або «паверхні адначасовасці») ўспрымаць як <math>~\tilde{\mathcal M}</math> «у дадзены момант часу». === Рашэнне Райснера — Нордстрама === Гэта статычнае рашэнне (незалежнае ад часавай каардынаты) ураўненняў Эйнштэйна для сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры з зарадам, але без кручэння. Метрыка чорнай дзіры Райснера — Нордстрама: : <math> {d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}), </math> дзе : {{math|''c''}} — скорасць святла, м/с, : {{math|''t''}} — часавая каардыната (час, які вымяраецца на бесканечна аддаленым нерухомым гадзінніку), у секундах, : {{math|''r''}} — радыяльная каардыната (даўжыня «экватара» ізаметрычнай сферы{{efn|Ізаметрычнасць у дадзенай сітуацыі азначае, што ўсе пункты гэтай сферы не адрозніваюцца па сваіх уласцівасцях, гэта значыць, напрыклад, крывізна прасторы-часу і скорасць ходу нерухомага гадзінніка ва ўсіх іх аднолькавая.}}, падзеленая на <math>2\pi</math>), у метрах, : {{math|''θ''}} — палярная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''φ''}} — азімутальная вуглавая каардыната, у радыянах, : <math>r_s</math> — [[радыус Шварцшыльда]] (у метрах) цела з масай {{math|''M''}}, : <math>r_Q</math> — маштаб даўжыні (у метрах), які адпавядае электрычнаму зараду {{math|''Q''}} (аналаг радыуса Шварцшыльда, толькі не для масы, а для зарада) вызначаны як : <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math> дзе <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — {{нп5|пастаянная Кулона||en|Coulomb's constant}}. Параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі. Максімальны зарад, які можа мець ЧД Райснера — Нордстрама, роўны <math>Q_{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> дзе {{math|''e''}} — [[зарад электрона]]. Гэта асобны выпадак абмежавання Кера — Ньюмена для ЧД з нулявым [[момант імпульсу|вуглавым момантам]] (<math>J=0,</math>, гэта значыць без кручэння). Пры перавышэнні крытычнага зараду фармальна рашэнне ўраўненняў Эйнштэйна існуе, але «сабраць» такое рашэнне з вонкавага зараджанага рэчыва не атрымаецца: гравітацыйнае прыцягненне не зможа кампенсаваць ўласнае электрычнае адштурхванне матэрыі. Акрамя таго, трэба заўважыць, што ў рэалістычных сітуацыях чорныя дзіры не павінны быць значна зараджанымі<ref name="Page" />. Гэта рашэнне, пры працягу за гарызонт, аналагічна шварцшыльдаўскаму, спараджае дзіўную геаметрыю прасторы-часу, у якой праз чорныя дзіры злучаецца бясконцая колькасць «сусветаў», у якія можна трапляць паслядоўна праз пагружэнні ў чорную дзіру{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Черные дыры с электрическим зарядом].}}<ref name="Chandrasekhar" />. === Рашэнне Кера === [[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|[[Эргасфера]] вакол кераўскай чорнай дзіры.]] Чорная дзіра Кера мае шэраг выдатных уласцівасцей. Вакол гарызонту падзей існуе вобласць — [[эргасфера]], усярэдзіне якой целам немагчыма пакоіцца адносна аддаленых назіральнікаў. Яны могуць толькі круціцца вакол чорнай дзіры ў кірунку яе кручэння<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение]</ref>{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся черные дыры].|name="Kaufman11"}}. Гэты эфект называецца {{нп5|уцягненне інерцыяльных сістэм адліку|«захопліваннем інерцыяльных сістэм адліку»|ru|Увлечение инерциальных систем отсчёта}} ({{lang-en|frame-dragging}}) і назіраецца вакол любога масіўнага цела, якое верціцца, напрыклад, вакол Зямлі або Сонца, але ў значна меншай ступені. Аднак саму эргасферу яшчэ можна пакінуць, гэтая вобласць не з’яўляецца захапляючай. Памеры эргасферы залежаць ад вуглавога моманту кручэння. Параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі. Вуглавы момант ЧД не павінен перавышаць <math>J_{max} = M^2</math>, што таксама ўяўляе сабой асобны выпадак абмежавання Кера — Ньюмена, на гэты раз для чорнай дзіры з нулявым зарадам (<math>Q = 0</math>, гл. ніжэй). У гранічным выпадку <math>J=J_{max}</math> метрыка называецца гранічным рашэннем Кера. Гэта рашэнне таксама спараджае дзіўную геаметрыю прасторы-часу пры яе працягу за гарызонт<ref name="Kaufman11" />. Аднак патрабуецца аналіз устойлівасці адпаведнай канфігурацыі, якая можа быць парушана за кошт узаемадзеяння з квантавымі палямі і іншых эфектаў. Для прасторы-часу Кера аналіз быў праведзены [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманьянам Чандрасекарам]] і іншымі фізікамі. Было выяўлена, што кераўская чорная дзіра — а дакладней яе знешняя вобласць — з’яўляецца ўстойлівай. Аналагічна, як асобныя выпадкі, аказаліся ўстойлівымі шварцшыльдаўскія дзіры, а мадыфікацыя алгарытму дазволіла даказаць ўстойлівасць і райснер-нордстромаўскіх чорных дзірак<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. === Рашэнне Кера — Ньюмена === {{main|Рашэнне Кера — Ньюмена}} Трохпараметрычнае сямейства Кера — Ньюмена — найбольш агульнае рашэнне, адпаведнае канчатковаму стану раўнавагі чорнай дзіры, якая не ўзбураецца знешнімі палямі (паводле {{нп5|тэарэма аб адсутнасці валасоў|тэарэмы аб «адсутнасці валасоў»|ru|Теорема об отсутствии волос}} для вядомых фізічных палёў). У каардынатах Боера — Ліндквіста (Boyer — Lindquist) і геаметрычных адзінках <math>G = c = 1</math> метрыка Кера — Ньюмена даецца выразам: : <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math> :: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math> дзе <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> і <math>a \equiv J/M</math>, дзе <math>J</math> — момант імпульсу. З гэтай формулы лёгка выцякае, што [[гарызонт падзей]] знаходзіцца на радыусе <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> і, такім чынам, параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі: [[электрычны зарад]] і [[вуглавы момант]] не могуць быць большыя за значэнні, адпаведныя знікненню гарызонту падзей. Павінны выконвацца наступныя абмежаванні: : <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math> — гэта абмежаванне для ЧД Кера — Ньюмена. Калі гэтыя абмежаванні парушацца, гарызонт падзей знікне, і рашэнне замест чорнай дзіры будзе апісваць так званую {{нп5|голая сінгулярнасць|«голую сінгулярнасць»|ru|Голая сингулярность}}, але такія аб’екты, згодна з распаўсюджанымі перакананнямі, у рэальным Сусвеце існаваць не павінны (паводле пакуль не даказанага, але праўдападобнага [[Прынцып касмічнай цэнзуры|прынцыпа касмічнай цэнзуры]]). Альтэрнатыўна, пад гарызонтам можа знаходзіцца крыніца скалапсаваўшай матэрыі, якая закрывае сінгулярнасць, і таму знешняе рашэнне Кера або Кера — Ньюмена павінна быць неперарыўна састыкавана з унутраным рашэннем [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]] з {{нп5|тэнзар энергіі-імпульсу|тэнзарам энергіі-імпульсу|ru|Тензор энергии-импульса}} гэтай матэрыі. Як заўважыў Б. Картэр (1968), рашэнне Кера — Ньюмена мае двайную [[гірамагнітная адносіна|гірамагнітную адносіну]] <math>g=2</math>, такую ж, як у электрона згодна з [[ураўненне Дзірака|ураўненнем Дзірака]]{{efn|Гісторыя гэтага кірунку для рашэння Кера — Ньюмена выкладаецца ў працы {{артыкул |аўтар = Alexander Burinskii |загаловак = Superconducting Source of the Kerr-Newman Electron |спасылка = http://arxiv.org/abs/0910.5388 |год = 2009 |выданне = Proc. of the XIII Adv. Res.Workshop on HEP (DSPIN-09) |месца = Dubna |старонкі = 439 }}}}. Метрыку Кера — Ньюмена (і проста Кера і Райснера — Нордстрама, але не Шварцшыльда) можна аналітычна працягнуць таксама праз гарызонт такім чынам, каб злучыць у чорнай дзірцы бясконца шмат «незалежных» прастор. Гэта могуць быць як «іншыя» сусветы, так і аддаленыя часткі нашага Сусвету. У такім чынам атрыманых прасторах ёсць {{нп5|замкнутая часападобная крывая|замкнёныя часападобныя крывыя|ru|Замкнутая времениподобная кривая}}: падарожнік можа, у прынцыпе, патрапіць у сваё мінулае, г. зн. сустрэцца з самім сабой. Вакол гарызонту падзей зараджанай чорнай дзіры, якая верціцца, таксама існуе вобласць, якая называецца [[эргасфера]]й і практычна эквівалентная эргасферы з рашэння Кера; стацыянарны назіральнік, які знаходзіцца там, абавязаны круціцца з дадатнай [[вуглавая скорасць|вуглавой скорасцю]] (у бок кручэння чорнай дзіры){{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.}}. == Тэрмадынаміка і выпарэнне чорных дзір == Уяўленні аб чорных дзірах як абсалютна паглынаючых аб’ектах былі скарэкціраваны {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Старабінскі|Старабінскім|ru|Старобинский, Алексей Александрович}} і [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Зяльдовічам]] у 1974 годзе — для заверчаных чорных дзір, а затым, у агульным выпадку, [[Стывен Хокінг|Хокінгам]] у 1975 годзе. Вывучаючы паводзіны квантавых палёў паблізу чорнай дзіры, Хокінг выказаў здагадку, што чорная дзіра абавязкова выпраменьвае часціцы ў знешнюю прастору і тым самым губляе масу<ref name=Hawking1974>{{Cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |journal=Nature |year=1974 |volume=248 |issue=5443 |pages=30–31 |doi=10.1038/248030a0 |bibcode = 1974Natur.248...30H }}</ref>. Гэты эфект называецца [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьваннем (выпарэннем) Хокінга]]. Спрошчана кажучы, [[гравітацыйнае поле]] палярызуе [[вакуум]], у выніку чаго магчыма ўтварэнне не толькі віртуальных, але і рэальных [[нараджэнне пар|пар часціца-антычасціца]]. Адна з часціц, якая апынулася ледзь ніжэй гарызонту падзей, падае ўнутр чорнай дзіры, а другая, якая апынулася ледзь вышэй гарызонту, ляціць, выносячы энергію (гэта значыць частку масы) чорнай дзіры. Магутнасць выпраменьвання чорнай дзіры роўная : <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2},</math> а страта масы : <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}.</math> Як мяркуецца, састаў выпраменьвання залежыць ад памеру чорнай дзіры: для вялікіх чорных дзір гэта ў асноўным бязмасавыя [[фатон]]ы і лёгкія [[нейтрына]], а ў спектры лёгкіх чорных дзір пачынаюць прысутнічаць і цяжкія часціцы. [[Спектр]] хокінгаўскага выпраменьвання для бязмасавых палёў аказаўся строга адпаведным выпраменьванню [[абсалютна чорнае цела|абсалютна чорнага цела]], што дазволіла прыпісаць чорнай дзіры [[тэмпература|тэмпературу]] : <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM},</math> дзе <math>\hbar</math> — [[прыведзеная пастаянная Планка]], <math>c</math> — [[скорасць святла]], <math>k</math> — [[пастаянная Больцмана]], <math>G</math> — [[гравітацыйная пастаянная]], <math>M</math> — маса чорнай дзіры. На гэтай аснове была пабудавана [[тэрмадынаміка чорных дзір]], у тым ліку ўведзена ключавое паняцце энтрапіі чорнай дзіры, якая аказалася прапарцыянальная плошчы яе гарызонту падзей: : <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G},</math> дзе <math>A</math> — плошча [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]]. Скорасць выпарэння чорнай дзіры тым большая, чым меншыя яе памеры<ref name="einstein-online"/>. Выпарэнне чорных дзір зорных (і тым больш галактычных) маштабаў можна не ўлічваць, аднак для {{нп5|першасная чорная дзіра|першасных|ru|Первичная чёрная дыра}} і асабліва для {{нп5|квантавая чорная дзіра|квантавых чорных дзір|en|Micro black hole}} працэсы выпарэння становяцца цэнтральнымі. За кошт выпарэння ўсе чорныя дзіры губляюць масу і час іх жыцця аказваецца канечным: : <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}.</math> Пры гэтым інтэнсіўнасць выпарэння нарастае лавінападобна, і заключны этап эвалюцыі носіць характар выбуху, напрыклад, чорная дзіра масай 1000 тон выпарыцца за час парадку 84 секунд, вылучыўшы энергію, роўную выбуху прыкладна дзесяці мільёнаў [[атамная бомба|атамных бомб]] сярэдняй магутнасці. У той жа час, вялікія чорныя дзіры, тэмпература якіх ніжэй тэмпературы [[рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]] Сусвету (2,7 К), на сучасным этапе развіцця Сусвету могуць толькі расці, бо іх выпраменьванне мае меншую энергію, чым яны паглынаюць. Без квантавай тэорыі гравітацыі немагчыма апісаць заключны этап выпарэння, калі чорныя дзіры становяцца мікраскапічнымі (квантавымі)<ref name="einstein-online">{{cite web |url = http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |title = Evaporating black holes? |work = Einstein online |publisher = Max Planck Institute for Gravitational Physics |year = 2010 |accessdate = 2010-12-12 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |archivedate = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. == Падзенне ў астрафізічную чорную дзіру == Цела, якое свабодна падае пад дзеяннем сіл гравітацыі, знаходзіцца ў стане [[бязважкасць|бязважкасці]] і адчувае дзеянне толькі {{нп5|прыліўныя сілы|прыліўных сіл|ru|Приливные силы}}, якія пры падзенні ў чорную дзіру расцягваюць цела ў радыяльным кірунку і сціскаюць — у тангенцыяльным. Велічыня гэтых сіл расце і імкнецца да бесканечнасці пры <math>~r\to 0</math> (дзе <math>r</math> — адлегласць да цэнтра дзіры). У некаторы момант {{нп5|уласны час|уласнага часу|en|Proper time}} цела перасячэ [[гарызонт падзей]]. З пункту гледжання назіральніка, які падае разам з целам, гэты момант нічым не вылучаны, аднак вяртання цяпер няма. Цела аказваецца ў гарлавіне (яе радыус у пункце, дзе знаходзіцца цела, і ёсць <math>r</math>), якая сціскаецца так хутка, што вылецець з яе да моманту канчатковага схлопвання (гэта і ёсць сінгулярнасць) ужо нельга, нават рухаючыся са [[скорасць святла|скорасцю святла]]. З пункту гледжання аддаленага назіральніка, падзенне ў чорную дзіру будзе выглядаць інакш. Хай, напрыклад, цела будзе свяціцца і, акрамя таго, будзе пасылаць сігналы назад з пэўнай частатой. Спачатку аддалены назіральнік будзе бачыць, што цела, знаходзячыся ў працэсе [[свабоднае падзенне|свабоднага падзення]], паступова разганяецца пад дзеяннем сіл цяжару ў напрамку да цэнтра. Колер цела не змяняецца, частата дэтэктаваных сігналаў практычна нязменная. Аднак, калі цела пачне набліжацца да гарызонту падзей, [[фатон]]ы, якія ідуць ад цела, будуць адчуваць усё большае і большае [[чырвонае зрушэнне]], выкліканае дзвюма прычынамі: [[Эфект Доплера|эфектам Доплера]] і [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйным запаволеннем часу]] — з-за [[гравітацыйнае поле|гравітацыйнага поля]] ўсе фізічныя працэсы з пункту гледжання аддаленага назіральніка будуць ісці ўсё павольней і павольней, напрыклад, гадзіннік, замацаваны ў {{нп5|прастора-час Шварцшыльда|Шварцшыльдаўскай прасторы-часе|ru|Метрика Шварцшильда}} на радыяльнай каардынаце <math>r</math> без кручэння (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>), будзе ісці павольней, чым бясконца аддалены, у <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> разоў. Адлегласці таксама будуць успрымацца па-рознаму. Аддаленаму назіральніку будзе здавацца, што цела — у надзвычай сплюшчаным выглядзе — будзе запавольвацца, набліжаючыся да гарызонту падзей і, у рэшце рэшт, практычна спыніцца. Частата сігналу будзе рэзка падаць<ref>{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title = Остановка времени при пересечении горизонта событий |author = Жан-Пьер Люмине |work = Черные дыры: Популярное введение |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>. [[Даўжыня хвалі]] выпушчанага целам святла будзе імкліва расці, так што святло хутка ператворыцца ў [[радыёхвалі]] і далей у нізкачастотныя электрамагнітныя ваганні, зафіксаваць якія ўжо будзе немагчыма. Перасячэння целам гарызонту падзей назіральнік не ўбачыць ніколі, і ў гэтым сэнсе падзенне ў чорную дзіру будзе доўжыцца бясконца доўга. Ёсць, аднак, момант, пачынаючы з якога паўплываць на цела аддалены назіральнік ужо не зможа. Прамень святла, пасланы ўслед гэтага цела, яго альбо наогул ніколі не дагоніць, альбо дагоніць ўжо за гарызонтам. Акрамя таго, адлегласць паміж целам і гарызонтам падзей, а таксама «таўшчыня» сплюшчанага (з пункту гледжання іншага назіральніка) цела даволі хутка дасягне [[планкаўская даўжыня|планкаўскай даўжыні]] і (з матэматычнага пункту гледжання) будуць змяншацца і далей. Для рэальнага фізічнага назіральніка (які вымярае з планкаўскай хібнасцю) гэта раўнасільна таму, што маса чорнай дзіры павялічыцца на масу падаючага цела, а значыць радыус гарызонту падзей узрасце, і цела апынецца «ўнутры» гарызонту падзей за канечны час{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192.}}. Аналагічна будзе выглядаць для аддаленага назіральніка і працэс [[гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]]. Спачатку рэчыва рынецца да цэнтра, але каля гарызонту падзей яно стане рэзка запавольвацца, яго выпраменьванне пяройдзе ў [[радыёдыяпазон]], і ў выніку аддалены назіральнік убачыць, што зорка пагасла{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»?}}. == Мадэль на базе тэорыі струн == [[Тэорыя струн]] дапускае выбудоўванне выключна шчыльных і дробнамаштабных структур з саміх струн і іншых апісваных тэорыяй аб’ектаў — [[Брана|бран]], частка з якіх маюць больш за тры вымярэнні. Пры гэтым чорная дзіра можа быць складзена са [[квантавая струна|струн]] і бран вельмі вялікім лікам спосабаў, а самай дзіўнай з’яўляецца тая акалічнасць, што гэты лік мікрастанаў роўна адпавядае энтрапіі чорнай дзіры, прадказанай [[Стывен Хокінг|Хокінгам]] і яго калегам [[Яакаў Бекенштэйн|Бекенштэйнам]] у 1970-я гады. Гэта адзін з найбольш вядомых вынікаў тэорыі струн, атрыманых у 1990-я гады. У 1996 годзе струнныя тэарэтыкі {{нп5|Эндру Стромінджэр||ru|Строминджер, Эндрю}} і {{нп5|Камран Вафа||ru|Вафа, Камран}}, абапіраючыся на больш раннія вынікі {{нп5|Леанард Саскінд|Саскінда|ru|Сасскинд, Леонард}} і {{нп5|Ашок Сен|Сена|ru|Сен, Ашок}}, апублікавалі працу «Мікраскапічная прырода энтрапіі Бекенштэйна і Хокінга». У гэтай працы Стромінджэру і Вафе ўдалося выкарыстаць тэорыю струн для канструявання з мікраскапічных кампанентаў вызначанага класа чорных дзірак, так званых экстрэмальна зараджаных дзірак Райснера — Нордстрама<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[http://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings]» {{en icon}}.</ref>, а таксама для дакладнага вылічэння ўкладаў гэтых кампанентаў у энтрапію. Праца была заснавана на прымяненні новага метаду, які часткова выходзіць за рамкі {{нп5|тэорыя ўзбурэнняў|тэорыі ўзбурэнняў|ru|Теория возмущений}}, якую выкарыстоўвалі ў 1980-х і ў пачатку 1990-х гадоў. Вынік працы ў дакладнасці супадаў з прадказаннямі Бекенштэйна і Хокінга, зробленымі больш чым за дваццаць гадоў да гэтага. Рэальным працэсам утварэння чорных дзірак Стромінджэр і Вафа супрацьпаставілі канструктыўны падыход<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Сутнасць у тым, што яны змянілі пункт гледжання на ўтварэнне чорных дзірак, паказаўшы, што іх можна канструяваць шляхам карпатлівай зборкі ў адзін механізм дакладнага набору бран, адкрытых у час {{нп5|другая суперструнная рэвалюцыя|другой суперструннай рэвалюцыі|en|Second Superstring Revolution}}. Стромінджэр і Вафа змаглі вылічыць лік перастановак мікраскапічных кампанентаў чорнай дзіры, пры якіх агульныя назіраныя характарыстыкі, напрыклад [[маса]] і [[электрычны зарад|зарад]], застаюцца нязменнымі. Тады [[энтрапія]] гэтага стану па азначэнні роўная [[лагарыфм]]у атрыманага ліку — колькасці магчымых мікрастанаў {{нп5|тэрмадынамічная сістэма|тэрмадынамічнай сістэмы|ru|Термодинамическая система}}. Затым яны параўналі вынік з плошчай [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] чорнай дзіры — гэтая плошча прапарцыянальная энтрапіі чорнай дзіры, як прадказана Бекенштэйнам і Хокінгам на аснове класічнага разумення<ref name="Gross"/>, — і атрымалі ідэальную згоду<ref name="bh2">{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title = Черные дыры. Ответ из теории струн |publisher = Перевод "Официального Сайта Теории Суперструн" |accessdate = 2009-10-18 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |archivedate = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> Па меншай меры, для класа экстрэмальных чорных дзірак Стромінджэру і Вафе ўдалося знайсці прыкладанне тэорыі струн для аналізу мікраскапічных кампанентаў і дакладнага вылічэння адпаведнай энтрапіі. Практычна адначасова, з розніцаю ў некалькі тыдняў, да такой жа энтрапіі для амаль экстрэмальных чорных дзірак прыйшлі і Курт Калан і {{нп5|Хуан Малдасена||ru|Малдасена, Хуан}} з Прынстана{{sfn|Susskind|2008|p=391}}. Вынікі гэтай групы, аднак, распасціраліся далей. Так як яны змаглі сканструяваць не зусім экстрэмальную чорную дзіру, яны змаглі разлічыць таксама і скорасць выпарэння дадзенага аб’екта, якая супала з вынікамі Хокінга<ref>Экстрэмальныя чорныя дзіркі ў рамках тэрмадынамікі чорных дзірак маюць нулявую тэмпературу і не выпараюцца — ад іх няма [[Выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]].</ref>. Гэты вынік быў пацверджаны ў тым жа годзе працамі дзвюх пар індыйскіх фізікаў: Саміт Дас і Самір Матуру, і Гаўтам Мандал і Спента Вадзья атрымалі тую ж скорасць выпарэння. Гэты поспех паслужыў адным з доказаў адсутнасці {{нп5|Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы|страты інфармацыі|ru|Исчезновение информации в чёрной дыре}} пры ўтварэнні і выпарэнні чорных дзірак{{sfn|Susskind|2008|p=393}}. У 2004 годзе каманда Саміра Матуру з універсітэта Агая занялася пытаннем аб унутранай будове струннай чорнай дзіры. У выніку яны паказалі, што амаль заўсёды замест масы асобных струн ўзнікае адна — вельмі доўгая струна, кавалачкі якой будуць увесь час «вытыркаюць» за гарызонт падзей за кошт квантавых флуктуацый, і адпаведна адрывацца, забяспечваючы выпарэнне чорнай дзіры. [[Гравітацыйная сінгулярнасць|Сінгулярнасці]] ўнутры такога клубка не ўтворыцца, а яго памер у дакладнасці супадае з памерам класічнага гарызонту. У іншай мадэлі, якую развілі Гэры Горавіц з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары|Універсітэта Каліфорніі ў Санта-Барбары]] і Хуан Малдасена з {{нп5|Інстытут перспектыўных даследаванняў|Інстытута перспектыўных даследаванняў|ru|Институт перспективных исследований}}, сінгулярнасць прысутнічае, але інфармацыя ў яе не трапляе, бо за кошт [[квантавая тэлепартацыя|квантавай тэлепартацыі]] выходзіць з чорнай дзіры, змяняючы характарыстыкі [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]], якое цяпер становіцца не зусім цеплавым — гэтыя пабудовы грунтуюцца на гіпотэзе {{нп5|AdS/CFT-адпаведнасць|AdS/CFT-адпаведнасці|en|AdS/CFT correspondence}}. Усе такія мадэлі, аднак, дагэтуль носяць папярэдні характар<ref>{{артыкул|аўтар=Роман Георгиев.|загаловак=Теория струн и чёрные дыры|спасылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/|выданне=Компьютерра-Онлайн|год=01 февраля 2005 года|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130045012/http://www.computerra.ru/xterra/37506/|archivedate=30 лістапада 2012}}—  из первоисточника 28-11-2012.</ref>. == Белыя дзіры == {{Асноўны артыкул|Белая дзірка}} Белая дзіра з’яўляецца часавай супрацьлегласцю чорнай дзіры<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов]</ref> — калі з чорнай дзіры немагчыма выбрацца, то ў белую дзіру немагчыма патрапіць. Белай дзірой з’яўляецца вобласць IV у пашыранай {{нп5|прастора-час Шварцшыльда|прасторы-часе Шварцшыльда|ru|пространство-время Шварцшильда}} — у яе немагчыма патрапіць з абласцей I і III, а вось з яе трапіць у вобласці I і III можна. Паколькі [[агульная тэорыя адноснасці]] і большасць іншых тэорый [[гравітацыя|гравітацыі]] абарачальныя ў часе, то можна развярнуць рашэнне [[гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]] ў часе і атрымаць аб’ект, які не схлопваецца, фарміруючы вакол сябе гарызонт падзей будучыні і сінгулярнасць пад ім, а наадварот, аб’ект, які нараджаецца з нябачнай сінгулярнасці пад гарызонтам падзей мінулага і затым разлятаецца, знішчаючы гарызонт — гэта і будзе белая дзіра. На сённяшні дзень невядомыя фізічныя аб’екты, якія можна дакладна лічыць белымі дзірамі. Больш таго, не вядомыя і тэарэтычныя механізмы іх утварэння акрамя рэліктавага — адразу пасля [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]], а таксама вельмі спекуляцыйнай ідэі, якую немагчыма пацвердзіць разлікамі, што белыя дзіры могуць утварацца пры выхадзе з-за [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] рэчыва чорнай дзіры, якая знаходзіцца ў іншым часе. Няма і перадумоў па метадах пошуку белых дзірак. Зыходзячы з гэтага, белыя дзіры лічацца зараз абсалютна гіпатэтычнымі аб’ектамі, дапушчальнымі тэарэтычна [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыяй адноснасці]], але наўрад ці існуючымі ў Сусвеце, у адрозненне ад чорных дзірак. Ізраільскія астраномы Алон Рэтер і Шлома Хелер мяркуюць, што анамальны {{нп5|гама-ўсплёск||ru|Гамма-всплеск}} {{нп5|GRB 060614||en|GRB 060614}}, які адбыўся ў 2006 годзе, быў «белай дзірой»<ref>[http://www.mk.ru/science/article/2011/05/31/593599-vo-vselennoy-vpervyie-otkryit-gigantskiy-antipod-chernoy-dyiryi.html Во Вселенной впервые открыт гигантский антипод черной дыры] ''Московский комсомолец'', 31 мая 2011</ref><ref>{{cite web |url = http://www.membrana.ru/particle/16190 |title = Израильтяне нашли белую дыру |author = Леонид Попов |date = 27 мая 2011 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190 |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = dead }}</ref>. == Чорныя дзіры ў Сусвеце == З часу тэарэтычнага прадказання чорных дзірак заставалася адкрытым пытанне аб іх існаванні, бо наяўнасць рашэння тыпу «чорная дзіра» яшчэ не гарантуе, што існуюць механізмы ўтварэння падобных аб’ектаў у Сусвеце. З матэматычнага пункту гледжання вядома, што як мінімум калапс [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйных хваль]] у [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] ўстойліва вядзе да фарміравання [[гарызонт падзей|пасткавых паверхняў]], а такім чынам, і чорнай дзіры, як даказана {{нп5|Дэметрыяс Хрыстадулу|Дэметрыясам Крыстадулу|ru|Христодулу, Димитриос}} ў 2000-х гадах ({{нп5|Прэмія Шаа||ru|Премия Шао}} за 2011 год). З фізічнага пункту гледжання вядомыя механізмы, якія могуць прыводзіць да таго, што некаторая вобласць прасторы-часу будзе мець тыя ж уласцівасці (тую ж геаметрыю), што і адпаведная вобласць у чорнай дзірцы. Намаляваная цёмным колерам вобласць запоўнена рэчывам зоркі, і яе метрыка вызначаецца ўласцівасцямі гэтага рэчыва. А вось светла-шэрая вобласць супадае з адпаведнай вобласцю [[прастора-час Шварцшыльда|прасторы Шварцшыльда]]. Менавіта аб такіх сітуацыях у астрафізіцы кажуць як аб утварэнні чорных дзірак, што з фармальнага пункту гледжання з’яўляецца некаторай вольнасцю мовы{{efn|Пакуль нічога не сказана аб геаметрыі прасторы-часу ў будучыні, мы не ведаем, ці ўсе прычынныя крывыя застаюцца ў <math>O</math> і, такім чынам, не можам сказаць, ці з’яўляецца яна чорнай дзіркай, а паверхня <math>r=r_s</math> — гарызонтам падзей. Аднак, гэта ніяк не ўплывае на працэсы ў вобласці, паказанай на малюнку, таму гэтую тонкасць звычайна можна ігнараваць.}}. Звонку, тым не менш, ужо вельмі хутка гэты аб’ект стане практычна неадрозны ад чорнай дзіры па ўсіх сваіх уласцівасцях, таму дадзены тэрмін выкарыстоўваецца і ў дачыненні да канфігурацыі, якая атрымліваецца, з вельмі вялікай ступенню дакладнасці<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438|title=Образование черных дыр|author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров|publisher=Astronet|lang=ru|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438|archivedate=17 кастрычніка 2008|url-status=live}}</ref>. У рэчаіснасці з-за акрэцыі рэчыва, з аднаго боку, і (магчыма) [[хокінгаўскае выпраменьванне|хокінгаўскага выпраменьвання]], з другога, прастора-час вакол [[калапсар]]а адхіляецца ад прыведзеных вышэй дакладных рашэнняў [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]]. І хоць у любой невялікай вобласці (акрамя наваколляў сінгулярнасці) метрыка скажона нязначна, глабальная прычынная структура прасторы-часу можа адрознівацца кардынальна. У прыватнасці, сапраўдная прастора-час можа, паводле некаторых тэорый, ужо і не мець гарызонту падзей{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.3. Что остается при квантовом распаде черной дыры?|name="NovFrol133"}}. Гэта звязана з тым, што наяўнасць або адсутнасць гарызонту падзей вызначаецца, сярод іншага, і падзеямі, якія адбываюцца ў бясконца аддаленай будучыні назіральніка<ref>{{кніга |частка = § 3.1 |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Черные дыры во Вселенной |выдавецтва = УФН 171 307–324 |год = 2001 |спасылка = http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref> Паводле сучасных уяўленняў, ёсць чатыры сцэнарыі ўтварэння чорнай дзіры<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html|title=Астрофизика черных дыр|author=Жан-Пьер Люмине|work=Черные дыры: Популярное введение|publisher=Astronet|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html|archivedate=28 красавіка 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |загаловак=Квантовые чёрные дыры|арыгінал=Scientific American. 2005, May, 48–55.|спасылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308|мова=ru|аўтар выдання=Сокр. пер. с англ. А.В.БЕРКОВА|выданне=Физика|тып=журнал|выдавецтва=Первое сентября|год=2008|выпуск=13}}</ref>: * [[Гравітацыйны калапс]] (катастрафічнае сцісканне) [[граніца Опенгеймера — Волкава|досыць масіўнай]] зоркі на канчатковым этапе яе эвалюцыі. * Калапс цэнтральнай часткі [[галактыка|галактыкі]] або протагалактычнага газу. Сучасныя ўяўленні змяшчаюць велізарную (<math>>1000M_\odot</math>) чорную дзіру ў цэнтр многіх, калі не ўсіх, [[спіральная галактыка|спіральных]] і [[эліптычная галактыка|эліптычных галактык]]. Напрыклад, у [[Галактычны цэнтр|цэнтры]] [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]] знаходзіцца чорная дзіра [[Стралец А*]] масаю <math>4{,}31\cdot 10^6M_\odot</math>.<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|accessdate=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref> * Фарміраванне чорных дзірак у момант адразу пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]] ў выніку флуктуацый [[гравітацыйнае поле|гравітацыйнага поля]] і/або матэрыі. Такія чорныя дзіры называюцца {{нп5|першасная чорная дзіра|першаснымі|ru|Первичная чёрная дыра}}. * Узнікненне чорных дзірак у ядзерных рэакцыях высокіх энергій — [[квантавыя чорныя дзіркі|квантавыя чорныя дзіры]]. === Чорныя дзіры зорных мас === [[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильдовская чёрная дыра|Мадэляванне [[Гравітацыйная лінза|гравітацыйнага лінзіравання]] чорнай дзірай, якая скажае выяву [[Галактыка|галактыкі]], перад якой яна праходзіць.]] [[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Чорная дзіра NGC 300 X-1 у прадстаўленні мастака. Ілюстрацыя ESO.]] {{нп5|Чорная дзіра зорнай масы|Чорныя дзіркі зорных мас|ru|Чёрная дыра звёздной массы}} утвараюцца як канечны этап жыцця зоркі, пасля поўнага выгарання тэрмаядзернага паліва і спынення рэакцыі зорка тэарэтычна павінна пачаць астываць, што прывядзе да памяншэння ўнутранага ціску і сціскання зоркі пад дзеяннем гравітацыі. Сцісканне можа спыніцца на пэўным этапе, а можа перайсці ў імклівы [[гравітацыйны калапс]]. У залежнасці ад масы зоркі і [[момант імпульсу|вярчальнага моманту]] магчымыя наступныя канечныя станы: * Згаслая вельмі шчыльная зорка, якая складаецца ў асноўным, у залежнасці ад масы, з [[гелій|гелію]], [[вуглярод]]у, [[кісларод]]у, [[неон]]у, [[магній|магнію]], [[крэмній|крэмнію]] або [[жалеза]] (асноўныя элементы пералічаныя ў парадку ўзрастання масы астатку зоркі). Такія рэшткі называюць [[Белы карлік|белымі карлікамі]], маса іх абмяжоўваецца зверху [[мяжа Чандрасекара|мяжою Чандрасекара]]. * [[Нейтронная зорка]], маса якой абмежавана [[Мяжа Опенгеймера — Волкава|мяжою Опенгеймера — Волкава]]. * Чорная дзіра. Па меры павелічэння масы астатку зоркі адбываецца рух раўнаважнай канфігурацыі ўніз па вышэйпрыведзенай паслядоўнасці. Круцільны момант павялічвае гранічныя масы на кожнай ступені, але не якасна, а колькасна (максімум у 2-3 разы). Умовы (галоўным чынам, маса), пры якіх канчатковым станам эвалюцыі зоркі з’яўляецца чорная дзіра, вывучаны недастаткова добра, бо для гэтага неабходна ведаць паводзіны і станы рэчыва пры надзвычай высокіх шчыльнасцях, недаступных эксперыментальнаму вывучэнню. Дадатковыя складанасці ўяўляе мадэляванне зорак на пазнейшых этапах іх эвалюцыі з-за складанасці ўзнікаючага хімічнага саставу і рэзкага памяншэння характэрнага часу праходжання працэсаў. Дастаткова згадаць, што адны з найбуйнейшых касмічных катастроф, успышкі [[звышновая зорка|звышновых]], узнікаюць менавіта на гэтых этапах [[Эвалюцыя зорак|эвалюцыі зорак]]. Розныя мадэлі даюць ніжнюю ацэнку масы чорнай дзіры, якая атрымліваецца ў выніку гравітацыйнага калапсу, ад 2,5 да 5,6 мас Сонца. Радыус чорнай дзіры пры гэтым вельмі малы — некалькі дзясяткаў кіламетраў. Пазней чорная дзіра можа разрасціся за кошт паглынання рэчыва — як правіла, гэта газ суседняй зоркі ў [[падвойная зорка|падвойных зорных сістэмах]] (сутыкненне чорнай дзіры з любым іншым астранамічным аб’ектам вельмі малаверагодна з-за яе малога дыяметра). Працэс падзення газу на любы кампактны астрафізічны аб’ект, у тым ліку і на чорную дзіру, называецца [[акрэцыя]]й. Пры гэтым з-за кручэння газу фарміруецца [[акрэцыйны дыск]], у якім рэчыва разганяецца да рэлятывісцкіх скарасцей, награваецца і ў выніку моцна выпраменьвае, у тым ліку і ў [[рэнтгенаўскі дыяпазон|рэнтгенаўскім дыяпазоне]], што дае прынцыповую магчымасць выяўляць такія акрэцыйныя дыскі (і, такім чынам, чорныя дзіры) пры дапамозе ультрафіялетавых і {{нп5|рэнтгенаўскі тэлескоп|рэнтгенаўскіх тэлескопаў|ru|Рентгеновский телескоп}}. Асноўнай праблемай з’яўляецца малая велічыня і цяжкасць рэгістрацыі адрозненняў акрэцыйных дыскаў нейтронных зорак і чорных дзірак, што прыводзіць да няўпэўненасці ў ідэнтыфікацыі астранамічных аб’ектаў з чорнымі дзірамі. Асноўнае адрозненне заключаецца ў тым, што газ, які падае на ўсе аб’екты, рана ці позна сустракае цвёрдую паверхню, што прыводзіць да інтэнсіўнага выпраменьвання пры тармажэнні, але воблака газу, якое падае на чорную дзіру, з-за неабмежавана росту [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйнага запаволення часу]] ([[чырвонае зрушэнне|чырвонага зрушэння]]) проста хутка цьмянее пры набліжэнні да гарызонту падзей, што назіралася [[тэлескоп Хабл|тэлескопам Хабл]] у выпадку крыніцы {{нп5|Лебедзь X-1|Лебедзь X-1|ru|Лебедь X-1}}<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=January 11, 2001|lang=en|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Сутыкненне чорных дзірак з іншымі зоркамі, а таксама сутыкненне [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]], якое выклікае ўтварэнне чорнай дзіры, прыводзіць да магутнага [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйнага выпраменьвання]], якое можна выяўляць пры дапамозе {{нп5|гравітацыйны тэлескоп|гравітацыйных тэлескопаў|ru|Гравитационный телескоп}}. Так 11 лютага 2016 года супрацоўнікі [[LIGO]] аб'явілі аб {{нп5|адкрыццё гравітацыйных хваль|выяўленні гравітацыйных хваль|ru|Открытие гравитационных волн}}<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref>, узніклых пры зліцці дзвюх чорных дзір з масамі каля 30 сонечных мас на адлегласці каля 1,3 млрд [[светлавы год|светлавых гадоў]] ад Зямлі<ref>[http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>. Акрамя таго ёсць паведамленні аб назіранні ў рэнтгенаўскім дыяпазоне сутыкненняў чорных дзір з зоркамі<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=8 мая 2008 }}</ref>. 25 жніўня 2011 года з’явілася паведамленне аб тым, што ўпершыню ў гісторыі навукі група японскіх і амерыканскіх спецыялістаў змагла ў сакавіку 2011 года зафіксаваць момант гібелі зоркі, якую паглынае чорная дзіра<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Ученым из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=25.08.2011|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=25.08.2011|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXazuIx?url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. Найбліжэйшым кандыдатам у чорныя дзіры з'яўляецца адзін з кампанентаў падвойнай сістэмы {{нп5|A0620-00||ru|}} (V616 Аднарога), які знаходзіцца на адлегласці 3000 св. гадоў ад Сонца. [[Лебедзь X-1]] знаходзіцца на адлегласці 6070 св. гадоў, [[VLA J213002.08 + 120904]] — на адлегласці 7200 св. гадоў<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>. === Звышмасіўныя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Звышмасіўная чорная дзірка}} Разрослыя вельмі вялікія чорныя дзіры, паводле сучасных уяўленняў, утвараюць {{нп5|галактычнае ядро|ядры|ru|Галактическое ядро}} большасці [[галактыка|галактык]]. У іх лік уваходзіць і масіўная чорная дзіра ў ядры [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]] — [[Стралец A*]]. У цяперашні час існаванне чорных дзірак зорных і галактычных маштабаў лічыцца большасцю навукоўцаў надзейна даказаным астранамічнымі назіраннямі<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>. Амерыканскія астраномы ўстанавілі, што масы звышмасіўных чорных дзірак могуць быць значна недаацэненыя. Даследчыкі ўстанавілі, што для таго, каб зоркі рухаліся ў галактыцы [[Аб'ект Месье M87|М87]] (якая размешчана на адлегласці 50 мільёнаў светлавых гадоў ад Зямлі) так, як гэта назіраецца цяпер, маса цэнтральнай чорнай дзіры павінна быць як мінімум 6,4 мільярда сонечных мас, гэта значыць у два разы больш цяперашніх ацэнак ядра М87, якія складаюць 3 млрд сонечных мас<ref>{{cite web|date=9 июня 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные черные дыры оказались еще массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i3h3lX?url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. === Першасныя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Першасная чорная дзірка}} Першасныя чорныя дзіры ў цяперашні час носяць статус гіпотэзы. Калі ў пачатковыя моманты жыцця Сусвету існавалі дастатковай велічыні адхіленні ад аднароднасці гравітацыйнага поля і шчыльнасці матэрыі, то з іх шляхам калапсу маглі ўтварацца чорныя дзіры<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Пры гэтым іх маса не абмежаваная знізу, як пры зорным калапсе — іх маса, верагодна, магла б быць дастаткова малой. Выяўленне першасных чорных дзірак уяўляе асаблівую цікавасць у сувязі з магчымасцямі вывучэння з’явы {{нп5|выпарэнне чорных дзір|выпарэння чорных дзірак|en|Black hole evaporation}} (гл. вышэй){{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.1. Первичные черные дыры.}}. === Квантавыя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Квантавая чорная дзірка}} Мяркуецца, што ў выніку ядзерных рэакцый могуць узнікаць ўстойлівыя мікраскапічныя чорныя дзіры, так званыя квантавыя чорныя дзіры. Для матэматычнага апісання такіх аб’ектаў неабходна [[квантавая тэорыя гравітацыі]]. Аднак з агульных меркаванняў<ref>{{cite web|url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/|title=Удивительная история черных дыр: Конец звездной судьбы|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytZSwar?url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/|archivedate=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref> вельмі верагодна, што спектр мас чорных дзірак дыскрэтны і існуе мінімальная чорная дзіра — [[планкаўская чорная дзірка|планкаўская чорная дзіра]]. Яе маса — каля 10⁻⁵ г, радыус — 10⁻³⁵ м. [[Комптанаўская даўжыня хвалі]] планкаўскай чорнай дзіры па парадку велічыні роўная яе [[гравітацыйны радыус|гравітацыйнаму радыусу]]<ref name="Berezin" />. Такім чынам, усе «элементарныя аб’екты» можна падзяліць на элементарныя часціцы (іх даўжыня хвалі больш іх гравітацыйнага радыуса) і чорныя дзіры (даўжыня хвалі менш гравітацыйнага радыуса). Планкаўская чорная дзіра з’яўляецца пагранічным аб’ектам, для яе можна сустрэць назву [[максімон]], якая паказвае на тое, што гэта самая цяжкая з магчымых элементарных часціц. Часам ужываецца для яе абазначэння іншы тэрмін — [[планкеон]]. У апошні час прапанаваны эксперыменты з мэтай выяўлення сведчанняў з’яўлення чорных дзірак у ядзерных рэакцыях. Аднак для непасрэднага сінтэзу чорнай дзіры ў [[паскаральнік зараджаных часціц|паскаральніку]] неабходная недасяжная на сёння энергія 10²⁶ эВ. Відаць, у рэакцыях звышвысокіх энергій могуць узнікаць віртуальныя прамежкавыя чорныя дзіры. Эксперыменты па пратон-пратонных сутыкненнях з поўнай энергіяй 7 ТэВ на [[Вялікі адронны калайдар|Вялікім адронным калайдары]] паказалі, што гэтай энергіі недастаткова для ўтварэння мікраскапічных чорных дзірак. На падставе гэтых дадзеных робіцца выснова, што мікраскапічныя чорныя дзіры павінны быць цяжэй 3,5-4,5 ТэВ у залежнасці ад канкрэтнай рэалізацыі<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических черных дыр на LHC не видно|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. == Выяўленне чорных дзірак == На дадзены момант навукоўцамі выяўлена каля тысячы аб’ектаў у Сусвеце, якія лічацца чорнымі дзірамі. Усяго ж, мяркуюць навукоўцы, існуюць дзясяткі мільёнаў такіх аб’ектаў<ref>{{cite web |url = http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |title = Finding All the Black Holes |author = FRASER CAIN |date = SEPTEMBER 8, 2006 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>. У цяперашні час адзіны дакладны спосаб адрозніць чорную дзіру ад аб’екта іншага тыпу заключаецца ў тым, каб вымераць масу і памеры аб’екта і параўнаць яго радыус з гравітацыйным радыусам, які задаецца формулай <center> <math>\ R_g = {2GM \over c^2},</math> </center> дзе <math>\ G</math> — гравітацыйная пастаянная, <math>\ M</math> — маса аб’екта, <math>\ c</math> — скорасць святла{{sfn|Wald|1984|с=124—125.}}. === Звышмасіўныя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Звышмасіўная чорная дзірка}} Найбольш надзейнымі лічацца сведчанні аб існаванні [[звышмасіўная чорная дзіра|звышмасіўных чорных дзірак]] у цэнтральных абласцях галактык. Сёння адрознівальная здольнасць [[тэлескоп]]аў недастатковая для таго, каб адрозніваць вобласці прасторы памерам парадку гравітацыйнага радыуса чорнай дзіры (акрамя [[Стралец А*|чорнай дзіры ў цэнтры нашай Галактыкі]], якая назіраецца метадамі {{нп5|радыёінтэрфераметрыя са звышдоўгімі базамі|радыёінтэрфераметрыі са звышдоўгай базай|ru|Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами}} на граніцы іх адрознівальнай здольнасці). Таму ў ідэнтыфікацыі цэнтральных аб’ектаў галактык як чорных дзірак ёсць пэўная ступень дапушчэння (акрамя цэнтра [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]]). Лічыцца, што ўстаноўленая верхняя граніца памераў гэтых аб’ектаў недастатковая, каб разглядаць іх як скопішчы [[белы карлік|белых]] або [[карычневы карлік|карычневых карлікаў]], [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]] ці нават {{нп5|чорная дзіра зорнай масы|чорных дзірак звычайнай масы|ru|Чёрная дыра звёздной массы}}. Існуе мноства спосабаў вызначыць масу і арыенціровачныя памеры звышмасіўнага цела, аднак большасць з іх заснавана на вымярэнні характарыстык арбіт аб’ектаў, якія верцяцца вакол іх (зорак, {{нп5|астранамічная радыёкрыніца|радыёкрыніц|ru|Астрономический радиоисточник}}, газавых дыскаў). У самым простым і досыць частым выпадку абарачэнне адбываецца па кеплераўскіх арбітах, пра што кажа прапарцыянальнасць скорасці кручэння спадарожніка квадратнаму кораню з [[вялікая паўвось|вялікай паўвосі]] арбіты: <center> <math>\ V = \sqrt{GM \over r}.</math> </center> У гэтым выпадку маса цэнтральнага цела знаходзіцца па вядомай формуле <center> <math>\ M = {V^2r \over G}.</math> </center> У шэрагу выпадкаў, калі аб’екты-спадарожнікі ўяўляюць сабой суцэльнае асяроддзе (газавы дыск, шчыльнае [[зорнае скопішча]]), якое сваім прыцяжэннем уплывае на характарыстыкі арбіты, радыяльнае размеркаванне масы ў ядры галактыкі атрымліваецца шляхам рашэння т. зв. {{нп5|кінетычнае ўраўненне Больцмана|бессутыкняльнага ўраўнення Больцмана|ru|Кинетическое уравнение Больцмана}}<ref name="KormendyRichstone">{{артыкул|аўтар=Kormendy J., Richstone D.|загаловак=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei|спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K|выданне=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|год=1995|volume=33|старонкі=581}}</ref>. ==== Непасрэдныя вымярэнні памераў крыніц выпраменьвання ==== Калі радыёкрыніца [[Стралец A*]] знаходзіцца каля гарызонту падзей чорнай дзіры, яна будзе выглядаць як пляма, размазаная і ўзмоцненая [[гравітацыйнае лінзіраванне|гравітацыйным лінзіраваннем]]. Таму калі крыніца знаходзіцца паблізу ад [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] і пакрывае ўсю дзіру, яе памер павінен быць не менш 5,2 [[радыус Шварцшыльда|радыуса Шварцшыльда]], што для аб’екта ў цэнтры нашай Галактыкі дае вуглавы памер прыкладна ў 52 мікрасекунды дугі. Гэта нават некалькі больш назіранага ў 1,3 мм [[радыёхвалі|радыёхвалях]] памеру ў <math>37^{+16}_{-10}</math> мікрасекунд, што паказвае, што выпраменьванне не зыходзіць з паверхні ўсёй дзіры, але засяроджана ў вобласці побач з ёй, магчыма, на краі [[акрэцыйны дыск|акрэцыйнага дыска]] ці ў {{нп5|рэлятывісцкі струмень|рэлятывісцкім струмені|ru|Релятивистская струя}} матэрыялу, выкінутага з гэтага дыска<ref name="EHS">{{артыкул|аўтар = Sh. Doeleman et al. | загаловак = Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre | мова= en | выданне= [[Nature]] | том = 455 | старонкі = 78–80 | год = 2008 | doi = 10.1038/nature07245 | pmid = 18769434 | нумар = 7209 | bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>. ==== Метад адносін маса-свяцільнасць ==== Асноўным метадам пошуку звышмасіўных чорных дзір у цяперашні час з’яўляецца даследаванне размеркавання яркасці і скорасці руху зорак у залежнасці ад адлегласці да цэнтра галактыкі. Размеркаванне яркасці здымаецца фотаметрычнымі метадамі пры фатаграфаванні галактык з вялікім разрозненнем, скорасці зорак — па [[чырвонае зрушэнне|чырвоным зрушэнні]] і пашырэннем ліній паглынання ў спектры зоркі. Маючы размеркаванне скорасці зорак <math>V(r)</math>, можна знайсці радыяльнае размеркаванне мас <math>M(r)</math> у галактыцы. Напрыклад, пры эліптычнай сіметрыі поля скарасцей рашэнне {{нп5|кінетычнае ўраўненне Больцмана|ўраўнення Больцмана|ru|Кинетическое уравнение Больцмана}} дае наступны вынік<ref name="KormendyRichstone" />: <center> <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[ -{d\ln\,\nu \over d\ln\,r} -{d\ln\,\sigma_r^2 \over d\ln\,r} -\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right) -\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right) \right], </math> </center> дзе <math>\ V</math> — скорасць кручэння, <math>\sigma _r</math>, <math>\sigma_\theta </math> і <math>\sigma_\phi</math> — радыяльная і азімутальная праекцыі дысперсіі скорасці, <math>G</math> — гравітацыйная пастаянная, <math>\nu</math> — шчыльнасць зорнага рэчыва, якая звычайна прымаецца прапарцыянальнай свяцільнасці. Паколькі чорная дзіра мае вялікую масу пры нізкай свяцільнасці, адною з прыкмет наяўнасці ў цэнтры галактыкі [[звышмасіўная чорная дзіра|звымасіўнай чорнай дзіры]] могуць служыць высокія адносіны масы да свяцільнасці <math> M/L </math> для ядра галактыкі. Шчыльнае скопішча звычайных зорак мае адносіных <math> M/L </math> парадку адзінкі (маса і [[свяцільнасць]] выражаюцца ў масах і свяцільнасцях Сонца), таму значэнні <math> M/L \gg 1</math> (для некаторых галактык <math>M/L>1000</math>) з’яўляюцца прыкметай наяўнасці звышмасіўнай чорнай дзіры. Магчымыя, аднак, альтэрнатыўныя тлумачэнні гэтага феномена: скопішчы [[белы карлік|белых]] або [[карычневы карлік|карычневых карлікаў]], [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]], чорных дзірак звычайнай масы. ==== Вымярэнне скорасці кручэння газу ==== У апошні час дзякуючы павышэнню адрознівальнай здольнасці тэлескопаў стала магчымым назіраць і вымяраць скорасці руху асобных аб’ектаў у непасрэднай блізкасці ад цэнтра галактык. Так, пры дапамозе спектрографа FOS (Faint Object Spectrograph) касмічнага тэлескопа [[Хабл (касмічны тэлескоп)|«Хабл»]] групай пад кіраўніцтвам Х. Форда была выяўленая круцільная газавая структура ў цэнтры галактыкі [[M87 (галактыка)|M87]]. скорасць кручэння газу на адлегласці каля 60 св. гадоў ад цэнтра галактыкі склала 550 км/с, што адпавядае кеплераўскай арбіце з масай цэнтральнага цела парадку 3{{e|9}} мас Сонца. Нягледзячы на вялізную масу цэнтральнага аб’екта, нельга сказаць з поўнай пэўнасцю, што ён з’яўляецца чорнай дзірай, паколькі гравітацыйны радыус такой чорнай дзіры складае каля 0,001 св. года<ref>{{артыкул |аўтар = Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |загаловак = HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |выданне = Astrophysical Journal, Part 2 - Letters |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1994 |volume = 435 |нумар = 1 |старонкі = L35–L38 }}</ref>. ==== Вымярэнне скорасці мікрахвалевых крыніц ==== У 1995 годзе група пад кіраўніцтвам Дж. Марана назірала кропкавыя [[мікрахвалевае выпрамяненне|мікрахвалевыя]] крыніцы, якія верцяцца ў непасрэднай блізкасці ад цэнтра галактыкі [[NGC 4258]]. Назіранні праводзіліся пры дапамозе [[радыёінтэрферометр]]а, які ўключаў сетку наземных [[радыётэлескоп]]аў, што дазволіла назіраць цэнтр галактыкі з вуглавой раздзяляльнасцю 0,001". Усяго было выяўлена 17 кампактных крыніц, размешчаных у дыскападобнай структуры радыусам каля 10 св. гадоў. Крыніцы круціліся ў адпаведнасці з [[законы Кеплера|Кеплераўскім законам]] (скорасць кручэння зваротна прапарцыянальная квадратнаму кораню з адлегласці), адкуль маса цэнтральнага аб’екта была ацэнена як 4{{e|7}} мас сонца, а верхняя граніца радыуса ядра — 0,04 св. года<ref>{{артыкул |аўтар = Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |загаловак = Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |выданне = Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1995 |volume = 440 |нумар = |старонкі = 619 }}</ref>. ==== Назіранне траекторый асобных зорак ==== У 1993—1996 гадах А. Экарт і Р. Генцэль назіралі рух асобных зорак у ваколіцах цэнтра [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]]<ref>{{артыкул |аўтар = Eckart, A.; Genzel, R. |загаловак = Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |выданне = Nature |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1996 |volume = 383 |нумар = |старонкі = 415—417 }}</ref>. Назіранні праводзіліся ў [[інфрачырвонае выпрямяненне|інфрачырвоных прамянях]], для якіх слой [[касмічны пыл|касмічнага пылу]] паблізу ядра галактыкі не з’яўляецца перашкодай. У выніку ўдалося дакладна вымераць параметры руху 39 зорак, якія знаходзяцца на адлегласці ад 0,13 да 1,3 св. года ад [[Галактычны цэнтр|цэнтра галактыкі]]. Было ўстаноўлена, што рух зорак адпавядае кеплераўскаму, цэнтральнае цела масай 2,5{{e|6}} мас сонца і радыусам не больш за 0,05 св. года адпавядае становішчу кампактнай радыёкрыніцы {{нп5|Стралец-А||ru|Стрелец А}} (Sgr A). У 1991 годзе ўступіў у строй інфрачырвоны матрычны дэтэктар SHARP I на 3,5-метровым тэлескопе [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] (ESO) у {{нп5|абсерваторыя Ла-Сілья|Ла-Сільі|ru|Обсерватория Ла-Силья}} ([[Чылі]]). Камера дыяпазону 1-2,5 мкм забяспечвала раздзяляльнасць 50 вуглавых мкс на 1 [[піксель]] матрыцы. Акрамя таго, быў усталяваны 3D-спектрометр на 2,2-метровым тэлескопе той жа абсерваторыі. Са з’яўленнем інфрачырвоных дэтэктараў высокага разрознення стала магчымым назіраць у цэнтральных абласцях галактыкі асобныя зоркі. Вывучэнне іх спектральных характарыстык паказала, што большасць з іх адносяцца да маладых зорак узростам некалькі мільёнаў гадоў. Насуперак раней прынятым поглядам было ўстаноўлена, што ў ваколіцах [[звышмасіўная чорная дзіра|звышмасіўнай чорнай дзіры]] актыўна ідзе працэс [[зоркаўтварэнне|зоркаўтварэння]]. Мяркуюць, што крыніцай газу для гэтага працэсу з’яўляюцца два плоскія [[акрэцыя|акрэцыйныя]] газавыя кольцы, выяўленыя ў цэнтры Галактыкі ў 1980-х гадах. Аднак унутраны дыяметр гэтых кольцаў занадта вялікі, каб растлумачыць працэс зоркаўтварэння ў непасрэднай блізкасці ад чорнай дзіры. Зоркі, якія знаходзяцца ў радыусе 1" ад чорнай дзіры (так званыя «S-зоркі») маюць выпадковы кірунак [[арбітальны момант|арбітальных момантаў]], што супярэчыць акрэцыйнаму сцэнарыю іх узнікнення. Мяркуецца, што гэта гарачыя ядры [[Чырвоны гігант|чырвоных гігантаў]], якія ўтварыліся ў аддаленых раёнах галактыкі, а затым мігравалі ў цэнтральную зону, дзе іх знешнія абалонкі былі сарваны [[прыліўныя сілы|прыліўнымі сіламі]] чорнай дзіры<ref>{{артыкул |аўтар = Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |загаловак = On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |выданне = The Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2008 |volume = 672 |нумар = |старонкі = L119-L122 }}</ref>. На 1996 год было вядома больш за 600 зорак у вобласці дыяметрам каля парсека (25") вакол радыёкрыніцы [[Стралец А*]], а для 220 з іх былі надзейна вызначаны {{нп5|радыяльная скорасць|радыяльныя скорасці|ru|Радиальная скорость}}. Ацэнка масы цэнтральнага цела складала 2-3{{e|6}} мас Сонца, радыуса — 0,2 св. гадоў У цяперашні час (кастрычнік 2009 года) адрознівальная здольнасць інфрачырвоных дэтэктараў дасягнула 0.0003" (што на адлегласці 8 кпс адпавядае 2,5 [[астранамічная адзінка|а. а.]]). Колькасць зорак у межах 1 пс ад цэнтра галактыкі, для якіх параметры руху вымераныя, перавысіла 6000<ref>{{артыкул |аўтар = Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |загаловак = The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |выданне = Astronomy and Astrophysics |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2009 |volume = 502 |нумар = |старонкі = 91–111 }}</ref>. Разлічаны дакладныя арбіты для бліжэйшых да цэнтра галактыкі 28 зорак, найбольш цікавай сярод якіх з’яўляецца зорка {{нп5|S2 (зорка)|S2|ru|S2 (звезда)}}. За час назіранняў (1992—2007), яна зрабіла поўны абарот вакол чорнай дзіры, што дазволіла з вялікай дакладнасцю ацаніць параметры яе арбіты. Перыяд абарачэння S2 складае 15,8 ± 0,11 гадоў, вялікая паўвось арбіты 0,123" ± 0,001 (1000 а. а.), [[эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэт]] 0,880 ± 0,003, максімальнае набліжэнне да цэнтральнага цела 0,015" або 120 а. а.<ref name="2009_Gillessen">{{артыкул |аўтар = Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |загаловак = Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |выданне = The Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2008 |volume = 692 |нумар = |старонкі = 1075-1109 }}</ref>. Дакладнае вымярэнне параметраў арбіты S2, якая аказалася блізкай да кеплераўскай, дазволіла з высокай дакладнасцю ацаніць масу цэнтральнага цела. Паводле апошніх ацэнак яна роўная <center> <math>\ ( 4.31 \pm 0.06\mid _{stat} \pm \, 0.36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math> </center> дзе памылка 0.06 выклікана хібнасцю вымярэння параметраў арбіты зоркі S2, а памылка 0.36 — хібнасцю вымярэння адлегласці ад Сонца да цэнтра Галактыкі<ref name="2009_Gillessen"/>. Найбольш дакладныя сучасныя ацэнкі адлегласці да цэнтра галактыкі даюць <center> <math>\ R_0 = 8.33 \pm 0.35 \, \mathrm{kpc}.</math> </center> Пералік масы цэнтральнага цела пры змене ацэнкі адлегласці робіцца па формуле <center> <math>\ [ \, 4.31(R_0/8.33 \, \mathrm{kpc})^{2.19} \pm 0.06 \pm 8.6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math> </center> [[Гравітацыйны радыус]] чорнай дзіры масай 4{{e|6}} мас сонца складае прыкладна 12 млн км або 0,08 а. а., г. зн. у 1400 разоў менш, чым бліжэйшая адлегласць, на якую падыходзіла да цэнтральнага цела зорка [[S2 (зорка)|S2]]. Аднак сярод даследчыкаў практычна няма сумненняў, што цэнтральны аб’ект не з’яўляецца скопішчам зорак малой свяцільнасці, [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]] ці чорных дзірак, бо сканцэнтраваныя ў такім малым аб’ёме яны непазбежна б зліліся за кароткі час у адзіны звышмасіўны аб’ект, які, згодна з [[агульная тэорыя адноснасці|АТА]], не можа быць нічым іншым, акрамя чорнай дзіры<ref>{{артыкул|аўтар=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert|загаловак=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center|спасылка=http://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/|мова=en|выданне=The Astrophysical Journal|год=2003|том=594|старонкі=812-832|doi=10.1086/377127}}<br /><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>. == Напрамкі даследаванняў у фізіцы чорных дзірак == === Неквантавыя з’явы === ==== Структура чорных дзірак, якія верцяцца ==== У 1963 году новазеландскі матэматык {{нп5|Рой Кер|Рой П. Кер|ru|Керр, Рой}} знайшоў поўнае рашэнне [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў гравітацыйнага поля]] для заверчанай чорнай дзіры, названае {{нп5|метрыка Кера|рашэннем Кера|ru|Kerr metric}}. Пасля гэтага было складзена матэматычнае апісанне геаметрыі прасторы-часу вакол масіўнага аб’екту, які верціцца. Вядома аднак, што хоць знешняе рашэнне пры [[гравітацыйны калапс|калапсе]] імкнецца да знешняй часткі рашэння Кера, для ўнутранай структуры зкалапсаваўшага аб’екта гэта ўжо не так. Сучасныя навукоўцы вядуць даследаванні з мэтай вывучыць структуру чорных дзірак, якія верцяцца і ўзнікаюць у працэсе рэальнага калапсу<ref>{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title = Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author = Уильям Дж. Кауфман |date = 1977, перевод 1981 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=ГЛАВА 12. ВНУТРЕННЯЯ СТРУКТУРА ЧЕРНЫХ ДЫР.}}. ==== Узбурэнні гарызонту падзей і іх згасанне ==== [[Гарызонт падзей]] будучага з’яўляецца неабходным прыкметай чорнай дзіры як тэарэтычнага аб’екта. Гарызонт падзей сферычных-сіметрычнай чорнай дзіры называецца сферай Шварцшыльда і мае характэрны памер, званы [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]]. Энергія, магчыма, можа пакідаць чорную дзіру з дапамогай т. зв. [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]], якое прадстаўляе сабой квантавы эфект. Калі так, сапраўдныя гарызонты падзей у строгім сэнсе ў скалапсаваўшых аб’ектаў у нашым Сусвеце не фарміруюцца. Тым не менш, паколькі астрафізічныя зкалапсаваўшыя аб’екты — гэта вельмі класічныя сістэмы, то дакладнасць іх апісання класічнай мадэллю чорнай дзіры дастатковая для ўсіх магчымых астрафізічных прыкладанняў<ref>{{артыкул | аўтар = Сергей Попов. | загаловак = Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики | спасылка = http://elementy.ru/lib/430891 | выданне = Троицкий Вариант | тып = газета | год = 27 октября 2009 | выпуск = 21 (40N) | старонкі = 6—7 }}</ref>. Вядома, што гарызонт чорнай дзіры вядзе сябе падобна мембране: узбурэнні гарызонту, выкліканыя знешнімі целамі і палямі, пры адключэнні ўзаемадзеяння пачынаюць вагацца і часткова выпраменьваюцца па-за ў выглядзе [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйных хваль]], а часткова паглынаюцца самой дзірой. Затым гарызонт супакойваецца, і чорная дзіра прыходзіць у раўнаважны стан чорнай дзіры Кера — Ньюмена. Асаблівасці гэтага працэсу цікавыя з пункту гледжання генерацыі гравітацыйных хваль, якія могуць быць зарэгістраваныя {{нп5|дэтэктар гравітацыйных хваль|гравітацыйна-хвалевымі абсерваторыямі|ru|Детектор гравитационных волн}} ў найбліжэйшай будучыні{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|loc=Гл. VI и VII.}}. ==== Сутыкненне чорных дзірак і выпраменьванне гравітацыйных хваль ==== Пры сутыкненні чорных дзірак адбываецца іх зліццё, якое суправаджаецца выпраменьваннем гравітацыйных хваль. Пры гэтым велічыня гэтай энергіі складае некалькі працэнтаў ад масы абедзвюх чорных дзірак. Паколькі гэтыя сутыкненні адбываюцца далёка ад [[Зямля (планета)|Зямлі]], сігнал, які даходзіць, слабы, таму іх дэтэктаваць складана, але падобныя падзеі з’яўляюцца па сучасных уяўленнях самымі інтэнсіўнымі выпраменьвальнікамі гравітацыйных хваль у Сусвеце і прадстаўляюць выключную цікавасць для {{нп5|гравітацыйна-хвалевая астраномія|гравітацыйна-хвалевай астраноміі|ru|Гравитационно-волновая астрономия}}<ref>{{cite web |url = http://parallel.ru/info/stories/blackholes.html |title = Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн |author = НИВЦ МГУ |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120110073018/http://parallel.ru/info/stories/blackholes.html |archivedate = 10 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. ==== Магчымасць існавання замкнёных часападобных траекторый ў прасторы-часу ==== Існаванне {{нп5|замкнутая часападобная крывая|такіх ліній|ru|Замкнутая времениподобная кривая}} у рамках [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] было ўпершыню вынесена на абмеркаванне [[Курт Гёдэль|Куртам Гёдэлем]] у 1949 годзе на падставе атрыманага ім дакладнага рашэння [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]], вядомага як {{нп5|метрыка Гёдэля||ru|Метрика Гёделя}}. Падобныя крывыя ўзнікаюць і ў іншых рашэннях, такіх як «{{нп5|цыліндр Тыплера||ru|Цилиндр Типлера}}». Існаванне {{нп5|замкнутая часападобная крывая|замкнёных часападобных крывых|ru|Замкнутая времениподобная кривая}} дазваляе здзяйсняць падарожжа ў часе з усімі звязанымі з імі парадоксамі. У прасторы-часе Кера таксама існуюць замкнёныя часападобныя крывыя, на якія можна трапіць з нашага Сусвету: яны аддзеленыя ад нас гарызонтам, аднак могуць выходзіць у іншыя сусветы гэтага рашэння. Тым не менш, пытанне аб іх сапраўдным існаванні ў выпадку рэальнага [[гравітацыйны калапс|калапсу]] касмічнага цела пакуль не вырашана. Частка фізікаў мяркуе, што будучая тэорыя [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]] накладзе забарону на існаванне замкнёных часападобных ліній. Гэтую ідэю [[Стывен Хокінг]] назваў {{нп5|гіпотэза аб абароненасці храналогіі|гіпотэзай аб абароненасці храналогіі|ru|Гипотеза о защищённости хронологии}} ({{lang-en|chronology protection conjecture}}). === Квантавыя з’явы === ==== Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы ==== {{нп5|Знікненне інфармацыі ў чорнай дзіры||ru|Исчезновение информации в чёрной дыре}} ўяўляе вельмі сур’ёзную праблему, якая стаіць перад [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыяй]], бо яно несумяшчальна з агульнымі прынцыпамі [[Квантавая механіка|квантавай механікі]]. У рамках класічнай (няквантавай) тэорыі гравітацыі чорная дзіра — аб’ект незнішчальны. Яна можа толькі расці, але не можа ні зменшыцца, ні знікнуць зусім. Гэта значыць, што ў прынцыпе магчыма сітуацыя, што [[інфармацыя]], якая патрапіла ў чорную дзіру, на самай справе не знікла, яна працягвае знаходзіцца ўнутры чорнай дзіры, але яе проста немагчыма назіраць звонку. Іншая разнавіднасць гэтай жа думкі: калі чорная дзіра служыць мостам паміж нашым [[Сусвет]]ам і які-небудзь іншым сусветам, то інфармацыя, магчыма, проста перакінулася ў іншы сусвет. Аднак, калі ўлічваць квантавыя з’явы, гіпатэтычны вынік будзе ўтрымліваць супярэчнасці. Галоўны вынік прымянення квантавай тэорыі да чорнай дзіры заключаецца ў тым, што яна паступова выпараецца дзякуючы [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьванню Хокінга]]. Гэта значыць, што надыдзе такі момант, калі маса чорнай дзіры зноў паменшыцца да першапачатковага значэння (перад кіданнем у яе цела). Такім чынам, у выніку становіцца відавочна, што чорная дзіра ператварыла зыходнае цела ў паток разнастайных выпраменьванняў, але сама пры гэтым не змянілася (бо яна вярнулася да зыходнай масы). Выпушчанае выпраменьванне пры гэтым зусім не залежыць ад прыроды цела, якое патрапіла ў яе. Гэта значыць: чорная дзіра знішчыла інфармацыю, якая патрапіла ў яе, што матэматычна выяўляецца як неўнітарнасць эвалюцыі {{нп5|квантавы стан|квантавага стану|ru|Квантовое состояние}} дзіры і [[поле (фізіка)|палёў]] вакол яе. У гэтай сітуацыі становіцца відавочным наступны парадокс. Калі мы разгледзім тое ж самае для падзення і наступнага выпарэння квантавай сістэмы, якая знаходзіцца ў якім-небудзь чыстым стане, то — паколькі чорная дзіра сама не змянілася — атрымаем пераўтварэнне зыходнага [[чысты квантавы стан|чыстага стану]] ў «цеплавы» ({{нп5|змешаны стан|змешаны|ru|Смешанное состояние}}) стан. Такое пераўтварэнне, як ужо было сказана, неўнітарнае, а ўся [[квантавая механіка]] будуецца на {{нп5|унітарнае пераўтварэнне|ўнітарных пераўтварэннях|ru|Унитарное преобразование}}. Такім чынам, гэтая сітуацыя супярэчыць зыходным пастулатам квантавай механікі. ==== Уласцівасці выпраменьвання Хокінга ==== [[Выпраменьванне Хокінга|Выпраменьваннем Хокінга]] называюць гіпатэтычны працэс выпускання разнастайных [[элементарная часціца|элементарных часціц]], пераважна [[фатон]]аў, чорнай дзірой. [[тэрмадынаміка чорных дзір|Тэмпературы]] вядомых астраномам чорных дзір занадта малыя, каб выпраменьванне Хокінга ад іх можна было б зафіксаваць — масы дзір занадта вялікія. Таму да гэтага часу эфект не пацверджаны назіраннямі. Згодна з [[Агульная тэорыя адноснасці|АТА]], пры ўтварэнні Сусвету маглі б нараджацца [[першасныя чорныя дзіркі|першасныя чорныя дзіры]], некаторыя з якіх (з пачатковай масай 10¹² кг) павінны былі б заканчваць выпарацца ў наш час. Паколькі інтэнсіўнасць выпарэння расце з памяншэннем памеру чорнай дзіры, то апошнія стадыі павінны быць па сутнасці выбухам чорнай дзіры. Пакуль такіх выбухаў зарэгістравана не было. Вядома пра спробу даследавання «выпраменьвання Хокінга» на аснове мадэлі — аналага [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] для [[белая дзірка|белай дзіры]], у ходзе фізічнага эксперыменту, праведзенага даследчыкамі з [[Міланскі ўніверсітэт|Міланскага ўніверсітэта]]<ref> {{артыкул |спасылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |загаловак = Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |аўтар = F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год = 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |title= Впервые получено излучение Хоукинга |author= Александр Будик |publisher= [[3DNews]] |datepublished= 28 сентября 2010 года |accessdate= 9 октября 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |archivedate= 4 кастрычніка 2010 |url-status= dead }}</ref>. ==== Заключныя стадыі выпарэння чорнай дзіры ==== Выпарэнне чорнай дзіры — квантавы працэс. Справа ў тым, што паняцце аб чорнай дзірцы як аб’екце, які нічога не выпраменьвае, а можа толькі паглынаць матэрыю, справядліва да таго часу, пакуль не ўлічваюцца квантавыя эфекты. У [[квантавая механіка|квантавай жа механіцы]], дзякуючы [[тунэльны эфект|тунэляванню]], з’яўляецца магчымасць пераадольваць патэнцыяльныя бар’еры, непераадольныя для няквантавай сістэмы. Сцвярджэнне, што канчатковы стан чорнай дзіры стацыянарны, правільнае толькі ў рамках звычайнай, не квантавай тэорыі прыцягнення. Квантавыя эфекты вядуць да таго, што на самай справе чорная дзіра павінна бесперапынна выпраменьваць, губляючы пры гэтым сваю энергію. Пры гэтым тэмпература і скорасць выпраменьвання растуць са стратай чорнай дзірой сваёй масы, і фінальныя стадыі працэсу павінны нагадваць выбух. Што застанецца ад чорнай дзіры ў фінале выпарэння, дакладна не вядома. Магчыма, застаецца [[планкаўская чорная дзірка|планкаўская чорная дзіра]] мінімальнай масы, магчыма, дзіра выпараецца цалкам. Адказ на гэтае пытанне павінна даць пакуль не распрацаваная [[квантавая тэорыя гравітацыі]]<ref name="NovFrol133"/>. Факт устойлівасці чорных дзірак, якія верцяцца, (вядомых таксама як чорныя дзіры Кера), накладвае абмежаванні на масу [[фатон]]аў у некаторых тэорыях, якія з’яўляюцца пашырэннямі [[Стандартная мадэль|Стандартнай мадэлі]]<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Черные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны]</ref>. ==== Спектр мас квантавых чорных дзірак ==== У 1966 годзе Маркавым было выказана здагадка аб існаванні элементарнай часціцы з экстрэмальна вялікай масай — [[максімон]]а. Больш цяжкія часціцы, даўжыня [[хвалі дэ Бройля]] якіх меншая за іх гравітацыйны радыус, магчыма, з’яўляюцца квантавымі чорнымі дзірамі. Так як усе вядомыя квантавыя часціцы маюць строга вызначаныя магчымыя значэнні масы, то ўяўляецца, што і квантавыя чорныя дзіры таксама павінны мець дыскрэтны спектр цалкам вызначаных мас. Знаходжаннем спектра мас квантавых чорных дзірак займаецца квантавая тэорыя гравітацыі<ref name="Berezin">{{артыкул|аўтар=В. А. Березин|загаловак=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых черных дырах|спасылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf|мова=ru|выданне=Физика элементарных частиц и атомного ядра|год=2003|том=34|выпуск=7|старонкі=48-111|issn=1814-7445|archive-date=18 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018220314/http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf}}— Раздел 2.4. Квантованный спектр масс. — Архивировано из первоисточника 2012-06-01.</ref>. ==== Узаемадзеянне планкаўскіх чорных дзірак з элементарнымі часціцамі ==== Планкаўская чорная дзіра — гіпатэтычная чорная дзіра з мінімальна магчымай масай, якая роўная [[Планкаўская маса|планкаўскай масе]]. Такі аб’ект тоесны гіпатэтычнай элементарнай часціцы з (меркавана) максімальна магчымай масай — максімону. Магчыма, што планкаўская чорная дзіра з’яўляецца канчатковым прадуктам эвалюцыі звычайных чорных дзірак, стабільная і больш не схільная выпраменьванню Хокінга. Вывучэнне ўзаемадзеянняў такіх аб’ектаў з элементарнымі часціцамі можа праліць святло на розныя аспекты [[Квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]] і [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]]<ref name="NovFrol133" />{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.4. Элементарные черные дыры (максимоны). Виртуальные черные дыры и пенная структура пространства-времени.}}. === Астрафізічныя аспекты фізікі чорных дзірак === ==== Мембранная парадыгма ==== У фізіцы чорных дзірак мембранная парадыгма з’яўляецца карыснай мадэллю для візуалізацыі і вылічэння эфектаў, якія прадказваюцца агульнай тэорыяй адноснасці, без прамога разгляду вобласці навакол гарызонту падзей чорнай дзіры. У гэтай мадэлі чорная дзіра ўяўляецца як класічная паверхня (або мембрана), якая выпраменьвае, досыць блізкая да гарызонту падзей — расцягнуты гарызонт. Гэты падыход да тэорыі чорных дзірак быў сфармуляваны ў працах Дамура і незалежна Знаека канца 1970-х-пачатку 1980-х і развіты на аснове метаду 3 + 1-расшчаплення прасторы-часу Кіпам Торнам, Рычардам Прайсам і Дугласам Мак-Дональдам{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=5.}}{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|с=271.}}. ==== Акрэцыя рэчыва ў дзіру ==== [[Акрэцыя]]й называюць працэс падзення рэчыва на касмічнае цела з навакольнай прасторы. Пры акрэцыі на чорныя дзіры звышгарачы [[акрэцыйны дыск]] назіраецца як рэнтгенаўская крыніца<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354|title=Аккреция|work="Физическая Энциклопедия" / Phys.Web.Ru|publisher=Astronet|lang=ru|accessdate=2012-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354|archivedate=6 снежня 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362|title=Аккреция|author=Г. С. Бисноватый-Коган|date=1986|work=Физика Космоса|publisher=Astronet|accessdate=2012-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205184215/http://astronet.ru/db/msg/1186362|archivedate=5 снежня 2010|url-status=live}}</ref>. ==== Анатомія чорных дзірак Сусвету ==== Калі супермасіўная зорка калапсуе ў чорную дзіру, яна не становіцца настолькі маленькай, каб больш не мець ніякага фізічнага памеру. Гэта яе шчыльная, паменшаная мадэль, але яна пры гэтым змяшчае тую ж колькасць масы, што і зыходная зорка. Галоўная асаблівасць чорнай дзіры гэта тое, што вядома як сінгулярнасць, і яна вызначае яе цэнтр. Вобласць, дзе фундаментальныя законы фізікі і самой тканіны прасторы спыняюць сваё існаванне. {{нп3|Сінгулярнасць|Сінгулярнасць|ru|Сингулярность}} — гэта нябачны бар’ер, званы гарызонтам падзей. Ён азначае сабой з’яўленне знешняй мяжы чорнай дзіры, што праяўляецца экстрэмальным гравітацыйным прыцягненнем. Гэта пункт, адкуль няма вяртання. Усё, што перасякае гарызонт падзей, нават святло, асуджана. [[Гарызонт падзей|Гарызонтам падзей]] з’яўляецца пункт, у якім [[другая касмічная скорасць]] роўная [[Скорасць святла|скорасці святла]]. Унутры чорнай дзіры гэтая скорасць перавышае скорасць святла. Паколькі нішто не можа рухацца хутчэй святла, нішто і не можа вырвацца з-за гарызонту падзей. Як толькі аб’ект апынецца за яго межамі, яго чакае сінгулярнасць. Паколькі гравітацыя ўзрастае ўсё больш пры такой высокай скорасці, яна дзейнічае на часткі гэтага аб’екта. Падобныя прыліўныя сілы відазмяняюць сам аб’ект, які, пасля будзе працягнуты ў доўгую і тонкую струну, пасля чаго перастане існаваць ў сусвеце. Адлегласць паміж сінгулярнасцю і гарызонтам падзей вядомы як [[радыус Шварцшыльда]]. Чым больш масіўныя чорная дзіра, тым больш яе радыус Шварцшыльда. Калі Сонца было б чорнай дзірой, яе радыўс Шварцшыльда быў 3 км. Тыповая чорная дзіра з масай у 10 разоў больш Сонца будзе мець радыўс Шварцшыльда 30 кіламетраў. Паколькі святло не можа вырвацца з масіўных чорных дыр, яны не могуць быць бачнымі. Таму, каб шукаць чорныя дзіры, можна спадзявацца толькі на ўскосныя доказы іх існавання. Адным са спосабаў пошуку чорнай дзіры, з’яўляюцца знаходжанне абласцей у адкрытым космасе, якія валодаюць вялікай вагой і знаходзяцца ў цёмнай прасторы. Пры пошуку падобных тыпаў аб’ектаў, астраномы выявілі іх у двух асноўных галінах: у {{нп3|Цэнтр галактыкі|цэнтрах галактык|ru|Центр галактики}} і ў {{нп3|Падвойныя зорныя сістэмы|падвойных зорных сістэмах|ru|Двойная звёздная система}} нашай [[Галактыка|Галактыкі]]<ref>http://v-kosmose.com/chernyie-dyiryi-v-kosmose/</ref>. == Нявырашаныя праблемы фізікі чорных дзірак == * Невядомы доказ [[Прынцып касмічнай цэнзуры|прынцыпу касмічнай цэнзуры]], а таксама дакладная фармулёўка ўмоў, пры якіх ён выконваецца{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=99|1986}}. * Невядомы доказ у агульным выпадку «[[Тэарэма пра адсутнасць валасоў|тэарэмы пра адсутнасць валасоў]]» ля чорнай дзіры{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=132|1986}}. * Адсутнічае поўная і скончаная тэорыя магнітасферы чорных дзірак{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=151|1986}}. * Невядома дакладная формула для вылічэння ліку розных станаў сістэмы, калапс якой прыводзіць да ўзнікнення чорнай дзіры з зададзенымі масай, момантам колькасці руху і зарадам{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=267|1986}}. * Што застаецца пасля завяршэння працэсу квантавага распаду чорнай дзіры{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=291|1986}}? == Гл. таксама == * [[Белая дзірка|Белая дзіра]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|17|Чорныя дзіры||279—280}} * {{кніга |аўтар = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |загаловак = Гравитация |выдавецтва = Мир |год = 1977 |старонак = 512 |том = 3 |ref = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3 }} * {{кніга |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Физика черных дыр |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1986 |старонак = 328 |ref = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр }} * {{кніга |загаловак = Чёрные дыры: Мембранный подход |арыгінал = Black Holes: The membrane paradigm |спасылка = |адказны = Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда |выданне = Пер. с англ |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1988 |старонак = 428 |isbn = 5030010513 |ref = Чёрные дыры: Мембранный подход }} * {{кніга |аўтар = Robert M. Wald. |загаловак = General Relativity |спасылка = http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 1984 |isbn = 978-0-226-87033-5 |ref = Wald }} * {{кніга |аўтар = А. М. Черепащук. |загаловак = Чёрные дыры во Вселенной |выдавецтва = Век 2 |год = 2005 |старонак = 64 |серыя = Наука сегодня |isbn = 5-85099-149-2 |тыраж = 2500 }} * {{кніга |аўтар = К. Торн |загаловак = Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |выдавецтва = М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год = 2009 |старонак = |isbn = |тыраж = |ref = К. Торн. Черные дыры и складки времени }} * {{артыкул |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Чёрные дыры во Вселенной |спасылка = http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |выданне = Успехи физических наук |год = 2001 |том = 131 |нумар = 3 |старонкі = 307—324 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archivedate = 31 сакавіка 2007 }} * {{кніга | аўтар = Уильям Дж. Кауфман. | загаловак = Космические рубежи теории относительности | спасылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html | месца = М. | выдавецтва = Мир | год = 1981 | старонкі = 352 | ref = Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности }} * {{кніга | аўтар = Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. | загаловак = Космос: Сборник. Научно - популярная литература | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Дет. лит | год = 1976 | старонак = 223 }} * {{кніга | аўтар = Д. А. Киржниц, В. П. Фролов. | загаловак = Прошлое и будущее Вселенной | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Наука | год = 1986 | старонак = 61 }} * {{кніга | аўтар = Л. Бриллюен. | загаловак = Наука и теория информации | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = ГИФМЛ | год = 1960 | старонак = }} * {{кніга | аўтар = С. Х. Карпенков. | загаловак = Концепции современного естествознания | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Высш. школа | год = 2003 | старонак = }} * {{кніга |аўтар = Leonard Susskind. |загаловак = The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |выдавецтва = Back Bay Books |год = 2008 |allpages = VIII + 472 |ref = Susskind }} == Спасылкі == {{commons|Category:Black hole}} * [http://postnauka.ru/video/1924 Чёрные дыры] // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012) * [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры — что это. Описание. Фото.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=24 ліпеня 2014 }} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии * У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)] * [http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html |date=14 студзеня 2012 }} * [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру] * Эмиль Ахмедов. [http://postnauka.ru/video/1924 «Черные дыры»], из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео) * [http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] * [http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=29 мая 2012 }} * [http://www.dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=16 кастрычніка 2010 }} * [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306110854/http://inkafilm.ru/view?film_id=661 |date=6 сакавіка 2016 }} (видео) * [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715220011/http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 |date=15 ліпеня 2014 }}, цикл лекций «ACADEMIA» (видео) * [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=18 студзеня 2013 }} (видео) * [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011 * [http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal Чёрные дыры — корона чёрных дыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903055743/http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal |date=3 верасня 2014 }} * [http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html Реликтовые черные дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html |date=22 жніўня 2013 }} {{Чорныя дзіркі}} {{зоркі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы]] [[Катэгорыя:Астрафізіка]] [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі|*]] [[Катэгорыя:Метафары]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] d5gs2y36sgsjmq76i1ggnuyjargidmm 5181806 5181805 2026-08-16T10:57:41Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Чорная дзірка]] у [[Чорная дзіра]] па-над перасылкай: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка" 5181805 wikitext text/x-wiki [[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|міні|Чорная дзіра ў цэнтры галактыкі [[M87 (аб’ект Месье)|M87]]. Гэтая чорная дзіра была першай, чый малюнак атрымалі наўпрост<ref>[https://nn.by/?c=ar&i=228611 Навукоўцы зрабілі першы ў свеце ФОТАздымак чорнай дзіркі]</ref>.]] [[Выява:M87 jet.jpg|thumb|250px|Выява, атрыманая з дапамогай тэлескопа «[[тэлескоп Хабл|Хабл]]»: [[Актыўная галактыка]] [[M87 (аб’ект Месье)|M87]]. У ядры галактыкі, меркавана, знаходзіцца чорная дзіра. На здымку бачны [[рэлятывісцкі паток]] даўжынёй каля 5 тысяч [[Светлавы год|светлавых гадоў]].]] {{Агульная тэорыя адноснасці}} '''Чо́рная дзіра́'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/tsblm2022/%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B0|title=дзіра - Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы (І. Л. Капылоў, 2022, актуальны правапіс)|website=verbum.by|access-date=2026-08-16}}</ref> — вобласць у [[Прастора-час|прасторы-часе]], [[гравітацыя|гравітацыйнае прыцягненне]] якой настолькі вялікае, што пакінуць яе не могуць нават аб’екты, якія рухаюцца са [[скорасць святла|скорасцю святла]], у тым ліку [[Фатон|кванты]] самога [[Святло|святла]]. Мяжа гэтай вобласці называецца [[гарызонт падзей|гарызонтам падзей]], а яе характэрны памер — [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]]. У найбольш простым выпадку сферычнай сіметрычнай чорнай дзіры ён роўны [[Радыус Шварцшыльда|радыусу Шварцшыльда]]. Тэарэтычна магчымасць існавання такіх абласцей прасторы-часу вынікае з некаторых дакладных рашэнняў [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]], першае<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|title=Чёрная дыра|accessdate=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=live}}</ref> з якіх было атрымана [[Карл Шварцшыльд|Карлам Шварцшыльдам]] у 1915 годзе. Дакладны вынаходнік тэрміна невядомы<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|accessdate=2009-11-26|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>, але само абазначэнне было папулярызавана [[Джон Арчыбальд Уілер|Джонам Арчыбальдам Уілерам]] і ўпершыню публічна ўжыта ў папулярнай лекцыі «Наш Сусвет: вядомае і невядомае» ({{lang-en|Our Universe: the Known and Unknown}}) 29 снежня 1967 года{{efn|Тэкст лекцыі быў апублікаваны ў часопісе студэнцкага таварыства «Phi Beta Kappa» The American Scholar (Vol. 37, no 2, Spring 1968) і таварыства «Sigma Xi» American Scientist, 1968, Vol. 56, No. 1, Pp. 1—20. Старонка з гэтай працы ёсць у кнізе V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), p. 5.}}. Раней падобныя [[астрафізіка|астрафізічныя]] аб’екты называлі «скалапсаваўшыя зоркі» або «калапсары» ({{lang-en|Collapsed stars}}), а таксама «застылыя зоркі» ({{lang-en|Frozen stars}}){{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=9.}}. Пытанне аб рэальным існаванні чорных дзірак цесна звязана з тым, наколькі дакладная тэорыя гравітацыі, з якой вынікае іх існаванне. У сучаснай фізіцы стандартнай тэорыяй гравітацыі, лепш за ўсё пацверджанай эксперыментальна, з’яўляецца [[агульная тэорыя адноснасці]] (АТА). Яна ўпэўнена прадказвае магчымасць утварэння чорных дзірак (але іх існаванне магчыма і ў рамках іншых (не ўсіх) мадэлей). Таму назіраныя дадзеныя аналізуюцца і інтэрпрэтуюцца, перш за ўсё, у кантэксце АТА, хоць, строга кажучы, гэтая тэорыя не з’яўляецца эксперыментальна пацверджанай для ўмоў, адпаведных вобласці прасторы-часу ў непасрэднай блізкасці ад чорных дзірак зорных мас (аднак добра пацверджана ва ўмовах, адпаведных звышмасіўным чорным дзірам)<ref name="estlichd">http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |date=29 ліпеня 2013 }}</ref>. Таму сцвярджэнні аб непасрэдных доказах існавання чорных дзірак, у тым ліку і ў гэтым артыкуле ніжэй, строга кажучы, варта разумець у сэнсе пацвярджэння існавання астранамічных аб’ектаў, такіх шчыльных і масіўных, якія маюць некаторыя іншыя назіраныя ўласцівасці, што іх можна інтэрпрэтаваць як чорныя дзіры агульнай тэорыі адноснасці<ref name="estlichd"/>. Акрамя таго, чорнымі дзірамі часта называюць аб’екты, не строга адпаведныя дадзенаму вышэй азначэнню, а якія толькі набліжаюцца па сваіх уласцівасцях да такой чорнай дзіры — напрыклад, гэта могуць быць калапсуючыя зоркі на позніх стадыях калапсу. У сучаснай астрафізіцы гэтаму адрозненню не надаецца вялікага значэння<ref name="Popov">{{артыкул |аўтар = Сергей Попов. |загаловак = Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |спасылка = http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |выданне = Троицкий Вариант |тып = газета |год = 27 октября 2009 |выпуск = 21 (40N) |старонкі = 6—7 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/ |archivedate = 5 лістапада 2009 }}</ref>, бо назіраныя праявы «амаль скалапсаваўшай» («замарожанай») зоркі і «сапраўднай» («адвечнай») чорнай дзіры практычна аднолькавыя. Гэта адбываецца таму, што адрозненні фізічных палёў вакол калапсара ад такіх для «адвечнай» чорнай дзіры памяншаюцца па ступенных законах з характэрным часам парадку гравітацыйнага радыуса, падзеленага на [[скорасць святла]]{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»? — С. 78—81.}}. Адрозніваюць 4 сцэнарыі ўтварэння чорных дзірак, два рэалістычныя: [[гравітацыйны калапс]] (сцісканне) досыць масіўнай зоркі; калапс цэнтральнай часткі галактыкі або протагалактычнага газу; і два гіпатэтычныя: фарміраванне чорных дзірак адразу пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]] (першасныя чорныя дзіры); узнікненне ў [[Ядзерная рэакцыя|ядзерных рэакцыях]] высокіх энергій. == Гісторыя ўяўленняў аб чорных дзірах == === «Чорная зорка» Мічэла (1784-1796) === {{Урэзка | Шырыня = 40% | Выраўноўванне = right | Загаловак = «Чорная дзіра» Мічэла | Змест = У ньютанаўскім полі прыцягнення для часціц, якія знаходзяцца на бесканечнасці, з улікам закона захавання энергіі: <math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math> гэта значыць: <math> v^2 = {2GM \over r}.</math> Няхай гравітацыйны радыус <math>r_g</math> — адлегласць ад прыцягваючай масы, на якой скорасць часціцы становіцца роўнай скорасці святла <math>v = c.</math> Тады <math>r_g = {2GM \over c^2}.</math> }} Канцэпцыя масіўнага цела, гравітацыйнае прыцягненне якога настолькі вялікае, што скорасць, неабходная для пераадолення гэтага прыцягнення ([[другая касмічная скорасць]]), роўная або перавышае [[скорасць святла]], упершыню была выказана ў 1784 годзе {{нп5|Джон Мічэл|Джонам Мічэлам|ru|Мичелл, Джон}} у пісьме, якое ён паслаў у [[Лонданскае каралеўскае таварыства|Каралеўскае таварыства]]. Пісьмо ўтрымлівала разлік, з якога вынікала, што для цела з радыусам у 500 сонечных радыусаў і са шчыльнасцю [[Сонца]] [[другая касмічная скорасць]] на яго паверхні будзе роўная скорасці святла<ref>Alan Ellis. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=6 кастрычніка 2017 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Такім чынам, святло не зможа пакінуць гэтае цела, і яно будзе нябачным<ref name="Levin"> {{артыкул |аўтар = А. Левин |загаловак = История чёрных дыр |выданне = Популярная механика |спасылка = http://elementy.ru/lib/164648 |выдавецтва = ООО «Фэшн Пресс» |год = 2005 |старонкі = 52-62 |нумар = 11 }}</ref>. Мічэл выказаў здагадку, што ў космасе можа існаваць мноства такіх недаступных назіранню аб'ектаў. У 1796 годзе [[П’ер-Сімон Лаплас|Лаплас]] уключыў абмеркаванне гэтай ідэі ў сваю працу «Exposition du Systeme du Monde», аднак у наступных выданнях гэты раздзел быў апушчаны. Тым не менш, менавіта дзякуючы Лапласу гэтая думка атрымала некаторую вядомасць<ref name="Levin" />. === Пасля Мічэла, да Шварцшыльда (1796-1915) === На працягу [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ідэя цел, нябачных з прычыны сваёй масіўнасці, не выклікала вялікай цікавасці ў навукоўцаў. Гэта было звязана з тым, што ў рамках класічнай фізікі скорасць святла не мае фундаментальнага значэння. Аднак у канцы XIX — пачатку [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] было ўстаноўлена, што сфармуляваныя [[Джэймс Максвел|Максвелам]] законы [[электрадынаміка|электрадынамікі]], з аднаго боку, выконваюцца ва ўсіх [[інерцыяльная сістэма адліку|інерцыяльных сістэмах адліку]], а з другога боку, не маюць інварыянтнасці адносна [[Пераўтварэнні Галілея|пераўтварэнняў Галілея]]. Гэта азначала, што ўяўленні аб характары пераходу ад адной інерцыяльнай сістэмы адліку да іншай, якія склаліся ў фізіцы, маюць патрэбу ў значнай карэкціроўцы. У ходзе далейшай распрацоўкі электрадынамікі [[Хендрык Лорэнц|Лорэнцам]] была прапанавана новая сістэма пераўтварэнняў прасторава-часавых каардынат (вядомых сёння як [[пераўтварэнні Лорэнца]]), адносна якіх [[ураўненні Максвела]] заставаліся інварыянтнымі. Развіваючы ідэі Лорэнца, [[Анры Пуанкарэ|Пуанкарэ]] выказаў здагадку, што ўсе іншыя фізічныя законы таксама інварыянтныя адносна гэтых пераўтварэнняў. У 1905 годзе [[Альберт Эйнштэйн|Эйнштэйн]] выкарыстаў канцэпцыі Лорэнца і Пуанкарэ ў сваёй [[Спецыяльная тэорыя адноснасці|спецыяльнай тэорыі адноснасці]] (СТА), у якой ролю закона пераўтварэння інерцыйных сістэм адліку канчаткова перайшла ад пераўтварэнняў Галілея да пераўтварэнняў Лорэнца. Класічная (галілееўска-інварыянтная) механіка была пры гэтым заменена на новую, лорэнц-інварыянтную рэлятывісцкую механіку. У рамках апошняй скорасць святла аказалася крайняй скорасцю, якую можа развіць фізічнае цела, што радыкальна змяніла значэнне чорных дзір у тэарэтычнай фізіцы. Аднак ньютанаўская тэорыя прыцягнення (на якой грунтавалася першапачатковая тэорыя чорных дзір) не з’яўляецца лорэнц-інварыянтнай. Таму яна не можа быць прыменена да цел, якія рухаюцца з калясветлавымі і светлавой скарасцямі. Пазбаўленая гэтага недахопу рэлятывісцкая тэорыя прыцягнення была створана, у асноўным, Эйнштэйнам (які сфармуляваў яе канчаткова да канца 1915 года) і атрымала назву [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] (АТА)<ref name="Levin" />. Менавіта на ёй і грунтуецца сучасная тэорыя астрафізічных чорных дзір<ref name="Popov" />. Па сваім характары АТА з’яўляецца геаметрычнай тэорыяй. Паводле гэтай тэорыі, [[гравітацыйнае поле]] ўяўляе сабой праяву скрыўлення прасторы-часу (якая, такім чынам, аказваецца псеўдарыманавым, а не псеўдаэўклідавым, як у спецыяльнай тэорыі адноснасці). Сувязь скрыўлення прасторы-часу з характарам размеркавання і руху мас, якія заключаюцца ў ёй, даецца асноўнымі ўраўненнямі тэорыі — [[Ураўненні Эйнштэйна|ураўненнямі Эйнштэйна]]. {{Урэзка | Загаловак = Скрыўленне прасторы | Змест = (Псеўда)рыманавымі называюцца прасторы, якія ў малых маштабах паводзяць сябе «амаль» як звычайныя (псеўда)эўклідавы. Так, на невялікіх участках сферы [[тэарэма Піфагора]] і іншыя факты [[эўклідава геаметрыя|эўклідавай геаметрыі]] выконваюцца з вельмі вялікай дакладнасцю. У свой час гэтая акалічнасць і дазволіла пабудаваць эўклідавы геаметрыі на аснове назіранняў над паверхняй Зямлі (якая ў рэчаіснасці не з’яўляецца плоскай, а блізкая да сферычнай). Гэта ж акалічнасць абумовіла і выбар менавіта псеўдарыманавых (а не якіх-небудзь яшчэ) прастор у якасці асноўнага аб’екта разгляду ў АТА: уласцівасці невялікіх участкаў прасторы-часу не павінны моцна адрознівацца ад вядомых з СТА. Аднак у вялікіх маштабах рыманавы прасторы могуць моцна адрознівацца ад эўклідавых. Адной з асноўных характарыстык такога адрознення з’яўляецца паняцце {{нп5|тэнзар крывізны|крывізны|ru|Тензор кривизны}}. Сутнасць яго заключаецца ў наступным: эўклідавы прасторы маюць уласцівасць абсалютнага паралелізму: вектар <math>X',</math> які атрымліваецца ў выніку {{нп5|паралельнае перанясенне|паралельнага перанясення|ru|Параллельное перенесение}} вектара <math>X</math> уздоўж любога замкнёнага шляху, супадае з зыходным вектарам <math>X.</math> Для рыманавых прастор гэта ўжо не заўсёды так, што можа быць лёгка паказана на наступным прыкладзе. Дапусцім, што назіральнік стаў на скрыжаванні экватара з нулявым мерыдыянам тварам на ўсход і пачаў рухацца ўздоўж экватара. Дайшоўшы да пункта з даўгатой 180°, ён змяніў кірунак руху і пачаў рухацца па мерыдыяне да поўначы, не змяняючы кірунку погляду (гэта значыць цяпер ён глядзіць направа па ходу). Калі ён такім чынам пяройдзе праз паўночны полюс і вернецца ў зыходную кропку, то акажацца, што ён стаіць тварам на захад (а не на ўсход, як першапачаткова). Інакш кажучы, вектар, паралельна перанесены ўздоўж маршруту руху назіральніка, «пракруцілі» адносна зыходнага вектара. Характарыстыкай велічыні такога «пракручвання» і з’яўляецца крывізна<ref>Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Теория поля. — Издание 8-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2006. — 534 с. — («Теоретическая физика», том II). — ISBN 5-9221-0056-4. — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}} == Рашэнні ўраўненняў Эйнштэйна для чорных дзір == Паколькі чорныя дзіры з’яўляюцца лакальнымі і адносна кампактнымі ўтварэннямі, то пры пабудове іх тэорыі звычайна не ўлічваюць наяўнасць [[касмалагічная пастаянная|касмалагічнай пастаяннай]], бо яе эфекты для такіх характэрных памераў задачы невымерна малыя. Тады стацыянарныя рашэнні для чорных дзір у рамках [[Агульная тэорыя адноснасці|АТА]], дапоўненай вядомымі матэрыяльнымі палямі, характарызуюцца толькі трыма параметрамі: [[маса]]й ({{math|''M''}}), [[момант імпульсу|момантам імпульсу]] ({{math|''L''}}) і [[электрычны зарад|электрычным зарадам]] ({{math|''Q''}}), якія складаюцца з адпаведных характарыстык цел і выпраменьванняў, якія ўвайшлі ў чорную дзіру пры [[гравітацыйны калапс|калапсе]] ці зваліліся ў яе пазней (калі ў прыродзе існуюць [[магнітны манаполь|магнітныя манаполі]], то чорныя дзіры могуць мець таксама [[магнітны зарад]] {{math|''G''}}{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|name="hairs"|loc=§ 6.1. «Черные дыры не имеют волос», с. 112.}}, але пакуль падобныя часціцы не выяўлены). Любая чорная дзіра імкнецца пры адсутнасці знешніх уздзеянняў стаць стацыянарнай, што было даказана намаганнямі многіх фізікаў-тэарэтыкаў, з якіх асабліва трэба адзначыць уклад нобелеўскага лаўрэата [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманьяна Чандрасекара]], пяру якога належыць фундаментальная для гэтага кірунку манаграфія «Матэматычная тэорыя чорных дзір»<ref name="Chandrasekhar">{{кніга |аўтар = [[Субраманьян Чандрасекар]]. |загаловак = Математическая теория черных дыр. В 2-х томах |арыгінал = Mathematical theory of black holes |спасылка = http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |адказны = Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1986 }}</ref>. Больш таго, уяўляецца, што ніякіх іншых характарыстык, акрамя гэтых трох, у чорнай дзіры, якая не ўзбуралася звонку, быць не можа, што фармулюецца ў вобразнай фразе Уілерам: «Чорныя дзіры не маюць валасоў»<ref name="hairs" />. Рашэнні ўраўненняў Эйнштэйна для чорных дзір з адпаведнымі характарыстыкамі: {| class="wikitable" style="margin:1em auto" | Характарыстыка ЧД || Без кручэння || Круціцца |- | Без зарада || [[#Рашэнне Шварцшыльда|Рашэнне Шварцшыльда]] || [[#Рашэнне Кера|Рашэнне Кера]] |- | Зараджаная || [[#Рашэнне Райснера — Нордстрама|Рашэнне Райснера — Нордстрама]] || [[#Рашэнне Кера — Ньюмена|Рашэнне Кера — Ньюмена]] |} * Рашэнне Шварцшыльда (1916 год, Карл Шварцшыльд) — статычнае рашэнне для сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры без кручэння і без электрычнага зарада. * Рашэнне Райснера — Нордстрама (1916 год, Ханс Райснер і 1918 год, Гунар Нордстрам) — статычнае рашэнне сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры з зарадам, але без кручэння. * Рашэнне Кера (1963 год, Рой Кер) — стацыянарнае, восевасіметрычнае рашэнне для чорнай дзіры, якая верціцца, але без зарада. * Рашэнне Кера — Ньюмена (1965 год, Э. Т. Ньюмен, Э. Кауч, К. Чынапарэд, Э. Экстан, Э. Пракаш і Р. Торэнс)<ref>{{артыкул|аўтар=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J.|загаловак=Metric of a rotating charged mass|выданне=[[Journal of Mathematical Physics]]|год=1965|том=6|старонкі=918|doi=10.1063/1.1704351 |issn=0022-2488 }}</ref> — найбольш поўнае на дадзены момант рашэнне: стацыянарнае і восесіметрычнае, залежыць ад усіх трох параметраў. Рашэнне для чорнай дзіры, якая верціцца, надзвычай складанае. Яго вывад быў апісаны Керам у 1963 годзе вельмі коратка<ref>{{артыкул |аўтар = Kerr, R. P. |загаловак = Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |мова = en |выданне = Physical Review Letters |год = 1963 |том = 11 |старонкі = 237-238 |doi = 10.1103/PhysRevLett.11.237 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }} </ref>, і толькі праз год дэталі былі апублікаваныя Керам і Шыльдам у малавядомых працах канферэнцыі. Падрабязны выклад вываду рашэнняў Кера і Кера — Ньюмена быў апублікаваны ў 1969 годзе ў вядомай працы Дэбнея, Кера і Шыльда<ref name="ksch">{{артыкул |аўтар = Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |загаловак = Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |выданне = [[Journal of Mathematical Physics]] |год = 1969 |том = 10 |старонкі = 1842—1854 |doi = 10.1063/1.1664769 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |мова = en}}</ref>. Паслядоўны вывад рашэння Кера быў таксама праведзены Чандрасекарам больш чым на пятнаццаць гадоў пазней<ref name="Chandrasekhar" />. Лічыцца, што найбольшае значэнне для астрафізікі мае рашэнне Кера, бо зараджаныя чорныя дзіры павінны хутка губляць зарад, прыцягваючы і паглынаючы процілегла зараджаныя іоны і пыл з касмічнай прасторы. Існуе таксама гіпотэза<ref>Агляд тэорыі гл., напрыклад, у:<br />{{артыкул | аўтар = Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. | загаловак = The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst | спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R | мова = en | выданне = COSMOLOGY AND GRAVITATION: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation | тып = AIP Conference Proceedings | год = 2007 | том = 910 | старонкі = 55-217 }}</ref>, якая звязвае {{нп5|гама-ўсплёск|гама-ўсплёскі|ru|Гамма-всплеск}} з працэсам выбуховай нейтралізацыі зараджаных чорных дзірак шляхам [[нараджэнне пар|нараджэння з вакууму]] электрон-пазітронных пар, але яна аспрэчваецца шэрагам навукоўцаў<ref name="Page">Гл.: {{артыкул | аўтар = Don N. Page. | загаловак = Evidence Against Astrophysical Dyadospheres | спасылка = http://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 | мова = en | выданне = Astrophysical Journal | год = 2006 | том = 653 | старонкі = 1400-1409 }} і спасылкі далей.</ref>. === Тэарэмы аб «адсутнасці валасоў» === {{main|Тэарэма аб адсутнасці валасоў}} {{нп5|Тэарэма аб адсутнасці валасоў|Тэарэмы аб «адсутнасці валасоў»|ru|Теорема об отсутствии волос}} у чорнай дзіры ({{lang-en|No hair theorem}}) сцвярджаюць, што ў стацыянарнай чорнай дзіры знешніх характарыстык, акрамя масы, [[момант імпульсу|моманту імпульсу]] і вызначаных зарадаў (спецыфічных для розных матэрыяльных палёў), быць не можа (у тым ліку і радыуса), і дэталёвая інфармацыя аб матэрыі будзе страчана (і часткова будзе выпраменьвацца ў прастору) пры калапсе. Вялікі ўклад у доказ падобных тэарэм для розных сістэм фізічных палёў ўнеслі Брэндан Картэр, Вернер Ізраэль, Роджэр Пенроўз, Пётр Крушэль (Chruściel), Маркус Хойслер. Зараз уяўляецца, што дадзеная тэарэма верная для вядомых у цяперашні час палёў, хоць у некаторых экзатычных выпадках, аналагаў якіх у прыродзе не выяўлена, яна парушаецца<ref>{{артыкул | аўтар = Markus Heusler. | загаловак = Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond | спасылка = http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 | мова = en | выданне = Living Reviews in Relativity | год = 1998 | выпуск = 6 | том = 1 }}</ref>. === Рашэнне Шварцшыльда === {{main|Метрыка Шварцшыльда}} ==== Асноўныя ўласцівасці ==== [[Файл:BlackHole.jpg|thumb|250px|Малюнак мастака: [[акрэцыйны дыск]] гарачай [[Плазма|плазмы]], які круціцца вакол чорнай дзіры.]] Згодна з {{нп5|тэарэма Біркгофа (тэорыя адноснасці)|тэарэмай Біркгофа||Birkhoff's theorem (relativity)}}, гравітацыйнае поле любога сферычна сіметрычнага размеркавання матэрыі за яе межамі даецца {{нп5|рашэнне Шварцшыльда|рашэннем Шварцшыльда|ru|решение Шварцшильда}}. Таму слаба заверчаныя чорныя дзіры, як і прастора-час паблізу [[Сонца]] і [[Зямля (планета)|Зямлі]], у першым прыбліжэнні таксама апісваюцца гэтым рашэннем. Дзве важнейшыя рысы, уласцівыя чорным дзірам у мадэлі Шварцшыльда — гэта наяўнасць [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] (ён па азначэнні ёсць у любой чорнай дзіры) і [[гравітацыйная сінгулярнасць|сінгулярнасці]], якая аддзелена гэтым гарызонтам ад астатняга Сусвету<ref name="Levin" />. Рашэннем Шварцшыльда дакладна апісваецца ізаляваная незараджаная чорная дзіра, якая не выпараецца і не круціцца (гэта сферычна сіметрычнае рашэнне ўраўненняў гравітацыйнага поля ([[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]]) у вакууме). Яе гарызонт падзей — гэта сфера, радыус якой вызначаецца з яе плошчы па формуле <math>S=4\pi r^2</math> і называецца [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]] або радыусам Шварцшыльда. Усе характарыстыкі рашэння Шварцшыльда адназначна вызначаюцца адным параметрам — [[маса]]й. Так, гравітацыйны радыус чорнай дзіры масы <math>M</math> роўны<ref>{{кніга |аўтар = В.И.Елисеев. |частка = Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |загаловак = Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |спасылка = http://www.maths.ru/7-3.html |месца = М. |выдавецтва = НИАТ |год = 1990 }}</ref> : <math>r_s = {2\,GM \over c^2},</math> дзе {{math|''G''}} — [[гравітацыйная пастаянная]], а {{math|''c''}} — [[скорасць святла]]. Чорная дзіра з масай, роўнай масе Зямлі, мела б радыус Шварцшыльда каля 9 мм (гэта значыць Зямля магла б стаць чорнай дзірой, калі б хто-небудзь змог сціснуць яе да такога памеру). Для Сонца радыус Шварцшыльда складае прыкладна 3 км. Аб’екты, памер якіх найбольш блізкі да свайго радыуса Шварцшыльда, але якія яшчэ не з’яўляюцца чорнымі дзірамі, — гэта [[нейтронныя зоркі]]. Можна ўвесці паняцце «сярэдняй шчыльнасці» чорнай дзіры, падзяліўшы яе масу на «аб’ём пад гарызонтам падзей»{{efn|Гэта ўмоўнае паняцце, якое не мае сапраўднага сэнсу такога аб’ёму, а проста па пагадненні роўнае <math>\frac43\pi r_s^3.</math>}}: : <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math> Сярэдняя шчыльнасць падае з ростам масы чорнай дзіры. Так, калі чорная дзіра з масай парадку [[сонечная маса|сонечнай]] мае шчыльнасць, якая перавышае ядзерную шчыльнасць, то {{нп5|звышмасіўная чорная дзіра||ru|Сверхмассивная чёрная дыра}} з масай у 109 сонечных мас (існаванне такіх чорных дзір падазраецца ў [[квазар]]аў) мае сярэднюю шчыльнасць каля 20 кг/м³, што істотна менш шчыльнасці вады. Такім чынам, чорную дзіру можна атрымаць не толькі сцісканнем наяўнага аб’ёму рэчыва, але і экстэнсіўным шляхам, г.зн. назапашваючы велізарную колькасць матэрыялу. Для больш дакладнага апісання рэальных чорных дзір неабходны ўлік наяўнасці [[момант імпульсу|моманту імпульсу]]. Акрамя таго, малыя, але канцэптуальна важныя дабаўкі для чорных дзір астрафізічных мас — выпраменьванне Старабінскага і Зяльдовіча і [[выпраменьванне Хокінга]] — вынікаюць з квантавых паправак. Тэорыю, якая ўлічвае гэта, (гэта значыць АТА, у якой правая частка ўраўненняў Эйнштэйна сярэдняя па квантавым стане ад {{нп5|тэнзар энергіі-імпульсу|тэнзара энергіі-імпульсу|ru|Тензор энергии-импульса}}) звычайна называюць «паўкласічнай гравітацыяй». Уяўляецца, што для вельмі малых чорных дзірак гэтыя квантавыя папраўкі павінны стаць вызначальнымі, аднак гэта дакладна не вядома, бо адсутнічае несупярэчлівая мадэль [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]]{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|name="NovFrolOld"|loc=ГЛАВА 9. КВАНТОВЫЕ ЭФФЕКТЫ В ЧЕРНЫХ ДЫРАХ. РОЖДЕНИЕ ЧАСТИЦ}}. ==== Метрычнае апісанне і аналітычны працяг ==== У 1915 годзе [[Карл Шварцшыльд|Шварцшыльд]] выпісаў рашэнні [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]] без [[касмалагічная пастаянная|касмалагічнага члена]] для пустой прасторы ў сферычным сіметрычным статычным выпадку<ref name="Levin" /> (пазней [[Джордж Дэвід Біркгаф|Біркхоф]] паказаў, што дапушчэнне статычнасці залішняе<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archivedate=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref>). Гэта рашэнне аказалася прасторай-часам <math> \mathcal M </math> з тапалогіяй <math> R^2\times S^2</math> і інтэрвалам, які прыводзіцца да выгляду : <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math> дзе : {{math|''t''}} — часавая каардыната, у секундах, : {{math|''r''}} — радыяльная каардыната, у метрах, : {{math|''θ''}} — палярная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''φ''}} — азімутальная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''r''_''s''}} — [[радыус Шварцшыльда]] цела з масай {{math|''M''}}, у метрах. Часавая каардыната адпавядае часападобнаму {{нп5|вектар Кілінга|вектару Кілінга|ru|Вектор Киллинга}} <math>\partial_t</math>, які адказвае за статычнасць прасторы-часу, пры гэтым яе маштаб выбраны так, што <math>t</math> — гэта час, які вымяраецца бесканечна аддаленым гадзіннікам (<math> r=\mathrm{const}\to\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>). Гадзіннік, замацаваны на радыяльнай каардынаце <math>r</math> без кручэння (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>), будзе ісці павольней за гэты аддалены ў <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> разоў за кошт [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйнага запаволення часу]]. Геаметрычны сэнс {{math|''r''}} заключаецца ў тым, што плошча паверхні сферы <math> \{(t,r,\theta,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> ёсць <math>~4\pi r_0^2.</math> Важна, што каардыната {{math|''r''}} прымае толькі значэнні, большыя <math> r_s, </math> а значэнне параметра {{math|''r''}}, у адрозненне ад лапласаўскага выпадку, не з’яўляецца «адлегласцю да цэнтра», бо цэнтра як пункта (падзеі на сапраўднай сусветнай лініі якога-небудзь цела) у шварцшыльдаўскай прасторы <math> \mathcal M </math> наогул няма. Нарэшце, вуглавыя каардынаты {{math|''θ''}} і {{math|''φ''}} адпавядаюць сферычнай сіметрыі задачы і звязаныя з яе трыма [[вектар Кілінга|вектарамі Кілінга]]. З асноўных прынцыпаў АТА вынікае, што такую метрыку створыць (звонку ад сябе) любое сферычнае сіметрычнае цела з радыусам <math>~>r_s</math> і масай <math> M = {c^2r_s\over 2G }. </math> Выдатна, хоць і ў некаторай ступені выпадкова, што велічыня гравітацыйнага радыуса — радыус Шварцшыльда <math>r_s </math> — супадае з гравітацыйным радыусам <math> \,r_g,</math> вылічаным раней Лапласам для цела масы <math> M. </math> Як відаць з прыведзенай формы метрыкі, каэфіцыенты пры {{math|''t''}} і {{math|''r''}} паводзяць сябе паталагічна пры <math> r\to r_s </math>, дзе і размяшчаецца гарызонт падзей чорнай дзіры Шварцшыльда — у такім запісе рашэння Шварцшыльда там маецца {{нп5|каардынатная сінгулярнасць||ru|Координатная сингулярность}}. Гэтыя паталогіі з’яўляюцца, аднак, толькі эфектам выбару каардынат (падобна таму, як у сферычнай сістэме каардынат пры {{math|''θ'' {{=}} 0}} любое значэнне {{math|''φ''}} апісвае адзін і той жа пункт). Прастору Шварцшыльда <math> \mathcal M </math> можна, як кажуць, «працягнуць за гарызонт», і калі там таксама лічыць прастору ўсюды пустой, то пры гэтым узнікае большая прастора-час <math> \tilde{\mathcal M} </math>, якая называецца звычайна максімальна працягнутай прасторай Шварцшыльда або (радзей) прасторай Крускала. Каб пакрыць гэтую большую прастору адзінай каардынатнай картай, можна ўвесці на ёй, напрыклад, каардынаты Крускала — Шэкерса. Інтэрвал <math> \tilde{\mathcal M} </math> у гэтых каардынатах мае выгляд : <math> ds^2 =-F(u,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math> дзе <math> \,F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> а функцыя <math> ~r(u,v) </math> вызначаецца (няяўна) ураўненнем <math> ~(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv. </math> Прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> максімальна, гэта значыць яе ўжо нельга ізаметрычна ўкласці ў большую прастору-час (яе нельга «працягнуць»). Адзначым некалькі выдатных уласцівасцей максімальнага працягу Шварцшыльдаўскай прасторы <math>~\tilde{\mathcal M}: </math> * Яна сінгулярная: каардыната {{math|''r''}} назіральніка, падаючага пад гарызонт, памяншаецца і імкнецца да нуля, калі яго ўласны час {{math|''τ''}} імкнецца да некаторага канечнага значэння <math> ~\tau_0.</math> Аднак яго сусветную лінію нельга працягнуць у вобласць <math> \tau \geqslant\tau_0 ,</math> бо пунктаў з <math>~r=0</math> у гэтай прасторы няма. Такім чынам, лёс назіральніка нам вядомы толькі да некаторага моманту яго (уласнага) часу. * Прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> мае дзве сапраўдныя гравітацыйныя сінгулярнасці: адну ў «мінулым» для любога назіральніка з абласцей I і III, і адну ў «будучыні». * Хоць прастора <math> \mathcal M </math> статычная (відаць, што першая метрыка гэтага раздзела не залежыць ад часу <math>t</math>), прастора <math> \tilde{\mathcal M} </math> такой не з’яўляецца. * Вобласць III таксама ізаметрычная <math> \mathcal M. </math> Такім чынам, прастора Шварцшыльда змяшчае два «сусветы» — «наш» (гэта <math> \mathcal M </math>) і яшчэ адзін такі ж. Вобласць II ўнутры чорнай дзіры, якая злучае іх, называецца {{нп5|мост Эйнштэйна — Розена|мостам Эйнштэйна — Розена|en|Einstein–Rosen bridge}}. Патрапіць у другі сусвет назіральнік, які стартаваў з I і рухаецца павольней святла, не зможа, аднак у прамежак часу паміж перасячэннем гарызонту і трапленнем на сінгулярнасць ён зможа ўбачыць яго. Такая структура прасторы-часу, якая захоўваецца і нават ускладняецца пры разглядзе больш складаных чорных дзір, спарадзіла шматлікія спекуляцыі на тэму магчымых паралельных сусветаў і падарожжаў у іх праз чорныя дзіры як у навуковай літаратуры, так і ў навукова-фантастычнай. Каб прадставіць сабе структуру 4-мернай прасторы-часу <math>~\tilde{\mathcal M},</math> яе зручна ўмоўна разглядаць як эвалюцыю 3-мернай прасторы. Для гэтага можна ўвесці «часавую» каардынату <math> ~T=(u+v)/2 </math> і сячэнні <math>~T=\mathrm{const}</math> (гэта прастора-падобныя паверхні, або «паверхні адначасовасці») ўспрымаць як <math>~\tilde{\mathcal M}</math> «у дадзены момант часу». === Рашэнне Райснера — Нордстрама === Гэта статычнае рашэнне (незалежнае ад часавай каардынаты) ураўненняў Эйнштэйна для сферычна-сіметрычнай чорнай дзіры з зарадам, але без кручэння. Метрыка чорнай дзіры Райснера — Нордстрама: : <math> {d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}), </math> дзе : {{math|''c''}} — скорасць святла, м/с, : {{math|''t''}} — часавая каардыната (час, які вымяраецца на бесканечна аддаленым нерухомым гадзінніку), у секундах, : {{math|''r''}} — радыяльная каардыната (даўжыня «экватара» ізаметрычнай сферы{{efn|Ізаметрычнасць у дадзенай сітуацыі азначае, што ўсе пункты гэтай сферы не адрозніваюцца па сваіх уласцівасцях, гэта значыць, напрыклад, крывізна прасторы-часу і скорасць ходу нерухомага гадзінніка ва ўсіх іх аднолькавая.}}, падзеленая на <math>2\pi</math>), у метрах, : {{math|''θ''}} — палярная вуглавая каардыната, у радыянах, : {{math|''φ''}} — азімутальная вуглавая каардыната, у радыянах, : <math>r_s</math> — [[радыус Шварцшыльда]] (у метрах) цела з масай {{math|''M''}}, : <math>r_Q</math> — маштаб даўжыні (у метрах), які адпавядае электрычнаму зараду {{math|''Q''}} (аналаг радыуса Шварцшыльда, толькі не для масы, а для зарада) вызначаны як : <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math> дзе <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — {{нп5|пастаянная Кулона||en|Coulomb's constant}}. Параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі. Максімальны зарад, які можа мець ЧД Райснера — Нордстрама, роўны <math>Q_{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> дзе {{math|''e''}} — [[зарад электрона]]. Гэта асобны выпадак абмежавання Кера — Ньюмена для ЧД з нулявым [[момант імпульсу|вуглавым момантам]] (<math>J=0,</math>, гэта значыць без кручэння). Пры перавышэнні крытычнага зараду фармальна рашэнне ўраўненняў Эйнштэйна існуе, але «сабраць» такое рашэнне з вонкавага зараджанага рэчыва не атрымаецца: гравітацыйнае прыцягненне не зможа кампенсаваць ўласнае электрычнае адштурхванне матэрыі. Акрамя таго, трэба заўважыць, што ў рэалістычных сітуацыях чорныя дзіры не павінны быць значна зараджанымі<ref name="Page" />. Гэта рашэнне, пры працягу за гарызонт, аналагічна шварцшыльдаўскаму, спараджае дзіўную геаметрыю прасторы-часу, у якой праз чорныя дзіры злучаецца бясконцая колькасць «сусветаў», у якія можна трапляць паслядоўна праз пагружэнні ў чорную дзіру{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Черные дыры с электрическим зарядом].}}<ref name="Chandrasekhar" />. === Рашэнне Кера === [[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|[[Эргасфера]] вакол кераўскай чорнай дзіры.]] Чорная дзіра Кера мае шэраг выдатных уласцівасцей. Вакол гарызонту падзей існуе вобласць — [[эргасфера]], усярэдзіне якой целам немагчыма пакоіцца адносна аддаленых назіральнікаў. Яны могуць толькі круціцца вакол чорнай дзіры ў кірунку яе кручэння<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение]</ref>{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся черные дыры].|name="Kaufman11"}}. Гэты эфект называецца {{нп5|уцягненне інерцыяльных сістэм адліку|«захопліваннем інерцыяльных сістэм адліку»|ru|Увлечение инерциальных систем отсчёта}} ({{lang-en|frame-dragging}}) і назіраецца вакол любога масіўнага цела, якое верціцца, напрыклад, вакол Зямлі або Сонца, але ў значна меншай ступені. Аднак саму эргасферу яшчэ можна пакінуць, гэтая вобласць не з’яўляецца захапляючай. Памеры эргасферы залежаць ад вуглавога моманту кручэння. Параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі. Вуглавы момант ЧД не павінен перавышаць <math>J_{max} = M^2</math>, што таксама ўяўляе сабой асобны выпадак абмежавання Кера — Ньюмена, на гэты раз для чорнай дзіры з нулявым зарадам (<math>Q = 0</math>, гл. ніжэй). У гранічным выпадку <math>J=J_{max}</math> метрыка называецца гранічным рашэннем Кера. Гэта рашэнне таксама спараджае дзіўную геаметрыю прасторы-часу пры яе працягу за гарызонт<ref name="Kaufman11" />. Аднак патрабуецца аналіз устойлівасці адпаведнай канфігурацыі, якая можа быць парушана за кошт узаемадзеяння з квантавымі палямі і іншых эфектаў. Для прасторы-часу Кера аналіз быў праведзены [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманьянам Чандрасекарам]] і іншымі фізікамі. Было выяўлена, што кераўская чорная дзіра — а дакладней яе знешняя вобласць — з’яўляецца ўстойлівай. Аналагічна, як асобныя выпадкі, аказаліся ўстойлівымі шварцшыльдаўскія дзіры, а мадыфікацыя алгарытму дазволіла даказаць ўстойлівасць і райснер-нордстромаўскіх чорных дзірак<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. === Рашэнне Кера — Ньюмена === {{main|Рашэнне Кера — Ньюмена}} Трохпараметрычнае сямейства Кера — Ньюмена — найбольш агульнае рашэнне, адпаведнае канчатковаму стану раўнавагі чорнай дзіры, якая не ўзбураецца знешнімі палямі (паводле {{нп5|тэарэма аб адсутнасці валасоў|тэарэмы аб «адсутнасці валасоў»|ru|Теорема об отсутствии волос}} для вядомых фізічных палёў). У каардынатах Боера — Ліндквіста (Boyer — Lindquist) і геаметрычных адзінках <math>G = c = 1</math> метрыка Кера — Ньюмена даецца выразам: : <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math> :: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math> дзе <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> і <math>a \equiv J/M</math>, дзе <math>J</math> — момант імпульсу. З гэтай формулы лёгка выцякае, што [[гарызонт падзей]] знаходзіцца на радыусе <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> і, такім чынам, параметры чорнай дзіры не могуць быць адвольнымі: [[электрычны зарад]] і [[вуглавы момант]] не могуць быць большыя за значэнні, адпаведныя знікненню гарызонту падзей. Павінны выконвацца наступныя абмежаванні: : <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math> — гэта абмежаванне для ЧД Кера — Ньюмена. Калі гэтыя абмежаванні парушацца, гарызонт падзей знікне, і рашэнне замест чорнай дзіры будзе апісваць так званую {{нп5|голая сінгулярнасць|«голую сінгулярнасць»|ru|Голая сингулярность}}, але такія аб’екты, згодна з распаўсюджанымі перакананнямі, у рэальным Сусвеце існаваць не павінны (паводле пакуль не даказанага, але праўдападобнага [[Прынцып касмічнай цэнзуры|прынцыпа касмічнай цэнзуры]]). Альтэрнатыўна, пад гарызонтам можа знаходзіцца крыніца скалапсаваўшай матэрыі, якая закрывае сінгулярнасць, і таму знешняе рашэнне Кера або Кера — Ньюмена павінна быць неперарыўна састыкавана з унутраным рашэннем [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]] з {{нп5|тэнзар энергіі-імпульсу|тэнзарам энергіі-імпульсу|ru|Тензор энергии-импульса}} гэтай матэрыі. Як заўважыў Б. Картэр (1968), рашэнне Кера — Ньюмена мае двайную [[гірамагнітная адносіна|гірамагнітную адносіну]] <math>g=2</math>, такую ж, як у электрона згодна з [[ураўненне Дзірака|ураўненнем Дзірака]]{{efn|Гісторыя гэтага кірунку для рашэння Кера — Ньюмена выкладаецца ў працы {{артыкул |аўтар = Alexander Burinskii |загаловак = Superconducting Source of the Kerr-Newman Electron |спасылка = http://arxiv.org/abs/0910.5388 |год = 2009 |выданне = Proc. of the XIII Adv. Res.Workshop on HEP (DSPIN-09) |месца = Dubna |старонкі = 439 }}}}. Метрыку Кера — Ньюмена (і проста Кера і Райснера — Нордстрама, але не Шварцшыльда) можна аналітычна працягнуць таксама праз гарызонт такім чынам, каб злучыць у чорнай дзірцы бясконца шмат «незалежных» прастор. Гэта могуць быць як «іншыя» сусветы, так і аддаленыя часткі нашага Сусвету. У такім чынам атрыманых прасторах ёсць {{нп5|замкнутая часападобная крывая|замкнёныя часападобныя крывыя|ru|Замкнутая времениподобная кривая}}: падарожнік можа, у прынцыпе, патрапіць у сваё мінулае, г. зн. сустрэцца з самім сабой. Вакол гарызонту падзей зараджанай чорнай дзіры, якая верціцца, таксама існуе вобласць, якая называецца [[эргасфера]]й і практычна эквівалентная эргасферы з рашэння Кера; стацыянарны назіральнік, які знаходзіцца там, абавязаны круціцца з дадатнай [[вуглавая скорасць|вуглавой скорасцю]] (у бок кручэння чорнай дзіры){{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=Дополнение 33.2. ГЕОМЕТРИЯ КЕРРА — НЬЮМАНА И ЭЛЕКТРОМАГНИТНОЕ ПОЛЕ, c. 88.}}. == Тэрмадынаміка і выпарэнне чорных дзір == Уяўленні аб чорных дзірах як абсалютна паглынаючых аб’ектах былі скарэкціраваны {{нп5|Аляксей Аляксандравіч Старабінскі|Старабінскім|ru|Старобинский, Алексей Александрович}} і [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Зяльдовічам]] у 1974 годзе — для заверчаных чорных дзір, а затым, у агульным выпадку, [[Стывен Хокінг|Хокінгам]] у 1975 годзе. Вывучаючы паводзіны квантавых палёў паблізу чорнай дзіры, Хокінг выказаў здагадку, што чорная дзіра абавязкова выпраменьвае часціцы ў знешнюю прастору і тым самым губляе масу<ref name=Hawking1974>{{Cite journal |last=Hawking |first=S. W. |title=Black hole explosions? |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |journal=Nature |year=1974 |volume=248 |issue=5443 |pages=30–31 |doi=10.1038/248030a0 |bibcode = 1974Natur.248...30H }}</ref>. Гэты эфект называецца [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьваннем (выпарэннем) Хокінга]]. Спрошчана кажучы, [[гравітацыйнае поле]] палярызуе [[вакуум]], у выніку чаго магчыма ўтварэнне не толькі віртуальных, але і рэальных [[нараджэнне пар|пар часціца-антычасціца]]. Адна з часціц, якая апынулася ледзь ніжэй гарызонту падзей, падае ўнутр чорнай дзіры, а другая, якая апынулася ледзь вышэй гарызонту, ляціць, выносячы энергію (гэта значыць частку масы) чорнай дзіры. Магутнасць выпраменьвання чорнай дзіры роўная : <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2},</math> а страта масы : <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}.</math> Як мяркуецца, састаў выпраменьвання залежыць ад памеру чорнай дзіры: для вялікіх чорных дзір гэта ў асноўным бязмасавыя [[фатон]]ы і лёгкія [[нейтрына]], а ў спектры лёгкіх чорных дзір пачынаюць прысутнічаць і цяжкія часціцы. [[Спектр]] хокінгаўскага выпраменьвання для бязмасавых палёў аказаўся строга адпаведным выпраменьванню [[абсалютна чорнае цела|абсалютна чорнага цела]], што дазволіла прыпісаць чорнай дзіры [[тэмпература|тэмпературу]] : <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM},</math> дзе <math>\hbar</math> — [[прыведзеная пастаянная Планка]], <math>c</math> — [[скорасць святла]], <math>k</math> — [[пастаянная Больцмана]], <math>G</math> — [[гравітацыйная пастаянная]], <math>M</math> — маса чорнай дзіры. На гэтай аснове была пабудавана [[тэрмадынаміка чорных дзір]], у тым ліку ўведзена ключавое паняцце энтрапіі чорнай дзіры, якая аказалася прапарцыянальная плошчы яе гарызонту падзей: : <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G},</math> дзе <math>A</math> — плошча [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]]. Скорасць выпарэння чорнай дзіры тым большая, чым меншыя яе памеры<ref name="einstein-online"/>. Выпарэнне чорных дзір зорных (і тым больш галактычных) маштабаў можна не ўлічваць, аднак для {{нп5|першасная чорная дзіра|першасных|ru|Первичная чёрная дыра}} і асабліва для {{нп5|квантавая чорная дзіра|квантавых чорных дзір|en|Micro black hole}} працэсы выпарэння становяцца цэнтральнымі. За кошт выпарэння ўсе чорныя дзіры губляюць масу і час іх жыцця аказваецца канечным: : <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}.</math> Пры гэтым інтэнсіўнасць выпарэння нарастае лавінападобна, і заключны этап эвалюцыі носіць характар выбуху, напрыклад, чорная дзіра масай 1000 тон выпарыцца за час парадку 84 секунд, вылучыўшы энергію, роўную выбуху прыкладна дзесяці мільёнаў [[атамная бомба|атамных бомб]] сярэдняй магутнасці. У той жа час, вялікія чорныя дзіры, тэмпература якіх ніжэй тэмпературы [[рэліктавае выпраменьванне|рэліктавага выпраменьвання]] Сусвету (2,7 К), на сучасным этапе развіцця Сусвету могуць толькі расці, бо іх выпраменьванне мае меншую энергію, чым яны паглынаюць. Без квантавай тэорыі гравітацыі немагчыма апісаць заключны этап выпарэння, калі чорныя дзіры становяцца мікраскапічнымі (квантавымі)<ref name="einstein-online">{{cite web |url = http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |title = Evaporating black holes? |work = Einstein online |publisher = Max Planck Institute for Gravitational Physics |year = 2010 |accessdate = 2010-12-12 |archiveurl = https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en |archivedate = 23 чэрвеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. == Падзенне ў астрафізічную чорную дзіру == Цела, якое свабодна падае пад дзеяннем сіл гравітацыі, знаходзіцца ў стане [[бязважкасць|бязважкасці]] і адчувае дзеянне толькі {{нп5|прыліўныя сілы|прыліўных сіл|ru|Приливные силы}}, якія пры падзенні ў чорную дзіру расцягваюць цела ў радыяльным кірунку і сціскаюць — у тангенцыяльным. Велічыня гэтых сіл расце і імкнецца да бесканечнасці пры <math>~r\to 0</math> (дзе <math>r</math> — адлегласць да цэнтра дзіры). У некаторы момант {{нп5|уласны час|уласнага часу|en|Proper time}} цела перасячэ [[гарызонт падзей]]. З пункту гледжання назіральніка, які падае разам з целам, гэты момант нічым не вылучаны, аднак вяртання цяпер няма. Цела аказваецца ў гарлавіне (яе радыус у пункце, дзе знаходзіцца цела, і ёсць <math>r</math>), якая сціскаецца так хутка, што вылецець з яе да моманту канчатковага схлопвання (гэта і ёсць сінгулярнасць) ужо нельга, нават рухаючыся са [[скорасць святла|скорасцю святла]]. З пункту гледжання аддаленага назіральніка, падзенне ў чорную дзіру будзе выглядаць інакш. Хай, напрыклад, цела будзе свяціцца і, акрамя таго, будзе пасылаць сігналы назад з пэўнай частатой. Спачатку аддалены назіральнік будзе бачыць, што цела, знаходзячыся ў працэсе [[свабоднае падзенне|свабоднага падзення]], паступова разганяецца пад дзеяннем сіл цяжару ў напрамку да цэнтра. Колер цела не змяняецца, частата дэтэктаваных сігналаў практычна нязменная. Аднак, калі цела пачне набліжацца да гарызонту падзей, [[фатон]]ы, якія ідуць ад цела, будуць адчуваць усё большае і большае [[чырвонае зрушэнне]], выкліканае дзвюма прычынамі: [[Эфект Доплера|эфектам Доплера]] і [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйным запаволеннем часу]] — з-за [[гравітацыйнае поле|гравітацыйнага поля]] ўсе фізічныя працэсы з пункту гледжання аддаленага назіральніка будуць ісці ўсё павольней і павольней, напрыклад, гадзіннік, замацаваны ў {{нп5|прастора-час Шварцшыльда|Шварцшыльдаўскай прасторы-часе|ru|Метрика Шварцшильда}} на радыяльнай каардынаце <math>r</math> без кручэння (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>), будзе ісці павольней, чым бясконца аддалены, у <math> 1/\sqrt{1-r_s/r} </math> разоў. Адлегласці таксама будуць успрымацца па-рознаму. Аддаленаму назіральніку будзе здавацца, што цела — у надзвычай сплюшчаным выглядзе — будзе запавольвацца, набліжаючыся да гарызонту падзей і, у рэшце рэшт, практычна спыніцца. Частата сігналу будзе рэзка падаць<ref>{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title = Остановка времени при пересечении горизонта событий |author = Жан-Пьер Люмине |work = Черные дыры: Популярное введение |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>. [[Даўжыня хвалі]] выпушчанага целам святла будзе імкліва расці, так што святло хутка ператворыцца ў [[радыёхвалі]] і далей у нізкачастотныя электрамагнітныя ваганні, зафіксаваць якія ўжо будзе немагчыма. Перасячэння целам гарызонту падзей назіральнік не ўбачыць ніколі, і ў гэтым сэнсе падзенне ў чорную дзіру будзе доўжыцца бясконца доўга. Ёсць, аднак, момант, пачынаючы з якога паўплываць на цела аддалены назіральнік ужо не зможа. Прамень святла, пасланы ўслед гэтага цела, яго альбо наогул ніколі не дагоніць, альбо дагоніць ўжо за гарызонтам. Акрамя таго, адлегласць паміж целам і гарызонтам падзей, а таксама «таўшчыня» сплюшчанага (з пункту гледжання іншага назіральніка) цела даволі хутка дасягне [[планкаўская даўжыня|планкаўскай даўжыні]] і (з матэматычнага пункту гледжання) будуць змяншацца і далей. Для рэальнага фізічнага назіральніка (які вымярае з планкаўскай хібнасцю) гэта раўнасільна таму, што маса чорнай дзіры павялічыцца на масу падаючага цела, а значыць радыус гарызонту падзей узрасце, і цела апынецца «ўнутры» гарызонту падзей за канечны час{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике черных дыр, с. 192.}}. Аналагічна будзе выглядаць для аддаленага назіральніка і працэс [[гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]]. Спачатку рэчыва рынецца да цэнтра, але каля гарызонту падзей яно стане рэзка запавольвацца, яго выпраменьванне пяройдзе ў [[радыёдыяпазон]], і ў выніку аддалены назіральнік убачыць, што зорка пагасла{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. ПОЧЕМУ «ЧЕРНАЯ ДЫРА»?}}. == Мадэль на базе тэорыі струн == [[Тэорыя струн]] дапускае выбудоўванне выключна шчыльных і дробнамаштабных структур з саміх струн і іншых апісваных тэорыяй аб’ектаў — [[Брана|бран]], частка з якіх маюць больш за тры вымярэнні. Пры гэтым чорная дзіра можа быць складзена са [[квантавая струна|струн]] і бран вельмі вялікім лікам спосабаў, а самай дзіўнай з’яўляецца тая акалічнасць, што гэты лік мікрастанаў роўна адпавядае энтрапіі чорнай дзіры, прадказанай [[Стывен Хокінг|Хокінгам]] і яго калегам [[Яакаў Бекенштэйн|Бекенштэйнам]] у 1970-я гады. Гэта адзін з найбольш вядомых вынікаў тэорыі струн, атрыманых у 1990-я гады. У 1996 годзе струнныя тэарэтыкі {{нп5|Эндру Стромінджэр||ru|Строминджер, Эндрю}} і {{нп5|Камран Вафа||ru|Вафа, Камран}}, абапіраючыся на больш раннія вынікі {{нп5|Леанард Саскінд|Саскінда|ru|Сасскинд, Леонард}} і {{нп5|Ашок Сен|Сена|ru|Сен, Ашок}}, апублікавалі працу «Мікраскапічная прырода энтрапіі Бекенштэйна і Хокінга». У гэтай працы Стромінджэру і Вафе ўдалося выкарыстаць тэорыю струн для канструявання з мікраскапічных кампанентаў вызначанага класа чорных дзірак, так званых экстрэмальна зараджаных дзірак Райснера — Нордстрама<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[http://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings]» {{en icon}}.</ref>, а таксама для дакладнага вылічэння ўкладаў гэтых кампанентаў у энтрапію. Праца была заснавана на прымяненні новага метаду, які часткова выходзіць за рамкі {{нп5|тэорыя ўзбурэнняў|тэорыі ўзбурэнняў|ru|Теория возмущений}}, якую выкарыстоўвалі ў 1980-х і ў пачатку 1990-х гадоў. Вынік працы ў дакладнасці супадаў з прадказаннямі Бекенштэйна і Хокінга, зробленымі больш чым за дваццаць гадоў да гэтага. Рэальным працэсам утварэння чорных дзірак Стромінджэр і Вафа супрацьпаставілі канструктыўны падыход<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Сутнасць у тым, што яны змянілі пункт гледжання на ўтварэнне чорных дзірак, паказаўшы, што іх можна канструяваць шляхам карпатлівай зборкі ў адзін механізм дакладнага набору бран, адкрытых у час {{нп5|другая суперструнная рэвалюцыя|другой суперструннай рэвалюцыі|en|Second Superstring Revolution}}. Стромінджэр і Вафа змаглі вылічыць лік перастановак мікраскапічных кампанентаў чорнай дзіры, пры якіх агульныя назіраныя характарыстыкі, напрыклад [[маса]] і [[электрычны зарад|зарад]], застаюцца нязменнымі. Тады [[энтрапія]] гэтага стану па азначэнні роўная [[лагарыфм]]у атрыманага ліку — колькасці магчымых мікрастанаў {{нп5|тэрмадынамічная сістэма|тэрмадынамічнай сістэмы|ru|Термодинамическая система}}. Затым яны параўналі вынік з плошчай [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] чорнай дзіры — гэтая плошча прапарцыянальная энтрапіі чорнай дзіры, як прадказана Бекенштэйнам і Хокінгам на аснове класічнага разумення<ref name="Gross"/>, — і атрымалі ідэальную згоду<ref name="bh2">{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title = Черные дыры. Ответ из теории струн |publisher = Перевод "Официального Сайта Теории Суперструн" |accessdate = 2009-10-18 |archiveurl = https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |archivedate = 22 жніўня 2011 |url-status = live }}</ref> Па меншай меры, для класа экстрэмальных чорных дзірак Стромінджэру і Вафе ўдалося знайсці прыкладанне тэорыі струн для аналізу мікраскапічных кампанентаў і дакладнага вылічэння адпаведнай энтрапіі. Практычна адначасова, з розніцаю ў некалькі тыдняў, да такой жа энтрапіі для амаль экстрэмальных чорных дзірак прыйшлі і Курт Калан і {{нп5|Хуан Малдасена||ru|Малдасена, Хуан}} з Прынстана{{sfn|Susskind|2008|p=391}}. Вынікі гэтай групы, аднак, распасціраліся далей. Так як яны змаглі сканструяваць не зусім экстрэмальную чорную дзіру, яны змаглі разлічыць таксама і скорасць выпарэння дадзенага аб’екта, якая супала з вынікамі Хокінга<ref>Экстрэмальныя чорныя дзіркі ў рамках тэрмадынамікі чорных дзірак маюць нулявую тэмпературу і не выпараюцца — ад іх няма [[Выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]].</ref>. Гэты вынік быў пацверджаны ў тым жа годзе працамі дзвюх пар індыйскіх фізікаў: Саміт Дас і Самір Матуру, і Гаўтам Мандал і Спента Вадзья атрымалі тую ж скорасць выпарэння. Гэты поспех паслужыў адным з доказаў адсутнасці {{нп5|Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы|страты інфармацыі|ru|Исчезновение информации в чёрной дыре}} пры ўтварэнні і выпарэнні чорных дзірак{{sfn|Susskind|2008|p=393}}. У 2004 годзе каманда Саміра Матуру з універсітэта Агая занялася пытаннем аб унутранай будове струннай чорнай дзіры. У выніку яны паказалі, што амаль заўсёды замест масы асобных струн ўзнікае адна — вельмі доўгая струна, кавалачкі якой будуць увесь час «вытыркаюць» за гарызонт падзей за кошт квантавых флуктуацый, і адпаведна адрывацца, забяспечваючы выпарэнне чорнай дзіры. [[Гравітацыйная сінгулярнасць|Сінгулярнасці]] ўнутры такога клубка не ўтворыцца, а яго памер у дакладнасці супадае з памерам класічнага гарызонту. У іншай мадэлі, якую развілі Гэры Горавіц з [[Каліфарнійскі ўніверсітэт у Санта-Барбары|Універсітэта Каліфорніі ў Санта-Барбары]] і Хуан Малдасена з {{нп5|Інстытут перспектыўных даследаванняў|Інстытута перспектыўных даследаванняў|ru|Институт перспективных исследований}}, сінгулярнасць прысутнічае, але інфармацыя ў яе не трапляе, бо за кошт [[квантавая тэлепартацыя|квантавай тэлепартацыі]] выходзіць з чорнай дзіры, змяняючы характарыстыкі [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]], якое цяпер становіцца не зусім цеплавым — гэтыя пабудовы грунтуюцца на гіпотэзе {{нп5|AdS/CFT-адпаведнасць|AdS/CFT-адпаведнасці|en|AdS/CFT correspondence}}. Усе такія мадэлі, аднак, дагэтуль носяць папярэдні характар<ref>{{артыкул|аўтар=Роман Георгиев.|загаловак=Теория струн и чёрные дыры|спасылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/|выданне=Компьютерра-Онлайн|год=01 февраля 2005 года|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121130045012/http://www.computerra.ru/xterra/37506/|archivedate=30 лістапада 2012}}—  из первоисточника 28-11-2012.</ref>. == Белыя дзіры == {{Асноўны артыкул|Белая дзірка}} Белая дзіра з’яўляецца часавай супрацьлегласцю чорнай дзіры<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов]</ref> — калі з чорнай дзіры немагчыма выбрацца, то ў белую дзіру немагчыма патрапіць. Белай дзірой з’яўляецца вобласць IV у пашыранай {{нп5|прастора-час Шварцшыльда|прасторы-часе Шварцшыльда|ru|пространство-время Шварцшильда}} — у яе немагчыма патрапіць з абласцей I і III, а вось з яе трапіць у вобласці I і III можна. Паколькі [[агульная тэорыя адноснасці]] і большасць іншых тэорый [[гравітацыя|гравітацыі]] абарачальныя ў часе, то можна развярнуць рашэнне [[гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]] ў часе і атрымаць аб’ект, які не схлопваецца, фарміруючы вакол сябе гарызонт падзей будучыні і сінгулярнасць пад ім, а наадварот, аб’ект, які нараджаецца з нябачнай сінгулярнасці пад гарызонтам падзей мінулага і затым разлятаецца, знішчаючы гарызонт — гэта і будзе белая дзіра. На сённяшні дзень невядомыя фізічныя аб’екты, якія можна дакладна лічыць белымі дзірамі. Больш таго, не вядомыя і тэарэтычныя механізмы іх утварэння акрамя рэліктавага — адразу пасля [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]], а таксама вельмі спекуляцыйнай ідэі, якую немагчыма пацвердзіць разлікамі, што белыя дзіры могуць утварацца пры выхадзе з-за [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] рэчыва чорнай дзіры, якая знаходзіцца ў іншым часе. Няма і перадумоў па метадах пошуку белых дзірак. Зыходзячы з гэтага, белыя дзіры лічацца зараз абсалютна гіпатэтычнымі аб’ектамі, дапушчальнымі тэарэтычна [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыяй адноснасці]], але наўрад ці існуючымі ў Сусвеце, у адрозненне ад чорных дзірак. Ізраільскія астраномы Алон Рэтер і Шлома Хелер мяркуюць, што анамальны {{нп5|гама-ўсплёск||ru|Гамма-всплеск}} {{нп5|GRB 060614||en|GRB 060614}}, які адбыўся ў 2006 годзе, быў «белай дзірой»<ref>[http://www.mk.ru/science/article/2011/05/31/593599-vo-vselennoy-vpervyie-otkryit-gigantskiy-antipod-chernoy-dyiryi.html Во Вселенной впервые открыт гигантский антипод черной дыры] ''Московский комсомолец'', 31 мая 2011</ref><ref>{{cite web |url = http://www.membrana.ru/particle/16190 |title = Израильтяне нашли белую дыру |author = Леонид Попов |date = 27 мая 2011 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190 |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = dead }}</ref>. == Чорныя дзіры ў Сусвеце == З часу тэарэтычнага прадказання чорных дзірак заставалася адкрытым пытанне аб іх існаванні, бо наяўнасць рашэння тыпу «чорная дзіра» яшчэ не гарантуе, што існуюць механізмы ўтварэння падобных аб’ектаў у Сусвеце. З матэматычнага пункту гледжання вядома, што як мінімум калапс [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйных хваль]] у [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] ўстойліва вядзе да фарміравання [[гарызонт падзей|пасткавых паверхняў]], а такім чынам, і чорнай дзіры, як даказана {{нп5|Дэметрыяс Хрыстадулу|Дэметрыясам Крыстадулу|ru|Христодулу, Димитриос}} ў 2000-х гадах ({{нп5|Прэмія Шаа||ru|Премия Шао}} за 2011 год). З фізічнага пункту гледжання вядомыя механізмы, якія могуць прыводзіць да таго, што некаторая вобласць прасторы-часу будзе мець тыя ж уласцівасці (тую ж геаметрыю), што і адпаведная вобласць у чорнай дзірцы. Намаляваная цёмным колерам вобласць запоўнена рэчывам зоркі, і яе метрыка вызначаецца ўласцівасцямі гэтага рэчыва. А вось светла-шэрая вобласць супадае з адпаведнай вобласцю [[прастора-час Шварцшыльда|прасторы Шварцшыльда]]. Менавіта аб такіх сітуацыях у астрафізіцы кажуць як аб утварэнні чорных дзірак, што з фармальнага пункту гледжання з’яўляецца некаторай вольнасцю мовы{{efn|Пакуль нічога не сказана аб геаметрыі прасторы-часу ў будучыні, мы не ведаем, ці ўсе прычынныя крывыя застаюцца ў <math>O</math> і, такім чынам, не можам сказаць, ці з’яўляецца яна чорнай дзіркай, а паверхня <math>r=r_s</math> — гарызонтам падзей. Аднак, гэта ніяк не ўплывае на працэсы ў вобласці, паказанай на малюнку, таму гэтую тонкасць звычайна можна ігнараваць.}}. Звонку, тым не менш, ужо вельмі хутка гэты аб’ект стане практычна неадрозны ад чорнай дзіры па ўсіх сваіх уласцівасцях, таму дадзены тэрмін выкарыстоўваецца і ў дачыненні да канфігурацыі, якая атрымліваецца, з вельмі вялікай ступенню дакладнасці<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438|title=Образование черных дыр|author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров|publisher=Astronet|lang=ru|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438|archivedate=17 кастрычніка 2008|url-status=live}}</ref>. У рэчаіснасці з-за акрэцыі рэчыва, з аднаго боку, і (магчыма) [[хокінгаўскае выпраменьванне|хокінгаўскага выпраменьвання]], з другога, прастора-час вакол [[калапсар]]а адхіляецца ад прыведзеных вышэй дакладных рашэнняў [[ураўненні Эйнштэйна|ураўненняў Эйнштэйна]]. І хоць у любой невялікай вобласці (акрамя наваколляў сінгулярнасці) метрыка скажона нязначна, глабальная прычынная структура прасторы-часу можа адрознівацца кардынальна. У прыватнасці, сапраўдная прастора-час можа, паводле некаторых тэорый, ужо і не мець гарызонту падзей{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.3. Что остается при квантовом распаде черной дыры?|name="NovFrol133"}}. Гэта звязана з тым, што наяўнасць або адсутнасць гарызонту падзей вызначаецца, сярод іншага, і падзеямі, якія адбываюцца ў бясконца аддаленай будучыні назіральніка<ref>{{кніга |частка = § 3.1 |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Черные дыры во Вселенной |выдавецтва = УФН 171 307–324 |год = 2001 |спасылка = http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref> Паводле сучасных уяўленняў, ёсць чатыры сцэнарыі ўтварэння чорнай дзіры<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html|title=Астрофизика черных дыр|author=Жан-Пьер Люмине|work=Черные дыры: Популярное введение|publisher=Astronet|accessdate=2012-06-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html|archivedate=28 красавіка 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |загаловак=Квантовые чёрные дыры|арыгінал=Scientific American. 2005, May, 48–55.|спасылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308|мова=ru|аўтар выдання=Сокр. пер. с англ. А.В.БЕРКОВА|выданне=Физика|тып=журнал|выдавецтва=Первое сентября|год=2008|выпуск=13}}</ref>: * [[Гравітацыйны калапс]] (катастрафічнае сцісканне) [[граніца Опенгеймера — Волкава|досыць масіўнай]] зоркі на канчатковым этапе яе эвалюцыі. * Калапс цэнтральнай часткі [[галактыка|галактыкі]] або протагалактычнага газу. Сучасныя ўяўленні змяшчаюць велізарную (<math>>1000M_\odot</math>) чорную дзіру ў цэнтр многіх, калі не ўсіх, [[спіральная галактыка|спіральных]] і [[эліптычная галактыка|эліптычных галактык]]. Напрыклад, у [[Галактычны цэнтр|цэнтры]] [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]] знаходзіцца чорная дзіра [[Стралец А*]] масаю <math>4{,}31\cdot 10^6M_\odot</math>.<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|accessdate=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archiveurl=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archivedate=23 чэрвеня 2012|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref> * Фарміраванне чорных дзірак у момант адразу пасля [[Вялікі Выбух|Вялікага Выбуху]] ў выніку флуктуацый [[гравітацыйнае поле|гравітацыйнага поля]] і/або матэрыі. Такія чорныя дзіры называюцца {{нп5|першасная чорная дзіра|першаснымі|ru|Первичная чёрная дыра}}. * Узнікненне чорных дзірак у ядзерных рэакцыях высокіх энергій — [[квантавыя чорныя дзіркі|квантавыя чорныя дзіры]]. === Чорныя дзіры зорных мас === [[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильдовская чёрная дыра|Мадэляванне [[Гравітацыйная лінза|гравітацыйнага лінзіравання]] чорнай дзірай, якая скажае выяву [[Галактыка|галактыкі]], перад якой яна праходзіць.]] [[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Чорная дзіра NGC 300 X-1 у прадстаўленні мастака. Ілюстрацыя ESO.]] {{нп5|Чорная дзіра зорнай масы|Чорныя дзіркі зорных мас|ru|Чёрная дыра звёздной массы}} утвараюцца як канечны этап жыцця зоркі, пасля поўнага выгарання тэрмаядзернага паліва і спынення рэакцыі зорка тэарэтычна павінна пачаць астываць, што прывядзе да памяншэння ўнутранага ціску і сціскання зоркі пад дзеяннем гравітацыі. Сцісканне можа спыніцца на пэўным этапе, а можа перайсці ў імклівы [[гравітацыйны калапс]]. У залежнасці ад масы зоркі і [[момант імпульсу|вярчальнага моманту]] магчымыя наступныя канечныя станы: * Згаслая вельмі шчыльная зорка, якая складаецца ў асноўным, у залежнасці ад масы, з [[гелій|гелію]], [[вуглярод]]у, [[кісларод]]у, [[неон]]у, [[магній|магнію]], [[крэмній|крэмнію]] або [[жалеза]] (асноўныя элементы пералічаныя ў парадку ўзрастання масы астатку зоркі). Такія рэшткі называюць [[Белы карлік|белымі карлікамі]], маса іх абмяжоўваецца зверху [[мяжа Чандрасекара|мяжою Чандрасекара]]. * [[Нейтронная зорка]], маса якой абмежавана [[Мяжа Опенгеймера — Волкава|мяжою Опенгеймера — Волкава]]. * Чорная дзіра. Па меры павелічэння масы астатку зоркі адбываецца рух раўнаважнай канфігурацыі ўніз па вышэйпрыведзенай паслядоўнасці. Круцільны момант павялічвае гранічныя масы на кожнай ступені, але не якасна, а колькасна (максімум у 2-3 разы). Умовы (галоўным чынам, маса), пры якіх канчатковым станам эвалюцыі зоркі з’яўляецца чорная дзіра, вывучаны недастаткова добра, бо для гэтага неабходна ведаць паводзіны і станы рэчыва пры надзвычай высокіх шчыльнасцях, недаступных эксперыментальнаму вывучэнню. Дадатковыя складанасці ўяўляе мадэляванне зорак на пазнейшых этапах іх эвалюцыі з-за складанасці ўзнікаючага хімічнага саставу і рэзкага памяншэння характэрнага часу праходжання працэсаў. Дастаткова згадаць, што адны з найбуйнейшых касмічных катастроф, успышкі [[звышновая зорка|звышновых]], узнікаюць менавіта на гэтых этапах [[Эвалюцыя зорак|эвалюцыі зорак]]. Розныя мадэлі даюць ніжнюю ацэнку масы чорнай дзіры, якая атрымліваецца ў выніку гравітацыйнага калапсу, ад 2,5 да 5,6 мас Сонца. Радыус чорнай дзіры пры гэтым вельмі малы — некалькі дзясяткаў кіламетраў. Пазней чорная дзіра можа разрасціся за кошт паглынання рэчыва — як правіла, гэта газ суседняй зоркі ў [[падвойная зорка|падвойных зорных сістэмах]] (сутыкненне чорнай дзіры з любым іншым астранамічным аб’ектам вельмі малаверагодна з-за яе малога дыяметра). Працэс падзення газу на любы кампактны астрафізічны аб’ект, у тым ліку і на чорную дзіру, называецца [[акрэцыя]]й. Пры гэтым з-за кручэння газу фарміруецца [[акрэцыйны дыск]], у якім рэчыва разганяецца да рэлятывісцкіх скарасцей, награваецца і ў выніку моцна выпраменьвае, у тым ліку і ў [[рэнтгенаўскі дыяпазон|рэнтгенаўскім дыяпазоне]], што дае прынцыповую магчымасць выяўляць такія акрэцыйныя дыскі (і, такім чынам, чорныя дзіры) пры дапамозе ультрафіялетавых і {{нп5|рэнтгенаўскі тэлескоп|рэнтгенаўскіх тэлескопаў|ru|Рентгеновский телескоп}}. Асноўнай праблемай з’яўляецца малая велічыня і цяжкасць рэгістрацыі адрозненняў акрэцыйных дыскаў нейтронных зорак і чорных дзірак, што прыводзіць да няўпэўненасці ў ідэнтыфікацыі астранамічных аб’ектаў з чорнымі дзірамі. Асноўнае адрозненне заключаецца ў тым, што газ, які падае на ўсе аб’екты, рана ці позна сустракае цвёрдую паверхню, што прыводзіць да інтэнсіўнага выпраменьвання пры тармажэнні, але воблака газу, якое падае на чорную дзіру, з-за неабмежавана росту [[гравітацыйнае запаволенне часу|гравітацыйнага запаволення часу]] ([[чырвонае зрушэнне|чырвонага зрушэння]]) проста хутка цьмянее пры набліжэнні да гарызонту падзей, што назіралася [[тэлескоп Хабл|тэлескопам Хабл]] у выпадку крыніцы {{нп5|Лебедзь X-1|Лебедзь X-1|ru|Лебедь X-1}}<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=January 11, 2001|lang=en|accessdate=2010-01-24|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. Сутыкненне чорных дзірак з іншымі зоркамі, а таксама сутыкненне [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]], якое выклікае ўтварэнне чорнай дзіры, прыводзіць да магутнага [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйнага выпраменьвання]], якое можна выяўляць пры дапамозе {{нп5|гравітацыйны тэлескоп|гравітацыйных тэлескопаў|ru|Гравитационный телескоп}}. Так 11 лютага 2016 года супрацоўнікі [[LIGO]] аб'явілі аб {{нп5|адкрыццё гравітацыйных хваль|выяўленні гравітацыйных хваль|ru|Открытие гравитационных волн}}<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref>, узніклых пры зліцці дзвюх чорных дзір з масамі каля 30 сонечных мас на адлегласці каля 1,3 млрд [[светлавы год|светлавых гадоў]] ад Зямлі<ref>[http://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>. Акрамя таго ёсць паведамленні аб назіранні ў рэнтгенаўскім дыяпазоне сутыкненняў чорных дзір з зоркамі<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=8 мая 2008 }}</ref>. 25 жніўня 2011 года з’явілася паведамленне аб тым, што ўпершыню ў гісторыі навукі група японскіх і амерыканскіх спецыялістаў змагла ў сакавіку 2011 года зафіксаваць момант гібелі зоркі, якую паглынае чорная дзіра<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Ученым из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=25.08.2011|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=25.08.2011|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-08-25|archiveurl=https://www.webcitation.org/65AXazuIx?url=http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|archivedate=3 лютага 2012|url-status=live}}</ref>. Найбліжэйшым кандыдатам у чорныя дзіры з'яўляецца адзін з кампанентаў падвойнай сістэмы {{нп5|A0620-00||ru|}} (V616 Аднарога), які знаходзіцца на адлегласці 3000 св. гадоў ад Сонца. [[Лебедзь X-1]] знаходзіцца на адлегласці 6070 св. гадоў, [[VLA J213002.08 + 120904]] — на адлегласці 7200 св. гадоў<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>. === Звышмасіўныя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Звышмасіўная чорная дзірка}} Разрослыя вельмі вялікія чорныя дзіры, паводле сучасных уяўленняў, утвараюць {{нп5|галактычнае ядро|ядры|ru|Галактическое ядро}} большасці [[галактыка|галактык]]. У іх лік уваходзіць і масіўная чорная дзіра ў ядры [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]] — [[Стралец A*]]. У цяперашні час існаванне чорных дзірак зорных і галактычных маштабаў лічыцца большасцю навукоўцаў надзейна даказаным астранамічнымі назіраннямі<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>. Амерыканскія астраномы ўстанавілі, што масы звышмасіўных чорных дзірак могуць быць значна недаацэненыя. Даследчыкі ўстанавілі, што для таго, каб зоркі рухаліся ў галактыцы [[Аб'ект Месье M87|М87]] (якая размешчана на адлегласці 50 мільёнаў светлавых гадоў ад Зямлі) так, як гэта назіраецца цяпер, маса цэнтральнай чорнай дзіры павінна быць як мінімум 6,4 мільярда сонечных мас, гэта значыць у два разы больш цяперашніх ацэнак ядра М87, якія складаюць 3 млрд сонечных мас<ref>{{cite web|date=9 июня 2009|url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные черные дыры оказались еще массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2010-08-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/617i3h3lX?url=http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|archivedate=22 жніўня 2011|url-status=live}}</ref>. === Першасныя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Першасная чорная дзірка}} Першасныя чорныя дзіры ў цяперашні час носяць статус гіпотэзы. Калі ў пачатковыя моманты жыцця Сусвету існавалі дастатковай велічыні адхіленні ад аднароднасці гравітацыйнага поля і шчыльнасці матэрыі, то з іх шляхам калапсу маглі ўтварацца чорныя дзіры<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Пры гэтым іх маса не абмежаваная знізу, як пры зорным калапсе — іх маса, верагодна, магла б быць дастаткова малой. Выяўленне першасных чорных дзірак уяўляе асаблівую цікавасць у сувязі з магчымасцямі вывучэння з’явы {{нп5|выпарэнне чорных дзір|выпарэння чорных дзірак|en|Black hole evaporation}} (гл. вышэй){{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.1. Первичные черные дыры.}}. === Квантавыя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Квантавая чорная дзірка}} Мяркуецца, што ў выніку ядзерных рэакцый могуць узнікаць ўстойлівыя мікраскапічныя чорныя дзіры, так званыя квантавыя чорныя дзіры. Для матэматычнага апісання такіх аб’ектаў неабходна [[квантавая тэорыя гравітацыі]]. Аднак з агульных меркаванняў<ref>{{cite web|url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/|title=Удивительная история черных дыр: Конец звездной судьбы|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytZSwar?url=http://www.popmech.ru/article/296-udivitelnaya-istoriya-chernyih-dyir/|archivedate=27 мая 2012|url-status=dead}}</ref> вельмі верагодна, што спектр мас чорных дзірак дыскрэтны і існуе мінімальная чорная дзіра — [[планкаўская чорная дзірка|планкаўская чорная дзіра]]. Яе маса — каля 10⁻⁵ г, радыус — 10⁻³⁵ м. [[Комптанаўская даўжыня хвалі]] планкаўскай чорнай дзіры па парадку велічыні роўная яе [[гравітацыйны радыус|гравітацыйнаму радыусу]]<ref name="Berezin" />. Такім чынам, усе «элементарныя аб’екты» можна падзяліць на элементарныя часціцы (іх даўжыня хвалі больш іх гравітацыйнага радыуса) і чорныя дзіры (даўжыня хвалі менш гравітацыйнага радыуса). Планкаўская чорная дзіра з’яўляецца пагранічным аб’ектам, для яе можна сустрэць назву [[максімон]], якая паказвае на тое, што гэта самая цяжкая з магчымых элементарных часціц. Часам ужываецца для яе абазначэння іншы тэрмін — [[планкеон]]. У апошні час прапанаваны эксперыменты з мэтай выяўлення сведчанняў з’яўлення чорных дзірак у ядзерных рэакцыях. Аднак для непасрэднага сінтэзу чорнай дзіры ў [[паскаральнік зараджаных часціц|паскаральніку]] неабходная недасяжная на сёння энергія 10²⁶ эВ. Відаць, у рэакцыях звышвысокіх энергій могуць узнікаць віртуальныя прамежкавыя чорныя дзіры. Эксперыменты па пратон-пратонных сутыкненнях з поўнай энергіяй 7 ТэВ на [[Вялікі адронны калайдар|Вялікім адронным калайдары]] паказалі, што гэтай энергіі недастаткова для ўтварэння мікраскапічных чорных дзірак. На падставе гэтых дадзеных робіцца выснова, што мікраскапічныя чорныя дзіры павінны быць цяжэй 3,5-4,5 ТэВ у залежнасці ад канкрэтнай рэалізацыі<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических черных дыр на LHC не видно|accessdate=2012-04-27|archiveurl=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archivedate=27 мая 2012|url-status=live}}</ref>. == Выяўленне чорных дзірак == На дадзены момант навукоўцамі выяўлена каля тысячы аб’ектаў у Сусвеце, якія лічацца чорнымі дзірамі. Усяго ж, мяркуюць навукоўцы, існуюць дзясяткі мільёнаў такіх аб’ектаў<ref>{{cite web |url = http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |title = Finding All the Black Holes |author = FRASER CAIN |date = SEPTEMBER 8, 2006 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/ |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>. У цяперашні час адзіны дакладны спосаб адрозніць чорную дзіру ад аб’екта іншага тыпу заключаецца ў тым, каб вымераць масу і памеры аб’екта і параўнаць яго радыус з гравітацыйным радыусам, які задаецца формулай <center> <math>\ R_g = {2GM \over c^2},</math> </center> дзе <math>\ G</math> — гравітацыйная пастаянная, <math>\ M</math> — маса аб’екта, <math>\ c</math> — скорасць святла{{sfn|Wald|1984|с=124—125.}}. === Звышмасіўныя чорныя дзіры === {{Асноўны артыкул|Звышмасіўная чорная дзірка}} Найбольш надзейнымі лічацца сведчанні аб існаванні [[звышмасіўная чорная дзіра|звышмасіўных чорных дзірак]] у цэнтральных абласцях галактык. Сёння адрознівальная здольнасць [[тэлескоп]]аў недастатковая для таго, каб адрозніваць вобласці прасторы памерам парадку гравітацыйнага радыуса чорнай дзіры (акрамя [[Стралец А*|чорнай дзіры ў цэнтры нашай Галактыкі]], якая назіраецца метадамі {{нп5|радыёінтэрфераметрыя са звышдоўгімі базамі|радыёінтэрфераметрыі са звышдоўгай базай|ru|Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами}} на граніцы іх адрознівальнай здольнасці). Таму ў ідэнтыфікацыі цэнтральных аб’ектаў галактык як чорных дзірак ёсць пэўная ступень дапушчэння (акрамя цэнтра [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]]). Лічыцца, што ўстаноўленая верхняя граніца памераў гэтых аб’ектаў недастатковая, каб разглядаць іх як скопішчы [[белы карлік|белых]] або [[карычневы карлік|карычневых карлікаў]], [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]] ці нават {{нп5|чорная дзіра зорнай масы|чорных дзірак звычайнай масы|ru|Чёрная дыра звёздной массы}}. Існуе мноства спосабаў вызначыць масу і арыенціровачныя памеры звышмасіўнага цела, аднак большасць з іх заснавана на вымярэнні характарыстык арбіт аб’ектаў, якія верцяцца вакол іх (зорак, {{нп5|астранамічная радыёкрыніца|радыёкрыніц|ru|Астрономический радиоисточник}}, газавых дыскаў). У самым простым і досыць частым выпадку абарачэнне адбываецца па кеплераўскіх арбітах, пра што кажа прапарцыянальнасць скорасці кручэння спадарожніка квадратнаму кораню з [[вялікая паўвось|вялікай паўвосі]] арбіты: <center> <math>\ V = \sqrt{GM \over r}.</math> </center> У гэтым выпадку маса цэнтральнага цела знаходзіцца па вядомай формуле <center> <math>\ M = {V^2r \over G}.</math> </center> У шэрагу выпадкаў, калі аб’екты-спадарожнікі ўяўляюць сабой суцэльнае асяроддзе (газавы дыск, шчыльнае [[зорнае скопішча]]), якое сваім прыцяжэннем уплывае на характарыстыкі арбіты, радыяльнае размеркаванне масы ў ядры галактыкі атрымліваецца шляхам рашэння т. зв. {{нп5|кінетычнае ўраўненне Больцмана|бессутыкняльнага ўраўнення Больцмана|ru|Кинетическое уравнение Больцмана}}<ref name="KormendyRichstone">{{артыкул|аўтар=Kormendy J., Richstone D.|загаловак=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei|спасылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K|выданне=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|год=1995|volume=33|старонкі=581}}</ref>. ==== Непасрэдныя вымярэнні памераў крыніц выпраменьвання ==== Калі радыёкрыніца [[Стралец A*]] знаходзіцца каля гарызонту падзей чорнай дзіры, яна будзе выглядаць як пляма, размазаная і ўзмоцненая [[гравітацыйнае лінзіраванне|гравітацыйным лінзіраваннем]]. Таму калі крыніца знаходзіцца паблізу ад [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] і пакрывае ўсю дзіру, яе памер павінен быць не менш 5,2 [[радыус Шварцшыльда|радыуса Шварцшыльда]], што для аб’екта ў цэнтры нашай Галактыкі дае вуглавы памер прыкладна ў 52 мікрасекунды дугі. Гэта нават некалькі больш назіранага ў 1,3 мм [[радыёхвалі|радыёхвалях]] памеру ў <math>37^{+16}_{-10}</math> мікрасекунд, што паказвае, што выпраменьванне не зыходзіць з паверхні ўсёй дзіры, але засяроджана ў вобласці побач з ёй, магчыма, на краі [[акрэцыйны дыск|акрэцыйнага дыска]] ці ў {{нп5|рэлятывісцкі струмень|рэлятывісцкім струмені|ru|Релятивистская струя}} матэрыялу, выкінутага з гэтага дыска<ref name="EHS">{{артыкул|аўтар = Sh. Doeleman et al. | загаловак = Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre | мова= en | выданне= [[Nature]] | том = 455 | старонкі = 78–80 | год = 2008 | doi = 10.1038/nature07245 | pmid = 18769434 | нумар = 7209 | bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>. ==== Метад адносін маса-свяцільнасць ==== Асноўным метадам пошуку звышмасіўных чорных дзір у цяперашні час з’яўляецца даследаванне размеркавання яркасці і скорасці руху зорак у залежнасці ад адлегласці да цэнтра галактыкі. Размеркаванне яркасці здымаецца фотаметрычнымі метадамі пры фатаграфаванні галактык з вялікім разрозненнем, скорасці зорак — па [[чырвонае зрушэнне|чырвоным зрушэнні]] і пашырэннем ліній паглынання ў спектры зоркі. Маючы размеркаванне скорасці зорак <math>V(r)</math>, можна знайсці радыяльнае размеркаванне мас <math>M(r)</math> у галактыцы. Напрыклад, пры эліптычнай сіметрыі поля скарасцей рашэнне {{нп5|кінетычнае ўраўненне Больцмана|ўраўнення Больцмана|ru|Кинетическое уравнение Больцмана}} дае наступны вынік<ref name="KormendyRichstone" />: <center> <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[ -{d\ln\,\nu \over d\ln\,r} -{d\ln\,\sigma_r^2 \over d\ln\,r} -\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right) -\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right) \right], </math> </center> дзе <math>\ V</math> — скорасць кручэння, <math>\sigma _r</math>, <math>\sigma_\theta </math> і <math>\sigma_\phi</math> — радыяльная і азімутальная праекцыі дысперсіі скорасці, <math>G</math> — гравітацыйная пастаянная, <math>\nu</math> — шчыльнасць зорнага рэчыва, якая звычайна прымаецца прапарцыянальнай свяцільнасці. Паколькі чорная дзіра мае вялікую масу пры нізкай свяцільнасці, адною з прыкмет наяўнасці ў цэнтры галактыкі [[звышмасіўная чорная дзіра|звымасіўнай чорнай дзіры]] могуць служыць высокія адносіны масы да свяцільнасці <math> M/L </math> для ядра галактыкі. Шчыльнае скопішча звычайных зорак мае адносіных <math> M/L </math> парадку адзінкі (маса і [[свяцільнасць]] выражаюцца ў масах і свяцільнасцях Сонца), таму значэнні <math> M/L \gg 1</math> (для некаторых галактык <math>M/L>1000</math>) з’яўляюцца прыкметай наяўнасці звышмасіўнай чорнай дзіры. Магчымыя, аднак, альтэрнатыўныя тлумачэнні гэтага феномена: скопішчы [[белы карлік|белых]] або [[карычневы карлік|карычневых карлікаў]], [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]], чорных дзірак звычайнай масы. ==== Вымярэнне скорасці кручэння газу ==== У апошні час дзякуючы павышэнню адрознівальнай здольнасці тэлескопаў стала магчымым назіраць і вымяраць скорасці руху асобных аб’ектаў у непасрэднай блізкасці ад цэнтра галактык. Так, пры дапамозе спектрографа FOS (Faint Object Spectrograph) касмічнага тэлескопа [[Хабл (касмічны тэлескоп)|«Хабл»]] групай пад кіраўніцтвам Х. Форда была выяўленая круцільная газавая структура ў цэнтры галактыкі [[M87 (галактыка)|M87]]. скорасць кручэння газу на адлегласці каля 60 св. гадоў ад цэнтра галактыкі склала 550 км/с, што адпавядае кеплераўскай арбіце з масай цэнтральнага цела парадку 3{{e|9}} мас Сонца. Нягледзячы на вялізную масу цэнтральнага аб’екта, нельга сказаць з поўнай пэўнасцю, што ён з’яўляецца чорнай дзірай, паколькі гравітацыйны радыус такой чорнай дзіры складае каля 0,001 св. года<ref>{{артыкул |аўтар = Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |загаловак = HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |выданне = Astrophysical Journal, Part 2 - Letters |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1994 |volume = 435 |нумар = 1 |старонкі = L35–L38 }}</ref>. ==== Вымярэнне скорасці мікрахвалевых крыніц ==== У 1995 годзе група пад кіраўніцтвам Дж. Марана назірала кропкавыя [[мікрахвалевае выпрамяненне|мікрахвалевыя]] крыніцы, якія верцяцца ў непасрэднай блізкасці ад цэнтра галактыкі [[NGC 4258]]. Назіранні праводзіліся пры дапамозе [[радыёінтэрферометр]]а, які ўключаў сетку наземных [[радыётэлескоп]]аў, што дазволіла назіраць цэнтр галактыкі з вуглавой раздзяляльнасцю 0,001". Усяго было выяўлена 17 кампактных крыніц, размешчаных у дыскападобнай структуры радыусам каля 10 св. гадоў. Крыніцы круціліся ў адпаведнасці з [[законы Кеплера|Кеплераўскім законам]] (скорасць кручэння зваротна прапарцыянальная квадратнаму кораню з адлегласці), адкуль маса цэнтральнага аб’екта была ацэнена як 4{{e|7}} мас сонца, а верхняя граніца радыуса ядра — 0,04 св. года<ref>{{артыкул |аўтар = Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |загаловак = Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |выданне = Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1995 |volume = 440 |нумар = |старонкі = 619 }}</ref>. ==== Назіранне траекторый асобных зорак ==== У 1993—1996 гадах А. Экарт і Р. Генцэль назіралі рух асобных зорак у ваколіцах цэнтра [[Млечны Шлях|нашай Галактыкі]]<ref>{{артыкул |аўтар = Eckart, A.; Genzel, R. |загаловак = Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |выданне = Nature |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 1996 |volume = 383 |нумар = |старонкі = 415—417 }}</ref>. Назіранні праводзіліся ў [[інфрачырвонае выпрямяненне|інфрачырвоных прамянях]], для якіх слой [[касмічны пыл|касмічнага пылу]] паблізу ядра галактыкі не з’яўляецца перашкодай. У выніку ўдалося дакладна вымераць параметры руху 39 зорак, якія знаходзяцца на адлегласці ад 0,13 да 1,3 св. года ад [[Галактычны цэнтр|цэнтра галактыкі]]. Было ўстаноўлена, што рух зорак адпавядае кеплераўскаму, цэнтральнае цела масай 2,5{{e|6}} мас сонца і радыусам не больш за 0,05 св. года адпавядае становішчу кампактнай радыёкрыніцы {{нп5|Стралец-А||ru|Стрелец А}} (Sgr A). У 1991 годзе ўступіў у строй інфрачырвоны матрычны дэтэктар SHARP I на 3,5-метровым тэлескопе [[Еўрапейская паўднёвая абсерваторыя|Еўрапейскай паўднёвай абсерваторыі]] (ESO) у {{нп5|абсерваторыя Ла-Сілья|Ла-Сільі|ru|Обсерватория Ла-Силья}} ([[Чылі]]). Камера дыяпазону 1-2,5 мкм забяспечвала раздзяляльнасць 50 вуглавых мкс на 1 [[піксель]] матрыцы. Акрамя таго, быў усталяваны 3D-спектрометр на 2,2-метровым тэлескопе той жа абсерваторыі. Са з’яўленнем інфрачырвоных дэтэктараў высокага разрознення стала магчымым назіраць у цэнтральных абласцях галактыкі асобныя зоркі. Вывучэнне іх спектральных характарыстык паказала, што большасць з іх адносяцца да маладых зорак узростам некалькі мільёнаў гадоў. Насуперак раней прынятым поглядам было ўстаноўлена, што ў ваколіцах [[звышмасіўная чорная дзіра|звышмасіўнай чорнай дзіры]] актыўна ідзе працэс [[зоркаўтварэнне|зоркаўтварэння]]. Мяркуюць, што крыніцай газу для гэтага працэсу з’яўляюцца два плоскія [[акрэцыя|акрэцыйныя]] газавыя кольцы, выяўленыя ў цэнтры Галактыкі ў 1980-х гадах. Аднак унутраны дыяметр гэтых кольцаў занадта вялікі, каб растлумачыць працэс зоркаўтварэння ў непасрэднай блізкасці ад чорнай дзіры. Зоркі, якія знаходзяцца ў радыусе 1" ад чорнай дзіры (так званыя «S-зоркі») маюць выпадковы кірунак [[арбітальны момант|арбітальных момантаў]], што супярэчыць акрэцыйнаму сцэнарыю іх узнікнення. Мяркуецца, што гэта гарачыя ядры [[Чырвоны гігант|чырвоных гігантаў]], якія ўтварыліся ў аддаленых раёнах галактыкі, а затым мігравалі ў цэнтральную зону, дзе іх знешнія абалонкі былі сарваны [[прыліўныя сілы|прыліўнымі сіламі]] чорнай дзіры<ref>{{артыкул |аўтар = Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |загаловак = On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |выданне = The Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2008 |volume = 672 |нумар = |старонкі = L119-L122 }}</ref>. На 1996 год было вядома больш за 600 зорак у вобласці дыяметрам каля парсека (25") вакол радыёкрыніцы [[Стралец А*]], а для 220 з іх былі надзейна вызначаны {{нп5|радыяльная скорасць|радыяльныя скорасці|ru|Радиальная скорость}}. Ацэнка масы цэнтральнага цела складала 2-3{{e|6}} мас Сонца, радыуса — 0,2 св. гадоў У цяперашні час (кастрычнік 2009 года) адрознівальная здольнасць інфрачырвоных дэтэктараў дасягнула 0.0003" (што на адлегласці 8 кпс адпавядае 2,5 [[астранамічная адзінка|а. а.]]). Колькасць зорак у межах 1 пс ад цэнтра галактыкі, для якіх параметры руху вымераныя, перавысіла 6000<ref>{{артыкул |аўтар = Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |загаловак = The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |выданне = Astronomy and Astrophysics |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2009 |volume = 502 |нумар = |старонкі = 91–111 }}</ref>. Разлічаны дакладныя арбіты для бліжэйшых да цэнтра галактыкі 28 зорак, найбольш цікавай сярод якіх з’яўляецца зорка {{нп5|S2 (зорка)|S2|ru|S2 (звезда)}}. За час назіранняў (1992—2007), яна зрабіла поўны абарот вакол чорнай дзіры, што дазволіла з вялікай дакладнасцю ацаніць параметры яе арбіты. Перыяд абарачэння S2 складае 15,8 ± 0,11 гадоў, вялікая паўвось арбіты 0,123" ± 0,001 (1000 а. а.), [[эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэт]] 0,880 ± 0,003, максімальнае набліжэнне да цэнтральнага цела 0,015" або 120 а. а.<ref name="2009_Gillessen">{{артыкул |аўтар = Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |загаловак = Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |спасылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |выданне = The Astrophysical Journal |тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2008 |volume = 692 |нумар = |старонкі = 1075-1109 }}</ref>. Дакладнае вымярэнне параметраў арбіты S2, якая аказалася блізкай да кеплераўскай, дазволіла з высокай дакладнасцю ацаніць масу цэнтральнага цела. Паводле апошніх ацэнак яна роўная <center> <math>\ ( 4.31 \pm 0.06\mid _{stat} \pm \, 0.36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math> </center> дзе памылка 0.06 выклікана хібнасцю вымярэння параметраў арбіты зоркі S2, а памылка 0.36 — хібнасцю вымярэння адлегласці ад Сонца да цэнтра Галактыкі<ref name="2009_Gillessen"/>. Найбольш дакладныя сучасныя ацэнкі адлегласці да цэнтра галактыкі даюць <center> <math>\ R_0 = 8.33 \pm 0.35 \, \mathrm{kpc}.</math> </center> Пералік масы цэнтральнага цела пры змене ацэнкі адлегласці робіцца па формуле <center> <math>\ [ \, 4.31(R_0/8.33 \, \mathrm{kpc})^{2.19} \pm 0.06 \pm 8.6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math> </center> [[Гравітацыйны радыус]] чорнай дзіры масай 4{{e|6}} мас сонца складае прыкладна 12 млн км або 0,08 а. а., г. зн. у 1400 разоў менш, чым бліжэйшая адлегласць, на якую падыходзіла да цэнтральнага цела зорка [[S2 (зорка)|S2]]. Аднак сярод даследчыкаў практычна няма сумненняў, што цэнтральны аб’ект не з’яўляецца скопішчам зорак малой свяцільнасці, [[нейтронная зорка|нейтронных зорак]] ці чорных дзірак, бо сканцэнтраваныя ў такім малым аб’ёме яны непазбежна б зліліся за кароткі час у адзіны звышмасіўны аб’ект, які, згодна з [[агульная тэорыя адноснасці|АТА]], не можа быць нічым іншым, акрамя чорнай дзіры<ref>{{артыкул|аўтар=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert|загаловак=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center|спасылка=http://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/|мова=en|выданне=The Astrophysical Journal|год=2003|том=594|старонкі=812-832|doi=10.1086/377127}}<br /><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>. == Напрамкі даследаванняў у фізіцы чорных дзірак == === Неквантавыя з’явы === ==== Структура чорных дзірак, якія верцяцца ==== У 1963 году новазеландскі матэматык {{нп5|Рой Кер|Рой П. Кер|ru|Керр, Рой}} знайшоў поўнае рашэнне [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў гравітацыйнага поля]] для заверчанай чорнай дзіры, названае {{нп5|метрыка Кера|рашэннем Кера|ru|Kerr metric}}. Пасля гэтага было складзена матэматычнае апісанне геаметрыі прасторы-часу вакол масіўнага аб’екту, які верціцца. Вядома аднак, што хоць знешняе рашэнне пры [[гравітацыйны калапс|калапсе]] імкнецца да знешняй часткі рашэння Кера, для ўнутранай структуры зкалапсаваўшага аб’екта гэта ўжо не так. Сучасныя навукоўцы вядуць даследаванні з мэтай вывучыць структуру чорных дзірак, якія верцяцца і ўзнікаюць у працэсе рэальнага калапсу<ref>{{cite web |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title = Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author = Уильям Дж. Кауфман |date = 1977, перевод 1981 |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |archivedate = 27 мая 2012 |url-status = live }}</ref>{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=ГЛАВА 12. ВНУТРЕННЯЯ СТРУКТУРА ЧЕРНЫХ ДЫР.}}. ==== Узбурэнні гарызонту падзей і іх згасанне ==== [[Гарызонт падзей]] будучага з’яўляецца неабходным прыкметай чорнай дзіры як тэарэтычнага аб’екта. Гарызонт падзей сферычных-сіметрычнай чорнай дзіры называецца сферай Шварцшыльда і мае характэрны памер, званы [[гравітацыйны радыус|гравітацыйным радыусам]]. Энергія, магчыма, можа пакідаць чорную дзіру з дапамогай т. зв. [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьвання Хокінга]], якое прадстаўляе сабой квантавы эфект. Калі так, сапраўдныя гарызонты падзей у строгім сэнсе ў скалапсаваўшых аб’ектаў у нашым Сусвеце не фарміруюцца. Тым не менш, паколькі астрафізічныя зкалапсаваўшыя аб’екты — гэта вельмі класічныя сістэмы, то дакладнасць іх апісання класічнай мадэллю чорнай дзіры дастатковая для ўсіх магчымых астрафізічных прыкладанняў<ref>{{артыкул | аўтар = Сергей Попов. | загаловак = Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики | спасылка = http://elementy.ru/lib/430891 | выданне = Троицкий Вариант | тып = газета | год = 27 октября 2009 | выпуск = 21 (40N) | старонкі = 6—7 }}</ref>. Вядома, што гарызонт чорнай дзіры вядзе сябе падобна мембране: узбурэнні гарызонту, выкліканыя знешнімі целамі і палямі, пры адключэнні ўзаемадзеяння пачынаюць вагацца і часткова выпраменьваюцца па-за ў выглядзе [[гравітацыйныя хвалі|гравітацыйных хваль]], а часткова паглынаюцца самой дзірой. Затым гарызонт супакойваецца, і чорная дзіра прыходзіць у раўнаважны стан чорнай дзіры Кера — Ньюмена. Асаблівасці гэтага працэсу цікавыя з пункту гледжання генерацыі гравітацыйных хваль, якія могуць быць зарэгістраваныя {{нп5|дэтэктар гравітацыйных хваль|гравітацыйна-хвалевымі абсерваторыямі|ru|Детектор гравитационных волн}} ў найбліжэйшай будучыні{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|loc=Гл. VI и VII.}}. ==== Сутыкненне чорных дзірак і выпраменьванне гравітацыйных хваль ==== Пры сутыкненні чорных дзірак адбываецца іх зліццё, якое суправаджаецца выпраменьваннем гравітацыйных хваль. Пры гэтым велічыня гэтай энергіі складае некалькі працэнтаў ад масы абедзвюх чорных дзірак. Паколькі гэтыя сутыкненні адбываюцца далёка ад [[Зямля (планета)|Зямлі]], сігнал, які даходзіць, слабы, таму іх дэтэктаваць складана, але падобныя падзеі з’яўляюцца па сучасных уяўленнях самымі інтэнсіўнымі выпраменьвальнікамі гравітацыйных хваль у Сусвеце і прадстаўляюць выключную цікавасць для {{нп5|гравітацыйна-хвалевая астраномія|гравітацыйна-хвалевай астраноміі|ru|Гравитационно-волновая астрономия}}<ref>{{cite web |url = http://parallel.ru/info/stories/blackholes.html |title = Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн |author = НИВЦ МГУ |accessdate = 2012-05-03 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120110073018/http://parallel.ru/info/stories/blackholes.html |archivedate = 10 студзеня 2012 |url-status = dead }}</ref>. ==== Магчымасць існавання замкнёных часападобных траекторый ў прасторы-часу ==== Існаванне {{нп5|замкнутая часападобная крывая|такіх ліній|ru|Замкнутая времениподобная кривая}} у рамках [[агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] было ўпершыню вынесена на абмеркаванне [[Курт Гёдэль|Куртам Гёдэлем]] у 1949 годзе на падставе атрыманага ім дакладнага рашэння [[ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]], вядомага як {{нп5|метрыка Гёдэля||ru|Метрика Гёделя}}. Падобныя крывыя ўзнікаюць і ў іншых рашэннях, такіх як «{{нп5|цыліндр Тыплера||ru|Цилиндр Типлера}}». Існаванне {{нп5|замкнутая часападобная крывая|замкнёных часападобных крывых|ru|Замкнутая времениподобная кривая}} дазваляе здзяйсняць падарожжа ў часе з усімі звязанымі з імі парадоксамі. У прасторы-часе Кера таксама існуюць замкнёныя часападобныя крывыя, на якія можна трапіць з нашага Сусвету: яны аддзеленыя ад нас гарызонтам, аднак могуць выходзіць у іншыя сусветы гэтага рашэння. Тым не менш, пытанне аб іх сапраўдным існаванні ў выпадку рэальнага [[гравітацыйны калапс|калапсу]] касмічнага цела пакуль не вырашана. Частка фізікаў мяркуе, што будучая тэорыя [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]] накладзе забарону на існаванне замкнёных часападобных ліній. Гэтую ідэю [[Стывен Хокінг]] назваў {{нп5|гіпотэза аб абароненасці храналогіі|гіпотэзай аб абароненасці храналогіі|ru|Гипотеза о защищённости хронологии}} ({{lang-en|chronology protection conjecture}}). === Квантавыя з’явы === ==== Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы ==== {{нп5|Знікненне інфармацыі ў чорнай дзіры||ru|Исчезновение информации в чёрной дыре}} ўяўляе вельмі сур’ёзную праблему, якая стаіць перад [[квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыяй]], бо яно несумяшчальна з агульнымі прынцыпамі [[Квантавая механіка|квантавай механікі]]. У рамках класічнай (няквантавай) тэорыі гравітацыі чорная дзіра — аб’ект незнішчальны. Яна можа толькі расці, але не можа ні зменшыцца, ні знікнуць зусім. Гэта значыць, што ў прынцыпе магчыма сітуацыя, што [[інфармацыя]], якая патрапіла ў чорную дзіру, на самай справе не знікла, яна працягвае знаходзіцца ўнутры чорнай дзіры, але яе проста немагчыма назіраць звонку. Іншая разнавіднасць гэтай жа думкі: калі чорная дзіра служыць мостам паміж нашым [[Сусвет]]ам і які-небудзь іншым сусветам, то інфармацыя, магчыма, проста перакінулася ў іншы сусвет. Аднак, калі ўлічваць квантавыя з’явы, гіпатэтычны вынік будзе ўтрымліваць супярэчнасці. Галоўны вынік прымянення квантавай тэорыі да чорнай дзіры заключаецца ў тым, што яна паступова выпараецца дзякуючы [[выпраменьванне Хокінга|выпраменьванню Хокінга]]. Гэта значыць, што надыдзе такі момант, калі маса чорнай дзіры зноў паменшыцца да першапачатковага значэння (перад кіданнем у яе цела). Такім чынам, у выніку становіцца відавочна, што чорная дзіра ператварыла зыходнае цела ў паток разнастайных выпраменьванняў, але сама пры гэтым не змянілася (бо яна вярнулася да зыходнай масы). Выпушчанае выпраменьванне пры гэтым зусім не залежыць ад прыроды цела, якое патрапіла ў яе. Гэта значыць: чорная дзіра знішчыла інфармацыю, якая патрапіла ў яе, што матэматычна выяўляецца як неўнітарнасць эвалюцыі {{нп5|квантавы стан|квантавага стану|ru|Квантовое состояние}} дзіры і [[поле (фізіка)|палёў]] вакол яе. У гэтай сітуацыі становіцца відавочным наступны парадокс. Калі мы разгледзім тое ж самае для падзення і наступнага выпарэння квантавай сістэмы, якая знаходзіцца ў якім-небудзь чыстым стане, то — паколькі чорная дзіра сама не змянілася — атрымаем пераўтварэнне зыходнага [[чысты квантавы стан|чыстага стану]] ў «цеплавы» ({{нп5|змешаны стан|змешаны|ru|Смешанное состояние}}) стан. Такое пераўтварэнне, як ужо было сказана, неўнітарнае, а ўся [[квантавая механіка]] будуецца на {{нп5|унітарнае пераўтварэнне|ўнітарных пераўтварэннях|ru|Унитарное преобразование}}. Такім чынам, гэтая сітуацыя супярэчыць зыходным пастулатам квантавай механікі. ==== Уласцівасці выпраменьвання Хокінга ==== [[Выпраменьванне Хокінга|Выпраменьваннем Хокінга]] называюць гіпатэтычны працэс выпускання разнастайных [[элементарная часціца|элементарных часціц]], пераважна [[фатон]]аў, чорнай дзірой. [[тэрмадынаміка чорных дзір|Тэмпературы]] вядомых астраномам чорных дзір занадта малыя, каб выпраменьванне Хокінга ад іх можна было б зафіксаваць — масы дзір занадта вялікія. Таму да гэтага часу эфект не пацверджаны назіраннямі. Згодна з [[Агульная тэорыя адноснасці|АТА]], пры ўтварэнні Сусвету маглі б нараджацца [[першасныя чорныя дзіркі|першасныя чорныя дзіры]], некаторыя з якіх (з пачатковай масай 10¹² кг) павінны былі б заканчваць выпарацца ў наш час. Паколькі інтэнсіўнасць выпарэння расце з памяншэннем памеру чорнай дзіры, то апошнія стадыі павінны быць па сутнасці выбухам чорнай дзіры. Пакуль такіх выбухаў зарэгістравана не было. Вядома пра спробу даследавання «выпраменьвання Хокінга» на аснове мадэлі — аналага [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] для [[белая дзірка|белай дзіры]], у ходзе фізічнага эксперыменту, праведзенага даследчыкамі з [[Міланскі ўніверсітэт|Міланскага ўніверсітэта]]<ref> {{артыкул |спасылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |загаловак = Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |аўтар = F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год = 2010 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |title= Впервые получено излучение Хоукинга |author= Александр Будик |publisher= [[3DNews]] |datepublished= 28 сентября 2010 года |accessdate= 9 октября 2010 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga |archivedate= 4 кастрычніка 2010 |url-status= dead }}</ref>. ==== Заключныя стадыі выпарэння чорнай дзіры ==== Выпарэнне чорнай дзіры — квантавы працэс. Справа ў тым, што паняцце аб чорнай дзірцы як аб’екце, які нічога не выпраменьвае, а можа толькі паглынаць матэрыю, справядліва да таго часу, пакуль не ўлічваюцца квантавыя эфекты. У [[квантавая механіка|квантавай жа механіцы]], дзякуючы [[тунэльны эфект|тунэляванню]], з’яўляецца магчымасць пераадольваць патэнцыяльныя бар’еры, непераадольныя для няквантавай сістэмы. Сцвярджэнне, што канчатковы стан чорнай дзіры стацыянарны, правільнае толькі ў рамках звычайнай, не квантавай тэорыі прыцягнення. Квантавыя эфекты вядуць да таго, што на самай справе чорная дзіра павінна бесперапынна выпраменьваць, губляючы пры гэтым сваю энергію. Пры гэтым тэмпература і скорасць выпраменьвання растуць са стратай чорнай дзірой сваёй масы, і фінальныя стадыі працэсу павінны нагадваць выбух. Што застанецца ад чорнай дзіры ў фінале выпарэння, дакладна не вядома. Магчыма, застаецца [[планкаўская чорная дзірка|планкаўская чорная дзіра]] мінімальнай масы, магчыма, дзіра выпараецца цалкам. Адказ на гэтае пытанне павінна даць пакуль не распрацаваная [[квантавая тэорыя гравітацыі]]<ref name="NovFrol133"/>. Факт устойлівасці чорных дзірак, якія верцяцца, (вядомых таксама як чорныя дзіры Кера), накладвае абмежаванні на масу [[фатон]]аў у некаторых тэорыях, якія з’яўляюцца пашырэннямі [[Стандартная мадэль|Стандартнай мадэлі]]<ref>[http://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Черные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны]</ref>. ==== Спектр мас квантавых чорных дзірак ==== У 1966 годзе Маркавым было выказана здагадка аб існаванні элементарнай часціцы з экстрэмальна вялікай масай — [[максімон]]а. Больш цяжкія часціцы, даўжыня [[хвалі дэ Бройля]] якіх меншая за іх гравітацыйны радыус, магчыма, з’яўляюцца квантавымі чорнымі дзірамі. Так як усе вядомыя квантавыя часціцы маюць строга вызначаныя магчымыя значэнні масы, то ўяўляецца, што і квантавыя чорныя дзіры таксама павінны мець дыскрэтны спектр цалкам вызначаных мас. Знаходжаннем спектра мас квантавых чорных дзірак займаецца квантавая тэорыя гравітацыі<ref name="Berezin">{{артыкул|аўтар=В. А. Березин|загаловак=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых черных дырах|спасылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf|мова=ru|выданне=Физика элементарных частиц и атомного ядра|год=2003|том=34|выпуск=7|старонкі=48-111|issn=1814-7445|archive-date=18 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161018220314/http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf}}— Раздел 2.4. Квантованный спектр масс. — Архивировано из первоисточника 2012-06-01.</ref>. ==== Узаемадзеянне планкаўскіх чорных дзірак з элементарнымі часціцамі ==== Планкаўская чорная дзіра — гіпатэтычная чорная дзіра з мінімальна магчымай масай, якая роўная [[Планкаўская маса|планкаўскай масе]]. Такі аб’ект тоесны гіпатэтычнай элементарнай часціцы з (меркавана) максімальна магчымай масай — максімону. Магчыма, што планкаўская чорная дзіра з’яўляецца канчатковым прадуктам эвалюцыі звычайных чорных дзірак, стабільная і больш не схільная выпраменьванню Хокінга. Вывучэнне ўзаемадзеянняў такіх аб’ектаў з элементарнымі часціцамі можа праліць святло на розныя аспекты [[Квантавая гравітацыя|квантавай гравітацыі]] і [[Квантавая тэорыя поля|квантавай тэорыі поля]]<ref name="NovFrol133" />{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|loc=§ 13.4. Элементарные черные дыры (максимоны). Виртуальные черные дыры и пенная структура пространства-времени.}}. === Астрафізічныя аспекты фізікі чорных дзірак === ==== Мембранная парадыгма ==== У фізіцы чорных дзірак мембранная парадыгма з’яўляецца карыснай мадэллю для візуалізацыі і вылічэння эфектаў, якія прадказваюцца агульнай тэорыяй адноснасці, без прамога разгляду вобласці навакол гарызонту падзей чорнай дзіры. У гэтай мадэлі чорная дзіра ўяўляецца як класічная паверхня (або мембрана), якая выпраменьвае, досыць блізкая да гарызонту падзей — расцягнуты гарызонт. Гэты падыход да тэорыі чорных дзірак быў сфармуляваны ў працах Дамура і незалежна Знаека канца 1970-х-пачатку 1980-х і развіты на аснове метаду 3 + 1-расшчаплення прасторы-часу Кіпам Торнам, Рычардам Прайсам і Дугласам Мак-Дональдам{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=5.}}{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|1986|с=271.}}. ==== Акрэцыя рэчыва ў дзіру ==== [[Акрэцыя]]й называюць працэс падзення рэчыва на касмічнае цела з навакольнай прасторы. Пры акрэцыі на чорныя дзіры звышгарачы [[акрэцыйны дыск]] назіраецца як рэнтгенаўская крыніца<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354|title=Аккреция|work="Физическая Энциклопедия" / Phys.Web.Ru|publisher=Astronet|lang=ru|accessdate=2012-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354|archivedate=6 снежня 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362|title=Аккреция|author=Г. С. Бисноватый-Коган|date=1986|work=Физика Космоса|publisher=Astronet|accessdate=2012-06-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101205184215/http://astronet.ru/db/msg/1186362|archivedate=5 снежня 2010|url-status=live}}</ref>. ==== Анатомія чорных дзірак Сусвету ==== Калі супермасіўная зорка калапсуе ў чорную дзіру, яна не становіцца настолькі маленькай, каб больш не мець ніякага фізічнага памеру. Гэта яе шчыльная, паменшаная мадэль, але яна пры гэтым змяшчае тую ж колькасць масы, што і зыходная зорка. Галоўная асаблівасць чорнай дзіры гэта тое, што вядома як сінгулярнасць, і яна вызначае яе цэнтр. Вобласць, дзе фундаментальныя законы фізікі і самой тканіны прасторы спыняюць сваё існаванне. {{нп3|Сінгулярнасць|Сінгулярнасць|ru|Сингулярность}} — гэта нябачны бар’ер, званы гарызонтам падзей. Ён азначае сабой з’яўленне знешняй мяжы чорнай дзіры, што праяўляецца экстрэмальным гравітацыйным прыцягненнем. Гэта пункт, адкуль няма вяртання. Усё, што перасякае гарызонт падзей, нават святло, асуджана. [[Гарызонт падзей|Гарызонтам падзей]] з’яўляецца пункт, у якім [[другая касмічная скорасць]] роўная [[Скорасць святла|скорасці святла]]. Унутры чорнай дзіры гэтая скорасць перавышае скорасць святла. Паколькі нішто не можа рухацца хутчэй святла, нішто і не можа вырвацца з-за гарызонту падзей. Як толькі аб’ект апынецца за яго межамі, яго чакае сінгулярнасць. Паколькі гравітацыя ўзрастае ўсё больш пры такой высокай скорасці, яна дзейнічае на часткі гэтага аб’екта. Падобныя прыліўныя сілы відазмяняюць сам аб’ект, які, пасля будзе працягнуты ў доўгую і тонкую струну, пасля чаго перастане існаваць ў сусвеце. Адлегласць паміж сінгулярнасцю і гарызонтам падзей вядомы як [[радыус Шварцшыльда]]. Чым больш масіўныя чорная дзіра, тым больш яе радыус Шварцшыльда. Калі Сонца было б чорнай дзірой, яе радыўс Шварцшыльда быў 3 км. Тыповая чорная дзіра з масай у 10 разоў больш Сонца будзе мець радыўс Шварцшыльда 30 кіламетраў. Паколькі святло не можа вырвацца з масіўных чорных дыр, яны не могуць быць бачнымі. Таму, каб шукаць чорныя дзіры, можна спадзявацца толькі на ўскосныя доказы іх існавання. Адным са спосабаў пошуку чорнай дзіры, з’яўляюцца знаходжанне абласцей у адкрытым космасе, якія валодаюць вялікай вагой і знаходзяцца ў цёмнай прасторы. Пры пошуку падобных тыпаў аб’ектаў, астраномы выявілі іх у двух асноўных галінах: у {{нп3|Цэнтр галактыкі|цэнтрах галактык|ru|Центр галактики}} і ў {{нп3|Падвойныя зорныя сістэмы|падвойных зорных сістэмах|ru|Двойная звёздная система}} нашай [[Галактыка|Галактыкі]]<ref>http://v-kosmose.com/chernyie-dyiryi-v-kosmose/</ref>. == Нявырашаныя праблемы фізікі чорных дзірак == * Невядомы доказ [[Прынцып касмічнай цэнзуры|прынцыпу касмічнай цэнзуры]], а таксама дакладная фармулёўка ўмоў, пры якіх ён выконваецца{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=99|1986}}. * Невядомы доказ у агульным выпадку «[[Тэарэма пра адсутнасць валасоў|тэарэмы пра адсутнасць валасоў]]» ля чорнай дзіры{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=132|1986}}. * Адсутнічае поўная і скончаная тэорыя магнітасферы чорных дзірак{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=151|1986}}. * Невядома дакладная формула для вылічэння ліку розных станаў сістэмы, калапс якой прыводзіць да ўзнікнення чорнай дзіры з зададзенымі масай, момантам колькасці руху і зарадам{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=267|1986}}. * Што застаецца пасля завяршэння працэсу квантавага распаду чорнай дзіры{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр|с=291|1986}}? == Гл. таксама == * [[Белая дзірка|Белая дзіра]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|17|Чорныя дзіры||279—280}} * {{кніга |аўтар = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |загаловак = Гравитация |выдавецтва = Мир |год = 1977 |старонак = 512 |том = 3 |ref = Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3 }} * {{кніга |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Физика черных дыр |месца = М. |выдавецтва = Наука |год = 1986 |старонак = 328 |ref = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика черных дыр }} * {{кніга |загаловак = Чёрные дыры: Мембранный подход |арыгінал = Black Holes: The membrane paradigm |спасылка = |адказны = Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда |выданне = Пер. с англ |месца = М. |выдавецтва = Мир |год = 1988 |старонак = 428 |isbn = 5030010513 |ref = Чёрные дыры: Мембранный подход }} * {{кніга |аўтар = Robert M. Wald. |загаловак = General Relativity |спасылка = http://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |выдавецтва = University of Chicago Press |год = 1984 |isbn = 978-0-226-87033-5 |ref = Wald }} * {{кніга |аўтар = А. М. Черепащук. |загаловак = Чёрные дыры во Вселенной |выдавецтва = Век 2 |год = 2005 |старонак = 64 |серыя = Наука сегодня |isbn = 5-85099-149-2 |тыраж = 2500 }} * {{кніга |аўтар = К. Торн |загаловак = Черные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |выдавецтва = М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год = 2009 |старонак = |isbn = |тыраж = |ref = К. Торн. Черные дыры и складки времени }} * {{артыкул |аўтар = И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |загаловак = Чёрные дыры во Вселенной |спасылка = http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |выданне = Успехи физических наук |год = 2001 |том = 131 |нумар = 3 |старонкі = 307—324 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archivedate = 31 сакавіка 2007 }} * {{кніга | аўтар = Уильям Дж. Кауфман. | загаловак = Космические рубежи теории относительности | спасылка = http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html | месца = М. | выдавецтва = Мир | год = 1981 | старонкі = 352 | ref = Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности }} * {{кніга | аўтар = Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. | загаловак = Космос: Сборник. Научно - популярная литература | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Дет. лит | год = 1976 | старонак = 223 }} * {{кніга | аўтар = Д. А. Киржниц, В. П. Фролов. | загаловак = Прошлое и будущее Вселенной | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Наука | год = 1986 | старонак = 61 }} * {{кніга | аўтар = Л. Бриллюен. | загаловак = Наука и теория информации | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = ГИФМЛ | год = 1960 | старонак = }} * {{кніга | аўтар = С. Х. Карпенков. | загаловак = Концепции современного естествознания | спасылка = | месца = М. | выдавецтва = Высш. школа | год = 2003 | старонак = }} * {{кніга |аўтар = Leonard Susskind. |загаловак = The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |выдавецтва = Back Bay Books |год = 2008 |allpages = VIII + 472 |ref = Susskind }} == Спасылкі == {{commons|Category:Black hole}} * [http://postnauka.ru/video/1924 Чёрные дыры] // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012) * [http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY Чёрные дыры — что это. Описание. Фото.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140724103535/http://www.pametka.ru/story.php?title=CHERNYE-DYRY |date=24 ліпеня 2014 }} * [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] — статья в Физической энциклопедии * У. Дж. Кауфман. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности (главы из книги)] * [http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120114143218/http://www.scientific.ru/journal/translations/angel.html |date=14 студзеня 2012 }} * [http://habrahabr.ru/blogs/popular_science/56427/ habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру] * Эмиль Ахмедов. [http://postnauka.ru/video/1924 «Черные дыры»], из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео) * [http://elementy.ru/lib/25531/25536 Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США] * [http://lhc.1-day.ru/ Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120529191455/http://lhc.1-day.ru/ |date=29 мая 2012 }} * [http://www.dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101016065226/http://dark-universe.ru/news/2010-03-18-40 |date=16 кастрычніка 2010 }} * [http://www.inkafilm.ru/view/?film_id=661 Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160306110854/http://inkafilm.ru/view?film_id=661 |date=6 сакавіка 2016 }} (видео) * [http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140715220011/http://www.vesti.ru/videos?vid=302876&cid=1000 |date=15 ліпеня 2014 }}, цикл лекций «ACADEMIA» (видео) * [http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130118211123/http://univertv.ru/video/astronomiya/evropejskaya_yuzhnaya_observatoriya/issledovanie_chernoj_dyry_v_centre_mlechnogo_puti/?mark=popular |date=18 студзеня 2013 }} (видео) * [http://ria.ru/science/20110617/389470172.html Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду] ''РИА Новости'', 17 июня 2011 * [http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal Чёрные дыры — корона чёрных дыр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140903055743/http://tvoykosmos.ru/post/53ee61fb14f24ef22c5b8672#/normal |date=3 верасня 2014 }} * [http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html Реликтовые черные дыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130822084719/http://ingeniose.ru/space/reliktovye-chernye-dyry.html |date=22 жніўня 2013 }} {{Чорныя дзіркі}} {{зоркі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы]] [[Катэгорыя:Астрафізіка]] [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі|*]] [[Катэгорыя:Метафары]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] d5gs2y36sgsjmq76i1ggnuyjargidmm 0 32743 5181475 5158748 2026-08-15T13:26:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5181475 wikitext text/x-wiki {{Замак |Назва = Навагрудскі замак |Арыгінальная назва = |Выява = Novogrudok ruin.jpg |Подпіс выявы = Руіны Навагрудскага замка (сучасны стан) |Шырыня выявы = 300px |Статус = {{ГККРБ 4|411Г000404}} |Краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |Назва месцазнаходжання= Горад |Месцазнаходжанне = [[Навагрудак]] |lat_dir = N |lat_deg = 53|lat_min = 36|lat_sec = 5 |lon_dir = E |lon_deg = 25|lon_min = 49|lon_sec = 39 |region = BY |CoordScale = |Тып будынка = абарончы замак |Архітэктурны стыль = [[Гатычная архітэктура|готыка]], [[Беларуская готыка|беларуская готыка]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = мясцовыя майстры |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = XI стагоддзе (драўляны), XIII стагоддзе (мураваны) |Асноўныя даты = |Скасаваны = пачатак XVIII стагоддзя |Пачатак будаўніцтва = другая палова XIII стагоддзя |Заканчэнне будаўніцтва= пачатак XVI стагоддзя |Будынкі = 7 вежаў (захаваліся руіны дзвюх), палац, замкавая царква |Вядомыя жыхары = [[Вялікія князі літоўскія]] |Стан = руіны (закансерваваны) |Commons = Category:Navahradak Castle }} '''Навагру́дскі за́мак'''&nbsp;— унікальны помнік абарончага дойлідства XI—XVI стагоддзяў, гістарычны цэнтр [[Навагрудак|Навагрудка]], адна з галоўных рэзідэнцый вялікіх князёў літоўскіх. Уваходзіў у стратэгічную лінію фартыфікацый [[Лідскі замак|Ліда]]&nbsp;— [[Крэўскі замак|Крэва]]&nbsp;— [[Медніцкі замак|Меднікі]]&nbsp;— [[Троцкі астраўны замак|Трокі]]. Замак размешчаны на высокім пагорку ([[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]), абкружаным глыбокім ровам. Да нашага часу захаваліся руіны цэнтральнай вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]], а таксама выведзеныя на паверхню і закансерваваныя рэшткі падмуркаў іншых вежаў і муроў. З'яўляецца выдатным узорам [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]] і [[Беларуская готыка|беларускай готыкі]]. Аб'ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. == Гісторыя і эвалюцыя ўмацаванняў == === Ранні перыяд (XI—XIII стст.) === Умацаванні старажытнага Навагрудка складаліся з дзвюх пляцовак: [[Дзядзінец|дзядзінца]] (на [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]]) і [[Вакольны горад|вакольнага горада]] ([[Малы замак (Навагрудак)|Малога замка]]). Археалагічнымі даследаваннямі вызначана, што з пачатку XI і да сярэдзіны XIII стагоддзя на валах дзядзінца стаялі драўляныя сцены рознай канструкцыі. За гэты час яны аднаўляліся і перабудоўваліся не менш за пяць разоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=15}}. У другой палове XIII стагоддзя на валах былі пастаўлены моцныя [[Дуб|дубовыя]] зрубы-[[Гародня|гародні]] з двайной пярэдняй сценкай. У гэты ж час (другая палова XIII ст.) з буйных, груба абчасаных [[Палявы камень|палявых камянёў]], складзеных на [[Вапна|вапне]], была ўзведзена першая мураваная вежа, якая належала да тыпу валынскіх [[Данжон|веж-данжонаў]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. Яна мела чатырохвугольную форму і стаяла з паўночнага боку замка, выступаючы за лінію драўлянага вала. Гэтая вежа адыграла вялікую ролю ў абароне горада: у [[Аблога Навагрудка (1274)|1274]] годзе галіцка-валынскія і татарскія войскі безвынікова штурмавалі Навагрудак. У XIV стагоддзі замак неаднаразова і беспаспяхова спрабавалі захапіць атрады [[Крыжакі|крыжакоў]]: у [[Аблога Навагрудка (1314)|1314]] годзе на чале з магістрам [[Генрых фон Плёцке|Генрыхам фон Плёцке]], у [[Аблога Навагрудка (1391)|1391]] годзе на чале з [[Конрад фон Валенрод|Конрадам фон Валенродам]] і ў [[Аблога Навагрудка (1394)|1394]] годзе на чале з [[Конрад фон Юнгінген|Конрадам фон Юнгінгенам]] і маршалам [[Венер фон Тэтынген|Вернерам Тэтынгерам]]. У выніку гэтых магутных нападаў і абстрэлаў верхнія ярусы старажытнай каменнай вежы атрымалі моцныя пашкоджанні{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. === Мураваны замак (XIV—XVI стст.) === <gallery widths="150" heights="150" class="center" caption="Рэканструкцыі замка"> Navahradak - Rekanstrukcyja (Viktar Staščaniuk) 3.jpg|Навагрудскі замак. Рэканструкцыя [[Віктар Сташчанюк|В. Сташчанюка]] Navahradak_-_Rekanstrukcyja_(Viktar_Staščaniuk)_1.jpg|Навагрудскі замак у XVI ст. Рэканструкцыя В. Сташчанюка </gallery> У канцы XIV стагоддзя на рэштках старога каменнага данжона, якія паслужылі трывалым падмуркам, была ўзведзена новая вежа з [[Пальчатка (цэгла)|цэглы]] ў тэхніцы [[Лусковая муроўка|лусковай муроўкі]]. Яна атрымала назву [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] (Шчытовая або Цэнтральная). Вежа мела 5 паверхаў з перакрыццямі на [[Бэлька|бэльках]] і дасягала 25 метраў у вышыню. Унізе яна мела праёмы брамы і з'яўлялася галоўным уваходам у замак{{sfn|Ткачоў|1978|с=45}}. Да канца XIV стагоддзя [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]] заставалася адзінай мураванай фартыфікацыяй драўлянага замка. У канцы XIV&nbsp;— пачатку XV стагоддзя пачалося маштабнае будаўніцтва мураваных сцен і новых вежаў. На першым этапе збудавалі тры мураваныя вежы: [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малую браму]] (Уваходную) і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]], а таксама злучылі іх мураванымі сценамі таўшчынёй да 2,6 метра. Сцяна ад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежы]] да [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] не была канструктыўна перавязана з апошняй, што пацвярджае іх розначасовае будаўніцтва{{sfn|Ткачоў|1978|с=46}}. Другі этап фарміравання мураваных умацаванняў прыпадае на пачатак XV стагоддзя. У гэты час ля ўсходняга падножжа гары, над крыніцай, збудавалі [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежную вежу]]. Яна злучалася з замкам спецыяльным мураваным праслам сцяны з патаемным ходам, што забяспечвала гарнізон пітной вадой{{sfn|Ткачоў|1978|с=48}}. Трэці этап прыпадае на канец XV&nbsp;— пачатак XVI стагоддзя і звязаны з пагрозай набегаў [[Крымскае ханства|крымскіх татар]]. У 1505 годзе замак вытрымаў чарговую аблогу татарскай арды [[Біці-Гірэй|Біці-Гірэя]]. У гэты перыяд у паўночна-заходнім куце замка збудавалі магутную мураваную вежу [[Дазорца (вежа)|Дазорцу]], якая мела ў аснове квадрат 14 на 14 метраў і вызначалася наяўнасцю байніц падэшвеннага бою для [[Гармата|гармат]]. Паміж [[Дазорца (вежа)|Дазорцай]] і [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкай]] узвялі сцяну, якая канчаткова замкнула кола мураваных фартыфікацый замка{{sfn|Ткачоў|1978|с=49}}. Развіццё артылерыі і ўдасканаленне тактыкі аблогі ў XVI стагоддзі прымусіла абаронцаў стварыць дадатковы ніжні пояс абароны (форбург). Ля ўсходняга падножжа гары была збудавана [[Меская вежа|Меская брамная вежа]], якая злучалася прасламі сцен з [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежнай вежай]] і [[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамай]]{{sfn|Ткачоў|1978|с=50}}. Унутры дзядзінца знаходзілася мураваная [[Замкавая царква (Навагрудак)|царква Успення Прасвятой Багародзіцы]] (вядомая з XIV ст.), якая ў тым ліку выкарыстоўвалася для захоўвання кніг земскага і Трыбунальскага судоў у пачатку XVIII стагоддзя{{sfn|Radaman|2022|с=90}}. З 1581 па 1775 год у горадзе кожныя два гады праходзілі сесіі (так званая «руская кадэнцыя») галоўнага апеляцыйнага суда — [[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Трыбунала Вялікага Княства Літоўскага]]{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=13}}. На поўнач ад царквы стаяў двухпавярховы мураваны княжацкі палац. Замак доўгі час з'яўляўся цэнтрам палітычнага жыцця [[Навагрудскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Навагрудскага павета]]: тут традыцыйна праходзілі шляхецкія сеймікі. Для гэтых мэт навагрудская шляхта неаднаразова выдаткоўвала сродкі і будавала на тэрыторыі дзядзінца спецыяльны судовы дом і сеймікавую ізбу. Абавязак зберагаць актавыя кнігі прывёў да таго, што з [[1638]] года для архіва была прыстасавана вежа [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўка]]{{sfn|Radaman|2022|с=86}}. Такім чынам, у XVI стагоддзі Навагрудскі замак меў 7 вежаў і лічыўся адным з самых магутных для свайго часу на тэрыторыі Усходняй Еўропы. === Разбурэнне замка (XVII—XVIII стст.) === Падчас [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны паміж Рэччу Паспалітай і Рускай дзяржавай 1654—1667 гадоў]] замак двойчы захопліваўся. У верасні [[1655]] года яго ўзялі штурмам казакі [[Іван Залатарэнка|Івана Залатарэнкі]], а ў [[1660]] годзе крэпасць занялі войскі князя [[Іван Хаванскі|Івана Хаванскага]]. У выніку гэтых ваенных дзеянняў вежы [[Меская вежа|Меская]], [[Калодзежная вежа (Навагрудак)|Калодзежная]], [[Малая брама (Навагрудак)|Малая брама]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадская]], а таксама муры паміж імі былі зруйнаваны да падмуркаў. Канчаткова фартыфікацыі былі знішчаны падчас [[Вялікая Паўночная вайна|Паўночнай вайны]]: у [[1706]] годзе шведскія войскі падарвалі рэшткі ўмацаванняў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === <gallery caption="Мастацкія выявы XIX стагоддзя" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (J. Pieška, 1800).jpg|[[Юзаф Пешка|Ю. Пешка]], каля 1800 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (1801-50).jpg|1-я палова XIX ст. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (XIX).jpg|XIX ст. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1821-99) (2).jpg|1821—1899 гг. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1829).jpg|1829 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (A. Alés, 1835).jpg|А. Алес, 1835 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (K. Rusiecki, 1844).jpg|[[Канут Русецкі|К. Русецкі]], 1844 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1851).jpg|1851 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|[[Вінцэнт Дмахоўскі|В. Дмахоўскі]], 1856 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (V. Dmachoŭski, 1856).jpg|В. Дмахоўскі, 1856 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (V. Sadovnikov, 1850-59).jpg|[[Васіль Садоўнікаў|В. Садоўнікаў]], 1850-я гг. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1867).jpg|1867 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1869).jpg|1869 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 29.07.1876).jpg|[[Напалеон Орда|Н. Орда]], 29 ліпеня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 20.08.1876).jpg|Н. Орда, 20 жніўня 1876 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (N. Orda, 1877).jpg|Паводле Н. Орды, 1877 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Zamkavaja. Наваградак, Замкавая (M. Ružanski, 1883).jpg|М. Ружанскі, 1883 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1888).jpg|1888 г. Navahradak. Наваградак (S. Papoŭski, 1889).jpg|С. Папоўскі, 1889 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1890).jpg|1890 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (K. Piastuškievič, 1895).jpg|К. Пястушкевіч, 1895 г. Navahradak. Наваградак (1895).jpg|1895 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1898).jpg|1898 г. Navahradak. Наваградак (F. Brzozowski, 1898).jpg|Ф. Бжазоўскі, 1898 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (P. Stachievič, 1899).jpg|П. Стахевіч, 1899 г. </gallery> Пасля далучэння беларускіх зямель да [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] руіны замка працягвалі знікаць. У 1802 годзе літоўскі генерал-губернатар [[Лявонцій Лявонцьевіч Бенігсен|Л. Бенігсен]] даў загад разабраць рэшткі замкавых вежаў для брукавання вуліц горада. У канцы XIX стагоддзя на тэрыторыю замчышча праз праломы ў мурах пачалі масава звозіць смецце з усяго Навагрудка. Гэты пласт дасягнуў 2 метраў у таўшчыню і амаль цалкам пахаваў пад сабой руіны старажытных пабудоў{{sfn|Ткачоў|1978|с=51}}. У 1906 годзе абвалілася палова ўсходняй вежы&nbsp;— [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]]. Каб прадухіліць далейшае разбурэнне, у 1909—1910 гадах дзякуючы намаганням [[Т. Корзан|Т. Корзана]] да яе былі прыбудаваны падпорныя эскарпы-контрфорсы. У 1922 годзе дзякуючы дапамозе Дэпартамента мастацтва і культуры Навагрудская акруговая дырэкцыя грамадскіх работ умацавала эскарпамі і паўднёвую&nbsp;— [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельную вежу]]{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=24—25}}. === Найноўшы час і даследаванні === <gallery caption="Фотаздымкі і графіка пачатку XX стагоддзя (да кансервацыі)" widths=150 heights=150 class="center"> Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (T. Boretti, 1900).jpg|Т. Барэці, 1900 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-05).jpg|1901—1905 гг. Navahradak, Vilenskaja. Наваградак, Віленская (M. Astankovič, 1905).jpg|М. Астанковіч, 1905 г. Navahradak, Adam Mickievič. Наваградак, Адам Міцкевіч (J. Alšeŭski, 1905).jpg|Я. Альшэўскі, 1905 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1906).jpg|1906 г. Navahradak, Kavalskaja. Наваградак, Кавальская (1908).jpg|1908 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Stefanski, 1908).jpg|К. Стафанскі, 1908 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1909) (2).jpg|1909 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1910).jpg|1910 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (U. Ślizień, 1911).jpg|У. Слізень, 1911 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1912).jpg|1912 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1913).jpg|1913 г. Navahradzki zamak, Fara. Наваградзкі замак, Фара (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (2).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1901-14) (3).jpg|да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (J. Bułhak, 1901-14).jpg|[[Ян Булгак|Я. Булгак]], да 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (M. Bystydzienski, 1901-14).jpg|М. Быстыдзенскі, да 1915 г. Navahradzki zamak, Ščytoŭka. Наваградзкі замак, Шчытоўка (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1914).jpg|1914 г. Navahradzki zamak, Kaścielnaja. Наваградзкі замак, Касьцельная (K. Višnieŭski, 1915).jpg|К. Вішнеўскі, 1915 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (L. R., 1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1917).jpg|1917 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (1918).jpg|1918 г. Navahradzki zamak. Наваградзкі замак (K. Višnieŭski, 1918).jpg|К. Вішнеўскі, 1918 г. </gallery> Першыя прафесійныя археалагічныя даследаванні на Замкавай гары прайшлі ў міжваеннай Польшчы: у 1924 годзе пад кіраўніцтвам кансерватара Навагрудскага ваяводства прафесара [[Ежы Рэмер|Ежы Рэмера]], а ў 1930 годзе — пад кіраўніцтвам доктара [[Станіслаў Лорэнц|Станіслава Лорэнца]]. Гэтыя раскопкі далі магчымасць усталяваць форму замкавых муроў, былі адкрыты падмуркі дзвюх вежаў, барбакана і скляпеністага пераходу да яго{{sfn|Żmigrodzki|1931|с=25}}. У савецкі час маштабныя даследаванні працягнуліся. З 1956 года на Замчышчы працавалі археалагічныя экспедыцыі, у тым ліку пад кіраўніцтвам [[Фрыда Давыдаўна Гурэвіч|Ф. Д. Гурэвіч]]. У 1969—1973 гадах фундаментальныя архітэктурна-археалагічныя даследаванні праводзіў [[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|М.&nbsp;А.&nbsp;Ткачоў]], які дэталёва вывучыў этапы фарміравання і развіцця замкавага комплексу{{sfn|Ткачоў|1978|с=44}}. У 2011 годзе навагрудскія ўмацаванні ([[Дазорца (вежа)|Дазорную]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскую]] вежы) даследаваў [[Андрэй Анатолевіч Мяцельскі|А.&nbsp;А.&nbsp;Мяцельскі]]. Ён удакладніў іх памеры, архітэктурныя дэталі і знайшоў рэшткі мураванай сцяны паміж імі, а таксама даказаў, што [[Малы замак (Навагрудак)|Малы замак]] не быў злучаны мураванымі сценамі з галоўным. == Сучасны стан і кансервацыя == <gallery caption="Сучасны стан" widths=150 heights=150 class="center"> Navahrudak castle.jpg|Агульны выгляд [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] Navahradak - Vieža Ščytoŭka.jpg|Руіны вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] Navahradak Castle 20180501 144022.jpg|[[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельная вежа]] пасля кансервацыі Navahrudak castle 2.jpg|Уваход на Замкавую гару </gallery> Да пачатку XXI стагоддзя Навагрудскі замак дайшоў у стане моцна разбураных руін. У рамках дзяржаўнай праграмы «[[Замкі Беларусі (дзяржаўная праграма)|Замкі Беларусі]]» з 2012 года пачаліся маштабныя кансервацыйна-рэстаўрацыйныя работы, падзеленыя на шэсць пускавых комплексаў. Праект быў распрацаваны УП «[[Гроднаграмадзянпраект]]» і ААТ «[[Белрэстаўрацыя]]»<ref name="nn_142720">{{cite web |url=https://nashaniva.com/142720 |title=Ігар Байцоў: У Навагрудку адбываецца капiтальны рамонт руiны «па-багатаму» |date=3 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. У 2013—2014 гадах праводзіліся работы па стабілізацыі схілу Замкавай гары пад [[Касцельная вежа (Навагрудак)|Касцельнай вежай]] (ўсталявана каля 100 [[Паля (будаўніцтва)|бураін'екцыйных паль]]). Сама вежа была зафіксавана прасторавым металічным бандажом і прыгружана новымі мураванымі канструкцыямі, выкананымі з рэстаўрацыйнай цэглы ручной працы ў тэхніцы «[[Вендская муроўка|вендскай муроўкі]]»<ref name="nn_111917">{{cite web |url=https://nashaniva.com/111917 |title=Драма ў нас на вачах: вежа Навагрудскага замка можа абрынуцца ў любы момант |author=Кірыла Хілько |date=1 ліпеня 2013 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_143753">{{cite web |url=https://nashaniva.com/143753 |title=Антон Астаповіч: Захаваць руіны? Так можна застацца нават без руін |author=Антон Астаповіч |date=21 лютага 2015 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_138183">{{cite web |url=https://nashaniva.com/138183 |title=Як вам тое, што зрабілі з вежай Навагрудскага замка? |author=Кірыла Хілько |date=4 лістапада 2014 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Для прадухілення далейшых апоўзняў каля [[Фарны касцёл Праабражэння Гасподняга (Навагрудак)|Фарнага касцёла]] (якія фіксаваліся, напрыклад, у 2017 годзе) была ўладкавана новая дрэнажная сістэма<ref name="nn_190044">{{cite web |url=https://nashaniva.com/190044 |title=Чыноўнікі: Пагрозы Касцельнай вежы ў Навагрудку няма |date=2 мая 2017 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Пяты этап рэстаўрацыі завяршыўся ў 2024 годзе. Ён уключаў [[Кансервацыя (архітэктура)|кансервацыю]] руін замкавых сцен па ўсім перыметры гары і вывядзенне на паверхню рэштак трох вежаў — Уваходнай ([[Малая брама (Навагрудак)|Малой брамы]]), [[Дазорца (вежа)|Дазорнай]] і [[Пасадская вежа (Навагрудак)|Пасадскай]]. Да гэтага яны былі схаваны пад зямлёй. Старажытны мур быў ачышчаны і надбудаваны прыкладна на 1,5 метра новымі камянямі і цэглай, дзякуючы чаму замак атрымаў часткова замкнёны контур<ref name="nn_342994">{{cite web |url=https://nashaniva.com/342994 |title=Навагрудскі замак расце ўверх. Ці нармальна гэта? |author=Ф. Раўбіч |date=19 мая 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354625 |title=З'явіліся сцены і брама — глядзіце, як змяніўся Навагрудскі замак |date=3 лістапада 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref>. Шосты этап, які працягнецца ў 2025 годзе, прадугледжвае аднаўленне вежы [[Шчытоўка (вежа)|Шчытоўкі]] і стварэнне ў ёй музейнай экспазіцыі, прысвечанай гісторыі замка. Згодна з праектам галоўнага архітэктара А.&nbsp;Карпука, плануецца адрэстаўраваць захаваныя фрагменты і ўзнавіць страчаныя сцены з выкарыстаннем новай цэглы для візуальнага адрознення ад аўтэнтыкі. Вежа будзе мець шасціўзроўневую прастору (ад глыбіні 5 метраў да вышыні 12,5 метра) з драўлянымі вокнамі і вітражамі. Плануецца таксама аднаўленне сярэднявечнага [[Данскер|данскера]]. Музей будзе «халодным» (без падвядзення камунікацый, акрамя электрычнасці, для захавання культурнага пласта). З восені 2024 года ўваход на тэрыторыю [[Замкавая гара (Навагрудак)|Замкавай гары]] стаў платным для маніторынгу турыстычнай плыні<ref name="nn_354233">{{cite web |url=https://nashaniva.com/354233 |title=У вежы Шчытоўка Наваградскага замка збіраюцца зрабіць музей |date=28 кастрычніка 2024 |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |accessdate=22 чэрвеня 2026 |lang=be}}</ref><ref name="nn_354625" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|Навагрудскі замак|361}} * {{Крыніцы/БелЭн|11|Навагрудскія замкі||98}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Навагру́дскія за́мкі|511}} * {{Крыніцы/ВКЛ|2|361—362}} * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * Белорусская ССР. Т. 4 : краткая энцикл. — Мн., 1981. * Города, местечки и замки Великого Княжества Литовского. Энциклопедия. — Мн., БелЭн, 2009. — С. 312. — ISBN 978-985-11-0432-7 * Страчаная спадчына / [[Тамара Віктараўна Габрусь|Т. В. Габрусь]], [[Анатоль Мікалаевіч Кулагін|А. М. Кулагін]], [[Юрый Уладзіміравіч Чантурыя|Ю. У. Чантурыя]] і інш. Уклад. Габрусь Т. В. — Мн.: [[Полымя (выдавецтва)|Полымя]], 1998. — С. 8—14. — 351 с.: іл. — ISBN 985-07-0036-Х. * {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачоў М. А.]] |загаловак=Замкі Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1977 |старонак=82}} * {{Крыніцы/Абарончыя збудаванні заходніх зямель Беларусі XIII—XVIII стст.|ref=Ткачоў}} * ''[[Міхаіл Аляксандравіч Ткачоў|Ткачёв, М. А.]]'' Замки Беларуси. — Мн., 2005. * {{артыкул |аўтар=Метельский А. А. |загаловак=Археологические исследования фортификационных сооружений Новогрудского замка в 2011 году |выданне=Матэрыялы па археалогіі Беларусі |тып=зборнік |год=2014 |выпуск=25 |старонкі=341—345 |ref=Мяцельскі}} * {{артыкул|ref=Radaman|аўтар=Radaman A.|загаловак=Miejsca obrad sejmików i zjazdów szlacheckich powiatu nowogródzkiego|год=2022|выданне=Miscellanea Historico-Iuridica|тып=часопіс|том=XXI|нумар=1|старонкі=75—115}} * {{кніга|ref=Żmigrodzki|аўтар=Żmigrodzki J.|загаловак=Nowogródek i okolice|год=1931|месца=Nowogródek|выдавецтва=Wydanie trzecie|старонак=115}} == Спасылкі == {{Навагрудскі замак}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Замкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Замкі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Славутасці Навагрудка]] [[Катэгорыя:Вуліца Малы Замак (Навагрудак)]] [[Катэгорыя:Абарончыя збудаванні Навагрудка]] [[Катэгорыя:Навагрудскі замак]] hjqfwi42z0e7ew30uyuaeni5bx0kbmp 0 41601 5181632 5173797 2026-08-15T23:28:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181632 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Грынкевіч}} {{не блытаць|Станіслаў Грынкевіч (малодшы)}} '''Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч''' (старэйшы; {{ДН|2|2|1902}}, в. [[Новы Двор]], [[Сакольскі павет]], [[Гродзенская губерня]] (цяпер [[Падляскае ваяводства|Падляшскае ваяводства]], [[Польшча]]) — {{ДС|25|7|1945}}, {{МС|Магілёў||}}, [[НКДБ]]) — беларускі грамадскі, рэлігійны і культурны дзеяч, лекар-псіханеўролаг, [[публіцыст]], [[перакладчык]], папулярызатар навукі. Брат<ref name="nn">[https://nn.by/?c=ar&i=96338 Пра Грынкевіча без памылак]</ref> беларускага святара [[Ф. Грынкевіч|Францішка Грынкевіча]]. == Біяграфічныя звесткі == Паступіў на [[медыцынскі факультэт Віленскага ўніверсітэта|медыцынскі факультэт]] адноўленага [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], скарыстаўшыся «ветэранскімі» льготамі, як удзельнік [[Польска-савецкая вайна 1920 года|польска-савецкай вайны 1920 года]]. Вывучаючы медыцыну, Грынкевіч зразумеў, што яму больш адпавядае тэалагічны факультэт. Але паколькі з медыцынскага нельга было адразу туды перайсці, спярша ён перавёўся на гуманітарны факультэт, а пасля ўжо на тэалагічны. Аднак не вытрымаў [[паланізацыя|паланізацыі]], якая там панавала, і вярнуўся да медыцыны<ref name="nn"/>. Пасля ён, разам з аднакурсніцай Янінай з [[Сувалкі|Сувалкаў]], выехаў у [[Познань]], дзе яны, відаць, і пажаніліся ў [[1927]] годзе. [[15 сакавіка]] [[1929]] года скончыў медыцынскі факультэт [[Пазнаньскі ўніверсітэт|Пазнаньскага ўніверсітэта]], атрымаўшы дыплом доктара «ўсіх лекарскіх навук». Яшчэ студэнтам, з [[16 мая]] [[1927]] года, працаваў у нейралагічна-псіхіятрычнай клініцы Пазнаньскага ўніверсітэта спачатку быў асістэнтам, пасля — старшым асістэнтам<ref name="nn"/>. У [[1931]]—[[1936]] г. віцэ-старшыня [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (1917)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]]. У [[1933]] г. чатыры месяцы быў на стажыроўцы ў [[Мюнхен]]е, дзе практыкаваўся ў галіне [[гістапаталогія|гістапаталогіі]]. Пасля вяртання заснаваў у клініцы гістапаталагічную лабараторыю<ref name="nn"/>. У [[1934]] годзе сям’я пераехала ў [[Харошча|Харошчу]] пад [[Беласток]]ам. Станіслаў Грынкевіч узначаліў лабараторыю і шпітальны аддзел у мясцовай псіхіятрычнай бальніцы. У тыя гады ён напісаў шмат навуковых артыкулаў, якія публікаваліся ў медыцынскіх часопісах, польскіх і замежных. Актыўна ўдзельнічаў у з’ездах [[псіхіятр]]аў. У [[1937]] годзе быў прызнаны найлепшым маладым псіхіятрам у Польшчы. Тады ж ён купіў пад [[Вільня]]й у {{нп5|Ерузалімка|Еразалімцы|lt|Jeruzalė (Vilnius)}} 17 гектараў зямлі з вясковым домам і да [[1939]] г. разбудаваў там гаспадарку. Жыў у Харошчы, прыяжджаючы з сям’ёй у Еразалімку толькі на вакацыі. А гаспадарцы давалі рады сваякі з Новага Двара — сям’я Яна Точкі і Ян Замана<ref name="nn"/>. Працаваў у літоўскай клініцы ў Вільні, выкладаў гігіену ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] і псіхіятрыю ў Медыцынскім інстытуце ў [[Новая Вілейка|Новай Вілейцы]]. У [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]] вучыліся і ягоныя дзеці<ref name="nn"/>. У гэты час не ўваходзіў у [[Беларускі нацыянальны камітэт (Вільня)|Беларускі нацыянальны камітэт]], хоць яго туды запрашалі<ref name="nn"/>. Узначальваў [[Беларускае навуковае таварыства (1918)|Беларускага навуковага таварыства]]<ref name="nn"/>. Друкаваўся ў часопісах [[Студэнцкая думка (1924)|«Студэнцкая думка»]], [[Калоссе (1935)|«Калоссе»]], [[Шлях моладзі (1929)|«Шлях моладзі»]], газетах [[Беларуская крыніца (1917)|«Беларуская крыніца»]], «Хрысціянская думка», «Новае жыццё». У [[1936]] г. яго брашура «Асвета», якая апавядала пра пазашкольныя формы беларускай асветнай працы (народны ўніверсітэт, курсы для дарослых, бібліятэкі, народны тэатр, хор і г.д.)<ref name="nn"/>, была канфіскавана паліцыяй, а сам аўтар аштрафаваны і на два тыдні зняволены. Аўтар навукова-папулярных прац па медыцыне і гігіене, з лекцыямі ездзіў па заходнебеларускіх мястэчках і вёсках<ref name="Маракоў"/>. З прыходам у Вільню савецкіх войск арыштаваны, але здолеў уцячы з цягніка падчас вывазу вязняў. У гады нямецкай акупацыі ў Вільні, займаўся культурніцкай дзейнасцю. Устрымліваўся ад супрацоўніцтва з немцамі. Браў удзел у нацыянальным падполлі. У [[1939]] г. у [[Вільня|Вільні]] разам з іншымі беларускімі дзеячамі заснаваў [[Беларуская незалежніцкая партыя|Беларускую незалежніцкую партыю]]. Зноў арыштаваны савецкімі ўладамі ў лістападзе [[1944]]. Вывезены спачатку ў [[Мінск]], потым у Магілёў<ref name="Маракоў"/>. [[18 мая]] [[1945]] ваенным трыбуналам Беларуска-Літоўскай ваеннай акругі прыгавораны да вышэйшай меры пакарання. Расстраляны. Сведка, які вярнуўся ў Польшчу пасля лагераў і адшукаў сям’ю Станіслава Грынкевіча, казаў, што той памёр на этапе, захварэўшы на [[дызентэрыя|дызентэрыю]]. Паводле інфармацыі [[Чырвоны Крыж|Чырвонага крыжа]], Грынкевіч памёр [[25 ліпеня]] [[1945]] г. у лагеры на тэрыторыі СССР<ref name="nn"/>. == Публікацыі == Творчасць Станіслава Грынкевіча можна падзяліць на прафесійную медыцынскую і навукова-папулярную, публіцыстычную і літаратурную. Пісаў па-беларуску ў [[Беларуская крыніца|«Крыніцу»]], [[Калоссе (1935)|«Калоссе»]], [[Хрысціянская думка|«Хрысціянскую думку»]], [[Заранка (часопіс)|«Заранку»]] і іншыя часопісы<ref name="nn"/>. Публікацыі С. Грынкевіча вызначаюцца праблемным падыходам, актуальнасцю, грунтоўным навуковым узроўнем («3 зацемак аб характары беларусаў», «Аб праве на Бацькаўшчыну», «Культура і задачы нацыянальнай працы», «Гігіена псіхічная як праблема асноўных адносін да жыцця», «Псіхааналіз і праблемы літаратурныя і грамадскія», «Узгадаванне характару» і інш.). Аўтар працы «Народ», кнігі «Аб тэатры», п’есы «Жанімства па радыё», апавядання «Арлянё» (усе 1927), аповесці «Царква. Помста. Вязніца» (1928), кнігі «Парады хворым і здаровым» (1935), эсэ «У братоў украінцаў» (1936). Праца С. Грынкевіча «Асвета» (1936) была канфіскавана, а аўтар аштрафаваны і на два тыдні зняволены польскімі ўладамі. Пераклаў з [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] працу вядомага аскета і містыка [[Тамаш Кемпійскі|Тамаша Кемпійскага]] «Следам за Хрыстом»<ref name="Маракоў">{{крыніцы/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі 1794—1991|1|ГРЫНКЕВІЧ Станіслаў Сымонавіч}}</ref>. == Сям’я == У шлюбе з полькай [[Ядвіга Грынкевіч|Ядвігай Грынкевіч]] ([[1902]]—[[1963]]) меў чатырох дзяцей: Вітаўта, Вольгу, Ганну і Багдана<ref name="bialystok">[[Сяргей Чыгрын]]. [http://niva.bialystok.pl/issue/2001/47/art_07.htm Віленскія дапаўненні да біяграфіі Станіслава Грынкевіча.] // [[Ніва (газета)|Ніва]] № 47 (2376), 25 лістапада 2001 г.</ref>. Паводле ўспамінаў [[Галіна Войцік|Галіны Войцік]], дома ў Грынкевічаў гаварылі [[Польская мова|па-польску]], бо гаспадыняй была жонка<ref name="bialystok"/>. Між тым Ядвіга добра валодала [[Беларуская мова|беларускай мовай]] і разам з мужам пісала навуковыя працы па-беларуску. Пасля арышту Станіслава Грынкевіча канфіскавалі хату і ўсю маёмасць. Ядвіга з дзецьмі выехала ў [[Польшча|Польшчу]]<ref name="resurs">[http://resurs.by/files/nn/2002/11/15.htm Эдвард Людовіч. Наш першы псыхааналітык]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Яна прасіла пісьменнікаў уратаваць яго, [[Кузьма Чорны]] для гэтага сустрэўся з савецкім пракурорам, але дарма<ref>Максім Танк. Збор твораў. Т. 12 : Лісты / укладальнікі: У. І. Мархель, С. У. Калядка. — 2011.</ref>. == Бібліяграфія == [[Image:Следам за Хрыстом, Грынкевіч.jpg|thumb|Вокладка кнігі Т. Кемпійскага «Следам за Хрыстом» на беларускай мове ў перакладзе С. Грынкевіча 1934 г.]] * Ab teatry: Praktyčny padručnik dla amatarskich teatrau. Wilnia, 1927; * Arlanio. Wilnia, 1927; * Narod. Wilnia, 1927; * Žanimstva pa radyjo: Pjesa u 3-ch abrazoch. Wilnia, 1927; * Carkwa, pomsta, wiaźnica: Apowieść. Wilnia, 1928; * Rady chworym i zdarowym. Častka I. Wilnia, 1935 (разам з [[Ядвіга Грынкевіч|Я. Грынкевіч]]); * Рады хворым і здаровым. Вільня, 1935 (разам з Я.Грынкевіч); * Aświeta. Wilnia, 1936; * У братоў украінцаў. Вільня, 1936 (2 выд. Вільня, 1937); * Rady chworym i zdarowym. Častka II. Wilnia, 1937 (разам з Я. Грынкевіч); * Народ. Вільня, 1937; * Алкагалізм. Вільня, 1937 (разам з Я.Грынкевіч); * Умовы і загады, неабходныя для здароўя. Вільня. 1939 (разам з Я.Грынкевіч). {{зноскі}} == Літаратура == {{Commonscat}} * Ліс А., Пяткевіч А., Трацяк Я. Грынкевіч // ЭГБ у 6 т. Т. 3. Мн., 1996. * {{Крыніцы/Маракоў/Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы…|1|}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грынкевіч Станіслаў Сымонавіч}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Расстраляныя]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Папулярызатары навукі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі з лацінскай мовы]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Псіхіятры Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай цэнтральнай рады]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай незалежніцкай партыі]] hjv0sup4sw502ao2m8h8p7cola340zg 0 45235 5181799 4670559 2026-08-16T10:38:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181799 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:FamiliaOjeda.JPG|thumb|Сучасная іспанская сям’я разам з усімі сваякамі]] {{Міжасобасныя адносіны}} '''Сям’я''' — аб’яднанне асоб, звязаных паміж сабой маральнай і матэрыяльнай агульнасцю і падтрымкай, вядзеннем агульнай гаспадаркі, правамі і абавязкамі, якія вынікаюць са [[шлюб]]у, блізкага [[сваяцтва]], усынаўлення. Іншыя сваякі сужэнцаў, непрацаздольныя ўтрыманцы, а ў некаторых выпадках і іншыя асобы могуць быць таксама прызнаны членамі сям’і, калі яны пражываюць сумесна і вядуць агульную гаспадарку<ref>[http://www.pravo.by/upload/pdf/kodeksibel/kodeks_rb_ab_schlube_i_semji_1999_bel.pdf КОДЭКС РЕСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ АБ ШЛЮБЕ І СЯМ’І]</ref>. == Функцыі сям’і == * Упарадкавання [[секс]]уальных зносін * Першаснага сацыяльнага кантролю * [[Эканоміка|Эканамічная]] * Рэпрадукцыйная (нараджэння дзяцей) * Сацыялізуючая (выхаваўчая) * [[псіхалогія|Псіхалагічная]] — аказанне ўзаемнай падтрымкі і абмен эмоцыямі == Цыкл развіцця сям’і == Стварэнню сям’і папярэднічае [[шлюб]], які звычайна вызначае асаблівасці пабудовы сямейнай арганізацыі. Першай фазай развіцця сям’і з’яўляецца яе пашырэнне. Яно доўжыцца ад шлюбу да нараджэння дзяцей і дасягнення імі рэпрадукцыйнага ўзросту. У гэты перыяд нашчадкі вельмі залежаць ад бацькоў. Другая фаза — падзел сям’і. Яна пачынаецца з моманту першага шлюбу аднаго з дзяцей і працягваецца пакуль усе дзеці не ажэняцца. Трэцяя — замяшчэнне ў грамадскай структуры бацькоўскай сям’і сем’ямі дзяцей. Асаблівасць гэтай фазы адбываецца ў залежнасці ад традыцый таго ці іншага грамадства перадаваць сямейную спадчыну. У некаторых супольнасцях дамінуе '''прымагенетура''' (ад [[Лацінская мова|лац.]] ''primum'' «першы» і ''genuit'' «нараджэнне»), калі сямейная маёмасць і першынство перадаюцца толькі першаму дзіцяці (часцей мужчынскага полу). Астатнія дзеці застаюцца ў залежнасці ад яго або вымушаны шукаць самастойнасці за межамі сям’і. У іншых супольнасцях сустракаецца '''ўльтымагенетура''' (ад [[Лацінская мова|лац.]] ''ultimum'' «апошні» і ''genuit'' «нараджэнне») — перадача спадчыны апошняму нашчадку. Яна дазваляе адтэрмінаваць трэцюю фазу. Нашчадак клапоціцца аб састарэлых бацьках. == Тыпы сям’і == Звычайна ў адным грамадстве суіснуюць розныя тыпы сям’і. '''Нуклеарная''' ([[Лацінская мова|лац.]] ''nucleus'' «ядро») — малая сям’я, якая звычайна складаецца з [[муж]]а, [[жонка|жонкі]] і дзяцей. Але ў залежнасці ад жыццёвых абставін у яе склад могуць уваходзіць толькі муж і жонка або адзін з бацькоў з дзецьмі. Акрамя таго, [[палігінія|палігінныя шлюбы]] вядуць да фарміравання палігінных сем’яў з мужа, некалькіх жонак і іх дзяцей. У выніку [[паліандрыя|паліандрычных шлюбаў]] ствараюцца паліандрычныя сямейныя групы з жонкі, яе некалькіх мужоў і сумесных дзяцей. '''Пашыраная''' сям’я складаецца з некалькіх нуклеарных і можа набываць разнастайныя формы. Часцей сустракаюцца пашыраныя ''патрылакальныя'' сем’і з мужчыны, яго сыноў, іх жонак і дзяцей. Радзей фарміруюцца пашыраныя ''матрылакальныя'' сем’і з жанчыны, яе дочак, іх мужоў і дзяцей, а таксама пашыраныя ''авункулакальныя'' сем’і з мужчыны, сыноў яго сястры, іх жонак і дзяцей. Часам у самастойную форму ці ў адну з форм пашыранай сям’і вылучаюць '''злучаныя''' сем’і. Яны складаюцца з некалькіх, часцей за ўсё сваяцкіх сем’яў, якія аб’ядноўваюць намаганні па вядзенню сумеснай гаспадаркі і выхаванню дзяцей. Тыповы прыклад — братэрская злучаная сям’я з братоў, іх жонак і дзяцей. На чале такой сям’і стаіць старэйшы брат. Тып сям’і залежыць ад розных прычын, у тым ліку асаблівасцей гаспадарчага побыту, фінансавых магчымасцей, наяўнасцю жылля і г. д. == Дзеці ў сям’і == Хоць можна сустрэць сем’і, якія не маюць дзяцей і не збіраюцца імі абзаводзіцца, аднак дзеці — гэта важны элемент сямейных груп, які вызначае іх форму і развіццё. Сям’я з’яўляецца натуральным асяроддзем дзіцяці, на яе ўскладаецца адказнасць за выхаванне і ўтрыманне дзяцей, іх абарону. Колькасць дзяцей у сям’і часцей залежыць ад планавання, якое сустракаецца ўжо ў традыцыйных грамадствах. У патрыярхальных аграрных супольнасцях, дзе стала патрабуюцца танныя рабочыя рукі, і старыя бацькі маюць магчымасць атрымоўваць догляд і дапамогу ад нашчадкаў, сем’і звычайна былі вялікімі. Але недахоп сродкаў для існавання, вобраз жыцця ці іншыя прычыны часам выклікалі патрэбу ў абмежаванні колькасці дзяцей, што здаўна дасягалася шляхам забароны сексуальных зносін паміж бацькамі, [[аборт]]аў, засцярогі ад цяжарнасці, [[інфантацыд]]у, продажам дзяцей у іншыя сем’і ці нават гандлярам рабамі. Вялікі ўплыў на нараджальнасць і колькасць дзяцей у сям’і аказваюць узровень дзіцячай смяротнасці, магчымасць атрымоўваць медыцынскую дапамогу, клопат пра малодшых членах сям’і. Сямейныя групы заводзяць дзяцей не заўсёды звыклым шляхам. Таксама існуе грамадская працэдура ўсынаўлення. У большасці сучасных краін усынаўленню падлягаюць сіроты ці кінутыя сапраўднымі бацькамі. Клопат пра пошук і выбар прыёмных бацькоў пры гэтым кладзецца на сваякоў, дзяржаўныя ўстановы, рэлігійныя і грамадскія арганізацыі. У некаторых народаў [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], астравоў [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], [[Інданезія|Інданезіі]] раней было звычайным перадаваць дзяцей бяздзетным сваякам і сябрам. Прычым, такая перадача лічылася шчодрым падарункам ці актам падтрымкі. У гэтых і іншых групах вядомыя выпадкі, калі дзяцей захоплівалі сілком. З іншага боку, сям’я праз выхаванне, адукацыю і абмен эмоцыямі аказвае непасрэдны ўплыў на дзяцей як будучых членаў грамадства. == Галерэя == <gallery align=center widths=250px perrow=3> Image:Святое сямейства з Францыскам.jpg|Святое сямейства з Францыскам, Францысканскі касцёл Успення Марыі, [[Пінск]] Image:Römer family.jpg|Сям'я [[Ромеры|Ромераў]], XIX ст. Image:AnnaPrashan (Anna Prashan) - Hindu First Rice Eating Ceremony.JPG|Сучасная нуклеарная сям'я, [[Індыя]] Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM Toba-Bataks hoofd met zijn familie voor hun met fraai houtsnijwerk versierde huis TMnr 10001701.jpg|Пашыраная сям'я, [[Суматра]] (пач. XX ст.) Image:Waldmüller - Die Adoption.jpeg|Усынаўленне (малюнак XIX ст.) Image:Hauling water in Malawi.jpg|Удзел дзяцей у сямейнай працы, [[Малаві]] </gallery> == Гл. таксама == * [[Шлюб]] * [[Матрыярхат]] * [[Патрыярхат]] * [[Сямейнае права]] * [[Генеалогія]] * [[Інцэст]] * [[Фратрыя]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сям’я|[[Ганна Мікалаеўна Курыловіч|Курыловіч Г. М.]], [[Таццяна Іванаўна Кухаронак|Кухаронак Т. І.]]|348—349}} * Сям’я // {{крыніцы/ТСБМ|5-1|450}} * [http://kamunikat.org/download.php?item=5362-2.pdf ''Говард М.'' Сучасная культурная антрапалогія. — Мн.: Тэхналогія, 1995]{{Недаступная спасылка}} * [https://web.archive.org/web/20120611230303/http://web.me.com/grattonpeter/Foucault_Reading_Group/Foucault_files/HIstory%20of%20Sexuality%20Volume1%20Part%201.pdf Foucault M. The History of Sexuality. Vol. 1. Introduction. — New York: Pantheon Books, 1978] * ''Нечаева А. М.'' Семья (в праве) // Юридическая энциклопедия / Отв. ред. Б. Н. Топорнин. — М.: Юристь, 2001. — С. 984—985. — 1272 с. — 8000 экз. — ISBN 5-7975-0429-4 (в пер.){{ref-ru}} * {{ВСЭ3|Семья|том=23|аўтар=Харчев А. Г.|старонкі=244—245}} == Спасылкі == * [http://www.belfamily.by Партал Belfamily] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210822030736/https://www.belfamily.by/ |date=22 жніўня 2021 }} * [http://kot-student.narod.ru/txt/dialektika.htm Сямейныя праблемы] * [http://dzietki.org/article/index.php?cid=9&sort_method=time&sid=0f3fa5eb9a0f3427a4cf53782b55523e Сямейныя стасункі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100612230748/http://dzietki.org/article/index.php?cid=9&sort_method=time&sid=fdd1ce7395e83af0f7adf07d832fa946 |date=12 чэрвеня 2010 }} {{Роднасныя адносіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дэмаграфія]] [[Катэгорыя:Насельніцтва]] [[Катэгорыя:Сям’я| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] jlhdyzp1065jaa4z3ktung5lvqry02w 0 45472 5181785 5135598 2026-08-16T09:55:28Z Stephan1000000 88014 сезоны = 11 | серыі = 173 5181785 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Футурама | арыгінальная назва = Futurama | выява = [[Выява:Futurama title.jpg|200px]] | жанр = [[Сітуацыйная камедыя|сіткам]] <br />[[навуковая фантастыка|sci-fi]] | камера = | фармат_выявы = | фармат_гуку = | працягласць = 21 хвіліна | аўтар = [[Мэт Гроўнінг]] | вытворчасць = [[Мэт Гроўнінг]]<br />[[Дэвід Сэмюэл Коэн]] | прадзюсар = | выканаўчы_прадзюсар = [[Мэт Гроўнінг]]<br />[[Дэвід Сэмюэл Коэн]] <br />[[Кен Кіілер]] | галоўныя_ролі = [[Білі Уэст]] <br />[[Кейці Сейгал|Кейці Сегал]] <br />[[Джон Дымаджыа]] <br />[[Філ Ламар]] <br />[[Лоўран Том]] <br />[[Морыс Ламарш|Морыс Ламарш]] <br />[[Трэс Макніл]] <br />[[Дэвід Херман]] <br />[[Фрэнк Велкер]] <br />[[Томас Джэймс Кені|Том Кені]] | апавядальнік = | пачатковая_тэма = | завяршальная_тэма = | краіна = {{USA}} | мова = [[англійская мова|англійская]] | канал = [[Fox Broadcasting Company|FOX]] ([[1999]]—[[2003]]) <br />[[Comedy Central]] (2008 — 2013) | першы_выпуск = [[28 сакавіка]] [[1999]] | апошні_выпуск = <br />[[4 верасня]] [[2013]] | сезоны = 11 | серыі = 173 | спіс_выпускаў = Спіс серый тэлесерыяла «Футурама» | chronology = | папярэднія_перадачы = | наступныя_перадачы = | сайт = | imdb_id = 0149460 | tv_com_id = 249 }} '''«Футура́ма»''' ({{lang-en|Futurama}}) — амерыканскі сатырычны мультсерыял, створаны на студзіі «[[20th Century Fox]]» [[Мэт Гроўнінг|Мэтам Гроўнінгам]] і [[Дэвід Коўэн|Дэвідам Коўэнам]] ''([[:en:David X. Cohen|David X. Cohen]])'', аўтарамі мультсерыяла «[[Сімпсаны]]». У бальшыні серыяў дзеянне серыяла праходзіць у Нью-[[Нью-Ёрк]] Сіці ў 3000 годзе (гэта значыць, у далёкай будучыні). Выкарыстоўванне будучага часу дазваляе аўтарам шоу уносіць у яго ідэі і падзеі з папулярнай [[навуковая фантастыка|фантастыкі]] 20 стагоддзя. ''«Футурама»'' атрымала прызнанне крытыкаў і была намінавана на 17 прэмій «[[Эні (прэмія)|Эні]]», выйграўшы дзевяць з іх, і 14 намінацый на прэмію «[[Эмі]]», выйграўшы шэсць<ref>{{cite web|url=https://www.emmys.com/shows/futurama|title=Futurama|publisher=Emmys.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617211212/https://www.emmys.com/shows/futurama|url-status=live}}</ref>. == Сюжэт == Мультсерыял расказвае аб 20-гадовым разносчыку піцы Фраі, які выпадкова трапіў у крыягенную камеру і замарозіўся на 1000 гадоў. Так ён трапляе ў будучыню, дзе знаходзіць сабе новых сяброў і ўладкоўваецца кур’ерам на працу ў кампанію «Міжпланетны экспрэс». == Персанажы == * '''[[Фрай (Футурама)|Фрай]]''' * '''[[Туранга Ліла|Ліла]]''' * '''[[Бендэр (Футурама)|Бендэр]]''' * Прафесар '''[[Хьюберт Фарнсворт|Хью́берт Фа́рнсворт]]''' * '''[[Гермес Конрад]]''' * Доктар '''[[Зойдберг]]''' * '''[[Эмі Вонг]]''' На сённяшні час выйшлі ў пракат наступныя паўнаметражныя фільмы: # «[[Футурама: Вялікая справа Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Big Score»''') — у продажы ў [[ЗША]] [[27 лістапада]] [[2007]] # «[[Футурама: Звер з мільярдам спінаў]]» ('''«Futurama: The Beast with a Billion Backs»''') — [[24 чэрвеня]] [[2008]] # «[[Футурама: Гульня Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Game»''') — [[3 лістапада]] 2008 года # «[[Футурама: У дзікую зялёную далечыню]]» ('''«Futurama: Into the Wild Green Yonder»''') — [[23 лютага]] [[2009]] года == Гл. таксама == * [[Сімпсаны]] * [[Расчараванне (тэлесерыял)|Расчараванне]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml Раздзел «Футурамы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120041323/http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml |date=20 студзеня 2010 }}{{ref-en}} на сайце [[Comedy Central]]. * http://www.ilovebender.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615003624/http://www.ilovebender.com/ |date=15 чэрвеня 2012 }} {{ref-en}} — афіцыйны прома-сайт фільмаў. * [http://theinfosphere.org/ Вікі па Футураме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809012526/http://theinfosphere.org/ |date=9 жніўня 2011 }}{{ref-en}} * {{imdb title|id=0149460|title=Футурама}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы 1999 года]] [[Катэгорыя:Фантастычныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Fox Television Studios]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы-сіткомы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] 13x4kvsf5z4nzc28dz146vipp8n546t 5181787 5181785 2026-08-16T10:01:10Z Stephan1000000 88014 172 5181787 wikitext text/x-wiki {{Тэлеперадача2 | назва_перадачы = Футурама | арыгінальная назва = Futurama | выява = [[Выява:Futurama title.jpg|200px]] | жанр = [[Сітуацыйная камедыя|сіткам]] <br />[[навуковая фантастыка|sci-fi]] | камера = | фармат_выявы = | фармат_гуку = | працягласць = 21 хвіліна | аўтар = [[Мэт Гроўнінг]] | вытворчасць = [[Мэт Гроўнінг]]<br />[[Дэвід Сэмюэл Коэн]] | прадзюсар = | выканаўчы_прадзюсар = [[Мэт Гроўнінг]]<br />[[Дэвід Сэмюэл Коэн]] <br />[[Кен Кіілер]] | галоўныя_ролі = [[Білі Уэст]] <br />[[Кейці Сейгал|Кейці Сегал]] <br />[[Джон Дымаджыа]] <br />[[Філ Ламар]] <br />[[Лоўран Том]] <br />[[Морыс Ламарш|Морыс Ламарш]] <br />[[Трэс Макніл]] <br />[[Дэвід Херман]] <br />[[Фрэнк Велкер]] <br />[[Томас Джэймс Кені|Том Кені]] | апавядальнік = | пачатковая_тэма = | завяршальная_тэма = | краіна = {{USA}} | мова = [[англійская мова|англійская]] | канал = [[Fox Broadcasting Company|FOX]] ([[1999]]—[[2003]]) <br />[[Comedy Central]] (2008 — 2013) | першы_выпуск = [[28 сакавіка]] [[1999]] | апошні_выпуск = <br />[[4 верасня]] [[2013]] | сезоны = 11 | серыі = 172 | спіс_выпускаў = Спіс серый тэлесерыяла «Футурама» | chronology = | папярэднія_перадачы = | наступныя_перадачы = | сайт = | imdb_id = 0149460 | tv_com_id = 249 }} '''«Футура́ма»''' ({{lang-en|Futurama}}) — амерыканскі сатырычны мультсерыял, створаны на студзіі «[[20th Century Fox]]» [[Мэт Гроўнінг|Мэтам Гроўнінгам]] і [[Дэвід Коўэн|Дэвідам Коўэнам]] ''([[:en:David X. Cohen|David X. Cohen]])'', аўтарамі мультсерыяла «[[Сімпсаны]]». У бальшыні серыяў дзеянне серыяла праходзіць у Нью-[[Нью-Ёрк]] Сіці ў 3000 годзе (гэта значыць, у далёкай будучыні). Выкарыстоўванне будучага часу дазваляе аўтарам шоу уносіць у яго ідэі і падзеі з папулярнай [[навуковая фантастыка|фантастыкі]] 20 стагоддзя. ''«Футурама»'' атрымала прызнанне крытыкаў і была намінавана на 17 прэмій «[[Эні (прэмія)|Эні]]», выйграўшы дзевяць з іх, і 14 намінацый на прэмію «[[Эмі]]», выйграўшы шэсць<ref>{{cite web|url=https://www.emmys.com/shows/futurama|title=Futurama|publisher=Emmys.com|access-date=2024-11-04|archive-date=2024-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20240617211212/https://www.emmys.com/shows/futurama|url-status=live}}</ref>. == Сюжэт == Мультсерыял расказвае аб 20-гадовым разносчыку піцы Фраі, які выпадкова трапіў у крыягенную камеру і замарозіўся на 1000 гадоў. Так ён трапляе ў будучыню, дзе знаходзіць сабе новых сяброў і ўладкоўваецца кур’ерам на працу ў кампанію «Міжпланетны экспрэс». == Персанажы == * '''[[Фрай (Футурама)|Фрай]]''' * '''[[Туранга Ліла|Ліла]]''' * '''[[Бендэр (Футурама)|Бендэр]]''' * Прафесар '''[[Хьюберт Фарнсворт|Хью́берт Фа́рнсворт]]''' * '''[[Гермес Конрад]]''' * Доктар '''[[Зойдберг]]''' * '''[[Эмі Вонг]]''' На сённяшні час выйшлі ў пракат наступныя паўнаметражныя фільмы: # «[[Футурама: Вялікая справа Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Big Score»''') — у продажы ў [[ЗША]] [[27 лістапада]] [[2007]] # «[[Футурама: Звер з мільярдам спінаў]]» ('''«Futurama: The Beast with a Billion Backs»''') — [[24 чэрвеня]] [[2008]] # «[[Футурама: Гульня Бендэра]]» ('''«Futurama: Bender’s Game»''') — [[3 лістапада]] 2008 года # «[[Футурама: У дзікую зялёную далечыню]]» ('''«Futurama: Into the Wild Green Yonder»''') — [[23 лютага]] [[2009]] года == Гл. таксама == * [[Сімпсаны]] * [[Расчараванне (тэлесерыял)|Расчараванне]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml Раздзел «Футурамы»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100120041323/http://www.comedycentral.com/shows/futurama/index.jhtml |date=20 студзеня 2010 }}{{ref-en}} на сайце [[Comedy Central]]. * http://www.ilovebender.com/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120615003624/http://www.ilovebender.com/ |date=15 чэрвеня 2012 }} {{ref-en}} — афіцыйны прома-сайт фільмаў. * [http://theinfosphere.org/ Вікі па Футураме] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110809012526/http://theinfosphere.org/ |date=9 жніўня 2011 }}{{ref-en}} * {{imdb title|id=0149460|title=Футурама}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сатырычныя фільмы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы ЗША]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы 1999 года]] [[Катэгорыя:Фантастычныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Тэлесерыялы Fox Television Studios]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы-сіткомы]] [[Катэгорыя:Мультсерыялы для дарослых]] 4dlqludve2sd6tyqj38jh3nrqhl3z01 0 46610 5181769 5097200 2026-08-16T09:06:27Z JerzyKundrat 174 /* Біяграфічныя звесткі */ 5181769 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ліндгрэн}} {{Пісьменнік}} '''Астрыд Лі́ндгрэн''' ({{lang-sv|Astrid Lindgren}}; {{ВД-Прэамбула}}) — шведская дзіцячая пісьменніца. == Біяграфічныя звесткі == Астрыд нарадзілася на хутары Нэс, ля горада Вімербю ў правінцыі [[Смоланд]] на поўдні [[Швецыя|Швецыі]], у сям’і фермераў Эрыксанаў. Мела старэйшага брата Гунара і дзвюх малодшых сясцёр Сціну і Інгегерд. Пазней вясёлыя дзіцячыя ўспаміны знайшлі месца ў яе творах. Калі Астрыд было 13 год, рэдактар гарадской газеты «Вімербю тыднінг» узяў яе на валанцёрскую працу ў рэдакцыю. Так пабачыў свет першы артыкул будучай пісьменніцы — «На нашым хутары». У шаснаццаць гадоў Астрыд атрымала сталую працу ў газеце. Друкавала тэатральныя рэцэнзіі і рэкламныя тэксты, адказвала на тэлефоныя званкі. Праз 2 гады Астрыд сышла з газеты — дзеля «пошуку шырэйшай працоўнай прасторы», як пазначыў рэдактар газеты Рэйнхальд Блумберг у пасведчанні аб звальненні спадарыні Астрыд Эрыксан. Сапраўднай жа прычынай звальнення была цяжарнасць васемнаццацігадовай журналісткі. Бацькам будучага дзіцяці быў сам рэдактар газеты «Вімербю тыднінг». Саракадзевяцігадовы спадар Блумберг закахаўся ў маладую дзяўчыну і прапанаваў ёй злучыць жыццёвыя шляхі. Астрыд адмовілася. Каб выратаваць сям’ю ад ганьбы, цяжарная Астрыд мусіла пакінуць родныя мясціны. Спачатку яна вучылася на сакратарку ў [[Стакгольм]]е, пасля пераехала ў [[Данія|Данію]], дзе ананімна нарадзіла сына Ларса. Там, у [[Капенгаген]]е, была адзіная на той час у Паўночнай Еўропе медыцынская ўстанова, дзе можна было нарадзіць дзіця, не рэгіструючы, як завуць маці. Астрыд, як маці-адзіночка, не мела матэрыяльных магчымасцей, каб утрымліваць сына, і таму прыняла рашэнне пакінуць Ларса прыёмнай маці, датчанцы спадарыні Стэвенс. Сама ж яна вярнулася ў Стакгольм, зноў пайшла ў сакратаркі і старалася як мага часцей адведваць сына ў Капенгагене. Праз 3 гады ў спадарыні Стэвенс пачаліся сур’ёзныя праблемы са здароўем, і Астрыд мусіла забраць сына да сябе ў маленькі пакойчык, які здымала ў Стакгольме. На пачатку 1930-х Астрыд працавала сакратаркай у каралеўскім аўтамабільным клубе, дзе і пазнаёмілася са сваім начальнікам і будучым мужам Стурэ Ліндгрэнам. Спадар Ліндгрэн, які быў на 9 гадоў старэйшы за Астрыд, пакінуў сваю першую жонку з маленькай дачкой і ажаніўся з будучай пісьменніцай. У іх нарадзілася дачка Карын. Калі спадару Ліндгрэну было 53 гады, ён раптоўна памёр, Астрыд засталася ўдавою з двума дзецьмі. Больш яна замуж не выходзіла. Траюрадная пляменніца Астрыд з боку яе брата Гунара — вядомая ў Швецыі пісьменніца [[дэтэктыў|дэтэктываў]] [[Карын Альвтэген]].<ref>[http://www.astridlindgren.se/en/person/the-family/my-great-aunt/ "My great aunt" by Karin Alvtegen]</ref> == Творчасць == Гісторыі пра [[Піпі Доўгаяпанчоха|Піпі Доўгуюпанчоху]], якія Астрыд расказвала сваёй дачцэ Карын і яе сябрам, у 1944 пісьменніца падаравала ў запісаным выглядзе дачцэ на дзень нараджэння. Такім чынам казка пра рудую дзяўчынку, якая жыла разам з малпай і канём і не падпарадкоўвалася ніякім абмежаванням, трапіла ў друк. І пачалася кар’ера казачніцы. За 1944—1950 Астрыд Ліндгрэн склала трылогію пра Піпі Доўгуюпанчоху, дзве аповесці пра дзяцей з Бюлербю, тры кніжкі для дзяўчынак, дэтэктыў, два зборнікі казак, зборнік песень, чатыры п’есы і дзве кніжкі-малюнкі. Астрыд Ліндгрэн была надзвычай рознабаковым аўтарам, гатовым да эксперыментаў у розных жанрах. У 1946, 1951 і 1953 выйшла яе трылогія пра дэтэктыва Кале Блюмквіста. У 1954 Астрыд Ліндгрэн напісала першую з трох казачных аповесцей — «Міо, мой Міо!». У наступнай трылогіі расказала аб прыгодах хлопчыка і [[Карлсан]]а, які жыве на даху (1955, 1962, 1973). У яе творах узняты праблемы дабра і зла, дэмакратыі і тыраніі, цудоўнага і рэальнага, узаемаадносін дзіцячай асобы з дарослымі. Яны поўныя гумару і ўвасабляюць дзіцячае, непасрэднае ўспрыманне людзей і свету.<ref>Е. Лявонава (1999)</ref> Ідэальныя адносіны дарослых і дзяцей — гэта бязмежнае пытанне, лічыла пісьменніца, але самае галоўнае — «''дарослыя не павінны ні пры якіх абставінах абражаць дзяцей словам, а тым больш дзеяннем''»<ref>[https://www.sb.by/articles/p-p-do-gayapanchokha-zagavaryla-pa-belarusku.html sb.by]</ref>. == Узнагароды == За свае літаратурныя заслугі Астрыд Ліндгрэн атрымала [[Прэмія імя Ханса Крысціяна Андэрсена|медаль Ханса Крысціяна Андэрсена]] — адну з самых прэстыжных прэмій свету ў галіне дзіцячай літаратуры, Вялікі залаты медаль Шведскай акадэміі, Медаль імя Талстога ў Маскве, прэмію Right Livelyhood Award — «альтэрнатыўную Нобелеўскую прэмію» за спрыянне гарманічнаму развіццю чалавецтва. == Ушанаванне памяці == [[Выява:StatueOfAstridLindgrenStockholm.jpg|thumb|Помнік пісьменніцы ў Стакгольме]] Расійская Акадэмія навук назвала яе імем [[астэроід]] нумар 3204, а шведскі парламент заснаваў літаратурную прэмію памяці Астрыд Ліндгрэн, памерам 500000 еўра. == Беларускія пераклады == * Браты Львінае Сэрца / Перакл. з швед. [[С. Лузгіна|С. Лузгіной]] і [[Т. Лукша|Т. Лукшы]]. — Мн., 1997 (Школьная бібліятэка). * Лота / Перакл. з швед. С. Лузгіной і Т. Лукшы. * [[Усе нашы дзеці з Булербю]] / Перакл. са швед. [[Лявон Баршчэўскі|Л. Баршчэўскага]]. — Вільня, 2000. * Малы і Карлсан-з-даху / Перакл. са швед. [[Юрый Жалезка|Ю. Жалезкі]]. — Мн., 2007. ** Малы і Карлсан, які жыве на даху: [казачная аповесць: для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, 2019. — 166, [1] с. ** Карлсан прылятае зноў: [казачная аповесць: для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, 2019. — 190, [1] с. ** Карлсан хітруе зноў: [казачная аповесць: для малодшага і сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, друк 2019 (макет 2020). — 203, [4] с. * Піпі Доўгаяпанчоха / Перакл. са швед. [[Дзмітрый Плакс|Д. Плакса]]. — Мн., 2008. ** Піпі Доўгая Панчоха/ Перакл. са швед. [[Анка Упала|А.Казловай]]: [аповесць: для сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, друк 2020. — 164, [3] с. ** Піпі Доўгая Панчоха падымаецца на борт / Перакл. са швед. [[Анка Упала|А.Казловай]]: [аповесць: для сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, друк 2020. — 157, [2] с. ** Піпі Доўгая Панчоха ў Ціхім акіяне / Перакл. са швед. [[Анка Упала|А.Казловай]]: [аповесць для сярэдняга школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Папуры, друк 2021. — 147, [4] с. * Роня, дачка разбойніка: аповесць: [для сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту] / Астрыд Ліндгрэн. — Мінск : Пазітыў-цэнтр, 2020. — 192, [1] с. — (Серыя «Добрая кніга»). * Ліс і Гном: [для чытання дарослымі дзецям] / Астрыд Ліндгрэн, Эва Эрыксан. — Мінск : Кандрусевіч Надзея, 2021. — 29 с. * Каляды ў Булербю: [апавяданне: для чытання дарослымі дзецям] / Астрыд Ліндгрэн, Ілон Вікланд. — Мінск : Кандрусевіч Надзея, 2021. — [29] с. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * ''Лявонава Е.'' Ліндгрэн // {{Крыніцы/БЭ|9}} {{Прэмія імя Ханса Крысціяна Андэрсена}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ліндгрэн Астрыд}} [[Катэгорыя:Пісьменніцы Швецыі]] [[Катэгорыя:Шведскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Астрыд Ліндгрэн| ]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Х. К. Андэрсена]] i82e7wnjpjyeu0ml2lmsgtpr0xhc071 0 48422 5181651 5124372 2026-08-16T01:00:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181651 wikitext text/x-wiki [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага.jpg|міні|Першы аркуш III Статута Вялікага Княства Літоўскага. Выданне [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]], 1588 г.]] '''Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588 го́да''', таксама вядомы як '''Трэці Статут Вялікага Княства Літоўскага'''&nbsp;— звод законаў феадальнага [[права]], які канчаткова завяршыў кадыфікацыю права ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Праз увесь Статут праводзіцца ідэя ўмацавання прававога парадку, пры якім усе дзяржаўныя органы і службовыя асобы мусяць дзейнічаць толькі ў адпаведнасці з законам<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я.]] Калі была створана першая беларуская канстытуцыя? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Мінск, 1993. С. 25.</ref>. Даследчыкі адзначаюць, што па сваёй юрыдычнай дасканаласці і лагічнай завершанасці гэтаму зводу законаў на той момант не было роўных у тагачаснай [[Еўропа|Еўропе]]<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо Я.]] Калі была створана першая беларуская канстытуцыя? // 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі. Мінск, 1993. С. 26.</ref>. Дакумент дзейнічаў з 1589 года. Пасля анексіі тэрыторыі Вялікага Княства Літоўскага [[Расійская імперыя|Ра Расійскай імперыяй]] ён працягваў выкарыстоўвацца ў [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]] губернях да 1831 года. У [[Віленская губерня|Віленскай]], [[Гродзенская губерня|Гродзенскай]], [[Мінская губерня|Мінскай]], [[Кіеўская губерня|Кіеўскай]], [[Падольская губерня|Падольскай]] і [[Валынская губерня|Валынскай]] губернях Статут захоўваў юрыдычную моц ажно да 1840 года<ref name="ЭВКЛ_2_633">Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 633. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. == Гісторыя падрыхтоўкі == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1595).jpg|міні|III Статут Вялікага Княства Літоўскага ([[Гадуцішкі]], 1595 г.), напісаны на [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]] [[Беларускі лацінскі алфавіт|лацінкай]]]] Пасля таго як быў прыняты [[Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566|Другі Статут Вялікага Княства Літоўскага]], кадыфікацыйная работа не спынілася. Ужо на Берасцейскім сойме 1566 года было папраўлена некалькі артыкулаў. Праз два гады Гарадзенскі сойм унёс папраўкі ў некаторыя палажэнні і стварыў камісію для дапрацоўкі Статута. Камісія для выпраўлення зводу была абрана і на [[Люблінскі сойм (1569)|Люблінскім сойме 1569 года]]. Кіравалі камісіяй складальнікаў [[Канцлер вялікі літоўскі|канцлер]] [[Астафій Багданавіч Валовіч|Астафій Валовіч]] і [[Падканцлер вялікі літоўскі|падканцлер]] [[Леў Сапега]]. Асноўнымі крыніцамі для распрацоўкі Статута 1588 года сталі папярэднія Статуты ВКЛ 1529 і 1566 гадоў, соймавыя пастановы 1573, 1578 (гл. [[Паправы статутовыя 1578]]), 1580 і 1584 гадоў, прывілеі, а таксама пастановы павятовых соймікаў<ref name=":0">Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. Мн., 1989.</ref>. Да канца 1584 года праца над дакументам была завершана, аднак у сувязі з тым, што ён ігнараваў палажэнні акта [[Люблінская унія|Люблінскай уніі 1569]] года, прадстаўнікі [[Польскае Каралеўства (1385—1569)|Польскага Каралеўства]] не дапускалі яго зацвярджэння на агульным сойме [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]]. Каб захаваць велікакняжацкі трон і лаяльнасць эліт ВКЛ, манарх [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] зацвердзіў Статут сваім уласным прывілеем 28 студзеня 1588 года<ref name=":0" />. Асноўны цяжар арганізацыі друку і фінансавання ўзяў на сябе Леў Сапега. Дзяржаўны дзеяч выдаткаваў на выпуск кнігі ўласныя сродкі, прычым, як адзначаюць даследчыкі, ён выдаткаваў «так многа, колькі было неабходна»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=213}}<ref>Лаппо И. И. Литовский Статут 1588 года. Т. 1, ч. 1. Каунас, 1934. С. 439.</ref>. == Змест і структура == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha. Статут Вялікага Княства Літоўскага (1588).jpg|міні|300пкс|Старонка з дзяржаўным гербам [[Пагоня|«Пагоня»]]]] Трэці Статут адзначаецца высокім тэарэтычным узроўнем падрыхтоўкі. Ён уключыў нормы дзяржаўнага (канстытуцыйнага) права, чаго на той час не сустракалася ў заканадаўчай практыцы іншых еўрапейскіх дзяржаў. Дакумент абагульніў тагачасныя дзяржаўна-прававыя ідэі, некаторыя з якіх апярэджвалі свой час. У Статуце знайшла адлюстраванне перадавая тэорыя падзелу ўлад на заканадаўчую ([[Сойм Вялікага Княства Літоўскага|сойм]]), выканаўчую ([[Вялікія князі літоўскія|вялікі князь]] і адміністрацыйны апарат) і судовую ([[Трыбунал Вялікага Княства Літоўскага|Галоўны Трыбунал]], [[Земскі суд|земскія]] і [[Падкаморскі суд|падкаморскія суды]], якія былі выбарнымі і цалкам незалежнымі ад адміністрацыі)<ref name=":0" />. Звод складаецца з 14 раздзелаў і 488 артыкулаў. У 1—4-м раздзелах змешчаны нормы дзяржаўнага права і судовага ладу, у 5—10-м і часткова ў 13-м&nbsp;— шлюбна-сямейнага, зямельнага і цывільнага права, у 11—12, 14-м і часткова ў 13-м&nbsp;— крымінальнага і крымінальна-працэсуальнага права. Ідэі [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]] і верацярпімасці былі юрыдычна замацаваны ў артыкуле 3 раздзела 3, паводле якога вялікаму князю і ўсім дзяржаўным органам прадпісвалася забяспечваць спакой усіх жыхароў дзяржавы, незалежна ад таго, якога вучэння яны прытрымліваюцца ў хрысціянскай веры. Ідэі гуманізму адбіліся і на нормах крымінальнага і цывільнага права. Так, у пэўнай ступені гарантаваліся маёмасныя і асабістыя правы [[Мяшчане|мяшчан]]. Кожны вольны чалавек мог пры ахвоце свабодна выехаць за граніцу, калі гэта рабілася не на шкоду ўласнай краіне<ref name=":0" />. Статут юрыдычна замацаваў фактычную адасобленасць Вялікага Княства Літоўскага ад Каралеўства Польскага ў федэрацыйных рамках Рэчы Паспалітай. У прыватнасці, закон вызначаў самастойнасць дзяржаўных устаноў, арміі, заканадаўства, эканомікі і фінансаў. Характэрна, што ў Статуце акт Люблінскай уніі не ўпамінаецца, але пры гэтым замацоўваецца праграма аднаўлення ранейшых граніц дзяржавы<ref>[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І.]] Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мінск, 1991.</ref>. Дакумент таксама строга прадугледжваў, што атрымліваць маёнткі і займаць духоўныя і дзяржаўныя пасады маглі толькі мясцовыя ўраджэнцы і ні ў якім разе «чужаземцы», «загранічнікі» ці «суседзі»<ref name=":0" />. Уладаром дзяржавы прызнаваўся вялікі князь, які ў Статуце называўся гаспадаром. Але многія ягоныя паўнамоцтвы істотна абмяжоўваліся: выконваць іх ён мог толькі са згоды сойма і вышэйшых дзяржаўных службовых асоб. Закон замацоўваў наяўнасць [[Феадал|феадалаў]] і [[Прыгоннае права|залежных сялян]]. Асабліва былі вылучаны князі, [[Паны-рада|паны радныя]] і паны харугоўныя, якія мелі права судзіць не толькі простых людзей, але і залежную ад іх [[шляхта|шляхту]], даваць ёй у часовае карыстанне землі і маёнткі, а таксама адбіраць іх, нягледзячы на даўнасць уладання (раздзел 3, артыкул 10). Статут рэгламентаваў таксама некаторыя правы і абавязкі простых людзей і прадстаўнікоў этнічных груп (сялян, слуг, чэлядзі, мяшчан, рамеснікаў, [[Яўрэі ў Беларусі|яўрэяў]], [[Беларускія татары|татараў]]). Ён абараняў інтарэсы буйных і сярэдніх феадалаў і ўзмацняў іх прывілеяванае становішча, канчаткова запрыгоніўшы сялян. Для шляхты Статут прадугледжваў крымінальную адказнасць за забойства простага чалавека, забараняў перадачу ў няволю вольнага чалавека за даўгі або злачынства, абмяжоўваў пакаранне непаўналетніх да 16 гадоў. Хоць Статут дэклараваў, што ўсе простыя людзі разам з феадаламі могуць браць удзел у абранні гаспадара (раздзел 3, артыкул 2), аднак на практыцы простых людзей не дапускалі ў сойм, а іх удзел у палітычным жыцці абмяжоўваўся выключна мясцовымі валаснымі справамі<ref name=":0" />. == Гісторыя выданняў і перакладаў == [[Файл:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Žygimont Vaza. Статут Вялікага Княства Літоўскага, Жыгімонт Ваза (1588).jpg|міні|300пкс|Адварот тытульнага аркуша з партрэтам вялікага князя [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] і гаспадарскім лістом на друк]] Упершыню Статут выйшаў з друку ў 1588 годзе ў [[Вільня|віленскай]] [[Друкарня Мамонічаў|друкарні Мамонічаў]] на афіцыйнай [[Старабеларуская мова|старабеларускай мове]]. Пазнейшае выданне двойчы паўтаралася (каля 1592—1593 гадоў і каля 1600 года), але абодва разы яно выходзіла з першапачатковай выхадной датай «1588 год»{{sfn|Нікалаеў|2009|с=154}}. [[Файл:Титульный лист Статута 1588 года на польском.jpg|злева|міні|Тытульны аркуш Статута 1588 года, выдадзенага ў 1614 годзе на польскай мове]] З цягам часу, з-за пашырэння [[Польская мова|польскай мовы]] ў справаводстве, узнікла неабходнасць у перакладах. У 1614, 1619 і каля 1623 года (з датай «1619 год») [[Лявон Мамоніч]] выдаў Статут на [[Польская мова|польскай мове]]. У 1648 годзе Статут на польскай мове надрукаваў у [[Варшава|Варшаве]] каралеўскі друкар [[Пётр Элерт]]{{sfn|Нікалаеў|2009|с=155}}. Наступныя польскамоўныя выданні выходзілі ў [[Друкарня Віленскай акадэміі|Акадэмічнай друкарні]] езуітаў у Вільні ў 1693, 1744 і 1786 гадах. Чацвёртае выданне 1693 года мела цікавую ідэалагічную асаблівасць: на яго тытульным аркушы першае (мамоніцкае) выданне Статута 1588 года было памылкова названа «кракаўскім». Даследчыкі мяркуюць, што гэта магло быць зроблена як з фармальных прычын (менавіта ў Кракаве Жыгімонт III падпісаў прывілей на выданне), так і з мэтай наўмыснага «адлучэння» гэтага «рускага» інтэлектуальнага прадукту ад сталічнай Вільні{{sfn|Нікалаеў|2009|с=302}}. Акрамя таго, выданне Акадэмічнай друкарні 1780 года разглядалася сучаснікамі як важны палітычны крок і ўдар па канкурэнтах з ордэна [[Піяры|піяраў]], якія перад гэтым купілі варшаўскую друкарню Элерта і спрабавалі манапалізаваць права на выпуск урадавых пастаноў{{sfn|Нікалаеў|2009|с=321}}. У 1811 годзе Статут у перакладзе на польскую і [[Руская мова|рускую мову]] выдалі ў [[Санкт-Пецярбург]]у, а ў 1854 годзе&nbsp;— у [[Масква|Маскве]] на старабеларускай мове<ref name=":0" />. Увогуле ў XVII—XIX стагоддзях дакумент неаднаразова перакладаўся на польскую, [[Лацінская мова|лацінскую]], [[Украінская мова|ўкраінскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Французская мова|французскую]] і рускую мовы<ref>{{Артыкул |аўтар=Лаппо И. |загаловак=Литовскій статутъ въ Московскомъ переводѣ-редакціи XVII столѣтія |спасылка=https://rusneb.ru/catalog/005664_000048_RuPRLIB18001647/viewer/?page=125 |мова=ru |выданне=Журналъ Министерства народнаго просвещенія |тып=часопіс |месца=С.-Петербургъ |выдавецтва=Сенатская типографія |год=1914 февраль |том=Новая серія. XLIX |старонкі=209—235}}</ref><ref>{{Артыкул |загаловак=2437. — Ноября 17 (1828). Высочайше утвержденное положеніе Комитета Министровъ— Объ учиненіи перевода Литовскаго Статута на Россійскій языкъ съ Бѣлорусскаго изданія 1588 года, и о напечатаніи сего Статута на трехъ языкахъ: Бѣлорусскомъ, Польскомъ и Русскомъ |спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/264-t-3-1828-ot-1677-do-2574-1830#mode/inspect/page/1005/zoom/6 |мова=ru |выданне=Полное Собраніе Законовъ Россійской Имперіи. Собраніе второе |месца=Спб. |выдавецтва=Тип. II Отд-нія собств. Е. И. В. канцеляріи |год=1830 |том=3. От № 1677 до 2574 |старонкі=1001—1003 (№ 2437)}}</ref>. Статут выкарыстоўваўся пры кадыфікацыі ў канцы XVI стагоддзя прускага права, пры складанні Саборнага ўлажэння (1649 год) у [[Рускае царства|Маскоўскай дзяржаве]], а таксама для афіцыйна незацверджаных зборнікаў «Права за якими судится малороссийский народ» (другая чвэрць XVIII ст.) і «Суд и разправка в правах малороссийских» (1750—1758 гады). У заканадаўстве і судах Польшчы, Латвіі і Эстоніі ён ужываўся як дадатковая [[Крыніца права|крыніца права]], а ва Украіне быў галоўным пісьмовым зводам дзейнага права (пераважна ў рэдакцыі 1614 года)<ref name="ЭВКЛ_2_634">Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — С. 634. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2.</ref>. У 1989 годзе выдавецтва «[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Беларуская Энцыклапедыя]]» падрыхтавала комплекснае выданне, прысвечанае III Статуту Вялікага Княства Літоўскага, з нагоды яго 400-годдзя. Яно стала першай у Беларусі поўнай публікацыяй Статута. Выданне ўключае нарыс «Сацыяльна-гістарычныя ўмовы ўзнікнення Статута Вялікага княства Літоўскага 1588 г.», факсімільнае ўзнаўленне арыгінальнага тэксту і яго пераклад на рускую мову. Акрамя таго, кніга ўтрымлівае энцыклапедычны даведнік з 820 артыкулаў, паартыкульны каментарый, тэрміналагічны і імянны паказальнікі. Асноўная частка матэрыялаў даведніка расказвае пра тагачасны [[адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ВКЛ]], катэгорыі насельніцтва, [[Стан (сацыяльная група)|станы]], [[ураднік]]аў і [[Урад (Вялікае Княства Літоўскае)|ўрады]], судовы лад і сістэму пакаранняў<ref>{{Крыніцы/БелЭн|15|Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588|[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І. А.]]|171—172}}</ref>. == Выкарыстанне і захаваныя асобнікі == Паколькі Статут з'яўляўся асноўным практычным даведнікам для юрыстаў і чыноўнікаў, кніга каштавала вельмі дорага. У XVII стагоддзі пераплётны паасобнік Статута ВКЛ ацэньваўся ў 7 [[Злоты|злотых]] і 15 [[Грош|грошай]], што рабіла яго каштоўным набыткам для любой прыватнай ці ўрадавай бібліятэкі{{sfn|Нікалаеў|2009|с=235}}. Вельмі часта для зручнасці карыстання ўласнікі і майстры-інтралігатары перапляталі тэкст Статута пад адной вокладкай з тэкстам Трыбунала 1586 года. Пасля панавання Расійскай імперыі і СССР на тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] доўгі час не заставалася ніводнага арыгінальнага выдання Статута на старабеларускай мове. Асобнікі найбольш масавага выдання 1594—1595 гадоў размеркаваліся па розных краінах наступным чынам: [[Расія]] (11), [[Польшча]] (6), [[Літва]] (6), [[Украіна]] (5), [[Вялікабрытанія]] (1)<ref>{{cite web|url=http://nn.by/?c=ar&i=73492 |title=Магчымасць вярнуць у краіну арыгінальнае выданне Статута ВКЛ з’явілася ў беларусаў|publisher=[[Наша Ніва]]|date=16 траўня 2012|lang=be}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.belta.by/ru/all_news/society/Vozmozhnost-vernut-v-stranu-originalnoe-izdanie-Statuta-VKL-pojavilas-u-belorusov_i_597560.html|title=Возможность вернуть в страну оригинальное издание Статута ВКЛ появилась у белорусов |publisher=[[БелТА]]|date=16 траўня 2012|lang=ru}}</ref>. У 2012 годзе дзякуючы прыватным ахвяраванням адзін з асобнікаў быў выкуплены з расійскага аўкцыёну і вернуты ў Беларусь. 7 чэрвеня 2012 года асобнік Статута выдання 1594—1595 гадоў урачыста перадалі ў [[Музей гісторыі Магілёва]]. Яго набылі за 45 000 долараў ва ўласніка маскоўскай антыкварнай крамы, які выставіў кнігу на электронны [[Аўкцыён|аўкцыён]]. На прапанову студэнта 2-га курса [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]] Андрэя Радкова, які першым заўважыў абвестку пра аўкцыён у інтэрнэце, дырэктар Музея гісторыі Магілёва [[Аляксей Мікалаевіч Бацюкоў|Аляксей Бацюкоў]] абвясціў збор сродкаў і сабраў 15 000 долараў ахвяраванняў. З іх 100 000 [[Расійскі рубель|расійскіх рублёў]] ахвяраваў маскоўскі беларус Павал Бераговіч. Каб сабраць астатнюю суму, намеснік старшыні [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага банка Беларусі]] [[Сяргей Дубкоў]] разаслаў лісты кіраўнікам камерцыйных банкаў з просьбай дапамагчы музею. У адказ на зварот кампанія «[[Альпары (кампанія)|Альпары]]» ахвяравала яшчэ 30 000 долараў, неабходных для канчатковага выкупу рарытэта<ref>{{Артыкул|аўтар=Чайкоўская В.|загаловак=Студэнт гістфака вярнуў Статут ВКЛ 1588 году на Радзіму|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=98259|выданне=[[Звязда]]|тып=газета|год=8 чэрвеня 2012|нумар=108 (27223)|старонкі=8|issn=1990-763x}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стату́т Вялі́кага Кня́ства Літо́ўскага 1588|[[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І. А.]]|171—172}} * {{кніга |аўтар=Нікалаеў М. В. |загаловак=Гісторыя беларускай кнігі. У 2 т. Т. 1. Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага |месца=Мінск |выдавецтва=[[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]] |год=2009 |старонак=424 |isbn=978-985-11-0481-5 |ref=Нікалаеў}} * Статут Вялікага княства Літоўскага 1588: Тэксты. Даведнік. Каментарыі. — Мінск, 1989. * 100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі / Уклад. І. Саверчанка, З. Санько. — Мінск: Звязда, 1993. — 80 с. * Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; маст. З. Э. Герасімовіч. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 792 с. — ISBN 985-11-0378-0 (т. 2), ISBN 985-11-0315-2. * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн. : БелЭн, 2001. — 591 с. — 10 000 экз. — ISBN 985-11-0214-8. * [[Язэп Аляксандравіч Юхо|Юхо І.]] Крыніцы беларуска-літоўскага права. — Мінск, 1991. * {{Артыкул |аўтар=[[Алег Дзярновіч|Дзярновіч А. І.]] |загаловак=Друкаваны асобнік Статута ВКЛ 1588 г. з фондаў Латвійскай Нацыянальнай бібліятэкі: кадыкалагічнае апісанне і гістарычна-прававы кантэкст |спасылка=https://www.academia.edu/31281501/ |выданне=Научные чтения, пасвящённые Виктору Владимировичу Мартынову |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=РІВШ |год=2016 |выпуск=IV. В 2 ч. Ч. 1 |старонкі=44—49 |isbn=978-985-586-038-0}} * {{Кніга |аўтар=Шишанов В. А. |частка=К истории экземпляра Статута ВКЛ 1588 г. из библиотеки А. П. Сапунова |загаловак=Віцебскія старажытнасці: матэрыялы навук. канф., прысвеч. 50-годдзю знаходкі берасцаной граматы ў Віцебску і 150-годдзю з дня нараджэння А. Р. Брадоўскага, 22 — 23 кастрыч. 2009 г. |спасылка=http://vash2008.mylivepage.ru/file/1774_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%B5/17958_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B82010.pdf |месца=Мінск |выдавецтва=Медысонт |год=2010 |старонкі=263—267 |archive-date=27 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127160904/http://vash2008.mylivepage.ru/file/1774_%D0%9E%D0%B1%D1%89%D0%B8%D0%B5/17958_%D0%92%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%94%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B82010.pdf }} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{cite web|author=Суша А.|date=22 студзеня 2026|url=https://www.youtube.com/watch?v=cnQN-8GSv-I|title=Сакрэты кніжных рарытэтаў. № 9 Статут ВКЛ з Гоцкай бібліятэкі|publisher=[[Радыё Марыя]]|lang=be}} * [https://play.google.com/store/apps/details?id=org.mamoniczy.statut Статут ВКЛ 1588 г. на Google Play] {{Вялікае Княства Літоўскае}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Статуты Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:1588 год у праве]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1588 годзе]] [[Катэгорыя:Кнігі Вялікага Княства Літоўскага]] 2ras6fe7obq4wnvarxdsq9anmnn7nfv 0 54731 5181489 5109269 2026-08-15T14:27:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181489 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gorshki-para.jpg|160px|справа]] '''Спарышы, блізняты, двайнікі'''<ref name="ПЛЦК">[http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]]</ref> — [[ганчарства|ганчарны]] выраб. [[гліна|Гліняная]] пасудзіна з 2-х ці 3-х [[гаршчок|гаршчкоў]] (зрэдку і [[сальніца|сальніцы]]) аднолькавага ці рознага памеру, змацаваных ручкай (да гаршчкоў рабіліся [[накрыўка|накрыўкі]]). У спарышах насілі ежу на поле ў [[сенакос]] ці [[жніво]]. == Паходжанне назвы == Першапачаткова тэрмінам «спарыш» называлі двайное зерне ці двайны [[колас]] — сімвал урадлівасці. У міфалогіі [[Усходнія славяне|ўсходніх славян]] Спарыш — дух жніва, надзелены здольнасцю забяспечваць «спор», г.зн. ураджай і багацце, дастатак і шчасце ў цэлым<ref name="ПЛЦК" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Спарышы́||104}} == Спасылкі == * [https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html Незвычайная экскурсія ў Міёрскім гісторыка-этнаграфічным музеі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201124155940/https://mijory.by/gistoryya-krayu/11408-selfi-ekskursiya-v-miorskom-istoriko-etnograficheskom-muzee.html |date=24 лістапада 2020 }} // Афіцыйны сайт раённай газеты «Міёрскі навіны» * [http://local.polotsk.museum.by/be/node/40922 Спарыш («блізняты», «двайнічкі»)]{{Недаступная спасылка}} // [[Нацыянальны Полацкі гісторыка-культурны музей-запаведнік]] [[Катэгорыя:Ганчарства]] [[Катэгорыя:Посуд]] [[Катэгорыя:Этнаграфія]] [[Катэгорыя:Ёмістасці]] 9h78hjtz2o5wbn4p7kfvz9nj59hhc6t 0 56051 5181499 5179805 2026-08-15T15:15:37Z M.L.Bot 261 /* Асноўныя звесткі */ 5181499 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = Помнікі |Беларуская назва = Барысавы камяні |Арыгінальная назва = | Выява = Belarus-Polatsk-Boris Stone.jpg | Подпіс выявы = Барысаў камень у [[Полацк]]у. | Шырыня выявы = |Статус = ахоўваюцца дзяржавай |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = [[Выява:Flag of the city of Polotsk Belarus.svg|20 px|Сцяг Полацка]] [[Полацк]], <br/>[[Выява:Flag of Druja.png|20 px|Сцяг Друі]] [[Друя]], <br/>[[Выява:Flag of Moscow, Russia.svg|20 px|Сцяг Масквы]] [[Масква]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = праваслаўе |Добрапрыстойнасць = |Заснавальнік = [[Барыс Усяславіч]] |Першае згадванне = XVI ст. |Заснаванне = XII ст. |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты|1888|<small>адзін камень <br/>вывезены ў Маскву</small>|1981|<small>камень з-пад <br/>в. Падкасцельцы <br/>усталяваны ў Полацку</small>|2001|<small>камень у Друі <br/>ўсталяваны на плошчы</small>}} |Скасаваны = астатнія знішчаны ў савецкі час |Стан = <small>1 камень расколаты на 2 часткі, 2 — поўная захаванасць</small> |Сайт = |Commons = }} '''Барысавы камяні''' — манументальныя помнікі [[Эпіграфіка|эпіграфікі]] XII ст. ў [[Беларусь|Беларусі]] — 7 вялікіх валуноў з высечанымі на іх 6-канцовымі [[крыж]]амі і надпісамі «Господи помози…». Названы ад імя полацкага князя [[Барыс Усяславіч|Барыса Усяславіча]] (кан. 1040-х — 1128). == Выяўленне == Першым згадаў адзін з Барысавых камянёў польскі гісторык [[Мацей Стрыйкоўскі]], які служыў у віцебскім гарнізоне ў другой палове XVI ст., у сваёй «Хроніцы літоўскай і жамойцкай» ён піша: {{Пачатак цытаты}} Кожны знойдзе і сёння яўнае сведчанне, камень які выступае з [[Заходняя Дзвіна|Дзвіны]], ад [[Дзісна|Дзісны]], сённешняга закладзенага на нашай памяці места, у адной мілі, а ад Полацка сем, паміж [[Дрыса]]ю і Дзісной, калі плыць уніз у [[Рыга|Рыгу]], на якім камяні ёсць крыж выразаны на рускі ўзор, такі, а таго князя [[Рагвалод Усяславіч|Барыса]] ёсць надпіс пад ім…" {{Канец цытаты|крыніца=}} == Асноўныя звесткі == {{main|Барысаў камень (Полацк)}} Вядомы: * 5 камянёў у рэчышчы [[Дзвіна|Дзвіны]] — ** па адным каля Падкасцельцаў за 5 км ад Полацка і каля Друі [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]], ** тры каля Дзісны [[Міёрскі раён|Міёрскага раёна]] (2 каля былых Балотак, 1 каля былых Накоўнікаў); * 2 на сушы — каля [[Дзятлава (Аршанскі раён)|Дзятлава]] [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] — т. зв. [[Рагвалодаў камень|«Рагвалодаў камень»]], і каля [[Высокі Гарадзец|Высокага Гарадца]] [[Талачынскі раён|Талачынскага раёна]] -- т. зв. [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Кравец або Сцяпан]] (усе — [[Віцебская вобласць]].) Захаваліся тры з іх: * у Полацку каля [[Полацкі Сафійскі сабор|Сафійскага сабора]] (раней ляжаў каля Падкасцельцаў, перавезены ў 1981); * у Друі на цэнтральнай плошчы (раней ляжаў на беразе Дзвіны, перавезены ў 2001<ref>[http://respublica.by/5392/sobitie/article51348/ ''Бегунова, Е.'' С днем рождения, Друя! // Рэспубліка. [[2011]]. № 229.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131231002351/http://respublica.by/5392/sobitie/article51348/ |date=31 снежня 2013 }}</ref>, расколаты на 2 часткі ў савецкі час); * у Маскве ў музеі-запаведніку «Каломенскае» (адзін з дзісенскіх з-пад Балотак, з надпісам «Сулиборъ хръст», у 1887—1888 гадах падняты з рэчышча і вывезены). Астатнія не захаваліся. Гэтыя камяні знішчалі ў савецкі час у перыяд барацьбы з рэлігіяй. Рагвалодаў камень узарвалі ў 1930-х гадах, камень каля Высокага Гарадца ў 1936 годзе (нібыта для будаўніцтва шашы Мінск — Масква). Два камяні каля Дзісны (каля вёсак Балоткі і Накоўнікі) ўзарваны ў 1939 годзе савецкімі войскамі падчас [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|паход Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь і Украіну]]. Магчыма, да прыняцця [[хрысціянства]] (Х ст.) Барысавы камяні былі [[Паганства|паганскімі]] фетышамі. Крыжы на валунах высечаны паводле загаду Рагвалода Усяславіча (у хрышчэнні Барыса) у першай трэці XII ст. з мэтай увекавечыць імя князя і, магчыма, для супрацьдзеяння ўзнаўленню паганскіх вераванняў. У народзе камяні вядомы пад назвамі Барыс, Барыс-Хлебнік, Барыс-Глеб, Барысаглебскі, Пісар, Пісанік і інш. Ёсць шмат паданняў пра камяні<ref>Дучыц, Л. Барысавы камяні // {{Крыніцы/Памяць/Полацк|к}} С. 88</ref>. Існуе таксама падобны камень пад назвай Варацішын крыж — у [[Камена (Вілейскі раён)|в. Камена]] [[Вілейскі раён|Вілейскага р-на]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобл.]]. == Галерэя == <gallery> Выява:Varacišyn kamień. Варацішын камень (1896).jpg|Камень «[[Варацішын крыж]]» у [[Камена (Вілейскі раён)|Камена]] на [[Вілія|Віліі]], рысунак 1896 года. Выява:Druja, Barysaŭ kamień. Друя, Барысаў камень (1896).jpg|[[Барысаў камень (Друя)]]. З малюнка А. Сапунова, 1896 год. Выява:Barys rock in Druja.jpg|Барысаў камень (Друя). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Памяць/Полацк}} * ''Рыбаков, Б. А.'' Русские датированные надписи XI—XIV веков. — [[Масква|М.]], [[1964]]. * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|''Карский, Е. Ф.'']] Труды по белорусскому и другим славянским языкам. — М., [[1962]]. * [[Дучыц Ларыса Уладзіміраўна|''Дучыц, Л. У.'']] Барысавы камяні // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 18 тт. Т. 1. — [[Мінск]], [[1993]]. — С. 315. ISBN 5-85700-074-2. * [[Дучыц Ларыса Уладзіміраўна|''Дучыц, Л. У.'']] Барысавы камяні: (гістарыяграфічны агляд) // Весці АН БССР. Серыя грамадскіх навук. [[1985]]. № 4 * {{крыніцы/ЭПБ|1|Барысавы камяні}} * ''Таранович В. П.'' [[s:ru:К вопросу о древних лапидарных памятниках с историческими надписями на территории Белорусской ССР|К вопросу о древних лапидарных памятниках с историческими надписями на территории Белорусской ССР]] // Советская Археология / ак. Б. Д. Греков. — Москва — Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1946. — Т. VIII. — С. 249—260 — 3000 экз. *''Варонін В.'' Камяні з гістарычнымі надпісамі: загадка "Аляксандра" // Гістарычны альманах. Т. 10. -- Гродна, 2004. -- С. 208-211. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://spadczyna.com/reference/b_kam_boris.htm Барысавы камяні // Спадчына Беларусі.]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131208090222/http://spadczyna.com/reference/b_kam_boris.htm |date=8 снежня 2013 }} {{Полацкае княства}} [[Катэгорыя:Полацкае княства]] [[Катэгорыя:Эпіграфіка]] [[Катэгорыя:Барысавы камяні| ]] 7n515mo379bumhey5olex8hg5ynrqi7 0 76700 5181716 5163538 2026-08-16T05:49:27Z Emilia Noah 155537 Вікідадзеныя. 5181716 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | рэлiз = [[2002]] | рэйтынг = {{vgratings | ESRB = Без абмежаванняў | PEGI = 3 +}} }} '''«Pro Evolution Soccer 2»''' з’яўляецца другой гульнёй [[Konami]] з серыi [[Pro Evolution Soccer (серыя)|Pro Evolution Soccer]]. Гэта апошняя гульня ў серыі, якая выйшла на PlayStation. == Асаблівасці == * Палепшылася графіка: больш выразным стаў адбор мяча і развароты гульцоў * З'явіўся рэжым "Трэніроўка" * Гульня была выпушчаная для PlayStation 2, для Playstation прызначалася крыху змененая папярэдняя версія гульні. == Ліцэнзаванне == === Клубы === '''Усе клубы несапраўдныя, але ўтрымліваюць рэальныя імёны гульцоў.''' {| | * {{сцяг Англіі}} Aragon ([[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} London ([[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]) * {{сцяг Англіі}} Liguria ([[ФК Чэлсі|Чэлсі]]) * {{сцяг Англіі}} Europort ([[ФК Ліверпул|Ліверпул]]) * {{сцяг Англіі}} Lake District ([[Вест Хэм Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Yorkshire ([[Лідс Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Highlands ([[Ньюкасл Юнайтэд]]) * {{сцяг Шатландыі}} Celt ([[ФК Сэлтык|Сэлтык]]) * {{сцяг Шатландыі}} Connacht ([[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]) * {{сцяг Англіі}} Dublin ([[Астан Віла]]) * {{сцяг Іспаніі}} Kataluna ([[ФК Барселона|Барселона]]) * {{сцяг Іспаніі}} Navarra ([[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]) * {{сцяг Іспаніі}} Andalusia ([[ФК Валенсія|Валенсія]]) * {{сцяг Іспаніі}} Kantabria ([[Дэпартыва Ла-Корунья]]) * {{сцяг Францыі}} Provense ([[ФК Манака|Манака]]) * {{сцяг Францыі}} Languedoc ([[ФК Алімпік Марсель|Алімпік Марсель]]) * {{сцяг Францыі}} Normandie ([[Пары Сен-Жэрмен]]) * {{сцяг Францыі}} Medoc ([[ФК Бардо|Бардо]]) * {{сцяг Нідэрландаў}} Rijnkanaal ([[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]) * {{сцяг Нідэрландаў}} Noordzeekanaal ([[ФК Феенорд|Феенорд]]) | * {{сцяг Нідэрландаў}} Flandre ([[ФК ПСВ|ПСВ]]) * {{сцяг Італіі}} Marche ([[Інтэрнацыянале]]) * {{сцяг Італіі}} Piemonte ([[Ювентус]]) * {{сцяг Італіі}} Lombardia ([[ФК Мілан|Мілан]]) * {{сцяг Італіі}} Umbria ([[ФК Лацыа|Лацыа]]) * {{сцяг Італіі}} Emilia ([[ФК Парма|Парма]]) * {{сцяг Італіі}} Toscana ([[Фіярэнціна]]) * {{сцяг Італіі}} Abruzzi ([[ФК Рома|Рома]]) * {{сцяг Германіі}} Westfalen ([[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]]) * {{сцяг Германіі}} Anhalt ([[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя Мюнхен]]) * {{сцяг Германіі}} Ruhr ([[Шальке 04]]) * {{сцяг Германіі}} Rheinland ([[ФК Баер 04|Баер 04]]) * {{сцяг Грэцыі}} Peloponnisos ([[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякас]]) * {{сцяг Турцыі}} Byzantinobul ([[ФК Галатасарай|Галатасарай]]) * {{сцяг Украіны}} Marmara ([[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]) * {{сцяг Расіі}} Valdai ([[ФК Спартак Масква|Спартак Масква]]) * {{сцяг Бразіліі}} Selvas ([[ФК Васка да Гама|Васка да Гама]]) * {{сцяг Бразіліі}} Mato Grosso ([[Палмейрас]]) * {{сцяг Аргенціны}} Pampas ([[Рывер Плэйт]]) * {{сцяг Аргенціны}} Patagonia ([[Бока Хуніярс]]) |} === Зборныя === ==== Еўропа ==== {| Cellspacing = "0" cellpadding = "0" class = "" style = "background-color: transparent; width: 100%;" |- style="vertical-align:top;" | style = "text-align: left;" | * {{сцяг Ірландыі}} Ірландыя * {{сцяг Паўночнай Ірландыі}} Паўночная Ірландыя * {{сцяг Шатландыі}} Шатландыя * {{сцяг Уэльса}} Уэльс * {{сцяг Англіі}} Англія * {{сцяг Партугаліі}} Партугалія * {{сцяг Іспаніі}} Іспанія * {{сцяг Францыі}} Францыя * {{сцяг Бельгіі}} Бельгія * {{сцяг Нідэрландаў}} Нідэрланды * {{сцяг Швейцарыі}} Швейцарыя * {{сцяг Італіі}} Італія * {{сцяг Чэхіі}} Чэхія * {{сцяг Германіі}} Германія * {{сцяг Даніі}} Данія * {{сцяг Нарвегіі}} Нарвегія | * {{сцяг Швецыі}} Швецыя * {{сцяг Фінляндыі}} Фінляндыя * {{сцяг Польшчы}} Польшча * {{сцяг Славакіі}} Славакія * {{сцяг Аўстрыі}} Аўстрыя * {{сцяг Венгрыі}} Венгрыя * {{сцяг Славеніі}} Славенія * {{сцяг Харватыі}} Харватыя * {{сцяг Югаславіі}} Югаславія * {{сцяг Румыніі}} Румынія * {{сцяг Балгарыі}} Балгарыя * {{сцяг Грэцыі}} Грэцыя * {{сцяг Турцыі}} Турцыя * {{сцяг Украіны}} Украіна * {{сцяг Расіі}} Расія ||| ==== Афрыка ==== * {{сцяг Марока}} Марока * {{сцяг Туніса}} Туніс * {{сцяг Егіпта}} Егіпет * {{сцяг Нігерыі}} Нігерыя * {{сцяг Камеруна}} Камерун * {{сцяг ПАР}} ПАР ||| ==== Амерыка ==== * {{сцяг ЗША}} ЗША * {{сцяг Мексікі}} Мексіка * {{сцяг Ямайкі}} Ямайка * {{сцяг Калумбіі}} Калумбія * {{сцяг Бразіліі}} Бразілія * {{сцяг Перу}} Перу * {{сцяг Чылі}} Чылі * {{сцяг Парагвая}} Парагвай * {{сцяг Уругвая}} Уругвай * {{сцяг Аргенціны}} Аргенціна ||| ==== Азія і Акіянія ==== * {{сцяг Японіі}} Японія * {{сцяг Паўднёвай Карэі}} Паўднёвая Карэя * {{сцяг Кітая}} Кітай * {{сцяг Ірана}} Іран * {{сцяг ААЭ}} ААЭ * {{сцяг Саудаўскай Аравіі}} Саудаўская Аравія * {{сцяг Аўстраліі}} Аўстралія |} == Спасылкі == * [http://peswe.com/wiki/ISS_Pro_Evolution_2 ISS Pro Evolution 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110520143734/http://peswe.com/wiki/ISS_Pro_Evolution_2 |date=20 мая 2011 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Спартыўныя_сімулятары]] m4vkqp34enn64m3ocbtyhuub5rzoe3j 5181717 5181716 2026-08-16T05:50:35Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ Шаблон. 5181717 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | рэлiз = [[2002]] | рэйтынг = {{vgratings | ESRB = Без абмежаванняў | PEGI = 3 +}} }} '''«Pro Evolution Soccer 2»''' з’яўляецца другой гульнёй [[Konami]] з серыi [[Pro Evolution Soccer (серыя)|Pro Evolution Soccer]]. Гэта апошняя гульня ў серыі, якая выйшла на PlayStation. == Асаблівасці == * Палепшылася графіка: больш выразным стаў адбор мяча і развароты гульцоў * З'явіўся рэжым "Трэніроўка" * Гульня была выпушчаная для PlayStation 2, для Playstation прызначалася крыху змененая папярэдняя версія гульні. == Ліцэнзаванне == === Клубы === '''Усе клубы несапраўдныя, але ўтрымліваюць рэальныя імёны гульцоў.''' {| | * {{сцяг Англіі}} Aragon ([[ФК Манчэстэр Юнайтэд|Манчэстэр Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} London ([[ФК Арсенал Лондан|Арсенал]]) * {{сцяг Англіі}} Liguria ([[ФК Чэлсі|Чэлсі]]) * {{сцяг Англіі}} Europort ([[ФК Ліверпул|Ліверпул]]) * {{сцяг Англіі}} Lake District ([[Вест Хэм Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Yorkshire ([[Лідс Юнайтэд]]) * {{сцяг Англіі}} Highlands ([[Ньюкасл Юнайтэд]]) * {{сцяг Шатландыі}} Celt ([[ФК Сэлтык|Сэлтык]]) * {{сцяг Шатландыі}} Connacht ([[ФК Рэйнджэрс|Рэйнджэрс]]) * {{сцяг Англіі}} Dublin ([[Астан Віла]]) * {{сцяг Іспаніі}} Kataluna ([[ФК Барселона|Барселона]]) * {{сцяг Іспаніі}} Navarra ([[ФК Рэал Мадрыд|Рэал Мадрыд]]) * {{сцяг Іспаніі}} Andalusia ([[ФК Валенсія|Валенсія]]) * {{сцяг Іспаніі}} Kantabria ([[Дэпартыва Ла-Корунья]]) * {{сцяг Францыі}} Provense ([[ФК Манака|Манака]]) * {{сцяг Францыі}} Languedoc ([[ФК Алімпік Марсель|Алімпік Марсель]]) * {{сцяг Францыі}} Normandie ([[Пары Сен-Жэрмен]]) * {{сцяг Францыі}} Medoc ([[ФК Бардо|Бардо]]) * {{сцяг Нідэрландаў}} Rijnkanaal ([[ФК Аякс Амстэрдам|Аякс]]) * {{сцяг Нідэрландаў}} Noordzeekanaal ([[ФК Феенорд|Феенорд]]) | * {{сцяг Нідэрландаў}} Flandre ([[ФК ПСВ|ПСВ]]) * {{сцяг Італіі}} Marche ([[Інтэрнацыянале]]) * {{сцяг Італіі}} Piemonte ([[Ювентус]]) * {{сцяг Італіі}} Lombardia ([[ФК Мілан|Мілан]]) * {{сцяг Італіі}} Umbria ([[ФК Лацыа|Лацыа]]) * {{сцяг Італіі}} Emilia ([[ФК Парма|Парма]]) * {{сцяг Італіі}} Toscana ([[Фіярэнціна]]) * {{сцяг Італіі}} Abruzzi ([[ФК Рома|Рома]]) * {{сцяг Германіі}} Westfalen ([[ФК Барусія Дортмунд|Барусія Дортмунд]]) * {{сцяг Германіі}} Anhalt ([[ФК Баварыя Мюнхен|Баварыя Мюнхен]]) * {{сцяг Германіі}} Ruhr ([[Шальке 04]]) * {{сцяг Германіі}} Rheinland ([[ФК Баер 04|Баер 04]]) * {{сцяг Грэцыі}} Peloponnisos ([[ФК Алімпіякос Пірэй|Алімпіякас]]) * {{сцяг Турцыі}} Byzantinobul ([[ФК Галатасарай|Галатасарай]]) * {{сцяг Украіны}} Marmara ([[ФК Дынама Кіеў|Дынама Кіеў]]) * {{сцяг Расіі}} Valdai ([[ФК Спартак Масква|Спартак Масква]]) * {{сцяг Бразіліі}} Selvas ([[ФК Васка да Гама|Васка да Гама]]) * {{сцяг Бразіліі}} Mato Grosso ([[Палмейрас]]) * {{сцяг Аргенціны}} Pampas ([[Рывер Плэйт]]) * {{сцяг Аргенціны}} Patagonia ([[Бока Хуніярс]]) |} === Зборныя === ==== Еўропа ==== {| Cellspacing = "0" cellpadding = "0" class = "" style = "background-color: transparent; width: 100%;" |- style="vertical-align:top;" | style = "text-align: left;" | * {{сцяг Ірландыі}} Ірландыя * {{сцяг Паўночнай Ірландыі}} Паўночная Ірландыя * {{сцяг Шатландыі}} Шатландыя * {{сцяг Уэльса}} Уэльс * {{сцяг Англіі}} Англія * {{сцяг Партугаліі}} Партугалія * {{сцяг Іспаніі}} Іспанія * {{сцяг Францыі}} Францыя * {{сцяг Бельгіі}} Бельгія * {{сцяг Нідэрландаў}} Нідэрланды * {{сцяг Швейцарыі}} Швейцарыя * {{сцяг Італіі}} Італія * {{сцяг Чэхіі}} Чэхія * {{сцяг Германіі}} Германія * {{сцяг Даніі}} Данія * {{сцяг Нарвегіі}} Нарвегія | * {{сцяг Швецыі}} Швецыя * {{сцяг Фінляндыі}} Фінляндыя * {{сцяг Польшчы}} Польшча * {{сцяг Славакіі}} Славакія * {{сцяг Аўстрыі}} Аўстрыя * {{сцяг Венгрыі}} Венгрыя * {{сцяг Славеніі}} Славенія * {{сцяг Харватыі}} Харватыя * {{сцяг Югаславіі}} Югаславія * {{сцяг Румыніі}} Румынія * {{сцяг Балгарыі}} Балгарыя * {{сцяг Грэцыі}} Грэцыя * {{сцяг Турцыі}} Турцыя * {{сцяг Украіны}} Украіна * {{сцяг Расіі}} Расія ||| ==== Афрыка ==== * {{сцяг Марока}} Марока * {{сцяг Туніса}} Туніс * {{сцяг Егіпта}} Егіпет * {{сцяг Нігерыі}} Нігерыя * {{сцяг Камеруна}} Камерун * {{сцяг ПАР}} ПАР ||| ==== Амерыка ==== * {{сцяг ЗША}} ЗША * {{сцяг Мексікі}} Мексіка * {{сцяг Ямайкі}} Ямайка * {{сцяг Калумбіі}} Калумбія * {{сцяг Бразіліі}} Бразілія * {{сцяг Перу}} Перу * {{сцяг Чылі}} Чылі * {{сцяг Парагвая}} Парагвай * {{сцяг Уругвая}} Уругвай * {{сцяг Аргенціны}} Аргенціна ||| ==== Азія і Акіянія ==== * {{сцяг Японіі}} Японія * {{сцяг Паўднёвай Карэі}} Паўднёвая Карэя * {{сцяг Кітая}} Кітай * {{сцяг Ірана}} Іран * {{сцяг ААЭ}} ААЭ * {{сцяг Саудаўскай Аравіі}} Саудаўская Аравія * {{сцяг Аўстраліі}} Аўстралія |} {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://peswe.com/wiki/ISS_Pro_Evolution_2 ISS Pro Evolution 2] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110520143734/http://peswe.com/wiki/ISS_Pro_Evolution_2 |date=20 мая 2011 }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Спартыўныя_сімулятары]] a3s8ayzyon0p5juezna79nij3m60nb4 0 82501 5181648 4026010 2026-08-16T00:48:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181648 wikitext text/x-wiki {{Сусветная спадчына|946}} {{Іншыя значэнні|Стары мост}} '''Стары мост''' ({{lang-bs|Stari most}}) — [[мост]] праз раку [[Нерэтва|Нерэтву]] ў [[Мостар|Мостары]] ([[Боснія і Герцагавіна]]), аб’ект са спісу [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]] з 2005 года.<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/946 Old Bridge Area of the Old City of Mostar]</ref> Пабудаваны ў 1560-я гады, у часы [[Атаманская імперыя|асманскага валадарства]]. Больш за 420 гадоў прастаяў, але падчас [[Харвацка-баснійскі канфлікт|югаслаўскага канфлікту]] 1990-х гадоў быў разбураны, да 2004 года адноўлены.<ref>{{Cite web |url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=305 |title=У горадзе Мостар пройдзе цырымонія адкрыцця адноўленага Старога моста |access-date=8 ліпеня 2011 |archive-date=24 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224224744/http://srpska.ru/article.php?nid=305 |url-status=dead }}</ref> Рэканструяваны Стары мост лічыцца [[сімвал]]ам прымірэння, незалежна ад культуры, нацыянальнасці і веравызнання насельніцтва.<ref>[http://heritage.unesco.ru/index.php?id=404&L=9 UNESCO: Раён Старога моста ў гістарычным цэнтры горада Мостар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080411171929/http://heritage.unesco.ru/index.php?id=404&L=9 |date=11 красавіка 2008 }}</ref> == Галерэя == <gallery> File:Mostar Stari Most 2008 2.jpg File:Stari Most22.jpg File:Mostar_-_Stari Most.jpg File:Stari Most. 01.jpg </gallery> == Гл. таксама == {{commons-inline|Category:Stari Most|Стары мост}} * [[Месяцавы мост]] {{зноскі}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Босніі і Герцагавіне]] [[Катэгорыя:Масты Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Культура Босніі і Герцагавіны]] [[Катэгорыя:Арачныя масты]] ghiv0rtc36yl78gqjthgghf4mu104xz 0 82807 5181810 4828057 2026-08-16T11:04:00Z Ueschar 151377 У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181810 wikitext text/x-wiki '''Бе́лая дзіра́''' — [[Гіпотэза|гіпатэтычны]] фізічны аб’ект у [[Сусвет|Сусвеце]], у вобласць якога нішто не можа ўвайсці. Белая дзіра з’яўляецца часавай супрацьлегласцю [[Чорная дзірка|чорнай дзіры]]. У 1930-я гады амерыканскія фізікі [[Роберт Опенгеймер]] і [[Хартланд Снайдэр]] прадставілі ідэю белых дзірак як рашэння ўраўненняў [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] [[Ураўненні Эйнштэйна|Эйнштэйна]]. Гэтыя ўраўненні, аснова сучаснай фізікі, апісваюць скрыўленне прасторы-часу з прычыны ўздзеяння масіўных аб’ектаў. Тым часам як [[Чорная дзірка|чорныя дзіры]] нараджаюцца ў выніку калапсу зорак, белыя дзіры ўяўляюць сабой тэарэтычнае нараджэнне прасторы, часу і, магчыма, нават сусветаў. У цэнтры прастора і час не заканчваюцца сінгулярнасцю, а працягваюцца праз кароткую пераходную вобласць, дзе [[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненні Эйнштэйна]] парушаюцца квантавымі эфектамі. З гэтай вобласці ўзнікаюць прастора і час са структурай унутранай белай дзіры, такая магчымасць ужо была прапанавана ірландскім фізікам [[Джон Лайтан Сінг|Джонам Лайтанам Сінгам]].<ref>{{cite journal |author= Равелі, Карла |author2= |name-list-style= |title= Black Hole Evolution Traced Out with Loop Quantum Gravity |journal= [[Амерыканскае фізічнае таварыства]] | volume= |issue= |pages= |date= 10 снежня 2018 |doi= |bibcode= |url= https://physics.aps.org/articles/v11/127 }}</ref> Праз няўстойлівасць гэтага рашэння [[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]] адносна абурэнняў метрыкі прасторы-часу белая дзіра можа быць толькі вечнай, г.зн. павінна існаваць у Сусвеце ад самага пачатку яе пашырэння і не можа нарадзіцца пазней, напрыклад у працэсе [[Гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]]. У матэматычным сэнсе адасобленае рашэнне толькі з белай дзірой не поўнае, бо апісвае не ўсю прастору-час, а толькі яго частку. Таму можа існаваць вечная белая дзіра, толькі тапалагічна злучана з вечнай чорнай дзірой. [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Якаў Зяльдовіч]] і [[Валер Паўлавіч Фралоў|Валер Фралоў]] даказалі, што белая дзіра схільная да класічнай і квантавай няўстойлівасцей.<ref>{{cite web|url=https://znanie-sila.su/themes/space/krotovye-nory-chto-eto-mif-vrata-v-drugie-miry-ili-matematicheskaya-abstraktsiya|title=КРОТОВЫЕ НОРЫ: что это – миф, врата в другие миры или математическая абстракция?| website=Знание — сила|date=24 чэрвеня 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/kakoj-byla-nasha-vselennaya-do-bolshogo-vzryva.html|title=Какой была наша Вселенная до Большого взрыва?| website=Hi-News.ru|date=4 лістапада 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rwspace.ru/article/my-zhivem-v-multivselennoj.html|title=Мы живем в мультивселенной?| website=RW Space|date=12 ліпеня 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bigenc.ru/c/belaia-dyra-cd522a|title=Белая дыра| website=Большая российская энциклопедия|date=19 мая 2022}}</ref> Тэарэтычна мяркуецца, што белыя дзіры могуць утварацца пры выхадзе з-за [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] рэчыва чорнай дзіры, якая знаходзіцца ў іншым часе. На цяперашні час невядомы фізічныя аб’екты, якія можна пэўна лічыць белымі дзірамі, таксама няма тэарэтычных перадумоў па метадах іх пошуку (у адрозненне ад чорных дзірак, якія павінны знаходзіцца, напрыклад, у цэнтрах буйных спіральных [[Галактыка|галактык]]). Ізраільскія астраномы [[Алон Рэтэр]] і [[Шлома Хелер]] сцвярджаюць, што анамальны гама-усплёск [[GRB 060614]], які адбыўся ў 2006 годзе, быў «белай дзірой»<ref>[http://www.mk.ru/science/article/2011/05/31/593599-vo-vselennoy-vpervyie-otkryit-gigantskiy-antipod-chernoy-dyiryi.html У Сусвеце ўпершыню адкрыты гіганцкі антыпод чорнай дзіркі] ''Маскоўскі камсамолец'', 31 мая 2011</ref><ref>[http://www.membrana.ru/particle/16190 Ізраільцяне знайшлі белую дзірку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527173449/http://www.membrana.ru/particle/16190 |date=27 мая 2012 }}</ref>. У 2014 годзе Мадрыз Агілар, Марэна і Беліні даследавалі ідэю Вялікага выбуху ў выніку выбуху звышмасіўнай белай дзіры ў межах пяцімернага вакууму.<ref>J. E. Madriz Aguilar, C. Moreno, M. Bellini. «The primordial explosion of a false white hole from a 5D vacuum». ''Physics Letters''. B728, 244 (2014).[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0370269313009805].</ref> == Гл. таксама == * [[Гравітацыйная сінгулярнасць]] * [[Чарвяточына]] * [[Квазар]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Белыя дзіры і нараджэнне часціц]{{ref-ru}} * [http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=13&num=1143&x=16&y=6 Геаметрыя чорных і белых дзірак]{{ref-ru}} * [http://www.popmech.ru/article/6935-mir-v-dyire Свет у дзірцы: Сусвет усярэдзіне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110901020022/http://www.popmech.ru/article/6935-mir-v-dyire/ |date=1 верасня 2011 }}{{ref-ru}} * [http://www.membrana.ru/articles/inventions/2010/04/22/144100.html Фізік выпусціў Сусвет у матрошку з чорных дзірак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101124094413/http://www.membrana.ru/articles/inventions/2010/04/22/144100.html |date=24 лістапада 2010 }}{{ref-ru}} * [http://www.membrana.ru/particle/16190 Ізраільцяне знайшлі белую дзіру]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527173449/http://www.membrana.ru/particle/16190 |date=27 мая 2012 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астрафізіка]] [[Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы]] [[Катэгорыя:Гравітацыя]] [[Катэгорыя:Гіпатэтычныя астранамічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Фізічныя гіпотэзы]] [[Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці]] [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі]] c0q3scep6wcjoenfm13qyo4xxi4pv7b 5181811 5181810 2026-08-16T11:04:08Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Белая дзірка]] у [[Белая дзіра]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181810 wikitext text/x-wiki '''Бе́лая дзіра́''' — [[Гіпотэза|гіпатэтычны]] фізічны аб’ект у [[Сусвет|Сусвеце]], у вобласць якога нішто не можа ўвайсці. Белая дзіра з’яўляецца часавай супрацьлегласцю [[Чорная дзірка|чорнай дзіры]]. У 1930-я гады амерыканскія фізікі [[Роберт Опенгеймер]] і [[Хартланд Снайдэр]] прадставілі ідэю белых дзірак як рашэння ўраўненняў [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] [[Ураўненні Эйнштэйна|Эйнштэйна]]. Гэтыя ўраўненні, аснова сучаснай фізікі, апісваюць скрыўленне прасторы-часу з прычыны ўздзеяння масіўных аб’ектаў. Тым часам як [[Чорная дзірка|чорныя дзіры]] нараджаюцца ў выніку калапсу зорак, белыя дзіры ўяўляюць сабой тэарэтычнае нараджэнне прасторы, часу і, магчыма, нават сусветаў. У цэнтры прастора і час не заканчваюцца сінгулярнасцю, а працягваюцца праз кароткую пераходную вобласць, дзе [[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненні Эйнштэйна]] парушаюцца квантавымі эфектамі. З гэтай вобласці ўзнікаюць прастора і час са структурай унутранай белай дзіры, такая магчымасць ужо была прапанавана ірландскім фізікам [[Джон Лайтан Сінг|Джонам Лайтанам Сінгам]].<ref>{{cite journal |author= Равелі, Карла |author2= |name-list-style= |title= Black Hole Evolution Traced Out with Loop Quantum Gravity |journal= [[Амерыканскае фізічнае таварыства]] | volume= |issue= |pages= |date= 10 снежня 2018 |doi= |bibcode= |url= https://physics.aps.org/articles/v11/127 }}</ref> Праз няўстойлівасць гэтага рашэння [[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]] адносна абурэнняў метрыкі прасторы-часу белая дзіра можа быць толькі вечнай, г.зн. павінна існаваць у Сусвеце ад самага пачатку яе пашырэння і не можа нарадзіцца пазней, напрыклад у працэсе [[Гравітацыйны калапс|гравітацыйнага калапсу]]. У матэматычным сэнсе адасобленае рашэнне толькі з белай дзірой не поўнае, бо апісвае не ўсю прастору-час, а толькі яго частку. Таму можа існаваць вечная белая дзіра, толькі тапалагічна злучана з вечнай чорнай дзірой. [[Якаў Барысавіч Зяльдовіч|Якаў Зяльдовіч]] і [[Валер Паўлавіч Фралоў|Валер Фралоў]] даказалі, што белая дзіра схільная да класічнай і квантавай няўстойлівасцей.<ref>{{cite web|url=https://znanie-sila.su/themes/space/krotovye-nory-chto-eto-mif-vrata-v-drugie-miry-ili-matematicheskaya-abstraktsiya|title=КРОТОВЫЕ НОРЫ: что это – миф, врата в другие миры или математическая абстракция?| website=Знание — сила|date=24 чэрвеня 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://hi-news.ru/eto-interesno/kakoj-byla-nasha-vselennaya-do-bolshogo-vzryva.html|title=Какой была наша Вселенная до Большого взрыва?| website=Hi-News.ru|date=4 лістапада 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://rwspace.ru/article/my-zhivem-v-multivselennoj.html|title=Мы живем в мультивселенной?| website=RW Space|date=12 ліпеня 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://bigenc.ru/c/belaia-dyra-cd522a|title=Белая дыра| website=Большая российская энциклопедия|date=19 мая 2022}}</ref> Тэарэтычна мяркуецца, што белыя дзіры могуць утварацца пры выхадзе з-за [[гарызонт падзей|гарызонту падзей]] рэчыва чорнай дзіры, якая знаходзіцца ў іншым часе. На цяперашні час невядомы фізічныя аб’екты, якія можна пэўна лічыць белымі дзірамі, таксама няма тэарэтычных перадумоў па метадах іх пошуку (у адрозненне ад чорных дзірак, якія павінны знаходзіцца, напрыклад, у цэнтрах буйных спіральных [[Галактыка|галактык]]). Ізраільскія астраномы [[Алон Рэтэр]] і [[Шлома Хелер]] сцвярджаюць, што анамальны гама-усплёск [[GRB 060614]], які адбыўся ў 2006 годзе, быў «белай дзірой»<ref>[http://www.mk.ru/science/article/2011/05/31/593599-vo-vselennoy-vpervyie-otkryit-gigantskiy-antipod-chernoy-dyiryi.html У Сусвеце ўпершыню адкрыты гіганцкі антыпод чорнай дзіркі] ''Маскоўскі камсамолец'', 31 мая 2011</ref><ref>[http://www.membrana.ru/particle/16190 Ізраільцяне знайшлі белую дзірку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527173449/http://www.membrana.ru/particle/16190 |date=27 мая 2012 }}</ref>. У 2014 годзе Мадрыз Агілар, Марэна і Беліні даследавалі ідэю Вялікага выбуху ў выніку выбуху звышмасіўнай белай дзіры ў межах пяцімернага вакууму.<ref>J. E. Madriz Aguilar, C. Moreno, M. Bellini. «The primordial explosion of a false white hole from a 5D vacuum». ''Physics Letters''. B728, 244 (2014).[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0370269313009805].</ref> == Гл. таксама == * [[Гравітацыйная сінгулярнасць]] * [[Чарвяточына]] * [[Квазар]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Белыя дзіры і нараджэнне часціц]{{ref-ru}} * [http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=13&num=1143&x=16&y=6 Геаметрыя чорных і белых дзірак]{{ref-ru}} * [http://www.popmech.ru/article/6935-mir-v-dyire Свет у дзірцы: Сусвет усярэдзіне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110901020022/http://www.popmech.ru/article/6935-mir-v-dyire/ |date=1 верасня 2011 }}{{ref-ru}} * [http://www.membrana.ru/articles/inventions/2010/04/22/144100.html Фізік выпусціў Сусвет у матрошку з чорных дзірак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101124094413/http://www.membrana.ru/articles/inventions/2010/04/22/144100.html |date=24 лістапада 2010 }}{{ref-ru}} * [http://www.membrana.ru/particle/16190 Ізраільцяне знайшлі белую дзіру]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120527173449/http://www.membrana.ru/particle/16190 |date=27 мая 2012 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астрафізіка]] [[Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы]] [[Катэгорыя:Гравітацыя]] [[Катэгорыя:Гіпатэтычныя астранамічныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Фізічныя гіпотэзы]] [[Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці]] [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі]] c0q3scep6wcjoenfm13qyo4xxi4pv7b 14 82809 5181830 2983483 2026-08-16T11:51:49Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі]] у [[Катэгорыя:Чорныя дзіры]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 2983483 wikitext text/x-wiki {{catmain|Чорная дзірка}} {{Commonscat|Black holes}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты]] pc52zukqjmoescizrqzx6bkc2y68upb 5181832 5181830 2026-08-16T11:52:35Z Ueschar 151377 У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181832 wikitext text/x-wiki {{catmain|Чорная дзіра}} {{Commonscat|Black holes}} [[Катэгорыя:Астранамічныя аб’екты]] 9er7pro7zblgwovd5w7bry4lrj2977g 0 85827 5181757 4965451 2026-08-16T08:28:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181757 wikitext text/x-wiki '''Сцягі зямель [[Аўстрыя|Аўстрыі]]''' ўяўляюць сабой прамавугольныя палотнішчы, раздзеленыя палосамі асноўных колераў адпаведнай зямлі. Сцягі з выявай герба з’яўляюцца афіцыйнымі сімваламі зямель Аўстрыі і выкарыстоўваюцца толькі ўрадавымі органамі зямель ({{FIAV|010000}} {{lang-de|Dienstflagge}}). У адрозненне ад гэтых сцягоў, жыхары зямель могуць выкарыстоўваць грамадзянскія сцягі зямель ({{FIAV|100000}} {{lang-de|Landesflagge}}), якія адрозніваюцца ад афіцыйных сцягоў адсутнасцю герба. Некаторыя сцягі без выявы герба вельмі падобныя, як, напрыклад, сцягі Ціроля і Верхняй Аўстрыі. Сцягі часта выкарыстоўваюцца ў вертыкальных варыянтах. == Спіс == {|style="background:lightgray; border:1px solid dimgray; color:black" align="center" valign=bottom cellpadding=3px cellspacing=3px |-align="left" valign="top" |width="3"|[[Файл:Flag of Burgenland.svg|border|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Бургенланда|Сцяг]] [[Бургенланд]]а |width="3"|[[Файл:Flag of Burgenland (state).svg|border|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Бургенланда|Сцяг]] [[Бургенланд]]а |width="3"|[[Файл:Flag of Wien.svg|border|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Вены|Сцяг]] [[Вена|Вены]] |width="3"|[[Файл:Flag_of_Vienna_(state).svg|border|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Вены|Сцяг]] [[Вена|Вены]] |width="3"|[[Файл:Flag_of_Upper_Austria.svg|border|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Верхняй Аўстрыі|Сцяг]] [[Верхняя Аўстрыя|Верхняй Аўстрыі]] |width="3"|[[Файл:Flag of Upper Austria (state).svg|border|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Верхняй Аўстрыі|Сцяг]] [[Верхняя Аўстрыя|Верхняй Аўстрыі]] |-align="left" valign="top" |width="3"|[[Файл:Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg|border|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Зальцбурга|Сцяг]] [[Зальцбург (федэральная зямля)|Зальцбурга]] |width="3"|[[Файл:Flag of Salzburg (state).svg|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Зальцбурга|Сцяг]] [[Зальцбург (федэральная зямля)|Зальцбурга]] |width="3"|[[Файл:Flag_of_Carinthia.svg|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Карынціі|Сцяг]] [[Карынтыя|Карынціі]] |width="3"|[[Файл:Flag of Carinthia (state).svg|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Карынціі|Сцяг]] [[Карынтыя|Карынціі]] |width="3"|[[Файл:Flag_of_Lower_Austria.svg|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Ніжняй Аўстрыі|Сцяг]] [[Ніжняя Аўстрыя|Ніжняй Аўстрыі]] |width="3"|[[Файл:Flag_of_Lower_Austria_(state).svg|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Ніжняй Аўстрыі|Сцяг]] [[Ніжняя Аўстрыя|Ніжняй Аўстрыі]] |-align="left" valign="top" |width="3"|[[Файл:Flag of Vorarlberg.svg|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Форарльберга|Сцяг]] [[Форарльберг]]а |width="3"|[[Файл:Flag of Vorarlberg (state).svg|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Форарльберга|Сцяг]] [[Форарльберг]]а |width="3"|[[Файл:Flag of Tirol.svg|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Ціроля|Сцяг]] [[Ціроль (федэральная зямля)|Ціроля]] |width="3"|[[Файл:Flag of Tirol (state).svg|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Ціроля|Сцяг]] [[Ціроль (федэральная зямля)|Ціроля]] |width="3"|[[Файл:Flag_of_Styria.svg|120px|none]] {{FIAV|100000}} [[Сцяг Штырыі|Сцяг]] [[Штырыя|Штырыі]] |width="3"|[[Файл:Flag_of_Styria_(state).svg|120px|none]] {{FIAV|010000}} [[Сцяг Штирии|Сцяг]] [[Штырыя|Штырыі]] |} == Гл. таксама == * [[Сцяг Аўстрыі]] == Спасылкі == {{Commonscat|Coats of arms of the Austrian states}} * [http://peter-diem.at/symbols.htm Гербы зямель Аўстрыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927002953/http://peter-diem.at/symbols.htm |date=27 верасня 2007 }} [[Катэгорыя:Сцягі Аўстрыі]] 78sswe8i7wl676r09cyktdsq8kknj66 4 90386 5181576 5181276 2026-08-15T19:12:21Z JerzyKundrat 174 Цішкоў піша пра традыцыю ў рускай мове, а не ў беларускай 5181576 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] tj0r58ju1418fdgxmgg8r7awk1tro1v 5181750 5181576 2026-08-16T08:11:20Z JerzyKundrat 174 5181750 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых мясцін [[Баварыя|Баварыі]]. * У пачатку XXI стагоддзя [[Міністэрства культуры Літоўскай Рэспублікі|Міністэрства культуры Літвы]] ўзначальваў '''[[Уладзімір Уладзіміравіч Пруднікаў|віленскі беларус]]'''. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] snlfa8nidat3s8wck74r1umnu8jicua 0 92882 5181698 4785846 2026-08-16T05:03:52Z StarDeg 16311 5181698 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андэрс}} {{Асоба}} '''Уільям Элісан Андэрс''' ({{lang-en|William Alison Anders}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі ваенны лётчык, астранаўт, дзяржаўны дзеяч. 21—27 снежня 1968 здзейсніў палёт у космас у складзе экіпажа касмічнага карабля «Апалон-8», першы ў гісторыі пілатуемы палёт да Месяца. Пасля знаходзіўся на дзяржаўнай службе, быў паслом ЗША ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], займаў кіруючыя пасады ў буйных карпарацыях. Агульны налёт на розных тыпах лятальных апаратаў больш за 6000 гадзін. Працягвае актыўна лётаць на невялікіх шрубавых самалётах. Генерал-маёр у адстаўцы. Загінуў у авіякатастрофе. == Гл. таксама == * [[Earthrise]] == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == # {{кніга |аўтар = Francis French |загаловак = У месяцавай вясёлцы |арыгінал = In The Shadow of the Moon |спасылка = http://en.wikipedia.org/wiki/In_the_Shadow_of_the_Moon_(book) |выдавецтва = University of Nebraska |год = 2007 |старонак = 448 |isbn = 978-0-8032-1128-5 }} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1951-1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андэрс Уільям Элісан}} [[Катэгорыя:Астранаўты ЗША]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] tp2auosi1opycq3q72ulikk9frl41fu 5181699 5181698 2026-08-16T05:04:38Z StarDeg 16311 5181699 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Андэрс}} {{Асоба}} '''Уільям Элісан Андэрс''' ({{lang-en|William Alison Anders}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі ваенны лётчык, астранаўт, дзяржаўны дзеяч. 21—27 снежня 1968 здзейсніў палёт у космас у складзе экіпажа касмічнага карабля «Апалон-8», першы ў гісторыі пілатуемы палёт да Месяца. Пасля знаходзіўся на дзяржаўнай службе, быў паслом ЗША ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], займаў кіруючыя пасады ў буйных карпарацыях. Агульны налёт на розных тыпах лятальных апаратаў больш за 6000 гадзін. Працягвае актыўна лётаць на невялікіх шрубавых самалётах. Генерал-маёр у адстаўцы. Загінуў у авіякатастрофе. == Гл. таксама == * [[Earthrise]] == Зноскі == {{Reflist}} == Спасылкі == # {{кніга |аўтар = Francis French |загаловак = У месяцавай вясёлцы |арыгінал = In The Shadow of the Moon |спасылка = http://en.wikipedia.org/wiki/In_the_Shadow_of_the_Moon_(book) |выдавецтва = University of Nebraska |год = 2007 |старонак = 448 |isbn = 978-0-8032-1128-5 }} {{Чалавек года (па версіі часопіса Тайм) 1951-1975}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Андэрс Уільям Элісан}} [[Катэгорыя:Астранаўты ЗША]] [[Катэгорыя:Людзі, у гонар якіх названы кратар на Месяцы]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры ЗША]] 7454tj79xuzgw08uzyebdpowdi6wede 0 93031 5181722 5141367 2026-08-16T06:08:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181722 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сайт |назва=Сусветная лічбавая бібліятэка |лагатып= |url=[http://www.wdl.org/ru/ www.wdl.org] |скрыншот=[[Выява:World Digital Library - Launch.png|border|230px|Галоўная старонка сайта]] |commercial=Не |размяшчэнне= |тып=[[Электронная бібліятэка]] |рэгістрацыя= |уладальнік=[[Бібліятэка Кангрэса ЗША]] |аўтар=[[Джэймс Хэдлі Білінгтан]] |пачатак працы=[[21 красавіка]] [[2009]] |бягучы статус= |абарот= |прыбытак= }} '''Сусветная лічбавая бібліятэка''' ({{lang-en|World Digital Library}}) — праект [[Бібліятэка Кангрэса|Бібліятэкі Кангрэса]]. У бібліятэцы будуць сабраны аблічбаваныя версіі найкаштоўных матэрыялаў па гісторыі і культуры. Удзельнікамі міжнароднага праекта з’яўляюцца нацыянальныя кнігасховішчы і архівы розных краін. Афіцыйнае адкрыццё праекта адбылося [[21 красавіка]] [[2009]] года. == Місія, заяўленая на дзень адкрыцця == {{пачатак цытаты}}Сусветная лічбавая бібліятэка (WDL) падае бясплатны доступ у сетцы Інтэрнэт у шматмоўным фармаце да вялікай колькасці матэрыялаў, якія ўяўляюць культуры розных краін свету. Асноўныя мэты Сусветнай лічбавай бібліятэкі: * Садзейнічанне міжнароднаму і міжкультурнаму паразуменню. * Пашырэнне аб’ёму і разнастайнасці культурнага ўтрымання ў Інтэрнэце. * Падаванне рэсурсаў для педагогаў, вучоных і ўсіх зацікаўленых твараў. * Пашырэнне магчымасцяў устаноў-партнёраў для скарачэння парыву ў лічбавых тэхналогіях унутры краіны і паміж краінамі. {{канец цытаты|крыніца = [http://www.wdl.org/ru/about/ Місія], раздзел "Пра праграму"}} == Колькасць матэрыялаў (аб’ектаў) на дзень адкрыцця == * [[Еўропа]]: 384 аб’ектаў, * [[Паўночная Амерыка]]: 137 аб’екта, * [[Цэнтральная Азія|Цэнтральная]] і [[Паўднёвая Азія]]: 65 аб’ектаў, * [[Усходняя Азія]]: 81 аб’ект, * [[Сярэдні Усход]] і [[Паўночная Афрыка]]: 157 аб’ектаў, * [[Паўднёва-Усходняя Азія]]: 49 аб’ектаў, * [[Лацінская Амерыка]] і [[Карыбскі басейн]]: 320 аб’ектаў, * [[Афрыка]]: 122 аб’екта, * [[Акіянія]] і [[Ціхі акіян]]: 31 аб’ект. Усяго на дзень адкрыцця азначана 1170 даступных аб’ектаў. == Колькасць матэрыялаў (аб’ектаў) на бягучы дзень == * [[Еўропа]]: 1124 аб’екты, * [[Паўночная Амерыка]]: 199 аб’ектаў, * [[Цэнтральная Азія|Цэнтральная]] і [[Паўднёвая Азія]]: 92 аб’екты, * [[Усходняя Азія]]: 187 аб’ектаў, * [[Сярэдні Усход]] і [[Паўночная Афрыка]]: 529 аб’екта, * [[Паўднёва-Усходняя Азія]]: 54 аб’екты, * [[Лацінская Амерыка]] і [[Карыбскі басейн]]: 340 аб’ектаў, * [[Афрыка]]: 161 аб’ект, * [[Акіянія]] і [[Ціхі акіян]]: 40 аб’ектаў. Усяго на 28 жніўня 2011 года азначана 2526 даступных аб’ектаў. Колькасць аб’ектаў увесь час расце. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.wdl.org/ru/ Інфармацыйны вэб-сайт Сусветнай лічбавай бібліятэкі]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.worlddigitallibrary.org Інфармацыйны вэб-сайт Сусветнай лічбавай бібліятэкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080820020214/http://worlddigitallibrary.org/ |date=20 жніўня 2008 }} Бібліятэкі Кангрэса [[Катэгорыя:Бібліятэка Кангрэса]] [[Катэгорыя:Электронныя бібліятэкі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкі]] ko1s6mwgz280kohbuf64f93n4phv6u5 0 94727 5181738 4344901 2026-08-16T06:52:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181738 wikitext text/x-wiki {{Картка:Сцяг |назва = Сцяг штата Аляска |суб’ект = [[Аляска]] |ключ = Аляска |выява = Flag of Alaska.svg |заснаваны = {{fd|02|05|1927}} |прапорцыя = 125:177 |аўтар = Бэнні Бэнсан }} '''Сцяг Аляскі''' ({{lang-en|Flag of Alaska}}) ― адзін з сімвалаў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскага]] [[штаты ЗША|штата]] [[Аляска]]. Сцяг быў распрацаваны ў [[1926]] годзе 13-гадовым выхадцам Аляскі [[рускія|руска]]-[[алеуты|алеуцка]]-[[шведы|шведскага]] паходжання Бэнні Бэнсанам, у [[1927]] годзе прыняты ў якасці афіцыйнага сімвала Тэрыторыі Аляска, якая стала [[3 студзеня]] [[1959]] года штатам. На сінім фоне намаляваныя восемь залатых (жоўтых) пяціканцовых зорак: сем зорак ствараюць сузор’е [[Вялікая Мядзведзіца (сузор’е)|Вялікай Мядзведзіцы]], а адна ўяўляе сабой [[Палярная зорка|Палярную зорку]] ў правым верхнім куце. Вялікая Мядзведзіца сімвалізуе моц, а Палярная зорка ― [[поўнач]] (Аляска ― самая паўночная тэрыторыя ЗША). == Спасылкі == * [http://www.netstate.com/states/symb/flags/ak_flag.htm Аб сцязе Аляскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/19991021235714/http://www.netstate.com/states/symb/flags/ak_flag.htm |date=21 кастрычніка 1999 }}{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Сцягі ЗША}} [[Катэгорыя:Сцягі ЗША|Аляскі]] d4ehlq81y883o0abieeeiqjrb78bz1j 0 95265 5181679 4695553 2026-08-16T02:46:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181679 wikitext text/x-wiki {{Кінематаграфіст | Імя = Стывен Содэрберг | Арыгінал імя = Steven Soderbergh | Фота = Steven Soderbergh 66ème Festival de Venise (Mostra).jpg | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = Steven Andrew Soderbergh | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Прафесія = {{кінарэжысёр|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|ЗША}}, {{сцэнарыст|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|ЗША}}, {{кінааператар|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|ЗША}}, {{мантажор|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|ЗША}}, {{кінапрадзюсар|XX стагоддзя|XXI стагоддзя|ЗША}} | Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} | Гады актыўнасці = | Кірунак = [[Незалежнае амерыканскае кіно]] | Узнагароды = | imdb_id = 0001752 | Сайт = }} '''Стывен Эндру Содэрберг''' (англ. Steven Andrew Soderbergh, нар. [[14 студзеня]] [[1963]]) — амерыканскі кінарэжысёр, [[сцэнарыст]] і [[прадзюсар]]. == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{imdb name|id=0001752|name=Стывен Содерберг}} * [http://www.sensesofcinema.com/2003/great-directors/soderbergh/ ''Стывен Содэрберг''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121013230635/http://sensesofcinema.com/2003/great-directors/soderbergh/ |date=13 кастрычніка 2012 }} на сайце Senses of cinema * [http://www.stevensoderbergh.net/ Неафіцыйны сайт] {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Оскар» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую рэжысёрскую працу}} {{Прэмія «Выбар крытыкаў» за найлепшую рэжысуру}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму рэжысёру}} {{DEFAULTSORT:Содэрберг Стывен}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Оскар» за найлепшую рэжысуру]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] ojvz8uzpughwsm0m0cm1bqnij7wbm36 0 97833 5181804 4692900 2026-08-16T10:55:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181804 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік | Імя = Сяргей Іванавіч Законнікаў | Арыгінал імя = | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Нарадзіўся = | Месца нараджэння = | Памёр = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Дэбют = | Прэміі = {{Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь}} <br/> [[Літаратурная прэмія імя Аркадзя Куляшова|Літаратурная прэмія СП Беларусі імя Аркадзя Куляшова]] ([[1982]]) <br /> • [[Міжнародная літаратурная прэмія імя Вітольда Гулевіча]] (1996) <br /> • [[Міжнародная літаратурная прэмія імя Рыгора Скаварады]] (1997). | Узнагароды = | Сайт = }} {{цёзкі2|Законнікаў}} '''Сяргей Іванавіч Законнікаў''' (нар. {{ДН|16|9|1946}}, [[Слабада|в. Слабада]], {{МН|Бешанковіцкі раён|у Бешанковіцкім раёне|}}) — беларускі [[паэт]], [[публіцыст]], [[журналіст]], [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == Скончыў філалагічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]] ў [[1969]] г. У [[1969]]—[[1970]] гг. выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Клетнаўскай сярэдняй школе [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]. Пасля — супрацоўнік ушацкай раённай газеты «[[Патрыёт (газета)|Патрыёт]]» ([[1970]]—[[1971]]), сакратар Ушацкага райкама камсамолу ([[1972]]—[[1975]]). З сакавіка 1975 г. — карэспандэнт, загадчык аддзела газеты «[[Чырвоная змена]]», з кастрычніка 1975 г. — карэспандэнт газеты «[[Звязда]]». З [[1978]] г. — інструктар, з [[1979]] г. — загадчык сектара мастацкай літаратуры аддзела культуры [[Камуністычная партыя Беларусі (1918)|ЦК КПБ]], з [[1986]] г. па [[2002]] г. — галоўны рэдактар часопіса «[[Полымя (1922)|Полымя]]». Член [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] з [[1989]] г. З 1977 г. — член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюза пісьменнікаў СССР]]. З 1990 г. — член Рады Саюза беларускіх пісьменнікаў. Член Савета заснавальнікаў Грамадскага навукова-аналітычнага цэнтра «[[Беларуская перспектыва]]»<ref name=":0">[https://vytoki.net/content/%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B%D0%B2%D0%B01.pdf Грамадскі навукова-аналітычны цэнтр «Беларуская перспектыва»]</ref>. Першы верш апублікаваў у [[1963]] г. (газета «[[Віцебскі рабочы]]»). У [[1970]] г. ў калектыўным зборніку «Рунь» была надрукавана падборка вершаў Законнікава. Пераклаў на беларускую мову паасобныя творы расійскіх, украінскіх, грузінскіх і літоўскіх паэтаў. Вядзе пастаянную рубрыку «Пункт гледжання» ў газеце «[[Свободные новости плюс]]». Член Цэнтральнай рады партыі «[[Партыя «Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада»|Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада]]»<ref>https://belisrael.info/?p=18523</ref>. == Узнагароды і прэміі == * [[Дзяржаўная прэмія Рэспублікі Беларусь]] імя Янкі Купалы (1992) — ''за кнігу паэзіі «Заклінанне»''. == Бібліяграфія == # «Бяседа»: вершы (1973) # «Устань да сонца»: вершы і паэма (1976) # «Пакуль жыве мая бяроза»: вершы і паэма (1981) # «Вера, надзея, любоў»: кніга лірыкі (1983) # «Встань раньше солнца»: стихи (1985) {{ref-ru}} # «Прысак часу»: вершы і паэмы (1986) # «Сутнасць»: кніга паэзіі (1987) # «Вечная далеч»: вершы (1987) # «Заклінанне»: кніга паэзіі (1991) # «Святая воля»: выбраная лірыка (1993) # «Беларускае сэрца»: публіцыстычны роздум, эсэ (1993) # «Вячэра пад райскім дрэвам»: падарожныя нарысы, дзённікі (1996) # «Czarny koc Apokalipsy»: poemat (1996, 2006 — перавыданне) {{ref-pl}} # «Лістам дарога запала…»: выбранае (2000) # «Пътят на душата»: стихотворения и поеми (2002) {{ref-bg}} # «Гэта мы»: паэмы (2006) # «Першы пацалунак»: сто вершаў пра каханне (2007) # «Дол»: вершы і паэмы (2008) # «[[Насустрач]]»: публіцыстыка, эсэ (2008) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Законнікаў Сяргей Іванавіч|319}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|130232|Законнікаў Сяргей Іванавіч}} * [http://kamunikat.org/Zakonnikau_Siarhiej.html Творы С.&nbsp;Законнікава на Kamunikat.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120507021144/http://kamunikat.org/Zakonnikau_Siarhiej.html |date=7 мая 2012 }} * [http://www.rv-blr.com/biography/view/91 Родныя вобразы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110307200206/http://rv-blr.com/biography/view/91 |date=7 сакавіка 2011 }} * [http://www.vershy.ru/category/syargei-zakonnikau Нацыянальны паэтычны партал] * [http://moykahany.ru/autor/syargei-zakonnikau Вершы пра каханне] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Законнікаў Сяргей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Журналісты СССР]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Паэты СССР]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі СССР]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Члены Беларускага ПЭН-цэнтра]] [[Катэгорыя:Члены Саюза беларускіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены БСДГ]] qx8393nyguctje3m22j4jk2x2fy80fn 0 98452 5181513 5168517 2026-08-15T16:04:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181513 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ [[Файл:Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg|thumb|Першая старонка арыгінальнага тэксту Канстытуцыі ЗША.]] '''Спіс канстытуцый''' утрымлівае пералік краін свету ў залежнасці ад даты прыняцця ў іх дзеючых канстытуцый. Спіс аб’яднаны ў дзве групы: некадыфікаваныя канстытуцыі і кадыфікаваныя канстытуцыі. Канстытуцыі [[Непрызнаныя і часткова прызнаныя дзяржавы|непрызнаных і часткова прызнаных дзяржаў]] прыведзены ў адмысловым [[#Канстытуцыі непрызнаных дзяржаў|раздзеле]]. Для кожнай канстытуцыі прыводзіцца толькі дата ўвядзення ў дзеянне апошняй канстытуцыі без уліку дадаткаў, правак і іншых змен у зыходны тэкст, якія не абрываюць пераемнасць ад яго. У {{Нп5|Канстытуцыйнае права|канстытуцыйным праве|4=Constitutional law}} прынята наступная класіфікацыя канстытуцый:<ref>{{кніга|аўтар = [[Вячаслаў Віктаравіч Маклакоў|В. В. Маклаков]]|загаловак = Конституционное право зарубежных стран|месца = М.|выдавецтва = Волтерс Клувер|год = 2006|старонкі = 82|старонак = 896|серыя = |isbn = 5-466-00101-5}}</ref> * пісаныя канстытуцыі ** кадыфікаваныя ** некадыфікаваныя * няпісаныя канстытуцыі * змяшаныя канстытуцыі Усе некадыфікаваныя канстытуцыі, у тым ліку няпісаныя і змяшаныя, магчыма аб’яднаць у нефарматныя канстытуцыі<ref>{{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=794496|title=Конституции мира|author=Ольга Шкуренко, Валентин Маков, Максим Минаев|date=13 жніўня 2007 года|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ Власть]]|accessdate=2011-10-14}}</ref>. Самай старой з дзеючых пісаных канстытуцый з’яўляецца [[Канстытуцыя ЗША]], прынятая [[17 верасня]] [[1787]] года на [[Філадэльфійскі канвент|Філадэльфійскім канвенце]]<ref>{{кніга|аўтар = [[Вячаслаў Віктаравіч Маклакоў|В. В. Маклаков]]|загаловак = Конституции зарубежных государств : Великобритания, Франция, Германия, Италия, Соедин. Штаты Америки, Япония, Бразилия : учеб. пособие|месца = М.|выдавецтва = Волтерс Клувер|год = 2009|старонкі = 293|старонак = 624|isbn = 978-5-466-00362-8}}</ref>. Сярод нядзейных першых канстытуцый зніклых дзяржаў варта адзначыць {{нп5|Канстытуцыя Корсікі|Канстытуцыю Корсікі|en|Corsican Constitution}} (1755 год), [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыю Рэчы Паспалітай]] (1791), {{Нп5|Канстытуцыю Сардзінскага каралеўства|3=it|4=Statuto Albertino}} (1848). == Некадыфікаваныя канстытуцыі == {| class="wikitable " style="width:100%" |- ! Краіна ! Дата прыняцця ! Хто прыняў ! Найменне канстытуцыі |- | {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} | <br />{{*}} [[15 чэрвеня]] [[1215]]<br />{{*}} [[26 снежня]] [[1689]] | <br />{{*}} [[Іаан Беззямельны]]<br />{{*}} [[Парламент Англіі]] | [[Канстытуцыя Вялікабрытаніі]]:<br />{{*}} [[Вялікая хартыя вольнасцей]]<br />{{*}} [[Біль аб правах 1689 года|Біль аб правах]] |- | {{Сцягафікацыя|Канада}} | {{*}} [[1867]]<br />{{*}} [[10 жніўня]] [[1960]]<br />{{*}} [[29 сакавіка]] [[1982]] | [[Парламент Вялікабрытаніі]] | {{нп5|Канстытуцыя Канады|4=Constitution of Canada}}:<br />{{*}} [[Канстытуцыйны акт 1867 года]]<br />{{*}} {{Нп5|Канадскі Біль аб правах|4=Canadian Bill of Rights|Біль аб правах}}<br />{{*}} [[Канстытуцыйны акт 1982 года]]<br />{{*}} і інш. |- | {{Сцягафікацыя|Новая Зеландыя}} | {{*}} [[6 лютага]] [[1840]]<br />{{*}} [[13 снежня]] [[1986]]<br />{{*}} [[28 жніўня]] [[1990]] | {{*}} Прадстаўніцтва народа [[маары]] і брытанскай манархіі ([[Вікторыя (каралева брытанская)|каралевы Вікторыі]])<br />{{*}} [[Парламент Новай Зеландыі]]<br />{{*}} [[Парламент Новай Зеландыі]] | {{нп5|Канстытуцыя Новай Зеландыі|Канстытуцыя Новай Зеландыі|en|Constitution of New Zealand}}:<br />{{*}} [[Пагадненне Вайтангі]]<br />{{*}} {{Нп5|Канстытуцыйны акт (Новая Зеландыя)|4=Constitution Act 1986|Канстытуцыйны акт}}<br />{{*}} {{Нп5|Навазеландскі Біль аб правах|4=New Zealand Bill of Rights Act 1990|Біль аб правах}}<br />{{*}} і інш. |- | {{Сцягафікацыя|Швецыя}} | <br />{{*}} [[26 верасня]] [[1810]]<br />{{*}} [[1949]]<br />{{*}} [[1974]]<br />{{*}} [[1991]] | [[Рыксдаг]] | [[Канстытуцыя Швецыі]]:<br />{{*}} Акт аб прастоланаследаванні<br />{{*}} Акт аб свабодзе друку<br />{{*}} Акт аб форме праўлення<br />{{*}} Акт аб свабодзе выказвання поглядаў |- | {{Сцягафікацыя|Сан-Марына}} | [[8 кастрычніка]] [[1600]] | {{Нп5|Каміла Банелі|4=Camillo Bonelli}} | {{нп5|Канстытуцыя Сан-Марына|Канстытуцыя Сан-Марына|en|Constitution of San Marino}} |- | {{Сцягафікацыя|Ізраіль}} | з [[1958]] | [[Кнэсет]] | {{нп5|Асноўныя законы Ізраіля|3=ru|4=Основные законы Израиля}} |- | {{Сцягафікацыя|Лівія}} | [[3 жніўня]] [[2011]] | [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі]] | {{нп5|Часовая Канстытуцыйная дэкларацыя Лівіі|4=Libyan interim Constitutional Declaration}}<ref group="кам.">Пад час [[Грамадзянская вайна ў Лівіі|грамадзянскай вайны ў Лівіі]] улада ў краіне перайшла да [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальнага пераходнага савета Лівіі]], які 3 жніўня 2011 года прыняў [[Часовая Канстытуцыйная дэкларацыя Лівіі|Лівійскую часовую канстытуцыйную дэкларацыю]] і абвясціў аб распрацоўцы новай канстытуцыі.</ref> |} == Кадыфікаваныя канстытуцыі == === Канстытуцыі, прынятыя ў [[XVIII стагоддзе|XVIII]] — [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзях]] === {| class="wikitable " style="width:100%" |- ! Краіна ! Дата прыняцця ! Хто прыняў ! Найменне канстытуцыі |- | {{Сцягафікацыя|Злучаныя Штаты Амерыкі}} | [[15 лістапада]] [[1777]] / [[17 верасня]] [[1787]] | [[Другі Кантынентальны кангрэс]] / [[Філадэльфійскі канвент]] | Першапачаткова: [[Артыкулы Канфедэрацыі]] <br /> з часам: [[Канстытуцыя ЗША]]<ref group="кам.">Артыкулы Канфедэрацыі хоць і не называліся канстытуцыяй, але мелі абсалютна ўсе яе прыкметы. Ад некадыфікаванай канстытуцыі яны адрозніваліся прамалінейнай і выразна выяўленай структурай, ідэнтычнай структуры класічнай канстытуцыі.</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Нарвегія}} | [[17 мая]] [[1814]] | [[Устаноўчы сход]] | [[Канстытуцыя Нарвегіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Нідэрланды}} | [[24 жніўня]] [[1815]] | [[Вілем I]] | {{нп5|Канстытуцыя Нідэрландаў|3=de|4=Verfassung der Niederlande}} |- | {{Сцягафікацыя|Бельгія}} | [[7 лютага]] [[1831]] | Нацыянальны кангрэс | [[Канстытуцыя Бельгіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} | [[1 мая]] [[1853]] | Канстытуцыйны канвент | [[Канстытуцыя Аргенціны]] |- | {{Сцягафікацыя|Люксембург}} | [[17 кастрычніка]] [[1868]] | [[Вілем III]] | {{нп5|Канстытуцыя Люксембурга|4=Constitution of Luxembourg}} |- | {{Сцягафікацыя|Тонга}} | [[1875]] | {{нп5|Джордж Тупоу I|4=George Tupou I}} | {{нп5|Канстытуцыя Тонга|3=de|4=Verfassung des Königreichs Tonga}} |- | {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} | [[9 ліпеня]] [[1900]] | [[Вікторыя (каралева брытанская)|Вікторыя]] | [[Канстытуцыя Аўстраліі]] |- |} === Канстытуцыі, прынятыя ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]] === {| class="wikitable " style="width:100%" |- ! Краіна ! Дата прыняцця ! Хто прыняў ! Найменне канстытуцыі |- | {{Сцягафікацыя|Мексіка}} | [[5 лютага]] [[1917]] | {{нп5|Устаноўчы Сход|Устаноўчы Сход (Мексіка, 1917)|es|Congreso Constituyente de México de 1917}} | {{нп5|Канстытуцыя Мексікі|3=es|4=Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos}} |- | {{Сцягафікацыя|Аўстрыя}} | [[10 лістапада]] [[1920]] |Федэральны ўрад | [[Канстытуцыя Аўстрыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Ліхтэнштэйн}} | [[24 жніўня]] [[1921]] | [[Ландтаг Ліхтэнштэйна]] | [[Канстытуцыя Ліхтэнштэйна]] |- | {{Сцягафікацыя|Латвія}} | [[15 лютага]] [[1922]]<ref group="кам.">15 мая 1934 года дзеянне Канстытуцыі было часткова адменена, у 1993 годзе Канстытуцыя была цалкам адноўлена ў сіле.</ref> | [[Устаноўчы сход]] | {{Нп5|Канстытуцыя Латвіі|4=Constitution of Latvia}} |- | {{Сцягафікацыя|Ліван}} | [[23 мая]] [[1926]] | [[Устаноўчы сход]] | [[Канстытуцыя Лівана]] |- |{{Сцягафікацыя|Ватыкан}} |[[7 чэрвеня]] [[1929]]<ref group="кам.">Апошняя рэдакцыя канстытуцыі 2023 года з’яўляецца рэвізіяй канстытуцыі 1929 года.</ref> |[[Пій XI]] |{{Нп5|Асноўны закон Ватыкана|4=Fundamental Law of Vatican City State}} |- | {{Сцягафікацыя|Ірландыя}} | [[1 ліпеня]] [[1937]] | [[Плебісцыт]] | [[Канстытуцыя Ірландыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Ісландыя}} | [[16 чэрвеня]] [[1944]] | [[Альтынг|Альтынг Ісландыі]] | {{Нп5|Канстытуцыя Ісландыі|3=sv|4=Islands grundlag}} |- | {{Сцягафікацыя|Інданезія}} | [[18 жніўня]] [[1945]]<ref group="кам.">Спыніла дзеянне ў 1949 годзе, адноўлена 5 ліпеня 1959 года.</ref> | Камісія па падрыхтоўцы незалежнасці Інданезіі | {{Нп5|Канстытуцыя Інданезіі|4=Constitution of Indonesia}} |- | {{Сцягафікацыя|Японія}} | [[Кастрычнік]] [[1946]] | [[Парламент Японіі]] | [[Канстытуцыя Японіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Італія}} | [[22 снежня]] [[1947]] | [[Устаноўчы сход]] | {{Нп5|Канстытуцыя Італіі|3=it|4=Costituzione della Repubblica Italiana}} |- | {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}} | [[12 ліпеня]] [[1948]] | Нацыянальны сход | {{Нп5|Канстытуцыя Паўднёвай Карэі|4=Constitution of South Korea}} |- | {{Сцягафікацыя|Германія}} | [[8 мая]] [[1949]] | Парламенцкі савет | [[Канстытуцыя Германіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Коста-Рыка}} | [[7 лістапада]] [[1949]] | Устаноўчы сход | [[Канстытуцыя Коста-Рыкі]] |- | {{Сцягафікацыя|Індыя}} | [[26 лістапада]] [[1949]] | Устаноўчы сход | [[Канстытуцыя Індыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Іарданія}} | [[1 студзеня]] [[1952]] | [[Талал бен Абдала]] | {{Нп5|Канстытуцыя Іарданіі|3=ru|4=Конституция Иордании}} |- | {{Сцягафікацыя|Данія}} | [[28 мая]] [[1953]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Даніі]] |- | {{Сцягафікацыя|Францыя}} | [[28 верасня]] [[1958]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Францыі|3=fr|4=Constitution française du 4 octobre 1958}} |- | {{Сцягафікацыя|Бруней}} | [[29 верасня]] [[1959]] |{{Нп5|Амар Алі Сайфуддзін III|4=Omar Ali Saifuddien III}} і {{Нп5|Роберт Хэтлі Скот|Сэр Роберт Хэтлі Скот|4=Robert Heatlie Scott}} | {{Нп5|Канстытуцыя Брунея|3=ru|4=Конституция Брунея}} |- | {{Сцягафікацыя|Кіпр}} | [[16 жніўня]] [[1960]] | падпісана: <br />губернатарам былой калоніі Кіпр, <br />афіцыйнымі прадстаўнікамі [[Грэцыя|Грэцыі]], [[Турцыя|Турцыі]], <br />архібіскупам {{Нп5|Макарыясам III|3=pl|4=Makarios III}} ад грэчаскай абшчыны <br />і доктарам {{Нп5|Фазілем Кючукам|3=tr|4=Fazıl Küçük}} ад турэцкай абшчыны | {{Нп5|Канстытуцыя Кіпра|4=Constitution of Cyprus}} |- | {{Сцягафікацыя|Самоа}} | [[28 кастрычніка]] [[1960]] | Канстытуцыйны сход | {{Нп5|Канстытуцыя Самоа|4=Constitution of Samoa}} |- | {{Сцягафікацыя|Ямайка}} | [[23 ліпеня]] [[1962]] | [[Лізавета II]] | {{Нп5|Канстытуцыя Ямайкі|4=Constitution of Jamaica}} |- | {{Сцягафікацыя|Кувейт}} | [[11 лістапада]] [[1962]] | Абдала ас-Салем ас-Сабах | {{Нп5|Канстытуцыя Кувейта|4=Constitution of Kuwait}} |- | {{Сцягафікацыя|Манака}} | [[17 снежня]] [[1962]] | [[Рэнье III (князь Манака)|Рэнье III]] | {{Нп5|Канстытуцыя Манака|3=fr|4=Constitution monégasque de 1962}} |- | {{Сцягафікацыя|Кенія}} | [[1963]] | [[Лізавета II]] | {{Нп5|Канстытуцыя Кеніі|4=Constitution of Kenya}} |- | {{Сцягафікацыя|Мальта}} | [[4 мая]] [[1964]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Мальты|4=Constitution of Malta}} |- | {{Сцягафікацыя|Батсвана}} | [[30 верасня]] [[1966]] | Канстытуцыйны камітэт і Аб’яднаная кансультацыйная рада | {{Нп5|Канстытуцыя Батсваны|4=Constitution of Botswana}} |- |{{Сцягафікацыя|Сінгапур}} |[[9 жніўня]] [[1965]] |{{Нп5|Парламент Сінгапура|Парламент|4=Parliament of Singapore}} |{{Нп5|Канстытуцыя Сінгапура|4=Constitution of Singapore}} |- | {{Сцягафікацыя|Барбадас}} | [[22 лістапада]] [[1966]] | [[Лізавета II]] | {{Нп5|Канстытуцыя Барбадаса|4=Constitution of Barbados}} |- | {{Сцягафікацыя|Уругвай}} | [[27 лістапада]] [[1966]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Уругвая|3=es|4=Constitución de la República Oriental del Uruguay}} |- | {{Сцягафікацыя|Дамініканская Рэспубліка}} | [[28 лістапада]] [[1966]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Дамініканскай Рэспублікі|3=es|4=Constitución de la República Dominicana}} |- | {{Сцягафікацыя|Науру}} | [[29 студзеня]] [[1968]] | Канстытуцыйны канвент | {{Нп5|Канстытуцыя Науру|4=Constitution of Nauru}} |- | {{Сцягафікацыя|Маўрыкій}} | [[12 сакавіка]] [[1968]] | [[Лізавета II]] | {{Нп5|Канстытуцыя Маўрыкія|4=Constitution of Mauritius}} |- | {{Сцягафікацыя|Аб’яднаныя Арабскія Эміраты}} | [[18 ліпеня]] [[1971]] | [[Эмір]]ы Абу-Дабі, Дубая, Шарджы, Аджмана, Фуджэйры і Ум-эль-Кайвайна | [[Канстытуцыя Аб'яднаных Арабскіх Эміратаў|{{Нп5|Канстытуцыя Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў|4=Constitution of the United Arab Emirates}}]] |- | {{Сцягафікацыя|Марока}} | [[1 сакавіка]] [[1972]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Марока|3=fr|4=Constitutions marocaines}} |- | {{Сцягафікацыя|Камерун}} | [[20 мая]] [[1972]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Камеруна|4=Constitution of Cameroon}} |- | {{Сцягафікацыя|Панама}} | [[11 кастрычніка]] [[1972]] | Сход прадстаўнікоў муніцыпалітэтаў | {{Нп5|Канстытуцыя Панамы|4=Constitution of Panama}} |- | {{Сцягафікацыя|Бангладэш}} | [[4 лістапада]] [[1972]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Бангладэш|4=Constitution of Bangladesh}} |- | {{Сцягафікацыя|Паўночная Карэя}} | [[27 снежня]] [[1972]] | [[Вярхоўны Народны Сход]] КНДР | [[Канстытуцыя КНДР]] |- | {{Сцягафікацыя|Пакістан}} | [[10 красавіка]] [[1973]] | {{Нп5|Нацыянальная асамблея Пакістана|Нацыянальная асамблея|4=National Assembly of Pakistan}} | {{Нп5|Канстытуцыя Пакістана|4=Constitution of Pakistan}} |- | {{Сцягафікацыя|Бахрэйн}} | [[26 мая]] [[1973]] | [[Іса ібн Салман аль-Халіфа]] | {{Нп5|Канстытуцыя Бахрэйна|4=Constitution of Bahrain}} |- | {{Сцягафікацыя|Багамы}} | [[10 ліпеня]] [[1973]] |[[Лізавета II]] | [[Канстытуцыя Багамскіх Астравоў]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bahamas.gov.bs/wps/portal/public/About%20The%20Bahamas/Constitution/!ut/p/b1/vZLZkqIwFIafxQeYJmEJcBlFEIGwrzeUoA0uARVE4enHnrmYpaq7b6YnuUrVl_Of_z-HyZiEyZrNsK82_b5tNqe3d4ZyDmgWxrxkaQJAQA8dEzviirWhwMRMEqTsQ-n0StO917PbHbB31lFUk62i38wb3FcO31O8ILmTCI9QsGXI3cqupORKlxrXsssGiYkgNs0c-8saXYaahLumbq_DKUiC0X99CB13XQkkFDXKVgafxHVq4a0L0LLLL3fqRdTQVFJzpM4uVpCUsiqMVXtGdbcNbz1KlzfQndSLmhWgsNtEshJ5B-ZCNZs9DaZPg-Cdg8Fn_n_-fw_gwef5ZR8ibxV-AB-1-GEFg2XIqqU7Jn1i4m9YEAGgQ4A9H7pAIpAJmATwuX8Yz_p0nLwDuLPELIGleA48AhgERUQCbbTImvhXz4IhmPwgW1uTC7tjNfYkcLaRF86xgjcwHP4WtNlAfgouIDJCAfiA_2pBTbClZxBi4GCBBZoN_7cg918j1RwbfLnDP5aGd__9DNdMti_oy72kL-BFkhEURImXJQR4XhKZ6JDyoiLpd0UP8kXbrzad3M3dY7zEvYJSsyT7vUfb0pclLV8L_mlZDUFTfosHyTJE2B5FfYHP9HgJNNuEp1vFvqY3nCatjRZ2vQsjVVWujV818UKm6mXEZv964HOFVOEUI9VjCQLsesrp6KOi96XCkQ60FNVmytLJSGQ9pa7LP4Cbn7ZdeARG3CWl6VQtp5Vb2iNQ-U5Rr6IKRMOhqdF1NWbxZixYXjxJmGN1ccPPmDMdDBN5qzuUft07nn0HLpujnw!!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|title=The Constitution of The Commonwealth of The Bahamas|publisher=bahamas.gov.bs}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Грэнада}} | [[19 снежня]] [[1973]]<ref group="кам.">Скасаваная ў 1979 годзе, адноўлена ў 1985 годзе.</ref> | [[Лізавета II]] | [[Канстытуцыя Грэнады]]<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.gov.gd/index.php/government/the-constitution|title=The Grenada Constitution|website=Government of Grenada {{!}} Web Portal|access-date=2024-06-22}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Грэцыя}} | [[9 чэрвеня]] [[1975]] | [[Парламент Грэцыі]] | [[Канстытуцыя Грэцыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Папуа — Новая Гвінея}} | [[15 жніўня]] [[1975]] | Устаноўчы Сход | [[Канстытуцыя Папуа — Новай Гвінеі]]<ref>{{Cite web|url=http://www.paclii.org/pg/legis/consol_act/cotisopng534/|title=Constitution of the Independent State of Papua New Guinea|website=www.paclii.org|access-date=2024-06-22|archive-date=26 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120826115612/http://www.paclii.org/pg/legis/consol_act/cotisopng534/|url-status=dead}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Трынідад і Табага}} | [[29 сакавіка]] [[1976]] | {{Нп5|Парламент Трынідада і Табага|4=Parliament of Trinidad and Tobago}} | [[Канстытуцыя Трынідада і Табага]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://rgd.legalaffairs.gov.tt/laws2/Constitution.pdf|title=THE CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF TRINIDAD AND TOBAGO}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Партугалія}} | [[2 красавіка]] [[1976]] | Устаноўчы Сход | {{Нп5|Канстытуцыя Партугаліі|3=pt|4=Constituição portuguesa de 1976}} |- | {{Сцягафікацыя|Танзанія}} | [[25 красавіка]] [[1977]] | Нацыянальная асамблея | {{Нп5|Канстытуцыя Танзаніі|4=Constitution of Tanzania}} |- | {{Сцягафікацыя|Федэратыўныя Штаты Мікранезіі}} | [[12 мая]] [[1978]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Федэратыўных Штатаў Мікранезіі|3=fr|4=Constitution des États fédérés de Micronésie}} |- | {{Сцягафікацыя|Саламонавы Астравы}} | [[31 мая]] [[1978]] |[[Лізавета II]] | {{Нп5|Канстытуцыя Саламонавых Астравоў|3=ru|4=Конституция Соломоновых Островов}} |- | {{Сцягафікацыя|Шры-Ланка}} | [[16 жніўня]] [[1978]] | {{Нп5|Парламент Шры-Ланкі|4=Parliament of Sri Lanka}} | {{Нп5|Канстытуцыя Шры-Ланкі|4=Constitution of Sri Lanka}} |- | {{Сцягафікацыя|Дамініка}} | [[3 лістапада]] [[1978]] |[[Лізавета II]] і Нацыянальная асамблея | [[Канстытуцыя Дамінікі]]<ref>{{Cite web|url=https://constitutionnet.org/sites/default/files/Dominica%20Constitution%201978.pdf|title=Constitution of the Commonwealth of Dominica of 1978, Act 22 of 1984}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Іспанія}} | [[6 снежня]] [[1978]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Іспаніі]] |- |{{Сцягафікацыя|Сент-Люсія}} |[[22 лютага]] [[1979]] |Канстытуцыйная канферэнцыя ў [[Лондан]]е |[[Канстытуцыя Сент-Люсіі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.govt.lc/media.govt.lc/www/resources/legislation/ConstitutionOfSaintLucia.pdf|title=Saint Lucia - Access Government|website=CONSTITUTION OF SAINT LUCIA|publisher=govt.lc|access-date=2024-06-22}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Маршалавы Астравы}} | [[1 сакавіка]] [[1979]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Маршалавых Астравоў|3=ru|4=Конституция Маршалловых Островов}} |- | {{Сцягафікацыя|Кірыбаці}} | [[26 чэрвеня]] [[1979]] |[[Лізавета II]] | {{Нп5|Канстытуцыя Кірыбаці|4=Constitution of Kiribati}} |- | {{Сцягафікацыя|Сент-Вінсент і Грэнадзіны}} | [[26 ліпеня]] [[1979]] |[[Лізавета II]] | [[Канстытуцыя Сент-Вінсента і Грэнадзін]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.vc/images/visitors/1979_constitution.pdf|title=CONSTITUTION OF SAINT VINCENT AND THE GRENADINES}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Іран}} | [[2 снежня]] [[1979]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Ірана|4=Constitution of Iran}} |- | {{Сцягафікацыя|Гаяна}} | [[14 лютага]] [[1980]] | {{Нп5|Нацыянальная асамблея (Гаяна)|Нацыянальная асамблея|4=National Assembly (Guyana)}} | {{Нп5|Канстытуцыя Гаяны|4=Constitution of Guyana}} |- | {{Сцягафікацыя|Палау}} | [[14 ліпеня]] [[1980]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Палау|4=Constitution of Palau}} |- | {{Сцягафікацыя|Вануату}} | [[30 ліпеня]] [[1980]] | {{Нп5|Урад Вялікабрытаніі|4=Government of the United Kingdom}} і {{Нп5|Урад Францыі|3=fr|4=Gouvernement de la République française}} | {{Нп5|Канстытуцыя Вануату|3=ru|4=Конституция Вануату}} |- | {{Сцягафікацыя|Чылі}} | [[11 верасня]] [[1980]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Чылі|3=es|4=Constitución Política de la República de Chile de 1980}} |- | {{Сцягафікацыя|Антыгуа і Барбуда}} | [[31 ліпеня]] [[1981]] |[[Лізавета II]] | {{Нп5|Канстытуцыя Антыгуа і Барбуды|3=ru|4=Конституция Антигуа и Барбуды}} |- | {{Сцягафікацыя|Беліз}} | [[20 верасня]] [[1981]] |Канстытуцыйная канферэнцыя | {{Нп5|Канстытуцыя Беліза|4=Constitution of Belize}} |- | {{Сцягафікацыя|Гандурас}} | [[11 студзеня]] [[1982]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Гандураса|3=es|4=Constitución de Honduras de 1982}} |- | {{Сцягафікацыя|Турцыя}} | [[7 лістапада]] [[1982]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Турцыі|3=tr|4=Türkiye Cumhuriyeti Anayasası}} |- | {{Сцягафікацыя|Кітайская Народная Рэспубліка}} | [[4 снежня]] [[1982]] | [[Усекітайскі сход народных прадстаўнікоў]] | {{Нп5|Канстытуцыя Кітая|4=Constitution of the People's Republic of China}} |- | {{Сцягафікацыя|Сент-Кітс і Невіс}} | [[22 чэрвеня]] [[1983]] |[[Лізавета II]] і Нацыянальная асамблея | {{Нп5|Канстытуцыя Сент-Кітса і Невіса|4=Constitution of Saint Kitts and Nevis}} |- | {{Сцягафікацыя|Сальвадор}} | [[16 снежня]] [[1983]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Сальвадора|4=Constitution of El Salvador}} |- | {{Сцягафікацыя|Гвінея-Бісау}} | [[16 мая]] [[1984]] | {{Нп5|Нацыянальная народная асамблея Гвінеі-Бісау|Нацыянальная асамблея|de|Assembleia Nacional Popular da Guiné-Bissau}} | {{Нп5|Канстытуцыя Гвінеі-Бісау|3=fr|4=Constitution de la Guinée-Bissau}} |- | {{Сцягафікацыя|Ліберыя}} | [[3 ліпеня]] [[1984]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Ліберыі|4=Constitution of Liberia}} |- | {{Сцягафікацыя|Гватэмала}} | [[31 мая]] [[1985]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Гватэмалы|3=es|4=Constitución de Guatemala}} |- | {{Сцягафікацыя|Тувалу}} | [[15 ліпеня]] [[1986]] | {{Нп5|Парламент Тувалу|4=Parliament of Tuvalu}} | {{Нп5|Канстытуцыя Тувалу|4=Constitution of Tuvalu}} |- | {{Сцягафікацыя|Нікарагуа}} | [[19 лістапада]] [[1986]] | {{Нп5|Нацыянальная асамблея (Нікарагуа)|Нацыянальная асамблея|es|Asamblea Nacional de Nicaragua}} | {{Нп5|Канстытуцыя Нікарагуа|4=Constitution of Nicaragua}} |- | {{Сцягафікацыя|Філіпіны}} | [[2 лютага]] [[1987]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Філіпін|4=Constitution of the Philippines}} |- | {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Гаіці}} | [[29 сакавіка]] [[1987]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Гаіці|4=Constitution of Haiti}} |- | {{Сцягафікацыя|Сурынам}} | [[30 верасня]] [[1987]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Сурынама|3=ru|4=Конституция Суринама}} |- | {{Сцягафікацыя|Бразілія}} | [[5 кастрычніка]] [[1988]] | {{Нп5|Нацыянальны кангрэс Бразіліі|Нацыянальны кангрэс|pt|Congresso Nacional do Brasil}} | [[Канстытуцыя Бразіліі]] |- | {{Сцягафікацыя|Алжыр}} | [[23 лютага]] [[1989]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Алжыра|4=Constitution of Algeria}} |- | {{Сцягафікацыя|Намібія}} | [[9 лютага]] [[1990]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Намібіі|3=de|4=Verfassung Namibias}} |- | {{Сцягафікацыя|Сан-Тамэ і Прынсіпі}} | [[22 жніўня]] [[1990]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Сан-Тамэ і Прынсіпі|3=pt|4=Constituição da República Democrática de São Tomé e Príncipe}} |- | {{Сцягафікацыя|Мазамбік}} | [[2 лістапада]] [[1990]] | {{Нп5|Парламент Мазамбіка|3=pt|4=Assembleia da República de Moçambique}} | {{Нп5|Канстытуцыя Мазамбіка|3=ru|4=Конституция Мозамбика}} |- | {{Сцягафікацыя|Бенін}} | [[2 снежня]] [[1990]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Беніна|4=Constitution of Benin}} |- | {{Сцягафікацыя|Харватыя}} | [[21 снежня]] [[1990]] | [[Парламент Харватыі]] | [[Канстытуцыя Харватыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Гвінея}} | [[23 снежня]] [[1990]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Гвінеі|4=Constitution of Guinea}} |- | {{Сцягафікацыя|Габон}} | [[26 сакавіка]] [[1991]] | [[Парламент Габона]] | [[Канстытуцыя Габона]] |- | {{Сцягафікацыя|Емен}} | [[16 мая]] [[1991]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Емена|3=ar|4=دستور_اليمن}} |- | {{Сцягафікацыя|Буркіна-Фасо}} | [[2 чэрвеня]] [[1991]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Буркіна-Фасо|3=ru|4=Конституция Буркина-Фасо}} |- | {{Сцягафікацыя|Калумбія}} | [[4 ліпеня]] [[1991]] |Канстытуцыйная асамблея | {{Нп5|Канстытуцыя Калумбіі|3=|4=Colombian Constitution of 1991}} |- | {{Сцягафікацыя|Балгарыя}} | [[12 ліпеня]] [[1991]] | [[Народны Сход Балгарыі]] | [[Канстытуцыя Балгарыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Маўрытанія}} | [[12 ліпеня]] [[1991]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Маўрытаніі|4=Constitution of Mauritania}} |- | {{Сцягафікацыя|Замбія}} | [[2 жніўня]] [[1991]] | [[Нацыянальная Асамблея Замбіі|Нацыянальная Асамблея]] | {{Нп5|Канстытуцыя Замбіі|3=fr|4=Constitution de la Zambie}} |- | {{Сцягафікацыя|Лаос}} | [[14 жніўня]] [[1991]] | {{Нп5|Парламент Лаоса|4=National Assembly of Laos}} | {{Нп5|Канстытуцыя Лаоса|4=Constitution of Laos}} |- | {{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} | [[Жнівень]] [[1991]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Сьера-Леоне|4=Constitution of Sierra Leone}} |- | {{Сцягафікацыя|Экватарыяльная Гвінея}} | [[17 лістапада]] [[1991]] | Рэферэндум | {{Нп5|Асноўны закон Экватарыяльнай Гвінеі|3=ru|4=Основной Закон Экваториальной Гвинеи 1991 года}} |- | {{Сцягафікацыя|Паўночная Македонія}} | [[17 лістапада]] [[1991]] | [[Сход Паўночнай Македоніі]] | {{Нп5|Канстытуцыя Паўночнай Македоніі|3=ru|4=Конституция Северной Македонии}} |- | {{Сцягафікацыя|Румынія}} | [[21 лістапада]] [[1991]] | [[Парламент Румыніі]] | {{Нп5|Канстытуцыя Румыніі|3=de|4=Verfassung Rumäniens}} |- | {{Сцягафікацыя|Славенія}} | [[23 снежня]] [[1991]] | [[Парламент Славеніі]] | [[Канстытуцыя Славеніі]] |- | {{Сцягафікацыя|Малі}} | [[12 студзеня]] [[1992]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Малі|3=fr|4=Constitution malienne de 2023}} |- | {{Сцягафікацыя|Манголія}} | [[13 студзеня]] [[1992]] | {{Нп5|Вялікі дзяржаўны хурал|Вялікі дзяржаўны хурал|mn|Улсын Их Хурал}} | [[Канстытуцыя Манголіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Саудаўская Аравія}} | [[1 сакавіка]] [[1992]] | [[Фахд ібн Абдэль Азіз ас-Сауд]] | {{Нп5|Асноўны закон Саудаўскай Аравіі|4=Basic Law of Saudi Arabia}} |- | {{Сцягафікацыя|В’етнам}} | [[15 красавіка]] [[1992]] | [[Парламент В'етнама]] | {{Нп5|Канстытуцыя В'етнама|3=vi|4=Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam}} |- | {{Сцягафікацыя|Гана}} | [[28 красавіка]] [[1992]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Ганы|3=de|4=Verfassung Ghanas}} |- | {{Сцягафікацыя|Туркменістан}} | [[18 мая]] [[1992]] | {{Нп5|Вярхоўны Савет Туркменскай ССР|3=ru|4=Верховный Совет Туркменской ССР}} | {{Нп5|Канстытуцыя Туркменістана|3=ru|4=Конституция Туркменистана}} |- | {{Сцягафікацыя|Парагвай}} | [[20 чэрвеня]] [[1992]] |Нацыянальны канстытуцыйны сход | {{Нп5|Канстытуцыя Парагвая|3=es|4=Constitución de Paraguay}} |- | {{Сцягафікацыя|Эстонія}} | [[28 чэрвеня]] [[1992]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Эстоніі]] |- | {{Сцягафікацыя|Тога}} | [[27 верасня]] [[1992]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Тога|3=fr|4=Constitution du Togo}} |- | {{Сцягафікацыя|Ангола}} | [[25 жніўня]] [[1992]] | {{Нп5|Нацыянальная асамблея (Ангола)|Нацыянальная асамблея|4=National Assembly (Angola)}} | {{Нп5|Канстытуцыя Анголы|4=Constitution of Angola}} |- | {{Сцягафікацыя|Славакія}} | [[1 верасня]] [[1992]] | [[Парламент Славакіі]] | {{Нп5|Канстытуцыя Славакіі|3=ru|4=Конституция Словакии}} |- | {{Сцягафікацыя|Джыбуці}} | [[4 верасня]] [[1992]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Джыбуці|3=fr|4=Constitution djiboutienne de 1992}} |- | {{Сцягафікацыя|Каба-Вердэ}} | верасень [[1992]] | {{Нп5|Нацыянальная асамблея (Каба-Вердэ)|Нацыянальная асамблея|4=National Assembly (Cape Verde)}} | [[Канстытуцыя Каба-Вердэ]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Cape_Verde_1992|title=Cape Verde 1980 (rev. 1992) Constitution - Constitute|website=www.constituteproject.org|access-date=2024-06-22}}</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Чарнагорыя}} | [[12 кастрычніка]] [[1992]] | [[Парламент Чарнагорыі]] | {{Нп5|Канстытуцыя Чарнагорыі|3=sr|4=Устав Црне Горе из 2007.}} |- | {{Сцягафікацыя|Літва}} | [[25 кастрычніка]] [[1992]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Літвы]] |- | {{Сцягафікацыя|Узбекістан}} | [[8 снежня]] [[1992]] | {{Нп5|Вярхоўны Савет Узбекскай ССР|3=ru|4=Верховный Совет Узбекской ССР}} | [[Канстытуцыя Узбекістана]] |- | {{Сцягафікацыя|Чэхія}} | [[16 снежня]] [[1992]] | [[Парламент Чэхіі]] | {{Нп5|Канстытуцыя Чэхіі|3=cs|4=Ústava České republiky}} |- | {{Сцягафікацыя|Андора}} | [[2 лютага]] [[1993]] | [[Парламент Андоры]] | {{Нп5|Канстытуцыя Андоры|3=fr|4=Constitution d'Andorre}} |- |{{Сцягафікацыя|Лесота}} |[[16 сакавіка]] [[1993]] |{{Нп5|Урад Лесота|4=Government of Lesotho}} |{{Нп5|Канстытуцыя Лесота|4=Constitution of Lesotho}} |- | {{Сцягафікацыя|Сейшэльскія Астравы}} | [[18 чэрвеня]] [[1993]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Сейшэльскіх Астравоў|3=de|4=Verfassung der Seychellen 1993}} |- | {{Сцягафікацыя|Камбоджа}} | [[21 верасня]] [[1993]] |Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Камбоджы|3=ru|4=Конституция Камбоджи}} |- | {{Сцягафікацыя|Перу}} | [[31 кастрычніка]] [[1993]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Перу]] |- | {{Сцягафікацыя|Расія}} | [[12 снежня]] [[1993]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Расіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | [[15 сакавіка]] [[1994]] | [[Вярхоўны Савет Беларусі]] | [[Канстытуцыя Беларусі]] |- | {{Сцягафікацыя|Малаві}} | [[16 мая]] [[1994]] | Нацыянальная асамблея | {{Нп5|Канстытуцыя Малаві|3=ca|4=Constitució de Malawi}} |- | {{Сцягафікацыя|Малдова}} | [[29 ліпеня]] [[1994]] | [[Парламент Малдовы]] | [[Канстытуцыя Малдовы]] |- | {{Сцягафікацыя|Таджыкістан}} | [[6 лістапада]] [[1994]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Таджыкістана]] |- | {{Сцягафікацыя|Эфіопія}} | [[8 снежня]] [[1994]] | [[Парламент Эфіопіі]] | {{Нп5|Канстытуцыя Эфіопіі|4=Constitution of Ethiopia}} |- | {{Сцягафікацыя|Арменія}} | [[5 ліпеня]] [[1995]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Арменіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Грузія}} | [[24 жніўня]] [[1995]] | [[Парламент Грузіі]] | [[Канстытуцыя Грузіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Казахстан}} | [[30 жніўня]] [[1995]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Казахстана|3=ru|4=Конституция Казахстана}} |- | {{Сцягафікацыя|Уганда}} | [[22 верасня]] [[1995]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Уганды|4=Constitution of Uganda}} |- | {{Сцягафікацыя|Азербайджан}} | [[12 лістапада]] [[1995]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Азербайджана]] |- | {{Сцягафікацыя|Боснія і Герцагавіна}} | [[14 снежня]] [[1995]] | Дадатак [[Дэйтанскае пагадненне|Дэйтанскага пагаднення]] | [[Канстытуцыя Босніі і Герцагавіны]] |- | {{Сцягафікацыя|Украіна}} | [[28 чэрвеня]] [[1996]] | [[Вярхоўная Рада Украіны]] | [[Канстытуцыя Украіны]] |- | {{Сцягафікацыя|Гамбія}} | [[8 жніўня]] [[1996]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Гамбіі|4=Constitution of the Gambia}} |- | {{Сцягафікацыя|Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка}} | [[11 кастрычніка]] [[1996]] | Канстытуцыйная асамблея | {{Нп5|Канстытуцыя Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі|4=Constitution of South Africa}} |- | {{Сцягафікацыя|Аман}} | [[6 лістапада]] [[1996]] | [[Кабус бен Саід]] | {{Нп5|Канстытуцыя Амана|3=ru|4=Конституция Омана}} |- | {{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} | [[23 мая]] [[1997]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Эрытрэі|4=Constitution of Eritrea}} |- | {{Сцягафікацыя|Польшча}} | [[2 красавіка]] [[1997]] | {{Нп5|Нацыянальнае сабранне (Польшча)|Нацыянальнае сабранне|pl|Zgromadzenie Narodowe (Polska)}} | {{Нп5|Канстытуцыя Польшчы|3=pl|4=Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej}} |- | {{Сцягафікацыя|Албанія}} | [[22 лістапада]] [[1998]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Албаніі]] |- | {{Сцягафікацыя|Швейцарыя}} | [[18 красавіка]] [[1999]] | Рэферэндум | {{Нп5|Швейцарская федэратыўная канстытуцыя|3=de|4=Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft}} |- | {{Сцягафікацыя|Нігерыя}} | [[5 мая]] [[1999]] | [[Абдусалам Абубакар]] | {{Нп5|Канстытуцыя Нігерыі|4=Constitution of Nigeria}} |- | {{Сцягафікацыя|Фінляндыя}} | [[11 чэрвеня]] [[1999]] | [[Эдускунта|Эдускунта Фінляндыі]] | [[Канстытуцыя Фінляндыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Венесуэла}} | [[15 снежня]] [[1999]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Венесуэлы|4=Constitution of Venezuela}} |- |} === Канстытуцыі, прынятыя ў [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзі]] === {| class="wikitable " style="width:100%" |- ! Краіна ! Дата прыняцця ! Хто прыняў ! Найменне канстытуцыі |- | {{Сцягафікацыя|Сенегал}} | [[7 студзеня]] [[2001]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Сенегала]] |- | {{Сцягафікацыя|Каморы}} | [[21 снежня]] [[2001]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Камор|4=Constitution of the Comoros}} |- | {{Сцягафікацыя|Усходні Тымор}} | [[22 сакавіка]] [[2002]] | Устаноўчы сход | {{Нп5|Канстытуцыя Усходняга Тымора|4=Constitution of East Timor}} |- | {{Сцягафікацыя|Катар}} | [[29 красавіка]] [[2003]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Катара|3=ru|4=Конституция Катара}} |- | {{Сцягафікацыя|Руанда}} | [[26 мая]] [[2003]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Руанды|4=Constitution of Rwanda}} |- | {{Сцягафікацыя|Бурундзі}} | [[28 лютага]] [[2005]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Бурундзі|4=Constitution of Burundi}} |- | {{Сцягафікацыя|Эсваціні}} | [[14 чэрвеня]] [[2005]] | [[Мсваці III]] | {{Нп5|Канстытуцыя Эсваціні|4=Constitution of Eswatini}} |- | {{Сцягафікацыя|Ірак}} | [[15 кастрычніка]] [[2005]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Ірака]] |- | {{Сцягафікацыя|Дэмакратычная Рэспубліка Конга}} | [[18 снежня]] [[2005]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|4=Constitution of the Democratic Republic of the Congo}} |- | {{Сцягафікацыя|Сербія}} | [[28 кастрычніка]] [[2006]] | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Сербіі]] |- | {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}} | [[30 снежня]] [[2006]] | {{Нп5|Жагарку Кэнэш|Парламент Кыргызстана|4=Supreme Council (Kyrgyzstan)}} | {{Нп5|Канстытуцыя Кыргызстана|3=ru|4=Конституция Кыргызстана}} |- | {{Сцягафікацыя|М’янма}} | [[29 мая]] [[2008]] | {{Нп5|Дзяржаўная рада міру і развіцця|4=State Peace and Development Council}} | {{нп5|Канстытуцыя М'янмы|Канстытуцыя М'янмы|en|Constitution of Burma}} |- |{{Сцягафікацыя|Мальдывы}} |[[7 жніўня]] [[2008]] |Спецыяльны народны [[Меджліс]] |{{Нп5|Канстытуцыя Мальдываў|4=Constitution of the Maldives}} |- | {{Сцягафікацыя|Эквадор}} | [[28 верасня]] [[2008]]<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2008/10/21/equador/|title=Эквадор принял социалистическую конституцию|author=|date=2008-10-21|work=|publisher=[[Lenta.ru]]|accessdate=2011-10-14|lang=|archive-date=2019-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402223901/https://lenta.ru/news/2008/10/21/equador/|url-status=live}}</ref> | Рэферэндум | [[Канстытуцыя Эквадора]] |- | {{Сцягафікацыя|Бутан}} | [[18 чэрвеня]] [[2009]] | [[Джыгмэ Кхесар Намг’ял Вангчук]], <br />{{Нп5|Нацыянальная асамблея Бутана|Нацыянальная асамблея|ru|Национальная ассамблея Бутана}} і {{Нп5|Нацыянальны савет Бутана|Нацыянальны савет|4=National Council (Bhutan)}} | {{Нп5|Канстытуцыя Бутана|4=Constitution of Bhutan}} |- | {{Сцягафікацыя|Балівія}} | [[25 студзеня]] [[2009]]<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=251032|title=В Боливии провозгласят новую конституцию|author=|date=2009-02-07|work=|publisher=[[Вести.ru]]|accessdate=2011-10-14|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120181918/http://www.vesti.ru/doc.html?id=251032|archivedate=2013-01-20|url-status=live}}</ref> | Рэферэндум | {{нп5|Канстытуцыя Балівіі|Канстытуцыя Балівіі|en|Constitution of Bolivia}} |- | {{Сцягафікацыя|Нігер}} | [[31 кастрычніка]] [[2010]]&nbsp;— [[26 ліпеня]] [[2023]]<ref group="кам.">Дзеянне канстытуцыі было спынена на час 5-гадовага пераходнага перыяду пасля [[Дзяржаўны пераварот у Нігеры (2023)|ваеннага перавароту ў краіне]]. — {{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-66320895|title=Niger soldiers declare coup on national TV|author=Laurence Peter|website=[[BBC]]|date=27 ліпеня 2023}}</ref> | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Нігера|4=Constitution of Niger}} |- |{{Сцягафікацыя|Мадагаскар}} |[[14 лістапада]] [[2010]]&nbsp;— [[14 кастрычніка]] [[2025]]<ref group="кам.">У дадзены момант дзеянне канстытуцыі прыпынена рэвалюцыйным урадам. — {{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/madagascar-protests-rajoelina-ab1e1eb1aca45fe7e80e81314ebdb0c6|title=Madagascar’s president is ousted in a military coup after weeks of youth-led protests|author=NQOBILE NTSHANGASE, BRIAN INGANGA, SARAH TÉTAUD and GERALD IMRAY|website=apnews.com|date=14 кастрычніка 2025}}</ref> |Рэферэндум |{{Нп5|Канстытуцыя Мадагаскара|4=Constitution of Madagascar}} |- | {{Сцягафікацыя|Венгрыя}} | [[18 красавіка]] [[2011]]<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/world/20110418/365826632.html|title=Парламент Венгрии принял новую конституцию страны|author=|date=2011-04-18|work=|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-10-14|lang=|archiveurl=https://www.webcitation.org/676UDOEfN?url=http://ria.ru/world/20110418/365826632.html|archivedate=2012-04-22|url-status=live}}</ref> | [[Парламент Венгрыі]] | [[Канстытуцыя Венгрыі]] |- | {{Сцягафікацыя|Паўднёвы Судан}} | [[7 ліпеня]] [[2011]] | {{Нп5|Нацыянальны заканадаўчы сход (Паўднёвы Судан)|Нацыянальны заканадаўчы сход|4=National Legislative Assembly (South Sudan)}} | [[Канстытуцыя Паўднёвага Судана]] |- | {{Сцягафікацыя|Самалі}} | [[1 жніўня]] [[2012]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20120801/714288997.html|title=Учредительное собрание Сомали утвердило новую конституцию страны|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2012-08-01|access-date=}}</ref> | Нацыянальны канстытуцыйны сход | {{Нп5|Часовая Канстытуцыя Самалі|3=ru|4=Конституция Сомали}} |- | {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}} | [[16 сакавіка]] [[2013]]<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/politics/2013/03/16_a_5059629.shtml|title=В Зимбабве появилась конституция|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2013-03-16|access-date=2023-10-22|archive-date=2021-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109124547/https://www.gazeta.ru/politics/2013/03/16_a_5059629.shtml|url-status=live}}</ref> | Рэферэндум | {{iw|Канстытуцыя Зімбабвэ||en|Constitution of Zimbabwe}} |- | {{Сцягафікацыя|Фіджы}} | [[6 верасня]] [[2013]]<ref>{{Cite news|title=President signs long-awaited Fiji constitution into law|url=https://www.abc.net.au/news/2013-09-06/fiji-constitution-assent/4941404|website=ABC News|date=2013-09-06|accessdate=|lang=en|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116205151/https://www.abc.net.au/news/2013-09-06/fiji-constitution-assent/4941404}}</ref> | {{Нп5|Прэзідэнт Фіджы|4=President of Fiji}} | {{Нп5|Канстытуцыя Фіджы|4=Constitution of Fiji}} |- | {{Сцягафікацыя|Егіпет}} | студзень [[2014]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20140116/989451486.html|title=За принятие новой конституции Египта проголосовали 95% избирателей|lang=ru|website=[[РИА Новости]]|date=2014-01-16|access-date=}}</ref> | {{Нп5|Егіпецкі канстытуцыйны рэферэндум (2014)|Рэферэндум|ru|Египетский конституционный референдум (2014)}} | {{Нп5|Канстытуцыя Егіпта|4=Constitution of Egypt}} |- | {{Сцягафікацыя|Туніс}} | [[26 студзеня]] [[2014]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/916011|title=Парламент Туниса принял новую конституцию|website=[[ТАСС]]|date=2014-01-26|access-date=}}</ref> | {{iw|Нацыянальная ўстаноўчая асамблея Туніса|Нацыянальная ўстаноўчая асамблея|en|Constituent Assembly of Tunisia}} | {{Нп5|Канстытуцыя Туніса|4=Constitution of Tunisia}} |- | {{Сцягафікацыя|Непал}} | [[20 верасня]] [[2015]]<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20150920/1266908083.html|title=Непал принял новую конституцию|lang=ru|first=|last=|website=РИА Новости|date=2015-09-20|access-date=}}</ref> | {{Нп5|2-гі Устаноўчы сход Непала|Устаноўчы сход|ru|2-е Учредительное собрание Непала}} | {{Нп5|Канстытуцыя Непала|4=Constitution of Nepal}} |- |{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}} |[[6 лістапада]] [[2015]] |{{Нп5|Канстытуцыйны рэферэндум у Рэспубліцы Конга (2015)|Рэферэндум|fr|Référendum constitutionnel de 2015 en république du Congo}} |{{Нп5|Канстытуцыя Рэспублікі Конга|3=fr|4=Constitution de la république du Congo de 2015}} |- | {{Сцягафікацыя|Кот-д’Івуар}} | [[8 лістапада]] [[2016]]<ref>{{Cite news|title=Ivory Coast approves new constitution, opposition claims fraud|url=https://www.reuters.com/article/us-ivorycoast-referendum-idUSKBN12W50V|website=Reuters|date=2016-11-01|accessdate=|lang=en|archive-date=2023-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812121150/https://www.reuters.com/article/us-ivorycoast-referendum-idUSKBN12W50V}}</ref> | {{Нп5|Канстытуцыйны рэферэндум у Кот-д’Івуары (2016)|Рэферэндум|4=2016 Ivorian constitutional referendum}} | {{нп5|Канстытуцыя Кот-д’Івуара||fr|Constitution de la Côte d'Ivoire}} |- | {{Сцягафікацыя|Тайланд}} | [[6 красавіка]] [[2017]]<ref>[https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/04/06/522878983/thai-king-signs-military-backed-constitution Thai King Signs Military-Backed Constitution] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190410100145/https://www.npr.org/sections/thetwo-way/2017/04/06/522878983/thai-king-signs-military-backed-constitution |date=10 красавіка 2019 }}{{ref-en}}</ref> | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Тайланда|4=Constitution of Thailand}} |- | {{Сцягафікацыя|Куба}} | [[24 лютага]] [[2019]]<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6320622|title=Новая конституция Кубы официально вступила в силу|publisher=ТАСС|accessdate=2023-07-26|archive-date=2019-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190501192543/https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6320622|url-status=live}}</ref> | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Кубы|4=Constitution of Cuba}} |- |{{Сцягафікацыя|Судан}} |[[4 жніўня]] [[2019]] |[[Другі пераходны ваенны савет Судана]] і [[Сілы за свабоду і перамены]] |Часовая {{Нп5|Канстытуцыя Судана|4=Constitution of Sudan}} |- |{{Сцягафікацыя|Чад}} |з красавіка [[2021]] |[[Пераходны ваенны савет Чада]] |{{Нп5|Канстытуцыя Чада 2018 года|Канстытуцыя 2018 года|fr|Constitution tchadienne de 2018}} заменена хартыяй ваеннага ўрада |- | {{Сцягафікацыя|Афганістан}} | са жніўня [[2021]] | [[Талібан]] | Адноўлена на пераходны перыяд дзеянне Канстытуцыі 1964 года, за выключэннем тых палажэнняў, якія супярэчаць нормам [[шарыят]]у<ref>[https://www.vb.kg/doc/417977_novaia_konstityciia:_afganistany_bydet_vygodnee_pereniat_opyt_arabskih_stran.html Новая Конституция: Афганистану будет выгоднее перенять опыт арабских стран]{{ref-ru}}</ref>. |- | {{Сцягафікацыя|Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка}} | [[30 ліпеня]] [[2023]]<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/6147450|title=В ЦАР больше 95% граждан поддержали новую конституцию|lang=ru|website=Коммерсантъ|date=2023-08-07|access-date=|archive-date=2023-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230807084403/https://www.kommersant.ru/doc/6147450|url-status=live}}</ref> | {{iw|Канстытуцыйны рэферэндум у Цэнтральнаафрыканскай Рэспубліцы (2023)|Рэферэндум|en|2023 Central African constitutional referendum}} | [[Канстытуцыя Цэнтральнаафрыканскай Рэспублікі]] |- |{{Сцягафікацыя|Сірыя}} |[[13 сакавіка]] [[2025]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nytimes.com/2025/03/14/world/europe/syria-constitution-new-government.html|title=Syria Has a New Temporary Constitution. Here Are the Highlights.|date=2025-03-14|access-date=2025-12-30}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/syria-constitution-assad-alsharaa-4caa2074f20155c2399451d9669e435b|title=Syrian leader signs constitution that puts the country under an Islamist group's rule for 5 years|website=AP News|date=2025-03-13|access-date=2025-12-30}}</ref> |[[Ахмед Хусейн аш-Шараа]] |{{Нп5|Канстытуцыя Сірыі|4=Constitution of Syria}}, якая ў дадзены момант прадстаўлена часовай {{Не перакладзена 5|Канстытуцыйная дэкларацыя Сірыйскай Арабскай Рэспублікі|канстытуцыйнай дэкларацыяй|4=Constitutional Declaration of the Syrian Arab Republic}} |- |} == Канстытуцыі дзяржаў са спрэчным статусам == {| class="wikitable " style="width:100%" |- ! Краіна ! Дата прыняцця ! Хто прыняў ! Найменне канстытуцыі |- | {{Сцягафікацыя|Кітайская Рэспубліка}} | [[25 снежня]] [[1946]] | [[Заканадаўчы Юань|Парламент Кітайскай Рэспублікі]] | {{нп5|Канстытуцыя Кітайскай Рэспублікі||en|Constitution of the Republic of China}} |- | {{Сцягафікацыя|Паўночны Кіпр}} | [[5 мая]] [[1985]] | Рэферэндум | {{нп5|Канстытуцыя Паўночнага Кіпра|Канстытуцыя Паўночнага Кіпра|en|Constitution of Northern Cyprus}} |- | {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Абхазія}} | [[3 кастрычніка]] [[1999]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Абхазіі|3=ru|4=Конституция Республики Абхазия}} |- | {{Сцягафікацыя|Паўднёвая Асеція}} | [[8 красавіка]] [[2001]] | Рэферэндум | {{Нп5|Канстытуцыя Паўднёвай Асеціі|3=ru|4=Конституция Южной Осетии}} |- | {{Сцягафікацыя|Самаліленд}} | [[31 мая]] [[2001]] | Рэферэндум | {{нп5|Канстытуцыя Самаліленда|Канстытуцыя Самаліленда|en|Constitution of Somaliland}} |- | {{Сцягафікацыя|Рэспубліка Косава}} | [[9 красавіка]] [[2008]]<ref>{{cite web|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=174139|title=Косовский парламент одобрил конституцию края|author=|date=2008-04-09|work=|publisher=[[Вести.ru]]|accessdate=2015-04-01|lang=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150402133601/http://www.vesti.ru/doc.html?id=174139|archivedate=2015-04-02|url-status=live}}</ref> | [[Парламент Косава]] | {{Нп5|Канстытуцыя Косава|3=en|4=Constitution of Kosovo}} |- | {{Сцягафікацыя|Прыднястроўе}} | [[29 чэрвеня]] [[2011]] | {{Нп5|Вярхоўны Савет Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Вярхоўны Савет Прыднястроўя|ru|Верховный совет Приднестровской Молдавской Республики}} | [[Канстытуцыя Прыднястроўскай Малдаўскай Рэспублікі|Канстытуцыя Прыднястроўя]] |- | {{Сцягафікацыя|Пунтленд}} | [[18 красавіка]] [[2012]] |Канстытуцыйны сход | {{Нп5|Канстытуцыя Пунтленда|4=Constitution of Puntland}} |- |{{Сцягафікацыя|САДР}} |[[16 снежня|16]] — [[20 снежня]] [[2015]] |14-ы кангрэс фронту [[Палісарыё]] |{{Нп5|Канстытуцыя Сахарскай Арабскай Дэмакратычнай Рэспублікі|4=Constitution of the Sahrawi Arab Democratic Republic}}<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.policinglaw.info/assets/downloads/2015_Constitution_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.pdf|title=THE CONSTITUTION OF THE SAHRAWI ARAB DEMOCRATIC REPUBLIC|date=16-20 снежня 2015|access-date=29.01.2023}} — гл. арт. 4</ref> |- | {{Сцягафікацыя|Амбазонія}} | [[17 красавіка]] [[2018]] | {{Нп5|Часовы ўрад Амбазоніі|3=ru|4=Временное правительство Амбазонии}} | {{Нп5|Часовая Канстытуцыя Федэратыўнай Рэспублікі Амбазонія|3=ru|4=Конституция Амбазонии}} |- |} == Канстытуцыі [[Залежная тэрыторыя|залежных тэрыторый]] == {| class="wikitable " style="width:100%" |- ! Краіна ! Дата прыняцця ! Найменне канстытуцыі |- | {{sort|Амерыканскае Самоа|{{Сцягафікацыя|Амерыканскае Самоа}}}} | [[17 кастрычніка]] [[1960]] | {{iw|Канстытуцыя Амерыканскага Самоа||en|Constitution of American Samoa}} |- | {{sort|Аруба|{{Сцягафікацыя|Аруба}} }} | [[1 студзеня]] [[1986]] | {{Нп5|Канстытуцыя Арубы|3=ru|4=Конституция Арубы}} |- | {{sort|Брытанскія Віргінскія|{{Сцягафікацыя|Брытанскія Віргінскія астравы}}}} | [[15 чэрвеня]] [[2007]] | {{iw|Канстытуцыя Брытанскіх Віргінскіх астравоў||en|Constitution of the British Virgin Islands}} |- | {{sort|Кюрасаа|{{Сцягафікацыя|Кюрасаа}} }} | [[10 кастрычніка]] [[2010]] | {{iw|Канстытуцыя Кюрасаа||en|Constitution of Curaçao}} |- | {{sort|Фалклендскія|{{Сцягафікацыя|Фалклендскія астравы}} }} | [[1 студзеня]] [[2009]] | {{iw|Канстытуцыя Фалклендскіх астравоў||en|Constitution of the Falkland Islands}} |- | {{sort|Гібралтар|{{Сцягафікацыя|Гібралтар}} }} | [[2 студзеня]] [[2007]] | {{Нп5|Канстытуцыя Гібралтара|3=ru|4=Конституция Гибралтара}} |- | {{sort|Ганконг|{{Сцягафікацыя|Ганконг}} }} | [[4 красавіка]] [[1990]] | {{Нп5|Асноўны закон Ганконга|4=Hong Kong Basic Law}} |- | {{sort|Макаа|{{Сцягафікацыя|Макаа}} }} | [[31 сакавіка]] [[1993]] | {{iw|Асноўны закон Макаа||en|Macau Basic Law}} |- | {{sort|Ніуэ|{{Сцягафікацыя|Ніуэ}} }} | [[19 кастрычніка]] [[1974]] | {{Нп5|Канстытуцыя Ніуэ|3=ru|4=Конституция Ниуэ}} |- | {{sort|Паўночныя Марыянскія астравы|{{Сцягафікацыя|Паўночныя Марыянскія астравы}} }} | [[1 студзеня]] [[1978]] | {{iw|Канстытуцыя Паўночных Марыянскіх астравоў||en|Northern Mariana Islands Commonwealth Constitution}} |- | {{sort|Пуэрта-Рыка|{{Сцягафікацыя|Пуэрта-Рыка}} }} | [[25 ліпеня]] [[1952]] | {{iw|Канстытуцыя Пуэрта-Рыка||en|Constitution of Puerto Rico}} |- | {{sort|Сінт-Мартэн|{{Сцягафікацыя|Сінт-Мартэн}} }} | [[10 кастрычніка]] [[2010]] | {{iw|Канстытуцыя Сінт-Мартэна||en|Constitution of Sint Maarten}} |- | {{sort|Цёркс і Кайкас|{{Сцягафікацыя|Цёркс і Кайкас}} }} | [[15 кастрычніка]] [[2012]] | {{iw|Канстытуцыя Цёркса і Кайкаса||en|Constitution of the Turks and Caicos Islands}} |- |} == Гл. таксама == * [[:Катэгорыя:Гістарычныя канстытуцыі|Гістарычныя канстытуцыі]] == Каментары == {{reflist|group=кам.}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = [[Вячаслаў Віктаравіч Маклакоў|В. В. Маклаков]]|загаловак = Конституционное право зарубежных стран|месца = М.|выдавецтва = Волтерс Клувер|год = 2006|старонак = 896|isbn = 5-466-00101-5}} * {{кніга|аўтар = [[Вячаслаў Віктаравіч Маклакоў|В. В. Маклаков]]|загаловак = Конституции зарубежных государств : Великобритания, Франция, Германия, Италия, Соедин. Штаты Америки, Япония, Бразилия : учеб. пособие|месца = М.|выдавецтва = Волтерс Клувер|год = 2009|старонак = 624|isbn = 978-5-466-00362-8}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=794496|title=Конституции мира|author=Ольга Шкуренко, Валентин Маков, Максим Минаев|date=13 августа 2007 года|publisher=[[Коммерсантъ|Коммерсантъ Власть]]|accessdate=2011-10-14|lang=ru}} * {{cite web|url=http://www.yestravel.ru/world/rating/government/constitution/|title=Канстытуцыі краін свету|accessdate=2011-10-14|lang=ru|archive-date=2 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302163950/http://www.yestravel.ru/world/rating/government/constitution/|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://worldconstitutions.ru/|title=Канстытуцыі дзяржаў (краін) свету|accessdate=2011-10-14|lang=ru}} {{ВС}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Канстытуцыі|*]] [[Катэгорыя:Канстытуцыйнае права]] [[Катэгорыя:Спісы краін]] 1gklx1j6rluvwjs2r7mprkk72jy6y1g 0 101158 5181816 5141470 2026-08-16T11:15:24Z 5181816 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Дарафееў}} {{Асоба |імя=Сяргей Алегавіч Дарафееў |арыгінал імя = |партрэт = Darafiejeŭ.jpg |размер = |подпіс = |апісанне = тэле[[вядучы]] |дата нараджэння=19.05.1980 |месца нараджэння = {{месца нараджэння|Мінск}}, [[Беларуская ССР]], [[СССР]] |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} |жонка = |дзеці = |месца працы = [Беларусь], [Украіна] |узнагароды і прэміі = узнагарода "Тэлевяршыня", прэмія "Медыяперсона" |сайт = |Commons = }} '''Сяргей Алегавіч Дарафееў''' (нар. {{ДН|19|5|1980}}, [[Мінск]]) — беларускі тэлежурналіст. == Біяграфія == Нарадзіўся [[19 мая]] [[1980]] года<ref>[http://ont.by/new/konference?online=22 Online-канфэрэнцыя з Сяргеем Дарафеевым] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101223183710/http://ont.by/new/konference?online=22 |date=23 снежня 2010 }}</ref> ў [[Мінск]]у. Скончыў [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]]<ref name="ont">[http://www.ont.by/company/faces/0019959/ Сяргей Дарафееў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110828092011/http://www.ont.by/company/faces/0019959 |date=28 жніўня 2011 }}</ref>. Тэле- і радыёжурналістыцы вучыўся за мяжой, выйграў грант Дзярждэпартамента ЗША — стажыраваўся ў СМІ Чыкага <ref name="ont" />. Працаваў на радыё «Мір», «Альфа Радыё» і «Юністар». Сваю кар’еру на АНТ пачаў з пасады рэдактара і вядучага праграмы «Наша раніца» ({{lang-ru|Наше утро}}) Да 2010 г. кіраўнік і вядучы [[ток-шоу Выбар|ток-шоу «Выбар»]], праграмы «Выбар+», дырэктар дырэкцыі ранішняга вяшчання на тэлеканале [[Агульнанацыянальнае тэлебачанне|АНТ]] ([[Беларусь]])<ref>[http://ont.by/company/managers?19628:persons(r(5,5);)/ Дарафееў Сяргей Алегавіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140413154816/http://ont.by/company/managers?19628%3Apersons%28r%285%2C5%29%3B%29%2F |date=13 красавіка 2014 }}</ref>. У 2010 г. — пераможца Шостага [[Нацыянальная тэлевізійная прэмія «Тэлевяршыня»|Нацыянальнага тэлевізійнага конкурсу «Тэлевяршыня»]] у намінацыі «Лепшы вядучы грамадска-палітычнай (публіцыстычнай) праграмы». У тым жа годзе чытачы «Камсамолкі» прызналі Дарафеева лепшым беларускім тэлевядучым, а ў 2011 г. аддалі яму тытул секс-сімвала Беларусі<ref>[http://kp.by/daily/25677.4/837071/ Тэлевядучы больш не працуе на АНТ, але пакідаць прафесію не збіраецца]{{Недаступная спасылка}} [[Камсамольская праўда]]</ref>. У маі 2011 г. Сяргею Дарафееву прысудзілі спецыяльны прыз «Медыяперсона» як персоне, за якую прагаласавала самая вялікая колькасць журналістаў<ref>{{Cite web |url=http://naviny.by/rubrics/society/2011/05/20/ic_news_116_368299/ |title=Сяргей Дарафееў атрымаў прыз «Медыяперсона» |access-date=28 снежня 2011 |archive-date=24 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120124094108/http://naviny.by/rubrics/society/2011/05/20/ic_news_116_368299/ |url-status=dead }}</ref>. У снежні 2010 г. быў адхілены ад эфіру па палітычным матывам <ref>[http://www.interfax.by/article/74344 interfax.by Дарафеева не звольнілі, а «Выбар» пайшоу на навагоднія вакацыі — АНТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120315042633/http://www.interfax.by/article/74344 |date=15 сакавіка 2012 }}</ref>, у сакавіку 2011 г. быў звольнены з каналу [[АНТ]]<ref>[http://news.tut.by/society/224953.html tut.by Тэлежурналіста Сяргея Дарафеева звольнілі з АНТ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110429231707/http://news.tut.by/society/224953.html |date=29 красавіка 2011 }}</ref>. Працуе на «[[5 канал, Украіна|5 канале]]» ([[Кіеў]]). Вядзе штосуботнюю праграму «Партрэты» з Сяргеем Дарафеевым", а таксама разам з іншымі журналістамі штодзённую вечаровую праграму «Час. Підсумкі дня». У 2012 г. атрымаў прэмію «Тэлетрыумф» у намінацыі «Інтэрв’юер»<ref>{{Cite web|url=https://novychas.by/hramadstva/fihury_tydnia_sjarhiej_budkin|title=Фігуры тыдня: Сяргей Будкін, Таццяна Шаракова, Сяргей Дарафееў|last=|first=|date=2012-12-08|website=|publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]|language=be|dead-url=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200405071745/https://novychas.by/hramadstva/fihury_tydnia_sjarhiej_budkin|archivedate=2020-04-05|accessdate=2020-04-05}}</ref>. Пасля Сяргей Дарафееў папрацаваў на «[[Радыё Свабода]]», жыў у [[Прага|Празе]]. Але праз 3,5 года звольніўся. У 2018 годзе Сяргей Дарафееў вярнуўся ў Кіеў<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=235103 nashaniva.by]</ref>. == Сям'я == Мае сястру-двайнятку Вольгу, якая жыве ў [[Італія|Італіі]]. == Зноскі == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://online.ont.by/index.php/dorofeev/ Блог] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101223024637/http://online.ont.by/index.php/dorofeev/ |date=23 снежня 2010 }} * [http://www.ont.by/programs/programs/vibor/ Праграма Выбар/Выбар+] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110827064205/http://www.ont.by/programs/programs/vibor |date=27 жніўня 2011 }} * [http://kp.by/daily/24421.3/591470/ Сяргей Дарафееў — лепшы вядучы!]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.belgazeta.by/20051212.49/430154471/ Сяргей Дарафееў:"Аб дзецях мне пакуль не абвяшчалі"] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100721112648/http://www.belgazeta.by/20051212.49/430154471 |date=21 ліпеня 2010 }} * [http://mygazeta.com/развлечения/знаменитости/разговор-по-душам.html Разговор по душам] * [http://pda.sb.by/post/62006/ Нетусовачны чалавек Сяргей Дарафееў]{{Недаступная спасылка}} * [http://kp.by/daily/24237/437112/ Тэлеведучы Сяргей Дарафееў: «Я хаджу ў царкву»]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.aif.by/ru/articles/persone/item/789-dorofeev.html Сяргей Дарафееў: «Я б вельмі хацеў зняцца ў кіно»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111013160901/http://aif.by/ru/articles/persone/item/789-dorofeev.html |date=13 кастрычніка 2011 }} * [http://www.mogved.by/persona/2933 Сяргей Дарафееў: «Ніколі не спрабую камусьці падабацца»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151123032736/http://www.mogved.by/persona/2933 |date=23 лістапада 2015 }} * [http://mojazarplata.by/main/obrazovanie-karera/uspeshnaja-karera/sergey-dorofeev?wi_skin=mmx Сяргей Дарафееў: Я абраў журналістыку таму, што …] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120118024543/http://mojazarplata.by/main/obrazovanie-karera/uspeshnaja-karera/sergey-dorofeev?wi_skin=mmx |date=18 студзеня 2012 }} * [http://tv.tut.by/news.php?id=7480 Вядучы ток-шоу на АНТ Сяргей Дарафееў адхілены ад эфиру] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151123033010/http://tv.tut.by/news.php?id=7480 |date=23 лістапада 2015 }} * [http://studgorodok.bsu.by/spaw2/uploads/files/unitime/unitime%20pilot.pdf Выбар Сяргея Дарафеева]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.mininform.gov.by/rus/action/televershina/winner2010 «Пераможца Шостага конкурсу „Тэлевяршыня“»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110103001703/http://www.mininform.gov.by/rus/action/televershina/winner2010/ |date=3 студзеня 2011 }} * [http://www.gazetaby.com/index.php?sn_nid=39098 Ліст сваім гледачам] {{DEFAULTSORT:Дарафееў Сяргей}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Украіны]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Беларусі]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя рэжымам Лукашэнкі]] [[Катэгорыя:Агульнанацыянальнае тэлебачанне]] llyhlx0mrdbsys2egv9hj84qbqa7akn 0 102138 5181614 5015477 2026-08-15T22:30:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181614 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = Bellis perennis white (aka).jpg |image title = |image descr = {{bt-bellat|Стакротка многагадовая|Bellis perennis}} |regnum = Расліны |parent = |ref = |comment = |rang = Род |latin = Bellis |author = [[L.]] |syn = |typus = |children name = |children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |iucnstatus = |iucn = |wikispecies = Bellis |commons = Category:Bellis | itis = 36825 | ncbi = 41491 |eol = 59430 |grin = 1373 |ipni = 163229-3 }} '''Стакротка''' (''Bellis'') — род [[Трава|травяністых]] раслін сямейства {{bt-bellat|Астравыя|Asteraceae}}, да якога адносяць 7 відаў. == Арэал == Натуральны [[арэал]] рода — [[Еўропа]], краіны [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’я]]. У дзікай прыродзе Беларусі адзін від — {{bt-bellat|стакротка многагадовая|Bellis perennis}}<ref>{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/default.php |title=База Растения Беларуси |access-date=6 студзеня 2012 |archive-date=16 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111116000920/http://hbc.bas-net.by/plantae/default.php |url-status=dead }}</ref>. == Апісанне == Прадстаўнікі рода — дробныя [[трава|травяністыя расліны]], якія маюць кароткае [[карэнішча]] і лапатчатыя, тупыя, гародчатыя прыкаранёвыя [[ліст]]ы; наземнае [[сцябло]] бязлістае, развівае адну галоўку. Лісткі пакрывала даўгаватыя, тупыя, чарнаватыя, сабраныя ў два шэрагі. На голым, канічным [[Кветаложа|кветаложы]] развіваюцца краёвыя жаночыя язычковыя [[кветка|кветкі]], белыя або ружовыя, і сярэднія трубчастыя, абодваполыя, жоўтыя; [[сямянка]] пляскатая, без [[чубок|чубка]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стакротка|Скуратовіч А. М.|131}} * Жизнь растений. В 6 т. Т. 5. Ч. 2. Цветковые растения / Под ред. [[Армен Лявонавіч Тахтаджан|А. Л. Тахтаджана]]. — М.: Просвещение, 1981. — С. 470.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Плантарыум|42408|Маргаритка — род Bellis}} * [http://flower.onego.ru/other/bellis.html Маргаритка на сайте ''Энциклопедия декоративных садовых растений''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111227005156/http://flower.onego.ru/other/bellis.html |date=27 снежня 2011 }} {{ref-ru}} * [http://www.vseozvetah.com/daisy.html Информация о растении — Маргаритка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120113080939/http://www.vseozvetah.com/daisy.html |date=13 студзеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Compositae/Bellis/ Bellis]{{ref-en}} // [[The Plant List]] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравыя (падсямейства)]] hs1nvkj76u96kxwta0j3kowned24ifi 0 102905 5181710 5090729 2026-08-16T05:41:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181710 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | image file = Arbutus unedo FruitsandFlowersCloseup 2009November15 SierraMadrona.jpg | image title = Агульны выгляд расліны з пладамі. | image descr = {{bt-bellat||Arbutus unedo}}. <br />[[Тыпавы від]] роду. <br />Агульны выгляд расліны з пладамі. | regnum = Расліны | parent = Arbutoideae | rang = Род | latin = Arbutus | author = [[L.]], 1753 | syn = | children = | typus = {{bt-latbel|Arbutus unedo|aut=[[L.]]|}} | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | iucnstatus = | wikispecies = Arbutus }} '''Суні́чнае дрэва, сунічнік'''{{sfn|БелЭн|2002}} (''Arbutus'') — [[Род (біялогія)|род]] кветкавых [[Расліны|раслін]] сямейства верасовых. == Апісанне == Вечназялёныя [[куст]]ы і невялікія (5—6 м) [[Дрэва|дрэвы]]. [[Ліст|Лісце]] буйное, скурыстае, простае, суцэльнае. [[Кветка|Кветкі]] дробныя, белыя або ружаватыя, у верхавінкавых мяцёлках. [[Плод]] — ягадападобная шматнасенная [[касцянка]], нагадвае плод [[суніцы|суніц]] (адсюль назва). == Пашырэнне == Існуе больш за 20 [[Біялагічны від|відаў]]. Пашыраны ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]], [[Міжземнамор’е|Міжземнамор’і]], [[Крым]]е і Заходнім Каўказе. Тыповы элемент флоры [[маквіс]]у. Культывуюць сунічнае дрэва чырвонае, або сунічнік драбнаплодны, і буйнаплодны. Харчовыя, [[Меданосы|меданосныя]], [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўныя]] расліны. Плады выкарыстоўваюцца на [[варэнне]] і [[віно]], [[драўніна]] — на дробныя вырабы, лісце — для дублення скуры. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суні́чнае дрэ́ва, сунічнік|Прохараў В. М.|270}} * {{ВСЭ3|Земляничное дерево}} == Спасылкі == * [http://flower.onego.ru/kustar/arbutus.html Земляничное дерево] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140205064827/http://flower.onego.ru/kustar/arbutus.html |date=5 лютага 2014 }} {{ref-ru}} * {{ООПТ России|116591|''Arbutus''}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Верасовыя]] k50a128x056prootu4og0pwhmdzmtfn 0 102984 5181668 4754488 2026-08-16T01:50:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181668 wikitext text/x-wiki {{НП-Расія |статус = горад |беларуская назва = Струніна |арыгінальная назва = |герб = |сцяг = |апісанне сцяга = Сцяг Струніна |lat_deg = 56|lat_min = 23|lat_sec = |lon_deg = 38|lon_min = 35|lon_sec = |CoordAddon = type:city(16056)_region:RU |CoordScale = |Яндэкскарта = http://maps.yandex.ru/map.xml?mapID=2100&mapX=4294966&mapY=7597469&descx=4294966&descy=7597469&scale=9&slices=1&text=%D1%F2%F0%F3%ED%E8%ED%EE |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = 300 |памер карты раёна = |рэгіён = Уладзімірская вобласць |рэгіён у табліцы = |раён = Аляксандраўскі раён{{!}}Аляксандраўскі |раён у табліцы = |від паселішча = Гарадское паселішча |паселішча = Струніна |паселішча ў табліцы = |унутранае дзяленне = |глава = Логінаў У.І. |дата заснавання = |першае згадванне = 1492 |ранейшыя імёны = |статус з = 1938 |плошча = 10 |вышыня цэнтра НП = 170 |насельніцтва = {{падзенне}} 15&nbsp;332<ref name="Расстат">{{cite web|url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm|title=Адзнака Расстата на 1 студзеня 2010 г.|archiveurl=https://www.webcitation.org/616KjoKcC?url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/Main.htm|archivedate=21 жніўня 2011|accessdate=13 студзеня 2012|url-status=live}}</ref> |год перапісу = 2010 |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |часавы пояс = +3 |паштовы індэкс = 601670 |тэлефонны код = 49244 |аўтамабільны код = |лічбавы ідэнтыфікатар = 17 205 508 |катэгорыя ў Commons = |сайт = http://www.strunino.org }} '''Струніна''' — горад у Аляксандраўскім раёне [[Уладзімірская вобласць|Уладзімірскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Насельніцтва — 15,3 тыс. жыхароў (2009) == Геаграфія == Размешчаны на Смаленска-Маскоўскім узвышшы, за 8 км на захад ад раённага цэнтра і за 131 км на паўночны захад ад [[Уладзімір (горад, Расія)|Уладзіміра]], ля вытока ракі Малокча. == Вядомыя асобы == * [[Усевалад Паўлінавіч Гольцаў]] (род. 1931) — спецыяліст у галіне радыяцыйнага матэрыялазнаўства, фізікі цвёрдага цела. Доктар тэхнічных навук (1975), прафесар. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.strunino.org/ Афіцыйны сайт адміністрацыі горада] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110925115135/http://www.strunino.org/ |date=25 верасня 2011 }} * [http://www.temples.ru/tree.php?ID=1289 Храмы горада Струніна] * [http://sobory.ru/article/index.html?object=06840 На сайце «Народны каталог праваслаўнай архітэктуры»] {{Гарады Уладзімірскай вобласці}} [[Катэгорыя:Гарады Уладзімірскай вобласці]] 1tknzf7v1d7mi2qjqh5df3iahbwa3rn 0 108319 5181543 4458061 2026-08-15T17:36:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181543 wikitext text/x-wiki [[Выява:Lightmatter vaticanmuseum.jpg|thumb|right|200px|]] == Музеі Ватыкана == {| class="standard" |- ! Назва !! Размяшчэнне !! Калекцыі !! Ілюстрацыя |- align="center" |'''[[Грыгарыянскі Этрускі музей]]''' |У палацы Інакенція VIII (18 зал) |Выстаўлены прадметы побыту этрускаў, старажытнагрэчаскія сасуды з некропаляў этрускаў. |[[Выява:Etruskisches Museum Vatican.JPG|130px]] |- align="center" |'''[[Ватыканская бібліятэка]]''' |<small> * Sala degli Indirizzi di Pio IX * Sala degli Indirizzi * Зала Шлюбу Альдабрандзіні * Зала папірусаў * Зала Аляксандра * два залы Паўла * Кліменцінская зала * Сіксцінскі салон * Сіксцінская зала * Галерэя Урбана VIII * Капэла Пія V * Музей рэлігійнага мастацтва</small> |Самы значны збор старажытных рукапісаў у свеце. |[[Выява:Sistinehall.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Музей Піа-Крысціяна]]''' | |Прысвечаны збору раннехрысціянскіх твораў мастацтва з рымскіх катакомбаў. |[[Выява:Anastasis Pio Christiano Inv31525.jpg|110px]] |- align="center" |'''[[Ватыканская пінакатэка]]''' |Бельведэрскі палац |Прадстаўлены візантыйскі і еўрапейскі жывапіс XI—XIX стст. |[[Выява:Da Forli - Music-Making Angel.jpg|110px]] |- align="center" |''' [[Музей К’ярамонці]]''' |Асноўная частка музея К'ярамонці ў Бельведэры і калідорах. |Прысвечаны антычнай скульптуры |[[Выява:Statue-Augustus.jpg|120px]] |- align="center" |'''[[Гістарычны музей (Ватыкан)|Гістарычны музей, Ватыкан]]''' |выстаўка карэт у палацы Латэран |Знаходзіцца калекцыя экспанатаў, звязаных з гісторыяй Ватыкана. |[[Выява:Pavelig karet.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Калекцыя сучаснага царкоўнага мастацтва]]''' |у апартаментах Борджыа і Salette Borgia |Галерэя твораў сучаснага рэлігійнага мастацтва. | |- align="center" |[[Этналагічны місіянерскі музей]] |новы будынак у Папскім палацы |Прадстаўлены эк­спанаты, якія адлюстроўваюць рэлігійныя культы розных краін свету. | |} == Музеі ў Папскім палацы == {| class="standard" |- ! Назва !! Размяшчэнне !! Калекцыі !! Ілюстрацыя |- align="center" |'''[[Апартаменты Борджыа]]''' |палац Мікалая V (5 зал, спальня папы і скарбніца) |Раней асабістыя апартаменты Аляксандра VI, распісаныя ў тым ліку Пінтурыкьё, цяпер знаходзіцца частка [[Калекцыя сучаснага рэлігійнага мастацтва|калекцыі сучаснага рэлігійнага мастацтва]] |[[Выява:Alexander VI - Pinturicchio detail.jpg|130px]] |- align="center" | '''[[Сіксцінская капэла]]''' |Былая дамавая царква ў Ватыкане |Працы Мікеланджэла: роспісы скляпення і фрэска «Страшны суд», фрэскі Сандра Бацічэлі, Пінтурыкьё і інш. |[[Выява:God2-Sistine Chapel.png|130px]] |- align="center" | '''[[Капэла Нікаліна]]''' |У вежы Папы Інакенція III (Апасталічны палац) |Асабістая капэла Папы Мікалая V, распісаная Фра Беата Анджэліка, прысвечана Св. Стэфану і Св. Лаўрэнцію. | [[Выява:Fra Angelico 091.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Станцы Рафаэля]]''' |Папскі палац | |[[Выява:Raffael 058.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Галерэя геаграфічных карт]]''' | | |[[File:Vatican. Galery IMG 4451.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Галерэя кандэлябраў]]''' | | |[[Выява:Ganymede Leochares Vatican Inv2445.jpg|130px]] |- align="center" |'''[[Галерэя Арацы]]''' | | | |} * Лоджыя кардынала Біб'ена * [[Зала калясніцы]] == Музеі ў палацы Мікалая III == == [[Палац Інакенція VII]] == {| class="standard" |- ! Назва !! Размяшчэнне !! Калекцыі !! Ілюстрацыя |- align="center" | '''[[Музей Пія-Клімента]]''' |У палацы Бельведэр (8 зал), нішы панадворка (''Cortile Ottagono'') |Заснаваны з мэтай захоўвання вядомых грэчаскіх і рымскіх твораў мастацтва (скульптура, мазаіка) | [[Выява:Laokoon in Museo Pio Clementino.JPG|110px]] |- align="center" |''' [[Грыгарыянскі Егіпецкі музей]]''' |9 зал |Размяшчаецца невялікі збор прадметаў егіпецкага мастацтва з Рыма і наваколляў |[[Выява:Museo Gregoriano 003.jpg|110px]] |- align="center" |'''[[Зала К'яраскуры]]''' | | | |- align="center" |'''[[Лоджыі Рафаэля]]''' | | | |} * [[Вежа Борджыа]] * [[Палац Мікалая V]] * [[Лоджыі двара Сан Дамаза]] * [[Капэла Урбана VIII]] * [[Зала Дам]] * [[Зала Багародзіцы]] * [[Папскія апартаменты]] * [[Дом Святой Марты]] * Зала Сабіескі * Зала Імакалата == Спасылкі == * {{вікісховішча-кат|Museums in the Vatican City|Музеі Ватыкана}} * [http://mv.vatican.va/ Музеі Ватыкана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161121010257/http://mv.vatican.va/ |date=21 лістапада 2016 }} [[Катэгорыя:Музеі Ватыкана|*]] [[Катэгорыя:Спісы музеяў па месцы|Ватыкан]] [[Катэгорыя:Спісы:Ватыкан]] gcsw4415tvlc6kj5qkcre6zxftezmiv 14 114310 5181735 1605617 2026-08-16T06:52:26Z DzBar 156353 шаблон 5181735 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул па тэме катэгорыі}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Літаратура]] [[Катэгорыя:Немастацкія кнігі]] gk37wkojrylfv5hbzi12u1ihkuanyy1 0 116628 5181556 4784667 2026-08-15T18:08:23Z M.L.Bot 261 /* Біяграфія */ 5181556 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Рылько}}{{Пісьменнік | Імя = Алесь Рылько | Арыгінал імя | Фота = | Шырыня = | Подпіс = | Імя пры нараджэнні = | Псеўданімы = | Месца нараджэння = | Месца смерці = | Грамадзянства = | Род дзейнасці = {{празаік|СССР|Беларусі}}, {{драматург|СССР|Беларусі}}, {{публіцыст|СССР|Беларусі}} | Гады актыўнасці = | Кірунак = | Жанр = | Мова твораў = | Дэбют = | Прэміі = | Узнагароды = | Lib = | Сайт = }} '''Алесь (Аляксей Іванавіч) Рылько''' ({{ДН|27|3|1923}}, [[Рыдамля|в. Рыдамля]], {{МН|Талачынскі раён|у Талачынскім раёне|}}, [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|16|4|1967}}; Псеўданімы і крыптанімы: ''Аляксей Добры'', ''А. Дрыль'', ''Ал. Дрыль'', ''Алесь Дрыль'', ''Л. Дрыль'', ''Алесь Кандыба'', ''Кандыдат навук бытавога абслугоўвання'', ''В. Крыжэня'', ''Прымус Чапяльніцкі'', ''Алесь Рыль'', ''Л. Халіцкі'', ''А. Яленец'', ''Ал. Яленец'', ''Л. Яленец'', ''Ал. Ялень'') — беларускі [[празаік]], [[драматург]], [[публіцыст]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сялянскай сям'і. Скончыў 9 класаў школы ў Радамлі (1939), педагагічныя курсы ў [[Орша|Оршы]] (1939). Працаваў загадчыкам [[Лявонаўка (Аршанскі раён)|Лявонаўскай]] пачатковай школы на Аршаншчыне, адначасова завочна вучыўся ў настаўніцкім інстытуце (1939—1941). У першы год [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] (ліпень 1941 — жнівень 1942) А. Рылько жыў у бацькоў, працаваў на сельскай гаспадарцы. У 1942—1944 — разведчык у партызанскім атрадзе «Перамога» брыгады [[Канстанцін Заслонаў|К. Заслонава]], потым мінёр спецгрупы «Непераможныя». Быў паранены. Узнагароджаны медалямі. Пасля вызвалення Беларусі ад фашысцкіх захопнікаў працаваў адказным сакратаром Баранавіцкага аблспорттаварыства «Дынама», настаўнічаў на Пастаўшчыне (1944—1946). У 1946 паступіў на [[Аддзяленне журналістыкі філалагічнага факультэта БДУ|аддзяленне журналістыкі філалагічнага факультэта]] [[БДУ]], якое скончыў у 1951 годзе. Працаваў у газеце «[[Савецкі селянін]]» (1947—1948), «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]», часопісах «[[Вожык (часопіс)|Вожык]]», «[[Полымя (часопіс)|Полымя]]», літаратурным кансультантам праўлення СП БССР (1952—1967). Член [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза пісьменнікаў Беларусі]] з 1952 года<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/nekropal/ramanau-stankjevich.html|title=Раманаў — Станкевіч – Белліт|date=2023-07-14|access-date=2024-06-14}}</ref>. Загінуў 16 красавіка 1967 года праз няшчасны выпадак. Пахаваны на [[Усходнія могілкі|Усходніх могілках Мінска]]<ref name=":0" />. == Творчасць == Дэбютаваў у друку ў 1946 годзе. Першае апавяданне «Сама зразумела» змешчана ў часопісе «Вожык». Аўтар кніг апавяданняў «Мае сустрэчы» (1952), «Цвіце чаромха» (апавяданні, п’есы, 1957), «Стуканок у аблавушцы» (гумарыстычныя апавяданні, 1959), «Ты прыгожая, Арынка» (апавяданні, нарысы, 1960), «Напрадвесні» (выбранае, 1984), аповесці для дзяцей «Мядовыя краскі» (1959, 1983), аднаактовай п’еса «Гром з яснага неба» (1953), «Колькі вяровачку не віць…» (аднаактовая камедыя і сцэнкі, 1958). У 1969 г. выйшла «Выбранае». Смерць перапыніла працу над раманам «Срэбныя росы». Творы А. Рылько перакладзены на [[Балгарская мова|балгарскую]], [[Польская мова|польскую]], [[руская мова|рускую]] ([[Юрый Багушэвіч (пісьменнік)|Ю. Багушэвічам]]), [[Чэшская мова|чэшскую]] і іншыя мовы. Галоўнае ў творчасці А. Рылько — лірычны роздум пра жыццё і працу, любоў да сціплых людзей і працаўнікоў, іх барацьба з захопнікамі, выяўленне рамантыкі будняў беларускай вёскі, паказ пошукаў чалавекам свайго месца ў жыцці. Для творчасці характэрны ярка выяўленыя гумарыстычна-сатырычныя элементы, каларытная, па-народнаму дасціпная мова, увага да трапнай дэталі, дынамічны, экспрэсіўны стыль. {{зноскі}} == Літаратура == * Рылько Алесь // Беларускія пісьменнікі : біябібліяграфічны слоўнік : у 6 т. / пад. рэд. А. В. Мальдзіса. — Мн., 1993. — Т. 5. — С. 186—188. * Шчодрасць: (да 60-годдзя з дня нараджэння Алеся Рылько) // Віцебскі рабочы. — 1983. — 29 сак. * {{Крыніцы/БелЭн|13|Рылько Алесь||499}} {{DEFAULTSORT:Рылько Алесь}} 6plmk66gc056498ddfqt4zjb9iejs1c 0 119341 5181515 4297895 2026-08-15T16:12:32Z ~2026-44904-87 172645 5181515 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўная пасада |пасада = Прэзідэнт Перу |арыгінальная назва = Presidente de la República |краіна = [[Перу]] |эмблема = Insignia of the President of Peru.svg |шырыня эмблемы = 200px |подпіс эмблемы = Штандарт Прэзідэнта Перу |цяперашні = |прызначаны = |партрэт = |шырыня партрэта = |подпіс партрэта = |форма звароту = |рэзідэнцыя = [[Палац урада, Перу|Палац урада]] |намінуецца = |прызначаецца = выбіраецца ўсеагульным тайным галасаваннем |тэрмін паўнамоцтваў = 5 гадоў |з'явілася = [[28 ліпеня]] [[1821]] |першы = [[Хасэ дэ Сан-Марцін]] |сайт = http://www.presidencia.gob.pe/ }} '''Прэзідэ́нт [[Перу|Перу́]]''' ({{lang-es|Presidente del Perú}}) — кіраўнік дзяржавы ў Перу, вышэйшая дзяржаўна пасада краіны. Паводле канстытуцыі Перу прэзідэнт вызначае ўнутраную і знешнюю палітыку дзяржавы, а таксама з’яўляецца галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Перу|арміі]] і паліцэйскіх сіл Перу. На працягу гісторыі Рэспублікі Перу роля прэзідэнта ў палітычным жыцці краіны змянялася, як і яго правы і абавязкі. Таксама ў розны час мяняўся і тытул кіраўніка Перу, але ў заходняй гістарыяграфіі ўсіх кіраўнікоў рэспубліканскага Перу прынята называць прэзідэнтамі. Паводле Канстытуцыі Перу 1993 года прэзідэнт выбіраецца ўсеагульным тайным галасаваннем тэрмінам на 5 гадоў. Інаўгурацыя прэзідэнта праходзіць кожны раз [[28 ліпеня]], гэты дзень з’яўляецца нацыянальным святам і выхадным днём. З 7 снежня 2022 until 10 de octubre de 2025, года прэзідэнт Перу — [[Дзіна Балуартэ]]. == Гл. таксама == * [[Спіс прэзідэнтаў Перу]] {{Паўднёвая Амерыка паводле тэм|Прэзідэнт|Прэзідэнты}} [[Катэгорыя:Гісторыя Перу]] [[Катэгорыя:Прэзідэнты Перу| ]] qtm664su65wm4fsdnmsnhv1oio39iuj 100 121975 5181507 5181193 2026-08-15T15:51:02Z NirvanaBot 40832 +4 новых 5181507 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Ежы Рэмер|2026-08-15T13:15:41Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Ванда Тэлакоўская|2026-08-15T01:04:10Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Вінцэнцій Кадлубек|2026-08-14T16:42:43Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Юзаф Ваўжэцкі|2026-08-14T10:00:24Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Эма Томас|2026-08-14T07:32:51Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Валерый Пятровіч Дзевіскіба|2026-08-14T07:20:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альберт Леанідавіч Філозаў|2026-08-14T05:53:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Пикник|2026-08-13T18:45:05Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Франсіска дэ Паула Сантандэр|2026-08-13T10:01:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ксаверый Карніцкі|2026-08-13T09:47:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леан Казімір Агінскі|2026-08-13T09:26:04Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ян Шадурскі|2026-08-13T08:41:13Z|Kanstas}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> oajxyvaft58tvhletppnagt9vlr6edy 0 125960 5181461 5096176 2026-08-15T12:06:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181461 wikitext text/x-wiki {{замак|Выява=Смаленск зімой.png}} '''Смаленскі крэмль''', '''Смаленская крэпасць''' — абароннае збудаванне, выбудаванае ў 1595—1602 гг. у гады праўлення цароў [[Фёдар Іванавіч|Фёдара Іаанавіча]] і [[Барыс Гадуноў|Барыса Гадунова]]. Помнік архітэктуры. Архітэктар — [[Хведар Конь|Фёдар Конь]]. Працягласць сцен — 6,5 км (захавалася менш за палову сцен і вежаў). Меў велізарнае абароннае значэнне ў Расійскай дзяржаве. == Пачатак == [[Файл:Smolensk , 1912 , Belarus.jpg|злева|міні|289x289пкс|Смаленск у 1912 годзе]] [[Файл:Смаленская крэпасць.jpg|міні|310x310пкс|Смаленская крэпасць]] [[Смаленск]] заўсёды займаў у гісторыі важнае абарончае значэнне, таму рускія цары клапаціліся аб яго ўмацаванні. Увесну 1554 г., па ўказе Івана Жахлівага, была пабудавана новая вельмі высокая, драўляная крэпасць. У гэты час, драўляныя крэпасці, у сувязі з развіццём [[Артылерыя|артылерыі]], ужо не лічыліся непрыступнымі. Таму ў канцы XVI стагоддзя было прынята рашэнне аб узвядзенні на месцы старой — новай мураванай крэпасці. У снежні 1595 г. афіцыйным указам пачалося неадкладнае разгортванне падрыхтоўчых работ па будаўніцтву. Будаўніцтва было даручана дойліду Фёдару Савельевічу Каню, аўтару Белага горада ў [[Масква|Маскве]]. Узорам для будаўніцтва крэпасці, хутчэй за ўсё, паслужыў [[маскоўскі Крэмль]], а таксама крэмль гарадоў [[Ніжні Ноўгарад]], [[Тула]], [[Каломна]], [[Зарайск]], [[Серпухаў]]. Плануючы крэпасць, Фёдар Конь вырашыў выкарыстаць старыя прыёмы: паўбутавы [[мур]], мур цокаля з валікам, [[Арка|аркі]] на ўнутраным баку сцяны, агароджа баявога ходу зубцамі ў выглядзе ластаўкінага хваста, формы вуглавых і прамежкавых [[вежа]]ў, белакаменныя дэталі і многае іншае. Але таксама, Фёдар Конь унёс шмат новага: ён вырашыў пабудаваць [[Сцяна|сцяну]], значна вышэй ранейшых (калі старыя крэпасці мелі два ярусы бою, то ў смаленскай вырашана было зрабіць трох’ярусную сістэму), таксама ён вырашыў зрабіць вежаў значна больш, чым у астатніх крэпасцях. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://rusarh.ru/smolensk.htm Крэпасць Смаленска] * [http://sova.rsh.ru/smolensk/index.html Смаленск — гістарычная даведка і фотагалерэя] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120906023716/http://sova.rsh.ru/smolensk/index.html |date=6 верасня 2012 }} * {{radzima|4452}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Крамлі}} {{Славутасці Смаленска}} [[Катэгорыя:Смаленская крапасная сцяна]] [[Катэгорыя:Славутасці Смаленска]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Смаленска]] [[Катэгорыя:Крамлі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XVII стагоддзі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Смаленску|Крэпасць]] l3elga9rzckvj4w35jybwl4mk9ovy17 0 127158 5181573 5166938 2026-08-15T19:07:35Z JerzyKundrat 174 /* Культура */ 5181573 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Солы}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Солы |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Сольскі |першае згадванне = XVI стагоддзе }} '''Со́лы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Soly}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909r0023051&q_id=4336049|title=Решение Сморгонского районного Совета депутатов от 17 февраля 2009 года № 109 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Сморгонского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Ашмянка]]. Цэнтр [[Сольскі сельсавет|Сольскага сельсавета]]. Месцяцца за 15 км на захад ад [[Смаргонь|Смаргоні]], за 252 км ад [[Гродна|Гродні]], на т. зв. «[[Чорны тракт|Чорным тракце]]». [[Солы (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Маладзечна]] — [[Вільня]]. == Гісторыя == Упершыню Солы згадваюцца ў XVI стагоддзі як сяло [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. Мястэчка знаходзілася ў шляхецкай уласнасці. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Солы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1849 годзе ў мястэчку пабудавалі касцёл, з 1870 года працавала народнае вучылішча. Станам на 1886 год у Солах існавалі валасная ўправа, касцёл, сінагога, 5 крамаў, карчма, вінакурны завод (за 4 км ад мястэчка), на 1890 год — пошта, тэлеграф, станцыя [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] (адкрылася ў 1873 годзе). У пачатку XX стагоддзя ў мястэчку працаваў лекарскі ўчастак. У канцы 1917 года ў Солах адбылася падзея, якая прапісала паселішча ў гісторыі: 4 снежня прадстаўнікі 2-й, 3-й і 10-й армій на чале з шараговым Салігаліцкага палка 81-й пяхотнай дывізіі бальшавіком Шчукіным падпісалі перамір’е з немцамі. Баявыя дзеянні на працягу ўсяго фронту ад Відзаў да Прыпяці спыняліся з 5 снежня на два месяцы. Праз 10 дзён — 15 снежня — перамір’е падпісалі ўжо ў [[Брэст|Брэсце]], надаўшы дагавору шырэйшы статус. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Солы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Цягам 1926—1934 гадоў у мястэчку вялася будова касцёла Маці Божай Ружанцовай. Ахвяраванні на яе склалі паўмільёна злотых, велізарную для таго часу суму. У 1939 годзе Солы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года сталі цэнтрам сельсавета Смаргонскага раёна. Статус паселішча змянілі да вёскі. На 2000 год тут быў 1271 двор. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы мястэчка" widths=150 heights=150> Выява:Soły. Солы (XIX).jpg|Даўні касцёл Выява:Soły. Солы (XX).jpg|Касцёл Выява:Soły. Солы (1916).jpg|Рынак Выява:Dakurniški, Soły. Дакурнішкі, Солы (1917) (2).jpg|Станцыя </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1882 год — 421 чал.{{sfn|SgKP|1890}}; 1886 год — 560 чал. * '''XX стагоддзе''': 1901 год — каля 880 чал. у ''мястэчку Солы'' і 70 чал. на ''станцыі Солы''; 2000 год — 2899 чал.{{sfn|ЭГБ|2001}} * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1525 чал., 594 двары{{sfn|БелЭн|2002}}; 2004 год — 1475 чал.{{sfn|Памяць. Смаргонскі раён|2004}}; 2019 год — 1340 чал. == Культура == Мастацкія практыкі саломапляцення — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БК000135}}. == Славутасці == * Капліца могілкавая * [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Солы)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай (1926—1934)]] * Могілкі яўрэйскія * Сядзіба (XVIII—XIX стст.) === Страчаная спадчына === * Касцёл Маці Божай Ружанцовай (XIX ст.) * Сінагога (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * {{нп5|Іехуда Алмог||he|יהודה אלמוג}} * [[Галіна Баляславаўна Лазоўская]] (нар. 1960) — беларускі палітык. * [[Уладзімір Аляксандравіч Бізюк]] (нар. 1955) — беларускі педагог, Ганаровы грамадзянін горада Ашмяны (2019). У вёсцы памёр і пахаваны [[Эдуард Сташкевіч]] (1928—1974) — сябра мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Солы|Дулеба Г. І.|80}} * {{Крыніцы/Памяць/Смаргонскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Солы|[[Ганна Дулеба|Дулеба Г. І.]]|387}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|70|Soły}} == Спасылкі == {{Commons|Soły}} * {{radzima2|soly|Солы}} * {{ГБ|http://globustut.by/soly/index.htm|Солы}} {{Сольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Сольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Солы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] 8ktlk4qhnakn6p0h7022dwxhp2bzt9k 5181574 5181573 2026-08-15T19:09:38Z JerzyKundrat 174 /* Гісторыя */ 5181574 wikitext text/x-wiki {{значэнні|2=Солы}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Солы |вобласць = Гродзенская |раён = Смаргонскі |сельсавет = Сольскі |першае згадванне = XVI стагоддзе }} '''Со́лы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Soly}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d909r0023051&q_id=4336049|title=Решение Сморгонского районного Совета депутатов от 17 февраля 2009 года № 109 "О преобразовании некоторых населенных пунктов Сморгонского района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Смаргонскі раён|Смаргонскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]], на рацэ [[Ашмянка]]. Цэнтр [[Сольскі сельсавет|Сольскага сельсавета]]. Месцяцца за 15 км на захад ад [[Смаргонь|Смаргоні]], за 252 км ад [[Гродна|Гродні]], на т. зв. «[[Чорны тракт|Чорным тракце]]». [[Солы (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Маладзечна]] — [[Вільня]]. == Гісторыя == Упершыню Солы згадваюцца ў XVI стагоддзі як сяло [[Віленскае ваяводства|Віленскага ваяводства]]. Мястэчка знаходзілася ў шляхецкай уласнасці. [[Бітва пад Соламі]] 26 чэрвеня 1794 года ў час [[Паўстанне 1794 года|паўстання]] супраць расійскай акупацыі скончылася паразай войска паўстанцаў. У выніку [[трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Солы апынуліся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе сталі цэнтрам воласці [[Ашмянскі павет (Расійская імперыя)|Ашмянскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]]. У 1849 годзе ў мястэчку пабудавалі касцёл, з 1870 года працавала народнае вучылішча. Станам на 1886 год у Солах існавалі валасная ўправа, касцёл, сінагога, 5 крамаў, карчма, вінакурны завод (за 4 км ад мястэчка), на 1890 год — пошта, тэлеграф, станцыя [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] (адкрылася ў 1873 годзе). У пачатку XX стагоддзя ў мястэчку працаваў лекарскі ўчастак. У канцы 1917 года ў Солах адбылася падзея, якая прапісала паселішча ў гісторыі: 4 снежня прадстаўнікі 2-й, 3-й і 10-й армій на чале з шараговым Салігаліцкага палка 81-й пяхотнай дывізіі бальшавіком Шчукіным падпісалі перамір’е з немцамі. Баявыя дзеянні на працягу ўсяго фронту ад Відзаў да Прыпяці спыняліся з 5 снежня на два месяцы. Праз 10 дзён — 15 снежня — перамір’е падпісалі ўжо ў [[Брэст|Брэсце]], надаўшы дагавору шырэйшы статус. Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Солы апынуліся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе сталі цэнтрам гміны [[Ашмянскі павет (1920—1940)|Ашмянскага павета]] [[Віленскае ваяводства (1926—1939)|Віленскага ваяводства]]. Цягам 1926—1934 гадоў у мястэчку вялася будова касцёла Маці Божай Ружанцовай. Ахвяраванні на яе склалі паўмільёна злотых, велізарную для таго часу суму. У 1939 годзе Солы ўвайшлі ў [[БССР]], дзе 12 кастрычніка 1940 года сталі цэнтрам сельсавета Смаргонскага раёна. Статус паселішча змянілі да вёскі. На 2000 год тут быў 1271 двор. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы мястэчка" widths=150 heights=150> Выява:Soły. Солы (XIX).jpg|Даўні касцёл Выява:Soły. Солы (XX).jpg|Касцёл Выява:Soły. Солы (1916).jpg|Рынак Выява:Dakurniški, Soły. Дакурнішкі, Солы (1917) (2).jpg|Станцыя </gallery></center> == Насельніцтва == * '''XIX стагоддзе''': 1882 год — 421 чал.{{sfn|SgKP|1890}}; 1886 год — 560 чал. * '''XX стагоддзе''': 1901 год — каля 880 чал. у ''мястэчку Солы'' і 70 чал. на ''станцыі Солы''; 2000 год — 2899 чал.{{sfn|ЭГБ|2001}} * '''XXI стагоддзе''': 2001 год — 1525 чал., 594 двары{{sfn|БелЭн|2002}}; 2004 год — 1475 чал.{{sfn|Памяць. Смаргонскі раён|2004}}; 2019 год — 1340 чал. == Культура == Мастацкія практыкі саломапляцення — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|43БК000135}}. == Славутасці == * Капліца могілкавая * [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Солы)|Касцёл Маці Божай Ружанцовай (1926—1934)]] * Могілкі яўрэйскія * Сядзіба (XVIII—XIX стст.) === Страчаная спадчына === * Касцёл Маці Божай Ружанцовай (XIX ст.) * Сінагога (XIX ст.) == Вядомыя асобы == * {{нп5|Іехуда Алмог||he|יהודה אלמוג}} * [[Галіна Баляславаўна Лазоўская]] (нар. 1960) — беларускі палітык. * [[Уладзімір Аляксандравіч Бізюк]] (нар. 1955) — беларускі педагог, Ганаровы грамадзянін горада Ашмяны (2019). У вёсцы памёр і пахаваны [[Эдуард Сташкевіч]] (1928—1974) — сябра мядзельска-смаргонскага антыкамуністычнага падполля. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Солы|Дулеба Г. І.|80}} * {{Крыніцы/Памяць/Смаргонскі раён}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Солы|[[Ганна Дулеба|Дулеба Г. І.]]|387}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|70|Soły}} == Спасылкі == {{Commons|Soły}} * {{radzima2|soly|Солы}} * {{ГБ|http://globustut.by/soly/index.htm|Солы}} {{Сольскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смаргонскага раёна]] [[Катэгорыя:Сольскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Солы| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віленскага ваяводства]] s6em6e11ruq601xr8z21fc2rd56563b 0 131035 5181484 5003086 2026-08-15T14:11:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181484 wikitext text/x-wiki {{otheruses|Спакан (значэнні)}} {{Рака |Назва = Спакан |Арыгінальная назва = en/Spokane River |Выява = Spokane river 1909.jpg |Шырыня выявы = 200 |Подпіс = Рака Спакан у акрузе Лінкольн, 1909 год |Карта = Spokanerivermap.png |Шырыня карты = 300 |Подпіс карты = Карта басейна Спакана |Даўжыня = 179 |Плошча басейна = 16200 |Басейн = Ціхі акіян |Басейн рэк = |Расход вады = 225 |Месца вымярэння = [[Вусце ракі|вусце]] |Выток = [[возера Кёр-д'Ален|Кёр-д'Ален]] |Месцазнаходжанне вытока = [[Айдаха]] |Вышыня вытока = 608 |s_lat_dir = N |s_lat_deg = 47 |s_lat_min = 40 |s_lat_sec = 41 |s_lon_dir = W |s_lon_deg = 117 |s_lon_min = 7 |s_lon_sec = 34 |Вусце = [[Калумбія (рака)|Калумбія]] |Месцазнаходжанне вусця = [[Лейк-Рузвельт]] |Вышыня вусця = 394 |m_lat_dir = N |m_lat_deg = 47 |m_lat_min = 53 |m_lat_sec = 38 |m_lon_dir = W |m_lon_deg = 118 |m_lon_min = 20 |m_lon_sec = 3 |Ухіл ракі = |Краіна = ЗША |Рэгіён = Вашынгтон/Айдаха |Катэгорыя на Вікісховішчы = Spokane River }} '''Спакан''' ({{lang-en|Spokane River}}) — [[рака]] ў [[ЗША]], прыток [[Калумбія (рака)|ракі Калумбія]]. Даўжыня ракі — 179 км, плошча басейна — 16,2 тыс. км². Спакан выцякае з возера Кёр-д’Ален у горадзе Кёр-д’Ален (акруга Кутэнай у штаце Айдаха). Рака працякае ў заходнім напрамку, перасякае мяжу са штатам Вашынгтон і ў горадзе Спакан паварочвае на паўночны захад, пасля чаго ўпадае ў вадасховішча Лейк-Рузвельт на рацэ Калумбія. === Літаратура === * {{cite book|author=National Research Council Committee on Superfund Site Assessment|title=Superfund and mining megasites: lessons from the Coeur D'Alene River basin|publisher=National Academies Press|year=2005|isbn=9780309097147|url=http://books.google.com/books?id=RGZloKWRUG0C}} * {{cite book|author=Soltero, Raymond A.|chapter=The Changing Spokane River Watershed|editor=Naiman, Robert J.|title=Watershed Management: Balancing Sustainability and Environmental Change|publisher=Springer|year=1994|isbn=9780387942322|pages=458-478|url=http://books.google.com/books?id=tkLRW9KMzhsC&pg=PA459|display-authors=etal}} * {{cite book|authors=Clark, Ella E. & Inverarity, Robert Bruce|chapter=The Origin of the Spokane River|title=Indian Legends of the Pacific Northwest|publisher=University of California Press|year=2003|isbn=9780520239265|pages=116-117|url=http://books.google.com/books?id=Z8-3KVL03UYC&pg=PA116}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.spokanenightscenes.com/presentation2.html Рака Спакан у начны час] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120505115558/http://www.spokanenightscenes.com/presentation2.html |date=5 мая 2012 }} (англ.) * [http://wa.water.usgs.gov/realtime/htmls/spokane.html Геалагічная служба ЗША: басейн ракі Спакан] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120716233507/http://wa.water.usgs.gov/realtime/htmls/spokane.html |date=16 ліпеня 2012 }} (англ.) * [http://www.waterplanet.ws/endangeredriver/ Рака Спакан: 6-ая найбольш схільная небяспекі рака 2004 года] (англ.) [[Катэгорыя:Рэкі Айдаха]] [[Катэгорыя:Рэкі Вашынгтона]] [[Катэгорыя:Рэкі ЗША]] 5brkti62ldlkyvbg019ux1igkheeq1t 0 139024 5181681 4624658 2026-08-16T03:00:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181681 wikitext text/x-wiki [[Файл:Groote.jpg|thumb|Прыклад стэнаграфіі ([[нідэрландская мова]])]] '''Стэнагра́фія'''{{sfn|БелЭн|2002}} (ад {{lang-el|στενός}} — вузкі, цесны і γράφειν — пісаць) — спосаб пісьма з дапамогай спецыяльных знакаў і цэлага шэрагу скарачэнняў, які дае магчымасць хутка запісваць вусную мову. Хуткасць стэнаграфічнага запісу перавышае хуткасць звычайнага ў 4—7 разоў. У 2009 годзе першы адпаведны беларускамоўны падручнік выдаў [[Станіслаў Суднік]]<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Глеб Лабадзенка]].|загаловак=Адзіны ў свеце падручнік па беларускай стэнаграфіі напісаў краязнаўца з Ліды|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=59944|выданне=[[Звязда]]|тып=[[газета]]|год=9 чэрвеня 2010|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2010-06-09 110 (26816)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/59870/8cher-8.indd.pdf 8]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref><ref>{{Кніга|аўтар=Станіслаў Суднік.|частка=|загаловак=Стэнаграфія|арыгінал=|спасылка=http://kamunikat.org/download.php?item=19421-1.pdf|адказны=Навук. рэд. [[Павел Сцяцко]]|выданне=|месца=Ліда|выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы]]|год=2009|том=|старонкі=|старонак=224|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. == Гісторыя == Стэнаграфія вядома са старажытных часоў ([[Старажытная Грэцыя]] — IV стагоддзе да н.э., [[Старажытны Рым]] — I стагоддзе да н.э.){{sfn|БелЭн|2002}}. Адзін з першых помнікаў стэнаграфіі — надпіс стэнаграфічнымі знакамі на знойдзенай у [[Акропаль|Акропалі]] ў [[Афіны|Афінах]] [[мармур]]овай пліце, якая адносіцца да 350 года да н.э.{{sfn|ВСЭ|1969—1978}} Тэрмін ''стэнаграфія'' ўведзены ў [[Англія|Англіі]] ў 1602 годзе Дж. Уілісам{{sfn|ВСЭ|1969—1978}}{{sfn|БелЭн|2002}} у кнізе «Мастацтва скорапісу, або Стэнаграфія»{{sfn|БелЭн|2002}}. == У СССР і Расіі == У [[СССР]] у 1933 годзе на аснове тэарэтычнага і практычнага параўнання сямі стэнаграфічных сістэм Народным камісарыятам асветы была прынята Дзяржаўная адзіная сістэма стэнаграфіі (ДАСС), створаная на аснове сістэмы М. М. Сакалова. Для [[Руская мова|рускай мовы]] яна была прынята і ў рэспубліках СССР. Гэта [[курсіў]]ная сістэма, заснаваная на вывучэнні [[Біямеханіка|біямеханічных]] заканамернасцяў пісьма, на ўліку частотнасці літар і [[Марфема|марфем]] у звычайным пісьме і частотнасці знакаў у стэнаграфічным пісьме{{sfn|ВСЭ|1969—1978}}. Адным з прынцыпаў яе з’яўляецца стандартнасць напісанняў (слова выпісваецца адным аднастайным спосабам){{sfn|ВСЭ|1969—1978}}. ДАСС удасканальвалася, былі прапанаваны альтэрнатыўныя сістэмы. У [[Расія|Расіі]] дзейнічае супольнасць рэдактараў і стэнаграфістаў «[https://stenos.info Институт стенограммы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230709045445/https://stenos.info/ |date=9 ліпеня 2023 }}». == Стэнаграфічныя машыны == На стэнаграфічных друкарскіх машынах з дапамогай клавішаў вусная мова запісваецца на рухомую [[Папера|папяровую]] стужку звычайнымі літарамі і іх спалучэннямі (акордамі); хуткасць запісу складае 120—150 слоў за мінуту{{sfn|БелЭн: Стэнаграфічная машына|2002}}. Гэты працэс пісьма называецца ''стэнатыпіяй''{{sfn|БелЭн: Стэнатыпія|2002}}. З развіццём магнітнага гуказапісу і з’яўленнем [[дыктафон]]аў стэнаграфічныя машыны страцілі сваё значэнне. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стэнагра́фія|[[Арнольд Яфімавіч Міхневіч|Міхневіч А. Я.]]|231}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стэнаграфі́чная машы́на||231|ref=БелЭн: Стэнаграфічная машына}} * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стэнаты́пія||231|ref=БелЭн: Стэнатыпія}} * {{ВСЭ3|Стенография|аўтар=Н. Н. Соколов, Н. П. Скородумова}} * ''Герасимов В. В.'' Стенография. Изд. 2-е, переработ. — Мн.: [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1975. — 272 с.{{ref-ru}} * ''Fiodorov Anatole''. Scorapice: English Shorthand Reference-Dictionary = ''Фёдоров А. М.'' Scorapice: Английская стенография. Словарь-справочник — Мн.: Колорград, 2020. — 80 с. — ISBN 978-985-596-507-8. * ''Романова Е. Д.'' [https://academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_21197.pdf Основы стенографии: учебник для. нач. проф. образования] / Е. Д. Романова. — М.: Издательский центр «Академия», 2010. — 176 с. — ISBN 978-5-7695-5920-4.{{ref-ru}} * ''Вексман Р. А.'', ''Каждан Я. К.'', ''Порто Т. С.'' Стенография. Изд. 3-е, переработ. — М.: Просвещение, 1977. — 319 с., илл.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://www.nkj.ru/archive/articles/11603/ ''Власов Д.'' Стенография и её рыцарь // Архив журнала «Наука и жизнь»]{{ref-ru}}{{v|9|7|2023}} * [https://wp.hse.ru/data/2011/12/16/1261928475/WP6_2011_05_fff.pdf ''Левинсон, К. А.'' О зависимости статуса дисциплин от культурно-регионального контекста (на примере стенографии): препринт WP6/2011/05 / К. А. Левинсон; Нац. исслед. ун-т «Высшая школа экономики». — М.: Изд. дом Высшей школы экономики, 2011. — 32 с. — 150 экз.]{{ref-ru}}{{v|9|7|2023}} * [http://granat.wiki/enc/s/stenografiya-/ Стенография]{{ref-ru}}{{v|9|7|2023}} // Энцыклапедычны слоўнік «Гранат» * [https://nashagazeta.ch/news/10325 В Швейцарии живо искусство стенографии // Наша Газета.ch]{{ref-ru}}{{v|9|7|2023}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Стенография}} {{Пісьменнасці}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стэнаграфія| ]] ri96izb9svfcc8uaapwg4ws26ox6h5h 0 139112 5181685 4543605 2026-08-16T03:21:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181685 wikitext text/x-wiki [[File:Biome map 06.svg|thumb|]] [[File:Kolyma Nature.jpg|thumb|На [[Калымскае нагор’е|Калымскім нагор’і]]. [[Магаданская вобласць]] [[Расія|Расіі]]]] '''Субаркты́чны по́яс'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''субарктыка'''{{sfn|БелЭн|2002}} — прыродны геаграфічны пояс ў [[Паўночнае паўшар’е|Паўночным паўшар’і]], які мяжуе з арктычным поясам ([[Арктыка]]й) на поўначы і [[Умераны клімат|ўмераным]] поясам на поўдні. Ляжыць прыкладна паміж 50 ° і 70 ° [[Геаграфічныя каардынаты|паўночнай шыраты]]. Характарызуецца субарктычным [[клімат]]ам з доўгай халоднай [[Зіма|зімой]]. Сярэдняя [[тэмпература паветра]] ў студзені ад -5 да - 40 °C, у ліпені 2—12 °C. Ападкаў выпадае 300—500 мм за год. Снегавае покрыва трымаецца каля 8 месяцаў. Характэрны высокая [[вільготнасць паветра]], вялікая [[воблачнасць]] і моцныя вятры, [[вечная мерзлата]] і моцная [[Балота|забалочанасць]]. [[Вегетацыйны перыяд]] доўжыцца 2—3 месяцы. У паўночнай часты пояса [[тундра]], у паўднёвай - [[лесатундра]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Субаркты́чны по́яс, субарктыка|Яротаў А. Я.|238}} * {{крыніцы/География: термины и понятия|Субарктический пояс|180}} * {{крыніцы/Геаграфічныя паняцці і тэрміны|Субаркты́чны по́яс|276}} * {{ВСЭ3|Субарктический пояс}} * ''Сорокина В. Н., Гущина Д. Ю.'' [https://library.samdu.uz/files/302168143f3b75cace0fd9db5d7a8a3d_ГЕОГРАФИЯ%20КЛИМАТОВ.pdf География климатов]{{v|23|7|2023}} / [[МДУ|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова]]. — М.: Издательство Московского университета, 2006. — С. 4, 57—59.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{commons|Category:Subarctic}} * [https://natworld.info/nauki-o-prirode/klimaticheskie-pojasa-zemli-harakteristika-i-klimaticheskaja-karta-mira Основные климатические зоны мира — классификация, карта и описание типов климата по Алисову // Сайт Природа Мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230722060932/https://natworld.info/nauki-o-prirode/klimaticheskie-pojasa-zemli-harakteristika-i-klimaticheskaja-karta-mira |date=22 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|22|7|2023}} * [https://ecoportal.info/subarkticheskij-klimat/ ''Роман Кравченко'' Субарктический климатический пояс // ECOPORTAL]{{ref-ru}} * [https://kipmu.ru/klimaticheskie-poyasa/ Климатические пояса мира — классификация, карта, описание типов климата, фото и видео // Научно-популярный журнал: «Как и Почему» ]{{ref-ru}}{{v|23|7|2023}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Геаграфічныя паясы]] [[Катэгорыя:Геаграфічная тэрміналогія]] [[Катэгорыя:Біёмы]] 673odnri8cjdxebfkqyg8jo907n4zsy 0 139114 5181684 5031140 2026-08-16T03:21:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181684 wikitext text/x-wiki '''Субантаркты́чны по́яс''', '''cубантарктыка''' — прыродны геаграфічны пояс у [[Паўднёвае паўшар’е|Паўднёвым паўшар’і]], які мяжуе з антарктычным поясам ([[Антарктыка]]й) на поўдні і ўмераным поясам на поўначы. Увесь пояс — [[акіян]]ічны, з мноствам невялікіх [[Востраў|астравоў]]. Выразных межаў пояс не мае. Паўднёвая мяжа — паўночная частка або мяжа [[Паўднёвы акіян|Паўднёвага акіяна]] ([[Цячэнне Заходніх вятроў]]), на поўначы да субантарктычных астравоў часам адносяць [[Трыстан-да-Кунья (астравы)|Трыстан-да-Кунья]] і [[Амстэрдам (востраў, Індыйскі акіян)|Амстэрдам]] з умераным марскім кліматам. Мяжа паміж 65—67 ° і 58—60 ° паўднёвай шыраты. Пояс характарызуецца моцнымі вятрамі, [[Атмасферныя ападкі|атмасфернымі ападкамі]] — каля 500 мм у год. У паўночнай частцы пояса ападкаў больш. Салёнасць вады на працягу года мяняецца мала (33—34 ‰). [[Флора]] і [[фаўна]] ўласцівыя і антарктычнаму поясу, і ўмеранаму, але ёсць і эндэмічныя віды. Воды багатыя на рыбу, [[крыль]] і [[планктон]], распаўсюджаныя кіты, ля астравоў — [[Ластаногія|цюлені]] і [[пінгвіны]], шмат птушак. == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Субантаркты́чны по́яс, субантарктыка|Яротаў А. Я.|238}} * {{крыніцы/География: термины и понятия|Субантарктический пояс|179—180}} * {{крыніцы/Геаграфічныя паняцці і тэрміны|Субантаркты́чны по́яс|276}} * {{ВСЭ3|Субантарктический пояс|Субантаркты́чны по́яс}} * ''Сорокина В. Н., Гущина Д. Ю.'' [https://library.samdu.uz/files/302168143f3b75cace0fd9db5d7a8a3d_ГЕОГРАФИЯ%20КЛИМАТОВ.pdf География климатов]{{v|22|7|2023}} / [[МДУ|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова]]. — М.: Издательство Московского университета, 2006. — С. 4, 57—59.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://ecoportal.info/subantarkticheskij-klimaticheskij-poyas/ ''Роман Кравченко'' Субантарктический климатический пояс // ECOPORTAL]{{ref-ru}} * [https://natworld.info/nauki-o-prirode/klimaticheskie-pojasa-zemli-harakteristika-i-klimaticheskaja-karta-mira Основные климатические зоны мира — классификация, карта и описание типов климата по Алисову // Сайт Природа Мира] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230722060932/https://natworld.info/nauki-o-prirode/klimaticheskie-pojasa-zemli-harakteristika-i-klimaticheskaja-karta-mira |date=22 ліпеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|22|7|2023}} * [https://kipmu.ru/klimaticheskie-poyasa/ Климатические пояса мира — классификация, карта, описание типов климата, фото и видео // Научно-популярный журнал «Как и Почему»]{{ref-ru}}{{v|23|7|2023}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Геаграфічныя паясы]] [[Катэгорыя:Біёмы]] 431afndv4uxor1pkzbwsu8y3zuyxlru 0 140407 5181705 5003283 2026-08-16T05:17:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181705 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = горад |беларуская назва = Сукур |арыгінальная назва = {{lang-ur|سکھر}} |падначаленне = |краіна = Пакістан |герб = |выява = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_dir = N|lat_deg = 27|lat_min = 41|lat_sec = 58.28 |lon_dir = E|lon_deg = 68|lon_min = 52|lon_sec = 02.23 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = 300 |памер карты рэгіёна = 300 |памер карты раёна = |від рэгіёна = Адміністрацыйны падзел Пакістана{{!}}Правінцыя |рэгіён =Правінцыя Сінд{{!}}Сінд |рэгіён у табліцы = |від раёна = Адміністрацыйны падзел Пакістана{{!}}Акруга |раён = акруга Сукур{{!}}Сукур |раён у табліцы = |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |карта краіны = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта рэгіёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |карта раёна = <!-- альтэрнатыўная, але з такімі ж каардынатамі краёў --> |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = 5165 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +5 |DST = |тэлефонны код = 071 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Sukkur |сайт = http://www.lgdsindh.com.pk/sukkur.htm |мова сайта = }} '''Сукур''' ({{lang-ur|سکھر}}) — горад на рацэ [[Інд]], у правінцыі Сінд, [[Пакістан]], цэнтр аднайменнай акругі. Каля Сукура — асноўная плаціна разгалінаванай ірыгацыйнай сістэмы. == Насельніцтва == {| class="wikitable" border="1" |+ ! 1961 !! 1972 !! 1981 !! 1998 !! 2010<ref>{{cite web|url=http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-2944&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=423744885|title=Sukkur|publisher=World Gazetteer|lang=en|accessdate=2011-04-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130616154855/http://world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gpro&lng=en&des=wg&geo=-2944&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&pt=c&va=&geo=423744885|archivedate=16 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref> |- | 103 216 || 158 781 || 190 551 || 335 551 || 493 438 |} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Су́кур||261}} * {{ВСЭ3|Суккур}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.sukkur.gov.pk/default.asp Афіцыйны сайт]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.vista-tourism.com/sukkur_map.htm Карта Сукура] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100926134524/http://www.vista-tourism.com/sukkur_map.htm |date=26 верасня 2010 }} * [http://www.travel-culture.com/pakistan/sukkur.shtml Турыстычны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260304060448/http://www.travel-culture.com/pakistan/sukkur.shtml |date=4 сакавіка 2026 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Пакістана]] [[Катэгорыя:Сінд]] d38u6spcsfk8eq7nnj0lze0oiiw8o9c 0 140408 5181620 4402726 2026-08-15T22:55:12Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5181620 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Lynx}} {{картка праграмы |name=lynx |screenshot=[[File:Lynx-be.wikipedia.org.png|230px]] |caption= Lynx на платформе [[Linux]] |developer=Lou Montulli, Michael Grobe і Charles Rezac |programming_language=[[C (мова праграмавання)|Сі, мова праграмавання]]<ref>[http://freshmeat.net/projects/lynx Lynx | freshmeat.net]</ref> |operating_system=[[Кросплатформавае праграмнае забеспячэнне|кросплатформавы]] |genre=[[Браўзер]] |latest_release_version=2.8.7rel.2 |latest_release_date=[[21 чэрвеня]] [[2010]] |license=[[GNU GPL]] |website=[https://lynx.invisible-island.net/ lynx.invisible-island.net] }} '''Lynx''' — адзін з першых тэкставых [[браўзер]]аў. Не падтрымлівае табліцы і [[JavaScript]]. Пачаткова ў распрацоўцы ўдзельнічалі {{нп5|Монтуллі, Лу|Лу Монтуллі||Lou Montulli}} ({{lang-en2|Lou Montulli}}), Майкл Гроўб ({{lang-en2|Michael Grobe}}), Чарлз Рызак ({{lang-en2|Charles Rezac}}). Працуе даволі шпарка, пераносны, мае вялікую колькасць наладак, з’яўляецца незаменным памочнікам пры рабоце ў тэрмінале [[vt100]], аднак зараз больш зручным тэкставым браўзерам можна лічыць [[Links]]. Надзвычай зручны для прагляду вэб-старонак людзям са слабым зрокам. Распаўсюджваецца па ліцэнзіі [[GNU GPL]]. == Падтрымліваемыя аперацыйныя сістэмы == * [[Linux]], [[Minix]], [[GNU/Hurd]] * [[NetBSD]], [[FreeBSD]], [[OpenBSD]], [[DragonFlyBSD]] * [[HP-UX]], [[Sun Solaris]], [[IBM AIX]], [[OpenServer|SCO OpenServer]], [[UnixWare|SCO UnixWare]] і інш. * [[Windows]] і [[OS/2]], а таксама [[DOS]] * [[VMS]] * [[BeOS]], [[ZetaOS]] == Працуе з аддаленымі сервісамі == * [[Gopher (сеткавы пратакол)|Gopher]] * [[HTTP]] * [[FTP]] * [[WAIS]] * [[NNTP]] == Зноскі == {{зноскі}} {{Commons category|Lynx web browser}} == Спасылкі == * [http://lynx.isc.org/current/index.html Крынічныя коды апошняй версіі ''lynx''] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130415031411/http://lynx.isc.org/current/index.html |date=15 красавіка 2013 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Браўзеры}} [[Катэгорыя:Тэкставыя браўзеры]] [[Катэгорыя:Браўзеры пад POSIX-сістэмы]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Linux]] [[Катэгорыя:Свабодныя браўзеры]] [[Катэгорыя:S-Lang]] [[Катэгорыя:Curses]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй GNU GPL]] a6y9f1myaplvdqguq1tx00wdojoxdck 5181623 5181620 2026-08-15T23:06:49Z Emilia Noah 155537 /* */ Вікідадзеныя. 5181623 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Lynx}} {{Картка:Праграма}} '''Lynx''' — адзін з першых тэкставых [[браўзер]]аў. Не падтрымлівае табліцы і [[JavaScript]]. Пачаткова ў распрацоўцы ўдзельнічалі {{нп5|Монтуллі, Лу|Лу Монтуллі||Lou Montulli}} ({{lang-en2|Lou Montulli}}), Майкл Гроўб ({{lang-en2|Michael Grobe}}), Чарлз Рызак ({{lang-en2|Charles Rezac}}). Працуе даволі шпарка, пераносны, мае вялікую колькасць наладак, з’яўляецца незаменным памочнікам пры рабоце ў тэрмінале [[vt100]], аднак зараз больш зручным тэкставым браўзерам можна лічыць [[Links]]. Надзвычай зручны для прагляду вэб-старонак людзям са слабым зрокам. Распаўсюджваецца па ліцэнзіі [[GNU GPL]]. == Падтрымліваемыя аперацыйныя сістэмы == * [[Linux]], [[Minix]], [[GNU/Hurd]] * [[NetBSD]], [[FreeBSD]], [[OpenBSD]], [[DragonFlyBSD]] * [[HP-UX]], [[Sun Solaris]], [[IBM AIX]], [[OpenServer|SCO OpenServer]], [[UnixWare|SCO UnixWare]] і інш. * [[Windows]] і [[OS/2]], а таксама [[DOS]] * [[VMS]] * [[BeOS]], [[ZetaOS]] == Працуе з аддаленымі сервісамі == * [[Gopher (сеткавы пратакол)|Gopher]] * [[HTTP]] * [[FTP]] * [[WAIS]] * [[NNTP]] == Зноскі == {{зноскі}} {{Commons category|Lynx web browser}} == Спасылкі == * [http://lynx.isc.org/current/index.html Крынічныя коды апошняй версіі ''lynx''] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130415031411/http://lynx.isc.org/current/index.html |date=15 красавіка 2013 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Браўзеры}} [[Катэгорыя:Тэкставыя браўзеры]] [[Катэгорыя:Браўзеры пад POSIX-сістэмы]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для macOS]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне для Linux]] [[Катэгорыя:Свабодныя браўзеры]] [[Катэгорыя:S-Lang]] [[Катэгорыя:Curses]] [[Катэгорыя:Праграмнае забеспячэнне з ліцэнзіяй GNU GPL]] j6dq9onndpsco8mt4ke9wabxrxp0mq5 0 141101 5181800 5095539 2026-08-16T10:42:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181800 wikitext text/x-wiki [[Файл:Silos in Indiana.jpg|thumb|Сянажныя вежы. [[Штат Індыяна]], [[ЗША]]]] [[Файл:Loaders compacting silage, Revivim 2007.jpg|thumb|Нарыхтоўка сянажу ў траншэі]] [[Файл:Galtür - Heuernte - Heuballen 01.jpg|thumb|Спосаб нарыхтоўкі сянажу ў упакоўцы]] '''Сяна́ж'''{{sfn|БелЭн|2002}} — грубы [[корм]] з правяленых дзікарослых [[Трава|траў]] і [[Кармавыя культуры|кармавых культур]]. Скошаныя і правяленыя [[расліны]] пасля правяльвання да вільготнасці 45—55<ref>ГОСТ 23637-90</ref> % шчыльна закладваюць у герметычныя сянажныя сховішчы (сянажныя вежы або траншэі). З мэтай паскарэння падвяльвання сыравіну здрабняюць, [[бабовыя]] расліны дадаткова плюшчаць. Ва ўмовах нізкай вільготнасці затрымліваецца рост [[Бактэрыі|бактэрый]], а герметызацыя дазваляе пазбегнуць развіцця плесні. Спажывецкая каштоўнасць сенажу абумоўлена высокім утрыманнем сухога рэчыва і захоўваннем найбольш каштоўных частак раслін. Здрабненне зыходнай сыравіны дазваляе праводзіць механізаваную раздачу корму жывёлам. Дзякуючы нізкай вільготнасці, сянаж не замярзае. == Гл. таксама == * [[Сена (корм)|Сена]] * [[Сілас]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сяна́ж||349}} * {{ВСЭ3|артыкул=Сенаж|аўтар=Евсеев Н. К.|том=23|старонкі=248}} * [https://www.vniikormov.ru/pdf/silosovanie-i-senazhirovanie-kormov.pdf Силосование и сенажирование кормов: Рекомендации] / доктора сельскохозяйственных наук Ю. А. Победнов, В. М. Косолапов, В. А. Бондарев, Ю. Д. Ахламов; кандидаты сельскохозяйственных наук А. А. Мамаев, В. П. Клименко, С. А. Отрошко; кандидат технических наук А. В. Шевцов. — М.: Издательство РГАУ-МСХА, 2012. — 22 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-9675-0718-2.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/СЭС||238, 494, 499, 500}} == Спасылкі == * [http://www.agroportal.by/stocking/120/493/ Рекомендации по заготовке сенажей // Портал «Эффективное животноводство»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120719161209/http://agroportal.by/stocking/120/493 |date=19 ліпеня 2012 }}{{ref-ru}} * [https://agro.cap.ru/action/activity/zhivotnovodstvo/rekomendacii/rekomendacii-po-zagotovke-senazha Рекомендации по заготовке сенажа // Министерство сельского хозяйства Чувашской Республики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240206071429/https://agro.cap.ru/action/activity/zhivotnovodstvo/rekomendacii/rekomendacii-po-zagotovke-senazha |date=6 лютага 2024 }}{{ref-ru}} * [http://www.agro-inform.ru/files/broshury/2020-senaz.pdf Новые технологии и преимущества в производстве сенажа в упаковке / Сост. Константинов В. А.; Государственное бюджетное учреждение дополнительного профессионального образования «Самара — аграрная региональная информационная система». — Самара, 2020.]{{ref-ru}}\ {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сельская гаспадарка]] [[Катэгорыя:Корм]] ngp4qxdde2y2799zf4egjqhme2vi4tx 0 143998 5181548 4622306 2026-08-15T17:50:59Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5181548 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Рыдамля |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 35|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 36|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Серкавіцкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243029958 }} '''Ры́дамля'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rydamlia}}, {{lang-ru|Рыдомля}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Серкавіцкі сельсавет|Серкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Рыдамлю з маёнткам у верхнім цячэнні [[Усвейка|Усвейкі]] чацвёра сыноў Фёдара Бабіча ў сярэдзіне XV ст. падаравалі [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy… S. 60, 168—171, 360—364, 461—464.</ref>. У 1676 годзе згадана як сяло з царквой у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У пачатку [[XX стагоддзе|XX ст.]] у [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У час 2-й сусветнай вайны, 12 верасня 1942 г. карнікі ўварваліся ў в. Рыдамля, падпалілі вёску, ямы і паграбы закідвалі гранатамі, абстрэльвалі з аўтаматаў. Спалена 136 дамоў, забіта 81 і паранена 43 чалавекі. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Рылько]] (1923—1967), беларускі [[пісьменнік]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Чыкун Л.'' Гарэлі ў агні вёскі: [Трагедыя в. Рыдамля Талач. раёна] // Сцяг Iльіча (Талачын). 1993. 27 сак. * ''Маціеўскі М.'' Вёска [Рыдамля] гарэла, а кветкі цвілі…// Белорусская нива. — 2003. — 3 дек. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Серкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Серкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] sdmm0u6ot1yryptwfvqy58awmjlt2km 5181549 5181548 2026-08-15T17:51:28Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5181549 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Рыдамля |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 35|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 36|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Серкавіцкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243029958 }} '''Ры́дамля'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rydamlia}}, {{lang-ru|Рыдомля}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Серкавіцкі сельсавет|Серкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Рыдамлю з маёнткам у верхнім цячэнні [[Усвейка|Усвейкі]] чацвёра сыноў Фёдара Бабіча ў сярэдзіне XV ст. падаравалі [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy… S. 60, 168—171, 360—364, 461—464.</ref>. У 1676 годзе згадана як сяло з царквой у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У пачатку XX ст. у [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У час 2-й сусветнай вайны, 12 верасня 1942 г. карнікі ўварваліся ў в. Рыдамля, падпалілі вёску, ямы і паграбы закідвалі гранатамі, абстрэльвалі з аўтаматаў. Спалена 136 дамоў, забіта 81 і паранена 43 чалавекі. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Рылько]] (1923—1967), беларускі [[пісьменнік]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Чыкун Л.'' Гарэлі ў агні вёскі: [Трагедыя в. Рыдамля Талач. раёна] // Сцяг Iльіча (Талачын). 1993. 27 сак. * ''Маціеўскі М.'' Вёска [Рыдамля] гарэла, а кветкі цвілі…// Белорусская нива. — 2003. — 3 дек. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Серкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Серкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] rzs4moe1emjpz1mb0b8nh497wbl42ct 5181550 5181549 2026-08-15T17:52:40Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5181550 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Вёска |беларуская назва = Рыдамля |арыгінальная назва = |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 35|lat_sec = 26 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 36|lon_sec = 47 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты вобласці = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Серкавіцкі |карта краіны = |карта вобласці = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя назвы = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |двароў = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |OpenStreetMap = 243029958 }} '''Ры́дамля'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Rydamlia}}, {{lang-ru|Рыдомля}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Серкавіцкі сельсавет|Серкавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Рыдамлю з маёнткам у верхнім цячэнні [[Усвейка|Усвейкі]] чацвёра сыноў Фёдара Бабіча ў сярэдзіне XV ст. падаравалі [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]<ref>Wolff J. Kniaziowie litewsko-ruscy… S. 60, 168—171, 360—364, 461—464.</ref>. У 1676 годзе згадана як сяло з царквой у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У пачатку XX ст. у [[Аршанскі павет (Расійская імперыя)|Аршанскім павеце]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. У час 2-й сусветнай вайны, 12 верасня 1942 годп карнікі ўварваліся ў Рыдамлю, падпалілі вёску, ямы і паграбы закідвалі гранатамі, растрэльвалі з аўтаматаў. Спалена 136 дамоў, забіта 81 і паранена 43 чалавекі. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Алесь Рылько]] (1923—1967), беларускі [[пісьменнік]] {{зноскі}} == Літаратура == * ''Чыкун Л.'' Гарэлі ў агні вёскі: [Трагедыя в. Рыдамля Талач. раёна] // Сцяг Iльіча (Талачын). 1993. 27 сак. * ''Маціеўскі М.'' Вёска [Рыдамля] гарэла, а кветкі цвілі…// Белорусская нива. — 2003. — 3 дек. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Серкавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Серкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] lov2wq9eqx6fqmnt8ro52j5j3df3rbe 0 146587 5181558 5170662 2026-08-15T18:13:56Z JerzyKundrat 174 5181558 wikitext text/x-wiki {{Храм |Тып храма = Уніяцкі храм |Беларуская назва = Троіцкая царква |Арыгінальная назва = |Выява = В. Белая Царква.jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = {{ГККРБ 4|212Г000814}} |Краіна = Беларусь |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Белая Царква (Чашніцкі раён)|Белая Царква]] |lat_dir = N|lat_deg = 54|lat_min = 38|lat_sec = 33.58 |lon_dir = E|lon_deg = 29|lon_min = 18|lon_sec = 15.29 |region = BY |CoordScale = 1000 |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[барока]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Падстава = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва =пачатак XVI |Заканчэнне будаўніцтва =XVII стагоддзе |Прыбудоўкі = |Рэліквіі = |Стан = руіны }} '''Троіцкая царква''' — уніяцкі храм у [[Белая Царква (Чашніцкі раён)|в. Белая Царква]] ([[Чашніцкі раён]]), стаіць на мысе над [[Чарэйскае возера|Чарэйскім возерам]]. Помнік архітэктуры ранняга [[барока]], збераглася часткова. [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Гісторыка-культурная каштоўнасць рэспубліканскага значэння]]. == Гісторыя == Збудавана ў пачатку XVII ст. на месцы драўлянай царквы XVI ст., збудаванай па фундацыі [[Багдан Сямёнавіч Сапега|Багдана Сапегі]] пры [[Базыльяне|базыльянскім]] [[Чарэйскі Троіцкі манастыр|Чарэйскім Троіцкім манастыры]]. Разбурана ў 1930-я гады. == Архітэктура == Мураваны аднанефавы храм з масіўнай вежай, таўшчыня сцен якой дасягае 1,75—2 м, і паўкруглай алтарнай [[апсіда]]й. Асноўны аб'ём перакрыты цыліндрычным скляпеннем з [[распалубка]]й. Сцены ўмацаваныя [[контрфорс]]амі, два сярэднія злучаныя перспектыўнай [[арка]]й і ўтвараюць вялікі [[партал]]. Вузкія аконныя праёмы маюць паўцыркульныя завяршэнні. Квадратная ў плане трох'ярусная [[вежа]]-[[званіца]] завершаная шматгранным [[купал]]ам з чатырма [[люкарна]]мі, сцены апрацаваныя [[пілястра]]мі і прафіляванымі [[карніз]]амі. == Галерэя == <gallery widths="200"> Файл:Троіцкая царква, K. Skorewicz.jpg|Фота царквы, зробленае да 1916 года. Файл:Biełaja Carkva, Bazylanski. Белая Царква, Базылянскі (1939).jpg|Фота царквы ў 1939 годзе. Файл:Рэшткі Троіцкай царквы. Белая Царква.jpg|Рэшткі царквы ў 2012 годзе. </gallery> == Літаратура == * {{крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * Кулагін, А. М. Праваслаўныя храмы на Беларусі : энцыклапедычны даведнік / А. М. Кулагін; маст. І. І. Бокі. — Мн., 2001. — С. 22, 205, 243, 245, 252, 255, 259, 304. * Міхайлаўская царква // Кулагін, А. М. Эклектыка. Архітэктура Беларусі другой паловы XIX — пачатку XX ст. — Мн., 2000. — С. 61. * Раманаў, Р. Чарэйскія святыні / Р. Раманаў // Мастацтва. — 2000. — № 6. — С. 33-35. * Храмы и приходы Витебской православной Епархии : справочник / сост. А. Матвеев, Н. Дубенецкий. — Витебск, 2002. — С. 157—164. == Спасылкі == {{ГККРБ|212Г000814}} * [https://heritage.gov.by/catalog/reshtki-troitckai-tcarkvy-814 Рэшткі Троіцкай царквы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260211192559/https://heritage.gov.by/catalog/reshtki-troitckai-tcarkvy-814 |date=11 лютага 2026 }} — Банк звестак аб гісторыка-культурнай спадчыне Рэспублікі Беларусь * {{Глобус Беларусі|http://globustut.by/belaya_cer/index.htm#church}} * {{radzima|4642}} * {{Архіварта|troickaja-carkva-belaja-carkva}} [[Катэгорыя:Збудаванні Беларусі ў стылі барока]] [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Чашніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Колішнія ўніяцкія храмы Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Белая Царква (Чашніцкі раён)]] snxmebt17ni2v8im137mqdbwa0x5gx6 0 154513 5181728 4761361 2026-08-16T06:20:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181728 wikitext text/x-wiki {{Літаратурны твор |Назва = «Сутарэнні Ромула» |Выява = |Памер = |Подпіс выявы = |Жанр = [[проза]]</br>[[дэтэктыў]] |Аўтар = [[Людміла Рублеўская]] |Мова арыгіналу = беларуская |Напісаны = [[2010]] |Публікацыя = [[2011]] |Электронная версія = http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=22343 }} '''«Сутарэнні Ромула»''' — раман [[Людміла Рублеўская|Людмілы Рублеўскай]]. Раман «Сутарэнні Ромула» ўпершыню апублікаваны ў часопісе «[[Дзеяслоў (2002)|Дзеяслоў]]»<ref>{{cite web | author = | date = | url =http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/rub47 | title =Сутарэнні Ромула. Раман. (Пачатак) | work =Анонс | publisher =час. [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] | accessdate =2013-02-28 | lang = }}{{Недаступная спасылка}}</ref> (2011 год, № 47—49<ref>{{cite web| date =2011-10-26| url =http://www.lit-bel.org/by/news/2464.html?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter| title =У кнігарні “логвінаЎ” прэзентавалі 53-ы нумар “Дзеяслова”| accessdate =2013-02-28| archiveurl =https://web.archive.org/web/20131207083039/http://www.lit-bel.org/by/news/2464.html?utm_source=twitterfeed&utm_medium=twitter| archivedate =7 снежня 2013| url-status =dead}}</ref>. Асобнай кнігай зборнік раманаў выйшаў у 2012 годзе, выдавецтва [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]] «Кнігазбор» (у серыі «Кнігарня пісьменніка», выпуск 26)<ref name="кн">{{cite web| author = | date = | url = http://www.knihi.by/knihi/rubleuskaja-ludmila-sutarenni-romula| title = Рублеўская Людміла. Сутарэнні Ромула| work = | publisher = Knihi.by| accessdate = 2013-02-28| lang = | archive-date = 17 ліпеня 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20190717105713/http://www.knihi.by/knihi/rubleuskaja-ludmila-sutarenni-romula| url-status = dead}}</ref>. У 2011 годзе Людміла Рублеўская за свой раман «Сутарэнні Ромула» стала лаўрэаткай [[Прэмія імя Францішка Багушэвіча|прэміі імя Францішка Багушэвіча]]<ref name="кн" />. == Сюжэт == Два раманы Людмілы Рублеўскай — «Забіць нягодніка, альбо Гульня ў Альбарутэнію» і «Сутарэнні Ромула» звязвае тэма сталінскіх [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсій]] супраць беларускай творчай інтэлігенцыі. Дзеянні ў раманах разгортваюцца як ў сучаснасці, так і ў мінулым. У іх зроблены акцэнт на гістарычнаю памяць. Абодвум раманам характэрна псіхалагічная глыбіня, эпічнасць падзей, і напружанасць сюжэту. У гэтых творах прасочваецца спроба сфармуляваць беларускую нацыянальную ідэю<ref name="кн" />. Сюжэт кнігі пабудаваны, як падарожжы ў часе і дэтэктыўныя расследаванні, у іх паказана гісторыя кахання герояў, дзеля якога ім не шкада і памерці, чытачу адкрываецца запаветная краіна Альбарутэнія. Кніга загадкава апавядае, якім чынам прафесар Скаловіч трапіў з засценкаў [[НКУС БССР|НКУС]] 1937-га ў дом каля [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілак]] 2000-га, чытач даведаецца чаму супрацоўніца выдавецтва Арсенія Вяжэвіч так падобная да графіні на партрэце XIX стагоддзя, і іншае. У кнізе паказаны неверагодны лёс герояў, якія спрабуюць захаваць чалавечую годнасць сярод найгоршых пакут і выпрабаванняў<ref>{{cite web| author =| date =| url =http://lit-bel.org/by/library/3037.html | title = Людміла Рублеўская. Сутарэнні Ромула | work =Бібліятэка |publisher ==[[Саюз беларускіх пісьменнікаў]]| accessdate = 2013-02-28| lang =}}</ref> {{зноскі}} [[Катэгорыя:Творы Людмілы Рублеўскай]] [[Катэгорыя:Раманы на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Фантастычныя раманы]] [[Катэгорыя:Кнігі 2011 года]] qn6s3csbwf03uu9d2245pw6xb44umw4 0 158069 5181680 5069472 2026-08-16T02:50:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181680 wikitext text/x-wiki {{Картка прэміі}} '''Стыпендыя Мак-Артура''' ({{lang-en|MacArthur Fellows Program}}) — узнагарода, якая штогод падаецца фондам [[Джон Мак-Артур|Джона]] і [[Кэтрын Мак-Артур|Кэтрын Мак-Артур]] звычайна ад дваццаці да сарака [[Закон пра грамадзянства ЗША|грамадзянам]] ці [[Рэзідэнт, права|рэзідэнтам]] [[ЗША]] любога ўзросту, якія працуюць у любой галіне і «дэманструюць выключныя дасягненні і патэнцыял для доўгай і плённай творчай працы». Часам узнагароду завуць «грантам для геніяў». Бягучая сума прэміі складае 500 000 [[долар]]аў, якія выплачваюцца паквартальна на працягу пяці гадоў. Намінаванне на стыпендыю адбываецца ананімна, камітэтам фонду. Лаўрэаты прэміі часцяком даведваюцца пра ўзнагароду толькі атрымаўшы вітальны тэлефонны званок. == Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура == Гл. [[:Катэгорыя:Лаўрэаты стыпендыі Мак-Артура]] == Спасылкі == * [http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.959463/k.9D7D/Fellows_Program.htm MacArthur Fellows Program website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081019214826/http://www.macfound.org/site/c.lkLXJ8MQKrH/b.959463/k.9D7D/Fellows_Program.htm |date=19 кастрычніка 2008 }}{{ref-en}} [[Катэгорыя:Стыпендыі]] [[Катэгорыя:Прэміі ў галіне мастацтваў]] 22v0msw9npw2yvbnnacjxalts80fy8m 0 161241 5181471 5166165 2026-08-15T13:17:25Z StarDeg 16311 /* Вядомыя носьбіты */ 5181471 wikitext text/x-wiki '''Фёдараў''' — прозвішча, утворанае ад імя [[Фёдар]]. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Фёдаравіч Фёдараў]] (1901—1989) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на [[Украіна|Украіне]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Двойчы [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Андрэй Андрэевіч Фёдараў]] (нар. 1949) — беларускі палітолаг. * [[Васіль Фёдаравіч Фёдараў]] (1892—1971) — рэжысёр, Народны артыст БССР (1955). Заслужаны дзеяч мастацтва Туркменістана (1939). * [[Іван Фёдараў]] — пачынальнік друкарскай справы ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. * '''Іван Міхайлавіч Фёдараў''' — сапраўднае прозвішча '''[[Янка Маўр|Янкі Маўра]]'''. * [[Ілья Мікітавіч Фёдараў]] — архітэктар, мастак. * [[Мікалай Ільіч Фёдараў]] (1925—2009) — вучоны ў галіне лясной [[Фітапаталогія|фітапаталогіі]] і [[Мікалогія|мікалогіі]]. * [[Мікалай Пятровіч Фёдараў]] (1915—1944) — удзельнік партызанскага руху ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Герой Савецкага Саюза. * [[Мікалай Фёдаравіч Фёдараў]] (1829—1903) — рускі філосаф, адзін з заснавальнікаў [[Рускі касмізм|рускага касмізму]]. * [[Oxxxymiron|Мірон Янавіч Фёдараў]] (нар. 1985) — расійскі рэп-выканаўца. * [[Міхаіл Альбертавіч Фёдараў]] (нар. 1991) — міністр абароны Украіны * [[Святаслаў Мікалаевіч Фёдараў]] — савецкі і расійскі ўрач-афтальмолаг. * [[Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў]] * [[Уладзімір Паўлавіч Фёдараў]] (1912 — ?) — беларускі і расійскі архітэктар. * [[Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў]] (1874—1966) — расійскі і савецкі канструктар зброі. * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў]] (1911—1994) — [[фізік]]-тэарэтык, [[Герой Сацыялістычнай працы]]. * [[Яўген Аляксандравіч Фёдараў]] (1897—1961) — пісьменнік. * [[Яўген Канстанцінавіч Фёдараў]] (1910—1981) — геафізік. Акадэмік АН СССР. Герой Савецкага Саюза (1938). * [[Яўген Пятровіч Фёдараў]] (1911—1993) — ваенны лётчык, двойчы Герой Савецкага Саюза. * [[Яўграф Сцяпанавіч Фёдараў]] (1853—1919) — расійскі геолаг, мінеролаг, петрограф. Адзін з заснавальнікаў структурнай крышталяграфіі. == Гл. таксама == * [[Фёдарава]] {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]] hg68zy5xlku0cc36bdjui8ezd2reukm 5181472 5181471 2026-08-15T13:18:30Z StarDeg 16311 5181472 wikitext text/x-wiki '''Фёдараў''' — прозвішча, утворанае ад імя [[Фёдар]]. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксей Фёдаравіч Фёдараў]] (1901—1989) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на [[Украіна|Украіне]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Двойчы [[Герой Савецкага Саюза]]. * [[Андрэй Андрэевіч Фёдараў]] (нар. 1949) — беларускі палітолаг. * [[Васіль Фёдаравіч Фёдараў]] (1892—1971) — рэжысёр, Народны артыст БССР (1955). Заслужаны дзеяч мастацтва Туркменістана (1939). * [[Іван Фёдараў]] — пачынальнік друкарскай справы ў [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржаве]]. * '''Іван Міхайлавіч Фёдараў''' — сапраўднае прозвішча '''[[Янка Маўр|Янкі Маўра]]'''. * [[Ілья Мікітавіч Фёдараў]] — архітэктар, мастак. * [[Мікалай Ільіч Фёдараў]] (1925—2009) — вучоны ў галіне лясной [[Фітапаталогія|фітапаталогіі]] і [[Мікалогія|мікалогіі]]. * [[Мікалай Пятровіч Фёдараў]] (1915—1944) — удзельнік партызанскага руху ў [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Герой Савецкага Саюза. * [[Мікалай Фёдаравіч Фёдараў]] (1829—1903) — рускі філосаф, адзін з заснавальнікаў [[Рускі касмізм|рускага касмізму]]. * [[Oxxxymiron|Мірон Янавіч Фёдараў]] (нар. 1985) — расійскі рэп-выканаўца. * [[Міхаіл Альбертавіч Фёдараў]] (нар. 1991) — міністр абароны Украіны * [[Святаслаў Мікалаевіч Фёдараў]] — савецкі і расійскі ўрач-афтальмолаг. * [[Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў]] (1939—2021) — савецкі і расійскі акцёр. * [[Уладзімір Паўлавіч Фёдараў]] (1912 — ?) — беларускі і расійскі архітэктар. * [[Уладзімір Рыгоравіч Фёдараў]] (1874—1966) — расійскі і савецкі канструктар зброі. * [[Фёдар Іванавіч Фёдараў]] (1911—1994) — [[фізік]]-тэарэтык, [[Герой Сацыялістычнай працы]]. * [[Яўген Аляксандравіч Фёдараў]] (1897—1961) — пісьменнік. * [[Яўген Канстанцінавіч Фёдараў]] (1910—1981) — геафізік. Акадэмік АН СССР. Герой Савецкага Саюза (1938). * [[Яўген Пятровіч Фёдараў]] (1911—1993) — ваенны лётчык, двойчы Герой Савецкага Саюза. * [[Яўграф Сцяпанавіч Фёдараў]] (1853—1919) — расійскі геолаг, мінеролаг, петрограф. Адзін з заснавальнікаў структурнай крышталяграфіі. == Гл. таксама == * [[Фёдарава]] {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]] 4rtyn39i4fgc9zkbyc8bk6twcp1jbb2 0 165873 5181622 4769180 2026-08-15T22:55:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181622 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мертэнс}} {{Асоба}} '''Станіслаў Адамавіч Мертэнс''' ({{lang-pl|Stanisław Mertens}}, партыйны псеўданім Стэфан Скульскі ({{lang-pl|Stefan Skulski}}); {{ДН|3|5|1892}}, [[Лодзь]] — [[21 верасня]] {{ДС|||1937}}, [[Масква]]) — камуністычны палітычны дзеяч [[Польшча|Польшчы]] і [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]]. == Біяграфія == Член партыі [[Сацыял-дэмакратыя Каралеўства Польскага і Літвы]] (СДКПіЛ) з 1909 года. Вёў рэвалюцыйную дзейнасць у [[Варшава|Варшаве]], Лодзі, [[Каліш]]ы. У 1913—1914 гадах зняволены ў турму. У 1918 годзе старшыня павятовага камітэта [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] і [[Усерасійская надзвычайная камісія па барацьбе з контррэвалюцыяй і сабатажам|ЧК]] у [[Мсціслаў|Мсціславе]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]]. Дэлегат [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б)Б]], на якім была абвешчана [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкая Беларусь]]. У 1919 годзе ў [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміі]], камандзір батальён, камісар брыгады. У 1920 годзе намеснік старшыні [[Смаленск]]ага губернскага выканаўчага камітэта і член губернскага выканаўчага камітэта РКП(б). Пазней у Часовым польскім рэвалюцыйным камітэце ў [[Беласток]]у, старшыня [[Навагрудак|Навагрудскага]] рэвалюцыйнага камітэта. Пасля другога абвяшчэння незалежнасці [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] (31 ліпеня 1920) у [[Менск]]у. У 1921 годзе [[НКУС БССР|народны камісар унутраных спраў]] і член калегіі [[Надзвычайная камісія БССР|ЧК Беларускай ССР]], член [[Цэнтральнае бюро КП(б)Б|ЦБ КП(б)Б]], член Прэзідыума [[Цэнтральны выканаўчы камітэт БССР|ЦВК БССР]]. Член [[Камуністычная партыя Польшчы|КПП]] з 1921 года, член [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]] з 1928 года. З канца 1921 года на нелегальнай рабоце ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. У 1922—1923 гадах узначальваў [[Лодзь|Лодзінскі]], Дамброўскі акруговыя камітэты КПП. Адзін з арганізатараў [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|КПЗБ]] і [[Менская школа КПЗБ|Менскай школы КПЗБ]]. У 1923—1925 гадах упаўнаважаны ЦК КПП пры [[Цэнтральны камітэт Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі|ЦК КПЗБ]]. У кастрычніку 1925 года зняволены польскімі ўладамі. У выніку абмену палітычнымі зняволеным са студзеня 1928 года ў [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]. Дэлегат IV—VII кангрэсаў [[Камуністычны інтэрнацыянал|Камінтэрна]]. Удзельнік I і II канферэнцый, II з’езда КПЗБ. Член ЦК КПП у 1923—1927 гадах і з 1931 года. Член Палітычнага бюро ЦК КПП у 1923—1925 гадах і ў 1935 годзе. Член [[Бюро ЦК КПЗБ]] і яго прадстаўнік пры [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]] у 1934—1935 гадах. Аўтар многіх дакументаў КПЗБ, брашур і артыкулаў. У 1935 годзе пад рэдакцыяй Станіслава Мертэнса выдадзены зборнік артыкулаў «Палітычныя партыі ў Польшчы, Заходняй Беларусі і Заходняй Украіне». Трапляў пад крытыку ў час [[Рэпрэсіі ў СССР|палітычных рэпрэсій у СССР]]. Арыштаваны 21 ліпеня 1937 года ў [[Масква|Маскве]], 21 верасня 1937 года Вярхоўнай калегіяй Вярхоўнага суда СССР асуджаны за «ўдзел у антысавецкай арганізацыі» да расстрэлу, прысуд выкананы ў той жа дзень<ref>{{Cite web|url=https://www.sakharov-center.ru/asfcd/martirolog/?t=page&id=13858|title=Скульский-Мертенс Станислав Адамович ::: Мартиролог: Жертвы политических репрессий, расстрелянные и захороненные в Москве и Московской области в период с 1918 по 1953 год|website=www.sakharov-center.ru|access-date=2024-04-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2654649|title=Списки жертв — Скульский-Мертенс Станислав Адамович|website=base.memo.ru|access-date=2024-04-14|archive-date=25 студзеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250125031317/https://base.memo.ru/person/show/2654649|url-status=dead}}</ref>. Крэміраваны ў крэматорыі на Данскіх могілках, прах пахаваны ананімна (цяпер магіла № 1 на Новых Данскіх могілках). Пасмяротна рэабілітаваны 12 лістапада 1955 года пастановай Ваеннай калегіі Вярхоўнага суда СССР. == Бібліяграфія == * Что такое профсоюзы: (краткий и популярный очерк профессионального движения) / С. А. Мертенс. — Минск : Государственное издательство Белоруссии, 1921 * Рабочая демократия и верхи и низы: (вместо тезисов по VI вопросу X Всероссийского съезда РКП и 4 съезда Коммунистической партии Белоруссии) / [Мертенс]. — Минск : Государственное издательство Социалистической Советской Республики Белоруссии, 1921 * Производственная пропаганда / С. А. Мертенс. - Минск : Государственное издательство Белоруссии, 1921 * Беспартийный блок сотрудничества с правительством («Санация») / С. Скульский. — Минск : Издательство Белорусской академии наук, 1935 * Беспартийный блок: Правящая партия пол. фашизма / С.Скульский. - 2-е изд., доп. — Мн. : Изд-во Бел. акад. наук, 1935 * Политические партии в Польше, Зап. Белоруссии и Зап. Украине / Бел. Акад. наук, Комис. по изучению Зап. Белоруссии. — Мн. : Изд-во Бел. Акад. наук, 1935<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://e-catalog.nlb.by/Search/Results?lookfor=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8D%D0%BD%D1%81&type=AllFields|title=Результаты поиска - Мертэнс|website=e-catalog.nlb.by|access-date=2024-04-14}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5|Мертэнс Станіслаў Адамавіч|[[Мікалай Сямёнавіч Арэхва|Мікалай Арэхва]], [[Уладзімір Фёдаравіч Ладысеў|Уладзімір Ладысеў]]|118}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мертэнс Станіслаў Адамавіч}} [[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Народныя камісары ўнутраных спраў БССР]] [[Катэгорыя:Члены Прэзідыума ЦВК БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПБ]] 4tqtw41wjpiq3y750u3ne1ykkwz9xwt 0 166972 5181823 5128294 2026-08-16T11:47:34Z Siliyiw 169172 5181823 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Язвіна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec = 33 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 45|lon_sec = 01 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шумілінскі |сельсавет = Светласельскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243039947 }} '''Я́звіна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Jazvina}}, {{lang-ru|Язвино}}) — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[Язвіна (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]-[[Полацк (станцыя)|Полацк]]. Уваходзіць у склад [[Светласельскі сельсавет|Светласельскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўлялася цэнтрам [[Язвінскі сельсавет (Шумілінскі раён)|Язвінскага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. == Геаграфія == За 10 кіламетраў на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], 30 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, на аўтадарозе Віцебск—Полацк, каля [[Мурожніцкае|Мурожніцкага возера]]. == Насельніцтва == * 489 жыхароў, 191 двароў (2003) == Інфраструктура == * Базавая школа * Бібліятэка і дом культуры * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла (1941–1944, 1964 гады), вул. Маладзёжная, 100 м на паўночны-захад ад перакрыжавання вуліцы з Язвінскім каналам — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000873}}. * Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]]. * За 1 км ад вёскі знаходзіцца [[Марозаўскі валун]]. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|18-1}} {{Светласельскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Язвіна| ]] n2qalcj9do9mzx562wl9ypchnx89cov 0 170394 5181490 5175554 2026-08-15T14:35:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181490 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Сакральнае збудаванне |Беларуская назва = Спаса–Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = 027-417 Полоцк, 04-11-2004.jpg |Подпіс выявы = Спаса–Праабражэнская царква станам на 2004 год |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|210Г000621}} |Краіна = [[Беларусь]] |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = [[Полацк]] |Канфесія = [[Руская праваслаўная царква]] |Епархія = [[Полацкая і Глыбоцкая епархія|Полацкая]] |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = [[Царква]] |Архітэктурны стыль = [[Полацкая школа дойлідства]] |Аўтар праекту = [[Іаан (полацкі дойлід)|Дойлід Іаан]] |Будаўнік = |Заснавальнік = [[Ефрасіння Полацкая]] |Першае згадванне = |Заснаванне = [[XII стагоддзе|XII ст.]] |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = 1161 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Прыбудоўкі = |Вядомыя насельнікі = Ефрасіння Полацкая |Рэліквіі = [[Крыж Ефрасінні Полацкай]] |Плябан = |Стан = Дзейнічае |На карце = |Пазіцыя подпісу на карце = |Сайт = |Commons = }} '''Спа́са-Праабражэ́нская царква́''', '''Спа́са-Ефрасі́ннеўская царква́''', або проста '''Спа́ская царква́''' — праваслаўнае сакральнае збудаванне ў [[Полацк]]у, узведзенае ў [[XII стагоддзе|XII стагоддзі]] і часткова перабудаванае ў XVII—XIX стагоддзях, калі была зменена канструкцыя даху і форма [[купал]]а. Найбольш захаваны помнік [[Полацкая школа дойлідства|полацкай школы дойлідства]] і адзіны цалкам захаваны храм дамангольскага перыяду на тэрыторыі Беларусі<ref name="nn2025">{{cite web |url=https://nashaniva.com/359643 |title=Навукоўцы расказалі пра складанасці і правакацыі пры рэстаўрацыі найстарэйшага храма Беларусі |publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]] |date=29 студзеня 2025 |lang=be |accessdate=1 мая 2026}}</ref>. Аб’ект [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага спісу гістарычна-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь]]. Знаходзіцца ў цэнтры комплексу [[Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|Спаса-Ефрасіннеўскага манастыра]]. == Гісторыя == На просьбу княжны-чарніцы [[Ефрасіння Полацкая|Ефрасінні (Прадславы)]] полацкі епіскап вызначыў ёй для жыцця Сяльцо паблізу Полацка, з [[Храм-пахавальня полацкіх епіскапаў|царквой-пахавальняй]], «дзе ж брація наша ляжы, перад намі быўшая епіскапамі». З «[[Жыціе Ефрасінні Полацкай|Жыція Ефрасінні Полацкай]]» некаторыя даследчыкі дапускаюць, што Ефрасіння магла пачаць будаўніцтва ў 1128—1129 гадах з блаславення епіскапа [[Міна (епіскап полацкі)|Міны]]. {{Цытата|І так пачалі прабываць у манастыры. І па гэтым блажэнная Ефрасіння заклала царкву каменную Св. Спаса.{{арыгінальны тэкст|orv|И тако начаста пребывати в монастыри. И по сему блаженная Ефросиния заложи церковь каменну Св. Спаса.}}}} [[Файл:Пячаць Ефрасінні Полацкай з Полацка, выява Хрыста.jpg|злева|міні|[[Пячатка Ефрасінні Полацкай з Полацка|Пячатка Ефрасінні Полацкай]] з выявай Ісуса Хрыста, знойдзеная ў 2015 годзе пры раскопках каля сцен Спаскай царквы.]] Магчыма, царкву асвяціў паміж 1133 годам і пачаткам 1140-х гадоў епіскап [[Ілія (полацкі епіскап)|Ілія]], які ў гэты час (да 1145 года) займаў полацкую кафедру. Паводле іншых меркаванняў, царкву мог асвяціць пераемнік епіскапа Іліі [[Казьма (полацкі епіскап)|Казьма]], які быў полацкім епіскапам з 1143 па 1166 гады<ref name="kulahin165">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 165.</ref>. Аўтар «Жыція» апісвае гэту падзею наступным чынам: {{Цытата|Прападобная Ефрасіння, убачыўшы завершаную царкву, узрадавалася, і было асвячэнне яе — вялікая радасць усім хрысціянам; і сабраўшыся князі і дужыя муры, інакі і інакіні і простыя людзі і была ўрачыстасць вялікая і святкавалі шмат дзён.{{арыгінальны тэкст|orv|Преподобная Ефросиния видевше совершенну церковь, возрадовася, и бысть священие ей — велия радость всем христьяном; и собравшися князи и сильнии мужие, иноки и инокиня и простии людие и бысть торжество велие и праздноваша многия дни.}}}} Царкву за 30 тыдняў пабудаваў полацкі дойлід [[Іаан (полацкі дойлід)|Іаан]] («муж нарачыты імем Іаан, прыстаўнік над дзелацелямі царкоўнымі», то-бок кіраўнік арцелі будаўнікоў) на заказ ігуменні Ефрасінні. Падчас [[Лівонская вайна|Лівонскай вайны]] (1558—1583) Спаскі манастыр моцна пацярпеў. У 1563—1580 гадах Полацк быў пад уладай [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], вялікі князь маскоўскі [[Іван IV Васілевіч|Івана Васілевіч]] вярнуў у манастыр Крыж Ефрасінні, імаверна, праведзены рамонтныя работы. Імаверна, менавіта тады зроблена новая кроквавая сістэма пад чатырохсхільны дах замест першапачатковага пазакамарнага пакрыцця. Гнёзды ад дыяганальных кроквавых ног высеклі ў сценах барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Połacak. Полацак (S. Pachałaviecki, 1579). Спаская царква.jpg|злева|міні|Царква на малюнку аблогі Полацка войскамі Стэфана Баторыя ў 1579 года, створаным Станіславам Пахалавецкім.]] Першыя іканаграфічныя выявы храма звонку (калі не лічыць кцітарскай фрэскі) фіксуюць на гравюрах і малюнках сакратара і картографа [[Станіслаў Пахалавецкі|Станіслава Пахалавецкага]] часоў [[Аблога Полацка (1579)|аблогі Полацка]] войскамі [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] ў 1579 годзе. Выявы даволі ўмоўныя і супярэчлівыя: на адным рысунку дах паказаны ўжо скатным, а на гравюры — пазакамарным{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. У 1580 годзе кароль і вялікі князь Стэфан Баторый перадаў будынкі запусцелага манастыра [[Полацкі езуіцкі калегіум|Полацкаму езуіцкаму калегіуму]]. Тэрыторыя манастыра была ператворана ў загарадную вілу для адпачынку полацкіх езуітаў. Законнікі аднавілі зруйнаваную царкву і, што адметна, пакінулі ёй стары праваслаўны тытул — Панскага Перамянення{{sfn|Гліннік|2003|с=66}}. Менавіта ў канцы ХVI — пачатку ХVII стагоддзя старая пазакамарная сістэма перакрыццяў была заменена на [[вальмавы дах]] з дахоўкі. Аб тым, што ў XVII стагоддзі адноўленая езуітамі святыня амаль не выкарыстоўвалася, сведчаць шматлікія хуліганскія [[графіці]], пакінутыя на ўнутраных сценах тагачаснымі полацкімі шкалярамі{{sfn|Гліннік|2003|с=67—68}}. У [[Вайна Расіі з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Трынаццацігадовую вайну]] (1654—1667) пасля чарговага захопу Полацка маскоўскім войскам у 1656 годзе пасля буйнога рамонту Спаса-Праабражэнскую царкву паўторна асвяцілі як праваслаўную ў прысутнасці цара [[Аляксей Міхайлавіч|Аляксея Міхайлавіча]]. У гэты перыяд на заходнім фасадзе былі збудаваны скляпенні буйной крытай паперці, а на хорах быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам{{sfn|Лалазараў|2025|с=7—8}}. [[Файл:Połacak, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Эўфрасіньня Полацкая (1600). Спаская царква.jpg|міні|Царква на спісе з абраза Ефрасінні Полацкай. Канец XVII стагоддзя]] Пасля вызвалення горада ў 1667 годзе царква зноў перайшла ва ўладанне езуітаў, якія выкарыстоўвалі будынак як [[Касцёл (будынак)|касцёл]] («касцёльчык у Спасе»). Ордэн праводзіў аднаўленчыя работы паміж 1728 і 1734 гадамі, а ў 1786 годзе святыню зноў рамантавалі з ініцыятывы рэктара [[Францішак Караў|Францішка Карэў]]{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. На мяжы XVII—XVIII стагоддзяў дах над храмам пакрылі [[дахоўка]]й, а пад будынкам стварылі скляпеністую [[Крыпта|крыпту]] з вонкавым уваходам з паўднёвага боку для пахавання генералаў ордэна. На шматлікіх спісах страчанага абраза канца XVII — пачатку XVIII стагоддзя з выявай Ефрасінні Полацкай царква паказана ўжо з [[Купал-цыбуліна|цыбулепадобным купалам]] і цалкам без першапачатковых галерэй{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. === Пад уладай Расійскай імперыі === У 1800—1803 гадах будынак грунтоўна рэканструяваў прафесар архітэктуры [[Езуіты|езуіт]] [[Войцех Абрампольскі]], дадаўшы элементы ранняга [[класіцызм]]у. Да заходняга фасада быў прыбудаваны чатырохкалонны порцік на высокім стылабаце з класічным трохвугольным франтонам, у якім мясцілася невялікая званіца{{sfn|Лалазараў|2025|с=8}}. Перабудаваная царква выконвала ролю своеасаблівага «антычнага храма» ў рэгулярным парку загарадняй езуіцкай вілы і служыла не столькі касцёлам, колькі сцэнічнай дэкарацыяй для школьных тэатральных пастановак. Набажэнствы тут правілі ўсяго некалькі разоў на год, а для мясцовых сялян — толькі па нядзелях і святах{{sfn|Гліннік|2003|с=68}}. [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 1812) (cropped).jpg|злева|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Фрагмент падрыхтоўчага малюнка да карціны Першай Полацкай бітвы. 17-18 жніўня 1812 г.]] [[Файл:Połacak, Spas. Полацак, Спас (W. Kobell, 18.08.1812).jpg|міні|[[Вільгельм фон Кобель]]. Карціна Першай Полацкай бітвы. 1812 г.]] Падчас [[Айчынная вайна 1812 года|вайны 1812 года]] царква моцна пацярпела, але неўзабаве яе аднавілі. Стан будынка ў той перыяд зафіксаваны на карцінах мастакоў [[Вільгельм фон Кобель|Вільгельма фон Кобеля]] і [[С. Кох|С. Коха]], прысвечаных [[Першая Полацкая бітва|бітве за Полацк]]: на іх бачны высокі барабан храма з дадатковым ліхтаром на ім, чатырохсхільны дах (пакрыццё якога ўсё яшчэ было з дахоўкі) і званіца над заходнім фасадам{{sfn|Лалазараў|2025|с=8—9}}. Падчас нападу французаў згарэў гістарычны алтарны абраз Панскага Перамянення, таму пасля вайны ў касцёле часова паставілі алтар з абразом Св. Тадэвуша{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Інвентары таго часу фіксуюць гэтыя змены: {{Цытата|Франтон касцёлка з чатырма калонамі, над каторымі малая мураваная вежачка з касцёльным званочкам. Па баках франтона дзве малыя жалезныя піраміды і дзве вазы, абітыя жалезнай бляхай, купал таксама бляшаны, дах жа касцёльны пакрывае дахоўка. У сярэдзіне ва ўсім касцёле старадаўняе маляванне на сценах і на шасці падпіраючых хоры і купал калонах.}} [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (1833).jpg|міні|Абмерны чарцёж галоўнага фасада царквы, выкананы губернскім архітэктарам [[Аляксандр Сяргеевіч Бусырскі|Аляксандрам Бусырскім]] у 1833 г.]] У 1819 годзе езуіты рыхтаваліся маштабна перабудаваць святыню «не ў ранейшым выглядзе», аднак у 1820 годзе [[Скасаванне ордэна езуітаў|ордэн быў скасаваны]] і гэтыя планы не ажыццявіліся{{sfn|Гліннік|2003|с=67}}. Будынак перайшоў да [[Ордэн піяраў|піяраў]], а ў 1832 годзе расійскія ўлады перадалі царкву [[Руская праваслаўная царква|Маскоўскаму патрыярхату]]. У тым жа 1832 годзе пад кіраўніцтвам архітэктара італьянскага паходжання [[А. Порта|А. Порты]] пачалася перабудова храма для надання яму «праваслаўнага выгляду». Порта выдаліў цэнтральную вежачку і каталіцкія пінаклі з франтона, адрамантаваў кроквавую сістэму і цалкам перабудаваў латэрну і крыж на купале. У 1833 годзе губернскі архітэктар [[А. Бусырскі]] выканаў абмеры і склаў праект перабудовы (ён памылкова прыняў порцік за гістарычную прыбудову), але гэты праект быў адхілены{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. [[Файл:Transfiguration Church in Polotsk reconstruction project by Lukin (1833).jpg|злева|міні|Праект перабудовы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, выкананы памочнікам архітэктара Будаўнічага камітэта К. Лукіным у 1833 годзе. ]] У жніўні 1833 года быў зацверджаны праект памочніка архітэктара Будаўнічага камітэта [[К. Лукін|К. Лукіна]], закліканы яшчэ больш падкрэсліць «праваслаўную старажытнасць». Паводле яго задумы калоны порціка былі разабраны і заменены паўкалонамі, на фасадзе ў тынкоўцы былі зноўку выяўлены закамары, а форма главы была зменена на лукавічную, пры гэтым архітэктар пакінуў схільны дах. Замест лёгкай каменнай званіцы ў франтоне ў 1834 годзе каля паўднёвага фасада збудавалі асобную драўляную званіцу, пазней замененую на мураваную. Перад храмам быў пабудаваны невялікі прытвор з кілепадобным завяршэннем даху<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=12}}. Асвячэнне «добралепа адрамантаванага Спасавага храма» адбылося 30 ліпеня 1839 года/ Рамонты канца XIX — пачатку XX стагоддзя вырашалі пераважна тэхнічныя задачы і практычна не змянілі знешні выгляд царквы. === XX стагоддзе === У час [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і [[Кастрычніцкая рэвалюцыя на Беларусі|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] храм моцна пацярпеў{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. У 1918 годзе савецкія ўлады закрылі манастыр, і будынак працяглы час выкарыстоўваўся не па прызначэнні. Чарговы рамонт пачаўся толькі ў 1940-х гадах, але быў перапынены [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]]. Сваю дзейнасць як культавая ўстанова царква аднавіла [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|падчас акупацыі]] ў 1943 годзе, а ў 1990 годзе перайшла ў склад [[Беларуская праваслаўная царква|Беларускага экзархату]] Маскоўскага патрыярхату{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}.<gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Старыя выявы Спаса–Праабражэнскай царквы"> Файл:Połacak (1849).jpg|Да надбудовы купала-цыбуліны. Мастак {{nowrap|[[Юзаф Азямблоўскі|Ю. Азямблоўскі]],}} 1849 г. Файл:Połacak, Spaskaja carkva. Полацак, Спаская царква (A. Sapunoŭ, XIX).jpg|Да і пасля надбудовы купала-цыбуліны. Абмеры {{nowrap|[[Аляксей Парфёнавіч Сапуноў|А. Сапунова]],}} XIX ст. </gallery> <gallery widths="150" heights="150" perrow="4" caption="Царква пасля надбудовы купала-цыбуліны"> Выява:Convent of Saint Euphrosyne in Połacak.jpg|З кнігі А. Сапунова «Заходняя Дзвіна», 1865 г. Выява:Połacak (1866).jpg|Мастак {{nowrap|[[Іван Трутнеў|І. Трутнеў]],}} 1866 г. Выява:Połacak,_Spaskaja_carkva._Полацак,_Спаская_царква_(XIX).jpg|Невядомы мастак, 2-я палова XIX ст. Выява:Spaski manastyr. Спаскі манастыр (1912).jpg|Здымак [[Сяргей Міхайлавіч Пракудзін-Горскі|С. Пракудзіна-Горскага]], 1912 г. </gallery> == Архітэктура == [[Файл:Собор Спасо-Евфросиньевского монастыря.jpg|thumb|227px|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы з дыяганальнымі какошнікамі паводле Паўлінава / Рапапорта-Штэндэра, якая сёння лічыцца памылковай.]] Царква з’яўляецца выдатным помнікам Полацкай школы дойлідства. Дойлід Іаан імкнуўся стварыць урачысты архітэктурны вежападобны манумент, помнік-рэквіем<ref name="kulahin165"/>. Храм атрымаў вельмі выразнае кампазіцыйнае рашэнне. Гэта быў выцягнуты ў плане [[Крыжова-купальны храм|крыжова-купальны]] трохнефны шасцістоўпны аб’ём (даўжыня без [[Апсіда|апсіды]] 14,4 м, з апсідай 18,2 м, шырыня 9,8 м, таўшчыня сцен 1,24—1,8 м). У плане сабор мае амаль [[базіліка]]льную выцягнутасць прапорцый па восі ўсход — захад, што таксама характэрна і для іншых заходнерускіх храмаў XII стагоддзя, такіх як [[Дабравешчанская царква (Віцебск)|Дабравешчанская царква]] ў [[Віцебск]]у і [[Барысаглебская царква (Полацк)|Барысаглебская царква]] [[Бельчыцкі Барысаглебскі манастыр|Бельчыцкага манастыра]] ў Полацку. Гэта дазваляе гаварыць пра фарміраванне ў гэты перыяд у Полацкіх зямлях сваёй архітэктурнай традыцыі, а, магчыма, і пра прыналежнасць гэтых храмаў да адной будаўнічай арцелі<ref name="Page3">[http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html Спаса-Праабражэнская царква XII ст.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140812104752/http://polotsk.museum.by/files/freski/Page3.html |date=12 жніўня 2014 }}</ref>. [[Файл:Połacak, Spas, Spaskaja. Полацак, Спас, Спаская (I. Chozieraŭ, 1927).jpg|злева|міні|Рэканструкцыя пачатковага выгляду царквы паводле Мікалая Брунова. Каля 1927 года]] Доўгі час у навуковай супольнасці існавалі розныя графічныя версіі першапачатковага выгляду храма (свае рэканструкцыі прапаноўвалі [[Андрэй Міхайлавіч Паўлінаў|А. Паўлінаў]], [[Аляксей Іванавіч Някрасаў|А. Някрасаў]], [[Мікалай Іванавіч Бруноў|М. Бруноў]], [[Іван Мацвеевіч Хозераў|І. Хозераў]]). Пазней найбольш распаўсюджанай стала версія [[П. А. Рапапорт|П. Рапапорта]] і [[Рыгор Міхайлавіч Штэндэр|Г. Штэндэра]], у якой яны ўключылі ў графічную рэканструкцыю так званыя дыяганальныя какошнікі ў аснаванні барабана{{sfn|Лалазараў|2025|с=16—17}}. Аднак сучасныя даследаванні навукоўцаў з Эрмітажа ([[Яўген Мікалаевіч Торшын|Я. Торшына]] і [[Пётр Леанідавіч Зыкаў|П. Зыкава]]) абверглі гэтую гіпотэзу, даказаўшы, што адбіткі на сценах належалі не каменным дыяганальным какошнікам, а драўляным канструкцыям — невялікім участкам першапачатковага даху{{sfn|Лалазараў|2025|с=19}}. Лічылася, што захаваны аб’ём храма з’яўляецца першапачатковым, аднак падчас археалагічных даследаванняў 2015 года (пад кіраўніцтвам Я. Торшына і [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|А. Іаанісяна]]) былі выяўлены галерэі XII стагоддзя і экзанартэкс, што цалкам змяніла ранейшыя ўяўленні пра гістарычны выгляд будынка<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=25—26}}. Страчаныя галерэі вакол храма сёння пазначаны адрозным брукам. === Канструктыўныя асаблівасці і дэфармацыі === Паводле археалагічных даследаванняў П. А. Рапапорта, падмуркі храма былі закладзены на шчыльны мацерыковы пясок пасля таго, як будаўнікі прарэзалі лінзу чырвонай гліны таўшчынёй каля 1 метра. Самі падмуркі былі складзены з камянёў насуха, без выкарыстання вапнавага раствору{{sfn|Рапапорт|1994|с=68, 104}}. Сцены сабора выкладзены з [[Плінфа|плінфы]] ў традыцыйнай тэхніцы [[Муроўка са схаваным радам|муроўкі «са схаваным радам»]]. Пры гэтым дойлід Іаан прымяніў спецыфічны полацкі прыём: ён цалкам адмовіўся ад выкарыстання гарызантальных палос з неапрацаванага каменя на фасадах (камяні ішлі толькі ў забутоўку). Сам водступ схаванага рада плінфы ад плоскасці фасада быў мінімальным і складаў усяго 1—2 см{{sfn|Рапапорт|1994|с=75}}<ref name="ReferenceA">Лазука Б. А. Гісторыя беларускага мастацтва (у двух тамах). Том І. Мінск, «Беларусь», 2007, ст.39-40</ref>. Цэнтральны [[неф]] храма з усходу завяршаўся паўкруглай апсідай. Бакавыя паўднёвы і паўночны фасады падзяляюцца [[Пілястра|пілястрамі]] з паўкалонамі. Архітэктарам былі выкарыстаны кілепадобныя [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]], выкананыя з бітай цэглы на багатым растворы. Яны забяспечвалі паступовы пераход да кубічнага пастамента-асновы для барабана і купала. Вынікам пазнейшай перабудовы XIX стагоддзя стала замена закамарнага пакрыцця двухсхільным насценным<ref name="kulahin166">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 166.</ref>. Першапачатковы дэкор барабана складаўся з некалькіх элементаў: над вокнамі былі ўладкаваны выступаючыя броўкі з цаглінамі-зубчыкамі, якія змыкаліся над плоскімі лапаткамі ў прасценках, утвараючы своеасаблівы пояс; вышэй размяшчаўся аркатурны пояс са спецыяльна вырабленых лекальных плінфаў; яшчэ вышэй — два рады парэбрыка і завяршальны аркатурны карніз. Гэтыя элементы захавалі сляды рознакаляровых афарбовак, нанесеных на першапачатковы тынковачны слой, напрыклад, пояс [[меандр]]а быў адкрытым і неатынкаваным, але падфарбаваным чырвонай [[вохра]]й{{sfn|Лалазараў|2025|с=30—33}}. Як паказалі сучасныя інжынерныя даследаванні, асноўныя дэфармацыі і расколіны вонкавых сцен узніклі не праз з’яўленне новага даху ў XVI стагоддзі, а ў працэсе будаўніцтва [[Крыпта|крыпты]] ў пачатку XVIII стагоддзя. З-за гэтага ўмяшання апорныя слупы храма аселі (два з іх праселі настолькі, што цалкам выключыліся з працы), і нагрузка перайшла на вонкавыя сцены, якія адразу пайшлі буйнымі трэшчынамі. Будаўнікі XVIII стагоддзя вымушаны былі закласці цэглай усе аркасольныя нішы ў інтэр’еры для стабілізацыі канструкцыі. Акрамя таго, два ўваходы ў крыпту пад нартэксам, размешчаныя адзін насупраць аднаго, запатрабавалі разборкі падмуркаў, што практычна раскалола будынак на дзве асобныя часткі, якія пачалі «жыць сваім жыццём»<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. == Інтэр’ер == Унутраная прастора падзяляецца шасцю масіўнымі апорнымі слупамі на тры нефы, бакавыя з якіх вузейшыя і завяршаюцца паўкруглымі [[Эксэдра|эксэдрамі]] ў тоўшчы ўсходняй сцяны. Унікальны прыклад выкарыстання дрэва ў апорных канструкцыях будынка адзначаны ў падкупальных слупах сабора. Дзве заходнія пары слупоў маюць унізе васьміграннае сячэнне, над якім размешчаны невысокія цыліндрычныя паясы. Вышэй за іх у якасці пераходу да арак у муроўку ўстаўлены квадратныя пліты таўшчынёй каля 16 см, якія выкананы з вельмі шчыльнага цёмна-карычневага дрэва (маранага [[дуб]]а){{sfn|Рапапорт|1994|с=139}}. [[Файл:Połacak, Spas, Eŭfrasińnia Połackaja. Полацак, Спас, Эўфрасіньня Полацкая (I. Trutnev, 1866).jpg|міні|Келля Ефрасінні Полацкай на малюнку [[Іван Трутнеў|Івана Трутнева]]. 1866]] Кампазіцыя плану характарызуецца рытмічным падзелам унутранай прасторы: шырокі прытвор, потым вузкі [[нартэкс]], далей зноў шырокая малітоўная зала і, нарэшце, вузкая апсіда. Прытвор адмяжоўваецца ад малітоўнай залы трыма невысокімі аркамі, над якімі размяшчаюцца [[хоры]]. Па іх баках размешчаны дзве маленькія крыжападобныя ў плане [[Келля|келлі]], адна з якіх (справа ад уваходу), паводле падання, прызначалася для Ефрасінні Полацкай, другая — для яе сястры Еўпраксіі. У 1656 годзе ў паўднёвым кампартыменце хораў быў уладкаваны прыдзельны храм з цябловым [[іканастас]]ам, а ў паўночным — пабудавана печ (дзеля вываду дымахода над дахам давялося разабраць першапачатковае скляпенне). Падчас сучасных рэстаўрацыйных работ у келлі на другім паверсе былі зроблены ўчасткі са шкляной падлогай, якія дэманструюць гістарычныя растворныя падлогі XII стагоддзя з элементамі роспісу. Сучасная драўляная падлога асноўнай залы зроблена з лістоўніцы на тым жа ўзроўні, што і раней (яна знаходзіцца на 60—65 см вышэй за гістарычны ўзровень, паколькі апусціцца ніжэй тэхнічна немагчыма), аднак праз шкляныя ўстаўкі можна пабачыць рэшткі падлогі XII стагоддзя ў алтарнай частцы і глыбіню апорных слупоў<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=28}}. Пад царквой размешчана скляпеністая крыпта, пабудаваная на мяжы XVII—XVIII стагоддзяў. === Роспісы === [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 01.jpg|thumb|злева|Кцітарская фрэска з фігурай Ефрасінні, якая падносіць храм Збавіцелю.]] Асаблівую гістарычна-мастацкую каштоўнасць маюць [[фрэска]]выя роспісы XII стагоддзя. Гэта ўнікальны твор манументальнага мастацтва сусветнай значнасці. Старажытныя фрэскі таксама ўпрыгожвалі вонкавую паўднёвую сцяну, аднак яны не зберагліся<ref>{{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} С. 400.</ref>. Адно з найважнейшых адкрыццяў адбылося ў 1999 годзе ў келлі прападобнай Ефрасінні ў паўднёвым прытворы на хорах, дзе мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]] выявіў кцітарскую фрэску з выявай самой Ефрасінні Полацкай. На ёй святая трымае ў руках мадэль храма — пазнавальны аднакупальны будынак з двума радамі какошнікаў і закамарамі трохлопасцевай формы з кілепадобнымі завяршэннямі, што дазволіла дакладна ўявіць яго першапачатковы выгляд<ref name="nn2025" />{{sfn|Лалазараў|2025|с=6}}. [[Файл:Роспісы Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку 02.jpg|thumb|Роспіс барабана царквы]] У XXI стагоддзі ў інтэр’ерах храма па адмысловай методыцы расійскіх і беларускіх спецыялістаў пад кіраўніцтвам расійскага мастацтвазнаўца [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|У. Сараб’янава]] са сцен быў цалкам зняты больш позні алейны жывапіс XIX стагоддзя, які быў перанесены на цвёрдую аснову і цяпер экспануецца ў [[Полацкая мастацкая галерэя|Полацкай мастацкай галерэі]]. Гэта дазволіла раскрыць амаль 1000 квадратных метраў аўтэнтычных фрэсак XII стагоддзя, што складае каля 90 % ад першапачатковай плошчы роспісу. Па ўзроўні захаванасці праграмы роспісу полацкі храм не мае аналагаў сярод сакральных збудаванняў дамангольскага перыяду ва Усходняй Еўропе<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=21}}. У верасні 2011 года была раскрыта фрэска з выявамі святых князёў-пакутнікаў [[Барыс і Глеб|Барыса і Глеба]], і святога чэшскага князя [[Святы Вацлаў|Вацлава]]<ref>{{артыкул|аўтар=[[Аляксандр Хітроў]], [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|БелТА]].|загаловак=Сенсацыйныя адкрыцці|спасылка=http://old.zviazda.by/ru/archive/article.php?id=85515|выданне=Звязда|тып=газета|год=7 верасня 2011|нумар=[http://old.zviazda.by/ru/archive/?idate=2011-09-07 170 (27033)]|старонкі=[http://old.zviazda.by/a2ttachments/85523/7ver-2.indd.pdf 2]|issn=1990-763x}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Збавіцель. Пакліканне Закхея. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Збаўца. Пакліканне Закхея Богамаці. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Маці Божая Архангел Гаўрыіл. Дабравешчанне. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Арханёл Гаўрыіл Апосталы. Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Апосталы Уваход Гасподні ў Іерусалім. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Уваход Гасподні ў Іерусалім|Уваход Гасподні ў Ерусалім]] Прарок Іезекіль (?). Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прарок [[Езекііль|Езекіль]] (?) Збіванне немаўлятаў. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.JPG|[[Збіванне немаўлятаў]] Вылячэнне пракажонага. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Вылячэнне пракажонага]] Святая Еўхарыстыя. Прычашчэнне віном. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Святая Еўхарыстыя Царыца Саўская. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Царыца Саўская]] Прп. Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам. Полацк.jpg|Прападобная Ефрасіння Александрыйская гутарыць з бацькам Сцэна жыція святой Еўфрасінні Александрыйскай. Бацька. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Сцэна жыція святой Ефрасінні Александрыйскай Свяшчэннамучанік Кіпрыян, епіскап Карфагенскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|[[Святы Кіпрыян|Святы мучанік Кіпрыян]] Прп. Макарый. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны Макарый Прп. Павел Фівейскі. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Прападобны [[Павел Фівейскі]] Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Праведны Сімяон Богапрыемец і прарочыца Ганна Невядомая святая. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая святая Невядомая прападобная. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Невядомая прападобная Выява святой пакутніцы.JPG|Невядомая святая мучаніца Дэісус. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку.jpg|Дэісус </gallery> === Рэліквіі === [[Файл:Kryž Eŭfrasińni Połackaj. Крыж Эўфрасіньні Полацкай (1890).jpg|міні|Выява [[Крыж Ефрасінні Полацкай|крыжа]] [[Крыж Ефрасінні Полацкай|Ефрасінні Полацкай]] з выдання «Белоруссия и Литва», 1889]] У царкве захоўваўся [[Крыж Ефрасінні Полацкай|напрастольны крыж]], зроблены ў 1161 годзе. Разам з цудоўным абразом «Маці Божая Эфеская-Карсунская» крыж забраў маскоўскі гаспадар [[Аляксей Міхайлавіч]] у паход на [[Рыга|Рыгу]] ў 1656—1667 гадах (крыж вярнулі ў манастыр у 1659 годзе, абраз вывезлі ў [[Масква|Маскву]])<ref name="kulahin167">{{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі, 2001}} С. 167.</ref>. == Сучаснасць і гісторыя рэстаўрацыі == У пасляваенны перыяд, паміж 1946 і 1949 гадамі, храм даследаваў архітэктар [[Яўген Ашчэпкаў]], які ўпершыню выявіў контуры надпартальнай нішы на паўднёвым фасадзе, першапачатковае акно на апсідзе, а таксама ссечаныя [[Броўка (архітэктура)|броўкі]] з кілепадобнымі завяршэннямі над вокнамі ніжняга яруса{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. Аднак падчас наступнага рамонту будынак быў моцна атынкаваны цэментам, што ў далейшым нанесла катастрафічную шкоду помніку<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=16}}. З сярэдзіны 1990-х гадоў (і на працягу амаль 15 гадоў) даследаванне і рэстаўрацыю храма праводзіў беларускі мастак-рэстаўратар [[Уладзімір Ракіцкі]], які працаваў ва ўмовах мінімальнага фінансавання з прыцягненнем валанцёраў. Менавіта ён у 1999 годзе знайшоў кцітарскую фрэску на хорах. Таксама Ракіцкі зрабіў выдатнае адкрыццё ў паддашкавай прасторы будынка: разабраўшы папярочную цагляную сцяну XVIII стагоддзя на гарышчы, ён выявіў выдатна захаваныя арыгінальныя [[Закамара|закамары]] і [[Какошнік (архітэктура)|какошнікі]] барабана XII стагоддзя. На аснове сваіх знаходак Ракіцкі распрацаваў праект поўнага аднаўлення аблічча храма на XII стагоддзе і стварыў макет, які сёння захоўваецца ў галерэі Полацка. Падчас працы ён таксама заклаў серыю зандажоў на фасадах, раскрыўшы фрагменты дэкору і роспісаў над парталам. Аднак пазней у яго адбыўся канфлікт з духоўнымі ўладамі манастыра, і яго адхілілі ад працы, а адкрытыя ім зандажы заставаліся неабароненымі ад ападкаў на працягу пяці гадоў, пакуль іх проста не затынкавалі<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=18}}. Навуковым кіраўніком аб’екта ў гэты час таксама выступаў [[Генадзь Аляксандравіч Лаўрэцкі|Генадзь Лаўрэцкі]], які з’яўляўся прыхільнікам захавання выгляду будынка, набытага ў XIX стагоддзі<ref>''Людміла Дрык''.[http://www.poiskturov.by/cgi-bin/newspaper.cgi?t=text&id=2069 Журналісты за гістарычную спадчыну]{{Недаступная спасылка}} // «Туризм и отдых» № 32, 2007.</ref>. [[Файл:Полацк. Спаса-Праабражэнская царква, Полацк.jpg|злева|міні|Выгляд Спаса-Праабражэнскай царквы у 2014 годзе пасля замены купала.]] У 2007 годзе свецкія і духоўныя ўлады дэмантавалі надбудаваны ў Расійскай імперыі драўляны [[Купал-цыбуліна|купал-цыбуліну]] і ўсталявалі новы, зроблены ў Расіі і пакрыты [[Нітрыт тытану|нітрытам тытану]], матэрыялам, які не выкарыстоўваецца ў прафесійнай рэстаўрацыі. Працы былі праведзены без паўнавартаснага праекта, а толькі паводле канструктыўных чарцяжоў. Супраць гэтага ўмяшання выказваліся найбольш аўтарытэтныя навукоўцы, а праз павелічэнне вагі канструкцыі пачалося разбурэнне скляпенняў і муроў царквы<ref>{{cite web | author = Буховецкий А., Буховецкий А., Закревский Е. | url = http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | title = Спасите белорусскую святыню | publisher =[http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/ Краевед-исследователь Полоцкой земли] | date = 2 чэрвеня 2012 | access-date = 6 жніўня 2013 | archive-date = 5 сакавіка 2016 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305001232/http://kraeved.ihb.by/index.php/ru/eto-interesno/47-bukhovetskij-aleksej-gennadevich/93-spasite-belorusskuyu-svyatynyu | url-status = dead }}</ref>. З гэтай прычыны [[ЮНЕСКА]] адмовіла Беларусі ва ўключэнні царквы ў спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]]<ref>''[[Глеб Лабадзенка]]''.[http://www.zvyazda.minsk.by/ru/issue/article.php?id=76912 У Нясвіжы на знаку ЮНЕСКА зрабілі памылку ў слове… ЮНЕСКА!]{{Недаступная спасылка}} // «[[Звязда]]» № 59 (26923), 31 сакавіка 2011.</ref>. У 2013 годзе інстытут «[[Белрэстаўрацыя]]» пад кіраўніцтвам архітэктара [[Дзмітрый Бубноўскі|Дзмітрыя Бубноўскага]] прадставіў радыкальны праект, які прапаноўваў выдаліць усе пазнейшыя надбудовы і значна пашырыць храм за кошт новых прыбудоў. Гэты праект выклікаў абурэнне расійскіх і беларускіх спецыялістаў і на выязным рэстаўрацыйным савеце ў 2015 годзе быў адхілены. На рашэнне паўплывалі ў тым ліку археалагічныя знаходкі 2015 года, якія даказалі яго гістарычную неадпаведнасць. Тым не менш макет Бубноўскага быў выраблены і дагэтуль экспануецца на тэрыторыі манастыра<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=24—25}}. Для прафесійнага раскрыцця фрэсак была запрошана каманда маскоўскіх рэстаўратараў на чале з [[Уладзімір Дзмітрыевіч Сараб’янаў|Уладзімірам Сараб’янавым]], да якой далучыліся беларускія калегі. Пасля смерці Сараб’янава ў 2015 годзе куратарам прац стаў археолаг [[Алег Міхайлавіч Іаанісян|Алег Іаанісян]]. З 2016 года навуковае кіраўніцтва рэстаўрацыйнымі работамі на аб’екце пераняў расійскі архітэктар [[Сяргей Лалазараў]] (генеральны падрадчык — «Белрэстаўрацыя»). На той момант храм знаходзіўся ў жахлівым інжынерным стане: з-за шчыльнага пасляваеннага цэментнага тынкоўвання (таўшчынёй да 7 см) сцены былі наскрозь вільготнымі на вышыню да 3 метраў, вільготнасць дасягала 90 %, вада літаральна выцякала праз зандажы, распаўсюдзілася цвіль, а солі разбуралі ўнікальныя фрэскі. Ніжнія часткі муроў былі фактычна знішчаны. Камандзе Лалазарава давялося здымаць цэментны панцыр, умацоўваць муроўку XII стагоддзя (з дапамогай тэхналогій дыхаючых тынковак фірмы «[[Remmers]]») і праводзіць маштабныя канструктыўныя працы па «сцягванні» расколатага будынка. Падчас мацавання сцен у пустэчы ад згнілых дубовых сувязей XII стагоддзя былі закладзены сучасныя металічныя цяжы і анкеры. Акрамя таго, была дэмантавана драўляная шахта вінтавой лесвіцы XIX стагоддзя на хорах, якая хавала пад сабой глыбокія расколіны. Фасады царквы вырашана было пакінуць у выглядзе пачатку XIX стагоддзя (афарбаваныя вапнавымі фарбамі «Неўская палітра» ў колер 1837 года), пакінуўшы толькі два зашклёныя і два адкрытыя экспазіцыйныя зандажы з фрагментамі архітэктуры і роспісаў. У будучыні плануецца стварэнне паўнавартаснай экспазіцыйнай зоны на гарышчы для дэманстрацыі аўтэнтычных закамар і какошнікаў. Урачыстае адкрыццё Спаса-Праабражэнскага храма пасля завяршэння асноўнага этапу рэстаўрацыі адбылося 15 студзеня 2025 года<ref name="nn2025"/>{{sfn|Лалазараў|2025|с=33—35}}. === У культуры === [[Файл:2000. Stamp of Belarus 0348.jpg|thumb|[[Паштовая марка]] Беларусі, 2000]] Выява храма выкарыстоўваецца ў сучаснай беларускай філатэліі і нумізматыцы. У 2000 годзе была выпушчана [[Паштовая марка]] Беларусі з выявай царквы. У 2003 годзе [[Нацыянальны банк Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным банкам РБ]] была адбітая памятная [[Спаса-Праабражэнская царква (манета)|манета]], на рэверсе якой выяўлены храм. == Галерэя == <center></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[П. А. Рапапорт|Раппопорт П. А.]] |загаловак=Строительное производство Древней Руси (X–XIII вв.) |месца=СПб. |выдавецтва=Наука |год=1994 |старонак=160 |спасылка= |isbn= |ref=Рапапорт}} * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік}} * {{Крыніцы/Праваслаўныя храмы на Беларусі (2001)}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=455|артыкул=Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Адамавіч Ярашэвіч|Ярашэвіч А.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|12к|Полацкі Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} С. 467—468. * {{артыкул|аўтар=[[Вадзім Васільевіч Гліннік|Гліннік В. В.]]|загаловак=Да гісторыі будаўнічай актыўнасці полацкіх езуітаў у фальварку Спас|выданне=Гісторыя і археалогія Полацка і Полацкай зямлі: матэрыялы IV Міжнароднай навуковай канферэнцыі|месца=Полацк|выдавецтва=НПГКМЗ|год=2003|старонкі=64—73|спасылка=https://polotsk.museum.by/node/34116|ref=Гліннік|archive-date=19 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219161133/http://polotsk.museum.by/node/34116}} * {{артыкул |аўтар=[[Сяргей Уладзіміравіч Лалазараў|Лалазаров С. В.]] |загаловак=Строительная история Полоцкого Спасо-Преображенского храма ХII века (концепция реставрации и исторический обзор перестроек памятника) |выданне=Современные подходы к сохранению историко-культурного наследия стран СНГ : сб. ст. Междунар. науч. форума, Полоцк 29 сент. - 3 окт. 2025 г. |месца=Полоцк ; Новополоцк |выдавецтва=Полоцкое книжное издательство ; ПГУ им. Е. Полоцкой |год=2025 |старонкі=5—36 |doi=10.52928/978-985-531-917-8-2025-5-36 |спасылка=https://elib.psu.by/bitstream/123456789/48351/1/5-36.pdf |ref=Лалазараў}} * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Зыкаў Пётр, Коц Аляксей. Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку: вынікі архітэктурна-археалагічных даследаванняў 2017 года // БГЧ. 2019. № 2. С. 28-34; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей, Торшын Яўген. Парадная пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2017. № 9. С. 4-8; * Торшын Яўген, Дук Дзяніс, Коц Аляксей, Іаанісян Алег, Зыкаў Пётр. Спасціжэнне першапачатковай задумы архітэктуры Полацкай Спаса-Праабражэнскай царквы: па выніках даследаванняў 2015 года // БГЧ. 2016. № 7. С. 5-16; * Ярмохін Максім, Вітас Адомас, Калечыц Іна. Дэндрахраналагічнаеае датаванне будаўніцтва Полацкай Спаса-Праабражэнскай царк // БГЧ. 2016. № 8. С. 13-17; * Дук Дзяніс, Калечыц Іна, Коц Аляксей. Пячатка Еўфрасінні Полацкай // БГЧ. 2015. № 7. С. 13-18. * https://www.academia.edu/resource/work/146658867 == Спасылкі == {{ГККРБ|210Г000621}} {{Commons}} * {{Radzima|5093}} * [http://alesarkush.livejournal.com/1003378.html Алесь Аркуш: Пачаліся працы па аднаўленні першапачатковага выгляду Спаскай царквы (+фота)] * [http://ximik.info/node/20436 Хімік.інфо: Спаса-Праабражэнская царква набудзе свой першапачатковы выгляд] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120709015552/http://www.ximik.info/node/20436 |date=9 ліпеня 2012 }} {{ref-ru}} * [http://spas-monastery.by/the_architectural_complex_of_the_monastery/saviour_transfiguration_church/articles_1.php Новыя адкрыцці ў Спаса-Праабражэнскім храме] {{ref-ru}} * {{Архіварта|spasa-eufrasinneuski-manastyr/spasa-praabrazhjenskaja-carkva-polack}} {{Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр}} {{Славутасці Полацка}} {{Полацкая школа дойлідства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Полацка]] [[Катэгорыя:Спаса-Ефрасіннеўскі манастыр]] [[Катэгорыя:Помнікі старажытнарускай архітэктуры]] [[Катэгорыя:Дойлід Іаан]] [[Катэгорыя:Аб’екты на марках]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] hcwjbpyy32qpsdlh62mfaenpv5wlrev 0 170776 5181825 3727687 2026-08-16T11:47:43Z Ueschar 151377 У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". 5181825 wikitext text/x-wiki '''Гравітацыйная сінгулярнасць''' (часам '''сінгулярнасць прасторы-часу''') — пункт (або падмноства) у [[прастора-час|прасторы-часе]], праз які немагчыма гладка працягнуць {{нп5|геадэзічная лінія|геадэзічную лінію|ru|Геодезическая}}, якая ўваходзіць у яго. У такіх абласцях прасторы-часу становіцца непрымянімым базавае прыбліжэнне большасці фізічных тэорый, у якіх прастора-час разглядаецца як гладкая {{нп5|мнагастайнасць||ru|Многообразие}} без краю. Часта ў гравітацыйнай сінгулярнасці велічыні, якія апісваюць [[гравітацыйнае поле]], становяцца бесканечнымі або нявызначанымі. Да такіх велічынь адносяцца, напрыклад, {{нп5|скалярная крывізна||ru|Скалярная кривизна}} або шчыльнасць энергіі ў спадарожнай сістэме адліку. У рамках класічнай [[Агульная тэорыя адноснасці|агульнай тэорыі адноснасці]] сінгулярнасці абавязкова ўзнікаюць пры фарміраванні [[Чорная дзірка|чорных дзір]] пад [[Гарызонт падзей|гарызонтам падзей]], у такім выпадку яны неназіраемыя звонку. У некаторых выпадках сінгулярнасці могуць быць бачныя вонкаваму назіральніку — так званыя {{нп5|голая сінгулярнасць|голыя сінгулярнасці|ru|Голая сингулярность}}, напрыклад, [[касмалагічныя сінгулярнасць]] ў тэорыі [[Вялікі выбух|Вялікага выбуху]]. З матэматычнага пункту гледжання гравітацыйная сінгулярнасць з’яўляецца мноствам {{нп5|асаблівасць (матэматыка)|асаблівых пунктаў|ru|Особенность}} рашэння [[Ураўненні Эйнштэйна|ўраўненняў Эйнштэйна]]. Аднак пры гэтым неабходна строга адрозніваць так званую «каардынатную сінгулярнасць» ад сапраўднай гравітацыйнай. Каардынатныя сінгулярнасці ўзнікаюць тады, калі прынятыя для рашэння ўраўненняў Эйнштэйна каардынатныя ўмовы аказваюцца няўдалымі, так што, напрыклад, самі прынятыя каардынаты становяцца мнагазначнымі (каардынатныя лініі перасякаюцца) ці наадварот, не пакрываюць усёй мнагастайнасці (каардынатныя лініі разыходзяцца, і паміж імі аказваюцца «кліны», якія не пакрываюцца імі). Такія сінгулярнасці можна ліквідаваць, прыняўшы іншыя каардынатныя умовы, г.зн. пераўтварэннем каардынат. Прыкладам каардынатнай сінгулярнасці служыць [[Гарызонт падзей|сфера Шварцшыльда]] <math>r=2r_s</math> ў {{нп5|рашэнне Шварцшыльда|прасторы-часе Шварцшыльда|ru|решение Шварцшильда}} ў шварцшыльдаўскіх каардынатах, дзе кампаненты метрычнага тэнзара становяцца бесканечнымі. Сапраўдныя гравітацыйныя сінгулярнасці ніякімі пераўтварэннямі каардынат ліквідаваць нельга, і прыкладам такой сінгулярнасці служыць пункт <math>r=0</math> у тым жа рашэнні. Сінгулярнасці не назіраюцца непасрэдна і з’яўляюцца, пры цяперашнім узроўні развіцця [[Фізіка|фізікі]], толькі тэарэтычнай пабудовай. Лічыцца, што апісанне прасторы-часу паблізу сінгулярнасці павінна даваць [[квантавая гравітацыя]]. == Гл. таксама == * [[Чорная дзірка|Чорная дзіра]] * [[Белая дзірка|Белая дзіра]] * [[Касмалагічная сінгулярнасць]] == Спасылкі == * [http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/HawkingEllis1977ru.djvu ''Хокинг С., Эллис Дж.'' Крупномасштабная структура пространства-времени. — М.: Мир, 1977] * [http://lenta.ru/articles/2011/05/11/holes/ Чудеса сингулярности (Черные дыры продолжают удивлять астрономов)] {{Чорныя дзіркі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Рэлятывісцкія і гравітацыйныя з’явы]] [[Катэгорыя:Агульная тэорыя адноснасці]] [[Катэгорыя:Гіпатэтычныя аб’екты]] [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі]] [[Катэгорыя:Разнастайнасці Лорэнца]] mgm7vfk732sh0bwx41o6iay2639yedb 10 178261 5181827 3803785 2026-08-16T11:50:03Z Ueschar 151377 У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181827 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | state = <includeonly>collapsed</includeonly> | імя = Чорныя дзіры | загаловак = [[Чорная дзіра|Чорныя дзіры]] | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | выява = [[Файл:BlackHole.jpg|100px]] | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = Тыпы | спіс1 = * [[Метрыка Шварцшыльда|Шварцшыльда]] * [[Рашэнне Кера|Якая круціцца]] * [[Рашэнне Райснэра — Нордстрёма|Зараджаная]] * [[Рашэнне Кера — Ньюмена|Зараджаная і круціцца]] * [[Экстрэмальная чорная дзіра|Экстрэмальная]] * [[Віртуальная чорная дзіра|Віртуальная]] | загаловак2 = Памеры | спіс2 = * [[Планкаўская чорная дзіра|Планкаўская]] * [[Электронная чорная дзіра|Электронная]] * [[Чорная дзіра зорнай масы|Зорнай масы]] * [[Чорныя дзіры сярэдняй масы|Сярэдняй масы]] * [[Звышмасіўная чорная дзіра|Звышмасіўныя]] * [[Квазар]] ** [[Актыўныя ядра галактык]] ** [[Лацэрціда, астраномія|Лацэрціда]] ** [[Вялікая група квазараў]] | загаловак3 = Утварэнне | спіс3 = * [[Эвалюцыя зорак|Зорная эвалюцыя]] * [[Гравітацыйны калапс|Калапс]] * [[Нейтронная зорка]] * [[Кваркавая зорка]] * [[Прэонная зорка]] * [[Мяжа Опенгеймера — Волкава]] * {{гэта добры артыкул}} [[Белы карлік]] * [[Звышновая зорка]] * [[Гіперновая зорка]] * [[Гама-ўсплеск]] |загаловак4 = Уласцівасці |спіс4 = * [[Тэрмадынаміка чорных дзірак]] * [[Гравітацыйны радыус]] * [[Адносіны M–сігма]] * [[Гарызонт падзей]] * [[Квазіперыядычныя асцыляцыі]] * [[Фатонная сфера]] * [[Эргасфера]] * [[Выпраменьванне Хокінга]] * [[Працэс Пенроўза]] * [[Працэс Блэнфарда — Знаека]] * [[Акрэцыя Бондзі]] * [[Спагеціфікацыя]] * [[Гравітацыйная лінза]] * [[Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы]] |загаловак5 = Мадэлі |спіс5 = * [[Гравітацыйная сінгулярнасць]] ** [[Тэарэма аб сінгулярнасцях Пенроўза — Хокінга]] * [[Пярвічная чорная дзіра]] * [[Гравастар]] * [[Цёмная зорка (ньютанаўская механіка)|Цёмная зорка]] * [[Зорка цёмнай энергіі]] * [[Чорная зорка (паўкласічная гравітацыя)|Чорная зорка]] * [[Вечна калапсуючая магнітасфера]] * [[Фазбол]] * [[Белая дзіра]] * [[Прынцып касмічнай цэнзуры|Голая сінгулярнасць]] * [[Кольца сінгулярнасці]] * [[Параметр Імірдзі]] * [[Мембранная парадыгма]] * [[Кугельбліц]] * [[Кратовая нара]] * [[Квазізорка]] |загаловак6 = Теорыі |спіс6 = * [[Тэарэмы аб адсутнасці валасоў]] * [[Інфармацыйны парадокс]] * [[Прынцып касмічнай цэнзуры]] * [[Несінгулярныя мадэлі чорных дзірак]] * [[Галаграфічны прынцып]] * [[Камплементарнасць чорных дзірак]] |загаловак7 = Дакладныя рашэнні ў [[агульная тэорыя адноснасці|АТА]] |спіс7 = * [[Метрыка Шварцшыльда|Шварцшыльда]] * [[Метрыка Кера|Кера]] * [[Метрыка Райснэра — Нордстрёма|Райснэра — Нордстрёма]] * [[Рашэнне Кера — Ньюмена|Кера — Ньюмена]] * [[Дакладнае рашэнне чорнай дзіры]] |загаловак8 = Звязаныя тэмы |спіс8 = * [[Спіс чорных дзірак]] ** [[Спіс квазараў]] * [[Хроніка фізікі чорных дзірак]] * [[RXTE]] * [[Гіперкампактная зорная сістэма]] * [[Сінгулярны рэактар]] | стыль_унізе = | унізе = [[:Катэгорыя:Чорныя дзіры]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Астраномія]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Фізіка]]</noinclude> ljn74xyhxns5mc51k4u1ygs4gpizqg0 5181828 5181827 2026-08-16T11:50:26Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Чорныя дзіркі]] у [[Шаблон:Чорныя дзіры]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181827 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | state = <includeonly>collapsed</includeonly> | імя = Чорныя дзіры | загаловак = [[Чорная дзіра|Чорныя дзіры]] | стыль_асноўнага_загалоўка = | стыль_загалоўкаў = | стыль_спісаў = | выява = [[Файл:BlackHole.jpg|100px]] | клас_спісаў = hlist | загаловак1 = Тыпы | спіс1 = * [[Метрыка Шварцшыльда|Шварцшыльда]] * [[Рашэнне Кера|Якая круціцца]] * [[Рашэнне Райснэра — Нордстрёма|Зараджаная]] * [[Рашэнне Кера — Ньюмена|Зараджаная і круціцца]] * [[Экстрэмальная чорная дзіра|Экстрэмальная]] * [[Віртуальная чорная дзіра|Віртуальная]] | загаловак2 = Памеры | спіс2 = * [[Планкаўская чорная дзіра|Планкаўская]] * [[Электронная чорная дзіра|Электронная]] * [[Чорная дзіра зорнай масы|Зорнай масы]] * [[Чорныя дзіры сярэдняй масы|Сярэдняй масы]] * [[Звышмасіўная чорная дзіра|Звышмасіўныя]] * [[Квазар]] ** [[Актыўныя ядра галактык]] ** [[Лацэрціда, астраномія|Лацэрціда]] ** [[Вялікая група квазараў]] | загаловак3 = Утварэнне | спіс3 = * [[Эвалюцыя зорак|Зорная эвалюцыя]] * [[Гравітацыйны калапс|Калапс]] * [[Нейтронная зорка]] * [[Кваркавая зорка]] * [[Прэонная зорка]] * [[Мяжа Опенгеймера — Волкава]] * {{гэта добры артыкул}} [[Белы карлік]] * [[Звышновая зорка]] * [[Гіперновая зорка]] * [[Гама-ўсплеск]] |загаловак4 = Уласцівасці |спіс4 = * [[Тэрмадынаміка чорных дзірак]] * [[Гравітацыйны радыус]] * [[Адносіны M–сігма]] * [[Гарызонт падзей]] * [[Квазіперыядычныя асцыляцыі]] * [[Фатонная сфера]] * [[Эргасфера]] * [[Выпраменьванне Хокінга]] * [[Працэс Пенроўза]] * [[Працэс Блэнфарда — Знаека]] * [[Акрэцыя Бондзі]] * [[Спагеціфікацыя]] * [[Гравітацыйная лінза]] * [[Знікненне інфармацыі ў чорнай дзірцы]] |загаловак5 = Мадэлі |спіс5 = * [[Гравітацыйная сінгулярнасць]] ** [[Тэарэма аб сінгулярнасцях Пенроўза — Хокінга]] * [[Пярвічная чорная дзіра]] * [[Гравастар]] * [[Цёмная зорка (ньютанаўская механіка)|Цёмная зорка]] * [[Зорка цёмнай энергіі]] * [[Чорная зорка (паўкласічная гравітацыя)|Чорная зорка]] * [[Вечна калапсуючая магнітасфера]] * [[Фазбол]] * [[Белая дзіра]] * [[Прынцып касмічнай цэнзуры|Голая сінгулярнасць]] * [[Кольца сінгулярнасці]] * [[Параметр Імірдзі]] * [[Мембранная парадыгма]] * [[Кугельбліц]] * [[Кратовая нара]] * [[Квазізорка]] |загаловак6 = Теорыі |спіс6 = * [[Тэарэмы аб адсутнасці валасоў]] * [[Інфармацыйны парадокс]] * [[Прынцып касмічнай цэнзуры]] * [[Несінгулярныя мадэлі чорных дзірак]] * [[Галаграфічны прынцып]] * [[Камплементарнасць чорных дзірак]] |загаловак7 = Дакладныя рашэнні ў [[агульная тэорыя адноснасці|АТА]] |спіс7 = * [[Метрыка Шварцшыльда|Шварцшыльда]] * [[Метрыка Кера|Кера]] * [[Метрыка Райснэра — Нордстрёма|Райснэра — Нордстрёма]] * [[Рашэнне Кера — Ньюмена|Кера — Ньюмена]] * [[Дакладнае рашэнне чорнай дзіры]] |загаловак8 = Звязаныя тэмы |спіс8 = * [[Спіс чорных дзірак]] ** [[Спіс квазараў]] * [[Хроніка фізікі чорных дзірак]] * [[RXTE]] * [[Гіперкампактная зорная сістэма]] * [[Сінгулярны рэактар]] | стыль_унізе = | унізе = [[:Катэгорыя:Чорныя дзіры]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Астраномія]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Фізіка]]</noinclude> ljn74xyhxns5mc51k4u1ygs4gpizqg0 0 179427 5181826 4894905 2026-08-16T11:47:52Z Ziv 148479 ([[c:GR|GR]]) [[File:Blason 66.svg]] → [[File:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 5181826 wikitext text/x-wiki [[Файл:France departements regions narrow.jpg|міні|300пкс|Рэгіёны і дэпартаменты [[Метраполія Францыі|еўрапейскай часткі Францыі]]]] '''Адміністрацыйны падзел Францыі''' — іерархічная сістэма тэрыторый і кіравання тэрыторыямі Францыі. Адміністрацыйны падзел Францыі выконвае тры галоўныя функцыі: палітычную (тэрытарыяльныя супольнасці), электаральную (выбарчыя акругі) і адміністрацыйную (дэцэнтралізаваныя дзяржаўныя органы). На [[1 студзеня]] [[2012]] года тэрыторыя Францыі, якая ўключае [[Метраполія Францыі|метраполію]] (тэрыторыю на [[Еўропа|кантыненце]]) і [[заморскія ўладанні Францыі]], падзелена на наступныя, іерархічна падпарадкаваныя часткі: * 27 [[Рэгіёны Францыі|рэгіёнаў]], з іх 5 [[Заморскія ўладанні Францыі|заморскіх]]; * 101 [[Дэпартаменты Францыі|дэпартамент]], з іх 5 заморскіх; * 342 [[Акругі Францыі|акругі]]; * 4055 [[Кантоны Францыі|кантонаў]]; * 36 766 [[Камуны Францыі|камун]]; * тры самыя буйныя французскія камуны — [[Парыж]], [[Марсель]] і [[Ліён]], у сваю чаргу, падзелены на 45 [[Гарадскія акругі Францыі|муніцыпальных ці гарадскіх акруг]]: Парыж мае 20, Марсель 16, а Ліён 9. [[Заморскія ўладанні Францыі]] таксама маюць свой адміністрацыйны падзел. {| style="background:none;" cellspacing="0" cellpadding="0" |-valign="top" | {| class="wikitable sortable" |- ! Парадкавы <br /> нумар ! Герб ! Дэпартамент ! Прэфектура ! Рэгіён |- !style="text-align: left;"| 01 | [[Файл:Blason département fr Ain.svg|22x20px|Coat of arms of department 01]] | [[Эн (дэпартамент)|Эн]] | [[Бурк-ан-Брэс]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 02 | [[Файл:Blason département fr Aisne.svg|22x20px|Coat of arms of department 02]] | [[Эна (дэпартамент)|Эна]] | [[Лан (горад)|Лан]] | [[Пікардыя]] |- !style="text-align: left;"| 03 | [[Выява:Blason dpt fr Allier.svg|22x20px|Coat of arms of department 03]] | [[Алье]] | [[Мулен, Алье|Мулен]] | [[Авернь]] |- !style="text-align: left;"| 04 | [[Выява:Blason departement Alpes-de-Haute-Provence.svg|22x20px|Coat of arms of department 04]] | [[Альпы Верхняга Праванса]] | [[Дзінь-ле-Бэн]] | [[Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]] |- !style="text-align: left;"| 05 | [[Выява:Blason dpt fr HautesAlpes.svg|22x20px|Coat of arms of department 05]] | [[Верхнія Альпы]] | [[горад Гап|Гап]] | [[Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]] |- !style="text-align: left;"| 06 | [[Выява:Nice Arms.svg|22x20px|Coat of arms of department 06]] | [[Прыморскія Альпы (дэпартамент)|Прыморскія Альпы]] | [[Ніца]] | [[Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]] |- !style="text-align: left;"| 07 | [[Выява:Blason dpt fr Ardeche.svg|22x20px|Coat of arms of department 07]] | [[Ардэш]] | [[Прыва]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 08 | [[Файл:Blason département fr Ardennes.svg|22x20px|Coat of arms of department 08]] | [[Ардэны (дэпартамент)|Ардэны]] | [[Шарлевіль-Мезьер]] | [[Шампань — Ардэны]] |- !style="text-align: left;"| 09 | [[Файл:Blason dpt fr Ariège.svg|22x20px|Coat of arms of department 09]] | [[Ар’еж]] | [[Фуа, Францыя|Фуа]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 10 | [[Файл:Blason département fr Aube.svg|22x20px|Coat of arms of department 10]] | [[Об (дэпартамент)|Об]] | [[Труа]] | [[Шампань — Ардэны]] |- !style="text-align: left;"| 11 | [[Выява:Blason dpt fr Aude.svg|22x20px|Coat of arms of department 11]] | [[Од (дэпартамент)|Од]] | [[Каркасон]] | [[Лангедок — Русільён]] |- !style="text-align: left;"| 12 | [[Выява:Blason comtes de Rodez.svg|22x20px|Coat of arms of department 12]] | [[Аверон]] | [[Радэз]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 13 | [[Выява:Blason département fr Bouches-du-Rhône.svg|22x20px|Coat of arms of department 13]] | [[Буш-дзю-Рон]] | [[Марсель]] | [[Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]] |- !style="text-align: left;"| 14 | [[Файл:Blason département fr Calvados.svg|22x20px|Coat of arms of department 14]] | [[Кальвадос (дэпартамент)|Кальвадос]] | [[Кан]] | [[Ніжняя Нармандыя]] |- !style="text-align: left;"| 15 | [[Файл:Blason dpt fr Cantal.svg|22x20px|Coat of arms of department 15]] | [[Канталь]] | [[Арыяк]] | [[Авернь]] |- !style="text-align: left;"| 16 | [[Файл:Blason département fr Charente.svg|22x20px|Coat of arms of department 16]] | [[Шаранта]] | [[Ангулем]] | [[Пуату — Шаранта]] |- !style="text-align: left;"| 17 | [[Файл:Blason département fr Charente-Maritime.svg|22x20px|Coat of arms of department 17]] | [[Прыморская Шаранта]] | [[Ла-Рашэль]] | [[Пуату — Шаранта]] |- !style="text-align: left;"| 18 | [[Выява:Blason dpt fr Cher.svg|22x20px|Coat of arms of department 18]] | [[Шэр (дэпартамент)|Шэр]] | [[Бурж]] | [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]] |- !style="text-align: left;"| 19 | [[Файл:Blason département fr Corrèze.svg|22x20px|Coat of arms of department 19]] | [[Карэз]] | [[Цюль, Францыя|Цюль]] | [[рэгіён Лімузен|Лімузен]] |- !style="text-align: left;"| 2A | [[Выява:Coat of Arms of Corsica.svg|22x20px|Coat of arms of Corsica]] | [[Паўднёвая Корсіка]] | [[Аяча]] | [[Корсіка]] |- !style="text-align: left;"| 2B | [[Выява:Coat of Arms of Corsica.svg|22x20px|Coat of arms of Corsica]] | [[Верхняя Корсіка]] | [[Бастыя]] | [[Корсіка]] |- !style="text-align: left;"| 21 | [[Файл:Blason département fr Côte-d'Or.svg|22x20px|Coat of arms of department 21]] | [[Кот-д’Ор]] | [[Дыжон]] | [[Бургундыя]] |- !style="text-align: left;"| 22 | [[Выява:Blason département fr Côtes-d'Armor.svg|22x20px|Coat of arms of department 22]] | [[Кот-д’Армор]] {{ref|4|4}} | [[Сен-Брыё]] | [[Брэтань]] |- !style="text-align: left;"| 23 | [[Выява:Blason Bourbon-La Marche.svg|22x20px|Coat of arms of department 23]] | [[Кроз (дэпартамент)|Кроз]] | [[Герэ, Кроз|Герэ]] | [[рэгіён Лімузен|Лімузен]] |- !style="text-align: left;"| 24 | [[Выява:Blason Dordogne 1.svg|22x20px|Coat of arms of department 24]] | [[Дардонь]] | [[Перыгё]] | [[рэгіён Аквітанія|Аквітанія]] |- !style="text-align: left;"| 25 | [[Файл:Blason département fr Doubs.svg|22x20px|Coat of arms of department 25]] | [[Ду (дэпартамент)|Ду]] | [[Безансон]] | [[Франш-Кантэ]] |- !style="text-align: left;"| 26 | [[Файл:Blason département fr Drôme.svg|22x20px|Coat of arms of department 26]] | [[Дром (дэпартамент)|Дром]] | [[Валанс]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 27 | [[Файл:Blason département fr Eure.svg|22x20px|Coat of arms of department 27]] | [[Эр (дэпартамент)|Эр]] | [[Эўро]] | [[Верхняя Нармандыя]] |- !style="text-align: left;"| 28 | [[Файл:Blason département fr Eure-et-Loir.svg|22x20px|Coat of arms of department 28]] | [[Эр і Луар]] | [[Шартр]] | [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]] |- !style="text-align: left;"| 29 | [[Выява:Blason29.svg|22x20px|Coat of arms of department 29]] | [[Фіністэр]] | [[Кемпер]] | [[Брэтань]] |- !style="text-align: left;"| 30 | [[Файл:Blason département fr Gard.svg|22x20px|Coat of arms of department 30]] | [[Гар (дэпартамент)|Гар]] | [[Нім]] | [[Лангедок — Русільён]] |- !style="text-align: left;"| 31 | [[Файл:Blason département fr Haute-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 31]] | [[Верхняя Гарона]] | [[Тулуза]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 32 | [[Выява:Blason dpt fr Gers.svg|22x20px|Coat of arms of department 32]] | [[Жэр (дэпартамент)|Жэр]] | [[горад Ош, Францыя|Ош]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 33 | [[Файл:Blason département fr Gironde.svg|22x20px|Coat of arms of department 33]] | [[Жыронда]] | [[Бардо]] | [[рэгіён Аквітанія|Аквітанія]] |- !style="text-align: left;"| 34 | [[Файл:Blason département fr Hérault.svg|22x20px|Coat of arms of department 34]] | [[Эро (дэпартамент)|Эро]] | [[Манпелье]] | [[Лангедок — Русільён]] |- !style="text-align: left;"| 35 | [[Выява:Blason département fr Ille-et-Vilaine.svg|22x20px|Coat of arms of department 35]] | [[Іль і Вілен]] | [[Рэн]] | [[Брэтань]] |- !style="text-align: left;"| 36 | [[Файл:Blason département fr Indre.svg|22x20px|Coat of arms of department 36]] | [[Эндр (дэпартамент)|Эндр]] | [[Шатару]] | [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]] |- !style="text-align: left;"| 37 | [[Файл:Blason département fr Indre-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 37]] | [[Эндр і Луара]] | [[Тур (горад)|Тур]] | [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]] |- !style="text-align: left;"| 38 | [[Выява:Blason departement Isere.svg|22x20px|Coat of arms of department 38]] | [[Ізер (дэпартамент)|Ізер]] | [[Грэнобль]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 39 | [[Файл:Blason département fr Jura.svg|22x20px|Coat of arms of department 39]] | [[Юра (дэпартамент)|Юра]] | [[Лон-ле-Санье]] | [[Франш-Кантэ]] |- !style="text-align: left;"| 40 | [[Выява:Blason dpt fr Landes.svg|22x20px|Coat of arms of department 40]] | [[Ланды (дэпартамент)|Ланды]] | [[Мон-дэ-Марсан]] | [[рэгіён Аквітанія|Аквітанія]] |- !style="text-align: left;"| 41 | [[Файл:Blason département fr Loir-et-Cher.svg|22x20px|Coat of arms of department 41]] | [[Луар і Шэр]] | [[Блуа]] | [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]] |- !style="text-align: left;"| 42 | [[Выява:Blason departement Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 42]] | [[Луара (дэпартамент)|Луара]] | [[Сент-Эцьен]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 43 | [[Выява:Blason dpt fr Haute-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 43]] | [[Верхняя Луара]] | [[Ле-Пюі-ан-Веле]] | [[Авернь]] |- !style="text-align: left;"| 44 | [[Выява:Blason dpt fr LoireAtlantique dapres Robert Louis.svg|22x20px|Coat of arms of department 44]] | [[Атлантычная Луара]] | [[Нант]] | [[Пеі-дэ-ла-Луар]] |- !style="text-align: left;"| 45 | [[Файл:Blason département fr Loiret.svg|22x20px|Coat of arms of department 45]] | [[Луарэ]] | [[Арлеан]] | [[Цэнтр — Даліна Луары|Цэнтр]] |- !style="text-align: left;"| 46 | [[Файл:Blason département fr Lot.svg|22x20px|Coat of arms of department 46]] | [[Лот (дэпартамент)|Ло]] | [[Каор]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 47 | [[Файл:Blason département fr Lot-et-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 47]] | [[Ло і Гарона]] | [[Ажэн]] | [[рэгіён Аквітанія|Аквітанія]] |- !style="text-align: left;"| 48 | [[Файл:Blason département fr Lozère.svg|22x20px|Coat of arms of department 48]] | [[Лазер]] | [[Манд]] | [[Лангедок — Русільён]] |- !style="text-align: left;"| 49 | [[Выява:Blason departement Maine-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 49]] | [[Мен і Луара]] | [[Анжэ]] | [[Пеі-дэ-ла-Луар]] |- !style="text-align: left;"| 50 | [[Файл:Blason département fr Manche.svg|22x20px|Coat of arms of department 50]] | [[Манш]] | [[Сен-Ло]] | [[Ніжняя Нармандыя]] |- !style="text-align: left;"| 51 | [[Выява:Blason departement Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 51]] | [[Марна (дэпартамент)|Марна]] | [[Шалон-ан-Шампань]] | [[Шампань — Ардэны]] |- !style="text-align: left;"| 52 | [[Выява:Blason département fr Haute-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 52]] | [[Верхняя Марна]] | [[Шамон]] | [[Шампань — Ардэны]] |- !style="text-align: left;"| 53 | [[Файл:Blason département fr Mayenne.svg|22x20px|Coat of arms of department 53]] | [[Маен (дэпартамент)|Маен]] | [[Лаваль, Маен|Лаваль]] | [[Пеі-дэ-ла-Луар]] |- !style="text-align: left;"| 54 | [[Выява:Blason Meurthe-et-Moselle.svg|22x20px|Coat of arms of department 54]] | [[Мёрт і Мозель]] | [[Нансі]] | [[Латарынгія]] |- !style="text-align: left;"| 55 | [[Выява:Blason Meuse.svg|22x20px|Coat of arms of department 55]] | [[Мёз (дэпартамент)|Мёз]] | [[Бар-ле-Дзюк]] | [[Латарынгія]] |- !style="text-align: left;"| 56 | [[Выява:Blason departement Morbihan.svg|22x20px|Coat of arms of department 56]] | [[Марбіян]] | [[Ван (Францыя)|Ван]] | [[Брэтань]] |- !style="text-align: left;"| 57 | [[Выява:Blason Moselle.svg|22x20px|Coat of arms of department 57]] | [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]] | [[Мец]] | [[Латарынгія]] |- !style="text-align: left;"| 58 | [[Выява:Blason dpt fr Nievre.svg|22x20px|Coat of arms of department 58]] | [[Ньеўр]] | [[Невер]] | [[Бургундыя]] |- !style="text-align: left;"| 59 | [[Выява:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|22x20px|Coat of arms of department 59]] | [[Нор (дэпартамент)|Нор]] | [[Ліль]] | [[Нор — Па-дэ-Кале]] |- !style="text-align: left;"| 60 | [[Файл:Blason département fr Oise.svg|22x20px|Coat of arms of department 60]] | [[Уаза (дэпартамент)|Уаза]] | [[Бавэ]] | [[Пікардыя]] |- !style="text-align: left;"| 61 | [[Файл:Blason département fr Orne.svg|22x20px|Coat of arms of department 61]] | [[Орн (дэпартамент)|Орн]] | [[Алансон]] | [[Ніжняя Нармандыя]] |- !style="text-align: left;"| 62 | [[Выява:Pas de Calais Arms.svg|22x20px|Coat of arms of department 62]] | [[Па-дэ-Кале (дэпартамент)|Па-дэ-Кале]] | [[Арас]] | [[Нор — Па-дэ-Кале]] |- !style="text-align: left;"| 63 | [[Выява:Blason dpt fr Puy-de-Dome.svg|22x20px|Coat of arms of department 63]] | [[Пюі-дэ-Дом]] | [[Клермон-Феран]] | [[Авернь]] |- !style="text-align: left;"| 64 | [[Файл:Blason des Pyrénées-Atlantiques.svg|22x20px|Coat of arms of department 64]] | [[Атлантычныя Пірэнеі]] | [[По (горад)|По]] | [[рэгіён Аквітанія|Аквітанія]] |- !style="text-align: left;"| 65 | [[Выява:Blason dpt fr HautesPyrenees.svg|22x20px|Coat of arms of department 65]] | [[Верхнія Пірэнеі]] | [[Тарб]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 66 | [[Выява:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|Coat of arms of department 66]] | [[Усходнія Пірэнеі]] | [[Перпіньян]] | [[Лангедок — Русільён]] |- !style="text-align: left;"| 67 | [[Выява:Blason département fr Bas-Rhin.svg|22x20px|Coat of arms of department 67]] | [[Ніжні Рэйн]] | [[Страсбург]] | [[Эльзас]] |- !style="text-align: left;"| 68 | [[Выява:Blason Haut Rhin.svg|22x20px|Coat of arms of department 68]] | [[Верхні Рэйн]] | [[Кальмар]] | [[Эльзас]] |- !style="text-align: left;"| 69 | [[Выява:Blason dpt fr Rhone.svg|22x20px|Coat of arms of department 69]] | [[Рона (дэпартамент)|Рона]] | [[Ліён]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 70 | [[Выява:Blason dpt fr Haute-Saone.svg|22x20px|Coat of arms of department 70]] | [[Верхняя Сона]] | [[Везуль]] | [[Франш-Кантэ]] |- !style="text-align: left;"| 71 | [[Файл:Blason département fr Saône-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of department 71]] | [[Сона і Луара]] | [[Макон]] | [[Бургундыя]] |- !style="text-align: left;"| 72 | [[Выява:Blason dpt fr Sarthe.svg|22x20px|Coat of arms of department 72]] | [[Сарта (дэпартамент)|Сарта]] | [[Ле-Ман]] | [[Пеі-дэ-ла-Луар]] |- !style="text-align: left;"| 73 | [[Выява:Arms of the House of Savoy.svg|22x20px|Coat of arms of department 73]] | [[Савоя (дэпартамент)|Савоя]] | [[Шамберы]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 74 | [[Файл:Arms of the House of Savoy.svg|22x20px|Coat of arms of department 74]] | [[Верхняя Савоя]] | [[Ансі]] | [[Рона — Альпы]] |- !style="text-align: left;"| 75 | [[Файл:Blason paris 75.svg|22x20px|Coat of arms of department 75]] | [[Парыж]] | [[Парыж]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 76 | [[Файл:Blason76.svg|22x20px|Coat of arms of department 76]] | [[Прыморская Сена]] | [[Руан]] | [[Верхняя Нармандыя]] |- !style="text-align: left;"| 77 | [[Файл:Blason département fr Seine-et-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 77]] | [[Сена і Марна]] | [[Мелён]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 78 | [[Файл:Blason département fr Yvelines.svg|22x20px|Coat of arms of department 78]] | [[Івелін]] | [[Версаль (горад)|Версаль]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 79 | [[Файл:Blason département fr Deux-Sèvres.svg|22x20px|Coat of arms of department 79]] | [[Дзё-Сеўр]] | [[Ньёр]] | [[Пуату — Шаранта]] |- !style="text-align: left;"| 80 | [[Файл:Blason département fr Somme.svg|22x20px|Coat of arms of department 80]] | [[Сома (дэпартамент)|Сома]] | [[Ам’ен]] | [[Пікардыя]] |- !style="text-align: left;"| 81 | [[Файл:Blason dpt fr Tarn.svg|22x20px|Coat of arms of department 81]] | [[Тарн]] | [[Альбі]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 82 | [[Файл:Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 82]] | [[Тарн і Гарона]] | [[Мантабан]] | [[Поўдзень — Пірэнеі]] |- !style="text-align: left;"| 83 | [[Выява:Blason departement Var.svg|22x20px|Coat of arms of department 83]] | [[Вар (дэпартамент)|Вар]] | [[Тулон]] | [[Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]] |- !style="text-align: left;"| 84 | [[Файл:Blason département fr Vaucluse.svg|22x20px|Coat of arms of department 84]] | [[Ваклюз]] | [[Авіньён]] | [[Праванс — Альпы — Лазурны Бераг]] |- !style="text-align: left;"| 85 | [[Файл:Blason dpt fr 85 Vendée.svg|22x20px|Coat of arms of department 85]] | [[Вандэя]] | [[Ла-Рош-сюр-Іон]] | [[Пеі-дэ-ла-Луар]] |- !style="text-align: left;"| 86 | [[Файл:Blason département fr Vienne.svg|22x20px|Coat of arms of department 86]] | [[В’ена (дэпартамент)|В'ена]] | [[Пуацье]] | [[Пуату — Шаранта]] |- !style="text-align: left;"| 87 | [[Выява:Blason département fr Haute-Vienne.svg|22x20px|Coat of arms of department 87]] | [[Верхняя В’ена]] | [[Лімож]] | [[рэгіён Лімузен|Лімузен]] |- !style="text-align: left;"| 88 | [[Файл:Blason département fr Vosges.svg|22x20px|Coat of arms of department 88]] | [[Вагезы (дэпартамент)|Вагезы]] | [[Эпіналь]] | [[Латарынгія]] |- !style="text-align: left;"| 89 | [[Файл:Blason département fr Yonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 89]] | [[Іона]] | [[Асер]] | [[Бургундыя]] |- !style="text-align: left;"| 90 | [[Файл:Blason département fr Territoire de Belfort.svg|22x20px|Coat of arms of department 90]] | [[Тэрыторыя Бельфор]] | [[Бельфор]] | [[Франш-Кантэ]] |- !style="text-align: left;"| 91 | [[Файл:Blason département fr Essonne.svg|22x20px|Coat of arms of department 91]] | [[Эсон (дэпартамент)|Эсон]] | [[Эўры]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 92 | [[Файл:Blason département fr Hauts-de-Seine.svg|22x20px|Coat of arms of department 92]] | [[О-дэ-Сен]] | [[Нантэр]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 93 | [[Выява:Blason département fr Seine-Saint-Denis.svg|22x20px|Coat of arms of department 93]] | [[Сен-Сен-Дэні]] | [[Бабіньі]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 94 | [[Выява:Blason département fr Val-de-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of department 94]] | [[Валь-дэ-Марн]] | [[Крэтэй, Францыя|Крэтэй]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 95 | [[Файл:Blason département fr Val-d'Oise.svg|22x20px|Coat of arms of department 95]] | [[Валь-д’Уаз]] | [[Пантуаз]] | [[Іль-дэ-Франс]] |- !style="text-align: left;"| 971 | [[Выява:Coat of arms of Guadeloupe.svg|22x20px|Coat of arms of Guadeloupe]] | [[Гвадэлупа]] | [[Бас-Тэр]] | [[Гвадэлупа]] |- !style="text-align: left;"| 972 | [[Выява:Coat_of_arms_of_Martinique.svg|22x20px|border| Coat of arms of Martinique]] | [[Марцініка]] | [[Фор-дэ-Франс]] | [[Марцініка]] |- !style="text-align: left;"| 973 | [[Выява:Blason de la Guyane.svg|22x20px|Coat of arms of Guyane]] | [[Гвіяна]] | [[Каена]] | [[Гвіяна]] |- !style="text-align: left;"| 974 | [[Файл:Blason Réunion DOM.svg|22x20px|Coat of arms of Réunion]] | [[Рэюньён]] | [[Сен-Дэні (Рэюньён)|Сен-Дэні]] | [[Рэюньён]] |- !style="text-align: left;"| 976 | [[Выява:Coat of Arms of Mayotte.svg|22x20px|Coat of arms of Mayotte]] | [[Маёта]] | [[Мамудзу]] | [[Маёта]] |} {{Рэгіёны Францыі}} {{Еўропа паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}} {{Францыя ў тэмах}} [[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Францыі| ]] 1gk9aiyy6yibcjwuvo343jrcmdp7kkv 0 183121 5181511 4845111 2026-08-15T15:54:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 48 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181511 wikitext text/x-wiki Ніжэй прадстаўлены '''спіс [[імператар]]аў [[Візантыйская імперыя|Візантыі]]''' ў храналагічным парадку. ''Курсівам'' пазначаны [[узурпатар|ўзурпатары]]. '''Тлустым''' шрыфтам у табліцах вылучаны даты перыядаў з пераважным палітычным уплывам апісванага твару (важна пры наяўнасці яго суправіцеляў). Першым [[імператар]]ам [[Старажытны Рым|Рыма]] стаў [[Актавіян Аўгуст]] [[13 студзеня]] [[27 да н.э.|27 гады да н.э.]]<ref>[http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/augustus.shtml Актавіян Аўгуст]</ref> У [[395]] годзе імперыя была канчаткова падзелена на [[Заходняя Рымская імперыя|Заходнюю Рымскую імперыю]] і [[Усходняя Рымская імперыя|Усходнюю Рымскую імперыю]]<ref>[http://ancientrome.ru/ ГІСТОРЫЯ СТАРАЖЫТНАГА РЫМА]</ref>. У [[476]] годзе быў зрынуты апошні Заходне-рымскі імператар [[Ромул Аўгуст]]. Заходняя Рымская імперыя пала, а Усходняя Рымская імперыя, якая пазней стала звацца гісторыкамі [[Візантыя]]й, працягвала існаваць яшчэ каля тысячы гадоў, да [[1453]] года, калі [[Канстанцінопаль]] быў [[Узяцце Канстанцінопаля|захоплены]] [[Асманская імперыя|туркамі-асманамі]]<ref>[[:s:ru:Византийская история (Дука)]]</ref>, з перапынкам з [[1204]] па [[1261]] год, калі Канстанцінопаль быў захоплены [[крыжакі|крыжакамі]]<ref>[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Usp_IstKr/05.php Успенский Ф. ''История крестовых походов'']</ref>. Кіраўнікі Візантыі лічылі сябе спадчыннікамі Рыма, «рамеямі», і насілі тытулы, якія ўзыходзілі да яго. Па-грэчаску імператараў часцей за ўсё называлі аўтакратарамі ({{lang-el|Αὐτοκράτωρ}}-самодержец). == Імперыя да 1204 года == Вылучэнне ўсходніх абласцей Рымскай імперыі ў самастойную дзяржаву пачалося ў перыяд «тэтра́рхіі» ({{lang-el|τετραρχία}} — «кіраванне чатырох»), сістэмы кіравання, якая была ўведзена імператарам [[Дыяклетыян]]ам у 293 г. і доўжылася да 313 г. У 285 г. Дыяклетыян прызначыў военачальніка [[Максіміян]]а малодшым суправіцелем («цэзарам»), а ў 286 г. — «аўгустам», пры гэтым Дыяклетыян кіраваў усходняй паловай імперыі, а Максіміян — заходняй. У 293 годзе, палічыўшы, што ваенныя і грамадзянскія праблемы патрабуюць спецыялізацыі, дадаткова былі прызначаны двое цэзараў у памочнікі аўгустам: [[Галерый]] і [[Канстанцый I Хлор|Канстанцый Хлор]]. Меркавалася, што аўгусты будуць адракацца пасля 20-гадовага кіравання, а ўлада будзе пераходзіць да цэзараў. Чатырма сталіцамі тэтрархаў былі: * [[Нікамедыя]] ў Малой Азіі (цяпер [[Ізміт]] у [[Турцыя|Турцыі]]), была сталіцай усходняга і найгалоўнага аўгуста. У табліцы — EA * [[Сірмій]] (цяпер [[Срэмска-Мітравіца]] у раёне [[Ваяводзіна]] сучаснай [[Сербія|Сербіі]], была сталіцай усходняга цэзара. У табліцы — EC * [[Медыялан]] (цяпер [[Мілан]], каля [[Альпы|Альпаў]]) быў сталіцай заходняга аўгуста. У табліцы — WA * [[Аўгуста Трэверарум]] (цяпер [[Трыр]], у [[Германія|Германіі]]) была сталіцай заходняга цэзара. У табліцы — WC === [[Дынастыя Канстанціна|Дынастыя Канстанціна (2-я Флавіяў)]] === Уключаны імператары пачынаючы з 330 г. ([[заснаванне Канстанцінопаля]]), якія кіравалі прэфектурамі [[Прэтарыянская прэфектура Усходу|Усход]] і [[Прэтарыянская прэфектура Ілірык|Ілірык]], што сталі асновай тэрыторыі Візантыі. Таксама ўключаны [[Ганібаліян Малодшы]], які не насіў фармальнага імператарскага тытула, але быў узвышаны Канстанцінам I і атрымаў унікальны для Рыма тытул «цара цароў» (''найзнатны уладар'' — rex nobilissimus). Уключаны таксама [[Ветраніён]] і [[Іавіян]], якія не належалі да дынастыі. {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="155"| Імя !rowspan=1 width="155"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="170"| Гады кіравання !rowspan=1 width="120"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="170"| Суправіцелі !rowspan=1 width="100"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Канстанцін I Вялікі]]'''<br />{{lang-la|Flavius Valerius Aurelius Constantinus}} | Флавій Валерый Аўрэлій Канстанцін |width="80px" |[[Выява:Constantine Chiaramonti Inv1749.jpg|80px]] | align="center" | [[25 ліпеня]] [[306]] — [[29 кастрычніка]] [[312]]<br />(WC)<br />[[29 кастрычніка]] [[312]] — [[19 верасня]] [[324]]<br />(WA)<br />[[19 верасня]] [[324]] — [[22 мая]] [[337]]<br />''(аднаасобны імператар)'' |сын [[Канстанцый I Хлор|Канстанцыя I Хлора]], абвешчаны па яго патрабаванні |[[Максіміян]] (WA),<br />[[Галерый]] (EA),<br />[[Флавій Север]] (WA),<br />[[Максімін Даза|Максімін II Даза]] (EC) і (EA),<br />[[Ліцыній]] (WC), (WA) і (EA),<br />[[Валент I]] (WA),<br />[[Марцініян]] (WA),<br />[[Крысп]],<br />[[Канстанцін II]],<br />[[Канстанцый II]],<br />[[Канстант]],<br />[[Далмацый Малодшы]],<br />[[Ганібаліян Малодшы]] |[[27 лютага]] [[272]], [[Ніш|Наіс]] — [[22 мая]] [[337]], [[Нікамедыя]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/conniei.htm |title=Канстанцін I Вялікі |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=29 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929190410/http://www.roman-emperors.org/conniei.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Канстанцін II]]'''<br />{{lang-la|Flavius Claudius Constantinus}} | Флавій Клаўдзій Канстанцін |width="80px" |[[Выява:ConstantiusII.jpg|80px]] | align="center" | [[1 сакавіка]] [[317]] — [[22 мая]] [[337]]<br />(WC)<br />[[22 мая]] [[337]]—[[340]]<br />''(Галія, Іспанія і Брытанія)<br />у сукіраванні з братамі [[Канстанцый II|Канстанцыем II]] і [[Канстант]]ам'',<br />''загінуў у бітве з [[Канстант]]ам'' |старэйшы сын [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]] ад другога шлюбу з [[Фауста]]й;<br />прызначаны [[Канстанцін Вялікі|Канстанцінам Вялікім]] |[[Канстанцін I Вялікі]] (WA),<br />[[Ліцыній]] (EA),<br />[[Крысп]],<br />[[Канстанцый II]],<br />[[Канстант]],<br />[[Далмацый Малодшы]],<br />[[Ганібаліян Малодшы]] |люты [[317]], [[Арль|Арэлат]] — [[340]], [[Аквілея]]--> |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/conii.htm |title=Канстанцін II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=14 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514111839/http://www.roman-emperors.org/conii.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Канстанцый II]]'''<br />{{lang-la|Flavius Julius Constantius}} | Флавій Юлій Канстанцый |width="80px" | | align="center" | [[23 лістапада]] [[324]] — [[22 мая]] [[337]]<br />(цэзар)<br />[[22 мая]] [[337]]—[[340]]<br />''(азіяцкія правінцыі)<br />у сукіраванні з братамі [[Канстанцін II|Канстанцінам II]] і [[Канстант]]ам''<br />[[340]] — [[350]]<br />''(усходняя частка)<br />у сукіраванні з [[Канстант]]ам''<br />[[350]] — [[3 лістапада]] [[361]]<br />''аднаасобна'' |другі сын [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]] ад другога шлюбу з [[Фаўста|Фаустай]];<br />прызначаны [[Канстанцін Вялікі|Канстанцінам Вялікім]] |[[Канстанцін I Вялікі]] (WA),<br />[[Канстанцін II]],<br />[[Канстант]],<br />[[Далмацый Малодшы]],<br />[[Ганібаліян Малодшы]],<br />[[Канстанцый Гал]],<br />[[Ветраніён]],<br />[[Флавій Юліян|Юліян II Адступнік]] |[[7 жніўня]] [[317]], [[Сірмій]] — [[3 лістапада]] [[361]], Мапсустыя, [[Кілікія]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/constaii.htm |title=Канстанцый II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=11 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170911021431/http://www.roman-emperors.org/constaii.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Далмацый Малодшы]]'''<br />{{lang-la|Flavius Dalmatius}} | Флавій Далмацый |width="80px" | | align="center" | [[19 верасня]] [[335]]—[[337]]<br />(цэзар) <br />''забіты падчас [[Знішчэнне сваякоў Канстанціна I улетку 337|знішчэння сваякоў Канстанціна I улетку 337 г.]]'' |старэйшы сын [[Далмацый Старэйшы|Далмацыя Старэйшага]], зборнага брата [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]];<br />прызначаны [[Канстанцін Вялікі|Канстанцінам Вялікім]] |[[Канстанцін I Вялікі]] (WA),<br />[[Канстанцін II]],<br />[[Канстанцый II]],<br />[[Канстант]],<br />[[Ганібаліян Малодшы]] |пам. улетку (?) [[337]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note |title=1 Далмацый Малодшы |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=31 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231191803/http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Ганібаліян Малодшы]]'''<br />{{lang-la|Flavius Hannibalianus}} | Флавій Ганібаліян |width="80px" |[[Выява:Hannibalianus - Follis s3935.jpg|80px]] | align="center" |[[335]] — верасень [[337]]<br />(«цар цароў і народа Понта»)<br />''забіты падчас [[Знішчэнне сваякоў Канстанціна I улетку 337|знішчэння сваякоў Канстанціна I улетку 337 г.]]'' |малодшы сын [[Далмацый Старэйшы|Далмацыя Старэйшага]], зборнага брата [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]];<br />прызначаны [[Канстанцін Вялікі|Канстанцінам Вялікім]] |[[Канстанцін I Вялікі]] (WA),<br />[[Канстанцін II]],<br />[[Канстанцый II]],<br />[[Канстант]],<br />[[Далмацый Малодшы]] |пам. улетку (?) [[337]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note |title=1 Ганібаліян Малодшы |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=31 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231191803/http://www.roman-emperors.org/sibling.htm#Note |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Ветраніён]]'''<br />{{lang-la|Vetranio}}<br />''(поўнае імя не захавалася)'' |Ветраніён<br />''(поўнае імя не захавалася)'' |width="80px" | | align="center" | [[1 сакавіка]] — [[25 снежня]] [[350]]<br />''(у [[Сірмій|Сірміі]]),''<br />''пазбаўлены ўлады [[Канстанцый II|Канстанцыем II]]'' |Абвешчаны войскамі і прызнаны [[Канстанцый II|Канстанцыем II]] |[[Канстанцый II]] |[[Мёзія]] — [[356]], [[Сірмій]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/vetran.htm |title=Ветраніён |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=12 красавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412003237/http://www.roman-emperors.org/vetran.htm |url-status=dead }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Канстанцый Гал]]'''<br />{{lang-la|Flavius Claudius Constantius Gallus}} | Флавій Клаўдзій Канстанцый Гал |width="80px" |[[Выява:Solidus-Constantius_Gallus-thessalonica_RIC_149.jpg|80px]] | align="center" |[[15 сакавіка]] [[351]]—[[354]]<br />(цэзар) <br />''пакараны смерцю [[Канстанцый II|Канстанцыем II]]'' |старэйшы сын [[Юлій Канстанцый|Юлія Канстанцыя]], брата [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]];<br />прызначаны [[Канстанцый II|Канстанцыем II]] |[[Канстанцый II]] |каля [[335]], [[горад Маса|Маса]] — [[354]], [[Пула|Пола]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/gallus.htm |title=Канстанцый Гал |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=10 снежня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081210150345/http://www.roman-emperors.org/gallus.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Флавій Юліян|Юліян II Адступнік]]'''<br />{{lang-la|Flavius Claudius Julianus}}<br />{{lang-la|Flavius Claudius Julianus Augustus}} | Флавій Клаўдзій Юліян,<br />''як імператар'' — Флавій Клаўдзій Юліян Аўгуст |width="80px" |[[Выява:JulianusII-antioch(360-363)-CNG.jpg|80px]] | align="center" | [[6 лістапада]] [[355]] — люты [[360]]<br />(цэзар)<br />люты [[360]] — [[3 лістапада]] [[361]]<br />(жнівень)<br />[[3 лістапада]] [[361]] — [[26 чэрвеня]] [[363]]<br />(аднаасобна) |малодшы сын [[Юлій Канстанцый|Юлія Канстанцыя]], брата [[Канстанцін Вялікі|Канстанціна Вялікага]];<br />прызначаны [[Канстанцый II|Канстанцыем II]] |[[Канстанцый II]] |[[331]] ці [[332]], [[Канстанцінопаль]] — [[26 чэрвеня]] [[363]], [[Бітва пры Маранзе|у бітве пры Маранзе]], [[Месапатамія]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/julian.htm |title=Roman Emperors — DIR Julian the Apostate<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=15 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315020224/http://www.roman-emperors.org/julian.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Іавіян]]'''<br />{{lang-la|Flavius Claudius Iovianus}} | Флавій Клаўдзій Іавіян |width="80px" |[[Выява:Jovian1.jpg|80px]] | align="center" | [[27 чэрвеня]] [[363]] — [[17 лютага]] [[364]] |Абвешчаны войскам пасля гібелі [[Флавій Юліян|Юліяна II Адступніка]] | |[[330]] ці [[331]], [[Сінгідунум]] — [[17 лютага]] [[364]], Дадастана, [[Віфінія]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/jovian.htm |title=Іавіян |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=6 жніўня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110806091547/http://www.roman-emperors.org/jovian.htm |url-status=dead }}</ref> |} === [[Дынастыя Валентыніяна]]-[[Дынастыя Феадосія|Феадосія]] === Феадосій I, прызначаны Грацыянам суправіцелем, быў звязаны з папярэдняй дынастыяй шлюбам на [[Гала, жонка Феадосія I|Гале]], дачцэ [[Валентыніян I|Валентыніяна I]], таму часта кажуць пра адзіную [[Дынастыя Валентыніяна-Феадосія|дынастыю Валентыніяна-Феадосія]], не падзяляючы яе. {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="165"| Імя !rowspan=1 width="165"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="190"| Гады кіравання !rowspan=1 width="100"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="140"| Суправіцелі !rowspan=1 width="110"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Валентыніян I]]'''<br />{{lang-la|Flavius Valentinianus}}<br />{{lang-la|Flavius Valentinianus Augustus}} | Флавій Валентыніян<br />''як імператар'' — Флавій Валентыніян Аўгуст |width="80px" |[[Выява:ValentinianI.jpg|80px]] | align="center" | [[26 лютага]] — [[28 сакавіка]] [[364]]<br />(аднаасобна),<br />[[28 сакавіка]] [[364]] — [[17 лістапада]] [[375]]<br />(на Захадзе),<br />''суправіцель [[Валент II|Валента II]]'' |Абвешчаны войскамі,<br />але прыняў кіраванне толькі заходняй часткай імперыі |[[Валент II]],<br />[[Грацыян]] |[[321]], [[Горад Вінкаўцы|Кібала]] — [[17 лістапада]] [[375]], Брэгецыён, на Дунаі |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/vali.htm |title=Валентыніян I |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=5 лютага 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205023710/http://www.roman-emperors.org/vali.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Валент II]]'''<br />{{lang-la|Flavius Julius Valens}}<br />{{lang-la|Flavius Julius Valens Augustus}} | Флавій Юлій Валент<br />''як імператар'' — Флавій Юлій Валент Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Valens1.jpg|80px]] | align="center" | [[28 сакавіка]] [[364]] — [[17 лістапада]] [[375]],<br />(на Усходзе),<br />''суправіцель [[Валентыніян I|Валентыніяна I]]'',<br />[[17 лістапада]] [[375]] — [[9 жніўня]] [[378]] (на Усходзе),<br />''суправіцель [[Грацыян]]а і [[Валентыніян II|Валентыніяна II]]'',<br />''загінуў у бітве з готамі'' |Брат [[Валентыніян I|Валентыніяна I]], прызначаны ім |[[Валентыніян I]],<br />[[Грацыян]],<br />[[Валентыніян II]] |[[328]], [[Горад Вінкаўцы|Кібала]] — [[9 жніўня]] [[378]], [[Адрыянопальская бітва]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/valens.htm |title=Валент II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=4 студзеня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060104133759/http://www.roman-emperors.org/valens.htm |url-status=dead }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Пракопій, узурпатар|Пракопій]]''<br />{{lang-la|Procopius}}<br />''(поўнае імя не захавалася)'' |Пракоп<br />''(поўнае імя не захавалася)'' |width="80px" | | align="center" | [[26 верасня]] [[365]] — [[27 мая]] [[366]]<br />''(у Малой Азіі)'',<br />''пакараны смерцю [[Валент II|Валентам II]]'' |Абвешчаны войскамі |Член дынастыі Канстанціна |[[325]], [[Кілікія]] — 27 мая [[366]], [[Фракія]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/procopis.htm |title=Пракоп |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=5 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110505003321/http://www.roman-emperors.org/procopis.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Грацыян]]'''<br />{{lang-la|Flavius Gratianus}}<br />{{lang-la|Flavius Gratianus Augustus}} | Флавій Грацыян<br />''як імператар'' — Флавій Грацыян Аўгуст |width="80px" | | align="center" | [[4 жніўня]] [[367]] — [[17 лістапада]] [[375]],<br />''суправіцель бацькі на Захадзе'',<br />[[17 лістапада]] [[375]] — [[25 жніўня]] [[383]] (на Захадзе),<br />''суправіцель [[Валентыніян II|Валентыніяна II]]'',<br />''забіты [[Магн Максім|Магнам Максімам]]'' |Сын [[Валентыніян I|Валентыніяна I]], прызначаны ім |[[Валентыніян I]],<br />[[Валент II]],<br />[[Валентыніян II]],<br />[[Феадосій I Вялікі]],<br />праціўнік — [[Магн Максім]] |[[18 красавіка]] [[359]] год, [[Сірмій]] — [[25 жніўня]] [[383]], [[Ліён|Лугдунум]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/gratian.htm |title=Грацыян |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=24 мая 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524064818/http://www.roman-emperors.org/gratian.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Валентыніян II]]'''<br />{{lang-la|Flavius Valentinianus}}<br />{{lang-la|Flavius Valentinianus Augustus}} | Флавій Валентыніян<br />''як імператар'' — Флавій Валентыніян Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Statue of emperor Valentinian II detail.JPG|80px]] | align="center" | [[375]] — [[25 жніўня]] [[383]],<br />суправіцель брата на Захадзе,<br />[[25 жніўня]] [[383]] — [[15 мая]] [[392]],<br />''суправіцель на Захадзе ўзурпатара [[Магн Максім|Магна Максіма]]'',<br />''верагодна, забіты па загадзе [[Арбагаст, ваенны магістр|Арбагаста]]'' |Брат [[Грацыян]]а, прызначаны ім |[[Валент II]],<br />[[Грацыян]],<br />[[Феадосій I Вялікі]],,<br />[[Магн Максім]] |[[371]] — [[15 мая]] [[392]] год, [[В’ен]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/valenii.htm |title=Валентыніян II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=27 лістапада 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127015025/http://www.roman-emperors.org/valenii.htm |url-status=dead }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Магн Максім]]''<br />{{lang-la|Magnus Clemens Maximus}} | Магн Клемент Максім |width="80px" |[[Выява:Solidus Magnus Maximus-constantinople Dep 38-7.jpg|80px]] | align="center" | [[383]] — [[25 жніўня]] [[383]],<br />''праціўнік [[Грацыян]]а'',<br />[[25 жніўня]] [[383]]—[[387]],<br />''суправіцель на Захадзе [[Валентыніян II|Валентыніяна II]]'',<br />[[387]] — [[28 жніўня]] [[388]],<br />''праціўнік [[Валентыніян II|Валентыніяна II]] і [[Феадосій I Вялікі|Феадосія I Вялікага]]'',<br />''пакараны смерцю [[Феадосій I Вялікі|Феадосіем I Вялікім]]'' |Абвешчаны войскамі ў Брытаніі |праціўнік — [[Грацыян]],<br />[[Валентыніян II]],<br />праціўнік — [[Феадосій I Вялікі]] |каля [[335]], [[Іспанія]] — [[28 жніўня]] [[388]], [[Аквілея]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/madmax.htm |title=Магн Максім |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=10 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070910202709/http://www.roman-emperors.org/madmax.htm |url-status=dead }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Флавій Віктар]]''<br />{{lang-la|Flavius Victor}} | Флавій Віктар |width="80px" |[[Выява:As Flavius Victor- aquileia RIC 055b1.jpg|80px]] | align="center" | [[384]] — жнівень [[388]],<br />''суправіцель бацькі — [[Магн Максім|Магна Максіма]]'',<br />''пакараны смерцю па загадзе [[Феадосій I Вялікі|Феадосія I Вялікага]]'' |Сын [[Магн Максім|Магна Максіма]], прызначаны ім |[[Магн Максім]],<br />[[Валентыніян II]],<br />праціўнік — [[Феадосій I Вялікі]] |пам. у жніўні [[388]], [[Трыр|Аўгуста Трэвераў]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/flavvict.htm |title=Флавій Віктар |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=18 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110518122125/http://www.roman-emperors.org/flavvict.htm |url-status=dead }}</ref> |- bgcolor="#ffffec" | ''[[Яўген, узурпатар|Яўген]]''<br />{{lang-la|Flavius Eugenius}} | Флавій Яўген |width="80px" |[[Выява:Siliqua Eugenius- trier RIC 0106d.jpg|80px]] | align="center" | [[22 жніўня]] [[392]] — [[6 верасня]] [[394]],<br />''пакараны смерцю [[Феадосій I Вялікі|Феадосіем I Вялікім]]'' |Абвешчаны з дапамогай [[Арбагаст, ваенны магістр|Арбагаста]] |праціўнік — [[Феадосій I Вялікі]] |пам. [[6 верасня]] [[394]], на р. Фрыгід (суч. Славенія) |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/eugene.htm |title=Яўген |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=16 кастрычніка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101016044841/http://www.roman-emperors.org/eugene.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Феадосій I Вялікі]]'''<br />{{lang-la|Flavius Theodosius}}<br />{{lang-la|Flavius Theodosius Augustus}} | Флавій Феадосій<br />''як імператар'' — Флавій Феадосій Аўгуст |width="80px" | | align="center" | [[19 студзеня]] [[379]] — [[15 мая]] [[392]]<br />(на Усходзе),<br />[[15 мая]] [[392]] — [[17 студзеня]] [[395]]<br />(аднаасобна) |прызначаны [[Грацыян]]ам |[[Грацыян]],<br />[[Валентыніян II]],<br />[[Ганорый]],<br />[[Флавій Аркадый|Аркадыя]],<br />праціўнікі — [[Магн Максім]],<br />[[Флавій Віктар]],<br />[[Яўген, узурпатар|Яўген]] |[[11 студзеня]] [[347]], Кавка, Іспанія — [[17 студзеня]] [[395]], [[Мілан|Медыялан]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/theo1.htm |title=Феадосій I Вялікі |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=15 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315015652/http://www.roman-emperors.org/theo1.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Аркадый, імператар|Аркадый]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Arcadius}}<br />{{lang-lat|Flavius Arcadius Augustus}}<br />{{lang-el|Ἀρκάδιος}} |Флавій Аркадый<br />''як імператар'' — Флавій Аркадый Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Arcadius.jpg|80px]] |align="center"|студзень [[383]] — [[17 студзеня]] [[395]],<br />''суправіцель з бацькам — [[Феадосій I Вялікі|Феадосіем I Вялікім]]'',<br />'''[[17 студзеня]] [[395]] — [[1 мая]] [[408]]'''<br />(на Усходзе) |сын і суправіцель [[Феадосій I Вялікі|Феадосія I Вялікага]] |[[Феадосій I Вялікі]],<br />[[Ганорый]],<br />[[Феадосій II]] |[[377]], Іспанія — [[1 мая]] [[408]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/arcadius.htm |title=Аркадый |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=19 красавіка 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130419011303/http://www.roman-emperors.org/arcadius.htm |url-status=dead }}</ref> <br /><ref>''Cameron A., Long J.'' Cameron, Alan. Barbarians and politics at the Court of Arcadius. Berkeley, 1993</ref> <br /><ref>''Demougeot E.'' De l'unité à la division de l'empire romain, 395—410: Essai sur la government impérial. Paris, 1951</ref> <br /><ref>''Güldenpennig A.'' Geschichte des Oströmischen Reiches unter den Kaisern Arcadius und Theodosius II, Halle, 1885</ref> <br /><ref>''Liebeschuetz J.H.W.G. '' Barbarians and Bishops: Army, Church and State in the Age of Arcadius and Chrysostom. Oxford, 1990</ref> <br /><ref>''Seeck O.'' Arkadios // [[Паўлі-Вісава|RE]], Bd. I, sp. 1137—1153.</ref> |- | '''[[Феадосій II]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Theodosius Junior}}<br />{{lang-el|Θεοδόσιος Β'}} |Флавій Феадосій Юніёр |width="80px" |[[Выява:Théodose II.JPG|80px]] |align="center"|[[402]] — [[1 мая]] [[408]],<br />''суправіцель бацькі — [[Аркадый, імператар|Аркадыя]]'',<br />'''[[1 мая]] [[408]] — [[28 ліпеня]] [[450]]''',<br />''з [[414]] да [[421]] рэгентам з'яўлялася сястра — [[Пульхерыя]]'' |сын [[Аркадзь, імператар|Аркадзія]] |[[Аркадый, імператар|Аркадый]] |[[10 красавіка]] [[401]] — [[28 ліпеня]] [[450]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/theo2.htm |title=Феадосій II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=13 красавіка 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200413123203/http://www.roman-emperors.org/theo2.htm |url-status=dead }}</ref> <br /><ref>S. Crogiez-Pétrequin, P. Jaillette, J.-M. Poinsotte (eds.), ''Codex Theodosianus V. Texte latin d'après l'édition de Mommsen. Traduction, introduction et notes'', Brepols Publishers, 2009, ISBN 978-2-503-51722-3</ref> <br /><ref>Fergus Miller: ''A Greek Roman Empire: Power and Belief Under Theodosius II''. University of California Press, Berkeley 2006.</ref> <br /><ref>Vasiliki Limberis, ''Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople'' (London: Routledge, 1994) has a significant section about Theodosius II and his sister Pulcheria.</ref> <br /><ref>Hugh Elton, «Imperial politics at the court of Theodosius II,» in Andrew Cain (ed), ''The Power of Religion in Late Antiquity: The Power of Religion in Late Antiquity'' (Aldershot, Ashgate, 2009), 133—142.</ref> |- | '''[[Маркіян]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Marcianus}} |Флавій Маркіян |width="80px" |[[Выява:Marcian.jpg|80px]] |align="center"|'''[[450]] — [[27 студзеня]] [[457]]''' |узведзены на прастол [[Пульхерыя]]й, сястрой [[Феадосій II|Феадосія II]], якая ажанілася з ім | |[[392]] ці [[396]], Фракія — [[27 студзеня]] [[457]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>[https://web.archive.org/web/20030612121439/http://hronos.km.ru/biograf/bio_m/markian.html Маркіян, Флавій]</ref> <br /><ref>[http://ancientrome.ru/imp/marcian-sd.htm#04 С. Б. Дашков. Императоры Византии — Маркиан (Марциан)]</ref> |} === Дынастыя Львоў === {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="155"| Імя !rowspan=1 width="140"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="220"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="135"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Леў I Макела]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Valerius Leo}}<br />{{lang-el|Λέων A′}} |Флавій Валерый Леў |width="80px" |[[Выява:Leo I Louvre Ma1012.jpg|80px]] |align="center"|'''[[7 лютага]] [[457]]—[[473]]'''<br />''аднаасобна''<br />'''[[473]] — [[18 студзеня]] [[474]]'''<br />''зрабіў суправіцелем унука [[Леў II|Льва II]]'' |Узведзены на прастол вайскаводам [[Аспар]]ам | |[[401]], Дакія — [[18 студзеня]] [[474]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/leo1.htm |title=Леў I |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=20 лістапада 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181120223731/http://www.roman-emperors.org/leo1.htm |url-status=dead }}</ref> <br /><ref>{{Cite video |people= [[Thomas F. Madden]] (Presenter) |date=2006 |title=Empire of Gold: A History of the Byzantine Empire; Lecture 2: Justinian and the Reconquest of the West, 457–565 |medium=Audio book |publisher=Recorded Books |location=Prince Frederick |isbn=978-1-4281-3267-2 }}</ref> <br /><ref>Stephen Williams, Gerard Friell, ''The Rome that Did Not Fall The Survival of the East in the Fifth Century'', Routledge Press, 1999, ISBN 0-415-15403-0</ref> |- | '''[[Леў II]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Leo Junior}}<br />{{lang-el|Λέων Β′}} |Флавій Леў Юніёр |width="80px" |[[Выява:Leo (474)-coin.jpg|80px]] |align="center"|[[473]] — [[18 студзеня]] [[474]]<br />''суправіцель [[Леў I Макела|Льва I Макелы]]''<br />'''[[18 студзеня]] — [[9 лютага]] [[474]]'''<br />''аднаасобна''<br />[[9 лютага]] — [[17 лістапада]] [[474]]<br />''зрабіў суправіцелем [[Флавій Зянон|Зянона]]'' |Унук і суправіцель [[Леў I Макела|Льва I Макелы]],<br />сын [[Флавій Зянон|Зянона]] |[[Леў I Макела]],<br />[[Флавій Зянон|Зянон]] |[[467]] — [[17 лістапада]] [[474]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/leo2.htm |title=Леў II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=26 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026172321/http://www.roman-emperors.org/leo2.htm |url-status=dead }}</ref> <br /><ref>''Феофан, «Хронография» В кн. Летопись византийца Феофана от Диоклетиана до царей Михаила и сына его Феофилакта, М. 1884''</ref> |- | '''[[Флавій Зянон|Зянон]]'''<br />{{lang-el|Ταρασικοδίσσα}}<br />{{lang-lat|Flavius Zeno}}<br />{{lang-el|Ζήνων}} |Тарасікадыса,<br />''пасля шлюбу ў [[468]] годзе з Арыяднай, дачкой [[Леў I Макела|Льва I Макелы]]'' — Флавій Зянон |width="80px" |[[Выява:Zeno.png|80px]] |align="center"|[[9 лютага]] — [[17 лістапада]] [[474]]<br />''суправіцель [[Леў II|Льва II]]''<br />'''[[9 лютага]] [[474]] — [[9 студзеня]] [[475]]'''<br />''аднаасобна'',<br />''затым звергнуты [[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліскам]]''<br />'''жнівень [[476]] — [[9 красавіка]] [[491]]'''<br />''(вярнуў трон)'' |Бацька і суправіцель [[Леў II|Льва II]] |[[Леў II]] |[[425]] — [[9 красавіка]] [[491]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/zeno.htm |title=Зянон |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=20 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160320235940/http://www.roman-emperors.org/zeno.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліск]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Basiliscus}}<br />{{lang-el|Βασιλίσκος}} |Флавій Васіліск |width="80px" |[[Выява:Basiliscus.jpg|80px]] |align="center"|[[9 студзеня]] [[475]] — жнівень [[476]]<br />''звергнуты [[Флавій Зянон|Зянонам]]'',<br />''памёр у зняволенні ад голаду'' |Брат [[Элія Верына|Верыны]], жонкі [[Леў I Макела|Льва I]], часова адхіліў [[Флавій Зянон|Зянона]] |[[Марк, сын Васіліска|Марк]] |пам. узімку [[476]]/[[477]], [[Кападокія]] |<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/basilis.htm |title=Васіліск |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=22 жніўня 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060822181056/http://www.roman-emperors.org/basilis.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Марк, сын Васіліска|Марк]]'''<br />{{lang-lat|Marcus}} |Марк |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[9 студзеня]] [[475]] — жнівень [[476]]<br />''звергнуты [[Флавій Зянон|Зянонам]]'',<br />''памёр у зняволенні ад голаду'' |Сын [[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліска]], які прысвоіў сыну тытул Аўгуста, пляменнік [[Элія Верына|Верыны]], жонкі [[Леў I Макела|Льва I]] |[[Васіліск (візантыйскі імператар)|Васіліск]] |пам. узімку [[476]]/[[477]], [[Кападокія]] |<ref name=autogenerated1 /> |- | '''[[Анастасій I]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Anastasius}}<br />{{lang-el|Ἀναστάσιος A΄}} |Флавій Анастасій |width="80px" |[[Выява:Semissis-Anastasius I-sb0007.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 красавіка]] [[491]] — [[9 ліпеня]] [[518]]''' |Жаніўся на Арыядне, удаве [[Флавій Зянон|Зянона]] | |каля [[430]], [[Дурэс]] — [[9 чэрвеня]] [[518]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/anastasi.htm |title=Анастасій I |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=29 снежня 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051229163249/http://www.roman-emperors.org/anastasi.htm |url-status=dead }}</ref> |} === [[Дынастыя Юстыніяна]] === {| class="wikitable" !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="220"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="130"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Юстын I]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Iustinus}}<br />{{lang-el|Ἰουστίνος}} |Флавій Юстын |width="80px" |[[Выява:JustinI.jpg|80px]] |align="center"|'''[[518]] — [[1 красавіка]] [[527]]'''<br />''(аднаасобна)''<br />'''[[1 красавіка]] [[527]] — [[1 жніўня]] [[527]]'''<br />''сукіраванне з пляменнікам [[Юстыніян I|Юстыніянам I]]'' |Абраны сенатам |[[Юстыніян I]] | ?, каля [[Ніш|Наіса]] — [[1 жніўня]] [[527]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/justin.htm |title=Юстын I |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=15 мая 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080515232101/http://www.roman-emperors.org/justin.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Юстыніян I]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Petrus Sabbatius Justinianus}}<br />{{lang-el|Ιουστινιανός Α' (ο Μέγας)}} |Флавій Пётр Савацій Юстыніян |width="80px" |[[Выява:Meister von San Vitale in Ravenna 004.jpg|80px]] |align="center"|[[1 красавіка]] [[527]] — [[1 жніўня]] [[527]]<br />''сукіраванне з дзядзькоў [[Юстын I|Юстынам I]]''<br />'''[[1 жніўня]] [[527]] — [[14 лістапада]] [[565]]'''<br />''аднаасобна'' |Пляменнік і суправіцель [[Юстын I|Юстына I]] |[[Юстын I]] |[[11 мая]] [[483]], Таўрэсій, [[Дарданія]] — [[14 лістапада]] [[565]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/justinia.htm Юстыніян I] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20000826215402/http://www.roman-emperors.org/justinia.htm |date=26 жніўня 2000 }}</ref> |- | '''[[Юстын II]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Iustinus Iunior}}<br />{{lang-lat|Flavius Iustinus Iunior Augustus}}<br />{{lang-el|Ιουστίνος Β}} |Флавій Юстын Юніёр Аўгуст<br />''як імператар'' — Флавій Юстын Юніёр Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Justin II.jpg|80px]] |align="center"|'''[[15 лістапада]] [[565]]—[[574]]'''<br />''аднаасобна''<br />'''[[574]] — [[26 верасня]] [[578]]'''<br />''сукіраванне з [[Тыберый II|Тыберыем II Канстанцінам]]'' |Пляменнік [[Юстыніян I|Юстыніяна I]] |[[Тыберый II|Тыберый II Канстанцін]] |[[520]] — [[4 кастрычніка]] [[578]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/justinii.htm |title=Юстын II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=13 жніўня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220813233406/http://www.roman-emperors.org/justinii.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Тыберый II|Тыберый II Канстанцін]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Tiberius Constantinus}}<br />{{lang-lat|Flavius Tiberius Constantinus Augustus}}<br />{{lang-el|Τιβέριος Β′ Κωνσταντίνος}} |Флавій Тыберый Канстанцін<br />''як імператар'' — Флавій Тыберый Канстанцін Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Tiberius II.jpg|80px]] |align="center"|[[574]] — [[4 кастрычніка]] [[578]]<br />''сукіраванне з [[Юстын II|Юстынам II]]''<br />'''[[4 кастрычніка]] [[578]] — [[14 жніўня]] [[582]]'''<br />''адзінаўладна'' |Усыноўлены [[Юстын II|Юстынам II]] у [[574]] г. |[[Юстын II]] |[[520]], Фракія — [[14 жніўня]] [[582]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/ticonii.htm |title=Тыберый II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=5 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110505003957/http://www.roman-emperors.org/ticonii.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Маўрыкій (імператар)|Маўрыкій]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Mauricius Tiberius}}<br />{{lang-lat|Flavius Mauricius Tiberius Augustus}}<br />{{lang-el|Μαυρίκιος}} |Флавій Маўрыкій Тыберый<br />''як імператар'' — Флавій Маўрыкій Тыберый Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Emperor Maurice.jpg|80px]] |align="center"|'''[[14 жніўня]] [[582]] — [[23 лістапада]] [[602]]'''<br />''абезгалоўлены па загадзе ўзурпатара [[Фока (візантыйскі імператар)|Фокі]]'' |Зяць [[Тыберый II|Тыберыя II Канстанціна]] | |[[539]], Аравіс, [[Кападокія]] — [[27 лістапада]] [[602]], [[Халкідон]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/mauricius.htm |title=Маўрыкій |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=5 мая 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110505004008/http://www.roman-emperors.org/mauricius.htm |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Фока (візантыйскі імператар)|Фока]]''<br />{{lang-lat|Flavius Phocas}}<br />{{lang-lat|Flavius Phocas Augustus}}<br />{{lang-el|Φωκᾶς}} |Флавій Фока<br />''як імператар'' — Флавій Фока Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Phocas.jpg|80px]] |align="center"|'''[[23 лістапада]] [[602]] — [[5 кастрычніка]] [[610]]'''<br />''зрынуты будучым імператарам [[Іраклій I|Іракліем I]]'',<br />''разадраны народам'' |Абвешчаны войскамі, зрынуў і пакараў смерцю [[Маўрыкій (імператар)|Маўрыкія]] | |пам. [[5 кастрычніка]] [[610]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/phocas.htm |title=Фока |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=13 сакавіка 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313113117/http://www.roman-emperors.org/phocas.htm |url-status=dead }}</ref> |} === [[Дынастыя Іраклія]] === {| class="wikitable" !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="220"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="130"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Іраклій I]]'''<br />{{lang-lat|Flavius Heraclius}}<br />{{lang-lat|Flavius Heraclius Augustus}}<br />{{lang-el|Ηράκλειος}};<br />{{lang-hy|Հէրագլիըս }} |Флавій Іраклій<br />''як імператар'' — Флавій Іраклій Аўгуст |width="80px" |[[Выява:Heraclius and Heraclius Constantine solidus.jpg|80px]] |align="center"|'''[[5 кастрычніка]] [[610]] — [[11 лютага]] [[641]]''' |Бацька — [[Афрыканскі экзархат|экзарх Афрыкі]] [[Іраклій Старэйшы|Іраклій]]; <br />з яго дапамогай зрынуў [[Фока (візантыйскі імператар)|Фоку]] | |[[574]], [[Кападокія]] — [[11 лютага]] [[641]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm |title=Іраклій I |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=31 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131141432/http://www.roman-emperors.org/heraclis.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Канстанцін III Іраклій|Канстанцін III]]'''<br />{{lang-lat|Heraclius Novus Constantinus}}<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Γ' Ηράκλειος}} |Іраклій Новы Канстанцін | rowspan="2" width="80px" |[[Выява:Heraclius and sons.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 лютага]] — [[24 мая]] [[641]]'''<br />''у сукіраванні з братам [[Іраклій II (візантыйскі імператар)|Іракліем II]]'' |Старэйшы сын [[Іраклій I|Іраклія I]] (ад першага шлюбу) |[[Іраклій II (візантыйскі імператар)|Іраклій II]] |[[3 мая]] [[612]] — [[24 мая]] [[641]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |title=Канстанцін III Іраклій |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=26 жніўня 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000826215419/http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Іраклій II (візантыйскі імператар)|Іраклій II]]'''<br />{{lang-lat|Constantinus Heraclionus}}<br />{{lang-el|Ηράκλειος Β′}} |Канстанцін Іракліён |align="center"|[[11 лютага]] — [[24 мая]] [[641]]<br />''у сукіраванні з братам [[Канстанцін III Іраклій|Канстанцінам III]]''<br />'''[[24 мая]] — верасень [[641]]'''<br />''аднаасобна;<br />адхілены сенатам і адпраўлены ў ссылку'' |Малодшы сын [[Іраклій I|Іраклія I]] (ад другога шлюбу) |[[Канстанцін III Іраклій|Канстанцін III]] |[[626]], [[Эгрысі|Лазіка]] — [[641]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |title=Іраклій II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=26 жніўня 2000 |archive-url=https://web.archive.org/web/20000826215419/http://www.roman-emperors.org/heraclon.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Канстант II]]'''<br />{{lang-el|Κώνστας Β' Ηράκλειος}} |Канстант Іраклій | width="80px" | |align="center"|'''верасень [[641]] — [[15 верасня]] [[668]]'''<br />''забіты змоўшчыкамі падчас купання'' |Сын [[Канстанцін III Іраклій|Канстанціна III]] і ўнук [[Іраклій I|Іраклія I]] | |[[7 лістапада]] [[630]] — [[15 верасня]] [[668]], [[Сіракузы]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/Constan2.htm Канстант II] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170915114039/http://www.roman-emperors.org/constan2.htm |date=15 верасня 2017 }}</ref> |- | '''[[Канстанцін IV]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Δ' (ο Πωγώνατος)}}<br />{{lang-lat|Constantinus IV}} |Канстанцін<br />(Паганат: ''Барадаты'') | width="80px" |[[Выява:Solidus-Constantine IV-sb1151.jpg|80px]] |align="center"|'''[[15 верасня]] [[668]] — [[10 ліпеня]] [[685]]'''<br />''памёр ад [[дызентэрыя|дызентэрыі]]'' |Сын [[Канстант II|Канстанта II]] | |[[652]] — [[10 ліпеня]] [[685]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/Constiv.htm Канстанцін IV] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228064923/http://www.roman-emperors.org/Constiv.htm |date=28 лютага 2018 }}</ref> |- | '''[[Юстыніян II]]'''<br />{{lang-el|Ιουστινιανός Β' (ο Ρινότμητος)}} |Юстыніян<br />(Рынытмет: ''Бязносы'') | width="80px" |[[Выява:Solidus-Justinian II-Christ b-sb1413.jpg|80px]] |align="center"|'''[[10 ліпеня]] [[685]]—[[695]]'''<br />''зрынуты [[Лявонцій, візантыйскі імператар|Лявонціем]] і адпраўлены ў ссылку ў [[Херсанес Таўрычаскі|Херсанес]]''<br />'''[[705]] — [[11 снежня]] [[711]]'''<br />''вярнуўся на трон, зрынуўшы [[Тыверый III|Тыверыя III]], але затым сам быў звергнуты [[Філіпік (імператар візантыйскі)|Філіпікам Варданам]] і пакараны смерцю'' |Сын [[Канстанцін IV|Канстанціна IV]], прызначаны пераемнікам | |[[669]] — [[11 снежня]] [[711]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/Just2.htm |title=Юстыніян II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=2 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202044421/http://www.roman-emperors.org/Just2.htm |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Лявонцій, візантыйскі імператар|Лявонцій]]''<br />{{lang-el|Λεόντιος}} |Лявонцій | width="80px" |[[Выява:Solidus-Leontinus-sb1330.jpg|80px]] |align="center"|'''[[695]] — [[698]]'''<br />''зрынуты [[Тыверый III|Тыверыем III]],<br />а затым разам з ім пакараны смерцю [[Юстыніян II|Юстыніянам II]]'' |Здзейсніў пераварот, зрынуўшы і адправіўшы ў ссылку [[Юстыніян II|Юстыніяна II]] | |пам. [[15 лютага]] [[706]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/leonti2.htm |title=Юстыніян II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=26 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226024224/http://www.roman-emperors.org/leonti2.htm |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Тыверый III]]''<br />{{lang-el|Αψίμαρος}}<br />{{lang-el|Τιβέριος Γ'}}<br />{{lang-lat|Tiberius III}} |Апсімар,<br />''як імператар'' — Тыверый | width="80px" |[[Выява:Solidus-Tiberius III-sb1360.4.jpg|80px]] |align="center"|'''[[698]] — [[705]]'''<br />''зрынуты [[Юстыніян II|Юстыніянам II]],<br />пасля чаго пакараны смерцю разам з [[Лявонцій, візантыйскі імператар|Лявонціем]]'' |Абвешчаны войскамі, зрынуў і саслаў у манастыр [[Лявонцій, візантыйскі імператар|Лявонція]] | |[[Памфілія]] — [[15 лютага]] [[706]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/TiberII.htm |title=Тыверый III |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=30 красавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430141119/http://www.roman-emperors.org/TiberII.htm |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Філіпік (імператар візантыйскі)|Філіпік Вардан]]''<br />{{lang-el|Φιλιππικὸς Βαρδάνης}}<br />{{lang-lat|Philippicus Bardanes}} |Філіпік Вардан | width="80px" |[[Выява:Solidus-Philippicus-sb1447.3.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 снежня]] [[711]] — [[3 чэрвеня]] [[713]]'''<br />''зрынуты сваім сакратаром Арцеміем, якія прыняў затым імя [[Анастасій II]] |Абвешчаны войскамі, зрынуў і пакараў смерцю [[Юстыніян II|Юстыніяна II]] | |пам. [[713]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/philbar.htm |title=Філіпік |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=11 красавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411204106/http://www.roman-emperors.org/philbar.htm |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Анастасій II]]''<br />{{lang-el|Ἀρτέμιος}}<br />{{lang-lat|Artemius}}<br />{{lang-el|Ἀναστάσιος Β΄}}<br />{{lang-lat|Anastasius II}} |Арцемій,<br />''як імператар'' — Анастасій | width="80px" |[[Выява:Solidus-Anastasius II-sb1463.jpg|80px]] |align="center"|'''[[3 чэрвеня]] [[713]] — май [[715]]'''<br />''зрынуты [[Феадосій III|Феадосіем III]]<br />пастрыгся ў манахі'' |У выніку змовы зрынуў [[Філіпік (імператар візантыйскі)|Філіпіка Вардана]] | |пам. [[718]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/anastasii.htm |title=Анастасій II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=22 кастрычніка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022230859/http://www.roman-emperors.org/anastasii.htm |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Феадосій III]]''<br />{{lang-el|Θεοδόσιος Γ΄}}<br />{{lang-lat|Theodosius III}} |Феадосій | width="80px" |[[Выява:Theodosius iii coin.jpg|80px]] |align="center"|'''май [[715]] — [[25 сакавіка]] [[717]]'''<br />''звергнуты стратыгам [[Леў III Ісаўр|Львом III Ісаўрам]], сышоў у манастыр у [[Эфес (горад)|Эфесе]]'' |Абвешчаны войскамі, зрынуў [[Анастасій II|Анастасія II]] | |пам. пасля [[754]], [[Эфес (горад)|Эфес]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/theodiii.htm |title=Феадосій III |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=23 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223121508/http://www.roman-emperors.org/theodiii.htm |url-status=dead }}</ref> |} === [[Ісаўрыйская дынастыя]] === {| class="wikitable" !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="210"| Гады кіравання !rowspan=1 width="140"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="130"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Леў III Ісаўр]]'''<br />{{lang-el|Λέων Γ΄ (ο Ίσαυρος)}}<br />{{lang-lat|Leo III}} |Леў |rowspan="2" width="80px" |[[Выява:Solidus-Leo III and Constantine V-sb1504.jpg|80px]] |align="center"|'''[[25 сакавіка]] [[717]] — [[18 чэрвеня]] [[741]]''' |Зрынуў і прымусіў адрачыся на сваю карысць [[Феадосій III|Феадосія III]] | |[[685]], Германікія, Малая Азія — [[18 чэрвеня]] [[741]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/leoiii.htm |title=Леў III |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=7 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707043047/http://www.roman-emperors.org/leoiii.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Канстанцін V]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Ε΄ (ο Κοπρώνυμος)}} |Канстанцін (Капранім) |align="center"|'''[[18 чэрвеня]] [[741]] — [[14 верасня]] [[775]]'''<br />''да лістапада [[743]] кантраляваў толькі Малую Азію'' |Сын [[Леў III Ісаўр|Льва III Ісаўра]] |праціўнік — [[Артавазд, візантыйскі імператар|Артавазд]] |ліпень [[718]] — [[14 верасня]] [[775]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/constanv.htm |title=Канстанцін V |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=28 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180528085117/http://www.roman-emperors.org/constanv.htm |url-status=dead }}</ref> |- | ''[[Артавазд, візантыйскі імператар|Артавазд]]''<br />{{lang-el|Ἀρταύασδος}}<br />{{lang-hy|Արտավազդ}} |Артавазд |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|чэрвень [[741]] — [[2 лістапада]] [[743]]<br />''(акрамя Малой Азіі)'',<br />''пасля перамогі [[Канстанцін V|Канстанціна V]] быў аслеплены і сасланы ў манастыр'' |Абвешчаны войскамі |праціўнік — [[Канстанцін V]] |пам. [[743]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/anna.htm |title=Артавазд |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=12 красавіка 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412003022/http://www.roman-emperors.org/anna.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Леў IV Хазар]]'''<br />{{lang-el|Λέων Δ' (o Χαζάρος)}} |Леў |rowspan="2" width="80px" |[[Выява:Leo iv constantine vi coin.jpg|80px]] |align="center"|'''[[25 сакавіка]] [[775]]—[[776]]'''<br />''(аднаасобна)''<br />'''[[776]] — [[8 верасня]] [[780]]'''<br />''зрабіў суправіцелем сына [[Канстанцін VI Сляпы|Канстанціна VI]]'' |Сын [[Канстанцін V|Канстанціна V]] |[[Канстанцін VI Сляпы|Канстанцін VI]] |[[25 студзеня]] [[750]] — [[8 верасня]] [[780]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/leo4.htm |title=Леў IV Хазар |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=7 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707043104/http://www.roman-emperors.org/leo4.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Канстанцін VI Сляпы|Канстанцін VI]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Ϛ΄}} |Канстанцін |align="center"|[[776]] — [[8 верасня]] [[780]]<br />''суправіцель бацькі [[Леў IV Хазар|Льва IV Хазара]]''<br />[[8 верасня]] [[780]] — снежань [[790]]<br />''пры рэгенцтве маці [[Ірына, візантыйская імператрыца|Ірыны]]''<br />'''снежань [[790]] — [[15 жніўня]] [[797]]'''<br />''аднаасобна'',<br />''зрынуў маці [[Ірына, візантыйская імператрыца|Ірынай]]'' |Сын [[Леў IV Хазар|Льва IV Хазара]] |[[Леў IV Хазар]],<br />рэгенцтва маці — [[Ірына, візантыйская імператрыца|Ірыны]] |[[14 студзеня]] [[771]]—[[797]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/irene.htm Канстанцін VI Сляпы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150317180419/http://www.roman-emperors.org/irene.htm |date=17 сакавіка 2015 }}</ref> |- | '''[[Ірына, візантыйская імператрыца|Ірына]]'''<br />{{lang-el|Ειρήνη}} |Ірына |width="80px" |[[Выява:Irina ( Pala d'Oro).jpg|80px]] |align="center"|'''[[8 верасня]] [[780]] — снежань [[790]]'''<br />''рэгент над сынам [[Канстанцін VI Сляпы|Канстанцінам VI]]''<br />'''[[15 жніўня]] [[797]] — [[31 кастрычніка]] [[802]]'''<br />''аднаасобна, зрынута [[Нікіфар I|Нікіфарам I]]'' |Жонка [[Леў IV Хазар|Льва IV Хазара]],<br />маці [[Канстанцін VI Сляпы|Канстанціна VI]],<br />зрынула сына [[15 жніўня]] [[797]] |рэгент над сынам [[Канстанцін VI Сляпы|Канстанцінам VI]] |каля [[752]] — [[9 жніўня]] [[803]], [[востраў Лесбас]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/irene.htm Ірына] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150317180419/http://www.roman-emperors.org/irene.htm |date=17 сакавіка 2015 }}</ref> |} === Дынастыя Нікіфара === {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="220"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="130"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Нікіфар I]]'''<br />{{lang-el|Νικηφόρος Α'}} |Нікіфар |rowspan="2" width="80px" |[[Выява:Solidus-Nicephorus I and Staraucius-sb1604.jpg|80px]] |align="center"|'''[[31 кастрычніка]] [[802]]—[[803]]'''<br />''аднаасобна''<br />'''[[803]] — [[26 ліпеня]] [[811]]'''<br />''прызначыў у суправіцелі сына [[Стаўракій|Стаўракія]],<br />''загінуў у бітве з [[Балгарыя|балгарскім]] ханам [[Крум]]ам'' |Скарбнік пры двары [[Ірына, візантыйская імператрыца|Ірыны]], якую зрынуў |[[Стаўракій]] |[[760]], Селеўкія Сідэра, [[Пісідыя]] — [[26 ліпеня]] [[811]], Вырбішскі праход праз Балканы |<ref name="А">[[Фёдар Іванавіч Успенскі|Успенский Ф. И.]] История Византийской империи (в 5 томах). — М.: АСТ, 2005</ref> |- | '''[[Стаўракій]]'''<br />{{lang-el|Σταυράκιος}} |Стаўракій |align="center"|[[803]] — [[26 ліпеня]] [[811]]<br />''суправіцель бацькі [[Нікіфар I|Нікіфара I]]''<br />'''[[26 ліпеня]] — [[2 кастрычніка]] [[811]]'''<br />''аднаасобна'',<br />''звергнуты [[Міхаіл I Рангавэ|Міхаілам I Рангавэ]]'' |Сын і суправіцель [[Нікіфар I|Нікіфара I]] |[[Нікіфар I]] |пам. [[11 студзеня]] [[812]], у манастыры |<ref name="А" /> |- | '''[[Міхаіл I Рангавэ]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Α' Ραγκαβής}}<br />{{lang-lat|Michael Rangabes Ignatios}} |Міхаіл Рангавэ Ігнацій |width="80px" |[[Выява:Michael_I_(Byzantine_Emperor).jpg|80px]] |align="center"|'''[[2 кастрычніка]] [[811]] — [[11 ліпеня]] [[813]]'''<br />''адрокся і сышоў у манастыр пасля абвяшчэння імператарам [[Леў V Армянін|Льва V Армяніна]]'' |Зяць [[Нікіфар I|Нікіфара I]], зрынуў хворага [[Стаўракій|Стаўракія]] | |пам. [[11 студзеня]] [[844]] |<ref name="А" /> |- | ''[[Леў V Армянін]]''<br />{{lang-hy|Լեւոն Արծրունի}}<br />{{lang-el|Λέων Ε' (ο Αρμένιος)}}<br />{{lang-lat|Leo V}} |Лявон [[Арцруніды|Арцруні]]<br />''як імператар'' — Леў |width="80px" |[[Выява:A coin of Byzantine Emperor, Leo V, the Armenian.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 ліпеня]] [[813]] — [[23 снежня]] [[813]]'''<br />''аднаасобна''<br />'''[[23 снежня]] [[813]] — [[25 снежня]] [[820]]'''<br />''зрабіў суправіцелем сына [[Канстанцін Сімбат|Канстанціна Сімбата]]'',<br />''забіты прыхільнікамі [[Міхаіл II Траўл|Міхаіла Амарыяніна]] падчас каляднай службы ў [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Саборы Св. Сафіі]]'' |Абвешчаны войскамі, дамогся адрачэння на сваю карысць [[Міхаіл I Рангавэ|Міхаіла I Рангавэ]] |[[Канстанцін Сімбат]] |[[775]] — [[25 снежня]] [[820]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | ''[[Канстанцін Сімбат]]''<br />{{lang-el|Συμβάτιος}}<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος}} |Сімбат<br />''як імператар'' — Канстанцін |width="80px" |[[Выява:Leo V solidus.jpg|80px]] |align="center"|[[23 снежня]] [[813]] — [[25 снежня]] [[820]]<br />''забіты прыхільнікамі [[Міхаіл II Траўл|Міхаіла Амарыяніна]] падчас каляднай службы ў [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|саборы Св. Сафіі]]'' |Сын і суправіцель [[Леў V Армянін|Льва V Армяніна]] |[[Леў V Армянін]] |пам. [[25 снежня]] [[820]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |} === [[Амарэйская дынастыя|Амарыйская (Фрыгійская) дынастыя]] === {| class="wikitable" !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="210"| Гады кіравання !rowspan=1 width="140"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="130"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Міхаіл II Траўл]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Β' (ο Τραυλός)}} |Міхаіл |rowspan="2" width="80px" |[[Выява:Solidus-Michael II Theophilus-sb1640.jpg|80px]] |align="center"|'''[[25 снежня]] [[820]]—[[821]]'''<br />''аднаасобна''<br />'''[[821]] — [[2 кастрычніка]] [[829]]'''<br />''зрабіў суправіцелем сына [[Феафіл, візантыйскі імператар|Феафіла]]'' |Арганізавала змову супраць [[Леў V Армянін|Льва V Армяніна]] |[[Феафіл, візантыйскі імператар|Феафіл]] |пам. [[2 кастрычніка]] [[829]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Феафіл, візантыйскі імператар|Феафіл]]'''<br />{{lang-el|Θεόφιλος}} |Феафіл |align="center"|[[821]] — [[2 кастрычніка]] [[829]]<br />''суправіцель бацькі [[Міхаіл II Траўл|Міхаіла II Траўла]]''<br />'''[[2 кастрычніка]] [[829]]—[[840]]'''<br />''аднаасобна''<br />'''[[840]] — [[20 студзеня]] [[842]]'''<br />''зрабіў суправіцелем сына [[Міхаіл III|Міхаіла III]]'' |Сын і суправіцель [[Міхаіл II Траўл|Міхаіла II Траўла]] |[[Міхаіл II Траўл]],<br />[[Міхаіл III]] |[[813]] — [[20 студзеня]] [[842]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Міхаіл III]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Γ' (ο Μέθυσος)}} |Міхаіл (П’яніца) |width="80px" |[[Выява:Michael iii.jpg|80px]] |align="center"|[[840]] — [[20 студзеня]] [[842]]<br />''суправіцель бацькі [[Феафіл, візантыйскі імператар|Феафіла]]''<br />'''[[20 студзеня]] [[842]]—[[856]]'''<br />''з рэгентам — маці [[Блажэнная Фядора|Фядорай]]''<br />[[856]] — [[26 мая]] [[866]]<br />''аднаасобна''<br />'''[[26 мая]] [[866]] — [[24 верасня]] [[867]]'''<br />''зрабіў суправіцелем [[Васілій I Македанянін|Васіля Македаняніна]], прыхільнікамі якога быў забіты'' |Сын і суправіцель [[Феафіл, візантыйскі імператар|Феафіла]] |[[Феафіл, візантыйскі імператар|Феафіл]],<br />рэгент — маці [[Блажэнная Феадора|Феадора]],<br />[[Васілій I Македанянін|Васіль I Македанянін]] |[[19 студзеня]] [[840]] — [[24 верасня]] [[867]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |} === Македонская дынастыя === {{Галоўная|Македонская дынастыя}} Чырванаватым фонам у гэтым раздзеле вылучаны прадстаўнікі ''роду Лакапінаў'', якія былі суправіцелямі [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] з [[920]] па [[945]] гады і фактычна кіравалі дзяржавай. Завяршаюць гэты раздзел [[Міхаіл VI Стратыётык]] і [[Ісак I Камнін]], якія да членаў дынастыі не адносяцца і з’яўляюцца пераходнымі фігурамі да [[Дукі|дынастыі Дука]]. {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="140"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="240"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Васілій I Македанянін|Васіль I Македанянін]]'''<br />{{lang-el|Βασίλειος Α΄ (ο Μακεδών)}}<br />{{lang-hy|Բարսեղ Ա Մակեդոնացի}} |Васіль |width="80px" |[[Выява:Solidus-Basil I with Constantine and Eudoxia-sb1703.jpg|80px]] |align="center"|[[26 мая]] [[866]] — [[24 верасня]] [[867]]<br />суправіцель [[Міхаіл III|Міхаіла III]]<br />'''[[24 верасня]] [[867]] — [[29 жніўня]] [[886]]'''<br />''аднаасобна, пры гэтым:''<br />[[6 студзеня]] [[868]] — [[3 верасня]] [[879]]<br />''яго суправіцелем быў сын [[Канстанцін, сын Васіля I|Канстанцін Македанянін]]''<br />''з'' [[870]] ''зрабіў суправіцелем 2-га сына [[Леў VI|Льва VI]]''<br />''з'' [[879]] ''зрабіў суправіцелем 3-га сына [[Аляксандр]]а'' |Стаў суправіцелем [[Міхаіл III|Міхаіла III]] і арганізаваў яго забойства |[[Міхаіл III]],<br />[[Канстанцін, сын Васіля I|Канстанцін Македанянін]],<br />[[Леў VI]],<br />[[Аляксандр]] |каля [[811]] — [[29 жніўня]] [[886]], загінуў на паляванні |<ref name="А" /> |- | '''[[Канстанцін, сын Васіля I|Канстанцін Македанянін]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Μακεδών}} |Канстанцін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[6 студзеня]] [[868]] — [[3 верасня]] [[879]]<br />''суправіцель [[Васілій I Македанянін|Васіля I Македаняніна]]''<br />''акрамя таго, з'' [[870]] ''суправіцель брата [[Леў VI|Льва VI]]'' |Старэйшы сын і суправіцель [[Васілій I Македанянін|Васіля I Македаняніна]] |[[Васілій I Македанянін|Васіль I Македанянін]],<br />[[Леў VI]] |пам. [[3 верасня]] [[879]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Леў VI]]'''<br />{{lang-el|Λέων ΣΤ΄ Μακεδών (ο Σοφός)}} |Леў Мудры |width="80px" |[[Выява:Byzantinischer Mosaizist des 9. Jahrhunderts 002.jpg|80px]] |align="center"|''з'' [[870]] ''суправіцель бацькі [[Васілій I Македанянін|Васіля I Македаняніна]] і брата [[Канстанцін, сын Васіля I|Канстанціна Македаняніна]]''<br />''з'' [[3 верасня]] [[879]] ''суправіцель бацькі [[Васілій I Македанянін|Васіля I Македаняніна]] і з'' [[879]]'' брата [[Аляксандр]]а''<br />'''[[29 жніўня]] [[886]] — [[15 мая]] [[908]]'''<br />''суправіцель брата [[Аляксандр]]а''<br />'''[[15 мая]] [[908]] — [[11 мая]] [[912]]'''<br />''суправіцель брата [[Аляксандр]]а і свайго сына [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]]'' |Сын (магчыма, няродны) і суправіцель [[Васілій I Македанянін|Васіля I Македаняніна]] |[[Васілій I Македанянін|Васіль I Македанянін]],<br />[[Канстанцін, сын Васіля I|Канстанцін Македанянін]],<br />[[Аляксандр]],<br />[[Канстанцін VII Багранародны]] |[[19 верасня]] [[866]] — [[11 мая]] [[912]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Аляксандр (візантыйскі імператар)|Аляксандр]]'''<br />{{lang-el|Αλέξανδρος Μακεδών}} |Аляксандр |width="80px" |[[Выява:Alexanderemp.jpg|80px]] |align="center"|''з'' [[879]] ''суправіцель бацькі [[Васілій I Македанянін|Васіля I Македаняніна]] і брата [[Леў VI|Льва VI]]''<br />''з'' [[29 жніўня]] [[886]] ''суправіцель брата [[Леў VI|Льва VI]]''<br />[[15 мая]] [[908]] — [[11 мая]] [[912]]<br />''суправіцель брата [[Леў VI|Льва VI]] і пляменніка [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]]''<br />'''[[11 мая]] [[912]] — [[6 чэрвеня]] [[913]]'''<br />''суправіцель пляменніка [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]]'' |Сын і суправіцель [[Васілій I Македанянін|Васіля I Македаняніна]] |[[Васілій I Македанянін|Васіль I Македанянін]],<br />[[Леў VI]],<br />[[Канстанцін VII Багранародны]] |[[870]], [[Канстанцінопаль]] — [[6 чэрвеня]] [[913]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Канстанцін VII Багранародны]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Ζ' Μακεδών (ο Πορφυρογέννητος)}} |Канстанцін |width="80px" |[[Выява:Porphyrogenetus.jpg|80px]] |align="center"|''з'' [[15 мая]] [[908]] ''суправіцель бацькі [[Леў VI|Льва VI]] і дзядзькі [[Аляксандр]]а''<br />[[11 мая]] [[912]] — [[6 чэрвеня]] [[913]] ''суправіцель дзядзькі [[Аляксандр]]а''<br />''з'' [[6 чэрвеня]] [[913]] ''кіраваў з удзелам рэгентаў''<br />''з'' [[17 мая]] [[920]] ''зрабіў суправіцелем цесця [[Раман I Лакапін|Рамана I Лакапіна]]'',<br />''а затым і яго сыноў:''<br />''з'' [[20 мая]] [[921]] ''па'' [[14 жніўня]] [[931]] ''— [[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафора]]'',<br />''з'' [[25 снежня]] [[924]] ''— [[Стэфан Лакапін|Стэфана]]'',<br />''з'' [[25 снежня]] [[924]] ''— [[Стэфан Лакапін|Стэфана]] і [[Канстанцін Лакапін|Канстанціна Лакапіна]]'',<br />''а затым і сыноў [[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафора]]'':<br />''з'' [[927]] ''— [[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Рамана Лакапіна]]'',<br />''з'' [[14 жніўня]] [[931]] ''— [[Міхаіл Лакапін|Міхаіла Лакапіна]]'',<br />''але з'' [[26 студзеня]] [[945]] ''спыніў сукіраванне 4-х апошніх''<br />'''[[26 студзеня]] [[945]] — [[9 лістапада]] [[959]]'''<br />''кіраваў адзінаўладна'',<br /> ''пры гэтым з'' [[6 красавіка]] [[945]] ''зрабіў суправіцелем сына [[Раман II Малодшы|Рамана II]]'' |Сын і суправіцель [[Леў VI|Льва VI]], пляменнік [[Аляксандр]]а |[[Леў VI]],<br />[[Аляксандр]],<br />[[Раман I Лакапін]],<br />[[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафор]],<br />[[Стэфан Лакапін|Стэфан]],<br />[[Канстанцін Лакапін]],<br />[[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Раман Лакапін]],<br />[[Міхаіл Лакапін]],<br />[[Раман II Малодшы|Раман II]] |[[9 верасня]] [[905]], [[Канстанцінопаль]] — [[9 лістапада]] [[959]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Раман I Лакапін]]'''<br />{{lang-el|Ρωμανός Α΄ Λακαπήνος}}<br />{{lang-hy|Ռոմանոս Ա Լակապենոս}} |Раман Лакапін |width="80px" |[[Выява:Romanus1.jpg|80px]] |align="center"|'''[[17 снежня]] [[920]] — [[16 снежня]] [[944]]'''<br />''суправіцель зяця [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]]'',<br />''затым дамогся прызначэння суправіцелямі сваіх 3-х дзяцей і 2-х унукаў (празваных Лакапінамі)'' |Цесць і суправіцель [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] |[[Канстанцін VII Багранародны]],<br />[[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафор]],<br />[[Стэфан Лакапін|Стэфан]],<br />[[Канстанцін Лакапін|Канстанцін]],<br />[[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Раман]],<br />[[Міхаіл Лакапін|Міхаіл]] |каля [[870]], [[Лакапэ]], [[Кападокія]] — [[15 чэрвеня]] [[948]], [[Прынцавы астравы]] |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафор]]'''<br />{{lang-el|Χριστόφορος Λακαπηνός}} |Хрыстафор Лакапін |width="80px" |[[Выява:Romanus I with Christopher, solidus.jpg|80px]] |align="center"|[[20 мая]] [[921]] — [[14 жніўня]] [[931]]<br />''суправіцель [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] і прадстаўнікоў роду Лакапінаў'' |Прадстаўнік роду Лакапінаў,<br />сын [[Раман I Лакапін|Рамана I Лакапіна]] |[[Канстанцін VII Багранародны]],<br />[[Раман I Лакапін]],<br />[[Стэфан Лакапін|Стэфан]],<br />[[Канстанцін Лакапін]],<br />[[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Раман Лакапін]],<br />[[Міхаіл Лакапін]] |пам. [[14 жніўня]] [[931]] |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Стэфан Лакапін|Стэфан]]'''<br />{{lang-el|Στέφανος Λακαπηνός}} |Стэфан Лакапін |width="80px" |[[Выява:Romanos I with co-emperors, miliaresion, 931-944 AD.jpg|80px]] |align="center"|[[25 снежня]] [[924]] — [[26 студзеня]] [[945]]<br />''суправіцель [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] і прадстаўнікоў роду Лакапінаў, пры гэтым''<br />'''[[16 снежня]] [[944]] — [[26 студзеня]] [[945]]'''<br />''з'яўляўся аўтакратарам'' |Прадстаўнік роду Лакапінаў,<br />сын [[Раман I Лакапін|Рамана I Лакапіна]] |[[Канстанцін VII Багранародны]],<br />[[Раман I Лакапін]],<br />[[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафор]],<br />[[Канстанцін Лакапін]],<br />[[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Раман Лакапін]],<br />[[Міхаіл Лакапін]] |пам. [[18 красавіка]] [[963]] |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Канстанцін Лакапін]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Λακαπηνός}} |Канстанцін Лакапін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[25 снежня]] [[924]] — [[26 студзеня]] [[945]]<br />''суправіцель [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] і прадстаўнікоў роду Лакапінаў'' |Прадстаўнік роду Лакапінаў,<br />сын [[Раман I Лакапін|Рамана I Лакапіна]] |[[Канстанцін VII Багранародны]],<br />[[Раман I Лакапін]],<br />[[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафор]],<br />[[Стэфан Лакапін|Стэфан]],<br />[[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Раман Лакапін]],<br />[[Міхаіл Лакапін]] |пам. [[946]] ці [[948]] |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Раман Лакапін]]'''<br />{{lang-el|Ρωμανός Λακαπηνός}} |Раман Лакапін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[927]] — [[26 студзеня]] [[945]]<br />''суправіцель [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] і прадстаўнікоў роду Лакапінаў'' |Прадстаўнік роду Лакапінаў,<br />сын [[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафора]] |[[Канстанцін VII Багранародны]],<br />[[Раман I Лакапін]],<br />[[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафор]],<br />[[Стэфан Лакапін|Стэфан]],<br />[[Канстанцін Лакапін]],<br />[[Міхаіл Лакапін]] | |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Міхаіл Лакапін]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Λακαπηνός}} |Міхаіл Лакапін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[14 жніўня]] [[931]] — [[26 студзеня]] [[945]]<br />''суправіцель [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] і прадстаўнікоў роду Лакапінаў'' |Прадстаўнік роду Лакапінаў,<br />сын [[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафора]] |[[Канстанцін VII Багранародны]],<br />[[Раман I Лакапін]],<br />[[Хрыстафор Лакапін|Хрыстафор]],<br />[[Стэфан Лакапін|Стэфан]],<br />[[Канстанцін Лакапін]],<br />[[Раман Лакапін, сын Хрыстафора|Раман Лакапін]] | |<ref name="А" /> |- | '''[[Раман II Малодшы|Раман II]]'''<br />{{lang-el|Ρωμανός Β΄}} |Раман |width="80px" |[[Выява:Romanos et Eudoxie.JPG|80px]] |align="center"|[[6 красавіка]] [[945]] — [[9 лістапада]] [[959]]<br />''суправіцель бацькі [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]]''<br />'''[[9 лістапада]] [[959]] — [[15 сакавіка]] [[963]]'''<br />''адзінаўладна''<br />''з'' [[960]] ''зрабіў суправіцелем сына [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]]'',<br />''а з'' [[962]] ''і сына [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]]'' |Сын [[Канстанцін VII Багранародны|Канстанціна VII Багранароднага]] і Алены Лакапін, дачкі [[Раман I Лакапін|Рамана I Лакапіна]] |[[Канстанцін VII Багранародны]],<br />[[Васілій II Балгарабойца|Васіль II]],<br />[[Канстанцін VIII]] |[[938]] — [[15 сакавіка]] [[963]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Васілій II Балгарабойца|Васіль II]]'''<br />{{lang-el|Βασίλειος B'}} |Васіль |width="80px" |[[Выява:Basilios_II.jpg|80px]] |align="center"|''з'' [[960]] ''суправіцель бацькі [[Раман II Малодшы|Рамана II]]'',<br />''а з'' [[962]] ''і брата [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]]''<br />'''[[15 сакавіка]] — [[2 ліпеня]] [[963]]''',<br />''суправіцель брата [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] пры рэгенцтве маці [[Феафана, імператрыца Візантыі|Феафана]]''<br />[[2 ліпеня]] [[963]] — [[10 снежня]] [[969]]<br />''суправіцель брата [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] і айчыма [[Нікіфар II Фока|Нікіфара II Фокі]]''<br />[[10 снежня]] [[969]] — [[10 студзеня]] [[976]]<br />''суправіцель брата [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] і ўзурпатара [[Іаан I Цымісхій|Іаана I Цымісхія]]''<br />'''[[10 студзеня]] [[976]] — [[15 снежня]] [[1025]]'''<br />''суправіцель брата [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]]'' |Старэйшы сын [[Раман II Малодшы|Рамана II]] |[[Раман II Малодшы|Раман II]],<br />[[Канстанцін VIII]],<br />рэгент [[Феафана, імператрыца Візантыі|Феафана]],<br />[[Нікіфар II Фока|Нікіфара II Фокі]],<br />[[Іаан I Цымісхій]],<br />[[Канстанцін VIII]] |[[958]] — [[15 снежня]] [[1025]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/basilii.htm |title=Васіль II |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=13 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150313115140/http://www.roman-emperors.org/basilii.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Канстанцін VIII]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Η΄}} |Канстанцін |width="80px" |[[Выява:Histamenon nomisma-Constantine VIII-sb1776.jpg|80px]] |align="center"|''з'' [[962]] ''суправіцель бацькі [[Раман II Малодшы|Рамана II]] і брата [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]]''<br />[[15 сакавіка]] — [[2 ліпеня]] [[963]],<br />''суправіцель брата [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] пры рэгенцтве маці [[Феафана, імператрыца Візантыі|Феафана]]''<br />[[2 ліпеня]] [[963]] — [[10 снежня]] [[969]]<br />''суправіцель брата [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] і айчыма [[Нікіфар II Фока|Нікіфара II Фокі]]''<br />[[10 снежня]] [[969]] — [[10 студзеня]] [[976]]<br />''суправіцель брата [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] і ўзурпатара [[Іаан I Цымісхій|Іаана I Цымісхія]]''<br />[[10 студзеня]] [[976]] — [[15 снежня]] [[1025]]<br />''суправіцель брата [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]]''<br />'''[[15 снежня]] [[1025]] — [[15 лістапада]] [[1028]]'''<br />''адзінаўладна'' |Малодшы сын [[Раман II Малодшы|Рамана II]] |[[Раман II Малодшы|Раман II]],<br />[[Васілій II Балгарабойца|Васіль II]],<br />рэгент [[Феафана, імператрыца Візантыі|Феафана]],<br />[[Нікіфар II Фока]],<br />[[Іаан I Цымісхій]] |[[960]] — [[15 лістапада]] [[1028]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Нікіфар II Фока]]'''<br />{{lang-el|Νικηφόρος Β΄ Φωκᾶς}} |Нікіфар Фока |width="80px" |[[Выява:Nikiphoros_Phokas.jpg|80px]] |align="center"|'''[[2 ліпеня]] [[963]] — [[10 снежня]] [[969]]'''<br />''суправіцель пасербаў [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]]'',<br />''забіты ў спальні [[Іаан I Цымісхій|Іаанам I Цымісхіем]] пры дапамозе жонкі [[Феафана, імператрыца Візантыі|Феафана]]'' |Абвешчаны войскамі, ажаніўся з удавой [[Раман II Малодшы|Рамана II Малодшага]] [[Феафана, імператрыца Візантыі|Феафанай]], якая была рэгентам сваіх сыноў [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] |[[Васілій II Балгарабойца|Васіль II]],<br />[[Канстанцін VIII]] |каля [[912]] — [[10 снежня]] [[969]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Іаан I Цымісхій]]'''<br />{{lang-hy|Գուրգեն}}<br />{{lang-el|Ιωάννης Α΄ Τζιμισκής}}<br />{{lang-hy|Հովհաննես Ա Չմշկիկ}} |Гурген<br />''як імператар'' — Іаан Цымісхій |width="80px" |[[Выява:Histamenon nomisma-John I-sb1776.jpg|80px]] |align="center"|'''[[10 снежня]] [[969]] — [[10 студзеня]] [[976]]'''<br />''суправіцель [[Васілій II Балгарабойца|Васіля II]] і [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]]'',<br />''магчыма, атручаны'' |Вайскавод, прыняў удзел у забойстве [[Нікіфар II Фока|Нікіфара II Фокі]] |[[Васілій II Балгарабойца|Васіль II]],<br />[[Канстанцін VIII]] |каля [[925]] — [[10 студзеня]] [[976]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Раман III Аргір]]'''<br />{{lang-el|Ρωμανός Γ΄ Αργυρός}} |Раман Аргір |width="80px" |[[Выява:NomismaHistamenonOfRomanusIIIChristSeated.jpg|80px]] |align="center"|'''[[15 лістапада]] [[1028]] — [[11 красавіка]] [[1034]]'''<br />''суправіцель жонкі [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]], а таксама, да [[1030]] яе сястры [[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]]'',<br />''задушаны прыхільнікамі [[Міхаіл IV Пафлагонскі|Міхаіла]], фаварыта [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]]'' |Зяць [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] |[[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоя]],<br />[[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадора]] |[[968]] — [[11 красавіка]] [[1034]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоя]]'''<br />{{lang-el|Ζωή}} |Зоя |width="80px" |[[Выява:EmpZoe.jpg|80px]] |align="center"|[[15 лістапада]] [[1028]] — [[11 красавіка]] [[1034]]<br />''суправіцель мужа [[Раман III Аргір|Рамана III Аргіра]], а таксама, да [[1030]] сёстры [[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]]''<br />[[11 красавіка]] [[1034]] — [[10 снежня]] [[1041]]<br />''суправіцель мужа [[Міхаіл IV Пафлагонскі|Міхаіла IV Пафлагонскага]]''<br />[[10 снежня]] [[1041]] — [[20 красавіка]] [[1042]]<br />''суправіцель пасерба [[Міхаіл V Калафат|Міхаіла V Калафата]]''<br />'''[[20 красавіка]] — [[11 чэрвеня]] [[1042]]'''<br />''суправіцель сястры [[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]]''<br />[[11 чэрвеня]] [[1042]] — чэрвень [[1050]]<br />''суправіцель мужа [[Канстанцін IX Манамах|Канстанціна IX Манамаха]] і сястры [[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]]'' |Дачка [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] |[[Раман III Аргір]],<br />[[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадора]],<br />[[Міхаіл IV Пафлагонскі]],<br />[[Міхаіл V Калафат]],<br />[[Канстанцін IX Манамах]] |[[978]] — чэрвень [[1050]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/zoep.htm |title=Зоя |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=27 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127151014/http://www.roman-emperors.org/zoep.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадора]]'''<br />{{lang-el|Θεοδώρα}} |Феадора |width="80px" |[[Выява:Tetarteron-Theodora-sb1838.jpg|80px]] |align="center"|[[15 лістапада]] [[1028]] — [[11 красавіка]] [[1030]]<br />''суправіцель сястры [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]] і яе мужа [[Раман III Аргір|Рамана III Аргіра]]''<br />[[20 красавіка]] — [[11 чэрвеня]] [[1042]]<br />''суправіцель сястры [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]]''<br />[[11 чэрвеня]] [[1042]] — чэрвень [[1050]]<br />''суправіцель сястры [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]] і яе мужа [[Канстанцін IX Манамах|Канстанціна IX Манамаха]]''<br />чэрвень [[1050]] — [[11 студзеня]] [[год|1055]]<br />''суправіцель [[Канстанцін IX Манамах|Канстанціна IX Манамаха]], удаўца яе сястры [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]]''<br />'''[[11 студзеня]] [[1055]] — [[31 жніўня]] [[1056]]'''<br />''адзінаўладна'' |Дачка [[Канстанцін VIII|Канстанціна VIII]] |[[Раман III Аргір]],<br />[[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоя]],<br />[[Міхаіл IV Пафлагонскі]],<br />[[Міхаіл V Калафат]],<br />[[Канстанцін IX Манамах]] |[[984]] — [[31 жніўня]] [[1056]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/zoep.htm |title=Феадора |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=27 студзеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127151014/http://www.roman-emperors.org/zoep.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Міхаіл IV Пафлагонскі]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Δ΄ (ο Παφλαγών)}} |Міхаіл |width="80px" |[[Выява:Michael IV -paphlago.jpg|90px]] |align="center"|'''[[11 красавіка]] [[1034]] — [[10 снежня]] [[1041]]'''<br />''суправіцель жонкі [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]]'',<br />''падчас хваробы прыняў пострыг'' |Муж [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]] |[[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоя]] |[[1010]], [[Пафлагонія]] — [[10 снежня]] [[1041]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Міхаіл V Калафат]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Ε΄ (ο Καλαφάτης)}} |Міхаіл |width="80px" |[[Выява:Histamenon nomisma-Micael V-sb1776.jpg|80px]] |align="center"|'''[[10 снежня]] [[1041]] — [[21 красавіка]] [[1042]]'''<br />''суправіцель мачахі [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]]'',<br />''выдаліў яе ў манастыр,<br />але зрынуты яе прыхільнікамі'' |Пляменнік [[Міхаіл IV Пафлагонскі|Міхаіла IV Пафлагонскага]], пасля яго смерці ўсыноўлены ўдавой [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зояй]] |[[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоя]] |[[1015]], [[Пафлагонія]] — [[24 жніўня]] [[1042]], [[Канстанцінопаль]], [[Студыйскі манастыр]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Канстанцін IX Манамах]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Θ΄ Μονομάχος}} |Канстанцін Манамах |width="80px" |[[Выява:Emperor_Constantine_IX.jpg|80px]] |align="center"|'''[[11 чэрвеня]] [[1042]] — чэрвень [[1050]]'''<br />''суправіцель жонкі [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]] і яе сястры [[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]]''<br />'''чэрвень [[1050]] — [[11 студзеня]] [[1055]]'''<br />''суправіцель [[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]], сястры памерлай жонкі [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]]'' |Муж [[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоі]] |[[Зоя, візантыйская імператрыца|Зоя]],<br />[[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]] |каля [[1000]] — [[11 студзеня]] [[1055]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Міхаіл VI Стратыётык]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ ΣΤ' (ο Στρατιωτικός)}} |Міхаіл |width="80px" |[[Выява:Michael VI tetarteron.jpg|90px]] |align="center"|'''[[31 жніўня]] [[1056]] — [[31 жніўня]] [[1057]]'''<br />''адхілены [[Ісак I Камнін|Ісакам I Камнінам]]'' |Быў абраны ў пераемнікі [[Феадора, візантыйская імператрыца|Феадоры]], якая была пры смерці, і ўхвалены ёю | |пам. [[1059]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Ісак I Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ισαάκιος Α΄ Κομνηνός}} |Ісак Камнін |width="80px" |[[Выява:GoldHistamenonIsaacIKomnenos1057-1059.jpg|80px]] |align="center"|'''[[1 верасня]] [[1057]] — [[22 лістапада]] [[1059]]'''<br />''захварэў і прызначыў пераемнікам [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X Дука]]'' |Абвешчаны войскамі | |каля [[1005]] — [[31 мая]] [[1061]], [[Канстанцінопаль]], [[Студыйскі манастыр]] |<ref name="А" /> |} === Дынастыя Дукаў === {{Галоўная|Дукі}} {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Канстанцін X Дука]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Ι΄ Δούκας}} |Канстанцін Дука |width="80px" |[[Выява:Costantino X - histamenon - Sear 1847v.jpg|80px]] |align="center"|'''[[24 лістапада]] [[1059]] — [[22 мая]] [[1067]]'''<br />''з'' [[1059]] ''зрабіў суправіцелямі сыноў [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дуку]] і [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дуку]]'' |Дамогся адрачэння на сваю карысць [[Ісак I Камнін|Ісака I Камніна]] |[[Міхаіл VII Дука]],<br />[[Канстанцін Дука, сын Канстанціна X|Канстанцін Дука]] |каля [[1006]] — [[22 мая]] [[1067]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Міхаіл VII Дука]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Ζ΄ Δούκας}} |Міхаіл Дука |width="80px" |[[Выява:NomismaMikaelVIIDoukas.jpg|80px]] |align="center"|''суправіцель:''<br />[[1059]] — [[22 мая]] [[1067]]<br />''бацькі [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X Дукі]] і брата [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дукі]]''<br />'''[[22 мая]] — [[31 снежня]] [[1067]]'''<br />''брата [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дукі]] пры рэгенцтве маці [[Еўдакія Макрэмбалітыса|Еўдакіі Макрэмбалітысы]]''<br />[[31 снежня]] [[1067]]—[[1072]]<br />''[[Раман IV Дыяген|Рамана IV Дыягена]] і брата [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дукі]]'',<br />''з'' [[1068]] ''таксама брата [[Андронік Дука, суімператар|Андроніка Дукі]]''<br />'''[[1072]] — [[14 кастрычніка]] [[1077]]'''<br />''братоў [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дукі]] і [[Андронік Дука, суімператар|Андроніка Дукі]]''<br />'''[[14 кастрычніка]] [[1077]] — [[7 студзеня]] [[1078]]'''<br />''брата [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дукі]],<br />адрокся, затым быў пасвечаны ў [[Эфес (горад)|эфескія]] [[мітрапаліт]]ы'' |Старэйшы сын і суправіцель [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X Дукі]] |[[Канстанцін X Дука]],<br />[[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанцін Дука]],<br />[[Раман IV Дыяген]],<br />[[Андронік Дука, суімператар|Андронік Дука]] |[[1050]] — каля [[1090]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Канстанцін Дука, сын Канстанціна X|Канстанцін Дука]]'''<br />{{lang-el|Κωνστάντιος Δούκας}} |Канстанцін Дука |width="80px" |[[Выява:Romanus IV histamenon with co-rulers.jpg|80px]] |align="center"|''суправіцель:''<br />[[1059]] — [[22 мая]] [[1067]]<br />''бацькі [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X Дукі]] і брата [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]]''<br />'''[[22 мая]] — [[31 снежня]] [[1067]]'''<br />''брата [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]] пры рэгенцтве маці [[Еўдакія Макрэмбалітыса|Еўдакіі Макрэмбалітысы]]''<br />[[31 снежня]] [[1067]]—[[1072]]<br />''[[Раман IV Дыяген|Рамана IV Дыягена]] і брата [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]]'',<br />''з'' [[1068]] ''таксама брата [[Андронік Дука, суімператар|Андроніка Дукі]]''<br />[[1072]] — [[14 кастрычніка]] [[1077]]<br />''братоў [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]] і [[Андронік Дука, суімператар|Андроніка Дукі]]''<br />[[14 кастрычніка]] [[1077]] — [[7 студзеня]] [[1078]]<br />''брата [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]]'' |Трэці сын і суправіцель [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X Дукі]] |[[Канстанцін X Дука]],<br />[[Міхаіл VII Дука]],<br />[[Раман IV Дыяген]],<br />[[Андронік Дука, суімператар|Андронік Дука]] |[[1060]] — [[1082]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Раман IV Дыяген]]'''<br />{{lang-el|Ρωμανός Δ΄ Διογένης}} |Раман Дука |width="80px" |[[Выява:Romanos et Eudoxie.JPG|80px]] |align="center"|''суправіцель:''<br />'''[[31 снежня]] [[1067]]—[[1072]]'''<br />''[[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]] і [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дукі]]''<br />''з'' [[1068]] ''і іх брата [[Андронік Дука, суімператар|Андроніка Дуку]],<br />які прымусіў яго адрачыся, а затым забіў'' |Другі муж [[Еўдакія Макрэмбалітыса|Еўдакіі Макрэмбалітысы]], удавы [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X Дукі]] |[[Міхаіл VII Дука]],<br />[[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанцін Дука]],<br />[[Андронік Дука, суімператар|Андронік Дука]] |[[1030]] — [[1072]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Андронік Дука, сын Канстанціна X|Андронік Дука]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Δούκας}} |Андронік Дука |width="80px" |[[Выява:Costantino X - histamenon - Sear 1847v.jpg|80px]] |align="center"|''суправіцель:''<br />[[1068]] — [[1069]]<br />''[[Раман IV Дыяген|Рамана IV Дыягена]] і брата [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]]''<br />[[1072]] — [[14 кастрычніка]] [[1077]]<br />''братоў [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дукі]] і [[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанціна Дукі]]'' |Сын [[Канстанцін X Дука|Канстанціна X Дукі]], абраны ў суправіцелі [[Раман IV Дыяген|Раманам IV Дыягенам]] |[[Раман IV Дыяген]],<br />[[Міхаіл VII Дука]],<br />[[Канстанцін Дука, суімператар|Канстанцін Дука]] |каля [[1057]] — [[14 кастрычніка]] [[1077]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Нікіфар III Ватаніят]]'''<br />{{lang-el|Νικηφόρος Γ' Βοτανειάτης}} |Нікіфар Ватаніят |width="80px" |[[Выява:Meister der Predigtsammlung des Heiligen Johannes Chrysostomus 001.jpg|80px]] |align="center"|'''[[7 студзеня]] [[1078]] — [[4 красавіка]] [[1081]]'''<br />''звергнуты [[Аляксей I Камнін|Аляксеем I Камнінам]]'' |Абвешчаны войскамі, зрынуў [[Міхаіл VII Дука|Міхаіла VII Дуку]], ажаніўся з яго ўдавой [[Марыя Аланская|Марыі Аланскай]] | |[[1002]] — [[10 снежня]] [[1081]] |<ref name="А" /> |} === Дынастыя Камнінаў === {{Галоўная|Камніны}} {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Аляксей I Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ἀλέξιος Α' Κομνηνός}} |Аляксей Камнін |width="80px" |[[Выява:Alexius I.jpg|80px]] |align="center"|'''[[4 красавіка]] [[1081]] — [[15 жніўня]] [[1118]]'''<br />''з'' [[1092]] ''зрабіў суправіцелем сына [[Іаан II Камнін|Іаана II Камніна]]'' |Адхіліў [[Нікіфар III Ватаніят|Нікіфара III Ватаніята]] |[[Іаан II Камнін]]'' |[[1056]] — [[15 жніўня]] [[1118]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Іаан II Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ίωάννης Β΄ Κομνηνός (o Καλός)}} |Іаан Камнін (Прыгожы) |width="80px" |[[Выява:johnIIcomnenus.jpg|80px]] |align="center"|[[1092]] — [[15 жніўня]] [[1118]]<br />''суправіцель бацькі [[Аляксей I Камнін|Аляксея I Камніна]]''<br />'''[[15 жніўня]] [[1118]]—[[1122]]'''<br />''аднаасобна''<br />'''[[1122]] — лета [[1142]]'''<br />''зрабіў суправіцелем старэйшага сына [[Аляксей Камнін, суімператар|Аляксея Камніна]]''<br />'''[[1142]] — [[5 красавіка]] [[1143]]'''<br />''зрабіў суправіцелем малодшага сына [[Мануіл I Камнін|Мануіла I Камніна]]'',<br />''загінуў на паляванні'' |Сын і суправіцель [[Аляксей I Камнін|Аляксея I Камніна]] |[[Аляксей I Камнін]],<br />[[Аляксей Камнін, суімператар|Аляксей Камнін]],<br />[[Мануіл I Камнін]] |[[13 верасня]] [[1087]], [[Канстанцінопаль]] — [[8 красавіка]] [[1143]], [[Кілікія]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/johncomn.htm |title=Іаан II Камнін |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=29 верасня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929180453/http://www.roman-emperors.org/johncomn.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Аляксей Камнін, суімператар|Аляксей Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ἀλέξιος Κομνηνός}} |Аляксей Камнін |width="80px" |[[Выява:Byzantinischer Mosaizist um 1122 001.jpg|80px]] |align="center"|[[1122]] — лета [[1142]]<br />''суправіцель бацькі [[Іаан II Камнін|Іаана II Камніна]]'',<br />''памёр ад хваробы'' |Старэйшы сын і суправіцель [[Іаан II Камнін|Іаана II Камніна]] |[[Іаан II Камнін]] |люты [[1106]] — лета [[1142]], [[Анталля|Анталія]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Мануіл I Камнін]]'''<br />{{lang-el|Μανουήλ Α' Κομνηνός (ο Μέγας)}} |Мануіл Камнін (Вялікі) |width="80px" |[[Выява:Manuel I Comnenus.jpg|80px]] |align="center"|[[1142]] — [[5 красавіка]] [[1143]]<br />''суправіцель бацькі [[Іаан II Камнін|Іаана II Камніна]]'',<br />'''[[5 красавіка]] [[1143]] — [[24 верасня]] [[1180]]'''<br />''аднаасобна'' |Малодшы сын і суправіцель [[Іаан II Камнін|Іаана II Камніна]] |[[Іаан II Камнін]] |[[28 лістапада]] [[1118]], [[Канстанцінопаль]] — [[24 верасня]] [[1180]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>{{Cite web |url=http://www.roman-emperors.org/mannycom.htm |title=Мануіл I Камнін |access-date=29 лістапада 2013 |archive-date=5 кастрычніка 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031005080832/http://www.roman-emperors.org/mannycom.htm |url-status=dead }}</ref> |- | '''[[Аляксей II Камнін]]'''<br />{{lang-el|Αλέξιος Β’ Κομνηνός}} |Аляксей Камнін |width="80px" |[[Выява:Alexios II - komnenos.jpg|90px]] |align="center"|'''[[24 верасня]] [[1180]] — кастрычнік [[1183]]'''<br />''задушаны цецівой лука па загадзе стрыечнага дзядзькі [[Андронік I Камнін|Андроніка I Камніна]]'' |Сын [[Мануіл I Камнін|Мануіла I Камніна]] | |[[14 верасня]] [[1169]], [[Канстанцінопаль]] — кастрычнік [[1183]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/alexiicom.htm Аляксей II Камнін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070929133547/http://www.roman-emperors.org/alexiicom.htm |date=29 верасня 2007 }}</ref> |- | '''[[Андронік I Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Α’ Κομνηνός}} |Андронік Камнін |width="80px" |[[Выява:ByzantineBillonTrachy.jpg|80px]] |align="center"|'''кастрычнік [[1183]] — [[12 верасня]] [[1185]]'''<br />''разадраны натоўпам падчас перавароту [[Ісак II Ангел|Ісака II Ангела]]'' |Кузен [[Мануіл I Камнін|Мануіла I Камніна]], у [[1182]] адхіліў яго сына [[Аляксей II Камнін|Аляксея II Камніна]], а пасля яго забойства ажаніўся з яго ўдавой | |[[1118]] — [[12 верасня]] [[1185]], [[Канстанцінопаль]] |<ref>[http://www.roman-emperors.org/andycomn.htm Андронік I Камнін] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181011071450/http://www.roman-emperors.org/andycomn.htm |date=11 кастрычніка 2018 }}</ref> |} === Дынастыя Ангелаў === {{Галоўная|Дынастыя Ангелаў}} Завяршальны даны раздзел [[Аляксей V Дука Мурзуфл|Аляксей V Дука]] да [[Ангелы (дынастыя)|дынастыі Ангелаў]] не адносіцца, але, прыняўшы ўладу пасля яе падзення, стаў пераходнай фігурай перад захопам [[Чацвёрты крыжовы паход|крыжакамі]] [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] і часовага распаду [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]]. {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Ісак II Ангел]]'''<br />{{lang-el|Ισαάκιος Β’ Άγγελος}} |Ісак Ангел |width="80px" |[[Выява:IsaacIIAnge.jpg|80px]] |align="center"|'''[[12 верасня]] [[1185]]—[[1195]]'''<br />''зрынуты старэйшым братам [[Аляксей III Ангел|Аляксеем III Ангелам]] і аслеплены''<br />'''[[1203]] — [[28 студзеня]] [[1204]]'''<br />''вернуты на прастол разам з сынам [[Аляксей IV Ангел|Аляксеем IV Ангелам]] (зрынуў старэйшага брата [[Аляксей III Ангел|Аляксея III Ангела]])'',<br />''ізноў зрынуты [[Аляксей V Дука Мурзуфл|Аляксеем V Дукай]]'' |Адхіліў і арганізаваў забойства [[Андронік I Камнін|Андроніка I Камніна]], ажаніўся з яго ўдавой |[[Аляксей IV Ангел]] |верасень [[1156]] — [[28 студзеня]] [[1204]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Аляксей III Ангел]]'''<br />{{lang-el|Αλέξιος Γ' Άγγελος}} |Аляксей Ангел |width="80px" |[[Выява:Alexius III EL aspron trachy 592316.jpg|80px]] |align="center"|'''[[1195]] — [[1203]]'''<br />''зрынуты малодшым братам [[Ісак II Ангел|Ісакам II Ангелам]], які вярнуўся на прастол'' |Старэйшы брат [[Ісак II Ангел|Ісака II Ангела]], адхіліў яго ад улады | |[[1153]] — [[1211]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Аляксей IV Ангел]]'''<br />{{lang-el|Αλέξιος Δ' Άγγελος}} |Аляксей Ангел |width="80px" |[[Выява:Alexius4.jpg|80px]] |align="center"|[[1203]] — [[28 студзеня]] [[1204]]<br />''суправіцель бацькі [[Ісак II Ангел|Ісака II Ангела]]'',<br />''разам з ім зрынуты [[Аляксей V Дука Мурзуфл|Аляксеем V Дукай]] і пасля задушаны па яго загадзе'' |Сын і суправіцель бацькі [[Ісак II Ангел|Ісака II Ангела]] |[[Ісак II Ангел]] |[[1183]] — [[8 лютага]] [[1204]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Аляксей V Дука Мурзуфл|Аляксей V Дука]]'''<br />{{lang-el|Ἀλέξιος Δούκας}} |Аляксей Дука |width="80px" |[[Выява:Alexius V.JPG|80px]] |align="center"|'''[[5 лютага]] — [[12 красавіка]] [[1204]]'''<br />''зрынуты і пакараны смерцю [[Чацвёрты крыжовы паход|крыжакамі]]'' |Зрынуў [[Ісак II Ангел|Ісака II Ангела]] і яго сына [[Аляксей IV Ангел|Аляксея IV Ангела]] |[[Аляксей IV Ангел]] |пам. у снежні [[1205]] |<ref name="А" /> |} == Асколкі імперыі == [[Выява:Byzantium1204.png|400px|thumb|Асколкі Візантыйскай імперыі, якія ўзніклі пасля [[Чацвёрты крыжовы паход|Чацвёртага крыжовага паходу]]]] === [[Нікейская імперыя]] === «Нікейская імперыя» ({{lang-el|Βασίλειον τῆς Νίκαιας}}) — дзяржава са сталіцай у [[Нікея|Нікеі]], якая ўтварылася на тэрыторыі Азіі пасля захопу Канстанцінопаля крыжакамі ў [[1204]] годзе і праіснавала да [[1261]] года. Нікейская імперыя была найбуйнейшым з падобных утварэнняў, яе імператары працягвалі лічыць сябе сапраўднымі кіраўнікамі [[Візантыя|Візантыі]]. {{-}} ==== Дынастыя Ласкарысаў ==== {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Канстанцін XI Ласкарыс]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος Λάσκαρης}} |Канстанцін Ласкарыс |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[13 красавіка]] [[1204]] — [[19 сакавіка]] [[1205]]'''<br />''Пасля ўзяцця крыжакамі [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] разам з братам [[Феадор I Ласкарыс|Феадорам Ласкарысам]] бяжыць у [[Нікея|Нікею]],<br />загінуў у баі з [[Балдуін I Фландрскі|Балдуінам I]], 1-м імператарам [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыі]]'' |Абвешчаны ў [[Сафійскі сабор (Канстанцінопаль)|Агія-Сафія]] пасля ўцёкаў [[Аляксей V Дука Мурзуфл|Аляксея V Дукі]] | |[[1170]] — [[19 сакавіка]] [[1205]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Феадор I Ласкарыс]]'''<br />{{lang-el|Θεόδωρος Α' Λάσκαρις}} |Феадор Ласкарыс |width="80px" |[[Выява:Theodore I Laskaris miniature.jpg|80px]] |align="center"|'''[[19 сакавіка]] [[1205]] — лістапад [[1221]]'''<br />''з'' [[1208]] ''да'' [[1221|1212]] ''зрабіў суправіцелем сына [[Мікалай Ласкарыс|Мікалая Ласкарыса]]'' |Брат [[Канстанцін Ласкарыс|Канстанціна Ласкарыса]] |[[Мікалай Ласкарыс]] |каля [[1174]], [[Канстанцінопаль]] — лістапад [[1221]], [[Нікея]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Мікалай Ласкарыс]]'''<br />{{lang-el|Νικόλαος Λάσκαρης}} |Мікалай Ласкарыс |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[1208]] — [[1212]]<br />''суправіцель бацькі [[Феадор I Ласкарыс|Феадора I Ласкарыса]]'' |Сын [[Феадор I Ласкарыс|Феадора I Ласкарыса]] |[[Феадор I Ласкарыс]] |пам. [[1212]] |<ref name="А" /> |} ==== Дынастыя Ватаца ==== {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Іаан III Дука Ватац]]'''<br />{{lang-el|Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης}} |Іаан Дука Ватац |width="80px" |[[Выява:JohnIIIVatatzesGoldHyperpyronMagnesia.jpg|80px]] |align="center"|'''[[15 снежня]] [[1221]] — [[3 лістапада]] [[1254]] |Зяць [[Феадор I Ласкарыс|Феадора I Ласкарыса]] | |[[1192]], [[Дыдымотыка]] — [[3 лістапада]] [[1254]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Феадор II Ласкарыс|Феадор II Дука Ласкарыс]]'''<br />{{lang-el|ΙΘεόδωρος Β' Δούκας Λάσκαρης}} |Феадор Дука Ласкарыс |width="80px" |[[Выява:Theodore II Laskaris miniature.jpg|80px]] |align="center"|'''[[3 лістапада]] [[1254]] — [[16 жніўня]] [[1258]]'''<br />''з'' [[1254]] ''зрабіў суправіцелем сына [[Іаан IV Ласкарыс|Іаана IV Дуку Ласкарыса]]'' |Сын [[Іаан III Дука Ватац|Іаан III Дукі Ватаца]] |[[Іаан IV Ласкарыс|Іаан IV Дука Ласкарыс]] |[[1221]], [[Нікея]] — [[18 жніўня]] [[1258]], [[Магнісія]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Іаан IV Ласкарыс|Іаан IV Дука Ласкарыс]]'''<br />{{lang-el|Ιωάννης Δ' Δούκας Λάσκαρης}} |Іаан Дука Ласкарыс |width="80px" |[[Выява:John IV Laskaris miniature.jpg|80px]] |align="center"|[[1254]] — [[18 жніўня]] [[1258]]<br />''суправіцель бацькі [[Феадор II Ласкарыс|Феадора II Дукі Ласкарыса]]''<br />'''[[3 лістапада]] [[1254]] — [[25 снежня]] [[1261]]'''<br />''пры рэгенцтве<br />(а з'' [[1259]] ''пры сукіраванні) [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіла Палеалога]],<br />які яго зрынуў і асляпіў'' |Сын і суправіцель [[Феадор II Ласкарыс|Феадор II Дукі Ласкарыса]] |[[Феадор II Ласкарыс|Феадор II Дука Ласкарыс]],<br />рэгент [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіл Палеалог]] |[[25 снежня]] [[1250]], [[Дыдымотыка]] — каля [[1305]] |<ref name="А" /> |} Апошнім імператарам [[Нікейская імперыя|Нікейскай імперыі]] з [[1259]] года быў [[Міхаіл VIII Палеалог]]. Паколькі [[15 жніўня]] [[1261]], узяўшы [[Канстанцінопаль]], ён быў другі раз каранаваны як імператар [[Візантыйская імперыя|Візантыі]], чым рэстаўраваў адзіную дзяржаву, то звесткі пра яго прыведзены ў раздзеле '''Імперыя пасля 1261 года'''. === [[Лацінская імперыя]] === {| «Лацінская імперыя» ({{lang-el|Ρωμανία}}, {{lang-la|Imperium Romaniae}}) — дзяржава, якая ўтварылася пасля чацвёртага крыжовага паходу са сталіцай у [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]] і кіравалася франкамі. Існавала ў перыяд з [[1204]] па [[1261]] год, ліквідавана пры рэстаўрацыі [[Візантыйская імперыя|Візантыйскай імперыі]]. {{Гл. таксама|Спіс імператараў Лацінскай імперыі}} |} {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Балдуін I Фландрскі|Бадуэн I Фландрскі]]'''{{efn|name=r327|Перадача імя «Бадуэн» (фр.), якая адпавядае правілам, хоць традыцыйна для крыжакоў перадаецца як «Балдуін».}}<br />{{lang-fr|Baudouin VI de Hainaut}}<br />{{lang-fr|Baudouin IX de Flandre}}<br />{{lang-fr|Baudouin I de Flandre}} |''[[Спіс кіраўнікоў Эно|граф Эно]]'' — Бадуэн VI дэ Эно,<br />''[[Спіс кіраўнікоў Фландрыі|граф Фландрыі]]'' — Бадуэн IX Фландрскі,<br />''[[Спіс імператараў Лацінскай імперыі|імператар]]'' — Бадуэн I Фландрскі |width="80px" |[[Выява:Baudouin de Constantinople.JPG|80px]] |align="center"|'''[[16 мая]] [[1204]] — канец [[1205]]'''<br />''трапіў у палон [[14 красавіка]] [[1205]] [[Балгарыя|балгарамі]] і памёр у зняволенні'' |Абвешчаны імператарам утворанай [[Лацінская імперыя|Лацінскай імперыі]] | |[[1171]] — [[1205]], [[Тырнава]] |<ref name="У">[http://fmg.ac/Projects/MedLands/LATIN%20EMPERORS.htm Лацінскія імператары на fmg.ac]</ref> |- | '''[[Генрых I Фландрскі|Анры I Фландрскі]]'''{{efn|Перадача імя «Анры» (фр.), якая адпавядае правілам, хоць традыцыйна для крыжакоў перадаецца як «Генрых».}}<br />{{lang-fr|Henri de Hainaut}}<br />{{lang-fr|Henri I de Flandre}} |Анры дэ Эно,<br />''[[Спіс імператараў Лацінскай імперыі|як імператар]]'' — Анры I Фландрскі |width="80px" |[[Выява:Henri I -Flanders.jpg|80px]] |align="center"|'''[[20 жніўня]] [[1206]]—[[1216]]'''<br />''верагодна, атручаны'' |Брат [[Балдуін I Фландрскі|Бадуэна I Фландрскага]] | |каля [[1174]]—[[1216]] |<ref name="У" /> |- | '''[[П'ер II дэ Куртэнэ|П'ер дэ Куртэнэ]]'''<br />{{lang-fr|Pierre de Courtenay}} |П'ер дэ Куртэнэ |width="80px" |[[Выява:Petrus2.jpg|90px]] |align="center"|'''[[1216]] — [[1217]]'''<br />''узяты ў палон у вайне з [[Эпірскі дэспатат|Эпірскім дэспататам]]'' |Муж сястры [[Балдуін I Фландрскі|Бадуэна I Фландрскага]] і [[Генрых I Фландрскі|Анры I Фландрскага]] | |каля [[1180]]—[[1219]] |<ref name="У" /> |- | '''[[Іаланда дэ Эно|Іаланда дэ Куртэнэ]]'''<br />{{lang-fr|Yolande de Hainaut}}<br />{{lang-fr|Yolande de Courtenay}} |Іаланда дэ Эно<br />''пасля шлюбу ў [[1093]]'' — Іаланда дэ Куртэнэ |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1217]] — [[1219]]''' |Жонка [[П'ер II дэ Куртэнэ|П'ера дэ Куртэнэ]], а таксама сястра [[Балдуін I Фландрскі|Бадуэна I Фландрскага]] і [[Генрых I Фландрскі|Анры I Фландрскага]],<br />кіравала за мужа, які знік у палоне | |каля [[1175]]—[[1219]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="У" /> |- | '''[[Роберт дэ Куртэнэ|Рабер дэ Куртэнэ]]{{efn|Перадача імя «Рабер» (фр.), якая адпавядае правілам, хоць традыцыйна для крыжакоў перадаецца як «Роберт».}}'''<br />{{lang-fr|Robert de Courtenay}} |Рабер дэ Куртэнэ |width="80px" |[[Выява:Robertus -Courtenay.jpg|90px]] |align="center"|'''[[1219]] — [[1228]]'''<br />''(каранаваны [[25 сакавіка]] [[1221]],<br />да гэтага фактычным кіраўніком быў рыцар Конан дэ Безан)'',<br />''бег са сталіцы, ратуючыся ад падданых'' |Сын [[П'ер II дэ Куртэнэ|П'ера дэ Куртэнэ]] і [[Іаланда дэ Эно|Іаланды дэ Куртэнэ]], пасля абрання дабіраўся з Францыі 2 года | |[[1201]] — [[1228]], [[Марэя]] |<ref name="У" /> |- | '''[[Балдуін II дэ Куртэнэ|Бадуэн II дэ Куртэнэ]]'''{{efn|name=r327}}<br />{{lang-fr|Baudouin II de Courtenay}} |Бадуэн дэ Куртэнэ |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1228]] — [[1261]]'''<br />''(каранаваны ў [[1231]],<br />да [[22 сакавіка]] [[1237]] з імператарам-рэгентам [[Іаан дэ Брыен|Жанам дэ Брыенам]]'',<br />''пасля ўзяцця [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаілам VIII Палеалогам]] [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]] бег у Італію, дзе заставаўся намінальным імператарам'' |Сын [[П'ер II дэ Куртэнэ|П'ера дэ Куртэнэ]] і [[Іаланда дэ Эно|Іаланды дэ Куртэнэ]], малодшы брат [[Роберт дэ Куртэнэ|Рабера дэ Куртэнэ]] |[[Іаан дэ Брыен|Жан дэ Брыен]] |[[1217]], [[Канстанцінопаль]] — кастрычнік [[1273]], [[Неапаль]] |<ref name="У" /> |- | '''[[Іаан дэ Брыен|Жан дэ Брыен]]'''<br />{{lang-fr|Jean de Brienne}} |Жан дэ Брыен |width="80px" |[[Выява:João I de Brienne 1.jpg|80px]] |align="center"|[[1228]] — [[1237]]<br />''імператар-рэгент [[Балдуін II дэ Куртэнэ|Бадуэна II дэ Куртэнэ]]'' |Імператар-рэгент [[Балдуін II дэ Куртэнэ|Бадуэна II дэ Куртэнэ]] |[[Балдуін II дэ Куртэнэ|Бадуэн II дэ Куртэнэ]] |[[1170]] — [[22 сакавіка]] [[1237]] |<ref name="У" /> |} === [[Трапезундская імперыя]] (да 1282 года) === {| «Трапезундская імперыя» ({{lang-el|Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας}}) — грэчаская дзяржава са сталіцай у [[Трапезунд]]зе, якая ўтварылася ў [[1204]] годзе на анаталійскім узбярэжжы Чорнага мора ў выніку адасаблення ўсходніх візантыйскіх правінцый пасля захопу Канстанцінопаля крыжакамі. Дынастыя Вялікіх Камнінаў, якая зацвердзілася ў ёй, кіравала імперыяй на працягу дзвюх з паловай стагоддзяў. Толькі [[Іаан II Вялікі Камнін]], ажаніўшыся з дачкой візантыйскага імператара [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіла VIII Палеалога]], адмовіўся ад прэтэнзій на канстанцінопальскі прастол і склаў з сябе ў 1282 годзе тытул ''«імператара рамееў»''. З тых часоў кіраўнікі імперыі да яе знікнення ў 1461{{efn|У 1461 годзе Трапезундская імперыя была заваявана туркамі-асманамі}} годзе насілі тытул ''«імператара Усходу, Іверыі і Ператыі»''. {{Гл. таксама|Спіс імператараў Трапезунда}} |} {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Аляксей I Вялікі Камнін]]'''<br />{{lang-el|Αλέξιος Α΄ Μέγας Κομνηνός}} |Аляксей Мега Камнін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''красавік [[1204]] — [[1 лютага]] [[1222]]''' |Заснавальнік дынастыі [[Камніны|Вялікіх Камнінаў]] | |[[1181]], [[Канстанцінопаль]] — [[1 лютага]] [[1222]], [[Трапезунд]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Андронік I Гід]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Α΄ Γίδος}} |Андронік Гід |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1 лютага]] [[1222]]—[[1235]]''' |Зяць [[Аляксей I Вялікі Камнін|Аляксея I Вялікага Камніна]] | |пам. [[1235]], [[Трапезунд]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Іаан I Аксух Вялікі Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ιωάννης Α΄ Αξούχος Μέγας Κομνηνός}} |Іаан Аксух Мега Камнін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1235]] — [[1238]]''' |Першы сын [[Аляксей I Вялікі Камнін|Аляксея I Вялікага Камніна]] | |пам. [[1238]], [[Трапезунд]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Мануіл I Вялікі Камнін]]'''<br />{{lang-el|Μανουήλ Α΄ Μέγας Κομνηνός}} |Мануіл Мега Камнін |width="80px" |[[Выява:SilverAsperManuelIKomnenosOfTrebizond1237-1263.jpg|80px]] |align="center"|'''[[1238]] — сакавік [[1263]]''' |Другі сын [[Аляксей I Вялікі Камнін|Аляксея I Вялікага Камніна]] | |[[1218]], [[Трапезунд]] — сакавік [[1263]], [[Трапезунд]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Андронік II Вялікі Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Β΄ Μέγας Κομνηνός}} |Андронік Мега Камнін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''сакавік [[1263]]—[[1266]]''' |Першы сын [[Мануіл I Вялікі Камнін|Мануіла I Вялікага Камніна]] | |[[1236]], [[Трапезунд]] — [[1266]], [[Трапезунд]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Георгій Вялікі Камнін]]'''<br />{{lang-el|Γεώργιος Μέγας Κομνηνός}} |Георгій Мега Камнін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1266]] — [[1280]]'''<br />''пазбаўлены ўлады і зняволены манголамі'' |Другі сын [[Мануіл I Вялікі Камнін|Мануіла I Вялікага Камніна]] | |[[1255]], [[Трапезунд]] — пасля [[1284]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Іаан II Вялікі Камнін]]'''<br />{{lang-el|Ιωάννης Β΄ Μέγας Κομνηνός}} |Іаан Мега Камнін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1280]] — [[1284]]'''<br />''у [[1283]] адмовіўся ад тытула '''імператара рамеяў''''',<br />''пазбаўлены ўлады царом Імерэтыі [[Давіт VI Нарын|Давітам VI Нарынам]] на карысць яго жонкі [[Феадора Вялікі Камніна|Феадоры Вялікага Камніны]] (якая была сястрой [[Іаан II Вялікі Камнін|Іаана II Вялікага Камніна]])''<br />'''[[1285]] — [[16 жніўня]] [[1297]]'''<br />''вярнуў трон, зрынуўшы сястру '' |Трэці сын [[Мануіл I Вялікі Камнін|Мануіла I Вялікага Камніна]],<br />узыйшоў на прастол пасля пазбаўлення манголамі ўлады брата [[Георгій Вялікі Камнін|Георгія Вялікага Камніна]] | |[[1262]] ці [[1263]], [[Трапезунд]] — [[16 жніўня]] [[1297]], крэпасць Лімінія, Трапезундская імперыя |<ref name="Б" /> |} === [[Эпірскае царства]] (да 1318 года) === «Эпірскае царства» ({{lang-el|Δεσποτάτο της Ηπείρου}}) — сярэднявечная [[грэкі|грэчаская]] [[дзяржава]], якая ўтварылася на землях былой [[Візантыя|Візантыйскай імперыі]]. З’яўлялася асколкам Візантыйскай імперыі, нароўні з [[Нікейская імперыя|Нікейскай]] і [[Трапезундская імперыя|Трапезундскай]] імперыямі. Па-сапараўднаму грэчаскай дзяржава была ў [[1205]]—[[1318]] гадах, калі кіравала візантыйская [[дынастыя]] [[дынастыя Дука|Дука]], якая канкуравала з іншай грэчаскай дзяржавай — [[Нікейская імперыя|Нікейскай імперыяй]] за права аднавіць Візантыю і заняць яе сталіцу — горад [[Канстанцінопаль]]. Пасля [[1318]] года ўлада ў [[Эпір]]ы пераходзіць у рукі італьянскай дынастыі [[Арсіні]], затым да сербаў, французаў, італьянцаў, а да [[1479]] годзе практычна на ўсёй тэрыторыі Эпіра (за выключэннем некалькіх прыбярэжных венецыянскіх гарадоў) усталёўваецца ўлада [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="150"| Імя !rowspan=1 width="150"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="230"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Міхаіл I Камнін Дука]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Κομνηνός Δούκας}} |Міхаіл Камнін Дука |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1205]] — [[1215]]''' |Заснавальнік [[Эпірскае царства|Эпірскага царства]] | |пам. [[1215]] |<ref name="Б">''The [[Oxford Dictionary of Byzantium]]'', Oxford University Press, 1991.</ref> |- | '''[[Феадор Камнін Дука]]'''<br />{{lang-el|Θεόδωρος Κομνηνός Δούκας}} |Феадор Камнін Дука |align="center"|[[Выява:Theodor I. Despot von Epirus.jpg|80px]] |align="center"|'''[[1216]]—[[1230]]''' |Брат [[Міхаіл I Камнін Дука|Міхаіла I Камніна Дукі]] | |пам. [[1253]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Міхаіл II Камнін Дука]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Β΄ Κομνηνός Δούκας}} |Міхаіл Камнін Дука |align="center"|[[Выява:Michael II Komnenos Doukas.jpg|80px]] |align="center"|'''[[1230]] — [[1271]]''' |Cын [[Міхаіл I Камнін Дука|Міхаіла I Камніна Дукі]] | |пам. каля[[1266]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Нікіфар I Камнін Дука]]'''<br />{{lang-el|Νικηφόρος Α΄ Κομνηνός Δούκας}} |Нікіфар Камнін Дука |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1271]] — [[1297]]''' |Cын [[Міхаіл II Камнін Дука|Міхаіла II Камніна Дукі]] | |каля [[1240]]—[[1297]] |<ref name="Б" /> |- | '''[[Тамаш I Камнін Дука]]'''<br />{{lang-el|Θωμάς Α΄ Κομνηνός Δούκας}} |Тамаш Камнін Дука |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|'''[[1297]]—[[1318]]''' <br />''У [[1318]] уладу ў Эпіры захапіў італьянскі род [[Арсіні]].'' |Сын [[Нікіфар I Камнін Дука|Нікіфара I Камніна Дукі]] | |[[1285]] — [[1318]] |<ref name="Б" /> |} == Імперыя пасля 1261 года == === Дынастыі Палеалогаў і Кантакузінаў === [[Выява:ByzantineEmpire1265.svg|thumb|400px|[[Візантыйская імперыя]] і суседнія дзяржавы ў часы кіравання [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіла VIII Палеалога]]]] {{Галоўная|Палеалогі}} {{Галоўная|Кантакузіны}} Прадстаўнікі [[Кантакузіны|дынастыі Кантакузінаў]] вылучаны ў табліцы чырванаватым фонам. {{-}} {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="140"| Імя !rowspan=1 width="140"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="250"| Гады кіравання !rowspan=1 width="130"| Прыход да ўлады !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Гады жыцця ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Міхаіл VIII Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Δούκας Άγγελος Κομνηνός Παλαιολόγος}}<br />{{lang-el|Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος}} |Міхаіл Дука Ангел Камнін Палеалог<br />''як імператар'' — Міхаіл VIII Палеалог |width="80px" |[[Выява:Michael VIII Palaiologos.jpg|80px]] |align="center"|[[1 студзеня]] [[1259]] — [[25 снежня]] [[1261]]<br />''суправіцель імператара [[Нікейская імперыя|Нікейскай імперыі]] [[Іаан IV Ласкарыс|Іаана IV Дукі Ласкарыса]]<br />([[15 жніўня]] [[1261]] другі раз каранаваўся ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]])''<br />'''[[25 снежня]] [[1261]] — [[11 снежня]] [[1282]]'''<br />''імператар адноўленай Візантыйскай імперыі'',<br />''з'' [[1261]] ''зрабіў суправіцелем сына [[Андронік II Палеалог|Андроніка II Палеалога]]'',<br />''а з'' [[1281]] ''і ўнука [[Міхаіл IX Палеалог|Міхаіла IX Палеалога]]'' |Заняў [[Канстанцінопаль]], адхіліў і асляпіў [[Іаан IV Ласкарыс|Іаана IV Дуку Ласкарыса]] |[[Іаан IV Ласкарыс|Іаан IV Дука Ласкарыс]],<br />[[Андронік II Палеалог]],<br />[[Міхаіл IX Палеалог]] |[[1224]] ці [[1225]] — [[11 снежня]] [[1282]], [[Фракія]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Андронік II Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Β' Παλαιολόγος (ο Γέρος)}} |Андронік Палеалог (Старэйшы) |width="80px" |[[Выява:Serres IM Prodromou Andronicos.jpg|80px]] |align="center"|''[[1261]] — [[11 снежня]] [[1282]]<br />''суправіцель бацькі [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіла VIII Палеалога]], ''а з'' [[1281]] ''і сына [[Міхаіл IX Палеалог|Міхаіла IX Палеалога]]''<br />''(у'' [[272|1272]] ''быў каранаваны)''<br />'''[[11 снежня]] [[1282]] — [[12 кастрычніка]] [[1320]]'''<br />''суправіцель сына [[Міхаіл IX Палеалог|Міхаіла IX Палеалога]]''<br />'''[[12 кастрычніка]] [[1320]] — май [[1328]]'''<br />''аднаасобна,<br />але з'' [[1325]] ''зрабіў суправіцелем унука [[Андронік III Палеалог|Андроніка III Палеалога]];<br />адрокся ў яго карысць і сышоў у манастыр'' |Сын і суправіцель [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіла VIII Палеалога]] |[[Міхаіл VIII Палеалог]],<br />[[Міхаіл IX Палеалог]],<br />[[Андронік III Палеалог]] |[[25 сакавіка]] [[1259]], [[Нікея]] — [[13 лютага]] [[1332]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Міхаіл IX Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος}} |Міхаіл Палеалог |width="80px" |[[Выява:AndronikosIIandMichaelIXPalaeologusSilverBasilikon.jpg|80px]] |align="center"|''з'' [[1281]] ''суправіцель дзеда [[Міхаіл IX Палеалог|Міхаіла IX Палеалога]] і бацькі [[Андронік II Палеалог|Андроніка II Палеалога]]''<br />[[11 снежня]] [[1282]] — [[12 кастрычніка]] [[1320]]<br />''суправіцель бацькі [[Андронік II Палеалог|Андроніка II Палеалога]]''<br />''(у'' [[1294]] ''быў каранаваны)'' |Суправіцель дзеда [[Міхаіл VIII Палеалог|Міхаіла VIII Палеалога]] і бацькі [[Андронік II Палеалог|Андроніка II Палеалога]] |[[Міхаіл IX Палеалог]],<br />[[Андронік II Палеалог]] |[[17 красавіка]] [[1277]] — [[12 кастрычніка]] [[1320]], [[Фесалоніка]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Андронік III Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Γ' Παλαιολόγος (ο Νέος)}} |Андронік Палеалог (Малодшы) |width="80px" |[[Выява: Андроник III Палеолог.jpg|80px]] |align="center"|''з'' [[1325]] ''суправіцель дзеда [[Андронік II Палеалог|Андроніка II Палеалога]]''<br />'''май [[1328]] — [[15 чэрвеня]] [[1341]]'''<br />''аднаасобна'' |Унук і суправіцель [[Андронік II Палеалог|Андроніка II Палеалога]] |[[Андронік II Палеалог]] |[[25 сакавіка]] [[1297]], [[Канстанцінопаль]] — [[15 чэрвеня]] [[1341]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Іаан V Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ιωάννης Ε' Παλαιολόγος}} |Іаан Палеалог |width="80px" |[[Выява:John V Palaiologos.jpg|80px]] |align="center"|'''[[15 чэрвеня]] — [[26 кастрычніка]] [[1341]]'''<br />''аднаасобна, пад апекай''<br />'''[[26 кастрычніка]] [[1341]] — [[2 лютага]] [[1347]]'''<br />''грамадзянская вайна з [[Іаан VI Кантакузін|Іаанам VI Кантакузінам]]''<br />[[2 лютага]] [[1347]] — [[10 снежня]] [[1354]]<br />''суправіцель [[Іаан VI Кантакузін|Іаана VI Кантакузіна]],''<br />''а з'' красавіка [[1353]]'' і яго сына [[Матфей Кантакузін|Матфея Кантакузіна]],''<br />''з пачатку [[1350-я|1350-х]] стаў суправіцелем сына [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]]''<br />'''[[10 снежня]] [[1354]] — снежань [[1357]]'''<br />''суправіцель [[Матфей Кантакузін|Матфея Кантакузіна]] і сына [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]]''<br />'''снежань [[1357]]—[[1376]]'''<br />''суправіцель сына [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]],''<br />''з'' [[1373]]'' зрабіў суправіцелем і другога сына [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]],''<br />[[1376]] — [[1379]]<br />''адхілены сынам [[Андронік IV Палеалог|Андронікам IV Палеалогам]] і пасаджаны ў турму,''<br />''пры гэтым з [[1377]] суправіцелем быў абвешчаны і ўнук [[Іаан VIII Палеалог]]''<br />'''[[1379]] — [[28 чэрвеня]] [[1385]]'''<br />''суправіцель сыноў [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]] і [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]] і ўнука [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]]''<br />'''[[28 чэрвеня]] [[1385]] — [[14 красавіка]] [[1390]]'''<br />''суправіцель сына [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]] і ўнука [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]]'',<br />'''на некалькі месяцаў''' ''адхілены ўнукам [[Іаан VIII Палеалог|Іаанам VIII Палеалогам]]''<br />'''[[1390]] — [[16 лютага]] [[1391]]'''<br />суправіцель сына [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]] і ўнука [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]] |Сын [[Андронік III Палеалог|Андроніка III Палеалога]] |[[Іаан V Палеалог]],<br />[[Матфей Кантакузін]],<br />[[Андронік IV Палеалог]] |[[18 чэрвеня]] [[1332]], [[Дыдымотыка]] — [[16 лютага]] [[1391]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Іаан VI Кантакузін]]'''<br />{{lang-el|Ιωάννης ΣΤ΄ Καντακουζηνός}} |Іаан Кантакузін |width="80px" |[[Выява:John VI Kantakouzenos.jpg|80px]] |align="center"|[[26 кастрычніка]] [[1341]] — [[2 лютага]] [[1347]]<br />''грамадзянская вайна з [[Іаан V Палеалог|Іаанам V Палеалогам]]''<br />'''[[2 лютага]] [[1347]] — [[10 снежня]] [[1354]]'''<br />''суправіцель [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]],''<br />''а з пачатку 1350-х і яго сына [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]]''<br />''з'' красавіка [[1353]]'' зрабіў суправіцелем сына [[Матфей Кантакузін|Матфея Кантакузіна]],''<br />''пасля адрачэння сышоў у манастыр'' |Прыйшоў у выніку грамадзянскай вайны з [[Іаан V Палеалог|Іаанам V Палеалогам]] |[[Іаан V Палеалог]],<br />[[Матфей Кантакузін]],<br />[[Андронік IV Палеалог]] |каля [[1293]], [[Канстанцінопаль]] — [[15 чэрвеня]] [[1383]], [[Містра]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Андронік IV Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Δ' Παλαιολόγος}} |Андронік Палеалог |width="80px" |[[Выява:Andronicus IV.jpg|80px]] |align="center"|''з пачатку 1350-х суправіцель бацькі [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]], а таксама [[Іаан VI Кантакузін|Іаана VI Кантакузіна]] і яго сына [[Матфей Кантакузін|Матфея Кантакузіна]],''<br />''а з'' [[1373]] ''і суправіцель брата [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]],''<br />'''[[1376]] — [[1379]]'''<br />''адхіліў і пасадзіў у турму бацькі [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]],''<br />''пры гэтым з [[1377]] зрабіў суправіцелем сына [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]]''<br />[[1379]] — [[28 чэрвеня]] [[1385]]<br />''адхілены бацькам, але заставаўся яго суправіцелем'' |Сын і суправіцель [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]] |[[Іаан V Палеалог]],<br />[[Іаан VI Кантакузін]],<br />[[Матфей Кантакузін]],<br />[[Мануіл II Палеалог]],<br />[[Іаан VIII Палеалог]] |каля [[1293]], [[Канстанцінопаль]] — [[28 чэрвеня]] [[1385]], [[Містра]] |<ref name="А" /> |- bgcolor="#ffffec" | '''[[Матфей Кантакузін]]'''<br />{{lang-el|Ματθαίος Ασάνης Καντακουζηνός}} |Матфей Азан Кантакузін |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|красавік [[1353]] — снежань [[1357]]<br />''суправіцель бацькі [[Іаан VI Кантакузін|Іаана VI Кантакузіна]], [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]] і яго сына [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]]'' |Сын і суправіцель [[Іаан VI Кантакузін|Іаана VI Кантакузіна]] |[[Іаан V Палеалог]],<br />[[Іаан VI Кантакузін]],<br />[[Андронік IV Палеалог]] |каля [[1325]]—[[1383]], [[Марэя]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Мануіл II Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος}} |Мануіл Палеалог |width="80px" |[[Выява:Manuel II Paleologus.jpg|80px]] |align="center"|[[1373]] — [[16 лютага]] [[1391]]<br />''суправіцель бацькі [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]] і (да'' [[28 чэрвеня]] [[1385]]'') брата [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]],''<br />''а з'' [[1377]] ''і пляменніка [[Іаан VII Палеалог|Іаана VII Палеалога]]''<br />'''[[16 лютага]] [[1391]] — [[22 верасня]] [[1408]]'''<br />''суправіцель пляменніка [[Іаан VII Палеалог|Іаана VII Палеалога]],''<br />''а ў'' [[1403]]—[[1407]] ''і яго сына [[Андронік V Палеалог|Андроніка V Палеалога]]''<br />'''[[22 верасня]] [[1408]] — [[21 ліпеня]] [[1425]]'''<br />''адзінаўладна, але з'' [[1421]] ''зрабіў суправіцелем сына [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]]'' |Сын і суправіцель [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]] |[[Іаан V Палеалог]],<br />[[Андронік IV Палеалог]],<br />[[Іаан VII Палеалог]],<br />[[Андронік V Палеалог]],<br />[[Іаан VIII Палеалог]] |каля [[1293]], [[Канстанцінопаль]] — [[21 ліпеня]] [[1425]], [[Містра]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Іаан VII Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ιωάννης Ζ' Παλαιολόγος}} |Іаан Палеалог |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[1377]] — [[14 красавіка]] [[1390]]<br />''суправіцель дзеда [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]], бацькі [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]] (да'' [[28 чэрвеня]] [[1385]]'') і дзядзькі [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]]''<br />'''з [[14 красавіка]] [[1390]] на некалькі месяцаў'''<br />''адхіліў іншых асоб ад улады''<br />[[1390]] — [[22 верасня]] [[1408]]<br />''суправіцель дзеда [[Іаан V Палеалог|Іаана V Палеалога]] (да'' [[16 лютага]] [[1391]]'') і дзядзькі [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]],''<br />''а ў'' [[1403]]—[[1407]] ''і сына [[Андронік V Палеалог|Андроніка V Палеалога]]'' |Сын і суправіцель [[Андронік IV Палеалог|Андроніка IV Палеалога]] |[[Іаан V Палеалог]],<br />[[Андронік IV Палеалог]],<br />[[Мануіл II Палеалог]],<br />[[Андронік V Палеалог]] |каля [[1370]] — [[22 верасня]] [[1408]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Андронік V Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Ε 'Παλαιολόγος}} |Андронік Палеалог |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[1403]] — [[1407]]<br />''суправіцель бацькі [[Іаан VII Палеалог|Іаана VII Палеалога]] і стрыечнага дзеда [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]]'' |Сын і суправіцель [[Іаан VII Палеалог|Іаана VII Палеалога]] |[[Мануіл II Палеалог]],<br />[[Іаан VII Палеалог]] |[[1400]] — [[1407]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Іаан VIII Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ανδρόνικος Ε 'Παλαιολόγος}} |Іаан Палеалог |width="80px" |[[Выява:Palaio.jpg|80px]] |align="center"|з [[1421]] ''суправіцель бацькі [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]]''<br />'''[[21 ліпеня]] [[1425]] — [[31 кастрычніка]] [[1448]]'''<br />''аднаасобна'' |Сын і суправіцель [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]] |[[Мануіл II Палеалог]] |[[1392]] — [[31 кастрычніка]] [[1448]] |<ref name="А" /> |- | '''[[Канстанцін XI Драгаш]]'''<br />{{lang-el|Κωνσταντίνος ΙΑ' Παλαιολόγος Δραγάσης}} |Канстанцін Палеалог Драгаш |width="80px" | |align="center"|'''[[6 студзеня]] [[1449]] — [[29 мая]] [[1453]]'''<br />''загінуў пры абароне [[Канстанцінопаль|Канстанцінопаля]]'' |Сын [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]], малодшы брат [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]] | |[[8 лютага]] [[1405]] — [[29 мая]] [[1453]], [[Канстанцінопаль]] |<ref name="А" /> |} == Тытулярныя імператары ([[Палеалогі]]) ([[Марэйскі дэспатат|дэспаты Марэі]]) == Пасля [[Аблога Канстанцінопаля (1453)|падзення Канстанцінопаля]] яшчэ некалькі прадстаўнікоў дынастыі [[Палеалогі|Палеалогаў]] насілі тытул імператараў, хоць, валодалі толькі Марэяй, і фактычна імі ўжо не з’яўляліся. {| class="wikitable" |- !rowspan=1 width="140"| Імя !rowspan=1 width="140"| Імя на беларускай мове !rowspan=1 width="100"| Партрэт !rowspan=1 width="250"| Гады намінальнага «кіравання» !rowspan=1 width="130"| Прыход да «ўлады» !rowspan=1 width="90"| Суправіцелі !rowspan=1 width="120"| Пра жыццё ! class="unsortable" <!--style="width:2%"--> | {{comment|Інш.|Заўвагі}} |- | '''[[Дзімітрый Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Δημήτριος Παλαιολόγος}} |Дзмітрый Палеалог |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[1453]] — [[1460]] |Сын [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]], брат [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]] і [[Канстанцін XI Палеалог|Канстанціна XI Палеалога]] | |каля[[1407]] — [[1470]] |<ref name="Г">[http://vizantia.info/docs/181.htm Падзенне Канстанцінопаля ў 1453 годзе. Глава 13. Якія перажылі катастрофу]</ref> |- | '''[[Тамаш Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Θωμάς Παλαιολόγος}} |Тамаш Палеалог |width="80px" |[[Выява:Thomas Palaiologos2.jpg|90px]] |align="center"|[[1453]] — [[12 мая]] [[1465]] |Сын [[Мануіл II Палеалог|Мануіла II Палеалога]], брат [[Іаан VIII Палеалог|Іаана VIII Палеалога]] і [[Канстанцін XI Палеалог|Канстанціна XI Палеалога]] | |каля[[1409]] — [[12 мая]] [[1465]] |<ref name="Г" /> |- | '''[[Андрэй Палеалог]]'''<br />{{lang-el|Ανδρέας Παλαιολόγος}} |Андрэй Палеалог |width="80px" |[[Выява:Double-headed_eagle_of_the_Greek_Orthodox_Church.svg|90px]] |align="center"|[[12 мая]] [[1465]]—[[1502]] |Сын [[Тамаш Палеалог|Тамашы Палеалога]] | |каля[[1453]] — [[1502]] |<ref name="Г" /> |} == Генеалагічная схема == [[Выява:Bizancjum-0.png|thumb|1050px|center]] {{-}} == Гл. таксама == * [[Спіс імператараў Лацінскай імперыі]] * [[Спіс імператараў Трапезунда]] * [[Спіс рымскіх імператараў]] * [[Спіс жонак візантыйскіх імператараў]] * [[Ангелы (дынастыя)|Ангелы]], [[Дукі]], [[Камніны]], [[Македонская дынастыя]], [[Палеалогі]], [[Кантакузіны]] * [[Нікейская імперыя]], [[Лацінская імперыя]], [[Трапезундская імперыя]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар = |загаловак = Советская Историческая Энциклопедия |спасылка = |месца = М. |адказны = Главный редактор Е. М. Жуков |выдавецтва = Советская Энциклопедия |год = 1963 |том = 3 Вашингтон — Вячко |старонкі = 488 |isbn = |тыраж = 65000}} * [[Фёдар Іванавіч Успенскі|Успенский Ф. И.]] История Византийской империи (в 5 томах). — М.: АСТ, 2005 * {{кніга |аўтар = Дашков С. Б. |загаловак = «Императоры Византии» |спасылка = http://www.sedmitza.ru/text/434496.html |месца = Москва |выдавецтва = Издательский дом «Красная площадь» |год = 1997 |старонкі = |старонак = |isbn = 5-87305-002-3 }} * {{кніга |аўтар = Рыжов К. В. |загаловак = «Все монархи мира. Древняя Греция. Древний Рим. Византия» |спасылка = http://lib.ru/DIC/MONARHI/monarhi1.txt |месца = Москва |выдавецтва = Вече |год = 1999 |старонкі = |старонак = 656 |isbn = 5-7838-0342-1 }} * Timothy E. Gregory: ''A History of Byzantium (Blackwell History of the Ancient World)''. Blackwell, Oxford u. a. 2005. * Ralph-Johannes Lilie: ''Byzanz. Das zweite Rom''. Siedler, Berlin 2003. * {{Кніга:ODB}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.roman-emperors.org/|title=Імператары Рыма і Візантыі|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200913043304/http://www.roman-emperors.org/|archivedate=13 верасня 2020|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://fmg.ac/Projects/MedLands/|title=Кіраўнікі краін Еўропы|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511113326/http://fmg.ac/Projects/MedLands/|archivedate=11 мая 2011|url-status=dead}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Імператары Візантыі}} [[Катэгорыя:Імператары візантыйскія| ]] [[Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Еўропы|Візантыйскія імператары]] [[Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Азіі|Візантыйскія імператары]] qpxoi2o1mt1vy498iu1o35gfu5tkqwz 0 184931 5181523 4844575 2026-08-15T16:44:12Z Emilia Noah 155537 /* Крыніцы */ 5181523 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ціхановіч}} {{музыкант|Дата смерці=[[28 студзеня]] [[2017]](64 гады)}} '''Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч''' ({{ДН|13|7|1952}}, [[Мінск]] — {{ДС|28|1|2017}}, [[Мінск]]) — беларускі эстрадны спявак. [[Заслужаны артыст Беларусі]] ([[1991]]), [[Народны артыст Беларусі]] ([[2006]]). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1952 года ў Мінску. Падчас вучобы ў [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Сувораўскім ваенным вучылішчы]] іграў на трубе ў ваенным [[духавы аркестр|духавым аркестры]]. У гэтыя ж гады ўваходзіў у склад маладзёжнага гурта «Факіры», які выконваў папулярныя эстрадныя кампазіцыі. Скончыў [[Маладзечанскае музычнае вучылішча]], у 1982 годзе [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]]. З 1971 года ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай філармоніі]], саліст [[Верасы|ВІА «Верасы»]]. З 1987 года саліст-вакаліст Дзяржаўнага аркестра сімфанічнай і эстраднай музыкі Беларусі. З 1988 года — стваральнік і кіраўнік (з жонкай [[Ядвіга Паплаўская|Ядвігай Паплаўскай]]) першага ў Беларусі Тэатра песні і студыі пры ім (у 2003 годзе пераўтвораны ў прадзюсерскі цэнтр «Прафіартвідыён»). Адначасова з 2001 года — музычны кіраўнік беларускага канала «Сталічнае тэлебачанне». Выступаў з Паплаўскай у складзе эстрадна-вакальнага дуэта. Аўтар папулярных эстрадных песень. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 сакавіка 2006 года № 185 за значны асабісты ўклад у развіццё нацыянальнай культуры, захаванне і прапаганду лепшых музычных традыцый Аляксандру Ціхановічу і яго жонцы [[Ядвіга Паплаўская|Ядвізе Паплаўскай]] прысвоены званні «Народны артыст Беларусі». Памёр 28 студзеня 2017 года пасля шэрагу цяжкіх хвароб<ref>[https://news.tut.by/society/529346.html Памёр народны артыст Рэспублікі Беларусь Аляксандр Ціхановіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202044626/https://news.tut.by/society/529346.html |date=2 лютага 2017 }}</ref>. == Фільмаграфія == <nowiki>*</nowiki>[[2014]] — «[[Трэба жыць]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 512 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вікіцытатнік}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ціхановіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага сувораўскага ваеннага вучылішча]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маладзечанскага дзяржаўнага музычнага каледжа імя М. К. Агінскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Верасы]] 5msvlajquy2szh3qvjxokqp3xh43pqd 5181524 5181523 2026-08-15T16:45:08Z Emilia Noah 155537 /* Фільмаграфія */ 5181524 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ціхановіч}} {{музыкант|Дата смерці=[[28 студзеня]] [[2017]](64 гады)}} '''Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч''' ({{ДН|13|7|1952}}, [[Мінск]] — {{ДС|28|1|2017}}, [[Мінск]]) — беларускі эстрадны спявак. [[Заслужаны артыст Беларусі]] ([[1991]]), [[Народны артыст Беларусі]] ([[2006]]). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1952 года ў Мінску. Падчас вучобы ў [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Сувораўскім ваенным вучылішчы]] іграў на трубе ў ваенным [[духавы аркестр|духавым аркестры]]. У гэтыя ж гады ўваходзіў у склад маладзёжнага гурта «Факіры», які выконваў папулярныя эстрадныя кампазіцыі. Скончыў [[Маладзечанскае музычнае вучылішча]], у 1982 годзе [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]]. З 1971 года ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай філармоніі]], саліст [[Верасы|ВІА «Верасы»]]. З 1987 года саліст-вакаліст Дзяржаўнага аркестра сімфанічнай і эстраднай музыкі Беларусі. З 1988 года — стваральнік і кіраўнік (з жонкай [[Ядвіга Паплаўская|Ядвігай Паплаўскай]]) першага ў Беларусі Тэатра песні і студыі пры ім (у 2003 годзе пераўтвораны ў прадзюсерскі цэнтр «Прафіартвідыён»). Адначасова з 2001 года — музычны кіраўнік беларускага канала «Сталічнае тэлебачанне». Выступаў з Паплаўскай у складзе эстрадна-вакальнага дуэта. Аўтар папулярных эстрадных песень. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 сакавіка 2006 года № 185 за значны асабісты ўклад у развіццё нацыянальнай культуры, захаванне і прапаганду лепшых музычных традыцый Аляксандру Ціхановічу і яго жонцы [[Ядвіга Паплаўская|Ядвізе Паплаўскай]] прысвоены званні «Народны артыст Беларусі». Памёр 28 студзеня 2017 года пасля шэрагу цяжкіх хвароб<ref>[https://news.tut.by/society/529346.html Памёр народны артыст Рэспублікі Беларусь Аляксандр Ціхановіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202044626/https://news.tut.by/society/529346.html |date=2 лютага 2017 }}</ref>. == Фільмаграфія == * [[2014]] — «[[Трэба жыць]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 512 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вікіцытатнік}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ціхановіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага сувораўскага ваеннага вучылішча]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маладзечанскага дзяржаўнага музычнага каледжа імя М. К. Агінскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Верасы]] 1svrhn1grnke4l7377jmtgi61lswo6e 5181525 5181524 2026-08-15T16:45:23Z Emilia Noah 155537 /* Фільмаграфія */ 5181525 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Ціхановіч}} {{музыкант|Дата смерці=[[28 студзеня]] [[2017]](64 гады)}} '''Аляксандр Рыгоравіч Ціхановіч''' ({{ДН|13|7|1952}}, [[Мінск]] — {{ДС|28|1|2017}}, [[Мінск]]) — беларускі эстрадны спявак. [[Заслужаны артыст Беларусі]] ([[1991]]), [[Народны артыст Беларусі]] ([[2006]]). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 ліпеня 1952 года ў Мінску. Падчас вучобы ў [[Мінскае сувораўскае ваеннае вучылішча|Сувораўскім ваенным вучылішчы]] іграў на трубе ў ваенным [[духавы аркестр|духавым аркестры]]. У гэтыя ж гады ўваходзіў у склад маладзёжнага гурта «Факіры», які выконваў папулярныя эстрадныя кампазіцыі. Скончыў [[Маладзечанскае музычнае вучылішча]], у 1982 годзе [[Беларуская кансерваторыя|Беларускую кансерваторыю]]. З 1971 года ў [[Беларуская дзяржаўная філармонія|Беларускай філармоніі]], саліст [[Верасы|ВІА «Верасы»]]. З 1987 года саліст-вакаліст Дзяржаўнага аркестра сімфанічнай і эстраднай музыкі Беларусі. З 1988 года — стваральнік і кіраўнік (з жонкай [[Ядвіга Паплаўская|Ядвігай Паплаўскай]]) першага ў Беларусі Тэатра песні і студыі пры ім (у 2003 годзе пераўтвораны ў прадзюсерскі цэнтр «Прафіартвідыён»). Адначасова з 2001 года — музычны кіраўнік беларускага канала «Сталічнае тэлебачанне». Выступаў з Паплаўскай у складзе эстрадна-вакальнага дуэта. Аўтар папулярных эстрадных песень. Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 30 сакавіка 2006 года № 185 за значны асабісты ўклад у развіццё нацыянальнай культуры, захаванне і прапаганду лепшых музычных традыцый Аляксандру Ціхановічу і яго жонцы [[Ядвіга Паплаўская|Ядвізе Паплаўскай]] прысвоены званні «Народны артыст Беларусі». Памёр 28 студзеня 2017 года пасля шэрагу цяжкіх хвароб<ref>[https://news.tut.by/society/529346.html Памёр народны артыст Рэспублікі Беларусь Аляксандр Ціхановіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202044626/https://news.tut.by/society/529346.html |date=2 лютага 2017 }}</ref>. == Фільмаграфія == * [[2014]] — «[[Трэба жыць]]». == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы — Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 2003. — 512 с.: іл. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Вікіцытатнік}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ціхановіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мінскага сувораўскага ваеннага вучылішча]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маладзечанскага дзяржаўнага музычнага каледжа імя М. К. Агінскага]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі]] [[Катэгорыя:Постаці Беларускай дзяржаўнай філармоніі]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Верасы]] 502b9inbi6d0d11qj4cvfvecwizgmjf 0 185118 5181619 5169286 2026-08-15T22:50:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181619 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Станіслаў Іванавіч Віскоўскі''' ({{ДН|12|2|1839}}, [[Варшава]] — пасля канца 1870-х) — адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў у Беларусі]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Висковский Станислав Иванович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 115 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Паходзіў з дробнамаянтковай шляхты [[Мсціслаўскі павет|Мсціслаўскага павета]], маці мела 160 дзесяцін зямлі<ref>{{Cite web |url=http://chatys.blog.tut.by/2013/02/25/barkouski-a-udzelniki-paustannya-1863-1864-gadou-u-tsarstve-polskim-paunochna-zahodnim-krai-dyi-paudnyova-zahodnim-krai-raseyskay-imperyii-yakiya-pabyivali-u-yakutskay-voblastsi-koydanava/ |title=ВІСКОЎСКІ /ВИСКОВСКИЙ, ВИСКОВСКІЙ/ Станіслаў /Станислав, Станиславъ |access-date=1 мая 2013 |archive-date=22 лютага 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222172445/http://chatys.blog.tut.by/2013/02/25/barkouski-a-udzelniki-paustannya-1863-1864-gadou-u-tsarstve-polskim-paunochna-zahodnim-krai-dyi-paudnyova-zahodnim-krai-raseyskay-imperyii-yakiya-pabyivali-u-yakutskay-voblastsi-koydanava/ |url-status=dead }}</ref>. У 1858 годзе паступіў у [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Горы-Горацкі земляробчы інстытут]], вучыўся на сродкі [[Тадэвуш Чудоўскі|Тадэвуша Чудоўскага]], дзеяча рэвалюцыйнага руху на Магілёўшчыне<ref name="ВСІ">[http://www.marakou.by/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii?id=19942 ВІСКОЎСКІ Станіслаў Іванавіч]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Неўзабаве Віскоўскі стаў адным з лідараў студэнцтва ў інстытуце. Вылучаўся поспехамі ў вучобе, у жніўні 1861 года ўдзельнічаў у сельскагаспадарчым з’ездзе ў Горках<ref name="ВСІ"/>. З сакавіка 1863 года паўстанцкі начальнік [[Горкі|Горак]]<ref name="БС"/>. З Масквы і Пецярбурга прывёз зброю<ref name="ВСІ"/>. Разам з [[Людвіг Міхайлавіч Звяждоўскі|Людвігам Звяждоўскім]] на чале горацкага паўстанцкага атрада ў ноч на 6 мая 1863 года заняў Горкі, удзельнічаў у далейшым паходзе атрада. Пераканаўшыся ў бесперспектыўнасці паўстання на Магілёўшчыне, склаў зброю<ref name="БС"/>. Падчас следства знаходзіўся ў турмах Магілёва і Вільні<ref name="ВСІ"/>. Прысуджаны да смяротнага пакарання, замененага 12-гадовай катаргай у Сібіры<ref name="БС"/>. У 1864 годзе як палітычны злачынец па суду пазбаўлены правоў стану і маёмасць канфіскавана ў скарб<ref>[http://rosgenea.ru/?alf=3&serchcatal=%C2%E8%F1%EA%EE%E2%F1%EA%E8%E9&r=4 Висковский Станислав]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref>. У канцы 1870-х гадоў жыў у Іркуцку, далейшы лёс невядомы<ref name="ВСІ"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''В. [Ратч].'' Очерки мятежного движения в Могилевской губернии… в 1863 году. Вильна, 1865 * ''Цытовіч С.'' 1863 год у Горы-Горках, быўш. Магілёўскай губ.: (Падзеі паўстання) // Запіскі аддзела гуманітарных навук БАН. Кн. 8. Працы клясы гісторыі. Т. 3. Мн., 1929 * Восстание в Литве и Белоруссии. 1863—1864 гг. М., 1965. * ЭГБ, т. 2. {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Віскоўскі Станіслаў Іванавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] bwfr6aim6jzhi9hq8w251bw9xtu4pp5 0 191198 5181522 5181241 2026-08-15T16:42:28Z Emilia Noah 155537 /* Фільмы */ 5181522 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Крыжаноўскі}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Яўген Анатолевіч Крыжаноўскі''' (нар. {{ДН|6|6|1955}}, [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеў]], [[УССР]]) — беларускі [[акцёр]] і галоўны рэжысёр Мінскага тэатра сатыры і гумару «[[Хрыстафор]]», [[заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь]]<ref>{{cite web|url = http://blr.belta.by/president/view/vysokih-dzjarzhaunyh-uznagarod-udastoeny-vaennasluzhachyja-budauniki-i-vykladchyki-belarusi-40851-2015/|title = Высокіх дзяржаўных узнагарод удастоены ваеннаслужачыя, будаўнікі і выкладчыкі Беларусі|date = 27.11.2015}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[1955]] годзе ў [[Мікалаеў (Мікалаеўская вобласць)|Мікалаеве]] ([[УССР]]). Скончыў школу ў [[Казельск]]у ([[РСФСР]]) у [[1972]] годзе. Пасля правалу ў маскоўскія тэатральныя вучылішчы год працаваў у Тульскім драматычным тэатры рабочым сцэны. У [[1973]] годзе паступіў у [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] на акцёрскае аддзяленне. У [[1977]] годзе быў прыняты ў трупу [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|Акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]]. У [[1986]] годзе стварыў тэатр сатыры і гумару «Хрыстафор». Сыграў больш за 30 вялікіх і галоўных роляў. 3 кастрычніка 2008 года Яўген Крыжаноўскі прызначаны намеснікам старшыні [[ЛДПБ]] і кіраўніком кіравання агітацыі і прапаганды. Такое рашэнне прынята на пашыраным паседжанні Вышэйшай рады і Цэнтральнага камітэту ЛДП. У 2015 годзе стаў мастацкім кіраўніком кінастудыі «Гумарынка». Зняў больш за 150 серый «Прыколаў 13-й школы». У 2019 годзе стварыў «Кінацэнтр Яўгена Крыжаноўскага», у тым жа 2019 годзе стаў намеснікам Старшыні ГПА «Вялікае сяброўства» Лазуркіна А. Л. З 2021 года акцёр тэатра «Петрасян-шоу» (Масква). == Фільмаграфія == * [[1982]] — [[Купальская ноч (фільм)|Купальская ноч]] * [[1985]] — [[Ідзі і глядзі]] *[[2014]] — [[Трэба жыць]]. == Асабістае жыццё == [[File:Jaugen Kryzhanouski and his daughter - on an International book exhibition in Minsk city - 14 February 2015 AD - 1.JPG|250px|thumb|Яўген Крыжаноўскі і яго дачка — на XXII Міжнароднай кніжнай выстаўцы ў [[Мінск]]у ([[Беларусь]]), 14 лютага 2015 г.]] Бацька, Анатоль Іванавіч Крыжаноўскі — ваенны (цяпер на пенсіі). Маці, Кацярына Рыгораўна Крыжаноўская — медсястра (цяпер на пенсіі). Мае тры дачкі: Кацярыну, Веру, Яўгенію. == Бібліяграфія == * «От аншлага до аншлага» {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://kryzhanovski.tripod.com/folder/index.html Персанальны сайт] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080918110345/http://kryzhanovski.tripod.com/folder/index.html |date=18 верасня 2008 }}{{ref-ru}} * [http://www.hrifor.com/index.php ТЭАТАР ГУМАРУ «ХРЫСТАФОР»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090405075759/http://www.hrifor.com/index.php |date=5 красавіка 2009 }}{{ref-ru}} * [http://news.tut.by/politics/118797.html Біяграфія на сайце kino-teatr.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012061954/http://news.tut.by/politics/118797.html |date=12 кастрычніка 2008 }}{{ref-ru}} * [[БелаПАН]], Сяргей Пульша, [http://news.tut.by/politics/118797.html Актер Евгений Крыжановский назначен главным идеологом ЛДП] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081012061954/http://news.tut.by/politics/118797.html |date=12 кастрычніка 2008 }}{{ref-ru}} {{Commons|Category:Jaugen Anatolevich Kryzhanouski}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Крыжаноўскі Яўген Анатолевіч}} [[Катэгорыя:Гумарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Гумарысты СССР]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Акцёры Беларусі]] [[Катэгорыя:Тэатральныя рэжысёры СССР]] [[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Постаці Нацыянальнага акадэмічнага тэатра імя Янкі Купалы]] [[Катэгорыя:Акцёры СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты Беларусі]] ddpqyjnetocqyf8dvw480xfmsp70aqi 100 193441 5181505 5180605 2026-08-15T15:50:33Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5181505 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Харкаўскі метрамост|2026-08-13T13:40:56Z|Бананчик}} {{Новы артыкул|Стэфан Нарэмбскі|2026-08-10T11:07:07Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Завулак Лазо (Мінск)|2026-08-09T08:12:11Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Завулак Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:32:25Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Полацкая вуліца (Масква)|2026-08-07T13:13:42Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Ушакова (Мінск)|2026-08-07T13:03:44Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі завулак (Мінск)|2026-08-07T11:21:34Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вуліца Міхаіла Мармулёва (Мінск)|2026-08-07T10:53:03Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Адэскі праезд (Мінск)|2026-08-07T10:37:17Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Віктара Лівенцава (Мінск)|2026-08-07T09:55:46Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яўгена Міркоўскага (Мінск)|2026-08-07T08:19:51Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Палац Радушкевіча|2026-08-06T10:54:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Літоўскі нацыянальны тэатр оперы і балета|2026-08-05T08:35:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сустрэчны завулак (Мінск)|2026-08-04T17:12:06Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Сустрэчная вуліца (Мінск)|2026-08-04T16:48:37Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вуліца Яна Райніса (Мінск)|2026-08-02T12:44:32Z|Андрэй 2403 Б}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> dfc8uy6rxd6c2qls06g29sryg40hvx8 0 194260 5181605 4845036 2026-08-15T22:04:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181605 wikitext text/x-wiki '''Спіс [[Хімічны элемент|хімічных элементаў]]''' упарадкаваны ў парадку ўзрастання [[Зарадавы лік|атамных нумароў]] з магчымасцю сартавання па іншых параметрах. У табліцы прыведзены назва хімічнага элемента, сімвал, які выкарыстоўваецца для яго абазначэння (прызнаны Міжнародным саюзам тэарэтычнай і прыкладной хіміі), група і перыяд у [[Перыядычная сістэма элементаў|Перыядычнай сістэме хімічных элементаў]], [[атамная маса]] (найбольш стабільнага [[ізатоп]]а), [[шчыльнасць]], [[тэмпература плаўлення]], [[тэмпература кіпення]], год адкрыцця, прозвішча першаадкрывальніка. Колеры радкоў адказваюць сямействам элементаў: {|class="wikitable sortable" |-bgcolor="#efefef" |-{{highlight1}} !№ !Назва !Сімвал !Лацінская назва !class="unsortable"|Перыяд,<br />група !class="unsortable"|[[Атамная маса]]<br />([[грам|г]]/[[моль]]) !class="unsortable"|[[Шчыльнасць]],<br />г/[[кубічны сантыметр|см³]]<br />(пры 20&nbsp;°C) ![[Тэмпература плаўлення]] (°C) ![[Тэмпература кіпення]] (°C) ![[Храналогія адкрыцця хімічных элементаў|Год<br />адкрыцця]] !Першаадкрывальнік !Як чытаецца |-style="background-color:#a0ffa0" |1||[[Вадарод]]||H|| Hydrogenium ||1, 1||1,00794 (7){{efn-la|name="r2"|Ізатопны склад гэтага элемента адрозніваецца ў розных геалагічных узорах, і адхіленні могуць перавышаць указаную ў табліцы хібнасць.}}{{efn-la|name="r3"|Ізатопны склад элемента можа адрознівацца ў розных прадажных матэрыялах, што можа прыводзіць да істотных адхіленняў ад прыведзеных значэнняў.}}{{efn-la|name="r4"|Ізатопны склад адрозніваецца ў зямных матэрыялах настолькі, што больш дакладная атамная вага не можа быць прыведзены.}}||0,084 г/л||-259,1||-252,9||[[1766]]||[[Генры Кавендыш|Кавендыш]]||Аш |-style="background-color:#c0ffff" |2||[[Гелій]]||He|| Helium ||1, 18||4,002602 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||0,17 г/л||-272,2 (при 2,5 МПа)||-268,9||[[1895]]||[[Джозеф Норман Лакьер|Лакьер]], [[П’ер Жуль Сезар Жансен|Жансен]] (у спектры Сонца), [[Уільям Рамзай|Рамзай]] (на Зямлі)||Гелій |-style="background-color:#ff6666" |3||[[Літый]]||Li|| Lithium ||2, 1||6,941 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r4"}}{{efn-la|Атамная вага прадажнага літыя можа вар’іравацца паміж 6,939 і 6,996, для атрымання больш дакладнага значэння неабходны аналіз канкрэтнага матэрыялу.}}||0,53||180,5||1317||[[1817]]||[[Ёган Арфведсан|Арфведсан]]||Літый |-style="background-color:#ffdead" |4||[[Берылій]]||Be|| Beryllium ||2, 2||9,012182 (3)||1,85||1278||2970||[[1797]]||[[Луі Нікала Ваклен|Ваклен]]||Берылій |-style="background-color:#cccc99" |5||[[Бор (хімічны элемент)|Бор]]||B|| Borum ||2, 13||10,811 (7){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,46||2300||2550||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]] і [[Жазеф Луі Гей-Люсак|Гей-Люсак]]||Бор |-style="background-color:#a0ffa0" |6||[[Вуглярод]]||C|| Carboneum ||2, 14||12,0107 (8){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||3,51||3550||4827||дагістарычны перыяд||невядомы||Цэ |-style="background-color:#a0ffa0" |7||[[Азот]]||N|| Nitrogenium ||2, 15||14,0067 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||1,17 г/л||-209,9||-195,8||[[1772]]||[[Даніель Рэзерфорд|Рэзерфорд]]||Эн |-style="background-color:#a0ffa0" |8||[[Кісларод]]||O|| Oxygenium ||2, 16||15,9994 (3){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||1,33 г/л||-218,4||-182,9||[[1774]]||[[Джозеф Прыстлі|Прыстлі]] і [[Карл Вільгельм Шэеле|Шэеле]]||О |-style="background-color:#ffff99" |9||[[Фтор]]||F|| Fluorum ||2, 17||18,9984032 (5)||1,58 г/л||-219,6||-188,1||[[1886]]||[[Анры Муасан|Муасан]]||Фтор |-style bgcolor="#c0ffff" |10||[[Неон]]||Ne|| Neon ||2, 18||20,1797 (6){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}||0,84 г/л||-248,7||-246,1||[[1898]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Морыс Уільям Траверс|Траверс]]||Неон |-style="background-color:#ff6666" |11||[[Натрый]]||Na|| Natrium ||3, 1||22,98976928 (2)||0,97||97,8||892||[[1807]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Натрый |-style="background-color:#ffdead" |12||[[Магній]]||Mg|| Magnesium ||3, 2||24,3050 (6)||1,74||648,8||1107||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Магній |-style="background-color:#cccccc" |13||[[Алюміній]]||Al|| Aluminium ||3, 13||26,9815386 (8)||2,70||660,5||2467||[[1825]]||[[Ганс Хрысціян Эрстэд|Эрстэд]]||Алюміній |-style="background-color:#cccc99" |14||[[Крэмній]]||Si|| Silicium ||3, 14||28,0855 (3){{efn-la|name="r4"}}||2,33||1410||2355||[[1824]]||[[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Сіліцыум |-style="background-color:#a0ffa0" |15||[[Фосфар]]||P|| Phosphorus ||3, 15||30,973762 (2)||1,82||44 (P4)||280 (P4)||[[1669]]||[[Хенінг Бранд|Бранд]]||Пэ |-style="background-color:#a0ffa0" |16||[[Сера]]||S|| Sulfur, Sulphur ||3, 16||32,065 (5){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,06||113||444,7||дагістарычны перыяд||невядомы||Эс |-style="background-color:#ffff99" |17||[[Хлор]]||Cl|| Chlorum ||3, 17||35,453 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,95 г/л||-101||-34,6||[[1774]]||[[Карл Вільгельм Шэеле|Шэеле]]||Хлор |-style="background-color:#c0ffff" |18||[[Аргон]]||Ar|| Argon ||3, 18||39,948 (1){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||1,66 г/л||-189,4||-185,9||[[1894]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Джон Уільям Стрэт (лорд Рэлей)|Рэлей]]||Аргон |-style="background-color:#ff6666" |19||[[Калій]]||K|| Kalium, Calium ||4, 1||39,0983 (1)||0,86||63,7||774||[[1807]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Калій |-style="background-color:#ffdead" |20||[[Кальцый]]||Ca|| Calcium ||4, 2||40,078 (4){{efn-la|name="r2"}}||1,54||839||1487||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Кальцый |-style="background-color:#ffc0c0" |21||[[Скандый]]||Sc|| Scandium ||4, 3||44,955912 (6)||2,99||1539||2832||[[1879]]||[[Ларс Фрэдэрык Нільсан|Нільсан]]||Скандый |-style="background-color:#ffc0c0" |22||[[Тытан (хімічны элемент)|Тытан]]||Ti|| Titanium ||4, 4||47,867 (1)||4,51||1660||3260||[[1791]]||[[Уільям Грэгор|Грэгор]] і [[Марцін Генрых Клапрот|Клапрот]]||Тытан |-style="background-color:#ffc0c0" |23||[[Ванадый]]||V|| Vanadium ||4, 5||50,9415 (1)||6,09||1890||3380||[[1801]]||[[Андрэс Мануэль дэль Рыа|дэль Рыа]]||Ванадый |-style="background-color:#ffc0c0" |24||[[Хром]]||Cr|| Chromium ||4, 6||51,9961 (6)||7,14||1857||2482||[[1797]]||[[Луі Нікала Ваклен|Ваклен]]||Хром |-style="background-color:#ffc0c0" |25||[[Марганец]]||Mn|| Manganum, <br />Manganesium ||4, 7||54,938045 (5)||7,44||1244||2097||[[1774]]||[[Юхан Готліб Ган|Ган]]||Марганец |-style="background-color:#ffc0c0" |26||[[Жалеза]]||Fe|| Ferrum ||4, 8||55,845 (2)||7,87||1535||2750||дагістарычны перыяд||невядомы||Ферум |-style="background-color:#ffc0c0" |27||[[Кобальт]]||Co|| Cobaltum ||4, 9||58,933195 (5)||8,89||1495||2870||[[1735]]||[[Георг Брант|Брант]]||Кобальт |-style="background-color:#ffc0c0" |28||[[Нікель]]||Ni|| Niccolum ||4, 10||58,6934 (2)||8,91||1453||2732||[[1751]]||[[Аксель Фрэдрык Кронштэт|Кронштэт]]||Нікель |-style="background-color:#ffc0c0" |29||[[Медзь]]||Cu|| Cuprum ||4, 11||63,546 (3){{efn-la|name="r4"}}||8,92||1083,5||2595||дагістарычны перыяд||невядомы||Купрум |-style="background-color:#ffc0c0" |30||[[Цынк]]||Zn|| Zincum ||4, 12||65,409 (4)||7,14||419,6||907||дагістарычны перыяд||невядомы||Цынк |-style="background-color:#cccccc" |31||[[Галій]]||Ga|| Gallium ||4, 13||69,723 (1)||5,91||29,8||2403||[[1875]]||[[Поль Эміль Лекок дэ Буабадран|дэ Буабадран]]||Галій |-style="background-color:#cccc99" |32||[[Германій]]||Ge|| Germanium ||4, 14||72,64 (1)||5,32||937,4||2830||[[1886]]||[[Клеменс Вінклер|Вінклер]]||Германій |-style="background-color:#cccc99" |33||[[Мыш’як]]||As|| Arsenicum ||4, 15||74,92160 (2)||5,72||613||613<br />([[sublimation (physics)|subl.]])||ca. [[1250]]||[[Альберт Вялікі]]||Арсенікум |-style="background-color:#a0ffa0" |34||[[Селен]]||Se|| Selenium ||4, 16||78,96 (3){{efn-la|name="r4"}}||4,82||217||685||[[1817]]||[[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Селен |-style="background-color:#ffff99" |35||[[Бром]]||Br|| Bromum ||4, 17||79,904 (1)||3,14||-7,3||58,8||[[1826]]||[[Антуан Жэром Балар|Балар]]||Бром |-style="background-color:#c0ffff" |36||[[Крыптон]]||Kr|| Krypton, Crypton ||4, 18||83,798 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}||3,48 г/л||-156,6||-152,3||[[1898]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Морыс Уільям Траверс|Траверс]]||Крыптон |-style="background-color:#ff6666" |37||[[Рубідый]]||Rb|| Rubidium ||5, 1||85,4678 (3){{efn-la|name="r2"}}||1,53||39||688||[[1861]]||[[Роберт Вільгельм Бунзен|Бунзен]] і [[Густаў Кірхгоф|Кірхгоф]]||Рубідый |-style="background-color:#ffdead" |38||[[Стронцый]]||Sr|| Strontium ||5, 2||87,62 (1){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||2,63||769||1384||[[1790]]||[[Эдэр Кроўфард|Кроўфард]]||Стронцый |-style="background-color:#ffc0c0" |39||[[Ітрый]]||Y|| Yttrium ||5, 3||88,90585 (2)||4,47||1523||3337||[[1794]]||[[Юхан Гадалін|Гадалін]]||Ітрый |-style="background-color:#ffc0c0" |40||[[Цырконій]]||Zr|| Zirconium ||5, 4||91,224 (2){{efn-la|name="r2"}}||6,51||1852||4377||[[1789]]||[[Марцін Генрых Клапрот|Клапрот]]||Цырконій |-style="background-color:#ffc0c0" |41||[[Ніобій]]||Nb|| Niobium ||5, 5||92,90638 (2)||8,58||2468||4927||[[1801]]||[[Чарльз Хэтчэт|Хэтчэт]]||Ніобій |-style="background-color:#ffc0c0" |42||[[Малібдэн]]||Mo|| Molybdaenum ||5, 6||95,94 (2){{efn-la|name="r2"}}||10,28||2617||5560||[[1778]]||[[Карл Вільгельм Шэеле|Шэеле]]||Малібдэн |-style="background-color:#ffc0c0" |43||[[Тэхнецый]]||Tc|| Technetium ||5, 7||[98,9063]{{efn-la|name="r1"|Дадзены элемент не мае стабільных ізатопаў, і значэнне ў дужках, напрыклад, [209], абазначае масавы лік найбольш доўгаіснуючага ізатопа элемента або характэрны ізатопнага склад.}}||11,49||2172||5030||[[1937]]||[[Карла Пер’е|Пер'е]] і [[Эміліа Сегрэ|Сегрэ]]||Тэхнецый |-style="background-color:#ffc0c0" |44||[[Рутэній]]||Ru|| Ruthenium ||5, 8||101,07 (2){{efn-la|name="r2"}}||12,45||2310||3900||[[1844]]||[[Карл Клаус|Клаус]]||Рутэній |-style="background-color:#ffc0c0" |45||[[Родый]]||Rh|| Rhodium ||5, 9||102,90550 (2)||12,41||1966||3727||[[1803]]||[[Уільям Хайд Воластан|Воластан]]||Родый |-style="background-color:#ffc0c0" |46||[[Паладый]]||Pd|| Palladium ||5, 10||106,42 (1){{efn-la|name="r2"}}||12,02||1552||3140||[[1803]]||[[Уільям Хайд Воластан|Воластан]]||Паладый |-style="background-color:#ffc0c0" |47||[[Серабро]]||Ag|| Argentum ||5, 11||107,8682 (2){{efn-la|name="r2"}}||10,49||961,9||2212||дагістарычны перыяд||невядомы||Аргентум |-style="background-color:#ffc0c0" |48||[[Кадмій]]||Cd|| Cadmium ||5, 12||112,411 (8){{efn-la|name="r2"}}||8,64||321||765||[[1817]]||[[Фрыдрых Штрамеер|Штрамеер]]||Кадмій |-style="background-color:#cccccc" |49||[[Індый]]||In|| Indium ||5, 13||114,818 (3)||7,31||156,2||2080||[[1863]]||[[Фердынанд Райх|Райх]] і [[Еронімус Тэадор Рыхтэр|Рыхтэр]]||Індый |-style="background-color:#cccccc" |50||[[Волава]]||Sn|| Stannum ||5, 14||118,710 (7){{efn-la|name="r2"}}||7,29||232||2270||дагістарычны перыяд||невядомы||Станум |-style="background-color:#cccc99" |51||[[Сурма (хімічны элемент)|Сурма]]||Sb|| Stibium ||5, 15||121,760 (1){{efn-la|name="r2"}}||6,69||630,7||1750||дагістарычны перыяд||невядомы||Стыбіум |-style="background-color:#cccc99" |52||[[Тэлур]]||Te|| Tellurium ||5, 16||127,60 (3){{efn-la|name="r2"}}||6,25||449,6||990||[[1782]]||[[Франц-Ёзаф Мюлер фон Райхенштайн|фон Райхенштайн]]||Тэлур |-style="background-color:#ffff99" |53||[[Ёд]]||I|| Iodium, Jodium ||5, 17||126,90447 (3)||4,94||113,5||184,4||[[1811]]||[[Бернар Куртуа|Куртуа]]||Ёд |-style="background-color:#c0ffff" |54||[[Ксенон]]||Xe|| Xenon ||5, 18||131,293 (6){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}||4,49 г/л||-111,9||-107||[[1898]]||[[Уільям Рамзай|Рамзай]] і [[Морыс Уільям Траверс|Траверс]]||Ксенон |-style="background-color:#ff6666" |55||[[Цэзій]]||Cs|| Caesium ||6, 1||132,9054519 (2)||1,90||28,4||690||[[1860]]||[[Роберт Бунзен|Бунзен]] і [[Густаў Кірхгоф|Кірхгоф]]||Цэзій |-style="background-color:#ffdead" |56||[[Барый]]||Ba|| Barium ||6, 2||137,327 (7)||3,65||725||1640||[[1808]]||[[Гемфры Дэві|Дэві]]||Барый |-style="background-color:#ffbfff" |57||[[Лантан]]||La|| Lanthanum ||6||138,90547 (7){{efn-la|name="r2"}}||6,16||920||3454||[[1839]]||[[Карл Густаў Масандэр|Масандэр]]||Лантан |-style="background-color:#ffbfff" |58||[[Цэрый]]||Ce|| Cerium ||6||140,116 (1){{efn-la|name="r2"}}||6,77||798||3257||[[1803]]||[[Вільгельм фон Хізінгер|фон Хісінгер]] і [[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Цэрый |-style="background-color:#ffbfff" |59||[[Празеадым]]||Pr|| Praseodymium ||6||140,90765 (2)||6,48||931||3212||[[1895]]||[[Карл Ауэр фон Вельсбах|Ауэр фон Вельсбах]]||Празеадым |-style="background-color:#ffbfff" |60||[[Неадым]]||Nd|| Neodymium ||6||144,242 (3){{efn-la|name="r2"}}||7,00||1010||3127||[[1895]]||[[Карл Ауэр фон Вельсбах|Ауэр фон Вельсбах]]||Неадым |-style="background-color:#ffbfff" |61||[[Праметый]]||Pm|| Promethium ||6||[146,9151]{{efn-la|name="r1"}}||7,22||1080||2730||[[1945]]||[[Якаб Марынскі|Марынскі]] і [[Лоурэнс Глендэнін|Глендэнін]]||Праметый |-style="background-color:#ffbfff" |62||[[Самарый]]||Sm|| Samarium ||6||150,36 (2){{efn-la|name="r2"}}||7,54||1072||1778||[[1879]]||[[Поль Эміль Лекок дэ Буабадран|дэ Буабадран]]||Самарый |-style="background-color:#ffbfff" |63||[[Еўропій]]||Eu|| Europium ||6||151,964 (1){{efn-la|name="r2"}}||5,25||822||1597||[[1901]]||[[Эжэн Анатоль Дэмарсэ|Дэмарсэ]]||Еўропій |-style="background-color:#ffbfff" |64||[[Гадаліній]]||Gd|| Gadolinium ||6||157,25 (3){{efn-la|name="r2"}}||7,89||1311||3233||[[1880]]||[[Жан Шарль Галісар дэ Марыньяк|дэ Марыньяк]]||Гадаліній |-style="background-color:#ffbfff" |65||[[Тэрбій]]||Tb|| Terbium ||6||158,92535 (2)||8,25||1360||3041||[[1843]]||[[Карл Густаў Масандэр|Масандэр]]||Тэрбій |-style="background-color:#ffbfff" |66||[[Дыспрозій]]||Dy|| Dysprosium ||6||162,500 (1){{efn-la|name="r2"}}||8,56||1409||2335||[[1886]]||[[Поль Эміль Лекок дэ Буабадран|дэ Буабадран]]||Дыспрозій |-style="background-color:#ffbfff" |67||[[Гольмій]]||Ho|| Holmium ||6||164,93032 (2)||8,78||1470||2720||[[1878]]||[[Жак Луі Сарэ|Сарэ]]||Гольмій |-style="background-color:#ffbfff" |68||[[Эрбій]]||Er|| Erbium ||6||167,259 (3){{efn-la|name="r2"}}||9,05||1522||2510||[[1842]]||[[Карл Густаў Масандэр|Масандэр]]||Эрбій |-style="background-color:#ffbfff" |69||[[Тулій]]||Tm|| Thulium ||6||168,93421 (2)||9,32||1545||1727||[[1879]]||[[Пер Тэадор Клеве|Клеве]]||Тулій |-style="background-color:#ffbfff" |70||[[Ітэрбій]]||Yb|| Ytterbium ||6||173,04 (3){{efn-la|name="r2"}}||6,97||824||1193||[[1878]]||[[Жан Шарль Галісар дэ Марыньяк|дэ Марыньяк]]||Ітэрбій |-style="background-color:#ffbfff" |71||[[Лютэцый]]||Lu|| Lutetium ||6, 3||174,967 (1){{efn-la|name="r2"}}||9,84||1656||3315||[[1907]]||[[Жорж Урбэн|Урбэн]]||Лютэцый |-style="background-color:#ffc0c0" |72||[[Гафній]]||Hf|| Hafnium ||6, 4||178,49 (2)||13,31||2150||5400||[[1923]]||[[Дзірк Костэр|Костэр]] і [[Дзьёрдзь дэ Хевешы|дэ Хевешы]]||Гафній |-style="background-color:#ffc0c0" |73||[[Тантал]]||Ta|| Tantalum ||6, 5||180,9479 (1)||16,68||2996||5425||[[1802]]||[[Андэрс Густаф Экеберг|Экеберг]]||Тантал |-style="background-color:#ffc0c0" |74||[[Вальфрам]]||W|| Wolframium ||6, 6||183,84 (1)||19,26||3407||5927||[[1783]]||[[Фауста Элюяр|Элюяр]]||Вальфрам |-style="background-color:#ffc0c0" |75||[[Рэній]]||Re|| Rhenium ||6, 7||186,207 (1)||21,03||3180||5873||[[1925]]||[[Вальтэр Надак|Надак]], [[Іда Таке|Таке]] і [[Ота Берг|Берг]]||Рэній |-style="background-color:#ffc0c0" |76||[[Осмій]]||Os|| Osmium ||6, 8||190,23 (3){{efn-la|name="r2"}}||22,61||3045||5027||[[1803]]||[[Смітсан Тэнант|Тэнант]]||Осмій |-style="background-color:#ffc0c0" |77||[[Ірыдый]]||Ir|| Iridium ||6, 9||192,217 (3)||22,65||2410||4130||[[1803]]||[[Смітсан Тэнант|Тэнант]]||Ірыдый |-style="background-color:#ffc0c0" |78||[[Плаціна (хімічны элемент)|Плаціна]]||Pt|| Platinum ||6, 10||195,084 (9)||21,45||1772||3827||[[1557]]||[[Юлій Цэзар Скалігер|Скалігер]]||Плаціна |-style="background-color:#ffc0c0" |79||[[Золата]]||Au|| Aurum ||6, 11||196,966569 (4)||19,32||1064,4||2940||дагістарычны перыяд||невядомы||Аурум |-style="background-color:#ffc0c0" |80||[[Ртуць]]||Hg|| Hydrargyrum ||6, 12||200,59 (2)||13,55||-38,9||356,6||дагістарычны перыяд||невядомы||Гідраргірум |-style="background-color:#cccccc" |81||[[Талій]]||Tl|| Thallium ||6, 13||204,3833 (2)||11,85||303,6||1457||[[1861]]||[[Уільям Крукс|Крукс]]||Талій |-style="background-color:#cccccc" |82||[[Свінец]]||Pb|| Plumbum ||6, 14||207,2 (1){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r4"}}||11,34||327,5||1740||дагістарычны перыяд||невядомы||Плюмбум |-style="background-color:#cccccc" |83||[[Вісмут]]||Bi|| Bismuthum ||6, 15||208,98040 (1)||9,80||271,4||1560||[[1753]]||[[Клод Жафруа|Жафруа]]||Вісмут (да сярэдзіны 20 стагоддзя — Бісмут) |-style="background-color:#cccc99" |84||[[Палоній]]||Po|| Polonium ||6, 16||[208,9824]{{efn-la|name="r1"}}||9,20||254||962||[[1898]]||[[Марыя Кюры|Марыя]] і [[П’ер Кюры]]||Палоній |-style="background-color:#ffff99" |85||[[Астат]]||At|| Astatum ||6, 17||[209,9871]{{efn-la|name="r1"}}||||302||337||[[1940]]||[[Дэйл Райманд Корсан|Д. Р. Корсан]], [[Кенэт Рос Мак-Кензі|К. Р. Мак-Кензі]] і [[Эміліа Сегрэ|Э. Сегрэ]]||Астат |-style="background-color:#c0ffff" |86||[[Радон]]||Rn|| Radon ||6, 18||[222,0176]{{efn-la|name="r1"}}||9,23 г/л||-71||-61,8||[[1900]]||[[Эрнст Фрыдрых Дорн|Дорн]]||Радон |-style="background-color:#ff6666" |87||[[Францый]]||Fr|| Francium ||7, 1||[223,0197]{{efn-la|name="r1"}}||1,87||27||677||[[1939]]||[[Маргарыта Перэй|Перэй]]||Францый |-style="background-color:#ffdead" |88||[[Радый]]||Ra|| Radium ||7, 2||[226,0254]{{efn-la|name="r1"}}||5,50||700||1140||[[1898]]||[[Марыя Кюры|Марыя]] і [[П’ер Кюры]]||Радый |-style="background-color:#ff99cc" |89||[[Актыній]]||Ac|| Actinium ||7||[227,0278]{{efn-la|name="r1"}}||10,07||1047||3197||[[1899]]||[[Андрэ-Луі Дэб'ерн|Дэб'ерн]]||Актыній |-style="background-color:#ff99cc" |90||[[Торый]]||Th|| Thorium ||7||232,03806 (2){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r1"}}||11,72||1750||4787||[[1829]]||[[Ёнс Якаб Берцэліус|Берцэліус]]||Торый |-style="background-color:#ff99cc" |91||[[Пратактыній]]||Pa|| Protactinium ||7||231,03588 (2){{efn-la|name="r1"}}||15,37||1554||4030||[[1917]]||[[Фрэдэрык Содзі|Содзі]], [[Джон Кранстан|Кранстан]] і [[Ота Ган|Ган]]||Пратактыній |-style="background-color:#ff99cc" |92||[[Уран (хімічны элемент)|Уран]]||U|| Uranium ||7||238,02891 (3){{efn-la|name="r2"}}{{efn-la|name="r3"}}{{efn-la|name="r1"}}||18,97||1132,4||3818||[[1789]]||[[Марцін Генрых Клапрот|Клапрот]]||Уран |-style="background-color:#ff99cc" |93||[[Нептуній]]||Np|| Neptunium ||7||[237,0482]{{efn-la|name="r1"}}||20,48||640||3902||[[1940]]||[[Эдвін Макмілан|Макмілан]] і [[Філіп Абелсан|Абелсан]]||Нептуній |-style="background-color:#ff99cc" |94||[[Плутоній]]||Pu|| Plutonium ||7||[244,0642]{{efn-la|name="r1"}}||19,74||641||3327||[[1940]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Плутоній |-style="background-color:#ff99cc" |95||[[Амерыцый]]||Am|| Americium ||7||[243,0614]{{efn-la|name="r1"}}||13,67||994||2607||[[1944]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Амерыцый |-style="background-color:#ff99cc" |96||[[Кюрый]]||Cm|| Curium ||7||[247,0703]{{efn-la|name="r1"}}||13,51||1340||||[[1944]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Кюрый |-style="background-color:#ff99cc" |97||[[Берклій]]||Bk|| Berkelium ||7||[247,0703]{{efn-la|name="r1"}}||13,25||986||||[[1949]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Берклій |-style="background-color:#ff99cc" |98||[[Каліфорній]]||Cf|| Californium ||7||[251,0796]{{efn-la|name="r1"}}||15,1||900||||[[1950]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Каліфорній |-style="background-color:#ff99cc" |99||[[Эйнштэйній]]||Es|| Einsteinium ||7||[252,0829]{{efn-la|name="r1"}}||13,5||860||||[[1952]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Эйнштэйній |-style="background-color:#ff99cc" |100||[[Фермій]]||Fm|| Fermium ||7||[257,0951]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1952]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Фермій |-style="background-color:#ff99cc" |101||[[Мендзялевій]]||Md|| Mendelevium, <br />Mendeleevium ||7||[258,0986]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1955]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Мендзялевій |-style="background-color:#ff99cc" |102||[[Набелій]]||No|| Nobelium ||7||[259,1009]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1958]]||[[Глен Сібарг|Сібарг]]||Набелій |-style="background-color:#ff99cc" |103||[[Лаўрэнсій]]||Lr|| Lawrencium, <br />Laurentium ||7, 3||[262]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1961]]||[[Альберт Гіорса|Гіорса]]||Лаўрэнсій |-style="background-color:#ffc0c0" |104||[[Рэзерфордый]]||Rf|| Rutherfordium ||7, 4||[267]{{efn-la|name="r1"}}||23||||||[[1964]]/69||[[Георгій Мікалаевіч Флёраў|Флёраў]]||Рэзерфордый |-style="background-color:#ffc0c0" |105||[[Дубній]]||Db|| Dubnium ||7, 5||[268]{{efn-la|name="r1"}}||29||||||[[1967]]/70||[[Георгій Мікалаевіч Флёраў|Флёраў]]||Дубній |-style="background-color:#ffc0c0" |106||[[Сіборгій]]||Sg|| Seaborgium ||7, 6||[271]{{efn-la|name="r1"}}||35||||||[[1974]]||[[Георгій Мікалаевіч Флёраў|Флёраў]]||Сіборгій |-style="background-color:#ffc0c0" |107||[[Борый]]||Bh|| Bohrium ||7, 7||[270]{{efn-la|name="r1"}}||37||||||[[1976]]||[[Юрый Цалакавіч Аганесян|Аганесян]]||Борый |-style="background-color:#ffc0c0" |108||[[Хасій]]||Hs|| Hassium ||7, 8||[269]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1984]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]] (*)||Хасій |-style="background-color:#ffc0c0" |109||[[Мейтнерый]]||Mt|| Meitnerium ||7, 9||[278]{{efn-la|name="r1"}}||37,4||||||[[1982]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Мейтнерый |-style="background-color:#ffc0c0" |110||[[Дармштатый]]||Ds|| Darmstadtium ||7, 10||[281]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1994]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Дармштатый |-style="background-color:#ffc0c0" |111||[[Рэнтгеній]]||Rg|| Roentgenium ||7, 11||[281]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1994]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Рэнтгеній |-style="background-color:#ffc0c0" |112||[[Каперніцый]]||Cn|| Copernicium ||7, 12||[285]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1996]]||[[Gesellschaft für Schwerionenforschung|GSI]]||Каперніцый |-style="background-color:#cccccc" |113||[[Унунтрый|Ніхоній]]||Nh|| Nihonium ||7, 13||[284]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2004]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]] (*), [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]] (*)|| |-style="background-color:#cccccc" |114||[[Флеровій]]||Fl|| Flerovium ||7, 14||[289]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[1999]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]]|| |-style="background-color:#cccccc" |115||[[Унунпентый|Масковій]]||Mc|| Moscovium ||7, 15||[289]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2004]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]], [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]]|| |-style="background-color:#cccccc" |116||[[Ліверморый]]||Lv|| Livermorium ||7, 16||[292]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2000]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]], [[Lawrence Livermore National Laboratory|LLNL]]|| |-style="background-color:#fcfece" |117||[[Тэнэсін]]||Ts|| Tennessine ||7, 17||[294]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2010]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]]|| |-style="background-color:#ecfefc" |118||[[Аганесон]]||Og|| Oganesson ||7, 18||[294]{{efn-la|name="r1"}}||||||||[[2004]]||[[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|АІЯД]]|| |} == Заўвагі == {{notelist-la}} == Спасылкі == * Atomic Weights of the Elements 2001, [http://www.iupac.org/publications/pac/2003/7508/7508x1107.html Pure Appl. Chem. 75(8), 1107—1122, 2003]. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers from 1-109 taken from this source. * [http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html IUPAC Standard Atomic Weights Revised] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080305062433/http://www.iupac.org/news/archives/2005/atomic-weights_revised05.html |date=5 сакавіка 2008 }} (2005). * [http://www.webelements.com/ WebElements Periodic Table] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104110225/http://webelements.com/ |date=4 студзеня 2014 }}. Retrieved June 30, 2005. Atomic weights of elements with atomic numbers 110—116 taken from this source. *{{cite journal|title=Atomic weights of the elements 2005 (IUPAC Technical Report)|author=M. E. Wieser|publisher=IUPAC|journal=Pure Appl. Chem.|year=2006|volume=78|issue=11|pages=2051–2066|doi=10.1351/pac200678112051}} (for atomic weights of elements with atomic numbers from 1-102) *{{cite web|url=http://old.iupac.org/news/archives/2007/atomic-weights_revised07.html|title=IUPAC Standard Atomic Weights Revised (2007)|year=2007|publisher=IUPAC|author=M. E. Wieser|access-date=2008-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20121007223836/http://old.iupac.org/news/archives/2007/atomic-weights_revised07.html|archive-date=7 кастрычніка 2012|url-status=dead}} *{{cite web|url=http://iupac.org/publications/pac/pdf/2011/pdf/8302x0359.pdf|title=Atomic weights of the elements 2009 (IUPAC Technical Report)|year=2010|publisher=IUPAC|author1=M. E. Wieser|author2=T. B. Coplen|access-date=2012-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211145548/http://iupac.org/publications/pac/pdf/2011/pdf/8302x0359.pdf|archive-date=11 лютага 2012|url-status=dead}} *{{cite web|url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|title=Interactive Chart of Nuclides|publisher=Brookhaven National Laboratory|author=Sonzogni, Alejandro|location=National Nuclear Data Center|access-date=2008-06-06|archive-url=https://www.webcitation.org/618bSplPt?url=http://www.nndc.bnl.gov/chart/|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}} (for atomic weights of elements with atomic numbers 103-118) {{Кампактная перыядычная табліца}} [[Катэгорыя:Хімічныя элементы|*]] 789z0qjcw5ta2e5bekklhhssrviqec7 0 195448 5181588 4744173 2026-08-15T20:15:45Z JerzyKundrat 174 5181588 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Казека}} {{Пісьменнік |Імя = Янка Казека |Памер = 200пкс |Імя пры нараджэнні = Іван Дарафеевіч Казека |Грамадзянства = [[БССР]]<br />[[Беларусь]] |Род дзейнасці = [[літаратуразнаўца]], [[крытык]] |Мова твораў = беларуская |Дэбют = 1935 }} '''Я́нка (Іва́н Дарафе́евіч) Казе́ка''' ({{ДН|31|8|1915}}, вёска [[Кострычы]], цяпер у [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] — {{ДС|3|3|2000}}) — беларускі савецкі [[літаратуразнаўца]], [[крытык]]. [[Заслужаны работнік культуры Беларускай ССР]] (1975). Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Беларускай ССР (1976). Член [[Саюз пісьменнікаў СССР|Саюзу пісьменнікаў СССР]] (1954). == Біяграфія == Нарадзіўся 31 жніўня 1915 года ў сялянскай сям’і. З верасня 1931 года працаваў на Бабруйскім дрэваапрацоўчым камбінаце, у 1933—1934 гадах — у рэдакцыі газеты «За ўдарныя тэмпы». Адначасна навучаўся на вячэрнім аддзяленні ляснога тэхнікума. У 1938 годзе скончыў літаратурны факультэт [[Беларускі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт|Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага]]. Выкладаў беларускую мову і літаратуру ў [[Дукора|Дукорскай]] сярэдняй школе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]]. У 1939—1954 гадах служыў у [[Савецкая Армія|Чырвонай арміі]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] — армейскі палітработнік. У 1941 годзе быў паранены пад [[Ельня (горад)|Ельняй]]. У 1954—1957 гадах — супрацоўнік рэдакцыі газеты «[[Літаратура і мастацтва]]», у 1957—1967 — галоўны рэдактар [[Беларусь (выдавецтва)|Дзяржаўнага выдавецтва Беларускай ССР]] (з 1963 года — выдавецтва «Беларусь»). З 1967 года — загадчык рэдакцыі народнай адукацыі і друку, у 1969—1979 гадах — намеснік галоўнага рэдактара, з 1980 года — старэйшы навуковы рэдактар выдавецтва «[[Беларуская савецкая энцыклапедыя імя Петруся Броўкі]]»<ref>Янка Казека // Беларускія пісьменнікі (1917—1990) : Даведнік / Склад. А. К. Гардзіцкі; нав. рэд. А. Л. Верабей. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1994. — С. 242—243.</ref>. Памёр 3 сакавіка 2000 года. == Бібліяграфія == * Казека, Я. З невычэрпных крыніц: Літаратурна-крытычныя артыкулы / Я. Казека. — Мінск: Дзяржвыд БССР, 1958. — 187 с. * Казека, Я. Беларуская байка / Я. Казека. — Мінск : Дзяржвыд БССР, 1960. — 203 с. * Казека, Я. Натхненне і майстэрства: Літаратурна-крытычныя артыкулы / Я. Казека. — Мінск: Дзяржвыд БССР, 1963. — 178 с. * Казека, Я. Кандрат Крапіва: Крытыка-біяграфічны нарыс / Я. Казека. — Мінск: Беларусь, 1965. — 168 с. * Казека, Я. Няходжанай дарогай: Крытычныя нарысы / Я. Казека. — Минск: Мастацкая літаратура, 1973. — 272 с. * Казека, Я. Голас часу: артыкулы, літаратурныя партрэты / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1975. — 380, [2] с. * Казека, Я. Кузьма Чорны: Старонкі творчасці / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1980. — 133, [2] с. * Казека, Я. Падарожжа ў маладосць: артыкулы, літаратурныя партрэты, успаміны / Я. Казека. — Мінск: Мастацкая літаратура, 1984. — 139, [2] с. * Казека, Я. Гартаванне слова: Выбранае / Я. Казека. — Мінск : Мастацкая літаратура, 1985. — 431, [1] с. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Сцяпан Хусейнавіч Александровіч|Александровіч, С.]]'' Кніга крытычных артыкулаў / С. Александровіч. — [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 1958. — № 6. * ''Навуменка, І.'' Манаграфія пра беларускую байку / І. Навуменка. — Полымя. — 1961. — № 3. * ''Бугаёў, Д.'' Зацікаўленая размова / Д. Бугаёў. — Полымя. — 1963. — № 10. * Памяць : гісторыка-дакументальная хроніка Кіраўскага раёна. — Мінск : [[Вышэйшая школа (выдавецтва)|Вышэйшая школа]], 1997. — С. 414. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Казека Янка (Іван Дарафеевіч)|353}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Казека Янка}} [[Катэгорыя:Крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Кіраўскім раёне]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Члены Саюза пісьменнікаў СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі СССР]] [[Катэгорыя:Літаратурныя крытыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Энцыклапедысты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] jsjt08qa6s7l11a3vsdij8w3fd1kqrj 0 195478 5181491 5179806 2026-08-15T14:53:56Z M.L.Bot 261 5181491 wikitext text/x-wiki '''Камень-кравец''' — у беларускай міфалогіі — [[валун]], якія цудадзейна шые адзенне. Паданні часта звязваліся з сапраўднымі валунамі, многія з іх захаваліся да цяперашняга часу. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]] У 1889 годзе этнограф і археолаг [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] паведаміў пра адкрыццё каля вёскі [[Высокі Гарадзец]] [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] яшчэ аднаго [[Барысавы камяні|Барысава каменя]]. Паводле Раманава, камень ляжаў на паўднёвы ўсход ад вёскі па дарозе ў [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], гэта была глыба чырвонага граніту амаль квадратнай формы, памерам 4¼ × 4¼ [[аршын]]ыа (прыкладна 3 × 3 метры) і вышынёй 1½ аршына (каля 1 метра). На камені быў высечаны васьміканцовы крыж і надпіс, большая частка надпісу невыразная. Аднак, паводле Раманава, цалкам угадваўся звычайны для Барысавых камянёў тэкст: «Господи, помоги рабу своему Борису». Даследчык адзначыў, крыж на камені быў даволі дакладна арыентаваны па баках свету, вяршыняй — на ўсход, асновай — на захад. Паўночны край каменя быў адколаты, таму надпіс там не захаваўся. Раманаў адзначаў, што мясцовыя жыхары называлі камень «Краўцом», даследчык запісаў пачутае паданне: ''«Давно, в незапамятные времена, камень обладал чудною силою шить платье. Стоило принести вечером сукно или другую ткань и сказать: „Степан, сшей мне [[Жупан (адзенне)|жупан]]!“ — и наутро получалось готовое платье… Но одна женщина вздумала насмеяться над „Кравцом“: принесши сукно, она попросила камень сшить ей ни то, ни сё. Утром берёт платье, но оно испорчено: один рукав на надлежащем месте, а другой пришит к поле внизу… С той поры „Кравец“ перестал шить, хотя и до сего времени на камне заметны следы бывших когда-то ножниц»''{{sfn|Романов|1889|}}. У 1937 годзе камень быў разбіты невядомымі на некалькі частак. У 1941 годзе Віцебскай абласной навуковай экспедыцыяй па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва камень узяты пад ахову дзяржавы. Была запланавана рэстаўрацыя каменя з выкарыстаннем злучальнага матэрыялу, якой перашкодзіла вайна{{sfn|Віцьбіч|1941|}}. == Інтэпрэтацыя == У беларускай міфалогіі [[валун|валуны]]-краўцы цудадзейна шыюць адзенне. Паданні часта звязвалі такія чарадзействы з сапраўднымі валунамі. Цяпер вядома некалькі валуноў, якія назвалі Краўцамі. Многія легенды прыпісваюць цудадзейную здольнасць шыць адзенне нячыстаму ці [[Цмок (беларуская міфалогія)|цмоку]], які жыве ўнутры камня (нярэдка паведамляюць, што раней ў валуне былі адтуліны, нібыта вокны). Імя Сцяпан у беларускіх паданнях носіць то камень-кравец, то вялікан ([[волат]]). Святы Сцяпан быў хрысціянскім заменнікам бога [[Вялес]]а. Люцыпар (Чорт) па некаторых паданнях жыве ў [[Пекла|Пекле]], якое знаходзіцца не пад зямлёю, а ўнутры гары на краі свету<ref>[http://bk.baj.by/belkulttrad/02dadatak.htm БЕЛАРУСКАЯ КУЛЬТУРНАЯ ТРАДЫЦЫЯ | МІФАЛОГІЯ БЕЛАРУСАЎ Ігар ВУГЛІК. ЛЕКЦЫЯ 2. БЕЛАРУСКАЯ КАСМАГОНІЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120915054152/http://bk.baj.by/belkulttrad/02dadatak.htm |date=15 верасня 2012 }}</ref>. Чорт выступае хрысціянскім займеннікам Вялеса ў тых сюжэтах, дзе Вялес ворагуе з іншым боствам (якое ў хрысціянізаваных паданнях атоесамліваесся з [[Бог Айцец|Госпадам Богам]] ці [[Ісус Хрыстос|Спасам]]). [[Кашчэй Бессмяротны]] ў казцы «Каваль» таксама жыве ўнутры гары. [[Сяргей Санько]] атаясняе гэтую гару з валуном, які знаходзіўся пасярод першароднага акіяну да [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|стварэння сусвету]]<ref>[http://bk.baj.by/belkulttrad/07sanko.htm СЯРГЕЙ САНЬКО. ПЕРШАЯ ФАЗА КАСМАГЕНЭЗУ ПАВОДЛЕ ФАЛЬКЛЁРНЫХ КРЫНІЦ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У адным тэксце сусвет утварыўся пасля таго, як бог [[Пярун]] (Дундар) пачаў біць маланкамі па гэтаму валуну. У веснавых песнях існуе намёк на тое, што па валуну мог біць капытамі [[Юрай|Юр’еў]] ([[Ярыла|Ярылін]]) конь. Цікава, што лукомскі цмок, які жыў унутры мясцовага камня-краўца і шыў адзенне, быў забіты [[маланка]]мі. Такім чынам, вобраз камня-краўца можа быць інтэпрэтацыяй валуна з касмаганічных міфаў, а таксама жытла хтанічнага боства (імаверна, Вялеса). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Ю.]]|загаловак=Барысаў камень|спасылка=|выданне=«Віцебскі рабочы»|тып=газета|месяц=3|месца=Віцебск|год=1941|чысло=29|том=|старонкі=3|issn=|ref=Віцьбіч}} * {{кніга | аўтар = Романов Е. Р. | частка = Борисов камень в селе Высоком Городце, Сенненского уезда Могилевской губернии | спасылка частка = https://archive.today/20121230100953/http://www.countrysite.spb.ru/Library/Borisov.htm | загаловак = Труды Императорского Московского археологического общества | месца = М. | год = 1889 | том = XIII, вып. 1 | ref = Романов }} {{Бібліяінфармацыя}} {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] gdf7vs1u8g7t2nrt6an43g4a4wm6r7z 5181496 5181491 2026-08-15T15:07:31Z M.L.Bot 261 5181496 wikitext text/x-wiki '''Камень-кравец''' — у беларускай міфалогіі — [[валун]], якія цудадзейна шые адзенне. Паданні часта звязваліся з сапраўднымі валунамі, многія з іх захаваліся да цяперашняга часу. Многія легенды прыпісваюць цудадзейную здольнасць шыць адзенне нячыстаму ці [[Цмок (беларуская міфалогія)|цмоку]], які жыве ўнутры каменя (нярэдка паведамляюць, што раней ў валуне былі адтуліны, нібыта вокны). Імя Сцяпан у беларускіх паданнях носіць то камень-кравец, то вялікан ([[волат]]). Святы Сцяпан быў хрысціянскім заменнікам бога [[Вялес]]а. Люцыпар (Чорт) па некаторых паданнях жыве ў [[Пекла|Пекле]], якое знаходзіцца не пад зямлёю, а ўнутры гары на краі свету<ref>[http://bk.baj.by/belkulttrad/02dadatak.htm БЕЛАРУСКАЯ КУЛЬТУРНАЯ ТРАДЫЦЫЯ | МІФАЛОГІЯ БЕЛАРУСАЎ Ігар ВУГЛІК. ЛЕКЦЫЯ 2. БЕЛАРУСКАЯ КАСМАГОНІЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120915054152/http://bk.baj.by/belkulttrad/02dadatak.htm |date=15 верасня 2012 }}</ref>. Чорт выступае хрысціянскім займеннікам Вялеса ў тых сюжэтах, дзе Вялес варагуе з іншым боствам (якое ў хрысціянізаваных паданнях атаясняецца з [[Бог Айцец|Госпадам Богам]] ці [[Ісус Хрыстос|Спасам]]). [[Кашчэй Бессмяротны]] ў казцы «Каваль» таксама жыве ўнутры гары. [[Сяргей Санько]] атаясняе гэтую гару з валуном, які знаходзіўся пасярод першароднага акіяну да [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|стварэння сусвету]]<ref>[http://bk.baj.by/belkulttrad/07sanko.htm СЯРГЕЙ САНЬКО. ПЕРШАЯ ФАЗА КАСМАГЕНЭЗУ ПАВОДЛЕ ФАЛЬКЛЁРНЫХ КРЫНІЦ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У адным тэксце сусвет утварыўся пасля таго, як бог [[Пярун]] (Дундар) пачаў біць маланкамі па гэтаму валуну. У веснавых песнях існуе намёк на тое, што па валуну мог біць капытамі [[Юрай|Юр’еў]] ([[Ярыла|Ярылін]]) конь. Цікава, што лукомскі цмок, які жыў унутры мясцовага каменя-краўца і шыў адзенне, быў забіты [[маланка]]мі. Такім чынам, вобраз каменя-краўца можа быць інтэрпрэтацыяй валуна з касмаганічных міфаў, а таксама жытла хтанічнага боства (імаверна, Вялеса). Паданні часта звязвалі такое чарадзейства з сапраўднымі валунамі. Цяпер вядома некалькі валуноў, якія назвалі Краўцамі, сярод іх [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Барысаў камень]] каля Высокага Гарадца і [[Чортаў камень (Кравец)|Чортаў камень]] каля Вароніна. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] iplyn09h2rob1x5rzkorec3dt7w3g2x 5181500 5181496 2026-08-15T15:18:14Z M.L.Bot 261 5181500 wikitext text/x-wiki '''Камень-кравец''' — у беларускай міфалогіі — [[валун]], якія цудадзейна шые адзенне. Паданні часта звязвалі такое чарадзейства з сапраўднымі валунамі. Цяпер вядома некалькі валуноў, якія называлі Краўцамі, сярод іх [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Барысаў камень]] каля Высокага Гарадца і [[Чортаў камень (Кравец)|Чортаў камень]] каля Вароніна. Многія легенды прыпісваюць цудадзейную здольнасць шыць адзенне нячыстаму ці [[Цмок (беларуская міфалогія)|цмоку]], які жыве ўнутры каменя (нярэдка паведамляюць, што раней ў валуне былі адтуліны, нібыта вокны). Імя Сцяпан у беларускіх паданнях носіць то камень-кравец, то вялікан ([[волат]]). Святы Сцяпан быў хрысціянскім заменнікам бога [[Вялес]]а. Люцыпар (Чорт) па некаторых паданнях жыве ў [[Пекла|Пекле]], якое знаходзіцца не пад зямлёю, а ўнутры гары на краі свету<ref>[http://bk.baj.by/belkulttrad/02dadatak.htm БЕЛАРУСКАЯ КУЛЬТУРНАЯ ТРАДЫЦЫЯ | МІФАЛОГІЯ БЕЛАРУСАЎ Ігар ВУГЛІК. ЛЕКЦЫЯ 2. БЕЛАРУСКАЯ КАСМАГОНІЯ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120915054152/http://bk.baj.by/belkulttrad/02dadatak.htm |date=15 верасня 2012 }}</ref>. Чорт выступае хрысціянскім займеннікам Вялеса ў тых сюжэтах, дзе Вялес варагуе з іншым боствам (якое ў хрысціянізаваных паданнях атаясняецца з [[Бог Айцец|Госпадам Богам]] ці [[Ісус Хрыстос|Спасам]]). [[Кашчэй Бессмяротны]] ў казцы «Каваль» таксама жыве ўнутры гары. [[Сяргей Санько]] атаясняе гэтую гару з валуном, які знаходзіўся пасярод першароднага акіяну да [[Касмагонія (беларуская міфалогія)|стварэння сусвету]]<ref>[http://bk.baj.by/belkulttrad/07sanko.htm СЯРГЕЙ САНЬКО. ПЕРШАЯ ФАЗА КАСМАГЕНЭЗУ ПАВОДЛЕ ФАЛЬКЛЁРНЫХ КРЫНІЦ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. У адным тэксце сусвет утварыўся пасля таго, як бог [[Пярун]] (Дундар) пачаў біць маланкамі па гэтаму валуну. У веснавых песнях існуе намёк на тое, што па валуну мог біць капытамі [[Юрай|Юр’еў]] ([[Ярыла|Ярылін]]) конь. Цікава, што лукомскі цмок, які жыў унутры мясцовага каменя-краўца і шыў адзенне, быў забіты [[маланка]]мі. Такім чынам, вобраз каменя-краўца можа быць інтэрпрэтацыяй валуна з касмаганічных міфаў, а таксама жытла хтанічнага боства (імаверна, Вялеса). == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Беларуская міфалогія}} [[Катэгорыя:Міфалогія]] [[Катэгорыя:Беларуская міфалогія]] 1c8g5nwqeak7x6s4q8ds7mw3yj4zf4f 0 199722 5181464 4762762 2026-08-15T12:50:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181464 wikitext text/x-wiki {{Стадыён |назва=Сокер Сіці |поўная назва = First National Bank Stadium |неафіцыйная назва = Soccer City |выява= |месцазнаходжанне={{Сцяг|ПАР}} [[Яганэсбург]], [[ПАР]] |пабудаваны=1989 |кошт=3,3 мільярда [[Паўднёваафрыканскі ранд|рандаў]] ($440 мільёнаў) |рэканструяваны = 2009 |пакрыццё = травяное |архітэктар = [[Populous, кампанія|Populous]] |умяшчальнасць = 94 736<ref name="SAFA-Stadia">{{cite web| url= http://www.safagoal.net/index.php?page=stadia| title= Stadia| access-date= 2008-06-30| publisher= [[South African Football Association]]| archive-url= https://www.webcitation.org/66u2DPTqB?url=http://www.safa.net/index.php?page=stadia| archive-date= 13 красавіка 2012| url-status= dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=18371 |title=SA Rugby — Official Home of the Springboks<!-- Загаловак дададзены ботам --> |access-date=2 чэрвеня 2014 |archive-date=5 красавіка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120405225215/http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=18371 |url-status=dead }}</ref> (на час ЧС-2010: 84,490<ref>[http://de.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5007759/index.html FIFA.com — Soccer City Stadium: die Stadien der FIFA WM 2010 in Sudafrika] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160520125825/http://de.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5007759/index.html |date=20 мая 2016 }}</ref><ref>[http://fr.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5007759/index.html FIFA.com — Soccer City Stadium: les stades de la Coupe du Monde de la FIFA, Afrique du Sud 2010] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170202080302/http://fr.fifa.com/worldcup/destination/stadiums/stadium=5007759/index.html |date=2 лютага 2017 }}</ref>) |каманда =[[Зборная ПАР па футболе|Зборная ПАР]]<br>«[[Кайзер Чыфс]]» }} '''Сокер Сіці''' ({{lang-en|Soccer City}}), таксама вядомы пад назвай '''FNB Stadium''' — футбольны стадыён у горадзе [[Яганэсбург]] умяшчальнасцю 94 700 гледачоў. Буйнейшы стадыён на тэрыторыі Афрыкі. На стадыёне праходзіў фінал [[Чэмпіянат свету па футболе 2010 года|Чэмпіянату свету па футболе 2010 года]]. == Гісторыя == Будаўніцтва стадыёна пачалася ў [[1986]] годзе і ў[[1989]] годзе Сокер Сіці быў адкрыты. У [[2009]] годзе, у рамках падрыхтоўкі да фінальнай стадыі Чэмпіянату свету па футболе 2010 года, быў кардынальна мадэрнізаваны. Сокер Сіці размешчаны на паўднёва-заходняй ускраіне Яганэсбурга — [[Саўэта]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Soccer_City|выгляд=міні}} * [http://www.soccercity2010.co.za/ Афіцыйны сайт стадыёну] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090226215727/http://www.soccercity2010.co.za/ |date=26 лютага 2009 }} [[Катэгорыя:Футбольныя стадыёны Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]] [[Катэгорыя:Яганэсбург]] [[Катэгорыя:Чэмпіянат свету па футболе 2010]] jh9qk9ij6gcmhf2xa8slgwuk2wi9v9u 0 205767 5181726 5173995 2026-08-16T06:19:01Z DzBar 156353 + 10 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5181726 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 1993 — 2021<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/ca/artist/daft-punk/id5468295 |title=iTunes – Music – Daft Punk |publisher=Itunes.apple.com |date= |accessdate=13 May 2013}}</ref> | Горад = [[Парыж]] | Мова = [[Англійская мова|англійская]] }} '''«Daft Punk»''' — французскі [[Электронная музыка|электронны]] дуэт, які складаецца з музыкантаў {{нп3|Гі-Мануэль дэ Амем Крысто|Гі-Мануэля дэ Амема Крысто|ru|Омем-Кристо, Ги-Мануэль де}} і {{нп3|Тамас Бангальтэ|Тамаса Бангальтэ|ru|Бангальте, Томас}}<ref>{{cite web|title=Daft Punk Bio, Music, News & Shows|url=http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|publisher=DJZ.com|accessdate=7 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130120074501/http://djz.com/featured_djs/daft-punk/|archivedate=20 студзеня 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=HouseSynthpop/><ref name=Allmusic>[http://www.allmusic.com/artist/daft-punk-p168791 Daft Punk Allmusic bio]</ref><ref name="MusiqueVol.1" />. Daft Punk дасягнулі значнай папулярнасці ў канцы 1990-х гадоў у Францыі і мелі далейшы поспех у наступныя гады. Іх стыль спалучае ў сабе элементы хауса з сінты-попам<ref name=HouseSynthpop>{{cite news| url= http://www.telegraph.co.uk/culture/music/3669339/Daft-Punk-Behind-the-robot-masks.html | title= Daft Punk: Behind the robot masks| first= Bernadette | last= McNulty | work=The Telegraph |date=17 November 2007 | accessdate= 14 October 2012}}</ref><ref name=Allmusic/>. Менеджэрам групы з 1996 па 2008 быў Пэдра Вінтэр (Busy P), кіраўнік [[Ed Banger Records]]<ref name="Pedro" />. На пачатку кар’еры ўдзельнікі групы знаходзіліся пад уплывам розных рок-гуртоў, уключаючы [[The Beach Boys]] і [[The Rolling Stones]]<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто першапачаткова былі ў групе пад назвай [[Darlin']], якая хутка распалася. Дуэт стаў называцца Daft Punk, выпусціўшы дэбютны альбом Homework у 1997 годзе. Выпуск альбома Discovery быў яшчэ больш паспяховым, сінглы «[[One More Time (сінгл)|One More Time]]», «Digital Love», і «Harder, Better, Faster, Stronger». У сакавіку 2005 года дуэт выпусціў альбом Human After All, які атрымаў змешаныя водгукі. Тым не менш, сінглы «Robot Rock» і «Technologic» мелі поспех у [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]. Daft Punk гастраляваў у 2006 і 2007 і выпусціў канцэртны альбом Alive 2007, які выйграў прэмію [[Грэмі]] за Лепшы электронны/танцавальны альбом. Дуэт напісаў музыку да фільма [[Трон: Спадчына]] і ў 2010 годзе выпусціў альбом з саўндтрэкам фільма. У студзені 2013 года, Daft Punk пакінулі [[EMI Records]] зарады [[Sony Music Entertainment]], даччынага лэйбла [[Columbia Records|Columbia]]. Яны выпусцілі альбом Random Access Memories ў 2013, які атрымаў адабрэнне крытыкаў. Першы сінгл «Get Lucky» меў міжнародны поспех, дасягнуўшы піка ў топ-10 у 32 краін свету. Random Access Memories прывёў да пяці прэмій Грэмі ў 2014 годзе, у тым ліку альбом года, а таксама запіс года («Get Lucky»). Гурт вядомы сваім акцэнтам на выкарыстанне візуальных і сюжэтных кампанентаў, звязаных з іх музычнымі творамі. Daft Punk таксама вядомы праз выкарыстанне масак; спецыяльна распрацаваныя шлемы і пальчаткі робляць музыкантаў падобных да робатаў. Яны маюць такі імідж у большасці сваіх публічных выступаў з 2001 года. Дуэт рэдка дае інтэрв’ю ці з’яўляецца на тэлебачанні. == Гісторыя == === 1987—1993: Раннія гады === Тамас Бангальтэ і Гі-Мануэль дэ Амем Крысто пазнаёміліся ў 1987 годзе падчас вучобы ў ліцэі Карно, сярэдняй школы ў [[Парыж]]ы<ref name="MusiqueVol.1">[https://web.archive.org/web/20060410194554/http://www.daft-musique.com/ Daft Punk Musique Vol. 1 Official Website]. [[Web archiving|Archived]] from 10 April 2006.</ref>. Яны сталі добрымі сябрамі і пазней запісалі дэма-трэкі з іншымі музыкантамі са школы. У канчатковым выніку гэта прывяло да фарміравання групы пад назвай Darlin' з Ларанам Брансавічам у 1992<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто ігралі на [[Бас-гітара|басу]] і [[Гітара|гітары]], адпаведна, у той час як Брансавіч — на барабанах<ref name="FrenchConn">James, Martin. ''French Connections: From Discotheque to Discovery''. London, United Kingdom: Sanctuary Publishing Ltd., 2003. pgs 265; 267; 268. (ISBN 1-86074-449-4)</ref>. Трыо перайграла песню Darlin' гурта The Beach Boys, якая стала каверам арыгінальнай кампазіцыі<ref name="Shimmies">{{cite web |title= Shimmies in Super 8 |url=http://www.discogs.com/release/306155|work=biography |publisher=[[discogs]] |accessdate=17 July 2007}}</ref>. Stereolab выпусціла абодва трэка на адной пласцінцы і запрасіла групу для сцэнічных выступленняў у Вялікабрытаніі<ref name="Shimmies" /><ref name="ROBOPOP" />. Бангальтэ адчуваў, што «рок-н-рол, які мы зрабілі, даволі сярэдні, я думаю. Гэта было настолькі кароткім, можа быць, шэсць месяцаў, чатыры песні і два выступы»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Адмоўны водгук ў Melody Maker Дэйва Джэнінгса<ref>{{cite web| title=Blog post by Ned Raggett |url=http://nedraggett.tumblr.com/post/50466658963/and-why-you-ask-am-i-showing-you-this-photo-of-a |last1=Raggett |first1=Ned |date= 14 May 2013 |work= [[Ned Raggett]]'s Blog |publisher= |accessdate=14 May 2013}}</ref> ахрысціў музыку «Ненармальным панк трэшам»<ref>«Review of Shimmies in Super 8.» Melody Maker Apr.-May 1993: n. pag. Web. 6 April 2013.</ref>. Музыканты палічылі агляд пацешным. Як заявіў дэ Амем Крысто, «Мы так доўга намагаліся знайсці [імя] Darlin', і гэта адбылося так хутка»<ref name="DaftPulse">Alan Di Perna, «We Are The Robots» ''Pulse!'', April 2001, pp. 65-69.</ref>. Гурт Darlin' неўзабаве распаўся, пакінуўшы Брансавіча з гуртам Фенікс<ref name="DarlinBio" />. Бангальтэ і дэ Амем Крысто стварылі гурт Daft Punk і пачалі эксперыментаваць з драм-машынамі і сінтэзатарамі. === 1993—1999: ''Homework'' === У 1993 годзе Daft Punk удзельнічаў у рэйве EuroDisney, дзе яны сустрэлі з Сцюартам Мак-Міланам з гурта Slam, сузаснавальнік Лэйбла Soma Quality Recordings. Дэма-стужка, нададзена Мак-Мілану на рэйве, паслужыла асновай для дэбютнага сінглу Daft Punk «The New Wave», які выйшаў абмежаваным выпускам у 1994 годзе<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Сінгл таксама змяшчае канчатковы мікс «The New Wave» пад назвай «Alive», які павінен быў быць уключаны ў першы альбом Daft Punk. Daft Punk вярнуліся ў студыю ў маі 1995 для запісу «Da Funk». Гэта стала першым камерцыйна паспяховым сінглам дуэта. Пасля поспеху «Da Funk», Daft Punk пачаў шукаць мэнэджэра. Выбар дуэта ў канчатковым выніку спыніўся на Пэдра Вінтэры, якія рэгулярна дапамагаў гурту і іншым музыкантам у яго начным клубе «Hype»<ref name="FrenchConn"/>. Гурт падпісаў кантракт з Virgin Records ў верасні 1996 года і з гэтага часу дуэт ліцэнзіруе свае песні праз галоўны лэйбл гэтай кампаніі, Daft Trax<ref name="MusiqueVol.1" /><ref name="FrenchConn"/>. Бангальтэ распавядаў пра рашэнне дуэта заключэння кантракта з Virgin: {{Cquote|''Многія гуказапісвальныя кампаніі прапанавалі нам кантракты. Яны прыходзілі адусюль, але мы вырашылі пачакаць, збольшага таму, што мы не хацелі губляць кантроль над тым, што мы стварылі. Мы выключылі шмат гуказапісвальных кампаній. Мы не былі зацікаўлены ў грошах, таму мы адмовілі лэйблам, якія хацелі большага кантролю, чым мы былі гатовыя былі ім надаць. На самай справе, мы больш як партнёры з Virgin''.<ref name="Yahoo">{{cite web|url=http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070809052134/http://music.yahoo.com/read/interview/12052857|archivedate=9 жніўня 2007|title=Yahoo! Music – Interviews|publisher=Yahoo! Music|date=30 December 2010|accessdate=3 January 2011|url-status=live}}</ref>}} Наконт мастацкага кантролю і свабоды, Бангальтэ заявіў: {{Cquote|''У нас ёсць значна больш кантролю, чым грошы. Вы не можаце атрымаць усё. Мы жывем у грамадстве, дзе людзі хочуць грошы, таму яны не могуць атрымаць кантроль. Мы выбралі. Кантроль з'яўляецца свабодай. Людзі кажуць, што мы звар'яцелі на кантролі, але кантроль — гэта кантраляванне свайго лёсу без кантролю іншых людзей. Мы не прабуем маніпуляваць іншымі людзьмі, мы проста кантралюем тое, што мы робім самі. Кантраляванне, якое мы робім, робіць нас свабоднымі. Людзі павінны перастаць думаць, што мастак, які кіруе тым, што ён робіць, гэта дрэнна. Шмат мастакоў сёння толькі ахвяры, якія не маюць кантролю, і яны не свабодныя. І гэта дрэнна. Калі вы пачынаеце залежаць ад грошай, то грошы павінны дасягнуць мяжы, каб адпавядаць сваім выдаткам''.<ref name="Yahoo"/>}} «Da Funk» і «Alive» пазней былі ўключаныя ў дэбютны альбом ''Homework''. У лютым таго ж года брытанскі часопіс Muzik апісаў Homework як «адзін з самых раскручаных дэбютных альбомаў на працягу доўгага доўгага часу»<ref>Bush, C. (1997), Frog Rock, ''[[Muzik]]'', IPC Magazines Ltd, London, Issue No.21 February 1997.</ref>. Паводле дадзеных The Village Voice, альбом адрадзіў музыку стылю хаус і адышоў ад еўраданса<ref name="vv">Woods, Scott (5 October 1999). [http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/ «Underground Disco?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150109041512/http://www.villagevoice.com/1999-10-05/music/underground-disco/|date=9 студзеня 2015}}. ''[[The Village Voice]]''. Retrieved on 10 February 2012.</ref>. Як адзначае крытык Алекс Рэйнер, Homework сабраў устаноўленыя клубныя стылі і «эклектызм» з біг-біт<ref name="1001albums">Rayner, Alex (2006).</ref> Найбольш паспяховым сінглам з Homework быў «Around the World», які вядомы паўтаральным скандаваннем назвы песні. «Da Funk» быў таксама ўключаны ў саўндтрэк фільма Святы. Daft Punk выпусціла серыю музычных кліпаў для Homework, зпрадзюсіраваных Spike Jonze, Мішэлем Гондры, Раманам Каполай і Себ Жаньякам. Калекцыя відэа была выпушчана ў 1999 годзе пад назвай D.A.F.T.: A Story About Dogs, Androids, Firemen and Tomatoes. === 1999—2004: ''Discovery'' === У 1999 годзе дуэт запісваў свой другі альбом, які пачаў годам раней<ref name=PitchforkOuttakes>{{cite web|last=Dombal|first=Ryan|title=Daft Punk: Cover Story Outtakes|url=http://pitchfork.com/news/50746-daft-punk-cover-story-outtakes/|work=[[Pitchfork Media|Pitchfork]]|publisher=pitchfork.com|accessdate=15 May 2013|date=15 May 2013}}</ref><ref name="MTVeInterview" />. Альбома ''Discovery'', выпушчаны ў 2001 годзе, меў яўны сінці-поп-арыентаваны стыль, такі ж, якім гурт заваяваў шмат фанатаў папярэднім альбомам Homework. Гурт сцвярджае, што альбом быў задуманы як спроба паўторна злучыцца з гуллівым дзяцінствам<ref name="ROBOPOP">Chris Gill, [http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ «ROBOPOP»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060103075925/http://remixmag.com/mag/remix_robopop/ |date=3 студзеня 2006 }} (May 2001) ''Remix Magazine Online''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Гэта тлумачыць інтэнсіўнае выкарыстанне музыкі канца 70-х і пачатку 80-х у альбоме. Альбом дасягнуў № 2 у Вялікабрытаніі, і яго сінгл «One More Time» трохі не зайняў першае месца ў брытанскім хіт-парадзе. Песня таксама вядомая тым, што ў вялікай ступені аўта-цюнінгаваная і сціснутая<ref name="ROBOPOP" />. Песня і альбом стварылі новае пакаленне прыхільнікаў, у асноўным знаёмых з другім альбомам Daft Punk. Сінглы «Digital Love» і «Harder, Better, Faster, Stronger» былі таксама вельмі паспяховымі ў Вялікабрытаніі і ў танцавальным чарце ЗША. «Digital Love» быў пазней перайграны гуртамі Kodaline і Hellogoodbye. Песня «Face to Face» стала хітом № 1 у амерыканскіх гульнявых чартах, нягледзячы на абмежаваны сінгл<ref>{{cite web |title= Face to Face (Rare Remixes!)|url=http://www.discogs.com/release/260250|work= biography|publisher=[[discogs]]|accessdate=3 October 2008}}</ref>. 45-хвілінны ўрывак са спектакля ''Daftendirektour'', запісанага ў [[Бірмінгем]]е ў 1997 годзе, быў таксама выпушчаны ў 2001 годзе, пад назвай Alive 1997. У 2003 годзе пабачыў свет поўнаметражны анімацыйны фільм {{нп3|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы|Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы||Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem}}. Прадзюсарам фільма быў пад наглядам {{нп3|Лэйдзі Мацумота|Лэйдзі Мацумота|ru|Мацумото, Лэйдзи}}, які з’яўляецца іх героем дзяцінства. Музыканты з’явіліся ў некалькіх эпізодах мультфільма<ref name="5555Insert">''[[Interstella 5555: The 5tory of the 5ecret 5tar 5ystem]]'' companion leaflet (2003)</ref>. Альбом Daft Club быў таксама выпушчаны для прасоўвання фільма. Раней праз інтэрнэт прадстаўлены зборнік рэміксаў з той жа назвай. === 2004—2008: ''Human After All'' === [[File:Daft Punk 2007.jpg|thumb|Daft Punk выступаюць у [[Горад Берклі, Каліфорнія|Берклі]] 27 ліпеня 2007 года]] З 13 верасня і да 9 лістапада 2004 года Daft Punk прысвяцілі шэсць тыдняў стварэнні новага матэрыялу<ref>''Human After All'' liner notes (2005). Retrieved 17 December 2007.</ref>. Дуэт выпусціў альбом Human After All ў сакавіку 2005 года. Водгукі былі змяшаныя, у асноўным былі скаргі на празмерна паўтаральны характар. Сінгламі альбома былі «Robot Rock», «Technologic», «Human After All», і «The Prime Time of Your Life». Найранейшай афіцыйнай заявай ад Daft Punk ў дачыненні альбом была «мы лічым, што Human After All кажа само за сябе». Анталогія CD Daft Punk/DVD пад назвай ''Musique Vol. 1 1993—2005'' была выпушчана 4 красавіка 2006 года. Яна ўтрымлівае відэакліпы для «Robot Rock (Maximum Overdrive)» і «The Prime Time of Your Life», зробленыя Daft Punk і Тоні Гарднерам, repspectively. Daft Punk таксама выпусціла {{нп3|Рэміксавы альбом|альбом рэміксаў|ru|Ремиксовый альбом}} Human After All пад назвай Human After All: Remixes. 21 мая 2006 года Daft Punk выпусцілі свой першы фільм, Daft Punk’s Electroma, які быў прадстаўлены на [[Канскі кінафестываль|Канскім кінафестывалі]]<ref name="ElectromaReview">[http://www.variety.com/index.asp?layout=features2006&content=jump&jump=review&dept=cannes&nav=RCannes&articleid=VE1117930614&cs=1 ''Daft Punk’s Electroma'' review] ''Variety''. Retrieved 26 February 2007.</ref>. Фільм не ўключае ўласную музыку Daft Punk, што з’яўляецца навінкай для дуэта з улікам іх папярэдніх DVD і фільм-рэлізаз (''D.A.F.T.'' і ''Інтэрстэла 5555: 5історыя 5акрэтнай 5онечнай сістэмы''). Начныя паказы фільма былі паказаны ў парыжскіх тэатрах у канцы сакавіка 2007 года<ref name="DaftAllocine">[http://www.allocine.fr/article/fichearticle_gen_carticle=18400301.html ''Daft Punk’s Electroma'' Screenings Info] {{fr icon}} allocine.fr. Retrieved 11 April 2007.</ref>. Першапачатковыя заўвагі грамадскасці з тых часоў былі станоўчымі<ref name="ElectromaNews">[https://web.archive.org/web/20070928041619/http://www.thedaftclub.com/news.php?item.15.5 ''Daft Punk’s Electroma'' news] thedaftclub.com. Retrieved 29 March 2007.</ref>. Daft Punk выпусцілі свой другі канцэртны альбом пад назвай ''Alive 2007'' 19 лістапада 2007 года. Ён змяшчае запісы дуэта з туру ''Alive 2007''<ref name="Spin.com">[http://www.spin.com/articles/exclusive-daft-punk-unveil-live-album-details-midlake-release-ep Exclusive: Daft Punk Unveil Live Album Details; Midlake to Release EP] ''Spin''. Retrieved 27 August 2007.</ref>. Жывая версія «Harder, Better, Faster, Stronger» з ''Alive 2007' была выпушчаная асобным сінглам. Аліўе Гандры зняў музычнае відэа для сінгла, які паказвае знятыя кадры з’яўлення Daft Punk, знятыя 250 гледачамі ў [[Бруклін]]е, Коні-Айленд<ref name="Sideline">[http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C Daft Punk Announce Live Album] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130515011656/http://www.side-line.com/news_comments.php?id=25543_0_2_0_C |date=15 мая 2013 }} side-line.com. Retrieved 31 August 2007.</ref>. === 2008—2011: ''Tron: Legacy'' === Пасля туру ''Alive 2007'' дуэт сканцэнтраваўся на іншых праектах. Інтэрв’ю з Пэдра Вінтэрам паказала, што Daft Punk вярнуўся да сваёй парыжскай студыі для працы над новым матэрыялам. Вінтэр таксама сышоў ад кіравання дуэтам, каб працаваць над лэйблам Ed Banger Records<ref name="Studio">[http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio Daft Punk Are Back in the Studio] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121113214106/http://www.inthemix.com.au/news/intl/38001/ITM_EXCLUSIVE_Daft_Punk_are_back_in_the_studio |date=13 лістапада 2012 }} inthemix.com. Retrieved 28 May 2008.</ref>. Ён заявіў пазней у інтэрв’ю, што Daft Punk працуе з неўсталяванай кіруючай кампаніяй у Лос-Анджэлесе<ref name="Pedro">[http://bennylabamba.com/interview-daft-punk Interview: Pedro Winter/Ed Banger] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304022623/http://bennylabamba.com/interview-daft-punk|date=4 сакавіка 2016}} [[Pitchfork Media]]. Retrieved 26 July 2007.</ref>. Дуэт стварыў сваю студыю Daft Arts у комплексе Джыма Хенсана ў Галівудзе<ref>[http://www.popmatters.com/pm/article/135516-tron-legacys-orchestral-score-reveals-a-new-side-of-daft-punk/ Tron: Legacy’s' orchestral score reveals a new side of Daft Punk]. [[Los Angeles Times]]. Retrieved on 7 April 2013.</ref>. У 2008 годзе Daft Punk займае 38 месца ў афіцыйным апытанні DJ Magazine пасля 71 месца ў мінулым годзе<ref>[http://djmag.com/index.php?op=top_100&story=home DJmag.com: Top 100 DJs — Results & History] djmag.com. Retrieved 31 August 2007.</ref>. 8 лютага 2009 года Daft Punk выйграў [[Грэмі]] за ''Alive 2007'' і сінгл «Harder, Better, Faster, Stronger». Песня Джанет Джэксан «So Much Betta» з яе альбома Discipline стала ўзорам песні Daft Punk «Daftendirekt». Daft Punk запісалі адзінаццаць новых міксаў сваёй музыку для відэагульні DJ Hero. Дуэт таксама з’яўляецца ў гульні у якасці пары персанажаў. Яны носяць свае шлемы эпохі альбома ''Discovery'' і жаночыя курткі альбома ''Human After All''. Сіквел DJ Hero 2 ўключае ў сябе рэмікс песні «Human After All», але персанажаў самога дуэта там няма. У 2009 годзўе San Diego Comic-Con было абвешчана, што дуэт запіша 24 трэка для фільма Трон:Спадчына<ref name="ComicCon">{{cite web | title=SDCC: Comic-Con: Disney 3D Hits Hall H! | url=http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | date=23 June 2009 | accessdate=23 June 2009 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20141025234433/http://www.comingsoon.net/news/movienews.php?id=57418 | archivedate=25 кастрычніка 2014 | url-status=dead }}</ref>. Гэта было арганізавана Джозэфам Трапанезай<ref>[http://culturemob.com/blog/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy Daft Punk’s Classical Meets Cyberpunk Approach to «Tron: Legacy»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221022143017/http://culturemob.com/blog/soundtrack-review-daft-punks-classical-meets-cyberpunk-approach-to-tron-legacy |date=22 кастрычніка 2022 }} culturemob.com. Retrieved 26 November 2010.</ref>. Гурт супрацоўнічаў з ім на працягу двух гадоў, ад падрыхтоўкі вытворчасці да завяршэння. Альбом запісваўся аркестрам з 85 музыкантаў у AIR Lyndhurst Studios у Лондане<ref name="TronDisneyStudio">{{cite web|url=http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101104035555/http://www.waltdisneystudiosawards.com/tronlegacy/music.php|archivedate=4 лістапада 2010|title=Disney Awards 2010: Tron Legacy|publisher=[[The Walt Disney Company]]|accessdate=16 June 2013|url-status=dead}}</ref>. Джозэф Касінскі, рэжысёр фільма, назваў матэрыял як сумессю аркестравых і электронных элементаў<ref name="MTV">{{cite web |title='Tron Legacy' Panel Report, Fresh From San Diego Comic-Con |url=http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |publisher=MTV |date=23 July 2009 |accessdate=29 July 2009 |archive-date=21 верасня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921061323/http://moviesblog.mtv.com/2009/07/23/tron-legacy-panel-report-fresh-from-san-diego-comic-con |url-status=dead }}</ref>. Члены Daft Punk таксама згулялі эпізадычную ролю ў якасці дыск-жакеяў, якія носяць свае маскі робатаў в віртуальным свеце фільма. Алівія Уайлд заявіла, што дуэт можа быць звязаны з будучымі рэкламнымі мерапрыемствамі, звязаных з фільмам<ref name=autogenerated1>{{cite web | title=Daft Punk to make appearance in 'Tron Legacy' film| url = http://www.nme.com/news/daft-punk/47693 | work=[[NME]] | date=6 October 2009 | accessdate=6 October 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.side-line.com/news_comments.php?id=43652_0_2_0_C |title=Daft Punk go Disney in 'Tron Legacy' film |publisher=Side-line.com |accessdate=3 January 2011}}</ref>. Тызэр паказвае Daft Punk і іх трэк «Derezzed» з фільма<ref name=DerezzedDaftPunk>{{cite web|title=Teaser trailer with "Derezzed" by Daft Punk|author=alexonx|date=26 October 2010|publisher=filmissimo.it|url=http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|accessdate=26 October 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101031214219/http://www.filmissimo.it/blog/la-colonna-sonora-di-tron-legacy-trailer-con-derezzed-dei-daft-punk.html|archivedate=31 кастрычніка 2010|url-status=dead}}</ref>. Саўндтрэк з фільма быў выпушчаны 6 снежня 2010 года<ref name="TronSoundtrack">[http://tronsoundtrack.com/ Official website of Tron Legacy’s soundtrack] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111025051720/http://tronsoundtrack.com/ |date=25 кастрычніка 2011 }}. Retrieved 27 September 2010.</ref>. Таксама было выпушчана 2-дыскавае выданне альбома, якое ўключае ў сябе плакат дуэта з фільма. Таксама даступныя дадатковыя бонусныя трэкі праз розных анлайн-прадаўцоў. Афіцыйны кліп на «Derezzed», з працягласцю менш за дзве хвіліны, быў паказаны ўпершыню на MTV Networks ў той жа дзень, калі быў выпушчаны альбом<ref>{{cite web |url=http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |title=Review of Daft Punk's 'Derezzed' Music Video |publisher=MTV |accessdate=3 January 2011 |archive-date=9 снежня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101209072130/http://www.mtv.com/videos/news/603795/review-of-daft-punks-derezzed-music-video.jhtml#id=1653651 |url-status=dead }}</ref>. Відэа, якое ўключае Алівію Уайлд у ролі Кўоры, разам з выявамі Daft Punk ў Аркадзе Фліна, сталі пазней даступныя для куплі ў Itunes Store і ўключаныя ў [[DVD]] і [[Blu-Ray]] рэлізы фільма. Walt Disney выпусціла альбом рэміксаў пад назвай Tron: Legacy Reconfigured 5 красавіка 2011 года<ref>{{Cite web |url=http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |title=Disney TRON: LEGACY Hits The Grid — Tuesday, 5 April |access-date=20 верасня 2014 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20201128164328/http://multivu.prnewswire.com/mnr/disney/48611/ |archivedate=28 лістапада 2020 |url-status=dead }}</ref>. У 2010 Daft Punk былі дапушчаныя да Ordre des Arts et des Lettres. Бангальтэ і дэ Амему-Крысто прысвоена званне Шэвалье (рыцара).<ref name="FR2">[http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html «Daft Punk chevaliers des Arts et des Lettres !»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131211205438/http://culture.france2.fr/musique/actu/daft-punk-chevaliers-des-arts-et-des-lettres--64520655.html|date=11 снежня 2013}} by Laure Narlian, ''[[France 2]]'' (24 August 2010). Retrieved 7 November 2010. (French)</ref>. === 2011-наш час: ''Random Access Memories'' === Soma Records выпусціла раней неапублікаваны трэк пад назвай «Drive», які быў зроблены ў той час, як дуэт яшчэ працаваў з Soma Records, і запісы «Rollin'», «Scratchin'» і «Da Funk». Трэк быў уключаны ў зборнік лэйбла Soma да дваццатай гадавіны<ref>[http://www.somarecords.com/news/ Soma Records announce… Soma20 — Daft Punk — Drive Unreleased 1994] somarecords.com. Retrieved 25 August 2011.</ref>. У кастрычніку 2011 года Daft Punk былі на дваццаць восьмым месцы ў «Топ-100 дыджэяў 2011 года» па версіі DJ Magazine пасля 44 месца годам раней<ref>[http://www.djmag.com/top100?page=3&year=2011 DJ Mag Top 100 DJs of 2011] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323110908/http://www.djmag.com/top100?page=3&year=2011 |date=23 сакавіка 2012 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.</ref>. 19 студзеня 2012 Daft Punk займае другое месца ў спіс найвялікшых танцавальных груп усіх часоў па версіі Mixmag, адстаўшы ад The Prodigy на некалькі пунктаў<ref>[http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed Mixmag | Mixmag’S Greatest Dance Act of All Time Revealed] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120121011412/http://www.mixmag.net/words/news/mixmags-greatest-dance-act-revealed |date=21 студзеня 2012 }}</ref>. Daft Punk працаваў над сваім чацвёртым студыйным альбомам, ''Random Access Memories'', у супрацоўніцтве са спяваком і аўтарам песень Полам Уільямсам і фронтмэн гурта Chic Найлам Роджэрсам<ref>[http://pitchfork.com/news/44021-listen-lost-daft-punk-track-drive/ Listen: Lost Daft Punk Track «Drive»]</ref><ref>[http://www.youtube.com/watch?v=MiGTc_KdJlc Paul Williams on Hit Records Nightlife Video hosted by Eddie Muentes]</ref><ref>[http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ Disco legend Nile Rodgers talks about cancer, Broadway & his Daft Punk connection] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120208050543/http://houston.culturemap.com/newsdetail/02-06-12-disco-legend-talks-about-cancer-broadway-and-possible-plans-to-record-daft-punks-next-album/ |date=8 лютага 2012 }}</ref><ref>{{cite web |author=sarahanne |url=http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |title=Chic on |publisher=Fasterlouder.com.au |date=3 March 2012 |accessdate=31 March 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120308110821/http://www.fasterlouder.com.au/features/31745/Chic |archivedate=8 сакавіка 2012 |url-status=dead }}</ref>. У маі 2012 было абвешчана, што Джорджыа Морадэр супрацоўнічаў з дуэтам, запісаўшы маналог пра сваё жыццё з 1960 па гэты дзень<ref>{{cite web |url=http://www.urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |title=BREAKING :: Giorgio Moroder Recorded With Daft Punk |publisher=URB |date=25 May 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190823183703/http://urb.com/2012/05/25/breaking-giorgio-moroder-recorded-with-daft-punk/ |archivedate=23 жніўня 2019 |url-status=dead }}</ref>. Чылі Гансалес заявіў у інтэрв’ю, што ён выконваў матэрыял для праекта дуэта ў аднадзённай сесіі. Ён таксама сказаў, што альбом будзе выпушчаны «вясной наступнага года»<ref>{{cite web |url=http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |title=Field Day Radio &#124; Field Day Festival |publisher=Fielddayfestivals.com |date=2 June 2012 |accessdate=10 February 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120925010404/http://www.fielddayfestivals.com/field-day-festival-radio/ |archivedate=25 верасня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Член Fourplay Натан Іст пазней адзначыў, што ён унёс свой уклад у праект<ref>{{cite web|last=Wood|first=James|title=Interview: Bassist Nathan East Discusses Fourplay's New Album and His Days with Eric Clapton|url=http://www.guitarworld.com/interview-bassist-nathan-east-discusses-fourplays-new-album-and-his-days-eric-clapton|work=Guitar World|publisher=GuitarWorld.com|accessdate=21 December 2012|date=29 November 2012}}</ref>. У кастрычніку 2012 года, Daft Punk прадаставіў пятнаццаціхвіліны мікс песень блюзавага музыканта Джуніяра Кімбру для Эдзі Слімана ў Yves Saint Laurent<ref>{{cite web|url=http://www.nme.com/news/daft-punk/66580 |title=Daft Punk unveil new blues mix listen |publisher=Nme.Com |date=11 October 2012 |accessdate=10 February 2013}}</ref>. Дуэт таксама зайняў 44-е месца ў штогадовым спісе Top 100 DJ Magazine<ref>[http://www.djmag.com/top100?page=5&year=2012 DJ Mag Top 100 DJs of 2012] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130414044327/http://www.djmag.com/top100?page=5&year=2012 |date=14 красавіка 2013 }} djmag.com. Retrieved 14 November 2012.</ref>. У студзені 2013 года, дэ Амем-Крысто распавёў, што Daft Punk быў у працэсе падпісання кантракту з [[Sony Music Entertainment]] і лэйблам [[Columbia Records]]. Таксама стала вядома, што альбом будзе мець вясновы рэліз<ref name="LeParisien">[http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html Daft Punk arrive chez Sony] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160811062440/http://zik-zag.blog.leparisien.fr/archive/2013/01/26/daft-punk-arrive-chez-sony.html |date=11 жніўня 2016 }} zik-zag.blog.leparisien.fr. Retrieved 26 January 2013.</ref>. Пазней пачалася рэкламная кампанія, якая выкарыстоўвала рэкламныя шчыты і тэлевізійныя ролікі<ref name="WSJ">{{cite web|last=Buerger|first=Megan|title=Daft Punk's Stealth Start for a Summer Hit|url=http://online.wsj.com/article/SB10001424127887324744104578471414206589292.html|work=[[The Wall Street Journal]]|publisher=online.wsj.com|accessdate=10 May 2013|date=9 May 2013}}</ref>. 3 красавіка, як паведамляў афіцыйны сайт Random Access Memories запусціў The Collaborators, серыю 16 мм дакументальных відэа пра альбом<ref>{{cite web|title=The Vision Behind the Lens: An Exclusive Interview with Cinematographer Ed Lachman|url=http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|work=The Creators Project|publisher=Vice Media Inc|accessdate=13 May 2013|author=Jordan Kinley and Kathleen Flood|date=3 April 2013|archive-date=26 снежня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226052437/http://thecreatorsproject.vice.com/blog/the-vision-behind-the-lens-an-exclusive-interview-with-cinematographer-ed-lachman|url-status=dead}}</ref>. У тым жа месяцы папярэдні прагляд відэа на песню «Get Lucky» з Роджэрсам і {{нп3|Фарэл Уільямс|Фарэлам Уільямсам|en|Pharrell Williams}} быў згуляны на фестывалі Coachella Valley<ref>{{cite web|title=Daft Punk Confirm Julian Casablancas, Panda Bear, Pharrell, More Collaborations With Coachella Video|url=http://pitchfork.com/news/50293-daft-punk-confirm-julian-casablancas-panda-bear-pharrell-more-collaborations-with-coachella-video/|publisher=[[Pitchfork Media]]|accessdate=13 April 2013|date=12 April 2013}}</ref>. Песня была выпушчаны ў выглядзе лічбавай запампоўкі праз адзін тыдзень 19 красавіка 2013 года<ref>[http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml Daft Punk’s 'Get Lucky' Gets Very Specific Release Date] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140219002047/http://www.mtv.com/news/articles/1705910/daft-punk-get-lucky-release.jhtml|date=19 лютага 2014}}. [[MTV News]]. Retrieved on 18 April 2013.</ref><ref>{{cite web |url=http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |title=Pharrell And Daft Punk's 'Get Lucky' Officially Debuts Friday |publisher=Rapfix.mtv.com |date=18 April 2013 |accessdate=13 May 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514195441/http://rapfix.mtv.com/2013/04/18/pharrell-and-daft-punks-get-lucky-officially-debuts-friday/ |archivedate=14 мая 2013 |url-status=dead }}</ref>. «Get Lucky» стала першым брытанскім сінглам Daft Punk на 28 красавіка 2013 года, застаючыся пад нумарам адзін на працягу 4 тыдняў<ref>{{cite web|title=Daft Punk score first UK number one single|url=http://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-22331311|publisher=BBC|accessdate=28 April 2013}}</ref> (па стане на 24 мая). На сайце Spotify паведамляецца, што песня з’яўляецца найбольш праслухоўванай новай песняй ў гісторыі сэрвісу<ref>{{cite news|title=Disco 2.0: Following Daft Punk's 'Get Lucky', we've all caught Saturday Night Fever again|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/disco-20-following-daft-punks-get-lucky-weve-all-caught-saturday-night-fever-again-8613018.html|accessdate=13 May 2013|newspaper=The Independent|date=12 May 2013|author=Samuel Muston}}</ref>. У 2013 MTV Video Music Awards Daft Punk дэбютавалі трэйлер да іх сінглу «Lose Yourself to Dance» і атрымалі ўзнагароду за «Лепшае жаночае відэа» побач з Роджэрсам і Фарэлам<ref name="DaftVMAs">{{cite web|title=Video Music Awards – Daft Punk VMA Appearance: The Robots Finally Emerge|url=http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|work=MTV.com|publisher=Viacom International Inc|accessdate=26 August 2013|author=Brenna Ehrlich|date=25 August 2013|archive-date=29 жніўня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130829084700/http://www.mtv.com/news/articles/1713021/daft-punk-vma-2013-performance.jhtml|url-status=dead}}</ref>. ''Random Access Memories'' быў ганараваны Грэмі за лепшы танцавальны/электронны альбом, альбом Года і лепшы некласічны альбом, у той час як «Get Lucky» атрымала Грэмі як лепшы поп-дуэт і запіс года. Daft Punk таксама выканалі папуры на цырымоніі з Роджэрсам, Фарэлам і Стыві Уандэрам з «Get Lucky», «Le Freak», «Harder, Better, Faster, Stronger», «Another Star», «Lose Yourself to Dance» і «Around the World». Pharrell пазней выпусціў свой другі студыйны альбом ''G I R L'', у якім Daft Punk выканалі дадатковыя вакал для песні «Gust of Wind»<ref>Pharrell Williams, ''G I R L'' liner notes (2014).</ref>. 10 сакавіка 2014, нявыдадзеныя песня гурту «Computerized» ўсплыла ў Інтэрнэце. Песня паказвае Jay-Z і, здаецца, утрымліваюць элементы «The Son of Flynn» з саўндтрэку [[Трон: Спадчына]]<ref>{{cite web|url=http://www.indieshuffle.com/daft-punk-computerized-ft-jay-z/ |title=Daft Punk - Computerized (Ft. Jay Z) |publisher=http://www.indieshuffle.com|accessdate=2014-03-11}}</ref>. == Уплыў == На музычны стыль Бангальтэ і дэ Амема-Крысто паўплывалі шмат крыніц. Задоўга да заняццяў электроннай музыкай ў якасці дуэта яны падзялілі густы [[Элтан Джон|Элтана Джона]], {{нп3|MC5|MC5|ru|MC5}}, [[The Rolling Stones]], [[The Beach Boys]] і {{нп3|The Stooges|The Stooges|ru|The Stooges}}<ref name="DarlinBio">{{cite web |title=Darlin' |url= http://www.discogs.com/artist/Darlin'|work=biography |publisher= [[discogs]] |accessdate=20 February 2007}}</ref><ref>''[[Les Inrockuptibles]]'' (March 2005).</ref>. Бангальтэ нагадаў, што гэтыя запісы заахвоцілі яго вывучаць англійскую мову ў якасці другой, так як ён хацеў зразумець словы<ref name="lesinrocks2013">''[[Les Inrockuptibles]]'' No. 910 (May 2013).</ref>. Узаемнае захапленне дуэта [[рок]]-гуртамі прывяло да стварэння ўласнага індзі-групы пад назвай Darlin'. Бангальтэ патлумачыў: «Гэта было ўсё яшчэ магло быць падлеткавым. Гэта як, ведаеце, кожны хоча быць у гурце»<ref name="Interview at Mixmag 1997">Matthew Collin, [http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html «Do You Think You Can Hide From Stardom?»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151016230513/http://www.techno.de/mixmag/97.08/DaftPunk.a.html|date=16 кастрычніка 2015}} (August 1997) ''[[Mixmag]]''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Яны таксама чэрпалі натхненне з року і {{нп3|эйсід-хаус|эйсід-хаус|en|Acid house}} у Вялікабрытаніі на пачатку [[1990-я|1990-х]]. Дэ Амем-Крысто назваў Screamadelica гуртам Primal Scream, як альбом, які «склаў ўсе разам» з пункту гледжання жанру. У буклеце альбома ''Homework'' музыканты аддалі належнае вялікай колькасці музычных мастакоў. Акрамя таго, буклет ўтрымлівае цытату з {{нп3|Браян Уілсан|Браяна Уілсана|ru|Уилсон, Брайан}}. Бангальтэ заявіў: «У музыцы Браяна Уілсана вы маглі сапраўды адчуць прыгажосць. Гэта было вельмі духоўным, як Боб Марлі»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. На пытанне пра поспех дэбютнага альбома Daft Punk і рост папулярнасці іх музычнага жанру Бангальтэ адказаў: «перад намі ў вас былі Фрэнкі Наклз або Хуан Аткінс і гэтак далей. Найменшае, што вы можаце зрабіць, гэта аддаць даніну тым, хто ўплывалі на людзей»<ref name="Interview at Mixmag 1997" />. Трэк Daft Punk «Teachers» з альбома ''Homework'' звяртаецца да некалькіх асоб, якія ўплывалі на гурт, напрыклад, Romanthony і Тода Эдвардса. Дэ Амем-Крысто заявіў: «Іх музыка мела вялікі эфект на нас гук. Іх вытворчасць, гук і голас Romanthony, эмоцыі і душа — гэта частка таго, як мы гучым сёння»<ref name="ROBOPOP" />. Romanthony і Эдвардс пазней супрацоўнічаў з Daft Punk падчас работы з альбомам ''Discovery''. Для альбома Daft Punk сканцэнтраваліся на новых стылях электроннай музыкі. Асноўнай крыніцай натхнення быў сінгл «Windowlicker» Aphex Twin, які не быў «чыста клубным трэкам», у адпаведнасці з Бангальтэ<ref name="MTVeInterview">[https://web.archive.org/web/20060327234551/http://www.mtve.com/article.php?ArticleId=40 «Daft Punk Embark On A Voyage of Discovery»] MTVe.com. Retrieved 22 February 2007.</ref>. Дуэт таксама выкарыстоўваў старадаўняе абсталяванне для аднаўлення гуку мастака з папярэдняй эпохі. Падчас інтэрв’ю дэ Амем-Крысто растлумачыў, што «мы не рабілі спіс мастакоў, якіх мы любім, і не капіравалі іх песні»<ref name="mixonlineinterview">Bryan Reesman, [http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ Daft Punk interview] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141110224721/http://mixonline.com/mag/audio_daft_punk/ |date=10 лістапада 2014 }} mixonline.com. Retrieved 6 March 2007.</ref><ref name="MiamiHerald">Michael Hamersly, [http://www.miami.com/mld/miamiherald/entertainment/weekend/15967428.htm «Ask the DJ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230909201418/https://www.miamiherald.com/miami-com/|date=9 верасня 2023}} (10 November 2006) ''[[The Miami Herald]]''. Retrieved 6 March 2007.</ref>. Daft Punk зноў супрацоўнічаў з Эдвардсам наконт песні «Fragments of Time», размешчанай у альбоме ''Random Access Memories'' у 2013 годзе. Падчас інтэрв’ю 2009 года Бангальтэ назваў [[Эндзі Уорхал]]а ў якасці аднаго з ранніх мастацкіх уплываў на саўндтрэк Трон:Спадчына. Дуэт чэрпаў натхненне з {{нп3|Вэндзі Карлас|Вэндзі Карласа|en|Wendy Carlos}}, кампазітара арыгінальнага фільма [[Трон (фільм)|Трон]], а таксама Макса Штайнера, Бернард Хермана, Джона Карпэнтэра, Вангеліс, Філіпа Гласа і Морыса Жара<ref>{{cite news|url=http://latimesblogs.latimes.com/music_blog/2010/12/daft-punks-legacy-act.html |title=Daft Punk's ‘Legacy' act &#124; Pop & Hiss &#124; Los Angeles Times |publisher=Latimesblogs.latimes.com |date= |accessdate=9 December 2010}}</ref><ref name="Factmag">[http://www.factmag.com/2010/11/18/daft-punk-tell-all-about-tron-legacy/ Daft Punk tell all about Tron: Legacy on Factmag.com]</ref>. Daft Punk пазней шукаў «Заходні бераг Вібе» пры вытворчасці Random Access Memories, спасылкі на гурты, падобныя Fleetwood Mac, The Doobie Brothers і [[Eagles]]<ref name="Edwards">{{cite web|title=The Collaborators: Todd Edwards|url=http://www.youtube.com/watch?v=yf2bu0P_4Vo|work=YouTube|publisher=Google, Inc|accessdate=13 May 2013|author=TheCreatorsProject|format=Video upload|date=8 April 2013}}</ref>. Яны таксама падкрэслілі ўплыў [[Жан-Мішэль Жар|Жана-Мішэля Жара]] ў інтэрв’ю пасля выпуску альбома<ref>{{cite web|title=Guest DJ: Daft Punk On The Music That Inspired 'Random Access Memories'|url=http://www.wwno.org/post/guest-dj-daft-punk-music-inspired-random-access-memories|work=89.9 WWNO|publisher=WWNO|accessdate=10 August 2013|author=Sam Yenguin|date=18 June 2013}}</ref>. == Дыскаграфія == ===Студыйныя альбомы=== * «Homework» (1997) * «Discovery» (2001) * «Human After All» (2005) * «Random Access Memories» (2013) == Зноскі == {{Крыніцы|2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музыканты Францыі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1993 годзе]] [[Катэгорыя:Электронныя музычныя калектывы Францыі]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Columbia Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Parlophone]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Virgin Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Walt Disney Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Records]] [[Катэгорыя:Музыканты ў масках]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія зніклі ў 2021 годзе]] [[Катэгорыя:Музычныя дуэты]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] 0amd5tvlc5gda5gk2enguac5lhgg3w2 0 218935 5181703 4292240 2026-08-16T05:09:02Z StarDeg 16311 5181703 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Гейтс}} {{Ваенны дзеяч |імя = Гарацыа Гейтс |дата нараджэння = 26.7.1727 |дата смерці = 10.4.1806 |месца нараджэння = [[Молдан, Эсэкс|Молдан]], [[Эсэкс]], [[Англія]] |месца смерці = [[Нью-Ёрк]], [[ЗША]] |выява = HoratioGatesByStuart crop.jpg |шырыня = 270px |апісанне выявы = партрэт пэдзля [[Гілберт Сцюарт|Гілберта Сцюарта]] |мянушка = |псеўданім = |гады службы = 1745—1769 (Вялікабрытанія) <br />1775—1783 (ЗША) |званне = [[маёр]] (Вялікабрытанія) <br />[[генерал-маёр]] (ЗША) |род войскаў = [[сухапутныя войскі]] |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = |вікісховішча = }} '''Гарацыа Гейтс''' ({{lang-en|Horatio Gates}}; {{Дата нараджэння|||1728}}, Молдан, {{Месца нараджэння|Эсэкс}}, [[Англія]] — {{Дата смерці|10|4|1806}}, {{Месца смерці|Нью-Ёрк}}) — амерыканскі военачальнік, удзельнік [[Вайна за незалежнасць ЗША|Вайны за незалежнасць]] у Паўночнай Амерыцы. == Біяграфія == Служыў у брытанскай арміі, удзельнічаў [[Франка-індзейская вайна|у Вайне з французамі і індзейцамі]]. У 1772 годзе перабраўся ў Вірджынію, падтрымліваў барацьбу каланістаў за свае правы. У 1775 годзе ўзначаліў адміністрацыйна-страявую службу [[Кантынентальная армія|Кантынентальнай арміі]] (1775), затым змяніў генерала Філіпа Скайлера на пасадзе камандуючага Паўночнай арміяй у Нью-Ёрку (1777). Пры дапамозе Бенедыкта Арналда дамогся капітуляцыі брытанскіх сіл пад камандаваннем Джона Бургайна ў [[Бітва пры Саратозе|бітве пры Саратозе]] (1777). Гейтс браў удзел у змове Томаса Конвея з мэтай зняць [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]] з пасады камандуючага Кантынентальнай арміяй. Новым камандуючым змоўшчыкі хацелі зрабіць Гейтса. Пасля правалу змовы вярнуўся да сваіх войскаў у Нью-Ёрку. У 1780 годзе ўзначаліў Паўднёвую армію, спрабаваў процідзейнічаць [[Чарльз Корнуаліс|Чарльзу Корнуалісу]] ў паўднёвых штатах, але быў разбіты ў [[Бітва пры Камдэне|бітве пад Камдэнам]] (Паўднёвая Караліна) і адхілены ад камандавання. Прычыны паражэння расследавала спецыяльная камісія, якая не прад'явіла ніякага абвінавачвання Гейтсу. Пасля заканчэння вайны жыў на плантацыі ў Вірджыніі, у 1790 годзе вызваліў сваіх рабоў і пасяліўся ў Нью-Ёрку. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны за незалежнасць ЗША]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сямігадовай вайны]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры ЗША]] f21gpxx383wy6kguiwfvof38lubp14l 0 219862 5181606 5173858 2026-08-15T22:05:40Z Bk1949 50943 5181606 wikitext text/x-wiki '''[[2013]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей, якія пакінулі прыкметны след у гісторыі [[Выяўленчае мастацтва Беларусі|беларускага выяўленчага мастацтва]]. == Падзеі == === I квартал === * [[3 студзеня]] — [[28 студзеня]]: юбілейная выстаўка народнага мастака Беларусі [[Віктар Аляксандравіч Грамыка|Віктара Грамыкі]] «Убачыць зямлю ўсю», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[8 студзеня]] — [[19 студзеня]]: праект [[Валера Песін|Валерыя Песіна]] «Дзённік / Diary», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/praekt_valeryiya_pesna_dzyonnk_diary.html Праект Валерыя Песіна «Дзённік»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[15 студзеня]] — [[2 лютага]]: выстаўка '''«Сумоўе драўлянай скульптуры»''' памяці [[Леанід Рыгоравіч Давідзенка|Леаніда Давідзенкі]], [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/vyistava_sumoe_dralyanaj_skulpturyi_pamyacz_leanda_ryigoravcha_davdzenka.html Выстава «Сумоўе драўлянай скульптуры»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[15 студзеня]] — [[30 студзеня]]: выстаўка жывапісу [[Кастусь Качан|Кастуся Качана]], «Галерэя Мастацтва», Мінск<ref>[http://artgallery.by/vystavki/vystavka_kachana/ Выстаўка жывапісу Канстанціна Качана] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130620221537/http://artgallery.by/vystavki/vystavka_kachana/ |date=20 чэрвеня 2013 }}</ref> * [[22 студзеня]] — [[2 лютага]]: выстаўка Аляксея Жданава '''«З жыцця мутантаў або ўспамін пра будучыню»''' з калекцыі сям’і мастака і прыватных збораў, [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/alyaksej_zhdana_z_zhyiczczya_mutanta_abo_spamn_pra_buduchyinyu.html Выстава Аляксея Жданава «З жыцця мутантаў або ўспамін пра будучыню»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[31 студзеня]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]], «Галерэя Мастацтва», Мінск<ref>[http://artgallery.by/vystavki/vystavka_shemelev/ Выстаўка жывапісу Леаніда Дзмітрыевіча Шчамялёва] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310235426/http://artgallery.by/vystavki/vystavka_shemelev/ |date=10 сакавіка 2016 }}</ref> * [[5 лютага]]: урачыстае адкрыццё юбілейнй выстаўкі жывапісу і графікі [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] «Мастак і час», з нагоды 90-годдзя майстра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[7 лютага]] — [[2 сакавіка]] — выставачны праект [[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзіміра Цэслера]] '''«Практыка рынкавага рэалізму»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/uladzmr_czesler_praktyika_ryinkavaga_realzma.html Выставачны праект Уладзіміра Цэслера «Практыка рынкавага рэалізму»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[12 лютага]] — [[28 лютага]]: культурна-адукацыйны праект [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] '''Artes Liberales''', галерэя «Ў»<ref>[http://afisha.tut.by/news/culture/334600.html Культурно-образовательный проект Artes Liberales открылся в Минске {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305023052/http://afisha.tut.by/news/culture/334600.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> <gallery mode=packed heights=150> Выява:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013 01.JPG Выява:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013 02.JPG Выява:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013 Maksim Zhbankou 02.JPG Выява:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013 Vika Shcherbakova.JPG Выява:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013 Vika Tatiana.JPG Выява:Artes Liberales Y- Gallery Minsk 12.02.2013.JPG </gallery></center> * [[19 лютага]] — [[5 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Таццяны Грыневіч '''«Прыцягненне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск<ref>[http://artgallery.by/vystavki/vystavka_grinevich/ Выстаўка жывапісу «Прыцягненне» Таццяны Грыневіч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140116094801/http://artgallery.by/vystavki/vystavka_grinevich/ |date=16 студзеня 2014 }}</ref> * [[20 лютага]] — [[28 лютага]]: выстаўка кітайскага жывапісу Марыны Эльяшэвіч '''«Насустрач ветру»''', [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]] * [[26 лютага]] — адкрыццё выстаўкі абстрактнага мастацтва '''«Арт-крок — 2013»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]] * [[27 лютага]] — адкрыццё выстаўкі твораў жывапісу да юбілею [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] і [[Кастусь Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] сябраў суполкі «Пагоня» [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] Алеся Цыркунова і Генадзя Драздова ў мінскай сядзібе [[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны]]<ref>[http://novychas.info/kultura/vystava_zyvapisu_da_jubilieju/ Выстаўка жывапісу — да юбілею паўстання 1863 года і Каліноўскага.]</ref> * [[27 лютага]] — [[27 сакавіка]] [[2013]]: выстаўка твораў каліграфіі сучаснага мастака [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітая]] Лі Цзо '''«Знакі, накрэсленыя на нябёсах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[5 сакавіка]] — [[16 сакавіка]]: выстаўка '''«З калекцыі Музея сучаснага выяўленчага мастацтва: мастацкае шкло»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/xudozhestvennoe_steklo.html Выстаўка «З калекцыі Музея сучаснага выяўленчага мастацтва: мастацкае шкло»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[6 сакавіка]] — [[29 красавіка]]: выстаўка жывапісу Ганны Сілівончык '''«Столік на дваіх»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[12 сакавіка]]: адкрыццё выстаўкі твораў мастакоў былога аб’яднання «Няміга-17» '''«Лінія жыцця»''' ў [[Палац Румянцавых — Паскевічаў|палацы Румянцавых-Паскевічаў]], Гомель<ref>[http://odsgomel.org/rus/news/gomel/39794/ 12 марта в Гомеле откроется выставка белорусских художников «Линия жизни» {{ref-ru}}]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[14 сакавіка]] — [[1 красавіка]]: выстаўка '''MUZA''' творчага аб’яднання МАRТ у выставачнай зале [[Віцебск]]ага цэнтра сучаснага мастацтва. Удзельнікі выстаўкі: Алег Захарэвіч (куратар творчага аб’яднання), Уладзімір Канцадайлаў (куратар выставы), Сяргей Сотнікаў, [[Віктар Шылко]], Алена Гурына, Лілія Кулянёнак, [[Алег Кастагрыз]] (Віцебск), [[Юрый Уладзіміравіч Якавенка|Юрый Якавенка]] і Сяргей Грыневіч ([[Гродна]])<ref>{{Cite web |url=http://news.vitebsk.cc/2013/03/12/priglashaet-muza/#prettyPhoto |title=''{{нп3|Народныя навіны Віцебска|Народныя навіны Віцебска|en|Narodnya Naviny Vitsebska}}''. «Запрашае MUZA». |access-date=6 сакавіка 2015 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305135019/http://news.vitebsk.cc/2013/03/12/priglashaet-muza/#prettyPhoto |url-status=dead }}</ref> * [[15 сакавіка]]: адкрыццё выстаўкі '''«Подых Сусвету»''', прысвечанай 100-годдзю з дня нараджэння народнага мастака БССР, лаўрэата Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталя Цвіркі]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[19 сакавіка]] — [[30 сакавіка]]: выстаўка аўтарскіх работ майстра інтэр’ернай лялькі Галіны Дзмітрук '''«LUX INTERIOR»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/lyalk_galnyi_dzmtruk_lux_interior.html Выстаўка Галіны Дзмітрук «LUX INTERIOR»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[26 сакавіка]] — [[13 красавіка]]: выстаўка фатаграфій Віктара Малашчыца '''«Беларусь у абдымках зорак»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/vyistaka_fatagrafj_vktara_malyishchyicza_belarus_u_abdyimkax_zorak.html Выстаўка фатаграфій Віктара Малышчыца]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[28 сакавіка]] — [[16 красавіка]]: персанальная выстаўка [[Людміла Іванаўна Пятруль|Людмілы Пятруль]] '''«Габелены Людмилы Пятруль»''', Палац мастацтва, Мінск * [[28 сакавіка]] — [[16 красавіка]]: мемарыяльная выстаўка малюнка і акварэлі [[Яўген Сяргеевіч Шатохін|Яўгена Шатохіна]], Палац мастацтва, Мінск * [[28 сакавіка]] — [[16 красавіка]]: персанальная выстаўка [[Мікалай Кузьміч Дуброва|Мікалая Дубровы]], Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://belartunion.by/vystavy/galery.html Выстаўка Мікалая Кузьміча Дубровы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130529133855/http://belartunion.by/vystavy/galery.html |date=29 мая 2013 }}</ref> === II квартал === * [[3 красавіка]] — [[20 красавіка]]: выстаўка Уладзіміра Лапо '''«Крок у змрок»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/uladzmr_lapo_krok_u_zmrok.html Выстаўка Уладзімір Лапо «Крок у змрок»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[3 красавіка]] — [[20 красавіка]]: выстаўка графікі [[Георгій Сяргеевіч Скрыпнічэнка|Георгія Скрыпнічэнкі]], [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/grafka_georgya_skryipnchenki.html Выстаўка графікі Георгія Скрыпнічэнкі]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[15 красавіка]]: у рамках выстаўкі «Мастацкі Пецярбург: шкло, эмаль, кераміка» адбыўся круглы стол па тэме «Праблемы і перспектывы развіцця сучаснага мастацтва шкла, керамікі і эмалі ў краінах СНД» з удзелам прадстаўнікоў Елагінаастраўскога палаца-музея рускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва і інтэр’ера XVIII—XX стст., [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[15 красавіка]] — [[27 красавіка]]: выстаўка шаржаў Міхаіла Шабаліна, [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]] * [[20 красавіка]] — [[27 красавіка]]: мастацкая выстаўка, прысвечаная 180-годдзю з дня нараджэння [[Альфрэд Ізідор Ромер|Альфрэда Ромера]], Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://mastackaya-vystava-prysvechanaya-180-goddzu-z-dnya-naradzhen.afisha.360.by Мастацкая выстаўка, прысвечаная 180-годдзю з дня нараджэння Альфрэда Ромера] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160419204259/http://mastackaya-vystava-prysvechanaya-180-goddzu-z-dnya-naradzhen.afisha.360.by/ |date=19 красавіка 2016 }}</ref> * [[23 красавіка]] — [[15 мая]]: Міжнародны фестываль саверсізму й ігдрасілізму '''ДАХ-КРАХ-ХХ «Пад канец канца…»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/mzhnarodnyi_festyival_saverszmu_j_gdraslzmu_dax-krax-xx_napryikanczyi_kancza.html Міжнародны фестываль саверсізму й ігдрасілізму ДАХ-КРАХ-ХХ «Пад канец канца…»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * май — у [[Вілейка|Вілейцы]] ля кінатэатра «Мір» была усталявана скульптурная кампазіцыя, прысвечаная памяці беларуска-польскага мастака-авангардыста [[Уладзіслаў Максімілянавіч Страмінскі|Уладзіслава Страмінскага]]. Кампазіцыю з элементамі [[унізм|ўнізму]], якая сімвалізуе творчасць Страмінскага, выканалі студэнты [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] Фёдар Саратцаў і Станіслаў Шашкоў. Ініцыятар пленэра, у межах якога стваралася кампазіцыя, загадчык кафедры скульптуры мастацкага факультэта гэтай [[ВНУ]] [[Уладзімір Іванавіч Слабодчыкаў|Уладзімір Слабодчыкаў]]<ref>[http://www.rh.by/by/257/10/8065/ Мастак Уладзіслаў Страмінскі: лёс, творчасць і Вілейка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140104092024/http://www.rh.by/by/257/10/8065/ |date=4 студзеня 2014 }} // «[[Рэгіянальная газета]]»</ref>. * [[2 мая]] — [[19 мая]]: персанальная выстаўка [[Сяргей Дзмітрыевіч Салохін|Сяргея Салохіна]], прысвечаная 70-годдзю мастака, Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://belartunion.by/vystavy/galery.html Палац мастацтва, Мінск. Анонсы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130529133855/http://belartunion.by/vystavy/galery.html |date=29 мая 2013 }}</ref> * [[2 мая]] — [[19 мая]]: персанальная выстаўка Аксаны Аракчэевай «[[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Бацькаў]] дар», Палац мастацтва, Мінск * [[8 мая]] — [[19 мая]]: выстаўка ветэранаў-мастакоў '''«Фарбы пераможнай вясны»''', Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://farby-peramozhnaj-vyasny-1.afisha.360.by/ Выстаўка «ФАРБЫ ПЕРАМОЖНАЙ ВЯСНЫ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305161337/http://farby-peramozhnaj-vyasny-1.afisha.360.by/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> * [[8 мая]] — [[2 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Віктара Каралёва, «Галерэя Мастацтва», Мінск<ref>[http://artgallery.by/vystavki/1480-2/ Выстаўка жывапісу Віктара Каралёва]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[18 мая]]: '''Ноч музеяў''' * [[24 мая]] — [[16 чэрвеня]]: Рэспубліканская мастацкая выстаўка '''«ПРАЕКТ»''', Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://gedranovich.by/be/node/306#.VLr2Z9KsXwY Рэспубліканская мастацкая выстава «ПРАЕКТ»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151013184005/http://gedranovich.by/be/node/306#.VLr2Z9KsXwY |date=13 кастрычніка 2015 }}</ref> <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Project 24.05.2013 Khobotov Gubarev.JPG|[[Леанід Хобатаў]], [[Валянцін Губараў]], Віталь Герасімаў, Анна Грыневіч </gallery></center> * [[28 мая]] — [[8 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Аляксандр Забаўчыка '''«Чалавек»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * [[3 чэрвеня]] — [[17 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Леаніда Мядведскага '''«Звычайныя пейзажы»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[6 чэрвеня]] — [[20 верасня]]: арт-праект '''«Мастак і горад. Казімір Малевіч»''', [[плошча Якуба Коласа]], Мінск<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/praekt_mastak_gorad._kazmr_malevch.html Праект «Мастак і горад. Казімір Малевіч»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[12 чэрвеня]]: урачыстае адкрыццё выстаўкі карцін народнага мастака СССР, акадэміка Расійскай акадэміі мастацтваў [[:ru:Шилов, Александр Максович|Аляксандра Шылава]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[18 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: праект '''«Голас жанчыны ў мастацтве»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/praekt_golas_zhanchyinyi_mastacztve.html Праект «Голас жанчыны ў мастацтве»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[18 чэрвеня]] — [[2 ліпеня]]: выстаўка жывапісу Івана Сямілетава '''«Сапраўдная гісторыя»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[20 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: выстаўка флуарэсцэнтнага дызайну і графікі Кацярыны Лісіцынай і Алеся Філіпава '''«ЛЮМІН»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/lyumn.html Выстаўка флуарэсцэнтнага дызайну і графікі Кацярыны Лісіцынай і Алеся Філіпава «ЛЮМІН»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[20 чэрвеня]] — [[7 ліпеня]]: персанальная выстаўка [[Яўген Георгіевіч Каробушкін|Яўгена Каробушкіна]] '''«Паэзія паўсядзённасці»''', Палац мастацтва, Мінск * [[20 чэрвеня]] — [[7 ліпеня]]: персанальная выстаўка [[Валянціна Уладзіміраўна Іванькова|Валянціны Іваньковай]], Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://persanalnaya-vystava-valyanciny-uladzimirayny-ivankovaj.afisha.360.by/ Персанальная выстава Валянціны Уладзіміраўны Іваньковай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305165105/http://persanalnaya-vystava-valyanciny-uladzimirayny-ivankovaj.afisha.360.by/ |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> * [[20 чэрвеня]] — [[7 ліпеня]]: персанальная выстаўка [[Пётр Канстанцінавіч Паршын|Пятра Паршына]], Палац мастацтва, Мінск<ref>{{Cite web |url=http://afisha.relax.by/expo/10336920-persanalynaja-vystava-pyatra-kanstanc-nav-cha-parshyna/minsk/ |title=Выстаўка Пятра Канстанцінавіча Паршына |access-date=18 студзеня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016140223/http://afisha.relax.by/expo/10336920-persanalynaja-vystava-pyatra-kanstanc-nav-cha-parshyna/minsk/ |archivedate=16 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref> * [[3 ліпеня]] — [[1 жніўня]]: выстаўка жывапісных твораў, прысвечаная Дню Незалежнасці Рэспублікі Беларусь, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]]. У экспазіцыю ўвайшлі творы беларускіх мастакоў, напісаныя ў пасляваенны час. Сярод удзельнікаў: [[Мікалай Трафімавіч Бандарчук|Мікалай Бандарчук]], [[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка|Павел Гаўрыленка]], [[Віктар Аляксандравіч Грамыка|Віктар Грамыка]] , [[Соф'я Дзмітрыеўна Лі|Соф’я Лі]], [[Монас Ісакавіч Манасзон|Монас Манасзон]], [[Валянцін Мікалаевіч Савіцкі|Валянцін Савіцкі]], [[Уладзімір Антонавіч Тоўсцік|Уладзімір Тоўсцік]]<ref>[http://www.artmuseum.by/by/vyst/m%D1%96nulyiya-vyista%D1%9Ek%D1%96/3-l%D1%96penya-2013-goda-pachala-praczavacz-vyistava-zhyivap%D1%96snyix-tvora%D1%9E,-pryisvechanaya-dnyu-nezalezhnascz%D1%96-respubl%D1%96 Выстаўка жывапісных твораў, прысвечаная Дню Незалежнасці Рэспублікі Беларусь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305041556/http://www.artmuseum.by/by/vyst/m%D1%96nulyiya-vyista%D1%9Ek%D1%96/3-l%D1%96penya-2013-goda-pachala-praczavacz-vyistava-zhyivap%D1%96snyix-tvora%D1%9E,-pryisvechanaya-dnyu-nezalezhnascz%D1%96-respubl%D1%96 |date=5 сакавіка 2016 }}</ref> <center><gallery mode=packed heights=180> Выява:Пераправа. 1945.jpg|[[Павел Нічыпаравіч Гаўрыленка|Павел Гаўрыленка]] «Пераправа», [[1945 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1945]] </gallery></center> * [[16 ліпеня]] — [[3 жніўня]]: выстаўка жывапісу Вячаслава Ігнаценкі '''«Калейдаскоп»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>{{Cite web |url=http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/zhyivaps_vyachaslava_gnaczenk_maldova_kalejdaskop.html |title=Выстаўка жывапісу Вячаслава Ігнаценкі «Калейдаскоп» |access-date=15 студзеня 2015 |archive-date=23 красавіка 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140423030556/http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/zhyivaps_vyachaslava_gnaczenk_maldova_kalejdaskop.html |url-status=dead }}</ref> * [[16 ліпеня]] — [[31 ліпеня]]: мастацкая выстаўка '''«ЗАЛАТЫ ФОНД ІІ»''', Палац мастацтва, Мінск * [[26 ліпеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка твораў жывапісу, графікі і скульптуры мастакоў Беларусі, чый юбілей прыпаў на 2013 год, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[30 ліпеня]] — [[31 жніўня]]: персанальная выстаўка Уладзіміра Акулава '''«Месцазнаходжанне»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://belavangard.by/?p=4450 ''belavangard.by'' 2013 — выставка Владимира Акулова «Местоположение» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150704054833/http://belavangard.by/?p=4450 |date=4 ліпеня 2015 }}</ref> <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 08.JPG Выява:Vladimir Akulov Exhibitions in Minsk Modern Ars Museum 30.07.2013 03.JPG </gallery></center> === III квартал === * [[7 жніўня]] — [[24 жніўня]]: фотавыстаўка Вольгі Савіч '''«Скарбонка Часу»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/fotavyistaka_volg_savch_skarbonka_chasu.html Фотавыстаўка Вольгі Савіч «Скарбонка Часу»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[8 жніўня]] — [[15 верасня]]: выстаўка '''«Выратаваныя каштоўнасці»''' са збору Музея «Выратаваныя мастацкія каштоўнасці» — філіяла Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея, на якой прадстаўлены некалькі дзясяткаў твораў заходнееўрапейскага, усходняга і рускага мастацтва — іканапіс і мастацкае ліццё, узоры дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. У экспазіцыі прадстаўлены больш за 300 помнікаў гісторыі і культуры, твораў выяўленчага і дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. Яна складаецца з помнікаў нумізматыкі і баністыкі XV—XX стагоддзяў, прадметаў з каштоўных металаў, а таксама твораў мастацтва краін Усходу і Заходняй Еўропы. Дапаўнялі экспазіцыю творы сакральнага мастацтва — узоры [[растоў]]скай [[фініфц]]і, рускага меднага ліцця і рарытэтныя кніжныя выданні<ref>{{Cite web |url=http://afisha.relax.by/expo/10338293-vyratavanyja-kashto-nasc-/minsk/ |title=Выратаваныя каштоўнасці |access-date=16 красавіка 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151016134140/http://afisha.relax.by/expo/10338293-vyratavanyja-kashto-nasc-/minsk/ |archivedate=16 кастрычніка 2015 |url-status=dead }}</ref> <center><gallery mode=packed heights=150> Выява:Абраз "Святы Прападобны Нифант".JPG|Святы Прападобны Ніфант. Кан. XIX — пачатак XX ст. Выява:Абраз "Тайная вячэра".JPG|Тайная вячэра. Кан. XIX — пач. XX ст. Выява:Абраз "Троіца старазапаветная".JPG|Троіца старазапаветная. XIX ст. Выява:Абраз "Нараджэнне Багародзіцы".JPG|Нараджэнне Багародзіцы XIX ст. Выява:Абраз "Уваскрэшанне з 12-ю святамі".JPG|Уваскрэшанне з 12-ю святамі </gallery></center> * [[9 жніўня]] — [[17 жніўня]]: выстаўка твораў [[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў|Уладзіміра Пракапцова]] «Струны прасторы і часу», прысвечаная 60-годдзю з дня нараджэння мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[9 жніўня]]: адкрыццё выстаўкі '''«Пад знакам Меноры. З гісторыі яўрэйства на Беларусі»''', прысвечанай 90-гадоваму юбілею дзеючага Прэзідэнта Дзяржавы Ізраіль [[Шымон Перэс|Шымона Перэса]] і 100-годдзю з дня нараджэння былога Прэм’ер-міністра Ізраіля [[Менахем Бегін|Менахема Бегіна]], [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]] * [[28 жніўня]] — [[7 верасня]]: выстаўка народнага майстра Вольгі Бабурынай '''«Правы выцінанкі»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/vyistaka_narodnaga_majstra_volg_baburyinaj_pravyi_vyicznank.html Выстаўка народнага майстра Вольгі Бабурынай]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[29 жніўня]] — [[18 верасня]]: мастацкая выстаўка творчага аб’яднання «Верасень» [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]], Палац мастацтва, Мінск * [[29 жніўня]] — [[18 верасня]]: юбілейная выстаўка жывапісу Народнага мастака Беларусі [[Віталь Канстанцінавіч Цвірка|Віталя Цвіркі]] '''«Віталь Цвірка. 100…»''', Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://www.interfax.by/event/104265 Выстаўка Віталя Канстанцінавіча Цвіркі «Віталь ЦВІРКА. 100…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131105061314/http://www.interfax.by/event/104265 |date=5 лістапада 2013 }}</ref> <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Opening of an Exhibition in Palace of Art, Minsk - Uladzimir Zinkevich.JPG|Уступнае слова [[Уладзімір Леанідавіч Зінкевіч|Уладзіміра Зінкевіча]] </gallery></center> * [[30 жніўня]] — [[30 верасня]]: выстаўка '''«Родам з мястэчка»''', прысвечаная юбілеям знакамітых ураджэнцаў Беларусі, вядомых палітычных дзеячаў Дзяржавы Ізраіль, лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі міру — 90-годдзю [[Шымон Перэс|Шымона Перэса]], дзявятага, дзеючага, прэзідэнта краіны і 100-годдзю Менахема Бегіна (1913—1992), сёмага прэм’ер-міністра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[5 верасня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Аляксея Хацкевіча '''«D.A.R.»''', Галерэя сучаснага мастацтва «Ў» <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Paintings Exhibition D.A.R. Alexey Khatskevich Y-Gallery 5.09.2013 01.JPG Выява:Paintings Exhibition D.A.R. Alexey Khatskevich Y-Gallery 5.09.2013 03.JPG Выява:Paintings Exhibition D.A.R. Alexey Khatskevich Y-Gallery 5.09.2013 06.JPG Выява:Paintings Exhibition D.A.R. Alexey Khatskevich Y-Gallery 5.09.2013 12.JPG Выява:Paintings Exhibition D.A.R. Alexey Khatskevich Y-Gallery 5.09.2013 11.JPG Выява:Paintings Exhibition D.A.R. Alexey Khatskevich Y-Gallery 5.09.2013 08.JPG </gallery></center> * [[6 верасня]] — [[21 верасня]]: выстаўка твораў Надзі Букі '''«Без межаў»''', галерэя «Універсітэт культуры», Мінск <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Nadia Buka Exhibition in Gallery University of Culture 06.09.2013 02.JPG Выява:Nadia Buka Exhibition in Gallery University of Culture 06.09.2013 06.JPG Выява:Nadia Buka Exhibition in Gallery University of Culture 06.09.2013 13.JPG Выява:Nadia Buka Exhibition in Gallery University of Culture 06.09.2013 Oksana Arakcheeva.JPG Выява:Nadia Buka Exhibition in Gallery University of Culture 06.09.2013 08.JPG Выява:Nadia Buka Exhibition in Gallery University of Culture 06.09.2013 Larisa Finkelshtein.JPG </gallery></center> * [[10 верасня]] — [[21 верасня]]: выставачны праект «Студыя Палітра», прысвечанага 10-годдзю студыі, [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/vyistavachna-teatralnyi_praekt_studyiya_paltra.html Выставачны праект «Студыя Палітра»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[10 верасня]]: адкрыццё выстаўкі аўтарскага канцэпт-праекта Сяргея Шылы '''«Штрых-код»''', прысвечанай рускаму паэту, спеваку і акцёру Ўладзіміру Высоцкаму, [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]] <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Minsk 05.JPG Выява:Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Minsk 12.JPG Выява:Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Minsk Larisa Finkelshtein 02.JPG Выява:Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Minsk 12.JPG Выява:Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Minsk 14.JPG Выява:Exhibition of Sergey Shilo about Vladimir Vysotsky 10.09.2013 in Pushkin`s library, Minsk 15.JPG </gallery></center> * [[14 верасня]] — [[12 кастрычніка]]: фотавернісаж [[Яўген Аляксеевіч Колчаў|Яўгена Колчава]] «Скульптура вачыма скульптара», [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура|Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]] * [[14 верасня]] — [[19 кастрычніка]]: выстаўка з фондаў [[Вілейка|Вілейскага]] краязнаўчага музею «З Вілейкі з каханнем», Гарадская мастацкая галерэя твораў Леаніда Шчамялёва * [[19 верасня]] — [[29 верасня]]: выстаўка жівапісу і графікі '''«Гарадскія матывы Аляксандра Пуцейкі»''', мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага, Мінск * [[24 верасня]] — [[28 верасня]]: штогадовы фестываль моладзевых эксперыментальных арт-праектаў '''«Fun House 2013»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/shtogadovyi_festyival_moladzevyix_eksperyimentalnyix_art-_praekta_fun_house_2013.html Фестываль моладзевых эксперыментальных арт-праектаў «Fun House 2013»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[24 верасня]] — [[8 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна, галерэя «Мастацтва», Мінск * [[24 верасня]] — [[4 кастрычніка]]: выстаўка '''«Паштоўкi з Вiшнева»''', [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]] === IV квартал === * [[1 кастрычніка]] — [[12 кастрычніка]]: персанальная выстаўка Алега Скавародкі '''«Жывапіс. Паэзія колеру»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/zhyivaps_alega_skavarodk_paezya_koleru.html Выстаўка Алега Скавародкі «Жывапіс. Паэзія колеру»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[8 кастрычніка]] — [[5 лістапада]]: выстаўка беларускага мастака [[Вячаслаў Адамавіч Захарынскі|Вячаслава Захарынскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[8 кастрычніка]] — [[21 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Зленкі '''«Змрокі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[10 кастрычніка]]: адкрыццё выстаўкі '''«100 гадоў італьянскай моды: абутак і сумкі»''', [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск * [[15 кастрычніка]] — [[26 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Клімушкі '''«Сінтагмы»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * [[16 кастрычніка]] — [[2 лістапада]]: выстаўка мастацкага тэкстылю Маргарыты Шчамялёвай '''«Колер 2013»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/vyistaka_tekstyilyu_margaryityi_shchamyalyovaj_koler_2013.html Выстаўка «Колер 2013»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[17 кастрычніка]] — [[3 лістапада]]: персанальная выстаўка '''«Срэбра пачуццяў»''' ([[Анатоль Бараноўскі]], Алена Бараноўская, Віталь Герасімаў). Палац мастацтваў. г. [[Мінск]] * [[17 кастрычніка]] — [[3 лістапада]]: мастацкая юбілейная выстаўка Леаніда Міхайлавіча Гоманава '''«Спатканне»''', Палац мастацтва, Мінск * [[17 кастрычніка]] — [[3 лістапада]]: мастацкая юбілейная выстаўка Аляксандра Сямёнавіча Сушы, Палац мастацтва, Мінск * [[22 кастрычніка]]: урачыстае адкрыццё выстаўкі '''«Венгерская рапсодыя. Мастакі Сольнака»''' з калекцыі Дзяржаўнага музея імя Янаша Дам’яніча ў горадзе Сольнаку, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[23 кастрычніка]]: адкрыццё выставаўкі '''«Выпадкова з мэтай»'''. У праекце былі прадстаўлены фотаздымкі невядомай Каліфорніі спадара К., Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва * [[23 кастрычніка]] — [[6 лістапада]]: выстаўка жывапісу '''«Тры погляду — адзін свет»'''. Рыгор, Наталля і Галіна Івановы, «Галерэя Мастацтва», Мінск * [[31 кастрычніка]] — адкрыцце выстаўкі Літоўскага кінаплакату ў Музее беларускага кіно, Мінск * [[1 лістапада]] — [[13 лістапада]]: выстаўка фотаздымкаў творчай студыі «Мінск-2012», [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]] * [[5 лістапада]] — [[23 лістапада]]: фатаграфічны праекта Сяргея Ждановіча '''«INCERTUM»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * [[6 лістапада]] — [[21 лістапада]]: мастацкая юбілейная выстава [[Анатоль Пятровіч Жураўлёў|Анатоля Жураўлёва]] '''«Гарызонты»''', Палац мастацтва, Мінск <center><gallery mode=packed heights=140> Выява:Exhibition of Anatoly Zhuravlev in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons Family.jpg|З сям'ёй Выява:Exhibition of Anatoly Zhuravlev in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons 01.JPG|Выступае [[Рыгор Сітніца]] Выява:Exhibition of Anatoly Zhuravlev in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons 02.JPG|Выступае [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларыса Фінкельштэйн]] Выява:Exhibition of Anatoly Zhuravlev in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons 06.JPG| Выява:Anatol Zhurauliou in Minsk Palace of Arts 6.11.2013 Horizons.jpg| </gallery></center> * [[6 лістапада]] — [[21 лістапада]]: мастацкая юбілейная выстаўка Мікалая Дундзіна '''«Віцебская гісторыя»''', Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://belartunion.by/arhiv.html Выстаўка Мікалая Дундзіна «Віцебская гісторыя»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150206114351/http://belartunion.by/arhiv.html |date=6 лютага 2015 }}</ref> * [[6 лістапада]] — [[21 лістапада]]: мастацкая юбілейная выстаўка [[Генадзь Баляслававіч Козел|Генадзя Козела]] '''«ШТРЫХ-КОД»''', Палац мастацтва, Мінск * [[6 лістапада]] — [[21 лістапада]]: выстаўка жывапісу Сяргея Цімохава, прысвечаная памяці мастака, Палац мастацтва, Мінск <center><gallery mode=packed heights=190> |«Спас» </gallery></center> * [[8 лістапада]]: адкрыццё выстаўкі твораў Дар’і Сумаравай-Копач і Віктара Копача, Галерэя «Мастацтва», Мінск * [[12 лістапада]] — [[23 лістапада]]: праект Рэспублікі Беларусь '''«Дэкадыроўка. Архетып адэкватнага часу»''', які быў прадстаўлены ў верасні—кастрычніку 2013 года на 5 Маскоўскай біенале сучаснага мастацтва, [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] <center><gallery mode=packed heights=160> Выява:Minsk Museum of Belarusian Modern Art Konstantin Selikhanov sculpture.JPG|[[Канстанцін Уладзіміравіч Селіханаў|Канстанцін Селіханаў]] </gallery></center> * [[12 лістапада]] — [[5 снежня]]: персанальная выстаўка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва '''«Толькі вечныя каштоўнасці»''', прымеркаваная да 60-гадовага юбілею двух віцебскіх мастакоў Юрыя і Таццяны Рудэнкаў, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[13 лістапада]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Алега Скавародкі '''«Паэзія колеру»''', Віцебскі цэнтр сучаснага мастацтва * [[19 лістапада]] — [[11 студзеня]]: фатаграфічны праект Алесі Філіпавай '''«Масала»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * [[22 лістапада]] — [[5 снежня]]: персанальная выстаўка жівапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Аляксея Марачкіна]] '''«СтART»''', арт-галерэя «Мастацтва», Мінск<ref>[http://artgallery.by/vystavki/start60/ Выстаўка жывапісу «СтART» Алеся Мары (Аляксея Марачкіна)]{{Недаступная спасылка}}</ref> <center><gallery mode=packed heights=150> Выява:Alex Mara.jpg|Мастак Аляксей Марачкін Выява:Alex Mara Exhibition Skripnichenko.jpg|З мастаком [[Георгій Сяргеевіч Скрыпнічэнка|Георгіем Скрыпнічэнкай]] Выява:Alex Mara Exhibition Buraukin.jpg|З паэтам [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзем Бураўкіным]] Выява:Alex Mara Exhibition.jpg| </gallery></center> * [[22 лістапада]]: адкрыццё выстаўкі Віктара Сямашкі '''«EX ABRUPTO»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура|Мемарыяльны музей-майстэрня З. І. Азгура]] * [[22 лістапада]] — [[14 снежня]]: '''«Пейзажыццё»''', калектыўная выстаўка жывапісу, галерэя «ЛаСандр-Арт», Мінск. Удзельнікі — беларускія мастакі [[Аляксандр Мікалаевіч Грышкевіч|Аляксандр Грышкевіч]], Валянцін Губараў, Уладзімір Канцадайлаў, Ілона Касабука <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:PaysageLife Artists 01.jpg Выява:PaysageLife Artists 02.jpg Выява:PaysageLife Spartak Arytiunian.jpg Выява:PaysageLife Still Life.jpg Выява:PaysageLife Rimashevski Nekrashevich.jpg Выява:PaysageLife Valentin Gubarev.jpg </gallery></center> * [[23 лістапада]] — адкрыццё скульптурнай кампазіцыі ў Рагачове, прысвечанай згушчанаму малаку і 75-годдзю ААТ «Рагачоўскі малочна-кансервавы камбінат». Скульптура вышынёй каля чатырох метраў, якая з’яўляецца дакладнай копіяй сіне-блакітны банкі згушчанага малака, выканана ў антычнай тэхніцы [[мазаіка|мазаікі]] з каляровага шкла. Аўтар твора — мастак-манументаліст, выкладчык [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] Глеб Отчык, які выйграў конкурс эскізаў<ref>{{Cite web |url=http://realt.onliner.by/2013/11/24/pamyatnik-5/ |title=Памятник белорусской сгущенке установили в Рогачеве. {{ref-ru}} |access-date=1 ліпеня 2015 |archive-date=29 студзеня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129075540/http://realt.onliner.by/2013/11/24/pamyatnik-5 |url-status=dead }}</ref> * [[26 лістапада]] — [[15 снежня]]: ІІ-я Трыенале сучаснага беларускага дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва '''«БелАртДэко — 2013»''', Палац мастацтва, Мінск * [[26 лістапада]] — [[15 снежня]]: мастацкая выстаўка '''«100 год беларускаму плакату»''', прысвечаная 100-годдзю з дня выхаду першага друкаванага беларускага плаката, Палац мастацтва, Мінск<ref>[http://minsknews.by/blog/2013/11/27/plakat-2/ Выстаўка «100 год беларускаму плакату»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[29 лістапада]] — [[14 снежня]]: арт-праект '''«Н2О»''', прысвечаны міжнароднаму году воднага супрацоўніцтва, Галерэя «Універсітэт культуры», Мінск <center><gallery mode=packed heights=160> Выява: Выява:Denis Barsukov Gazirovka 2013.JPG|[[Дзяніс Валер'евіч Барсукоў|Дзяніс Барсукоў]] Выява: </gallery></center> * [[29 лістапада]] — [[8 снежня]]: персанальная мастацкая выстаўка твораў Алены Марцьянавай, [[Мінская абласная бібліятэка імя А. С. Пушкіна]] * [[3 снежня]] — [[14 снежня]]: выстаўка «З калекцыі Музея сучаснага выяўленчага мастацтва: аўтарскае шкло, фатаграфія», [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/vyistaka_z_kalekczyi_muzeya_suchasnaga_vyiyalenchaga_mastacztva_atarskae_shklo_fatagrafya.html Выстаўка «З калекцыі Музея сучаснага выяўленчага мастацтва: аўтарскае шкло, фатаграфія»]{{Недаступная спасылка}}</ref> * [[6 снежня]]: адкрыццё персанальнай выстаўкі твораў жывапісу [[Мікола Рыжы|Міколы Рыжага]] '''«Нацюрморт у раме»''', прысвечанай 60-годдзю мастака, галерэя БелАРТ, Мінск<ref>[http://naviny.by/rubrics/culture/2013/12/07/ic_media_photo_117_6422/ ''Naviny.by''. Выставка Николая Рыжего «Натюрморт в раме» {{ref-ru}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151026025504/http://naviny.by/rubrics/culture/2013/12/07/ic_media_photo_117_6422/ |date=26 кастрычніка 2015 }}</ref>. <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Mikola Ryžy 50 Anniversary.jpg|Віншаванні ад выдавецкага цэнтра «Марка» Выява:Mikola Ryžy 50 Anniversary Art critic's speech.JPG|Традыцыйны выступ мастацтвазнаўцы Таццяны Браценковай Выява:Mikola Ryžy 50 Anniversary Gratulations.JPG|Віншаванні ад сакурсніка па БДАМ Віктара Мікіты Выява:Mikola Ryžy 50 Anniversary Vladimir Savich.JPG|Справа на фота — старшыня Саюза мастакоў Беларусі [[Уладзімір Пятровіч Савіч|Уладзімірам Савічам]] Выява:Mikola Ryžy 50 Anniversary Oleg Sudlenkov.JPG|З калекцыянерам Алегам Судленковым Выява:Mikola Ryžy 50 Anniversary Fedotova Markina.JPG|З студэнтамі-мастацтвазнаўцамі </gallery></center> * [[6 снежня]] — [[19 снежня]]: выстаўка жывапісу '''«Смак сонца»''' Андрэя Савіча, «Галерэя Мастацтва», Мінск<ref>[http://artgallery.by/vystavki/smak_sonca/ Выстаўка жывапісу «Смак сонца» Андрэя Савіча] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160311201650/http://artgallery.by/vystavki/smak_sonca/ |date=11 сакавіка 2016 }}</ref> * [[12 снежня]]: урачыстае адкрыццё юбілейнай выстаўкі [[жывапіс]]у [[Гаўрыла Вашчанка|Гаўрылы Вашчанкі]] '''«Таямніца ночы»''' ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі Беларусі]], прысвечанай 85-годдзю мастака<ref>[http://artmuseum.by/ru/news/novosti-2013/sostoyalos-torzhestvennoe-otkryitie-vyistavki-tajna-nochi ''ArtMuseum.by''. Состоялось торжественное открытие выставки «Тайна ночи» {{ref-ru}}]</ref> <center><gallery mode=packed heights=120> Выява:Anniversary 85 Gabriel Vashchenko Genadz Buraukin Vasil Sharangovich.jpg|выступае [[Генадзь Бураўкін]], побач [[Гаўрыла Вашчанка]] і [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]] Выява:Anniversary 85 Gabriel Vashchenko in National Belarusian Art Museum.jpg|[[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]], [[Барыс Луцэнка]], [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларыса Фінкельштэйн]] Выява:Anniversary 85 Gavriil Vashchenko National Belarusian Art Museum Rygor Sitnica.jpg|выступае [[Рыгор Сітніца]] Выява:Anniversary 85 Gavriil Vashchenko Vasily Sharangovich.jpg|выступае [[Васіль Пятровіч Шаранговіч|Васіль Шаранговіч]] Выява:Anniversary 85 Gavriil Vashchenko National Belarusian Art Museum Family.jpg|[[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларыса Фінкельштэйн]], [[Гаўрыла Вашчанка]], Канстанцін Вашчанка </gallery></center> * [[12 снежня]] — [[15 студзеня]]: выстаўка маляваных дываноў Алены Кіш '''«На шчасце»''', галерэя Міхаіла Савіцкага, Мінск <center><gallery mode=packed heights=120> Выява:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 02.JPG Выява:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 04.JPG Выява:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 05.JPG Выява:Exhibition Alena Kish in Gallery Mikhail Savitski 12.12.2013 06.JPG </gallery></center> * [[17 снежня]] — [[4 студзеня]]: выстаўка Вольгі Сазыкінай '''«Міміка лёгкіх: рэканструкцыя. Дзённік Дыхання»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]] * [[17 снежня]]: адкрыццё праекта Ганны Балаш і Аляксея Андрэева, Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва * [[23 снежня]] — [[13 студзеня]] [[2014]]: міжнародная выстаўка мастацкага шкла з Беларусі, ЗША, Латвіі, Літвы, Чэхіі '''«Празрыстае»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]] * [[24 снежня]] — [[18 студзеня]]: выстаўка жывапісу [[Сяргей Аркадзевіч Грыневіч|Сяргея Грыневіча]] '''«Кастынг»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва, Мінск]]<ref>[http://modernartmuseum.by/by/all/vyistavki/vyistak_zhyivapsu_syargeya_gryinevcha_kastying.html Выстаўка жывапісу Сяргея Грыневіча «Кастынг»]{{Недаступная спасылка}}</ref> <center><gallery mode=packed heights=110> Выява:Minsk Museum of Belarusian Modern Art Natalia Sharangovich.jpg|Уступнае слова дырэктара [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Музей сучаснага выяўленчага мастацтва]] [[Наталля Васілеўна Шаранговіч|Наталлі Шаранговіч]] |Інсталяцыя Выява:Minsk Museum of Modern Art Casting Grinevich Eugeny Kolchev.jpg|[[Яўген Аляксеевіч Колчаў|Яўген Колчаў]] |Серыя твораў, прысвечаная Сяргеем Грыневічам [[Джэймс Бонд|Бонду]] Выява:Minsk Museum of Belarusian Modern Art Zesler 02.jpg|[[Уладзімір Якаўлевіч Цэслер|Уладзімір Цэслер]] </gallery></center> * [[28 снежня]]: адкрыццё выстаўкі твораў жівапісу [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Леаніда Шчамялёва]] «XX, XXI…», прысвечанай 90-годдзю мастака, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]<ref>[http://whereminsk.by/minsk/event/one/827 выстаўка жывапісу Леаніда Шчамялёва «XX, XXI…»]{{Недаступная спасылка}}</ref> <center><gallery mode=packed heights=100> Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 28.12.2013 01.jpg Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 28.12.2013 08.jpg Выява:Opening of an exhibition of Leonid Shchemelyov 28.12.2013 11.jpg Выява:Exhibition of Leonid Shchemeliov 28.12.2013 Andrey Smolyak.jpg Выява:Larisa Finkelshtein Leanid Shchamialiou.jpg Выява:Exhibition of Leonid Shchemelyov 28.12.2013 Zima 1957 Nikolay Prudnikov.jpg </gallery></center> * выстаўка '''«Інфернальнасць»''', [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск == З’явіліся == * [[5 чэрвеня]] — бюст [[Іван Хруцкі|Івану Хруцкаму]] ў [[Наваполацк]]у, каля дзіцячай школы мастацтваў па [[Маладзёжная вуліца (Наваполацк)|вуліцы Маладзёжнай]]. Помнік з’яўляецца дакладнай копіяй бюста, усталяванага на магіле Хруцкага ў вёсцы Захарнічы, што недалёка ад Полацка. Мемарыяльны знак з палімербетона выканаў віцебскі скульптар [[Аляксандр Гвоздзікаў]]. Бюст жывапісца стаў падарункам да 55-годдзя Наваполацка ад яго вядомага жыхара, спартсмена [[Вадзім Анатолевіч Дзевятоўскі|Вадзіма Дзевятоўскага]]<ref>[http://govorim.by/vitebskaya-oblast/vitebsk/novosti-vitebska/94855-vadim-devyatovskiy-podaril-rodnomu-gorodu-byust-ivana-hruckogo.html Вадим Девятовский подарил родному городу бюст Ивана Хруцкого {{ref-ru}}]</ref>. * [[5 снежня]] — скульптура «Дзядзька Антось» на Заходнем рынку ў Мінску. Скульптары Ігар Засімовіч і Кацярына Зантарыя. Архітэктар Максім Лебядзеў<ref>[http://minsknews.by/blog/2013/12/04/skulptura/ Фотафакт. Адкрыццё скульптуры ў Мінску]{{Недаступная спасылка}}</ref>. <center><gallery mode=packed heights=220> |Манумент [[Іван Хруцкі|Івану Хруцкаму]], [[Наваполацк]] |«Дзядзька Антось», Мінск </gallery></center> * серыя памятных манет [[Дзяржбанк Рэспублікі Беларусь|Дзяржбанка Рэспублікі Беларусь]] «[[Слуцкія паясы]]». Мастак — С. Някрасава <center><gallery mode=packed heights=180> Выява:Słuckija pajasy. Kalekcyjanavańnie (silver coin, averse).png Выява:Słuckija pajasy. Mietki (silver coin, averse).png Выява:Słuckija pajasy. Radziviły (silver coin, averse).png Выява:Słuckija pajasy. Tkactva (silver coin, averse).png Выява:Słuckija pajasy. Šlachiecki kaścium (silver coin, averse).png </gallery></center> * мастацкія капэрты і паштоўкі <gallery mode=packed heights=150> Выява:Belarusian posrcard 2013 by Mikola Ryzhy 175 anniversary Kastus Kalinowsky.jpg|Мастак [[Мікола Рыжы]] Выява:Eos-by0110s.jpg|[[Уладзімір Іванавіч Пракапцоў|Уладзімір Пракапцоў]] «Аўтапартрэт» </gallery></center> == Узнагароды == * [[Віктар Грамыка]] атрымаў [[ордэн Францыска Скарыны]] * [[Леанід Аляксандравіч Дударэнка|Леанід Дударэнка]] атрымаў [[ордэн Францыска Скарыны]] == Памерлі == * [[6 лютага]] — [[Уладзімір Іванавіч Стальмашонак|Уладзімір Стальмашонак]] (нар. [[1928 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1928]]), беларускі [[мастак]], [[педагог]]. Народны мастак Беларусі, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў БССР|Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] * [[9 сакавіка]] — [[Пётр Рыгоравіч Журбей|Пётр Журбей]] (нар. [[1945 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1945]]), беларускі рэстаўратар, мастак і педагог<ref>[http://artmuseum.by/ru/news/novosti-2014/restavrator-petr-grigorevich-zhurbej-1502194509032013 Реставратор Петр Григорьевич Журбей (15.02.1945–09.03.2013) {{ref-ru}}]</ref> * [[10 сакавіка]] — [[Барыс Уладзіміравіч Аракчэеў|Барыс Аракчэеў]] (нар. [[1926 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1926]]), беларускі [[мастак]], [[педагог]], [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі]] * [[6 ліпеня]] — [[Кастусь Харашэвіч]], беларускі [[мастак]]-[[жывапісец]] (нар. [[1927 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1927]])<ref name="Charasz">http://www.rh.by/by/74/250/1825/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304203814/http://www.rh.by/by/74/250/1825/ |date=4 сакавіка 2016 }} Харашэвіч Кастусь // [[Рэгіянальная газета]]</ref> * [[14 ліпеня]] — [[Алена Георгіеўна Лось|Алена Лось]] (нар. [[1933 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1933]]), беларускі графік * [[26 жніўня]] — [[Арлен Міхайлавіч Кашкурэвіч|Арлен Кашкурэвіч]] (нар. [[1928 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1928]]), беларускі мастак-[[Графіка (мастацтва)|графік]]. [[Народны мастак Беларусі]] ([[1973]])<ref>Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8. Мн.: Бел. Эн, 1999. — 576 с ISBN 985-11-0144-3</ref>, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Рэспублікі Беларусь]] * [[17 верасня]] — [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктар Маркавец]] (нар. [[1947 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1947]]), беларускі [[жывапісец]] * [[31 кастрычніка]] — [[Аляксей Васілевіч Кузьміч|Аляксей Кузьміч]] (нар. [[1945 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1945]]), беларускі мастак-жывапісец * [[26 лістапада]] — [[Нінэль Іванаўна Шчасная|Нінэль Шчасная]] (нар. [[1933 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1933]]), беларускі жывапісец і графік * [[5 снежня]] — [[Зміцер Іваноўскі]], [[Гродна|гарадзенскі]] мастак<ref>[http://www.t-styl.info/by/116/news/11836/ Памёр вядомы гарадзенскі мастак Зміцер Іваноўскі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150426145423/http://www.t-styl.info/by/116/news/11836/ |date=26 красавіка 2015 }}</ref> * [[5 снежня]] — [[Абрам Ісакавіч Рабкін|Абрам Рабкін]] (нар. [[1925 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1925]]), расійскі мастак родам з [[Бабруйск]]у == Галерэя жывапісу == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Igor Tishin - Panama. Oil on canvas, 170x150 cm.JPG|[[Ігар Мікалаевіч Цішын|Ігар Цішын]] «Панама». Палатно, алей, 170 х 150 см Выява: Выява:Мелодия любви.х.м.70х90.2014.jpg|[[Алег Васілевіч Касцючэнка|Алег Касцючэнка]] «Мелодыя кахання». Палатно, алей, 70 х 90 см </gallery></center> == Жывапіс Марты Шматавай == <center><gallery mode=packed heights=190> Выява:Marta Shmatava 2013 Casimirs and Squares.JPG|«Казіміры і квадраты». Палатно, алей, 120 х 150 см Выява:Marta Shmatava 2013 Conjurer 100x80.jpg|«Штукар». Палатно, алей, 100 x 80 см Выява:Marta Shmatava 2013 His Muses 120x100.jpg|«Яго музы». Палатно, алей, 120 x 100 см Выява:2013 Listen soundlessness 130x130.jpg|«Слухай бязгучнасць». Палатно, алей, 130 x 130 см </gallery></center> {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://artgallery.by/vystavki/vystavki2013/ Галерэя «Мастацтва». Выстаўкі 2013. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180203205601/http://artgallery.by/vystavki/vystavki2013/ |date=3 лютага 2018 }} {{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}} [[Катэгорыя:2013 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]] [[Катэгорыя:2013 год у культуры і мастацтве|Беларусь]] delxf9yq05m31tsoaclw0a9jjxkev1f 0 226454 5181665 5124475 2026-08-16T01:39:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181665 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Гаўры́ла Сямё́навіч Ві́ер''' (у некаторых крыніцах — ''Габрыель (Габрыэль) Віер''{{sfn|Шукелойць|1992}}<ref name="Spadchyna2003">{{Артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}}</ref>; {{ВДП}}) — беларускі [[мастак]], [[жывапісец]], [[мастак-рэстаўратар]]. == Біяграфія == З 1905 года вучыўся і працаваў у [[Мінск]]у ў іканапіснай майстэрні П.&nbsp;Курбатава. У 1910—1912 гадах вучыўся ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ў мастака С.&nbsp;Ягорава, дзе ў 1916 годзе скончыў [[Рысавальная школа Імператарскага таварыства заахвочвання мастацтваў|Рысавальную школу таварыства заахвочвання мастацтваў]]<ref name="энц">{{Крыніцы/БелЭн|4|||144}}</ref>. У 1921 годзе вярнуўся ў Менск, працаваў дэкаратарам у тэатры «Чырвоная зала», выкладаў у [[Мінскі чыгуначны тэхнікум|чыгуначным тэхнікуме]]<ref name="энц"/>. У даваенны час таксама працаваў мастаком-рэстаўратарам у [[Мінскі сацыяльна-гістарычны музей|Мінскім сацыяльна-гістарычным музеі]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=13}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] застаўся ў акупаваным Мінску, дзе з’яўляўся адзіным супрацоўнікам гістарычнага музея, які не здолеў эвакуіравацца ў савецкі тыл. [[Малдаванін|Румын (малдаванін)]] па нацыянальнасці, не ведаючы нямецкай мовы, ён не меў магчымасці перашкодзіць рабаванню музейных калекцый акупантамі і марадзёрамі ў першыя дні вайны{{sfn|Шукелойць|1992}}. З канца жніўня 1941 года працягнуў працу ў музеі ў якасці мастака-рэстаўратара пад кіраўніцтвам [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антона Шукелойця]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=13}}. У гады акупацыі Г.&nbsp;С.&nbsp;Віер здзейсніў значны ўнёсак у выратаванне беларускай культурнай спадчыны. У прыватнасці, ён знайшоў і адрэстаўраваў выдатную хрысціянскую святыню — [[Мінская ікона Маці Божай|абраз Мінскай Божай Маці]], які перад вайной бальшавікі выкінулі ў дрывотнік каля [[Юбілейны дом (Мінск)|Юбілейнага дома]]{{sfn|Шукелойць|1992}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=13}}. Пахаваны на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]] у Мінску. == Творы == [[Файл:Gabriel Vier 1923 Young Artist.jpg|міні|злева|«Юны мастак». 1923. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]]]] Аўтар твораў «Малады мастак» (1923), «[[Старое і новае (карціна Віера)|Старое і новае]]» (1927), «Суботнік» (1932), «Маладыя спартсмены» (1934). Лепшыя творы гістарычнага жанру: «Курлоўскі расстрэл» (1924), «Лядовае пабоішча» (1938), «3 ліпеня 1944 года ў Мінску» (1945); з партрэтаў — «[[Змітрок Бядуля]]» (1924), «Сямейны партрэт» (1927), «[[Кандрат Крапіва]]» (1938) і інш<ref name="энц"/>. Сярод рэлігійнага мастацтва вылучаецца створаны Г.&nbsp;С.&nbsp;Віерам у гады вайны новы [[іканастас]] для адноўленага [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскага сабора]] ў Мінску{{sfn|Шукелойць|1992}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Антон Шукелойць|Шукелойць А.]]|загаловак=Менск пад немцамі|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|год=1992|нумар=9|ref=Шукелойць}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віер Гаўрыла Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] qcji87d9uk90wh95pjmsnjas2l5aev7 5181666 5181665 2026-08-16T01:39:53Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Крыніцы */ 5181666 wikitext text/x-wiki {{Мастак}} '''Гаўры́ла Сямё́навіч Ві́ер''' (у некаторых крыніцах — ''Габрыель (Габрыэль) Віер''{{sfn|Шукелойць|1992}}<ref name="Spadchyna2003">{{Артыкул |загаловак=Музеі Генеральнай акругі «Беларусь» (1941-1944) |выданне=Спадчына |год=2003 |нумар=4—5}}</ref>; {{ВДП}}) — беларускі [[мастак]], [[жывапісец]], [[мастак-рэстаўратар]]. == Біяграфія == З 1905 года вучыўся і працаваў у [[Мінск]]у ў іканапіснай майстэрні П.&nbsp;Курбатава. У 1910—1912 гадах вучыўся ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургу]] ў мастака С.&nbsp;Ягорава, дзе ў 1916 годзе скончыў [[Рысавальная школа Імператарскага таварыства заахвочвання мастацтваў|Рысавальную школу таварыства заахвочвання мастацтваў]]<ref name="энц">{{Крыніцы/БелЭн|4|||144}}</ref>. У 1921 годзе вярнуўся ў Менск, працаваў дэкаратарам у тэатры «Чырвоная зала», выкладаў у [[Мінскі чыгуначны тэхнікум|чыгуначным тэхнікуме]]<ref name="энц"/>. У даваенны час таксама працаваў мастаком-рэстаўратарам у [[Мінскі сацыяльна-гістарычны музей|Мінскім сацыяльна-гістарычным музеі]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=13}}. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] застаўся ў акупаваным Мінску, дзе з’яўляўся адзіным супрацоўнікам гістарычнага музея, які не здолеў эвакуіравацца ў савецкі тыл. [[Малдаванін|Румын (малдаванін)]] па нацыянальнасці, не ведаючы нямецкай мовы, ён не меў магчымасці перашкодзіць рабаванню музейных калекцый акупантамі і марадзёрамі ў першыя дні вайны{{sfn|Шукелойць|1992}}. З канца жніўня 1941 года працягнуў працу ў музеі ў якасці мастака-рэстаўратара пад кіраўніцтвам [[Антон Антонавіч Шукелойць|Антона Шукелойця]]{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=13}}. У гады акупацыі Г.&nbsp;С.&nbsp;Віер здзейсніў значны ўнёсак у выратаванне беларускай культурнай спадчыны. У прыватнасці, ён знайшоў і адрэстаўраваў выдатную хрысціянскую святыню — [[Мінская ікона Маці Божай|абраз Мінскай Божай Маці]], які перад вайной бальшавікі выкінулі ў дрывотнік каля [[Юбілейны дом (Мінск)|Юбілейнага дома]]{{sfn|Шукелойць|1992}}{{sfn|Гужалоўскі|2004|с=13}}. Пахаваны на [[Кальварыйскія могілкі|Кальварыйскіх могілках]] у Мінску. == Творы == [[Файл:Gabriel Vier 1923 Young Artist.jpg|міні|злева|«Юны мастак». 1923. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|НММ РБ]]]] Аўтар твораў «Малады мастак» (1923), «[[Старое і новае (карціна Віера)|Старое і новае]]» (1927), «Суботнік» (1932), «Маладыя спартсмены» (1934). Лепшыя творы гістарычнага жанру: «Курлоўскі расстрэл» (1924), «Лядовае пабоішча» (1938), «3 ліпеня 1944 года ў Мінску» (1945); з партрэтаў — «[[Змітрок Бядуля]]» (1924), «Сямейны партрэт» (1927), «[[Кандрат Крапіва]]» (1938) і інш<ref name="энц"/>. Сярод рэлігійнага мастацтва вылучаецца створаны Г.&nbsp;С.&nbsp;Віерам у гады вайны новы [[іканастас]] для адноўленага [[Сабор Святых апосталаў Пятра і Паўла (Мінск)|Петрапаўлаўскага сабора]] ў Мінску{{sfn|Шукелойць|1992}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Аляксандр Аляксандравіч Гужалоўскі|Гужалоўскі А. А.]] |загаловак=Музеі Беларусі (1941–1991 гг.) |месца=[[Мінск]] |выдавецтва=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь |год=2004 |старонак=218 |isbn=985-6372-34-8 |ref=Гужалоўскі}} * {{артыкул|аўтар=[[Антон Шукелойць|Шукелойць А.]]|загаловак=Менск пад немцамі|выданне=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|год=1992|нумар=9|ref=Шукелойць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Разрабаванне культурнай спадчыны Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Віер Гаўрыла Сямёнавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Малдове]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] 3q1s0o31nbhclaox1u4br38cp658chy 0 227714 5181758 5176660 2026-08-16T08:30:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181758 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} У цяперашні час у кожнага '''[[Штаты ЗША|штата]] [[ЗША]]''' ёсць '''[[сцяг]]'''. Сцягі з’яўляюцца афіцыйнымі сімваламі штатаў. У большасці штатаў сцяг з’явіўся паміж [[1890-я|1890-х гадамі]] і [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайной]].<ref>{{cite web |author = Nick Artimovich |url = http://www.nava.org/Flag%20Information/qa/qa8.htm |title = Questions & Answers |access-date = 2009-03-13 |lang = en |description = стр. 8 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080325000845/http://www.nava.org/Flag%20Information/qa/qa8.htm |archive-date = 25 сакавіка 2008 |url-status = dead }}</ref> Тым не менш, некаторыя да апошняга дзесяцігоддзя [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] ўжо мелі свой сцяг. У некаторых паўднёвых штатаў у [[1861]] годзе пасля ўтварэння [[канфедэратыўныя штаты Амерыкі|канфедэратыўных штатаў Амерыкі]] з’явіліся сцягі, што падкрэслівала пашырэнне іх аўтаноміі ў параўнанні з тым, што было да аддзялення ад [[ЗША]]. [[Паўночнаамерыканская вексілалагічная асацыяцыя]] ({{lang-en|North American Vexillological Association}}) у [[2001]] годзе правяла даследаванне, згодна з якім сярод сцягоў усіх штатаў ЗША і [[Правінцыі і тэрыторыі Канады|правінцый]] [[Канада|Канады]] лепшым быў прызнаны [[сцяг Нью-Мексіка]], горшым — [[сцяг Джорджыі]] (гл. варыянт [[2001]] — [[2003]] гадоў).<ref>{{cite web |author = Ted Kaye |datepublished = 10 июня 2001 |url = http://www.nava.org/Flag%20Design/State&Provincial%20Survey%202001/surveyresults.htm |title = New Mexico tops state/provincial flags survey, Georgia loses by wide margin |access-date = 2009-03-13 |lang = en |archive-url = https://www.webcitation.org/66RrNPxeI?url=http://www.nava.org/Flag%20Design/State |archive-date = 26 сакавіка 2012 |url-status = live }}</ref> == Сучасныя сцягі == {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! width="8%"|Сцяг!!width="8%"|Штат!!width="7%"|Год прыняцця!!width="38%"|Кароткае апісанне!!width="39%"|Заўвагі |- | [[Файл:Flag of Ohio.svg|100px]]<br /><center><small>[[Сцяг Агая]]</small></center> || [[Агая]] || [[1902]] || Палотнішча, якое звужаецца направа, з выразам у вольнай частцы. Злева сіні трохвугольнік, асновай якога з’яўляецца левы край сцяга. Усярэдзіне трохвугольніка знаходзіцца белая літара ''[[O (літара)|O]]'' з чырвоным кругам унутры і семнаццаць белых пяціканцовых зорак вакол яе. У астатняй частцы палотнішча — пяць гарызантальных палос (тры чырвоныя і дзве белыя).|| Аўтар сцяга — [[Джон Эйземан]], архітэктар з [[Кліўленд]]а, найбуйнейшага горада Агая.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-oh.html «Flags of the World»: Flag of Ohio]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Iowa.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аявы]]</small></center> || [[Аява]] || [[1921]] || Тры вертыкальныя паласы — сіняя, белая і чырвоная, з якіх сярэдняя (белая) шырэй астатніх. У сярэдзіне — [[белагаловы арлан]] трымае ў дзюбе сінюю стужку з надпісам: ''Our liberties we prize and our rights we will maintain'' (з {{lang-en|Мы цэнім нашыя свабоды, мы захаваем нашыя правы}}). Ніжэй надпіс чырвоным ''Iowa'' (з {{lang-en|Аява}}). || Сцяг быў прыдуманы жыхаркай горада [[Горад Ноксвіл|Ноксвіл]] Дыксі Корнел Гебхарт.<ref>[http://www.legis.state.ia.us/Pubinfo/StateSymbols/ Iowa General Assembly — Iowa State Symbols] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181224225009/https://www.legis.iowa.gov/Pubinfo/StateSymbols/ |date=24 снежня 2018 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Idaho.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Айдаха]]</small></center> || [[Айдаха]] || [[1957]] || {{нп4|Пятчака Айдаха|Пятчака Айдаха|ru|Печать Айдахо}} на сінім полі; знізу залатая стужка з надпісам ''State of Idaho'' (з {{lang-en|Штат Айдаха}}). || Заснаваны на сцягу, які выкарыстоўваўся першым пяхотным палком Айдаха ў [[1899]] годзе ў ходзе [[Іспана-амерыканская вайна|Іспана-амерыканскай вайны]]. Першы варыянт быў прыняты ў [[1907]] годзе, сучасны прыняты ў 1957 годзе з некаторымі зменамі.<ref>[http://gov.idaho.gov/fyi/symbols/symbols_index.html Governor of the State of Idaho — Idaho State Symbols] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100630201842/http://gov.idaho.gov/fyi/symbols/symbols_index.html |date=30 чэрвеня 2010 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Oklahoma.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аклахомы]]</small></center> || [[Аклахома]] || [[1941]]{{efn|У 1988 і 2006 гадах уносіліся змены.}} || Нябесна-блакітнае палотнішча, на якім намаляваныя традыцыйны [[шчыт]] племя {{нп4|асейджы|асейджы|sv|Osage}} і перакрыжаваныя [[люлька міра]] і аліўкавая галіна на ім. Ніжэй белымі літарамі напісана: ''Oklahoma'' (з {{lang-en|Аклахома}}). || У 1925—1941 гадах выкарыстоўваўся такі ж сцяг, але без надпісу.<ref name="oklahoma">[http://flagspot.net/flags/us-ok.html «Flags of the World»: Flag of Oklahoma]{{ref-en}}</ref> У [[1988]]<ref name="oklahoma"/> і [[2006]]<ref>{{cite web|url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=446099|title=Enrolled Senate Bill No. 1359|publisher=Oklahoma State Courts Network|archive-url=https://www.webcitation.org/66RrOoedw?url=http://www.oscn.net/applications/oscn/DeliverDocument.asp?CiteID=446099|archive-date=26 сакавіка 2012|access-date=9 красавіка 2015|url-status=live}}{{ref-en}}</ref> гадах выходзілі законы, якія стандартызавалі колеры сцяга. |- | [[Файл:Flag of Alabama.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Алабамы]]</small></center> || [[Алабама]] || [[1895]] || Чырвоны {{нп4|андрэеўскі крыж|андрэеўскі крыж|ru|андреевский крест}} на белым полі. || Сцяг узыходзіць да баявога сцяга [[Канфедэратыўныя штаты Амерыкі|Канфедэрацыі]].<ref>[http://www.50states.com/flag/alflag.htm 50states.com: Alabama State Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Alaska.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аляскі]]</small></center> || [[Аляска]] || [[1927]] || На сінім полі размешчана восем [[Зорка|зорак]], якія складваюцца ў астэрызм {{нп4|Вялікі Коўш|Вялікі Коўш|ru|Большой Ковш}} (7 найбольш яркіх зорак сузор'я [[Сузор'е Вялікая Мядзведзіца|Вялікая Мядзведзіца]]) і [[Палярная зорка|Палярную зорку]]. || Сцяг быў прыдуманы выхадцам з Аляскі Бені Бенсанам з вёскі Чыгнік і атрымаў першае месца ў конкурсе сцягоў.<ref>[http://www.50states.com/flag/akflag.htm 50states.com: Alaska State Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Arkansas.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Арканзаса]]</small></center> || [[Арканзас]] || [[1913]] || На чырвоным полі размешчаны вялікі белы ромб з сіняй акантоўкай. На ёй размешчаныя ў шэраг 25 белых пяціканцовых зорак. Унутры ромба — сіні надпіс ''Arkansas'' (з {{lang-en|Арканзас}}) і яшчэ чатыры сінія зоркі — адна над надпісам і тры пад ёй. || Сцяг быў прыдуманы для конкурсу сцягоў у [[1912]] годзе жыхаром горада [[Горад Вабасока, Арканзас|Вабасока]] Уілі К. Хокерам.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ar.html «Flags of the World»: Flag of Arizona]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Arizona.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Арызоны]]</small></center> || [[Арызона]] || [[1917]] || Ніжняя палова сцяга цалкам сіняя, у верхняй намаляваныя дванаццаць чырвоных і залатых прамянёў, якія разыходзяцца з цэнтра. Пасярэдзіне знаходзіцца зорка меднага колеру. || Сцяг быў прыдуманы ў [[1910]] годзе палкоўнікам Чарлзам У. Харысам для каманды, якая прадстаўляла Арызону на нацыянальных спаборніцтвах па [[Стралковы спорт|стральбе з вінтоўкі]].<ref>[http://www.netstate.com/states/symb/flags/az_flag.htm Netstate.com: Flag of Arizona] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121005091856/http://netstate.com/states/symb/flags/az_flag.htm |date=5 кастрычніка 2012 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Oregon.svg|100px|border]]<br /><br />[[Файл:Flag of Oregon (reverse).svg|100px|]]<br /><center><small>[[Сцяг Арэгона]]{{efn|У сцяга Арэгона парэдні і адваротны бакі адрозніваюцца. Зверху прыведзены пярэдні бок сцяга, знізу — адваротны.}}</small></center> || [[Арэгон]] || [[1925]] || На пярэднім баку на сінім палотнішчы намаляваны акружаны дваццаццю трыма залатымі пяціканцовымі зоркамі геральдычны шчыт з {{нп4|Пячатка Арэгона|пячаткі штата|en|Seal of Oregon}}, зверху ад якога напісана: ''State of Oregon'' (з {{lang-en|Штат Арэгон}}), а знизу — [[1859]] (год, у які Арэгон стаў штатам). Абодва надпісы залатога колеру. На адваротным баку ў цэнтры палотнішча намаляваны [[Бабёр еўрапейскі|бабёр]] залатога колеру. || |- | [[Файл:Flag of Wyoming.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Ваёмінга]]</small></center> || [[Ваёмінг]] || 1917 || У сярэдзіне сіняга поля, абрамленага белай (унутры) і чырвонай палосамі, — белы контур [[Амерыканскі бізон|амерыканскага бізона]], на яго баку — {{нп4|пячатка Ваёмінга|пячатка Ваёмінга|ru|печать Вайоминга}}. || Аўтар сцяга — Верна Кеес.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-wy.html «Flags of the World»: Flag of Wyoming]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Washington.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вашынгтона]]</small></center> || [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]] || [[1923]] || У цэнтры цёмна-зялёнага сцяга размешчана {{нп4|Пячатка Вашынгтона|пячатка штата|ru|Печать Вашингтона}} з партрэтам [[Джордж Вашынгтон|Джорджа Вашынгтона]], у гонар якога ён атрымаў сваю назву. || |- | [[Файл:Flag of Vermont.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вермонта]]</small></center> || [[Вермонт]] || [[1923]] || Сіняе палотнішча, у сярэдзіне якога знаходзіцца [[герб Вермонта]].|| |- | [[Файл:Flag of Virginia.svg|100px|]]<br /><center><small>[[Сцяг Віргініі]]</small></center> || [[Садружнасць Вірджынія|Віргінія]] || [[1861]] || У цэнтры сіняга сцяга размешчана {{нп4|пячатка Віргініі|пячатка Віргініі|ru|Печать Виргинии}}. || |- | [[Файл:Flag of Wisconsin.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вісконсіна]]</small></center> || [[Вісконсін]] || [[1980]] || Сіні сцяг, на якім намаляваны [[герб Вісконсіна|герб штата]], зверху ад якога белы надпіс ''Wisconsin'' (з {{lang-en|Вісконсін}}), а знізу — [[1848]] (год далучэння да ЗША на правах штата). || Сцяг створаны ў [[1863]] годзе. У [[1980]] годзе дададзеныя надпісы зверху і знізу ад герба.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-wi.html «Flags of the World»: Flag of Wisconsin]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Hawaii.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Гаваяў]]</small></center> || [[Гаваі]] || [[1959]]{{efn|Як сцяг штата Гаваі; да гэтага выкарыстоўваўся з 1843 года іншымі дзяржаўнымі ўтварэннямі на тэрыторыі [[Гавайскія астравы|Гавайскага архіпелага]].}} || У крыжы изображён «[[Сцяг Вялікабрытаніі|Юніян Джэк]]», астатнюю частку сцяга займаюць гарызантальныя белыя, чырвоныя і сінія паласы. || Першая версія сцяга з’явілася ў [[1816]] годзе для караля [[Камеамеа I|Камеамеі I]], аднак паласы ў ёй былі размешчаны інакш (чырвоная, белая, сіняя). З [[1843]] года функцыянуе як сцяг Гаваяў, якія за гэты час былі {{нп4|Каралеўства Гаваі|каралеўствам|en|Kingdom of Hawaii}}, пратэктаратам, {{нп4|Рэспубліка Гаваі|рэспублікай|ru|Республика Гавайи}}, тэрыторыяй у складзе ЗША, з [[1959]] года — штатам. |- | [[Файл:Flag of Georgia (U.S. state).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Джорджыі]]</small></center> || [[Джорджыя]] || [[2003]] || Тры гарызантальныя паласы — дзве чырвоныя і адна белая; у крыжы намаляваны [[герб Джорджыі|герб штата]] на сінім полі, які быў акружаны трынаццаццю белымі зоркамі і са словамі ''[[In God We Trust]]'' (з {{lang-en|На Бога мы спадзяёмся}} — дэвіз ЗША). || |- | [[Файл:Flag of Delaware.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Дэлавэра]]</small></center> || [[Дэлавэр]] || [[1913]] || У сярэдзіну цёмна-блакітнага сцяга змешчаны светла-аранжавы ромб, усярэдзіне якога знаходзіцца [[герб Дэлавэра]]. Пад ромбам — надпіс белымі літарамі: ''December 7, 1787'' (з {{lang-en|[[7 снежня]] [[1787]]}} — дата, калі Дэлавэр першым з усіх штатаў ратыфікаваў [[Канстытуцыя ЗША|Канстытуцыю ЗША]]). || Падобны сцяг (герб штата на цёмна-блакітным) выкарыстоўваўся дэлавэрскімі вайсковымі часткамі ў ходзе [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны ў ЗША]]. |- | [[Файл:Flag of West Virginia.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Заходняй Віргініі]]</small></center> || [[Заходняя Віргінія]] || [[1929]] || У цэнтры сцяга на белым полі з сіняй акантоўкай размешчаны [[герб Заходняй Віргініі]]. || |- | [[Файл:Flag of Illinois.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Ілінойса]]</small></center> || [[Ілінойс]] || [[1970]] || У цэнтры белага сцяга размешчана вялікая пячатка Ілінойса. Пад ёй — сіні надпіс ''Illinois'' (з {{lang-en|Ілінойс}}). || Першая версія сцяга была створана Люсі Дэрвент у [[1912]] годзе і прынятая як сцяг штата ў [[1915]] годзе. Пазней на сцяг было дададзена назву штата.<ref>[http://www.illinois.gov/facts/stateflag.cfm Illinois.gov — Illinois Facts — Official State Flag] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100628043205/http://www.illinois.gov/facts/stateflag.cfm |date=28 чэрвеня 2010 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Indiana.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Індыяны]]</small></center> || [[Індыяна]] || [[1917]] || Цёмна-сіні сцяг, у сярэдзіне якога намаляваны жоўты факел, акружаны знешнім кругам з трынаццаці зорак, унутраным паўкругам з пяці і адной зоркай ледзь вышэй яго полымя; над ёй паўкруглы надпіс ''Indiana'' (з {{lang-en|Індыяна}}). || Сцяг створаны Полам Хадлі з горада Мурсвіл для конкурсу сцягоў.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-in.html «Flags of the World»: Flag of Indiana]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Colorado.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Каларада]]</small></center> || [[Каларада]] || [[1911]]{{efn|У 1929 і 1964 гадах уносіліся ўдакладненні.}} || Тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні сіняга і белага колераў (белая пасярэдзіне). Ледзь злева ад цэнтра змешчана вялікая чырвоная літара ''[[C (літара)|C]]'', унутры якой знаходзіцца круг залатога колеру, у дыяметры роўны шырыні кожнай з палос. || Сцяг быў прапанаваны Эндру Карлайлам Карсанам ў 1911 годзе і афіцыйна зацверджаны ў якасці сцяга штата ў тым жа годзе. У 1929 і 1964 гадах у закон аб сцягу ўносіліся ўдакладненні датычна таго, якія менавіта адценні сіняга і чырвонага павінны выкарыстоўвацца і якіх памераў павінна быць літара і круг ўнутры яе.<ref>[http://www.flagsbay.com/flag/2007/04/05/the-centennial-state-colorados-colorful-flag/ Flags Bay — The Centennial State: Colorado's Colorful Flag]{{Недаступная спасылка}}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of California.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Каліфорніі]]</small></center> || [[Каліфорнія]] || [[1911]] || Белае палотнішча з чырвонай паласой унізе. У левым верхнім вугле знаходзіцца чырвоная пяціканцовая зорка, а пасярэдзіне — [[Мядзведзь грызлі|грызлі]], які ідзе налева адносна гледача па зялёным лужку. Крыху ніжэй надпіс: ''California Republic'' (з {{lang-en|{{нп4|Каліфарнійская Рэспубліка|Каліфарнійская Рэспубліка|be-x-old|Каліфарнійская Рэспубліка}}}}). || Узыходзіць да сцяга [[Каліфарнійская Рэспубліка|Каліфарнійскай Рэспублікі]].<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ca.html «Flags of the World»: Flag of California]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Connecticut.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Канектыкута]]</small></center> || [[Канектыкут]] || [[1897]] || На блакітным полі ў цэнтры размешчаны белы [[Барока|барочны]] [[Геральдычны шчыт|шчыт]]. На шчыце намаляваныя тры [[вінаград]]ныя лазы, з кожнай з якіх звісае па тры гронкі вінаграду. Пад шчытом знаходзіцца бела-залатая стужка з надпісам: ''[[Qui transtulit sustinet]]'' (з {{lang-la|Той, хто пасадзіў нас, будзе клапаціцца пра нас}} — дэвіз штата). ||Сцяг узыходзіць да сцяга калоніі Сейбрук.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ct.html «Flags of the World»: Flag of Connecticut]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Kansas.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Канзаса]]</small></center> || [[Канзас]] || [[1963]] || У цэнтры сіняга сцяга размешчана {{нп4|пячатка Канзаса|пячатка Канзаса|en|Seal of Kansas}}. Трохі вышэй пячаткі намаляваная кветка [[сланечнік]]а, ніжэй — надпіс залатымі літарамі ''Kansas'' (с {{lang-en|Канзас}}). || Першы сцяг Канзаса быў распрацаваны ў [[1925]] і афіцыйна зацверджаны ў [[1927]] годзе. Ён выглядаў так жа, як сучасны, за выключэннем таго, што на ім адсутнічала назва штата. Яна была дададзена ў [[1961]] годзе, а ў 1963 годзе былі змененыя памеры сцяга<ref>{{cite web|url=http://www.kshs.org/research/topics/politics/flag.htm|title=State State Flag|work=Cool Things|publisher=Kansas State Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20051027130708/http://www.kshs.org/research/topics/politics/flag.htm|archive-date=27 кастрычніка 2005|access-date=9 красавіка 2015|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref>. |- | [[Файл:Flag of Kentucky.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Кентукі]]</small></center> || [[Садружнасць Кентукі|Кентукі]] || [[1928]] || На цёмна-сінім сцягу намаляваная пячатка штата з залатым паўкруглым надпісам ''Commonwealth of Kentucky'' (з {{lang-en|Садружнасць Кентукі}}) вышэй і дзвюма кветкамі [[сумнік]]а (афіцыйная кветка штата) ніжэй. || Сцяг быў створаны Джэсі Коксам Бёрджэсам, настаўнікам з Франкфурта (Кентукі).<ref>[http://www.kdla.ky.gov/resources/kyflag.htm Kentucky Department for Libraries and Archives — Kentucky's State Flag] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100318033412/http://www.kdla.ky.gov/resources/kyflag.htm |date=18 сакавіка 2010 }}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Louisiana.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Луізіяны]]</small></center> || [[Луізіяна]] || [[2006]] || У цэнтры сіняга сцяга намалявана птушынае гняздо, усярэдзіне якога [[пеліканы|пелікан]] корміць крывёю сваіх птушанят. Ніжэй намаляваная стужка з надпісам ''Union, Justice and Confidence'' (з {{lang-en|Саюз, справядлівасць і вера}} — дэвіз штата). ||Сцяг быў афіцыйна прыняты ў [[1912]] годзе, у 2006 годзе ён быў відазменены (дадаліся тры кроплі крыві на грудзях пелікана).<ref name="la">[http://flagspot.net/flags/us-la.html «Flags of the World»: Flag of Louisiana]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Montana.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мантаны]]</small></center> || [[Мантана]] || [[1981]] || У цэнтры сіняга палотнішча намаляваная {{нп4|пячатка Мантаны|пячатка Мантаны|ru|печать Монтаны}}, трохі вышэй — надпіс залатымі літарамі ''Montana'' (з {{lang-en|Мантана}}). || У ходзе Іспана-амерыканскай вайны такі сцяг, але без надпісу з назвай штата, выкарыстоўвалі войскі з Мантаны. У [[1905]] годзе ён быў прыняты ў якасці сцяга штата, у 1981 годзе быў дададзены надпіс зверху ад пячаткі.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-mt.html «Flags of the World»: Flag of Montana]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Масачусетса]]</small></center> || [[Садружнасць Масачусетс|Масачусетс]] || [[1971]] || Белае палотнішча, у цэнтры якога знаходзіцца [[герб Масачусетса]]. || З [[1908]] па [[1971]] год адваротны бок сцяга адрозніваўся ад пярэдняга, з 1971 года абодва бакі выглядаюць аднолькава.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ma.html «Flags of the World»: Flag of Massachusetts]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Minnesota.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мінесоты]]</small></center> || [[Мінесота]] || [[2024]] || На левым баку сцяга размешчана белая 8-канцовая зорка на цёмна-сінім фоне. Астатняя частка сцяга суцэльная, ярка-блакітная. || Сцяг быў прыняты 11 мая 2024 года.<br>Аўтар сцяга — Andrew Prekker. |- | [[Файл:Flag of Mississippi (1996–2020).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Місісіпі]]</small></center> || [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] || [[1894]] || Тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні, сіняга, белага і чырвонага колераў. У крыжы — баявы сцяг [[канфедэратыўныя штаты Амерыкі|арміі канфедэратаў]]: чырвоны квадрат, на якім знаходзіцца сіні [[андрэеўскі крыж]], у які ўпісана 13 белых зорак.|| |- | [[Файл:Flag of Missouri.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Місуры]]</small></center> || [[Місуры (штат)|Місуры]] || [[1913]] || Тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні, сіняга, белага і чырвонага колераў. У цэнтры знаходзіцца {{нп4|пячатка Місуры|пячатка Місуры|en|Seal of Missouri}}, абрамленая сінім кругам, у які ўпісана 24 белыя зоркі. || Аўтар сцяга — Мэры Элізабет Уоткінс Олівер.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-mo.html «Flags of the World»: Flag of Missouri]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Michigan.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мічыгана]]</small></center> || [[Мічыган]] || [[1911]] || У цэнтры цёмна-сіняга сцяга размешчаны [[герб Мічыгана|герб штата]]. || |- | [[Файл:Flag of Maine.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мэна]]</small></center> || [[Мэн (штат)|Мэн]] || [[1909]] || У цэнтры сіняга сцяга размешчаны [[герб Мэна]]. || |- | [[Файл:Flag of Maryland.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мэрыленда]]</small></center> || [[Мэрыленд]] || [[1904]] || Ппалотнішча падзелена на чвэрці, прычым супрацьлеглыя адна адной чвэрці выглядаюць аднолькава. Левая верхняя і супрацьлеглая ёй правая ніжняя чвэрці складаюцца з шасці вертыкальных палос залатога і чорнага колераў. Іх перасякае дыяганальная лінія, на якой колеры інвертаваныя. У правай верхняй і левай ніжняй чвэрцях падзелены у сваю чаргу таксама на чвэрці белага (левая верхняя і супрацьлеглая ёй) і чырвонага колераў. Па межах белых і чырвоных сегментаў працягнуты канцы [[Грэчаскі крыж|грэчаскага крыжа]], на якім колеры інвертаваныя. || Геральдычны сцяг Джорджа Кальверта, першага барона Балтымар.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-md.html «Flags of the World»: Flag of Maryland]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Nebraska.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Небраскі]]</small></center> || [[Небраска]] || [[1963]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчана {{нп4|пячатка Небраскі|пячатка Небраскі|en|Seal of Nebraska}}. || |- | [[Файл:Flag of Nevada.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Невады]]</small></center> || [[Невада]] || [[1991]] || Сіняе палотнішча, у крыжы якога дзве галіны [[Artemisia tridentata|чорнага палыну]] падтрымліваюць белую пяціканцовую зорку, крыху ніжэй якой аранжавымі літарамі надпіс ''Nevada'' (з {{lang-en|Невада}}). Вышэй за зорку — аранжавая стужка з надпісам: ''Battle born'' (з {{lang-en|Народжаны ў баях}}). || Цяперашні сцяг — зменены сцяг [[1929]] года (назва штата на першым варыянце была напісана вакол зоркі, зараз — пад ёй).<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nv.html «Flags of the World»: Flag of Nevada]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of New Hampshire.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Нью-Гэмпшыра]]</small></center> || [[Нью-Гэмпшыр]] || [[1931]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчана {{нп4|Пячатка Нью-Гэмпшыра|пячатка Нью-Гэмпшыра|ru|печать Нью-Гэмпшира}}, акружаная лаўровымі лісцем і дзевяццю залатымі зоркамі. || У [[1909]]—[[1931]] гадах сцяг існаваў у тым жа выглядзе, але са старой пячаткай (у 1931 годзе выгляд пячаткі быў зменены).<ref>[http://www.state.nh.us/nhinfo/flag.html ''New Hampshire Almanac'' — State Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of New Jersey.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Нью-Джэрсі]]</small></center> || [[Нью-Джэрсі]] || [[1896]]{{efn|У 1965 годзе было ўнесена ўдакладненне.}} || Вялікая пячатка Нью-Джэрсі ў сярэдзіне цёмна-жоўтага палотнішча. || У 1965 годзе было ўнесена ўдакладненне адносна таго, якія менавіта адценні належыць выкарыстоўваць на сцягу.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nj.html «Flags of the World»: Flag of New Jersey]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of New York.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг штата Нью-Ёрк|Сцяг Нью-Ёрка]]</small></center> || [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]] || [[1901]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчаны герб Нью-Ёрка (частка пячаткі штата ўнутры круга). || |- | [[Файл:Flag of New Mexico.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Нью-Мексіка]]</small></center> || [[Нью-Мексіка]] || [[1925]] || На жоўтым палотнішчы чырвоны знак сонца [[Індзейцы|індзейскага]] племя [[Зіа (племя)|зіа]] памераў у траціну даўжыні самога сцягу: чырвоны пусты круг (у ⅓ ад памераў сімвала агулам), з якога паралельна бакам палотнішча выходзіць 4 групы прамянёў па 4 прамяні ў кожнай, прычым сярэднія два прамяні на ⅕ даўжэй за вонкавыя. || Сцяг створаны археолагам Гары Мера з [[Санта-Фэ]].<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nm.html «Flags of the World»: Flag of New Mexico]{{ref-en}}</ref> На сусветнай выстаўцы ў [[Сан-Дыега]] ў 1915 годзе быў узняты неафіцыйны сцяг Нью-Мексіка.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nmx17.html «Flags of the World»: New Mexico's First Flag]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of South Dakota.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўднёвай Дакоты]]</small></center> || [[Паўднёвая Дакота]] || [[1992]] || У цэнтры нябесна-блакітнага палотнішча размешчана пячатка штата ў сіне-белым варыянце. Яна акружаная залатымі трохвугольнікамі, аснова якіх ляжыць на контуры круга, і надпісамі залатымі літарамі: ''South Dakota'' (з {{lang-en|Паўднёвая Дакота}}) і ''The Mount Rushmore State'' (з {{lang-en|Штат [[Гара Рашмор|гары Рашмор]]}}). || Заснаваны на першым сцягу Дакоты, прынятым ў 1909 годзе.<ref>{{cite web | title = The South Dakota State Flag | url = http://www.netstate.com/states/symb/flags/sd_flag.htm | archive-url = https://web.archive.org/web/20101126092447/http://netstate.com/states/symb/flags/sd_flag.htm | archive-date = 26 лістапада 2010 | url-status = dead }}</ref> |- | [[Файл:Flag of South Carolina.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўднёвай Караліны]]</small></center> || [[Паўднёвая Караліна]] || [[1861]] || У цэнтры цёмна-сіняга палотнішча контуры белай [[Пальмавыя|пальмы]]. У крыжы — белы паўмесяц, разгорнуты сярпом да левага верхняга куце палотнішча. || Заснаваны на сцягу, створаным у [[1775]] годзе для паўднёвакаралінскіх войскаў палкоўнікам Уільямам Молтры.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-sc.html «Flags of the World»: Flag of South Carolina]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of North Dakota.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночнай Дакоты]]</small></center> || [[Паўночная Дакота]] || [[1911]] || Сіняе палотнішча, у цэнтры якога намаляваны белагаловы арлан з раскінутымі крыламі і адкрытым дзюбам. У левай лапе ён трымае пучок [[Страла|стрэл]], у правай — аліўкавую галіну, на якой бачныя тры чырвоныя ягады. На грудзях арлана знаходзіцца шчыт, верхняя частка якога — сіняя, а ў ніжняй знаходзіцца 13 вертыкальных чырвоных і белых палос. У дзюбе арлан трымае чырвоную стужку з надпісам залатымі літарамі: ''[[E Pluribus Unum]]'' (з {{lang-la|З шмат — адно}}). Ніжэй — чырвоная стужка з надпісам ''North Dakota'' (з {{lang-en|Паўночная Дакота}}) залатымі літарамі, вышэй — размешчаныя паўкругам трынаццаць залатых зорак. Над усім знаходзіцца малюнак ўзыходзячага сонца з сямю прамянямі. || Сцяг, за выключэннем стужкі з назвай штата, цалкам паўтарае баявы сцяг паўночнадакоцкай пяхоты ў Амерыкана-Філіпінскай вайне.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-nd.html «Flags of the World»: Flag of North Dacota]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of North Carolina.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночнай Караліны]]</small></center> || [[Паўночная Караліна]] || [[1885]] || Дзве гарызантальныя паласы — чырвоная і белая — і шырокая вертыкальная сіняя паласа ля тронка, у сярэдзіне якой знаходзіцца белая пяціканцовая зорка, злева і справа ад якой знаходзяцца жоўтыя літары ''[[N (літара)|N]]'' і ''[[C (літара)|C]]'' адпаведна. Зверху і знізу — жоўтыя стужкі. На верхняй чорным напісана ''May 20th, 1775'' (з {{lang-en|[[20 мая]] [[1775]]}}), на ніжняй — ''April 12th, 1776'' (з {{lang-en|[[12 красавіка]] [[1776]]}}) || Сучасны сцяг уяўляе сабой сцяг часоў [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Грамадзянскай вайны]] з змененым размяшчэннем колераў, дададзенымі літарамі NC і змененым тэкстам.<ref name="sc">[http://flagspot.net/flags/us-nc.html «Flags of the World»: Flag of North Carolina]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Pennsylvania.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Пенсільваніі]]</small></center> || [[Садружнасць Пенсільванія|Пенсільванія]] || [[1907]] || У цэнтры сіняга палотнішча размешчаны [[герб Пенсільваніі]]. || |- | [[Файл:Flag of Rhode Island.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Род-Айленда]]</small></center> || [[Род-Айленд]] || [[1897]] || Белае палотнішча, у сярэдзіне якога намаляваны залаты [[якар]], які акружаны дваццаццю залатымі зоркамі, і крыху ніжэй — блакітная стужка са словам ''Hope'' (з {{lang-en|Надзея}} — дэвіз штата). || |- | [[Файл:Flag of Tennessee.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Тэнесі]]</small></center> || [[Тэнесі]] || [[1905]] || Чырвонае палотнішча з вузкай сіняй паласой па правым краі. У цэнтры знаходзіцца сіні круг з белай аблямоўкай, усярэдзіне яго — тры белыя зоркі. Зоркі павінны быць размешчаны такім чынам, каб лінія, праведзеная праз любыя дзве з іх не была паралельная бакам сцяга. || |- | [[Файл:Flag of Texas.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Тэхаса]]</small></center> || [[Тэхас]] || [[1845]]{{efn|Як сцяг штата Тэхас; з 1839 года існаваў як сцяг [[Рэспубліка Тэхас|рэспублікі Тэхас]].}}, [[1933]]{{efn|У 1879—1933 гадах заставаўся сцягам штата [[дэ-факта]] (афіцыйна сцяга ў штата ў гэты перыяд не было).}} || Дзве гарызантальныя паласы — белая і чырвоная — і шырокая вертыкальная сіняя паласа ля тронка, у сярэдзіне якой знаходзіцца белая пяціканцовая зорка. || Мянушка — "Сцяг самотнай зоркі" ({{Lang-en|Lone Star Flag}}). Сцяг быў распрацаваны ў [[1838]] годзе і з [[1839]] года з’яўляўся сцягам [[Рэспубліка Тэхас|Рэспублікі Тэхас]]. У [[1845]] годзе Тэхас увайшоў у склад ЗША, і сцяг быў прыняты ў якасці афіцыйнага ў ізноў утвораным штаце. З [[1879]] па [[1933]] год у Тэхаса афіцыйна не было сцяга, аднак [[дэ-факта]] ім заставаўся той жа.<ref>[http://www.tshaonline.org/handbook/online/articles/msf01 Handbook of Texas Online — Flags of Texas]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Florida.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Фларыды]]</small></center> || [[Фларыда (штат)|Фларыда]] || [[1985]] || Чырвоны [[андрэеўскі крыж]] на белым палатне. У сярэдзіне знаходзіцца {{нп4|пячатка Фларыды|пячатка Фларыды|ru|печать Флориды}}. || Чырвоны крыж на сцягу ўзыходзіць да баявога сцяга Канфедэратыўных Штатаў Амерыкі. Сцяг быў прыняты ў [[1900]] годзе. Змена ў 1985 годзе звязана з тым, што была змененая пячатка штата.<ref>[http://flagspot.net/flags/us-fl.html «Flags of the World»: Flag of Florida]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag of Utah.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Юты]]</small></center> || [[Юта]] || [[1913]] || У цэнтры цёмна-сіняга палотнішча размешчана {{нп4|пячатка штата|пячатка штата|en|Seal of Utah}}, акружаная залатым кальцом. || |- | [[Файл:Flag of American Samoa.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Амерыканскага Самоа]]</small></center> || [[Амерыканскае Самоа]] || [[1960]] || прамавугольнае палатно, падзеленае на тры трохвугольнікі. Падножжа белага роўнабаковага трохвугольніка супадае з правым бокам сцяга. Гіпатэнузы двух сініх прамавугольных трохвугольнікаў, апраўленыя чырвонай аблямоўкай, супадаюць з бакамі роўнабаковага трохвугольніка. У роўнабаковым трохвугольніку знаходзіцца выява белагаловага арлана (нацыянальнага сімвала ЗША, які прысутнічае на Вялікай пячатцы), які трымае лапамі фуэ (мухабойку), якая сімвалізуе мудрасць традыцыйных самаанскіх правадыроў, і уатогі (ваенную дубіну), якая сімвалізуе ўладу дзяржавы<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1354621/flag-of-American-Samoa{{ref-en}}</ref>. || Чырвоны, белы і сіні колеры з’яўляюцца традыцыйнымі для Самоа і ЗША колерамі. |- | [[Файл:Flag of the United States Virgin Islands.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Амерыканскіх Віргінскіх астравоў]]</small></center> || [[Амерыканскія Віргінскія астравы]] || [[1921]] || Сіняе палатно з вялікай зоркай у цэнтры, накладзенай на сілуэт калоны з шэрага каменя (мясцовая разнавіднасць вапняка). Вакол калоны гірлянда<ref>http://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/flags/flagtemplate_vq.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130615140245/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/flags/flagtemplate_vq.html |date=15 чэрвеня 2013 }}{{ref-ru}}</ref>. || Колеры сцяга сімвалізуюць розныя прыродныя асаблівасці Віргінскіх астравоў — жоўты (кветкі), зялёны (узгоркі), белы (аблокі) і блакітны (вада). Сцяг быў створаны мастаком Персівалем Спарксам па просьбе амерыканскага губернатара астравоў Ілая Кітэля. |- | [[Файл:Flag of Washington, D.C.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг акругі Калумбія]]</small></center> || [[Вашынгтон|Горад Вашынгтон]] || [[1938]] || Белае палатно з дзвюма чырвонымі гарызантальнымі лініямі. Над верхняй лініяй 3 чырвоныя зоркі<ref name="ReferenceA">* А. Знамиеровский, (2002) ''Флаги мира'', БММ. ISBN 5-88353-150-4</ref>. || У 1937 годзе камандаванне нацыянальнай гвардыі акругі прапанавала выкарыстоўваць часовы сцяг, фон якога выкананы ў сінім колеры, і ў цэнтры якога размешчана выява Капітолія. У 1938 годзе кангрэс ЗША склікаў камісію для стварэння афіцыйнага сцяга акругі. Камісія абвясціла грамадскі конкурс, пераможцам якога стаў графічны дызайнер Чарлз Дан, які прапанаваў свой варыянт яшчэ ў 1921 годзе<ref name="crwflags">{{cite web|url=http://www.crwflags.com/fotw/flags/us-dc.html|title=Government of the District of Columbia, untitled monograph, 1963, pp. 21-23|language=en|access-date=2011-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120717034630/http://www.crwflags.com/fotw/flags/us-dc.html|archive-date=17 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. |- | [[Файл:Flag of Guam.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Гуама]]</small></center> || [[Гуам]] || [[1948]] || Сіняе палатно з чырвонай аблямоўкай з усіх бакоў. У цэнтры сцяга знаходзіцца выява герба Гуама. На гербе намаляваны лодка проа ў бухце горада Хагатна, сталіцы Гуама, бераг з какосавай пальмай, рака і надпіс чырвонымі літарамі «GUAM». Удалечыні — мясцовая скала «Puntan Dos Amantes»<ref>http://www.crwflags.com/fotw/flags/gu.html{{ref-en}}</ref>. || Сцяг быў распрацаваны Хелен Л. Пол, жонкай ваенна-марскога афіцэра, які служыў на Гуаме. |- | [[Файл:Flag of the Northern Mariana Islands.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночных Марыянскіх астравоў]]</small></center> || [[Паўночныя Марыянскія астравы]] || [[1989]] || Сіняе палатно з вялікай зоркай у цэнтры, накладзенай на сілуэт калоны з шэрага каменя (мясцовая разнавіднасць вапняка). Вакол калоны гірлянда<ref name="ReferenceA"/>. || Сіні колер (асноўны) увасабляе Ціхі акіян, які абмывае астравы, «дорачы ім любоў і мір», зорка сімвалізуе Садружнасць. Калона з каменя — сімвал культуры нацыі. Вянок, сплецены з чатырох відаў экзатычных кветак (іланг-іланг, сеўр, анджа, тэйбва), з’яўляецца сімвалам туземнай культуры астравоў. |- | [[Файл:Flag_of_Puerto_Rico.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Пуэрта-Рыка]]</small></center> || [[Пуэрта-Рыка]] || [[1895]] || Пяць гарызантальных палос аднолькавай шырыні, тры з якіх чырвоныя, а дзве белыя. У левай частцы сцяга сіні трохвугольнік з белай зоркай<ref>[http://www.lexjuris.com/Reglamentos/estado/lex955282%20bandera.htm ''Reglamento sobre el Uso en Puerto Rico de la Bandera del Estado Libre Asociado de Puerto Rico'' {{ref-es}}].</ref>. || З 1 студзеня 1899 года і да 1952 года адзіным афіцыйным сцягам Пуэрта-Рыка быў сцяг Злучаных Штатаў. |} == Марскія сцягі == {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! width="8%"|Сцяг!!width="8%"|Штат!!width="7%"|Год прыняцця!!width="38%"|Кароткае апісанне!!width="39%"|Заўвагі |- | [[Файл:Naval Ensign of Massachusetts.svg|100px|border]]<br /><center><small>Марскі сцяг Масачусетса</small></center> || [[Садружнасць Масачусетс|Масачусетс]] || [[1971]] || У сярэдзіне белага палотнішча зялёны контур [[Хвоя|хвоі]]. || Прыняты ў [[1776]] годзе, аднак з тых часоў змяніўся: да 1971 года на сцягу таксама быў надпіс: ''An Appeal to Heaven'' (з {{lang-en|Заклік да нябёсаў}}).<ref>[http://flagspot.net/flags/us-ma-nv.html «Flags of the World»: Naval Ensign of Massachusetts]{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Naval Ensign of Maine.svg|100px|border]]<br /><center><small>Марскі сцяг Мэна</small></center> || [[Мэн (штат)|Мэн]] || [[1939]] || У сярэдзіне белага палотнішча зялёны контур [[Хвоя|хвоі]]. Яе перасякае малюнак сіняга [[якар]]а. Зверху надпіс сінімі літарамі: ''Dirigo'' (з {{lang-la|Накіроўваю}}), унізе: ''Maine'' (з {{lang-en|Мэн}}). || |} == Гістарычныя сцягі == {| class="wikitable sortable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#efefef" ! width="8%"|Сцяг!!width="8%"|Штат!!width="7%"|Гады!!width="38%"|Кароткае апісанне!!width="39%"|Заўвагі |- | [[Файл:Flag of Oklahoma (1911–1925).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Аклахомы]]</small></center> || [[Аклахома]] || [[1911]]—[[1925]] || Чырвонае палотнішча, пасярэдзіне якога — белая пяціканцовая зорка з сінім контурам і лікам «46». || |- | [[Файл:Flag of the Alabama Secession Convention (reproduction, obverse).svg|100px|border]]<br /><br />[[Файл:Flag of Alabama (1861, reverse).svg|100px|]]<br /><center><small>[[Сцяг Алабамы]]{{efn|У сцяга Алабамы 1861 года пярэдні і адваротны бакі адрозніваюцца. Зверху прыведзена пярэдні бок сцяга, знізу — адваротны.}}</small></center> || [[Алабама]] || [[1861]] || На адным баку ў сярэдзіне сіняга палотнішча намаляваная багіня волі з апушчаным мячом у правай руцэ і маленькім сінім сцягам з залатой зоркай і надпісам ''Alabama'' (з {{lang-en|Алабама}}) у левай. Над яе фігурай аркай размяшчаецца надпіс залатымі літарамі: ''Independent now and forever'' (з {{lang-en|Незалежная цяпер і назаўсёды}}). На адваротным баку намаляваны куст бавоўны і скручаны ў справа ад яго тэхаскі грымучнік. Ніжэй — залаты надпіс: ''Noli mi tangere'' (з {{lang-la|Не чапай мяне}}). || Дзейнічаў падчас [[Грамадзянская вайна ў ЗША|Войны Поўначы і Поўдня]] на працягу толькі аднаго месяца — з [[11 студзеня]] па [[10 лютага]] 1861 года.<ref>{{cite web|url=http://www.archives.state.al.us/emblems/st_flag.html|title=State Flag of Alabama|date=2006-04-27|work=Alabama Emblems, Symbols and Honors|publisher=Alabama Department of Archives & History|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224225459/http://www.archives.state.al.us/emblems/st_flag.html%20|archive-date=24 снежня 2018|url-status=dead}}{{ref-en}}</ref> |- | [[Файл:Flag_of_Vermont_(1804-1837).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Вермонта]]</small></center> || rowspan=2 | [[Вермонт]] || [[1804]]—[[1837]] || [[Сцяг ЗША]] з дванаццаццю зоркамі і палосамі і белым надпісам ''Vermont'' (з {{lang-en|Вермонт}}) на верхняй паласе. || |- | [[Файл:Flag_of_Vermont_(1837-1923).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Вермонта</small></center> || [[1837]]—[[1923]] || Сцяг ЗША, у якога зоркі ў крыжы заменены на адну вялікую белую зорку; унутры яе знаходзіцца [[герб Вермонта]].{{efn|Колькасць канцоў у зорцы не агаворвалася ў законе<ref>[http://flagspot.net/flags/us-vt.html «Flags of the World»: Flag of Vermont]{{ref-en}}</ref>.}} || |- |<br /><center><small>[[Сцяг Джорджыі]]</small></center> || rowspan=6 | [[Джорджыя]] || [[1879]]—[[1902]] || Шырокая сіняя паласа ўздоўж тронка і тры гарызантальныя паласы роўнай шырыні (дзве чырвоныя і адна белая). || |- |<br /><center><small>Сцяг Джорджыі{{efn|Не захавалася ні аднаго сцяга Джорджыі 1902—1906 гадоў і ні адной ілюстрацыі з ім. Прыведзеная ілюстрацыя з’яўляецца рэпрадукцыяй таго, як выглядаў сцяг, мяркуючы паводле апісанняў.}}</small></center> || [[1902]]—[[1906]] || На папярэднюю версію сцяга дададзены [[герб Джорджыі]]. || |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (1906–1920).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[1906]]—[[1920]] || Ад папярэдняй версіі адрозніваецца тым, што герб штата на сцягу змешчаны на белы [[Барока|барочны шчыт]], пад якім знаходзіцца чырвоная стужка з надпісам залатымі літарамі: ''Georgia'' (з {{lang-en|Джорджыя}}). || |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (1920-1956).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[1920]]—[[1956]] || Герб Джорджыі заменены на пячатку штата. || |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (1956-2001).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[1956]]—[[2001]] || Гарызантальныя паласы заменены на чырвонае поле, на якім размешчаны сіні андрэеўскі крыж з белай аблямоўкай. На крыжы размяшчаецца 13 белых пяціканцовых зорак.|| Сіні андрэеўскі крыж з зоркамі на чырвоным полі ў гады Грамадзянскай вайны ў ЗША быў баявым сцягам [[канфедэратыўныя Штаты Амерыкі|канфедэратаў]].{{efn|Гл. [[:Файл:Battle flag of the US Confederacy.svg|малюнак баявога сцяга канфедэратаў]].}} |- | [[Файл:Flag of the State of Georgia (2001-2003).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Джорджыі</small></center> || [[2001]]—[[2003]] || На сіняе палотнішча змешчана намаляваная залатым і сінім пячатка Джорджыі, акружаная трынаццаццю белымі пяціканцовымі зоркамі. Пад ёй знаходзіцца шырокая залатая стужка, дзе пад надпісам сінімі вялікімі літарамі ''Georgia’s History'' (з {{lang-en|Гісторыя Джорджыі}}) намаляваныя пяць сцягоў: сцяг ЗША з трынаццаццю зоркамі, размешчанымі па кругу (Betsy Ross); неафіцыйны сцяг Джорджыі, які выкарыстоўваўся да 1879 года (залаты герб штата на сінім полі); сцяг 1920—1956 гадоў; сцяг 1956—2001 гадоў; сучасны сцяг ЗША з пяццюдзесяццю зоркамі. Крыху ніжэй стужкі залатымі вялікімі літарамі напісана: ''[[In God We Trust]]'' (з {{lang-en|На Бога мы спадзяёмся}} — нацыянальны дэвіз ЗША). || |- | [[Файл:Louisiana Feb 11 1861.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Луізіяны]]</small></center> || [[Луізіяна]] || [[1861]]—[[1912]] || Трынаццаць гарызантальных палос. Паслядоўнасць колераў: сіняя, белая, чырвоная, белая. У крыжы чырвонага колеру — жоўтая пяціканцовая зорка. || Заснаваны на сцягу ЗША з выкарыстаннем колераў [[Сцяг Францыі|французскага]] і [[Сцяг Іспаніі|іспанскага]] сцягоў.<ref name="la"/> |- | [[Файл:Flag of Massachusetts (1908-1971).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Масачусетса]] (адваротны бок){{efn|Пярэдні бок сцяга з тых часоў не змяніўся.}}</small></center> || [[Садружнасць Масачусетс|Масачусетс]] || [[1908]]—[[1971]] || Белае палотнішча, у цэнтры якога знаходзіцца цёмна-блакітны шчыт з выявай хвоі. || |- | [[Файл:Flag of Mississippi (1861-1894).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Місісіпі]]</small></center> || [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]] || [[1861]]—[[1865]] || Белае палотнішча, у цэнтры якога намалявана [[Магнолія|дрэва магноліі]]. У крыжы — сіні квадрат з белай пяціканцовай зоркай, уздоўж правага краю — шырокая чырвоная паласа. || Дзейнічаў падчас Войны Поўначы і Поўдня. |- | [[Файл:1901 Maine Flag.svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Мэна]]</small></center> || [[Мэн (штат)|Мэн]] || [[1901]]—[[1909]] || Палотнішча вохрыста колеру. Пасярэдзіне — схематычны зялёны контур [[хвоя|хвоі]], злева ўверсе ад яе — сіняя пяціканцовая зорка. || Зялёная хвоя з’яўляецца сімвалам [[Новая Англія|Новай Англіі]].<ref>[http://flagspot.net/flags/us-neng.html «Flags of the World»: Flags of New England]{{ref-en}}</ref><ref>{{cite web |author = David B. Martucci |datepublished = 1997 |url = http://www.midcoast.com/~martucci/flags/NEFlag.html |title = The New England Flag |access-date = 2009-03-13 |lang = en |archive-url = https://web.archive.org/web/20070401075528/http://www.midcoast.com/~martucci/flags/NEFlag.html |archive-date = 1 красавіка 2007 |url-status = dead }}</ref> |- | [[Файл:Flag of South Dakota (1963–1992).svg|100px|border]]<br /><center><small>Сцяг Паўднёвай Дакоты</small></center> || [[Паўднёвая Дакота]] || [[1963]]—[[1992]] || Ад папярэдняга варыянта адрозніваецца тым, што жоўты круг у сярэдзіне сонца заменены на пячатку Паўднёвай Дакоты. || |- | [[Файл:Flag of South Carolina (January 1861).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўднёвай Караліны]]</small></center> || [[Паўднёвая Караліна]] || [[1861]] || На сінім палатне ў сярэдзіне намаляваны белы авал, усярэдзіне яго — пальма. У крыжы белы малады паўмесяц. || Быў афіцыйным сцягам на працягу ўсяго двух дзён, [[26 студзеня|26]] — [[28 студзеня]] 1861 года.<ref name="sc"/> Быў прыняты пасля аддзялення Паўднёвай Караліны ад ЗША. |- | [[Файл:Flag_of_North_Carolina_(1861).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Паўночнай Караліны]]</small></center> || [[Паўночная Караліна]] || [[1861]]—[[1885]] || Адна шырокая чырвоная паласа ўздоўж тронка і дзве гарызантальныя паласы роўнай шырыні блакітнага і белага колераў. На чырвонай паласе — белая пяціканцовая зорка. Вышэй за яе надпіс белымі літарамі ''May 20th 1775'' (з {{lang-en|[[20 мая]] [[1775]]}}), ніжэй — ''May 20th, 1861'' (з {{lang-en|20 мая 1861}}) || Быў прыняты пасля аддзялення Паўночнай Караліны ад ЗША. |- | [[Файл:Flag of Florida (1868–1900).svg|100px|border]]<br /><center><small>[[Сцяг Фларыды]]</small></center> || [[Фларыда (штат)|Фларыда]] || [[1868]]—[[1900]] || Вялікая пячатка штата ў сярэдзіне белага сцяга. || |} == Гл. таксама == * [[Сцяг ЗША]] == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.nava.org/index.php Афіцыйны сайт]{{ref-en}} [[Амерыканская вексілалагічная асацыяцыя|Амерыканскай вексілалагічнай асацыяцыі]] (NAVA) {{вонкавыя спасылкі}} {{Сцягі ЗША}} {{Адміністрацыйныя адзінкі ЗША}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Сцягі ЗША|*]] [[Катэгорыя:Спісы:ЗША]] himeirrpfhwi7liilzfva0c5qig3vxi 0 228600 5181485 5147826 2026-08-15T14:11:36Z Kontributor 2K 134356 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Dorffmaister Andrew I of Hungary restore the Christianity 1793.jpg]] → [[File:Dorffmaister Andrew I of Hungary restores the Christianity 1793.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) 5181485 wikitext text/x-wiki {{цёзкі|Андраш}} {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Андраш I | арыгінал імя = I. András | выява = Nte-kir-1andras.jpg | шырыня = | апісанне выявы = Бюст Андраша I у Нацыянальным Мемарыяльным парку ў&nbsp;[[Опустасер]]ы. | пасада = [[кароль Венгрыі]] | парадак = 4 | перыядпачатак = 1046 | перыядканец = 1060 | папярэднік = [[Пётр Арсеола]] | пераемнік = [[Бела I]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | род = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = }} '''А́ндраш I Бе́лы''', або '''Като́лік''' ({{lang-hu|I. András Fehér, I. Endre}}; каля 1015 — снежань 1060, [[Зірц]]) — кароль [[Каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] з дынастыі [[Арпады|Арпадаў]]. Правёў пятнаццаць гадоў у выгнанні і ўзышоў на прастол падчас буйнога паўстання венграў-язычнікаў. Умацаваў пазіцыі хрысціянства ў [[каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] і паспяхова абараніў яе незалежнасць ад [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Спрабаваў забяспечыць перадачу прастола свайму сыну [[Шоламан]]у, у выніку чаго ўступіў у канфлікт з братам [[Бела I|Белам]]. У 1060 годзе [[Бела I|Бела]] зрынуў Андраша. Падчас вырашальнай бітвы Андраш атрымаў цяжкія раны і памёр да каранацыі свайго брата. == Раннія гады == === Дзяцінства (<!-- --><nowiki>каля 1015 — 1031</nowiki>) === Сярэдневяковыя крыніцы даюць супярэчлівыя звесткі пра бацькоў Андраша і яго двух братоў, [[Левентэ]] і [[Бела I|Белы]]{{sfn|Györffy|2000|p=378}}. Да прыкладу, «Хроніка Заграба» і «Жыццяпіс Святога Герарда»{{sfn|Györffy|2000|p=378}} гавораць, што іх бацькам быў [[Вазул]] (Васіль), унук [[Такшань|Такшаня]], вялікага князя венгерскага{{sfn|Kristó|Makk|1996|pp = 68, Appendices 1—2}}. Паводле іншых хронік, тры князі былі сынамі брата Вазула, [[Ласла Лысы|Ласла Лысага]]{{sfn|Györffy|2000|p=378}}. Сучасныя гісторыкі адпрэчваюць апошнюю версію і згаджаюцца з тым, што Андраш і яго браты былі сынамі [[Вазул]]а{{sfn|Györffy|2000|p=378}}{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=68}}{{sfn|Engel|2001|p=29}}{{sfn|Steinhübel|2011|p=23}}. ''Illuminated Chronicle'' і іншыя сярэдневяковыя крыніцы пішуць пра адносіны Вазула з «нейкай дзяўчынай» з роду Татань, якая нарадзіла яму сыноў, хоць шлюб аформлены не быў<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle:'' (ch. 60.87), p. 113.</ref>{{sfn|Kristó|Makk|1996|pp=77, Appendix 2}}. Паводле слоў гісторыка Дзьюлы Крыста, Андраш быў другім сярод трох сыноў Вазула. Ён піша, што Андраш нарадзіўся каля 1015 года{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=68}}. === У выгнанні (1031—1046) === [[Файл:Imrich stepan.jpg|міні|250px|Асляпленне [[Вазул]]а пасля смерці [[Святы Эмерык|Эмерыка]], адзінага сына караля [[Іштван I Святы|Іштвана I]]]] Паводле сярэдневяковых хронік, [[Вазул]] быў аслеплены ў часы валадарання свайго стрыечнага брата, караля [[Іштван I Святы|Іштвана I]] — першага хрысціянскага кіраўніка [[каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] — пасля смерці ў [[1031]] годзе яго адзінага сына [[Святы Эмерык|Эмерыка]]{{sfn|Györffy|2000|p=377}}{{sfn|Engel|2001|pp=28-29}}. ''Annales Altahenses'' піша, што кароль загадаў знявечыць [[Вазул]]а як галоўнага прэтэндэнта на прастол, каб забяспечыць мірны пераход у спадчыну ўлады да свайго пляменніка [[Пётр Арсеола|Пятра Арсеола]]{{sfn|Györffy|2000|pp=377-378}}{{sfn|Engel|2001|p=29}}. Тая ж крыніца дадае, што пасля гэтага [[Іштван I Святы|Іштван I]] выгнаў траіх сыноў [[Вазул]]а з краіны{{sfn|Györffy|2000|p=378}}. Паводле іншых звестак, кароль хацеў выратаваць жыцці маладых князёў ад сваіх ворагаў пры каралеўскім двары і таму арганізаваў іх хуткі ад’езд з [[каралеўства Венгрыя|Венгрыі]]<ref>''Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians'' (ch. 2.44), p. 107.</ref>{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=68}}. {{Quote|'' Яго ўласны сын памёр пры жыцці бацькі, і, не маючы іншых сыноў, [[Іштван I Святы|Іштван]] наблізіў і прызначыў сваім спадчыннікам пляменніка ''[[Пётр Арсеола|Пятра Арсеола]]''. Яго сваяк [Вазул] не пагадзіўся з гэтым; быўшы аслепленым па загадзе [[Іштван I Святы|Іштвана]], ён, хоць і быў больш годны прастола, адправіў сваіх юных сыноў у выгнанне.'' | - ''Annales Altahenses''{{sfn|Kristó|1999|p=240}}}}. Выгнаныя з [[каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] Андраш і яго браты пасяліліся пры двары герцага [[Ольдржых|Ольдржыха Багемскага]] {{sfn|Steinhübel|2011|p=23}}. Тут яны сустрэлі караля [[Мешка II|Мешку II]]{{sfn|Steinhübel|2011|p=23}}, якога таксама прынялі ў [[Багемія|Багеміі]] пасля выгнання з [[Польшча|Польшчы]]{{sfn|Manteuffel|1982|p=81}}. У [[1032]] годзе польскі манарх вярнуў сабе карону пры дапамозе чэшскай войска{{sfn|Manteuffel|1982|p=82}}. Андраш, [[Бела I|Бела]] і [[Левентэ]], «якія жылі ў беднаце»<ref name="Chronicon_110">''The Hungarian Illuminated Chronicle:'' (ch. 53.78), p. 110.</ref>, у [[Багемія|Багеміі]], адправіліся ўслед за [[Мешка II|Мешкам II]] у [[Польшча|Польшчу]], дзе іх прынялі іх «з ласкай і з гонарам»{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=68}}{{sfn|Steinhübel|2011|p=23}}. Пасля малодшы з братоў, [[Бела I|Бела]], ажаніўся з Рыксай, дачкой [[Мешка II|Мешкі II]], Андраш і Левентэ вырашылі пакінуць [[Польшча|Польшчу]], паколькі яны «адчувалі, што яны будуць жыць у [[Польшча|Польшчы]] ў цені свайго брата»<ref>''Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians'' (ch. 52.), p. 121.</ref> {{sfn|Kristó|Makk|1996|p=69}}. Венгерскія хронікі захавалі гісторыю, поўную казачных і анахранічных дэталяў наступных тулянняў двух братоў{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=69}}. Так, яны распавядаюць, што Андраш і [[Левентэ]] былі захоплены ў палон [[полаўцы|полаўцамі]] (куманамі) {{sfn|Kristó|Makk|1996|p=69}}, але апошнія перасяліліся ў Еўропу толькі ў 1050-я гады. Сутыкнуўшыся з вялікімі цяжкасцямі, Андраш і [[Левентэ]] ў канцы 1030-х гадоў знайшлі прытулак пры двары [[Яраслаў Уладзіміравіч Мудры|Яраслава Мудрага]], [[Старажытнаруская дзяржава|вялікага князя кіеўскага]]. Вялікі князь выдаў за Андраша сваю дачку [[Анастасія Яраслаўна|Анастасію]]{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=69}}. Крыста піша, што Андраш, які да таго часу заставаўся язычнікам, з нагоды вяселля быў хрышчоны{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=70}}. {{Quote|''Атрымаўшы дазвол ад'' [польскага манарха, Андраш і [[Левентэ]]] ''пакінулі свайго брата'' [[Бела I|Белу]] '' і адбылі да [[Валынскае княства|караля Ладамерыі]], які не прыняў іх. Паколькі ў іх не было, дзе схіліць галаву, яны пайшлі адтуль да ''[полаўцаў]''. Тыя палічылі іх разведчыкамі, якія прыйшлі выглядзець іх зямлю, і калі б палонны венгр не пазнаў іх, [[полаўцы]], вядома, расправіліся б з братамі, але замест гэтага яны трымалі іх у палоне на працягу некаторага часу. Затым яны адправіліся адтуль у [[Старажытнаруская дзяржава|Русь]].'' | - ''Illuminated Chronicle''<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle'' (ch. 55.80), p. 111.</ref>}}. === Вяртанне ў Венгрыю (1046) === [[Файл:Szent gellért 2.jpg|thumb|left|250px|Язычнікі забіваюць святароў і [[Герард Венгерскі|Герарда Венгерскага]] падчас {{нп3|язычніцкага паўстання Ваты|язычніцкага паўстання Ваты|en|Vata pagan uprising}}]] Да гэтага ж часу кароль [[Пётр Арсеола]], які змяніў [[Іштван I Святы|Іштвана I]] на прастоле ў [[1038]] годзе, адштурхнуў ад сябе многіх прадстаўнікоў знаці і духавенства, асабліва калі ў [[1045]] годзе ён урачыста прызнаў сюзерэнітэт [[Свяшчэнная Рымская імперыя|імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі]] [[Генрых III Чорны|Генрыха III]]{{sfn|Engel|2001|p=29}}{{sfn|Kontler|1999|p=59}}. У адпаведнасці з ''Illuminated Chronicle'', незадаволеныя вяльможы, «бачачы пакуты свайго народа»<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle'' (ch. 55.81), p. 111.</ref>, сабраліся ў [[Чанад]]зе {{sfn|Kristó|Makk|1996|p=71}} і вырашылі паслаць ганцоў да Андраша і [[Левентэ]] ў [[Кіеў]], каб пераканаць іх вярнуцца ў [[каралеўства Венгрыя|Венгрыю]]{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=70}}. Асцерагаючыся, што гэта пастка<ref name="Chronicon_111">''The Hungarian Illuminated Chronicle'' (ch. 56.82), p. 111.</ref>, браты пагадзіліся вярнуцца на радзіму, толькі калі адпраўлены імі ганец пацвердзіў, што венгры гатовыя да паўстання супраць караля{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=70}}. [[Файл:Szekely B I Andras koronazas.jpg|міні|250px|[[Берталан Секей]]. Каранацыя Андраша I]] Да таго часу, калі браты вырашылі вярнуцца, у [[каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] ўспыхнула {{нп3|язычніцкае паўстанне Ваты|язычніцкае паўстанне Ваты|en|Vata pagan uprising}}{{sfn|Engel|2001|p=59}}. Андраш і [[Левентэ]] сустрэліся з мяцежнікамі ў [[Абаўйвар]]ы{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=70}}. Хронікі распавядаюць, што язычнікі заклікалі князёў «дазволіць усяму народу жыць па язычніцкіх абрадах, забіць біскупаў і духавенства, знішчыць цэрквы, скінуць з сябе хрысціянскую веру і ўшаноўваць ідалаў»<ref name="Chronicon_111"/>{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=70}}. Браты пагадзіліся выканаць гэтыя патрабаванні ў выпадку поспеху паўстання, паколькі ў адваротным выпадку "яны не сталі б змагацца за іх супраць караля [[Пётр Арсеола|Пятра]]<ref name="Chronicon_111"/>{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=70}}. У ''Annales Altahenses'' гаворыцца, што Андраш «жорстка лютаваў супраць паствы Святой Царквы»{{sfn|Berend|Laszlovszky|Szakács|2007|p=339}}{{sfn|Kristó|1999|p=256}}. Тым не менш, [[біскуп]] [[Герард Венгерскі]] і чацвёра іншых [[прэлат]]аў былі гатовыя далучыцца да яго, але язычнікі захапілі і забілі траіх з іх (уключаючы [[Герард Венгерскі|Герарда]]) у [[Буда (Будапешт)|Будзе]]{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=71}}{{sfn|Engel|2001|pp=29-30}}. Кароль [[Пётр Арсеола|Пётр]] вырашыў бегчы з [[каралеўства Венгрыя|Венгрыі]] ў [[Аўстрыя|Аўстрыю]]{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=71}}. Аднак пасланцы Андраша зманам вымусілі яго вярнуцца, не дасягнуўшы межы, паланілі яго і асляпілі{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=71}}{{sfn|Bartl|Čičaj|Kohútova|Letz|2002|p=26}}. == Кароль Венгрыі == === Каранацыя (1046) === [[Файл:Coronation Andrew I of Hungary - smaller.jpg|міні|Каранацыя Андраша I. ''Illuminated Chronicle'']] Большасць венгерскай знаці і духавенства выступалі супраць аднаўлення язычніцтва{{sfn|Kontler|1999|p=59}}{{sfn|Engel|2001|p=30}}. Таму яны аддалі перавагу набожнаму хрысціяніну Андрашу, а не яго брату-язычніку [[Левентэ]]{{sfn|Kontler|1999|p=59}}, хоць (паводле звестак Крыста і Штайнхюбеля) менавіта апошні быў старэйшым з трох сыноў [[Вазул]]а{{sfn|Kristó|Makk|1996|pp=68, Appendix 2}}{{sfn|Steinhübel|2011|p=25}}. Венгерскія летапісы пішуць, што [[Левентэ]], які памёр неўзабаве пасля поспеху паўстання, не пярэчыў супраць узыходжання брата на прастол{{sfn|Steinhübel|2011|p=25}}{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=71}}. [[Файл:Dorffmaister Andrew I of Hungary restores the Christianity 1793.jpg|thumb|left|250px|Іштван Дорфмайстэр. Андраш I аднаўляе хрысціянства. Музей [[Шопран]]а]] У выніку трое біскупаў, якія засталіся ў жывых пасля паўстання, каранавалі Андраша ў [[Секешфехервар]]ы ўвосень [[1046]] года{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=71}} ці ў [[1047]] годзе. Андраш I неўзабаве пасля гэтага разарваў сувязі са сваімі прыхільнікамі-язычнікамі, аднавіў хрысціянства і абвясціў язычніцкія абрады па-за законам{{sfn|Berend|Laszlovszky|Szakács|2007|p=339}}{{sfn|Engel|2001|p=30}}. Паводле Коштальніка, мянушкі Андраша I — ''Белы'' і ''Каталік'' — звязаны менавіта з гэтымі падзеямі{{sfn|Kosztolnyik|1981|p=74}}. {{Quote|''Пасля таго, як былі пераможаны ўсе ворагі, герцаг Андраш атрымаў каралеўскую карону ў [[Секешфехервар]]ы. Не больш трох біскупаў, уцекачоў ад вялікай разні хрысціян, правялі цырымонію каранацыі ў лета гасподне [[1047]]-е. Ён абвясціў перад усім сваім народам, што пад страхам смерці яны павінны адкінуць тыя язычніцкія абрады, якія раней былі дазволены ім, і што яны павінны вярнуцца да сапраўднай веры Хрыстовай і жыць ва ўсім у адпаведнасці з законам, які ім даў кароль [[Іштван I Святы|Іштван I]]. ''| - ''Illuminated Chronicle''<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle'' (ch. 60.86), p. 113.</ref>}} === Войны са Свяшчэннай Рымскай імперыяй (1046—1053) === [[Герман Райхенау]] распавядае, што Андраш «адправіў пасланцаў са сціплымі дарамі» да [[Генрых III Чорны|імператара Генрыха III]], прапанаваўшы яму «штогадовую даніну і верную службу»<ref>''Herman of Reichenau, Chronicle'' (year 1047), p. 82.</ref>, калі імператар прызнае яго каралём венграў{{sfn|Kristó|Makk|1996|pp=72-73}}. Андраш I таксама ўгаварыў у [[1048]] годзе свайго брата [[Бела I|Белу]] вярнуцца з [[Польшча|Польшчы]] ў [[каралеўства Венгрыя|Венгрыю]]{{sfn|Steinhübel|2011|p=26}}, а таксама перадаў яму ў кіраванне{{sfn|Steinhübel|2011|p=26}}{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=72}} у якасці герцага траціну каралеўства{{sfn|Engel|2001|p=30}}. Ва ўладанні [[Бела I|Белы]] ўвайшлі дзве вобласці вакол [[Нітра|Нітры]] і Біхарыі{{sfn|Steinhübel|2011|p=26}}{{sfn|Engel|2001|p=30}}. Першыя сутыкненні на мяжы паміж [[каралеўства Венгрыя|Венгрыяй]] і [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] адбыліся ў [[1050]] годзе{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=73}}. У жніўні [[1051]] года імператар [[Генрых III Чорны|Генрых III]] уварваўся на тэрыторыю [[каралеўства Венгрыя|Венгрыі]]{{sfn|Bartl|Čičaj|Kohútova|Letz|2002|p=26}}, але Андраш і [[Бела I|Бела]] паспяхова ўжылі тактыку «выпаленай зямлі» і прымусілі імперскія войскі адступіць{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=73}}{{sfn|Engel|2001|p=30}}. [[Файл:Buvarkund.jpeg|міні|250px|Гібель імперскіх караблёў ля [[Прэсбург]]а. ''Illuminated Chronicle'']] Андраш ініцыяваў новыя мірныя перамовы з імператарам і абяцаў плаціць штогадовую даніну, але яго прапановы былі адхілены{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=73}}. Наступным летам імператар вярнуўся ў [[каралеўства Венгрыя|Венгрыю]] і аблажыў [[Прэсбург]]{{sfn|Bartl|Čičaj|Kohútova|Letz|2002|p=26}}. Жотмунд, «самы майстэрскі плывец»<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle:'' (ch. 61.89), p. 114.</ref>, патапіў імперскія аблогавыя караблі{{sfn|Bartl|Čičaj|Kohútova|Letz|2002|p=26}}{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=73}}. Пасля таго, як Папа [[Леў IX]] вымусіў бакі перайсці да мірных перамоў, [[Генрых III Чорны|Генрых III]] зняў аблогу і пакінуў [[каралеўства Венгрыя|Венгрыю]]{{sfn|Bartl|Čičaj|Kohútova|Letz|2002|p=26}}{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=73}}. Андраш I неўзабаве адмовіўся выконваць свае абяцанні, зробленыя пад прымусам{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=73}}, і нават уступіў у саюз з [[Конрад I, герцаг Баварыі|Конрадам Баварскім]], вядомым праціўнікам імператара{{sfn|Robinson|1999|p=22}}. {{Quote|'' Паколькі Андраш, кароль венграў, усё менш і менш быў схільны адпраўляць паслоў і даваць абяцанні, якія тычыліся мірнага дагавора, '' [імператар] '' аблажыў крэпасць [[Прэсбург]] з выкарыстаннем розных аблогавых машын. Бог, аднак, дапамагаў абложаным, і імператар ніяк не мог захапіць яго. Тым часам Яго Святасць Папа [[Леў IX|Леў]] умяшаўся і па просьбе Андраша спрыяў заключэнню міру, заклікаўшы імператара зняць аблогу. Імператар ва ўсіх сваіх учынках прытрымліваўся дагавора, у той час як Андраш, насупраць, меней прыслухваўся да яго парады, ён быў злым і здзекаваўся са Святога Прастола. '' | - ''Герман Рэйхенау: ''Chronicle''<ref>''Herman of Reichenau, Chronicle'' (year 1052), pp. 92-93.</ref>}}. === Дынастычны крызіс і смерць (1053—1060) === [[Файл:Tihanycivertanlegi1.jpg|міні|250px|Бенедыкцінскае [[абацтва Ціхань]], заснаванае Андрашам I у [[1055]] годзе]] У [[1053]] годзе каралева [[Анастасія Яраслаўна|Анастасія]] нарадзіла Андрашу сына, названага [[Шоламан]]ам{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}. Андраш I паспрабаваў забяспечыць спадчынныя правы сына на прастол, хоць дзеля гэтага прыйшлося б уступіць у канфлікт з братам [[Бела I|Белам]], які меў больш правоў на трон у адпаведнасці з традыцыйным прынцыпам старшынства{{sfn|Engel|2001|pp=30-31}}. Аднак адносіны братоў не пагоршыліся адразу пасля нараджэння [[Шоламан]]а{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=80}}. Так, запіс пра заснаванне Андрашам I бенедыкцінскага [[абацтва Ціхань]] у [[1055]] годзе называе герцага [[Бела I|Белу]] сярод удзельнікам цырымоніі закладкі падмурка{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=80}}. Андраш I таксама заснаваў лаўру для праваслаўных пустэльнікаў у Ціхані і праваслаўны манастыр каля [[Вішэград]]а{{sfn|Engel|2001|p=39}}. [[Файл:Andrew I of Hungary on his death bed (crop).jpg|thumb|left|250px|Спаралізаваны Андраш прымушае свайго брата [[Бела I|Белу]] выбіраць паміж каронай і мячом. Мініяцюра з ''Illuminated Chronicle'']] Неўзабаве Андраш I перанёс [[інсульт]], які паралізаваў яго{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}. У спробе ўмацаваць прэтэнзіі свайго сына на прастол, ён увосень [[1057]] года прызнаў яго спадчыннікам і планаваў каранаваць [[Шоламан]]а{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}. Акрамя таго, Андраш у верасні [[1058]] года арганізаваў заручыны сына з [[Юдыт Нямецкая|Юдыт]] — дачкой [[Генрых III Чорны|імператара-нябожчыка Генрыха III]] і сястрой новага нямецкага манарха, [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]]{{sfn|Robinson|1999|p=23}}. Пасля гэтага, у адпаведнасці са звесткамі большасці венгерскіх хронік, кароль запрасіў [[Бела I|Белу]] на сустрэчу{{sfn|Kontler|1999|p=60}} і прапанаваў выбраць паміж каронай і мячом, якія былі сімваламі каралеўства і герцагства адпаведна{{sfn|Engel|2001|p=31}}. [[Бела I|Бела]] быў загадзя паінфармаваны, што калі ён абярэ карону, то будзе забіты целаахоўнікамі Андраша, і таму выбраў меч{{sfn|Engel|2001|p=31}}. [[Файл:Andrew I of Hungary tomb.jpg|thumb|left|250px|alt=Andrew’s tomb|Магіла Андраша I у царкве [[абацтва Ціхань]]]] Аднак [[Бела I|Бела]] насамрэч не збіраўся адмаўляцца ад сваіх прэтэнзій на прастол і бег у [[Польшча|Польшчу]], разлічваючы на дапамогу герцага [[Баляслаў II Смелы|Баляслава II]]{{sfn|Engel|2001|p=31}}{{sfn|Manteuffel|1982|p=92}}. Пры яго падтрымцы [[Бела I|Бела]] вярнуўся ў [[каралеўства Венгрыя|Венгрыю]] на чале польскіх войскаў{{sfn|Robinson|1999|p=35}}. З іншага боку, імператрыца-ўдава [[Агнэса дэ Пуацье|Агнэса]], якая кіравала [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыяй]] ад імя свайго непаўналетняга сына [[Генрых IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Генрыха IV]], адправіла баварскія, чэшскія і саксонскія войскі ў дапамогу Андрашу{{sfn|Robinson|1999|p=35}}. Вырашальная бітва разгарнулася на раўніне на ўсход ад ракі Ціса{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}. Андраш I быў паранены і прайграў бітву{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}{{sfn|Engel|2001|p=31}}. Ён паспрабаваў бегчы ў [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэнную Рымскую імперыю]], але салдаты яго брата нагналі яго атрад каля [[Мошанмадзьяравар]]а{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}. Паводле ''Annals of Niederaltaich'', яго шацёр быў затаптаны коньмі на полі бою{{sfn|Kosztolnyik|1981|p=77}}, а смяротна паранены Андраш I быў перавезены прыхільнікамі [[Бела I|Белы]] ў [[Зірц]]{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}, дзе «ён лячыўся з пагардай»<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle:'' (ch. 66.93), p. 116.</ref>{{sfn|Kosztolnyik|1981|p=77}}. Андраш I памёр у каралеўскім маёнтку ў [[Зірц]]ы раней, чым яго брат [[6 снежня]] [[1060]] года быў каранаваны{{sfn|Kristó|Makk|1996|pp=75, 81}}. Андраш I быў пахаваны ў склепе царквы [[абацтва Ціхань]]{{sfn|Berend|Laszlovszky|Szakács|2007|p=348}}. Пахаванне было выяўлена ў [[1891]] годзе. Гэта адзінае захаванае каралеўскае пахаванне датурэцкага перыяду ў [[Венгрыя|Венгрыі]]. == Сям’я == [[Файл:Solomon of Hungary David.jpg|міні|250px|Сыны Андраша I ад каралевы [[Анастасія Яраслаўна|Анастасіі]] — [[Шоламан]] і Давід]] Жонка Андраша I, [[Анастасія Яраслаўна|Анастасія]], была дачкой вялікага князя кіеўскага [[Яраслаў Уладзіміравіч Мудры|Яраслава Мудрага]] і яго жонкі, [[Інгегерд]]ы, дачкі караля [[Олаф (кароль Швецыі)|Олафа Шведскага]]{{sfn|Wertner|1892|p=117}}. Андраш ажаніўся з [[Анастасія Яраслаўна|Анастасіяй]] прыкладна ў [[1038]] годзе{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=69}}. Іх першае дзіця, [[Адэлаіда (княгіня чэшская)|Адэлаіда]], нарадзілася каля [[1040]] года{{sfn|Kristó|Makk|1996|pp=69-70}}. Яна стала жонкай [[Ураціслаў II|Ураціслава II]] — герцага, а з [[1085]] года караля [[Чэхія|Чэхіі]]{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=Appendix 2}}{{sfn|Wertner|1892|p=123}}. Першы сын Андраша, [[Шоламан]], нарадзіўся ў [[1053]] годзе, а другі — Давід — праз некалькі гадоў{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=Appendix 2}}. З прычыны таго, што ні [[Шоламан]], ні Давід не пакінулі спадчыннікаў, па мужчынскай лініі род Андраша вымер да канца XI стагоддзя{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=75}}. {{Quote| '' Кароль Шоламан і Давід, яго брат, не мелі дзяцей, і семя караля Андраша загінула разам з імі. Мы лічым, што гэта было воляй Бога, бо падчас свайго першага вяртання з Левентэ, яго братам, у [[каралеўства Венгрыя|Венгрыю]], Андраш з мэтай атрымання кароны дазволіў язычнікам забіць Святога [[Герард Венгерскі|Герарда]] і многіх хрысціян. '' |''Illuminated Chronicle''<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle'' (ch. 71.100), p. 118.</ref>}}. Сярэдневяковыя хронікі пішуць, што ў Андраша быў яшчэ адзін сын, [[Дзьёрдзь, сын Андраша I|Дзьёрдзь]], які быў народжаны ад наложніцы з сяла Пілісмарат<ref>''The Hungarian Illuminated Chronicle:'' (ch. 61.88), p. 113.</ref>{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=86}}. Паводле іншай версіі, яго маці магла быць нейкая кіяўлянка, з якой Андраш меў сувязь да вяселля з [[Анастасія Яраслаўна|Анастасіяй]]{{sfn|Kristó|Makk|1996|p=86}}. З імем [[Дзьёрдзь, сын Андраша I|Дзьёрдзя]] таксама звязана не цалкам даказаная тэорыя, што ў [[1055]] годзе ён з’ехаў у [[Шатландыя|Шатландыю]] і стаў заснавальнікам клана [[клан Драманд|Драманд]]{{sfn|Wertner|1892|p=136}}. пагарда {{familytree/start |summary=Andrew I's family}} {{familytree |border=1| | | |TAK|v|~|AN1| TAK=[[Такшань]]|AN1=палавецкая князёўна*}} {{familytree | |,|-|-|-|-|^|-|-|-|.|}} {{familytree |border=1|GEZ| | | | | | |MIC|v|~|AN2| GEZ=[[Геза]]|MIC=Міхаіл|AN2=балгарская князёўна**}} {{familytree | |!| | | | | | | | | |,|^|-|-|-|.|}} {{familytree |border=1|STE| | |AN3|~|v|VAZ| | |LAS| STE=[[Іштван I Святы]]|AN3=жанчына з<br />роду Татань|VAZ=[[Вазул]]|LAS=[[Ласла Лысы]]|PRE=Праміслава***}} {{familytree | | | | | | |,|-|-|^|-|-|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{familytree |border=1|AN4|~|v|AND|v|~|ANA| |LEV| |BEL| AN4 = наложніца|AND=Андраш I|ANA=[[Анастасія Яраслаўна]]|LEV=[[Левентэ]]|BEL=[[Бела I]] |boxstyle_AND = background-color: #d0e5f5}} {{familytree | | | | |!| | | |!| | | | | | | | | | |!| | | }} {{familytree |border=1| | | | |!| | | |!| | | | | | | | | |KOH | KOH=каралі Венгрыі<br />(з [[1074]])}} {{familytree | | | | |!| | | |)|-|-|-|-|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|.| }} {{familytree |border=1| | | |GEO| |ADE|~|VRA| |SAL|~|JUD| |DAV| GEO=[[Дзьёрдзь, сын Андраша I|Дзьёрдзь]]|ADE=[[Адэлаіда (княгіня чэшская)|Адэлаіда]] |VRA=[[Ураціслаў II]]|SAL=[[Шоламан]] |JUD=[[Юдыт Нямецкая]] |DAV=Давід}} {{familytree/end}} ''*Хазарская, печанежская ці булгарская князёўна.''<br />''**Дзьерфі піша, што яна, магчыма, была з балгарскай дынастыі [[Камітопулі]].'' == Гл. таксама == * [[Карона Канстанціна IX Манамаха]] — карона, дасланая Андрашу візантыйскім імператарам [[Канстанцін IX Манамах|Канстанцінам IX Манамахам]] для яго каранацыі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == {{Refbegin}} * «Herman of Reichenau, ''Chronicle''» (2008). In Robinson, I. S. Eleventh-Century Germany: The Swabian Chronicles. Manchaster University Press. pp.&nbsp;58–98. ISBN 978-0-7190-7734-0. * ''Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians'' (1999). CEU Press. ISBN 963-9116-31-9. * ''The Hungarian Illuminated Chronicle:'' Chronica de Gestis Hungarorum (1970). Corvina, Taplinger Publishing. ISBN 0-8008-4015-1. * «The Laws of King Ladislas I (1077—1095): Book Three». In ''The Laws of the Medieval Kingdom of Hungary, 1000—1301'' (1999). Charles Schlacks, Jr. Publishers. pp.&nbsp;15–22. ISBN 88445-29-2. * {{cite book |last1=Bartl |first1=Július |last2=Čičaj |first2=Viliam |last3=Kohútova |first3=Mária |last4=Letz |first4=Róbert |last5=Segeš |first5=Vladimír |last6=Škvarna |first6=Dušan |year=2002|title=Slovak History: Chronology & Lexicon |url=https://archive.org/details/slovakhistorychr0000unse |publisher= Bolchazy-Carducci Publishers, Slovenské Pedegogické Nakladatel'stvo |ISBN=0-86516-444-4|ref=}} * {{cite book |last1=Berend |first1=Nora |last2=Laszlovszky |first2=József |last3=Szakács |first3=Béla Zsolt |editor-last=Berend |editor-first=Nora | title=Christianization and the Rise of Christian Monarchy: Scandinavia, Central Europe and Rus','' c.''900-1200 |url=https://archive.org/details/christianization0000unse |publisher=Cambridge University Press |year=2007 |pages=[https://archive.org/details/christianization0000unse/page/319 319]–368 |chapter=The kingdom of Hungary |isbn=978-0-521-87616-2|ref=}} * {{cite book |last=Engel |first=Pál |year=2001|title=The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526 |url=https://archive.org/details/realmofststevenh0019enge |publisher= I.B. Tauris Publishers |ISBN=1-86064-061-3|ref=}} * {{cite book |last=Györffy |first=György |year=1994|title=King Saint Stephen of Hungary |publisher= Atlantic Research and Publications |ISBN=0-88033-300-6|ref=}} * {{cite book |last=Györffy |first=György |year=2000 |title=István király és műve ''[=King Stephen and his Work]'' |publisher= Balassi Kiadó |ISBN= |ref=|lang=hu}} * {{cite book |last=Kontler |first=László |year=1999 |title=Millennium in Central Europe: A History of Hungary |url=https://archive.org/details/millenniumincent0000kont |publisher=Atlantisz Publishing House |ISBN=963-9165-37-9 |ref=}} * {{cite book |last=Kosztolnyik |first=Z. J. |year=1981|title=Five Eleventh Century Hungarian Kings: Their Policies and their Relations with Rome|url=https://archive.org/details/isbn_0914710737 |publisher= Columbia University Press |isbn=0-914710-73-7|ref=}} * {{Cite book |last1=Kristó |first1=Gyula |last2=Makk |first2=Ferenc |year=1996 |title=Az Árpád-ház uralkodói ''[=Rulers of the House of Árpád]''|publisher=I.P.C. Könyvek | isbn=963-7930-973|ref=|lang=hu}} * {{Cite book |last=Kristó |first=Gyula |year=1999 |title=Az államalapítás korának írott forrásai ''[=Written Sources of the Ages of the Foundation of the State]''|publisher=Szegedi Középkorász Műhely | isbn=963-482-393-9|ref=|lang=hu}} *{{cite book |last=Manteuffel |first=Tadeusz |year=1982 |title=The Formation of the Polish State: The Period of Ducal Rule, 963–1194 ''(Translated and with an Introduction by Andrew Gorski)'' |url=https://archive.org/details/formationofpolis0000mant |publisher=Wayne State University Press |isbn=0-8143-1682-4 }} * {{Cite book |last=Robinson |first=I. S. |year=1999 |title=Henry IV of Germany, 1056–1106 |url=https://archive.org/details/henryivofgermany0000robi |publisher=Cambridge University Press | isbn=0-521-54590-0|ref=}} * {{cite book |last=Steinhübel |first=Ján |editor1-last=Teich |editor1-first=Mikuláš |editor2-last=Kováč |editor2-first=Dušan |editor3-last=Brown |editor3-first=Martin D. | title=Slovakia in History |url=https://archive.org/details/slovakiainhistor0000unse |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |pages=15–29 |chapter=The Duchy of Nitra |isbn=978-0-521-80253-6|ref=}} * {{cite book |last=Wertner |first=Mór |year=1892 |title=Az Árpádok családi története ''[=Family History of the Árpáds]'' |publisher= Szabó Ferencz N.-eleméri plébános & Pleitz Fer. Pál Könyvnyomdája |ISBN= |lang=hu |ref=}} {{Refend}} {{Кіраўнікі Венгрыі}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Каралі венгерскія]] [[Катэгорыя:Арпады]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы XI стагоддзя]] 1tnkl4zm37ctmdidbkwad4p6qcvyxv3 0 231665 5181624 4458268 2026-08-15T23:07:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181624 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Станіслаў Астроўскі | арыгінал імя = Stanisław Ostrowski | выява = Stanislaw Ostrowski.gif | шырыня = 200px | апісанне выявы = | тытул = [[Прэзідэнт Польшчы]] ў выгнанні | сцяг = Chorągiew Rzeczypospolitej (1919 - 1927).svg | парадак = 4 | перыядпачатак = [[8 красавіка]] [[1972]] | перыядканец = [[8 красавіка]] [[1979]] | папярэднік = [[Аўгуст Залескі]] | пераемнік = [[Эдвард Бернард Рачынскі]] | нацыянальнасць = [[паляк]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | бацька = | маці = | жонка = | дзеці = | аўтограф = | узнагароды = {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Ордэн Белага арла (урад Польшчы ў выгнанні)}}{{!!}}{{Ордэн Адраджэння Польшчы 1 ступені}}{{!!}}[[Выява:POL Virtuti Militari Srebrny BAR.svg|60px]] {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} [[Файл:POL Krzyż Walecznych BAR.svg|60px]]{{!!}} [[Файл:POL Krzyż Niepodległości BAR.svg|60px]] {{!!}}{{Ордэн Кароны Румыніі}} {{!!}}[[Файл:Krzyż Obrony Lwowa bez mieczy.jpg|40px]] {{!}}} | вікісховішча = }} {{Цёзкі2|Астроўскі}} '''Стані́слаў Астро́ўскі''' ({{lang-pl|Stanisław Ostrowski}}; [[29 кастрычніка]] [[1892]], [[Львоў]] — [[22 лістапада]] [[1982]], Лондан) — польскі палітычны дзеяч, прэзідэнт [[Урад Польшчы ў выгнанні|Польшчы ў выгнанні]] з [[8 красавіка]] [[1972]] па [[8 красавіка]] [[1979]] года. Апошні польскі прэзідэнт горада Львова. Урач. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і былога ссыльнага ў [[Сібір]] за ўдзел у [[паўстанне 1863 года|паўстанні 1863 года]]. Пасля заканчэння гімназіі, вывучаў медыцыну ва ўніверсітэтах [[Львоўскі ўніверсітэт|Львова]] і [[Венскі ўніверсітэт|Вены]]. З юнацтве займаўся палітычнай дзейнасцю. З 1912 — член канспірацыйнай Нацыянальнай маладзёжнай арганізацыі. Браў удзел у польскім «Саюзе актыўнай барацьбы» і ваеннай арганізацыі — «Стралецкі саюз», скончыў пры ім афіцэрскую школу. Удзельнік Першай сусветнай вайны, служыў у I брыгадзе [[Польскія легіёны|польскіх легіёнаў]]. Ваенны ўрач. У лістападзе 1918 — падчас [[Польска-ўкраінская вайна|польска-ўкраінскай вайны]] браў удзел у [[Бітва за Львоў, 1918|бітве за Львоў]]. Падчас [[Савецка-польская вайна|савецка-польскай вайны]] ў 1920 служыў галоўным урачом добраахвотніцкага пяхотнага палка Войска Польскага. Пасля вайны ў 1922 у чыне капітана быў дэмабілізаваны. Працаваў выкладчыкам у [[Львоўскі ўніверсітэт|львоўскім універсітэце Яна Казіміра]]. Дацэнт. Аўтар шэрагу навуковых прац у вобласці дэрматалогіі. З 1930 — дэпутат сейма Польшчы (1930, 1935, 1938). З 1934 абраны віцэ-прэзідэнтам, а ў 1936—1939 — апошні прэзідэнт горада Львова. Пасля [[Савецка-польская вайна 1939 года|савецка-польскай вайны 1939 года]] і капітуляцыі Львова ў верасні быў арыштаваны органамі [[НКУС]] і дастаўлены ў Маскву. Пасля разгляду справы, С. Астроўскі быў прысуджаны да 8 гадоў [[Сталінскія рэпрэсіі|зняволення ў лагерах Гулага]]. У 1941 паводле [[Пагадненне Сікорскага-Майскага|пагаднення Сікорскага-Майскага]] быў амніставаны, і пасля вызвалення разам з [[Армія Андэрса|арміяй Андэрса]] эвакуіраваўся з [[СССР]] на [[Блізкі Усход]]. Браў удзел у бітвах з нямецкімі часцямі ў Італіі, дзе быў урачом ваенных шпіталяў. Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны з 1946 жыў у эміграцыі ў Вялікабрытаніі, дзе з 1955 працаваў урачом-дэрматолагам. З 1962 — на пенсіі. Супрацоўнічаў з ''Саветам Трох'', пры прэзідэнце Польшчы ў выгнанні Аўгусце Залескім, у які ўваходзілі [[Уладзіслаў Андэрс]], [[Томаш Арцішэўскі]] і [[Эдвард Бернард Рачынскі]]. 24 лютага 1971 Аўгуст Залескі прызначыў яго пераемнікам на пасадзе Прэзідэнта Рэчы Паспалітай. 9 красавіка 1972 праз 2 дні пасля смерці Залескага, Станіслаў Астроўскі стаў 4-м Прэзідэнтам Польшчы ў выгнанні. Пасля заканчэння 7-гадовага тэрміна прэзідэнцкіх паўнамоцтваў перадаў іх свайму пераемніку [[Эдвард Бернард Рачынскі|Эдварду Рачынскаму]]. Памёр 22.11.1982 у Лондане. Пахаваны на могілкі польскіх лётчыкаў у г. [[Ньюарк-он-Трэнт]] побач з магіламі папярэдніх прэзідэнтаў [[Уладзіслаў Рачкевіч|Уладзіслава Рачкевіча]], [[Аўгуст Залескі|Аўгуста Залескага]] і генерала [[Уладзіслаў Сікорскі|Уладзіслава Сікорскага]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Белага Арла|Ордэн Белага арла, Польшча]] * Вялікі крыж [[Ордэн Адраджэння Польшчы|Ордэны Адраджэння Польшчы]] * Сярэбраны крыж ордэна вайсковай доблесці [[Virtuti Militari]] * [[Крыж Незалежнасці]] * [[Крыж Храбрых]] * [[Крыж Абароны Львова]] * [[Ордэн Кароны Румыніі]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=185 Stanislaw Ostrowski] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150321174345/http://www.wiking.edu.pl/article.php?id=185 |date=21 сакавіка 2015 }} {{Прэзідэнты Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Астроўскі, Станіслаў}} [[Катэгорыя:Прэзідэнты Польшчы]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Кавалеры Крыжа Незалежнасці]] [[Катэгорыя:Кавалеры крыжа Храбрых]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Аўстра-Венгрыя)]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Другой сусветнай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польска-савецкай вайны]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Сейма Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Львоўскага ўніверсітэта]] b9h1wei9kk9uwz7fwsaq1cjhna17jzy 0 236270 5181579 4895977 2026-08-15T19:36:03Z JerzyKundrat 174 5181579 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Александрыя, значэнні}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Александрыя |вобласць = Віцебская |раён = Дубровенскі |сельсавет = Валяўкоўскі }} '''Александры́я'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Alieksandryja}}, {{lang-ru|Александрия}}) — [[вёска]] ў [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валяўкоўскі сельсавет|Валяўкоўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Валяўкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валяўкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна]] 0akfarracjrqm7tkv369n9hx41z8t9v 0 236284 5181567 5000721 2026-08-15T19:00:00Z JerzyKundrat 174 5181567 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ляды}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Ляды |вобласць = Віцебская |раён = Дубровенскі |сельсавет = Валяўкоўскі |статус з = 2008 }} '''Ляды́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liady}}, {{lang-ru|Ляды}}) — [[аграгарадок]] (да 2008 г. [[вёска]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-258/2009_258_9_26723.pdf&oldDocPage=1 Решение Дубровенского районного Совета депутатов от 25.03.2008 № 50 О преобразовании сельских населенных пунктов Дубровенского района в агрогородки]</ref>) у [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валяўкоўскі сельсавет|Валяўкоўскага сельсавета]]. Размешчаны каля левага берага ракі [[Мярэя]] пры ўпадзенні ў яе ракі [[Закабыліца]]. == Гісторыя == У XVIII—XIX стагоддзях Ляды былі становяцца цэнтрам [[хабад]]ніцтва — яўрэйскага рэлігійнага руху, які развіўся на аснове [[хасідызм]]у. Хабадніцтва адрозніваецца ад хасідызму падвышанай рацыянальнасцю, асновай веры лічыцца розум, а не пачуццё. У Лядах жыў [[цадзік]] [[Шнэур-Залман з Лядаў|Шнэур-Залман]], заснавальнік вучэння хабаду. Ён прыбыў сюды па запрашэнні ваяводы [[Станіслаў Любамірскі|Станіслава Любамірскага]] пасля свайго другога турэмнага заключэння ў 1800 годзе. У 1805 годзе заснаваў тут адну з першых хасідскіх тыпаграфій на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пакінуў горад пад час [[Вайна 1812 года|Вайны 1812 года]]<ref>[http://www.mishpoha.org/library/03/0304.shtml Вячеслав Тамаркин. Глас убиенных молчать не дает!]{{ref-ru}}</ref>. У далейшым Ляды служылі рэзідэнцыяй яго наступнікаў, цадзікаў Шнеур-Хаім-Залмана Шнеерсона (памёр у 1879) Доў-Бэра (памёр у 1910)<ref>[[:ru:s:ЕЭБЕ/Ляды|Ляды]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. т. 10:Ладенбург — Миддот. 1911</ref>. У 1924—1926 гадах цэнтр [[Ляднянскі сельсавет|Ляднянскага сельсавета]]. У 1939 годзе ў Лядах жылі 897 яўрэяў — 40% насельніцтва. З ліпеня 1941 года Ляды захоплены нацыстамі, акупацыя доўжылася да 8 кастрычніка 1943 года. Адразу пасля акупацыі спецпадраздзяленні СС разам з мясцовымі калабарацыяністамі стварылі [[гета ў Лядах]]. Да 8 кастрычніка 1943 года ў Лядах забілі больш за 2000 яўрэяў, а многія з насельнікаў гета загінулі ад голаду і хвароб. Да 10 сакавіка 1954 года Ляды мелі статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 10 марта 1954 г. Об упразднении городского поселка Ляды, Дубровенского района, рабочих поселков Новка, Суражского района, и Яковлевичи, Оршанского района, Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1954—1960 гадах цэнтр [[Ляднянскі сельсавет|Ляднянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Ляды (гарадзішча)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]]. == Вядомыя асобы == * [[З. Анохі]] (Арансон, 1878—1947) — пісьменнік. Яго бацька ўзначальваў у горадзе ешыбот. * [[Рувен Брайнін]] (Брэйннін, 1862—1939) — іўрыцкі і яўрэйскі пісьменнік. * [[Іцхак Брайнін]] (1878—1933) — журналіст, брат Рувена. * [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка]] (1818—1871) — жывапісец-партрэтыст. * [[Аляксандр-Зіскінд Рабіновіч]] — пісьменнік. * [[Абрам Савулавіч Шэвелёў|Абрам Шавялёў]] — савецкі вучоны ў галіне [[Імуналогія|імуналогіі]]. * [[Машэ Эрэм]] (сапр. Казарноўскі, 1896—1978) — палітык. Верагодна, тут нарадзіўся і [[Залман Соркін]], дзеяч руху Паалей-Сіён у Аргенціне. == У мастацтве == Вершы Уладзіміра Караткевіча «Орша», у гэтай рэдакцыі засталіся ў рукапісах<ref>Збор твораў. У 25 т. Т. 1. Паэзія, 1950—1960 / Уладзімір Караткевіч; прадм., падрыхт. тэкстаў і камент. Анатоля Вераб’я; рэд. тома Вячаслаў Рагойша.— Мінск: Маст. літ., 2012. — Ст. 447</ref>: <poem>…За гонар той будуць спрачацца Хоць нейкія гарады. Хай сабе хоць маленькія, На дзесяць хатак са школай, Хай сабе хоць такія, Як Шклоў, Дуброўна, Ляды.</poem> Вядома яўрэйская народная песня «Ін местэчко Лядэню», іншая назва «А пінталэ» (Кропка). Герой песні піша ліст Шнеерсону ў Ляды. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=40|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://globustut.by/lyady_dubr/ Інфармацыя і фота на сайце «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * {{Commons|Category:}} {{Валяўкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валяўкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ляды (Дубровенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] aq0letgml67ta95l9msx9kcjjeqell6 5181568 5181567 2026-08-15T19:00:42Z JerzyKundrat 174 5181568 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ляды}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Ляды |вобласць = Віцебская |раён = Дубровенскі |сельсавет = Валяўкоўскі |статус з = 2008 }} '''Ляды́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liady}}) — [[аграгарадок]] (да 2008 г. [[вёска]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-258/2009_258_9_26723.pdf&oldDocPage=1 Решение Дубровенского районного Совета депутатов от 25.03.2008 № 50 О преобразовании сельских населенных пунктов Дубровенского района в агрогородки]</ref>) у [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валяўкоўскі сельсавет|Валяўкоўскага сельсавета]]. Размешчаны каля левага берага ракі [[Мярэя]] пры ўпадзенні ў яе ракі [[Закабыліца]]. == Гісторыя == У XVIII—XIX стагоддзях Ляды былі становяцца цэнтрам [[хабад]]ніцтва — яўрэйскага рэлігійнага руху, які развіўся на аснове [[хасідызм]]у. Хабадніцтва адрозніваецца ад хасідызму падвышанай рацыянальнасцю, асновай веры лічыцца розум, а не пачуццё. У Лядах жыў [[цадзік]] [[Шнэур-Залман з Лядаў|Шнэур-Залман]], заснавальнік вучэння хабаду. Ён прыбыў сюды па запрашэнні ваяводы [[Станіслаў Любамірскі|Станіслава Любамірскага]] пасля свайго другога турэмнага заключэння ў 1800 годзе. У 1805 годзе заснаваў тут адну з першых хасідскіх тыпаграфій на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пакінуў горад пад час [[Вайна 1812 года|Вайны 1812 года]]<ref>[http://www.mishpoha.org/library/03/0304.shtml Вячеслав Тамаркин. Глас убиенных молчать не дает!]{{ref-ru}}</ref>. У далейшым Ляды служылі рэзідэнцыяй яго наступнікаў, цадзікаў Шнеур-Хаім-Залмана Шнеерсона (памёр у 1879) Доў-Бэра (памёр у 1910)<ref>[[:ru:s:ЕЭБЕ/Ляды|Ляды]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. т. 10:Ладенбург — Миддот. 1911</ref>. У 1924—1926 гадах цэнтр [[Ляднянскі сельсавет|Ляднянскага сельсавета]]. У 1939 годзе ў Лядах жылі 897 яўрэяў — 40% насельніцтва. З ліпеня 1941 года Ляды захоплены нацыстамі, акупацыя доўжылася да 8 кастрычніка 1943 года. Адразу пасля акупацыі спецпадраздзяленні СС разам з мясцовымі калабарацыяністамі стварылі [[гета ў Лядах]]. Да 8 кастрычніка 1943 года ў Лядах забілі больш за 2000 яўрэяў, а многія з насельнікаў гета загінулі ад голаду і хвароб. Да 10 сакавіка 1954 года Ляды мелі статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 10 марта 1954 г. Об упразднении городского поселка Ляды, Дубровенского района, рабочих поселков Новка, Суражского района, и Яковлевичи, Оршанского района, Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1954—1960 гадах цэнтр [[Ляднянскі сельсавет|Ляднянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == * [[Ляды (гарадзішча)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]]. == Вядомыя асобы == * [[З. Анохі]] (Арансон, 1878—1947) — пісьменнік. Яго бацька ўзначальваў у горадзе ешыбот. * [[Рувен Брайнін]] (Брэйннін, 1862—1939) — іўрыцкі і яўрэйскі пісьменнік. * [[Іцхак Брайнін]] (1878—1933) — журналіст, брат Рувена. * [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка]] (1818—1871) — жывапісец-партрэтыст. * [[Аляксандр-Зіскінд Рабіновіч]] — пісьменнік. * [[Абрам Савулавіч Шэвелёў|Абрам Шавялёў]] — савецкі вучоны ў галіне [[Імуналогія|імуналогіі]]. * [[Машэ Эрэм]] (сапр. Казарноўскі, 1896—1978) — палітык. Верагодна, тут нарадзіўся і [[Залман Соркін]], дзеяч руху Паалей-Сіён у Аргенціне. == У мастацтве == Вершы Уладзіміра Караткевіча «Орша», у гэтай рэдакцыі засталіся ў рукапісах<ref>Збор твораў. У 25 т. Т. 1. Паэзія, 1950—1960 / Уладзімір Караткевіч; прадм., падрыхт. тэкстаў і камент. Анатоля Вераб’я; рэд. тома Вячаслаў Рагойша.— Мінск: Маст. літ., 2012. — Ст. 447</ref>: <poem>…За гонар той будуць спрачацца Хоць нейкія гарады. Хай сабе хоць маленькія, На дзесяць хатак са школай, Хай сабе хоць такія, Як Шклоў, Дуброўна, Ляды.</poem> Вядома яўрэйская народная песня «Ін местэчко Лядэню», іншая назва «А пінталэ» (Кропка). Герой песні піша ліст Шнеерсону ў Ляды. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=40|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://globustut.by/lyady_dubr/ Інфармацыя і фота на сайце «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * {{Commons|Category:}} {{Валяўкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валяўкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ляды (Дубровенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] pte51gy1186jlmc3s7yd98z52mkd9hc 5181569 5181568 2026-08-15T19:01:13Z JerzyKundrat 174 5181569 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Ляды}} {{НП-Беларусь |статус = Аграгарадок |беларуская назва = Ляды |вобласць = Віцебская |раён = Дубровенскі |сельсавет = Валяўкоўскі |статус з = 2008 }} '''Ляды́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liady}}) — [[аграгарадок]] (да 2008 г. [[вёска]]<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2009-258/2009_258_9_26723.pdf&oldDocPage=1 Решение Дубровенского районного Совета депутатов от 25.03.2008 № 50 О преобразовании сельских населенных пунктов Дубровенского района в агрогородки]</ref>) у [[Дубровенскі раён|Дубровенскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валяўкоўскі сельсавет|Валяўкоўскага сельсавета]]. Размешчаны каля левага берага ракі [[Мярэя]] пры ўпадзенні ў яе ракі [[Закабыліца]]. == Гісторыя == У XVIII—XIX стагоддзях Ляды былі становяцца цэнтрам [[хабад]]ніцтва — яўрэйскага рэлігійнага руху, які развіўся на аснове [[хасідызм]]у. Хабадніцтва адрозніваецца ад хасідызму падвышанай рацыянальнасцю, асновай веры лічыцца розум, а не пачуццё. У Лядах жыў [[цадзік]] [[Шнэур-Залман з Лядаў|Шнэур-Залман]], заснавальнік вучэння хабаду. Ён прыбыў сюды па запрашэнні ваяводы [[Станіслаў Любамірскі|Станіслава Любамірскага]] пасля свайго другога турэмнага заключэння ў 1800 годзе. У 1805 годзе заснаваў тут адну з першых хасідскіх тыпаграфій на тэрыторыі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пакінуў горад пад час [[Вайна 1812 года|Вайны 1812 года]]<ref>[http://www.mishpoha.org/library/03/0304.shtml Вячеслав Тамаркин. Глас убиенных молчать не дает!]{{ref-ru}}</ref>. У далейшым Ляды служылі рэзідэнцыяй яго наступнікаў, цадзікаў Шнеур-Хаім-Залмана Шнеерсона (памёр у 1879) Доў-Бэра (памёр у 1910)<ref>[[:ru:s:ЕЭБЕ/Ляды|Ляды]] // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. т. 10:Ладенбург — Миддот. 1911</ref>. У 1924—1926 гадах цэнтр [[Ляднянскі сельсавет|Ляднянскага сельсавета]]. У 1939 годзе ў Лядах жылі 897 яўрэяў — 40% насельніцтва. З ліпеня 1941 года Ляды захоплены нацыстамі, акупацыя доўжылася да 8 кастрычніка 1943 года. Адразу пасля акупацыі спецпадраздзяленні СС разам з мясцовымі калабарацыяністамі стварылі [[гета ў Лядах]]. Да 8 кастрычніка 1943 года ў Лядах забілі больш за 2000 яўрэяў, а многія з насельнікаў гета загінулі ад голаду і хвароб. Да 10 сакавіка 1954 года Ляды мелі статус гарадскога пасёлка<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 10 марта 1954 г. Об упразднении городского поселка Ляды, Дубровенского района, рабочих поселков Новка, Суражского района, и Яковлевичи, Оршанского района, Витебской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. У 1954—1960 гадах цэнтр [[Ляднянскі сельсавет|Ляднянскага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[З. Анохі]] (Арансон, 1878—1947) — пісьменнік. Яго бацька ўзначальваў у горадзе ешыбот. * [[Рувен Брайнін]] (Брэйннін, 1862—1939) — іўрыцкі і яўрэйскі пісьменнік. * [[Іцхак Брайнін]] (1878—1933) — журналіст, брат Рувена. * [[Сяргей Канстанцінавіч Заранка]] (1818—1871) — жывапісец-партрэтыст. * [[Аляксандр-Зіскінд Рабіновіч]] — пісьменнік. * [[Абрам Савулавіч Шэвелёў|Абрам Шавялёў]] — савецкі вучоны ў галіне [[Імуналогія|імуналогіі]]. * [[Машэ Эрэм]] (сапр. Казарноўскі, 1896—1978) — палітык. Верагодна, тут нарадзіўся і [[Залман Соркін]], дзеяч руху Паалей-Сіён у Аргенціне. == Славутасці == * [[Ляды (гарадзішча)|Гарадзішча перыяду ранняга жалезнага веку]]. == У мастацтве == Вершы Уладзіміра Караткевіча «Орша», у гэтай рэдакцыі засталіся ў рукапісах<ref>Збор твораў. У 25 т. Т. 1. Паэзія, 1950—1960 / Уладзімір Караткевіч; прадм., падрыхт. тэкстаў і камент. Анатоля Вераб’я; рэд. тома Вячаслаў Рагойша.— Мінск: Маст. літ., 2012. — Ст. 447</ref>: <poem>…За гонар той будуць спрачацца Хоць нейкія гарады. Хай сабе хоць маленькія, На дзесяць хатак са школай, Хай сабе хоць такія, Як Шклоў, Дуброўна, Ляды.</poem> Вядома яўрэйская народная песня «Ін местэчко Лядэню», іншая назва «А пінталэ» (Кропка). Герой песні піша ліст Шнеерсону ў Ляды. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=40|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == * [http://globustut.by/lyady_dubr/ Інфармацыя і фота на сайце «Глобус Беларуси»]{{ref-ru}} * {{Commons|Category:}} {{Валяўкоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валяўкоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Дубровенскага раёна]] [[Катэгорыя:Аграгарадкі Віцебскай вобласці]] [[Катэгорыя:Ляды (Дубровенскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Мястэчкі Віцебскага ваяводства]] loctgj74gejrihzpsv9igqpozo8hsw8 0 239013 5181486 5180097 2026-08-15T14:13:33Z M.L.Bot 261 дапаўненне 5181486 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокі Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029950 }} '''Высо́кі Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Магчыма, паселішча был ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 м на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]]).<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}</ref> За 500 м на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Камень-кравец|Камень-кравец або Сцяпан]], магчыма, надпіс на ім зроблены ў XI ст., узарваны ў 1936 годзе.<ref name=":0" /> Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу Лукомльскай і Друцкай валасцей. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. Мяжа была прадметам спрэчкі паміж [[Лукомскія|Лукомскімі]] і [[Сапегі|Сапегамі]] ў 1558 годзе і затым неаднаразова.<ref name=":0" /> Вядомы як '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе Усвейкі. Апісанне гарадзішча пакінуў краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., яно знішчана распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на рэштках гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер яны захоўваюцца ў краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу.<ref name=":0" /> У 1670 годзе згадваецца як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса * [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}} {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] egdchz27j1fwhenfru8fdci0t17kcrn 5181487 5181486 2026-08-15T14:17:28Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5181487 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокі Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029950 }} '''Высо́кі Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Магчыма, паселішча был ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 м на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]]).<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}</ref> За 500 м на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Камень-кравец|Камень-кравец або Сцяпан]], магчыма, надпіс на ім зроблены ў XI ст., узарваны ў 1936 годзе.<ref name=":0" /> Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу [[Лукомскае княства|Лукомльскай]] і [[Друцкае княства|Друцкай валасцей]]. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. За гэту мяжу таксама спрачаліся [[Лукомскія]] і [[Сапегі]] ў 1558 годзе і пазней неаднаразова.<ref name=":0" /> Вядомы '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе [[Усвейка|Усвейкі]]. Апісанне гарадзішча пакінуў краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., яго знішчылі распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на рэштках гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер іх захоўваюць у краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу.<ref name=":0" /> У 1670 годзе згаданы як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса * [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}} {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] hefuqccdcui9vgac9klxmgz5ffmj2t1 5181498 5181487 2026-08-15T15:12:02Z M.L.Bot 261 5181498 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокі Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029950 }} '''Высо́кі Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Магчыма, паселішча был ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 м на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]]).<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}</ref> За 500 м на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Камень або Сцяпан]], магчыма, надпіс на ім зроблены ў XI ст., узарваны ў 1936 годзе.<ref name=":0" /> Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу [[Лукомскае княства|Лукомльскай]] і [[Друцкае княства|Друцкай валасцей]]. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. За гэту мяжу таксама спрачаліся [[Лукомскія]] і [[Сапегі]] ў 1558 годзе і пазней неаднаразова.<ref name=":0" /> Вядомы '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе [[Усвейка|Усвейкі]]. Апісанне гарадзішча пакінуў краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., яго знішчылі распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на рэштках гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер іх захоўваюць у краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу.<ref name=":0" /> У 1670 годзе згаданы як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса * [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}} {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] 62iowqe1c33rlh3hq7tiopmx99zeais 5181501 5181498 2026-08-15T15:29:25Z M.L.Bot 261 5181501 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокі Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029950 }} '''Высо́кі Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Магчыма, паселішча был ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 метраў на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]]).<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}</ref> [[Файл:Gorodec_Stone.jpg|злева|міні|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакімам Раманавым]] ў 1889 годзе.]] За 500 метраў на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Кравец або Сцяпан]], узарваны ў 1936 годзе.<ref name=":0" /> Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу [[Лукомскае княства|Лукомскай]] і [[Друцкае княства|Друцкай воласцей]]. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. За гэту мяжу таксама спрачаліся [[Лукомскія]] і [[Сапегі]] ў 1558 годзе і пазней неаднаразова.<ref name=":0" /> Вядомы '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе [[Усвейка|Усвейкі]]. Апісанне гарадзішча пакінуў краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., яго знішчылі распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на рэштках гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер іх захоўваюць у краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу.<ref name=":0" /> У 1670 годзе згаданы як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса * [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}} {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] mog2y5alyggjt6pxh94l06mkjqavze2 5181519 5181501 2026-08-15T16:38:36Z ~2026-44780-19 172646 5181519 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокі Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029950 }} '''Высо́кі Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Магчыма, паселішча было ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 метраў на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}</ref>. [[Файл:Gorodec_Stone.jpg|злева|міні|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакімам Раманавым]] у 1889 годзе.]] За 500 метраў на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Кравец або Сцяпан]], узарваны ў 1936 годзе<ref name=":0" />. Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу [[Лукомскае княства|Лукомскай]] і [[Друцкае княства|Друцкай воласцей]]. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. За гэту мяжу таксама спрачаліся [[Лукомскія]] і [[Сапегі]] ў 1558 годзе і пазней неаднаразова<ref name=":0" />. Вядомы '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе [[Усвейка|Усвейкі]]. Апісанне гарадзішча пакінуў краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., яго знішчылі распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на рэштках гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер іх захоўваюць у краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу<ref name=":0" />. У 1670 годзе згаданы як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса * [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}} {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] q4mmdufgiimwc3g1lzdnwt4fouo8wkh 5181546 5181519 2026-08-15T17:42:50Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5181546 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Высокі Гарадзец |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Талачынскі |сельсавет = Валосаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243029950 }} '''Высо́кі Гарадзе́ц'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Магчыма, паселішча было ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 метраў на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]])<ref name=":0">{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}</ref>. [[Файл:Gorodec_Stone.jpg|злева|міні|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакімам Раманавым]] у 1889 годзе.]] За 500 метраў на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Кравец або Сцяпан]], узарваны ў 1936 годзе<ref name=":0" />. Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу [[Лукомскае княства|Лукомскай]] і [[Друцкае княства|Друцкай воласцей]]. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. За гэту мяжу таксама спрачаліся [[Лукомскія]] і [[Сапегі]] ў 1558 годзе і пазней неаднаразова<ref name=":0" />. Вядомы '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе [[Усвейка|Усвейкі]]. Гарадзішча "Замкавішча" згадваў яшчэ краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., адзначаў, што ўжо няма "ніякіх вонкавых рэштак", яго знішчылі распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на месцы гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер іх захоўваюць у краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу<ref name=":0" />. У 1670 годзе згаданы як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747</ref>. У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).</ref>, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса * [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}} {{Commons|Category:}} {{Валосаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]] iuf5bgj0xvgapdvz9gyeyf9ejefae3q 0 242265 5181659 5169363 2026-08-16T01:13:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181659 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стаўпішча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 14|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 23|lon_sec = 41 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Мышкавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |OpenStreetMap = 243032146 }} '''Стаўпі́шча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Старо́е Стаўпі́шча, Стаўпі́шча, ж. Сто́ўпішчы, мн. Стары́я Стаўпі́шчы, мн.'''</ref> ({{lang-be-trans|Staŭpišča}}, {{lang-ru|Столпище}}) — [[вёска]] ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Мышкавіцкі сельсавет|Мышкавіцкага сельсавета]]. == Геаграфія == Вёска знаходзіцца за 6 км у напрамку на паўднёвы захад ад гарадскога пасёлка [[Кіраўск]]{{sfn|БелЭн|2002}}, за 93 км ад [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|БелЭн|2002}}, за 20 км ад чыгуначнай станцыі [[Беразіна (станцыя)|Беразіна]]{{sfn|БелЭн|2002}}, за 3 км ад аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|М|5}}{{sfn|Атлас|2012}}, прыкладна за 1,5 км ад аўтамабільнай дарогі {{таблічка-by|Р|93}}{{sfn|Атлас|2012}}. У напрамку на захад ад вёскі знаходзіцца выток ракі [[Даранка]] (прыток [[Ала (рака)|Алы]]). == Гісторыя == Вядома з 1560 года{{sfn|БелЭн|2002}} як сяло ў дзяржаўнай уласнасці [[Бабруйскае староства|Бабруйскага староства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1621 года было ва ўладанні С. Рагозы. У 1738 годзе ў Стаўпішчы налічвалася 27 гаспадарак. У другой палове XVIII стагоддзя вёска была цэнтрам староства. У 1766 годзе сяляне ўзнялі паўстанне, якое ахапіла і большую частку Любоніцкага староства. Паўстанне было задушана, а яго кіраўнікі П. Лагойка, Л. Самадзелка, М. Пячонка пакараныя смерцю. З 1793 года вёска ў [[Бабруйскі павет|Бабруйскім павеце]] [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1897 годзе ў Стаўпішчы 100 двароў, 724 жыхары{{sfn|БелЭн|2002}}. Дзейнічалі школа, 2 [[вятрак|ветракі]], 2 крупадзёркі, цагельны завод, [[бровар]], [[хлебазапасны магазін]]. З 1916 года працавала [[народнае вучылішча]]. З 20 жніўня 1924 года Стаўпішча ў [[Бабруйскі раён|Бабруйскім раёне]], з 12 лютага 1935 года — у Кіраўскім раёне. Вёска была цэнтрам калгаса імя Кірава<ref name="b2b">[http://b2bpoisk.ru/компания/258116 Колхоз им. Кирова // Справочник предприятий России и СНГ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230428032059/http://b2bpoisk.ru/%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F/258116 |date=28 красавіка 2023 }} {{ref-ru}}</ref>. Да 22 лютага 2013 года вёска ўваходзіла ў склад [[Казуліцкі сельсавет|Казуліцкага сельсавета]]<ref>{{cite web|language=ru|format=pdf|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D913m0056729|title=Об изменениях в административно-территориальном устройстве Бобруйского и Кировского районов Могилевской области|publisher=Нацыянальны прававы Інтэрнэт-партал Рэспублікі Беларусь|accessdate=27.04.2023}}</ref>. == Насельніцтва == * 1897 год — 100 двароў, 724 жыхары{{sfn|БелЭн|2002}}; * 2001 год — 207 двароў, 468 жыхароў{{sfn|БелЭн|2002}}; * 2009 год — 337 жыхароў. == Інфраструктура == Дзейнічаюць: Аддзяленне «Стаўпішча» ААТ «Рассвет» імя [[Кірыл Пракопавіч Арлоўскі|К. П. Арлоўскага]], спажывецкі кааператыў па газіфікацыі «Стаўпішча-2019», фельчарска-акушэрскі пункт, дзіцячы сад, базавая школа, аддзяленне сувязі. == Памятныя мясціны == * Брацкія магілы савецкіх воінаў і [[Савецкі партызанскі рух у Беларусі (1941—1944)|партызан]]{{sfn|БелЭн|2002}}. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стаўпі́шчы, Стаўпішча|Віталёва В. В.|179}} * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|||422}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Могилёвская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2012|старонкі=24|старонак=64|isbn=978-985-508-173-0|тыраж=10&nbsp;000|ref=Атлас}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-107. Выданне 1982 года. Стан мясцовасці на 1978, 1980 гады.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://wwii.space/памятники-и-мемориалы-могилевская-об/6/ Памятники и мемориалы. Беларусь. Могилевская область. Часть 1. // Исторический, научно-образовательный сайт о Второй мировой войне] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230428032423/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1/6/ |date=28 красавіка 2023 }} {{ref-ru}} {{Мышкавіцкі сельсавет}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мышкавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] 9n7l0j5s81n12jj05enwv8grrakon7t 0 242268 5181590 5131145 2026-08-15T20:17:22Z JerzyKundrat 174 5181590 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кострычы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Ко́стрычы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kostryčy}}, {{lang-ru|Костричи}}) — [[вёска]] ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У гады нямецкай акупацыі Беларусі, вёска была спалена падчас правядзення карных аперацый [[Хрушч (карная аперацыя)|«Хрушч»]] і [[Арол (карная аперацыя)|«Арол»]] — загублена 51 чалавек<ref>{{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|«Арол»|41|Лазебнікаў, В. С., Пасэ, У. С.}}</ref>. Да 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Казуліцкі сельсавет|Казуліцкага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня і 8 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. == Вядомыя асобы == * [[Янка Казека]] (1915—2000) — беларускі літаратуразнаўца, крытык. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] 7dan1kyfyasv08kzbs1nri8mmr1alk2 5181591 5181590 2026-08-15T20:17:37Z JerzyKundrat 174 5181591 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Кострычы |вобласць = Магілёўская |раён = Кіраўскі |сельсавет = Любоніцкі }} '''Ко́стрычы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Kostryčy}}, {{lang-ru|Костричи}}) — [[вёска]] ў [[Кіраўскі раён|Кіраўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Любоніцкі сельсавет|Любоніцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У гады нямецкай акупацыі Беларусі, вёска была спалена падчас правядзення карных аперацый [[Хрушч (карная аперацыя)|«Хрушч»]] і [[Арол (карная аперацыя)|«Арол»]] — загублена 51 чалавек<ref>{{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|«Арол»|41|Лазебнікаў, В. С., Пасэ, У. С.}}</ref>. Да 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Казуліцкі сельсавет|Казуліцкага сельсавета]]<ref>Рашэнні выканкома Магілёўскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 24 чэрвеня і 8 ліпеня 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 20.</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Янка Казека]] (1915—2000) — беларускі літаратуразнаўца, крытык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Любоніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Любоніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна]] sftlftqonlgsx0qce0bis8yt0uo659f 0 248281 5181819 4908349 2026-08-16T11:38:21Z Siliyiw 169172 5181819 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Язвін}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Язвін |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 39|lat_sec = 18 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 26|lon_sec = 54 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет2 = Мікалаеўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243031218 }} '''Я́звін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Язві́н, Язві́нін'''</ref> ({{lang-be-trans|Jazvin}}, {{lang-ru|Язвин}}) — [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)|Мікалаеўскага сельсавета]]. Да [[1 снежня]] [[2009]] года вёска ўваходзіла ў склад [[Палескі сельсавет (Светлагорскі раён)|Палескага сельсавета]]<ref>[http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf «Об изменении административно-территориального устройства Светлогорского района Гомельской области». Решение Гомельского областного Совета депутатов от 1 декабря 2009 г. № 288] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131029210409/http://www.pravo.by/pdf/2009-309/2009-309(003-022).pdf |date=29 кастрычніка 2013 }}{{Ref-ru}}</ref>. == Славутасці == * [[Брацкая магіла (Язвін)|Брацкая магіла]] (1944) — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|313Д000785}}. == Насельніцтва == * 2010 — 18 чалавек * 2004 — 36 чалавек * 1999 — 43 чалавекі == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мікалаеўскі сельсавет (Светлагорскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Светлагорскага раёна]] i671dfibjh41d31aqr22kmy7p5tbw9z 0 248293 5181815 4908360 2026-08-16T11:14:06Z Siliyiw 169172 5181815 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мольча}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Мольча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мо́льча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Мо́лча'''</ref> ({{lang-be-trans|Moĺča}}, {{lang-ru|Мольча}}) — [[вёска]] ў [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. == Славутасці == === Памятныя мясціны === * Помнік, мемарыял. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Molcha}} {{Чыркавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Чыркавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Светлагорскага раёна]] [[Катэгорыя:Мольча (вёска)| ]] 8w0bhtw52rsnzpvd11n2u9pgz5l18tr 0 248294 5181817 4908361 2026-08-16T11:24:20Z Siliyiw 169172 5181817 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = хутар |беларуская назва = Міколін Востраў |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 7 |год перапісу = 2016 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс =246284 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Міко́лін Во́страў'''<ref name=":0" /> ({{lang-be-trans|Mikolin Vostraŭ}}, {{lang-ru|Миколин Остров}}) — [[хутар]] у [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. Утвораны [[28 красавіка]] [[2011]] года<ref name=":0">[http://www.pravo.by/pdf/2011-60/2011_60_9_41116.pdf «Об отнесении земель к категории сельского населенного пункта». Решение Светлогорского районного Совета депутатов от 28.04.2011 № 71]{{Ref-ru}}</ref>. == Славутасці == [[Файл:Мельница в усадьбе "Николин остров".jpg|міні|злева]] * [[Ветраны млын (Мольча)|Ветраны млын]] XIX ст. вышынёй 17 метраў * Аграсядзіба == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Чыркавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Чыркавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Светлагорскага раёна]] e4opv2ulcsx1fgku0kmva0zbdu1an0f 0 248295 5181803 4908362 2026-08-16T10:50:29Z Siliyiw 169172 5181803 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Мольча}} {{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Мольча |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Гомельская |раён = Светлагорскі |сельсавет = Чыркавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Moĺča |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Мо́льча'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Moĺča}}, {{lang-ru|Мольча}}) — [[пасёлак]] у [[Светлагорскі раён|Светлагорскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Чыркавіцкі сельсавет|Чыркавіцкага сельсавета]]. == Памятныя мясціны == * Помнік воінам-землякам == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Moĺča}} {{Чыркавіцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Чыркавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Светлагорскага раёна]] lhxhtinibwee4t26tcixwaracgikpem 0 253233 5181775 5142061 2026-08-16T09:26:02Z Siliyiw 169172 5181775 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ляскавічы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ляскавічы |вобласць = Гомельская |раён = Петрыкаўскі |сельсавет2 = Ляскавіцкі }} '''Ля́скавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Liaskavičy}}, {{lang-ru|Лясковичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Цэнтр [[Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)|Ляскавіцкага сельсавета]]. Знаходзіцца за 24 км у напрамку на захад ад горада [[Петрыкаў]], за 214 км ад [[Гомель|Гомеля]], каля ракі [[Прыпяць]]<ref name="bel9">{{Крыніцы/БелЭн|9к}} — С. 428.</ref>. У Ляскавічах размяшчаецца адміністрацыйны цэнтр [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парка Прыпяцкі]], таксама тут знаходзіцца [[Музей прыроды (Ляскавічы)|Музей прыроды]]<ref>[http://www.npp.by/about_national_park/locatoin/ Месторасположение НПП]</ref>. З 2010 г. у аграгарадку праходзіць Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «[[Кліч Палесся]]»<ref>[http://www.gomel-region.gov.by/ru/zov-ru/ Международный фестиваль этнокультурных традиций «Зов Полесья»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161230001628/http://www.gomel-region.gov.by/ru/zov-ru/ |date=30 снежня 2016 }}</ref>. == Гісторыя == У 1662 г. згадваецца ў складзе [[Мазырскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Мазырскага павету]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]<ref>LVIA, f. SA, b. 1</ref>. Вёска ўваходзіла ў склад буйного маёнтка Брынёў. У канцы XVIII ст. маёнтак Брынёў з прыналежнымі вёскамі ([[Брынёў (Петрыкаўскі раён)|Брынёў]], Ляскавічы, [[Капцэвічы (пасёлак)|Капцэвічы]] і інш.) належаў [[магнат]]ам [[Хадкевічы|Хадкевічам]]. [[Геранім Антонавіч Кеневіч]] (1796—1884) купіў у [[1838]] г. у графа [[Аляксандр Францішак Хадкевіч|Аляксандра Францішка Хадкевіча]] (1776—1838) маёнтак Брынёў (Брынёў, Ляскавічы і інш.). З таго часу маёнтак належаў [[Кеневічы|Кеневічам]] фактычна да [[1920]] г., калі Кеневічы ў выніку нацыяналізацыі бальшавікамі страцілі ўсе свае маёнткі, прадпрыемствы і палацы, якія апынуліся на [[СССР|савецкім баку]] ў [[БССР]] пасля [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора (1921)]]. Самі [[Кеневічы]] пераехалі на сталае жыхарства ў [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчу]]. У 1968 годзе да вёскі далучана вёска [[Кабачок (Петрыкаўскі раён)|Кабачок]]<ref>Рашэнні выканкома Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 29 лютага і 11 красавіка 1968 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1968, № 20 (1214).</ref>. Да 15 жніўня 1974 года цэнтр Ляскавіцкага сельсавета<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 жніўня 1974 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1974, № 25 (1435).</ref>. 20 лютага 1975 года вёска перададзена ў склад [[Брынёўскі сельсавет|Брынёўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Гомельскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 лютага 1975 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1975, № 15 (1461).</ref>. 24 мая 1978 года цэнтр Брынёўскага сельсавета перанесены ў Ляскавічы, а сам сельсавет быў перайменаваны ў Ляскавіцкі<ref>Рашэнне выканкома Гомельскага абласнога Савета народных дэпутатаў Беларускай ССР ад 24 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. У 1999 годзе 754 жыхары ў 332 дварах<ref name="bel9" />. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Lyaskovichi, museum of nature.jpg|міні|Музей прыроды]] * [[Свята-Міхайлаўская царква (Ляскавічы)|Свята-Міхайлаўская царква]] ([[1993]]) * Музей прыроды === Страчаная спадчына === * Свята-Міхайлаўская царква ([[1879]]) == Вядомыя асобы == * [[Іван Міхайлавіч Бамбіза]] — беларускі дзяржаўны дзеяч. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Гомельская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2011|старонкі=22|старонак=68|isbn=978-985-508-107-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * Ліст карты N-35-141. Выданне 1987 г. Стан мясцовасці на 1984 г.{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)}} [[Катэгорыя:Ляскавіцкі сельсавет (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)| ]] [[Катэгорыя:Кеневічы]] [[Катэгорыя:Хадкевічы]] cqkghdmntyqlw17ldxrq6mgfuk1a5vd 0 274416 5181683 4458936 2026-08-16T03:12:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181683 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = Стэфан Стамбалаў | арыгінал імя = Стефан Стамболов | выява = Stefan Stambolov.jpg | дата нараджэння = 12.2.1854 | пасада = [[Старшыня Савета Міністраў Балгарыі]] | манарх = [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанд I]] | парадак = 13 | сцяг = Flag of Bulgaria.svg | перыядпачатак = [[1 верасня]] [[1887]] | перыядканец = [[31 мая]] [[1894]] | папярэднік = [[Канстанцін Стойлаў]] | пераемнік = Канстанцін Стойлаў | пасада_2 = [[Міністр замежных спраў Балгарыі|Міністр замежных спраў і спавяданняў Балгарыі]] | манарх_2 = [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанд I]] | парадак_2 = 15 | сцяг_2 = Flag of Bulgaria.svg | перыядпачатак_2 = 16 чэрвеня | перыядканец_2 = 14 лістапада 1890 | папярэднік_2 = [[Георгій Странскі]] | пераемнік_2 = [[Дзімітр Грэкаў]] | месца нараджэння = {{МН|Тырнава|у Вяліка-Тырнаве|Вяліка-Тырнава}}, [[Асманская імперыя]] | дата смерці = 18.7.1895 | месца смерці = {{МС|Сафія}}, [[Балгарыя]] | партыя = [[Народна-ліберальная партыя, Балгарыя|Народна-ліберальная партыя]] | адукацыя = Адэская духоўная семінарыя | нацыянальнасць = {{Сцяг Балгарыі}} [[балгары]]н | бацька = Нікола Стамбалаў | маці = Яўгенія Х. Іванчава | муж = | жонка = Паліксена Станчава | дзеці = Канстанцін, Асень, Ізабела, Марыя | узнагароды = [[Ордэн «За адвагу»]], I ступень }} '''Стэфан Стамбалаў''' ({{ДН|12|2|1854}}, [[Вяліка-Тырнава|Тырнава]], [[Асманская імперыя]], — {{ДС|18|7|1895}}, {{МС|Сафія||}}, [[Балгарыя]]) — балгарскі рэвалюцыянер, [[палітык|палітычны дзеяч]], паэт і пісьменнік. Прэм’ер-міністр Балгарыі (1888—1894). У сваім гісторыяграфічным сачыненні «Будаўнікі сучаснай Балгарыі» публіцыст [[Сімяон Радзеў]] характарызуе Стамбалава як аднаго з самых яскравых і выдатных балгарскіх дзяржаўных дзеячаў. == Біяграфія == Стэфан Стамбалаў нарадзіўся ў горадзе [[Вяліка Тырнава]], але яго род паходзіў з [[Траўна|Траўны]]. Бацька, Нікола Стамбалаў — удзельнік паўстання «Велчова завера» (1835), маці — Яўгенія Хаджы-Іванчава. Стэфан меў 10 братоў і сясцёр, большасць з якіх памерла ў маленстве. Вучыўся ў [[Адэская духоўная семінарыя|Адэскай духоўнай семінарыі]], якую не скончыў. У 1873 годзе яго адлічылі адтуль з-за сувязяў з рускімі рэвалюцыянерамі. Стамбалаў — паплечнік паэта-героя [[Хрыста Боцеў|Хрысты Боцева]], разам з якім выдаў зборнік вершаў «Песні і паэмы». З’яўляўся членам і адным з кіраўнікоў [[Балгарскі рэвалюцыйны цэнтральны камітэт|Балгарскага рэвалюцыйнага цэнтральнага камітэта]] (БРЦК). Прымаў актыўны ўдзел у нацыянальна-вызваленчай барацьбе балгарскага народа супраць турэцкай няволі: [[Старазагорскае паўстанне, 1875|Старазагорскім]] (1875) і [[Красавіцкае паўстанне|Красавіцкім паўстаннях]] (1876). У 1884—1885 гадах з’яўляўся старшынёй [[Народны сход БалгарыісНароднага сходу]]. У 1885 г. Стамбалаў, насуперак волі [[Аляксандр III|Аляксандра III]], актыўна падтрымаў уз’яднанне [[Усходняя Румелія|Усходняй Румеліі]] з Балгарыяй. У 1886 годзе ўваходзіў ва ўрад [[Петка Каравелаў|Петкі Каравелава]]. Пасля русафільскага перавароту супраць балгарскага князя [[Аляксандр Батэнберг|Аляксандра Батэнберга]] ў жніўні 1886 года, Стамбалаў арганізаваў контрпераварот і заклікаў Батэнберга вярнуцца. Пасля адрачэння Батэнберга ад балгарскага трона, узначаліў Рэгенцкі савет. У [[1886]]—[[1887]] гадах — лідар Народна-ліберальнай партыі (т.зв. [[стамбалавісты]]). У [[1887]]—[[1894]] гадах — кіраўнік урада. Умацаваў маладую Балгарскую дзяржаву і аказваў усялякую падтрымку князю [[Фердынанд I (цар Балгарыі)|Фердынанду I]] на прастоле. Кіраваў з дапамогай аўтарытарных метадаў. Спрыяў стабілізацыі ў краіне і яе адрыву ад расійскага ўплыву. У знешняй палітыцы арыентаваўся на Аўстра-Венгрыю і Германію. Некаторыя балгарскія і македонскія патрыёты лічылі палітычную лінію, якую праводзіў Стамбалаў, ''пра-турэцкай''<ref>''Вардарски (Петар Поп Арсов)'' «Стамболовштината во Македонија и нејзините претставници» (превод, редакција, коментар и предговор д-р Ванчо Ѓорѓиев) — Табернакул, Скопје 2006.</ref>. У маі [[1894]] года Стамбалаў пагражаў князю сваёй адстаўкай з пасады прэм’ер-міністра. Фердынанд I прыняў адстаўку, пасля чаго Стамбалаў перайшоў у глухую апазіцыю. [[15 ліпеня]] [[1895]] года македонскія баявікі, блізкія да тэрарыста [[Навум Цюфякчыеў|Навума Цюфякчыева]], здзейснілі замах на Стамбалава, у выніку якога ён атрымаў цяжкія раненні<ref>[http://www.krumblagov.com/fifty/15.php Благоев, Крум. 50-те най-големи атентата в българската история. Убийството на Стамболов] {{ref-bg}}</ref>. Урачы, спрабуючы выратаваць параненага, [[ампутацыя|ампутавалі]] яму рукі, але праз тры дні Стамбалаў сканаў. Апошнімі словамі Стамбалава былі: «Забойцы мае — Цюфякчыеў і [[Міхаіл Стаўраў|Халю]]… Князь мяне забіў, [[Хрыста Белчаў|Белчаў]], Белчаў! … Прынц Кобург, прынц Кобург!» Напад на Стамбалава быў здзейснены за дві дня да прыёму [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалаем II]] балгарскай дэлегацыі, накіраванай у [[Санкт-Пецярбург]] для нармалізацыі руска-балгарскіх адносін. Грунтуючыся на перадсмяротных словах экс-прэм’ера, еўрапейскія СМІ таго часу пісалі, што Стамбалаў быў забіты агентамі княжацкага двара<ref>Савецкі гісторык М. А. Бірман таксама настойваў на тым, што Стамбалаў «забіты агентамі двара».</ref>. Балгарскі бальшавік і пляменнік Стамбалава [[Нікола Стойнаў]] бяздоказна сцвярджаў, што экс-прэм’ер быў ліквідаваны па распараджэнні Мікалая II. Іншыя ж лічылі, што прычынай забойства была помста за смерць маёра Косты Паніцы, пакаранага смерцю ў 1890 годзе за арганізацыю змовы з мэтай забойства Фердынанда I. == Творчасць == [[Выява:Statue of Stefan Stambolov in Veliko Tarnovo.jpg|thumb|Помнік Стамбалаву ў [[Вяліка-Тырнава|Вяліка-Тырнаве]]]] === Паэзія === * Воззвание * Кога * Сега ил никога… * Над караисенските герои * Надежда * Войводата * Майчина песен * За роба няма тук свобода… * Певец * Зеленей се горо-сестро… * Марш (Не щеме ний богатство) * Христо Донев * На нея * Годината 1876 * Баща и син * Български марш * Последна въздишка * Защо е тоя гроб… * Още не си… * Нямането * На моите другари * Премина младостта ми… * Де останаха… * Обикновена любов * Бащин съвет * Пиеница * Не ме роди моя баща… * Долабан войвода * Чорбаджийско поучение * Знаете ли кой съм аз? === Артыкулы === * Ако някой ни попита… * Размишленията на един честит българский гражданин * Предговор към «Турските зверства в България» * Печатът е свободен… == Бібліяграфія == * Маринов 1992: Маринов, Д. Стефан Стамболов и новейшата ни история. Т. 2. София, 1992. * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=101&WorkID=2842&Level=1 «Строителите на съвременна България. Том 1» — Симеон Радев] * [http://www.slovo.bg/showwork.php3?AuID=101&WorkID=9108&Level=1 «Строителите на съвременна България. Том 2» — Симеон Радев] {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.slovo.bg/showauthor.php3?ID=161&LangID=1 Творчасць] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150408103208/http://www.slovo.bg/showauthor.php3?ID=161&LangID=1 |date=8 красавіка 2015 }} * [http://liternet.bg/publish4/bgyrdev/istoria/st_stambolov.htm «Стефан Стамболов — спасителят на България» — Борислав Гърдев] {{Прэм’ер-міністры Балгарыі}} {{DEFAULTSORT:Стамбалаў Стэфан}} [[Катэгорыя:Асобы]] [[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Балгарыі]] [[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў Балгарыі]] [[Катэгорыя:Міністры замежных спраў Балгарыі]] [[Катэгорыя:Палітыкі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Рэгенты Балгарыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Балгарыі]] [[Катэгорыя:Балгарскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Акадэмікі Балгарскай АН]] [[Катэгорыя:Ахвяры палітычных забойстваў]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Цэнтральных могілках Сафіі]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Відзіна]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Адэскай духоўнай семінарыі]] 5i7urp1hvwpewij6c8dtxwlxgd3l386 0 275293 5181468 4911266 2026-08-15T13:10:58Z JerzyKundrat 174 5181468 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Масты Правыя |выява = Масты Правыя. Касцёл.jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Масты Правыя)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] |вобласць = Гродзенская |раён = Мастоўскі |сельсавет = Мастоўскі |ранейшыя імёны = Масты 2-я }} '''Масты́ Пра́выя'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Masty Pravyja}}, {{lang-ru|Мосты Правые}}) — [[аграгарадок]] у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мастоўскі сельсавет|Мастоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Мястэчка Масты вядома з XV ст., складалася яно з правабярэжнай часткі — сённяшняй вёскі Масты Правыя і левабярэжнай цяперашняй вёскі [[Масты Левыя]]. Гэта мястэчка апісана ў «Писцовой книге Гродненской экономии» (1558). Было яно цэнтрам воласці, уваходзіла ў Гродзенскі павет Трокскага ваяводства ВКЛ, мела некаторыя прывілеі паводле магдэбургскага права. Значную гандлёвую ролю адыгрывала мастоўская прыстань на Нёмане, праз якую ішлі судны і плыты. За вярсту ад мястэчка знаходзілася сядзіба Масты (маёнтак). == Славутасці == [[Файл:Мост. Масты Правыя.jpg|міні|Мост цераз Нёман]] * Сядзіба (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Масты Правыя)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] (1990—1992) * Яўрэйскія могілкі (XVIII ст.) * Хрысціянскія могілкі * Капліца-пахавальня (сяр. XIX ст.), на могілках * Капліца-надмагілле (XIX ст.), на могілках * Мост цераз [[Нёман]] <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Masty Pravyja, Belarus - panoramio (1).jpg|Сядзіба Масты Правыя. Капліца.jpg|Капліца-пахавальня Капліца. Масты Правыя.jpg|Капліца-надмагілле </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Віктар Аляксандравіч Белазаровіч]] (нар. 1968) — беларускі гісторык, педагог. * [[Станіслаў Іванавіч Балтрукевіч]] (1940—2012) — беларускі ўрач-хірург, спецыяліст у галіне касцёва-пластычнай хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1985), прафесар (1986). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/pravye_mos/index.htm}} {{Мастоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мастоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Масты Правыя| ]] hnvl7bt3vwc5dvtbwdrtml7y1mu8m3i 5181473 5181468 2026-08-15T13:20:37Z JerzyKundrat 174 5181473 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Масты Правыя |выява = Масты Правыя. Касцёл.jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Масты Правыя)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] |вобласць = Гродзенская |раён = Мастоўскі |сельсавет = Мастоўскі |ранейшыя імёны = Масты 2-я }} '''Масты́ Пра́выя'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Masty Pravyja}}, {{lang-ru|Мосты Правые}}) — [[аграгарадок]] у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мастоўскі сельсавет|Мастоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Мястэчка Масты вядома з XV ст., складалася яно з правабярэжнай часткі — сённяшняй вёскі Масты Правыя і левабярэжнай цяперашняй вёскі [[Масты Левыя]]. Гэта мястэчка апісана ў «Писцовой книге Гродненской экономии» (1558). Было яно цэнтрам воласці, уваходзіла ў Гродзенскі павет Трокскага ваяводства ВКЛ, мела некаторыя прывілеі паводле магдэбургскага права. Значную гандлёвую ролю адыгрывала мастоўская прыстань на Нёмане, праз якую ішлі судны і плыты. За вярсту ад мястэчка знаходзілася сядзіба Масты (маёнтак). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Мост. Масты Правыя.jpg|міні|Мост цераз Нёман]] * Сядзіба (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Масты Правыя)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] (1990—1992) * Яўрэйскія могілкі (XVIII ст.) * Хрысціянскія могілкі * Капліца-пахавальня (сяр. XIX ст.), на могілках * Капліца-надмагілле (XIX ст.), на могілках * Мост цераз [[Нёман]] <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Masty Pravyja, Belarus - panoramio (1).jpg|Сядзіба Масты Правыя. Капліца.jpg|Капліца-пахавальня Капліца. Масты Правыя.jpg|Капліца-надмагілле </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Віктар Аляксандравіч Белазаровіч]] (нар. 1968) — беларускі гісторык, педагог. * [[Станіслаў Іванавіч Балтрукевіч]] (1940—2012) — беларускі ўрач-хірург, спецыяліст у галіне касцёва-пластычнай хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1985), прафесар (1986). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/pravye_mos/index.htm}} {{Мастоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мастоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Масты Правыя| ]] cwlrmhdog2yi9nxeg2jsfqavkw5c7io 5181474 5181473 2026-08-15T13:24:43Z JerzyKundrat 174 /* Вядомыя асобы */ 5181474 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Масты Правыя |выява = Масты Правыя. Касцёл.jpg |подпіс = [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Масты Правыя)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] |вобласць = Гродзенская |раён = Мастоўскі |сельсавет = Мастоўскі |ранейшыя імёны = Масты 2-я }} '''Масты́ Пра́выя'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гродзенская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Masty Pravyja}}, {{lang-ru|Мосты Правые}}) — [[аграгарадок]] у [[Мастоўскі раён|Мастоўскім раёне]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мастоўскі сельсавет|Мастоўскага сельсавета]]. == Гісторыя == Мястэчка Масты вядома з XV ст., складалася яно з правабярэжнай часткі — сённяшняй вёскі Масты Правыя і левабярэжнай цяперашняй вёскі [[Масты Левыя]]. Гэта мястэчка апісана ў «Писцовой книге Гродненской экономии» (1558). Было яно цэнтрам воласці, уваходзіла ў Гродзенскі павет Трокскага ваяводства ВКЛ, мела некаторыя прывілеі паводле магдэбургскага права. Значную гандлёвую ролю адыгрывала мастоўская прыстань на Нёмане, праз якую ішлі судны і плыты. За вярсту ад мястэчка знаходзілася сядзіба Масты (маёнтак). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Славутасці == [[Файл:Мост. Масты Правыя.jpg|міні|Мост цераз Нёман]] * Сядзіба (пач. XX ст.) * [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля (Масты Правыя)|Касцёл Святога Яна Хрысціцеля]] (1990—1992) * Яўрэйскія могілкі (XVIII ст.) * Хрысціянскія могілкі * Капліца-пахавальня (сяр. XIX ст.), на могілках * Капліца-надмагілле (XIX ст.), на могілках * Мост цераз [[Нёман]] <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Masty Pravyja, Belarus - panoramio (1).jpg|Сядзіба Масты Правыя. Капліца.jpg|Капліца-пахавальня Капліца. Масты Правыя.jpg|Капліца-надмагілле </gallery> == Вядомыя асобы == * [[Станіслаў Іванавіч Балтрукевіч]] (1940—2012) — беларускі ўрач-хірург, спецыяліст у галіне касцёва-пластычнай хірургіі. Доктар медыцынскіх навук (1985), прафесар (1986). * [[Віктар Аляксандравіч Белазаровіч]] (нар. 1968) — беларускі гісторык, педагог. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{ГБ|http://globustut.by/pravye_mos/index.htm}} {{Мастоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Мастоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мастоўскага раёна]] [[Катэгорыя:Масты Правыя| ]] 7eix5dmtywwhjmnp21xycpdfpqu736y 0 278153 5181734 5174289 2026-08-16T06:50:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181734 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сцюдзянец}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сцюдзянец-Зарэчная |вобласць = Мінская |раён = Валожынскі |сельсавет = Гародзькаўскі }} '''Сцюдзянец-Зарэчная'''<ref name=":0" /> ({{lang-be-trans|Sciudzianiec-Zarečnaja}}, {{lang-ru|Стюденец-Заречная}}<ref name=":0">{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911n0041731&q_id=7356751|title=Решение Воложинского районного Совета депутатов от 24 мая 2011 года № 64 "О переименовании сельских населённых пунктов"|url-status=dead}}</ref>) — [[вёска]] ў [[Валожынскі раён|Валожынскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гародзькаўскі сельсавет|Гародзькаўскага сельсавета]]. Да 2011 года пад назвай Сцюдзяне́ц<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаўся таксама варыянт '''Студзяне́ц'''</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гародзькаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гародзькаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Валожынскага раёна]] 8efkeyzukmukd9j8cgcxj31d2vjz6eq 0 281288 5181654 5141168 2026-08-16T01:08:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181654 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стаўбуновічы |выява = Ул. Центральная, Столбуновичи.jpg |подпіс = Вуліца Цэнтральная |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 41|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 33|lon_sec = 05 |CoordAddon = |CoordScale = |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет = Крупіцкі }} '''Стаўбуно́вічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Staŭbunovičy}}, {{lang-ru|Столбуновичи}}, раней таксама {{lang-ru|Сталбуновичи}}{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=191}}{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Крупіцкі сельсавет|Крупіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == Вёска Стаўбуновічы вядома прынамсі з 1567 года, уласнасць Б. Раманавай, уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Напісанне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Столбуновичи'', ''Столбуны''<ref name="atlas1">{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 236.</ref>. У 1582 годзе сяло, цэнтр маёнтка ўласнасці [[М. Валадковіч]]а. У 1600 годзе маёнтак, 20 [[Дым (адзінка падаткаабкладання)|дымоў,]] уласнасць [[Валадковіч|Я. Валадковіча]]. У другой XVIII стагоддзя ў складзе маёнтка [[Анопаль (вёска)|Анопаль]] уласнасці [[Радзівілы|Радзівілаў]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У складзе маёнтка Анопаль была да скасавання прыгоннага права. Пасля 1861 года ў [[Самахвалавіцкая воласць|Самахвалавіцкай воласці]] Мінскага павета. У 1888 годзе сярод землеўладальнікаў у вёсцы былі: праваслаўны селянін Лука Карлаў Ласкевіч (5/12 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі){{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=32}}, праваслаўны селянін Адам Кірэеў Войцік (5 і 1/3 дзесяціны){{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=12}}, праваслаўны селянін Казімір Пятроў Грыб (5 дзесяцін){{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=15}}. Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы было 2 кузні. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1922 годзе створана сельскагаспадарчая арцель Стаўбуновічы. З 20 жніўня 1924 года ў Крупіцкім сельсавеце [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ў [[Койданаўскі раён|Койданаўскім раёне]]. З 23 сакавіка 1932 года ў падпарадкаванні Менскага гарсавета. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне. З 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці. У 1930-я гады былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]] прынамсі 4 ураджэнцы вёскі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2793632|title=Списки жертв — Галенчик Павел Иванович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-16|archive-date=19 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219041456/https://base.memo.ru/person/show/2793632|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2796721|title=Списки жертв — Гриб Петр Борисович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-16|archive-date=19 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219040412/https://base.memo.ru/person/show/2796721|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2818482|title=Списки жертв — Ласкевич Константин Карлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-16|archive-date=19 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219045026/https://base.memo.ru/person/show/2818482|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2820845|title=Списки жертв — Ломако Иван Яковлевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-12-16|archive-date=19 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251219045020/https://base.memo.ru/person/show/2820845|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. На 2010 год у вёсцы была крама. == Насельніцтва == * 1800 год — 30 двароў, 185 жыхароў * 1897 год — 38 двароў, 242 жыхары * 1908 год — 49 двароў, 487 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=191}} * 1917 год — 41 двор, 233 жыхары{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=150}} * 1999 год — 143 жыхары * 2009 год — 113 жыхароў * 2019 год — 153 жыхары<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-12-16|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Стаўбуновічы|460}} * {{кніга|ref=Ярмоловичъ В.|спасылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|аўтар=Ярмоловичъ В. С.|загаловак=Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|адказны=|год=1909|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|том=|старонкі=|старонак=231|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{кніга|ref=Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|спасылка=https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|аўтар=|загаловак=Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|адказны=Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|год=1924|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Белтрестпечать|том=|старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=|тыраж=}} * {{кніга|ref=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|спасылка=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|аўтар=|загаловак=Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|адказны=Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год=1889|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минскъ|выдавецтва=Минская Губернская Типографія|том=|старонкі=|старонак=419|серыя=|isbn=|тыраж=}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Крупіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Крупіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]] dpr4vfahki0vfiob4xwjuf39ot6bi1e 0 283374 5181650 5141160 2026-08-16T00:51:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181650 wikitext text/x-wiki {{не блытаць|Старына (Уздзенскі раён)|Старыной|колішнім засценкам у Шацкай воласці, таксама вядомым як Старына-Сетнае і Старынка}} {{значэнні2|тып=тапонім|Старынкі}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Старынкі |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Шацкі }} '''Стары́нкі'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Starynki}}, {{lang-ru|Старинки}}) — [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Шаць]]. Уваходзіць у склад [[Шацкі сельсавет|Шацкага сельсавета]]. == Гісторыя == Старынкі вядомы з сярэдзіны XVIII стагоддзя, калі належалі да дамена [[Шацк (Пухавіцкі раён)|Шацк]] уласнасці [[Аскеркі|Аскеркаў]]{{Sfn|SgKP|1890|s=756}}, уваходзілі ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. Жыццё Юзафа Габрыеля Аскеркі не па сродках вычарпала яго рэсурсы і прывяло да [[Эксдывізія|эксдывізіі]] ў канцы 1812 года, якая працягвалася да 1816 года. У выніку Старынкі былі аддзелены ад Шацка і перададзены іншаму ўласніку{{Sfn|SgKP|1890|s=756}} . У 1860-х гадах было 4 двары. Пасля 1861 года ў складзе [[Шацкая воласць|Шацкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]]. У 1876 годзе [[Засценак|засценкам]] Старынкі валодалі [[Праваслаўе|праваслаўныя]] [[Дваранства|дваране]] Аляксандр, Іван і Юрый Ягоравічы Карповічы, было 64 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяціны]] зямлі, уласнасць была атрымана ў спадчыну, гаспадаркай займаліся самі ўласнікі{{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|1877|с=67}}. У 1888 годзе засценкам валодалі: [[Сялянства|сялянка]] [[Каталіцтва|рыма-каталіцкага]] веравызнання Аляксандра Лявонаўна Карповіч (92 дзесяціны), селянін рыма-каталіцкага веравызнання Аляксандр Лявонавіч Карповіч (60 дзесяцін), дваранка рыма-каталіцкага веравызнання Вікторыя Пятроўна Карповіч (32 дзесяціны){{Sfn|Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год|1889|с=187}}. Паводле перапісу 1908 года былі засценак і вёска{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=192}}, паводле перапісу 1917 года ізноў толькі засценак{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=126}}. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1930-х гадах праведзена прымусовая [[калектывізацыя]], у 1933 годзе створаны [[калгас]] імя Калініна. У час [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычных рэпрэсій]] былі рэпрэсаваны і расстраляны прынамсі 2 жыхары Старынак (Кандрат Пятровіч Гарэльскі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2796146|title=Списки жертв — Горельский Кондрат Петрович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-16|archive-date=4 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211204170147/https://base.memo.ru/person/show/2796146|url-status=dead}}</ref> і Баляслаў Язафатавіч Карповіч<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2808852|title=Списки жертв — Карпович Болеслав Езофатович|website=base.memo.ru|access-date=2025-06-16|archive-date=5 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205125756/https://base.memo.ru/person/show/2808852|url-status=dead}}</ref>). У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. == Насельніцтва == * 1908 год — засценак, 7 двароў, 48 жыхароў; вёска, 4 двары, 26 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=192}} * 1917 год — 13 двароў, 87 жыхароў, усе беларусы{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=126}} * 1960 год — 104 жыхары * 1999 год — 39 жыхароў * 2002 год — 19 двароў, 29 жыхароў * 2009 год — 19 жыхароў<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm Итоговые данные перепеси населения Республики Беларусь 2009 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191002065531/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census.htm |date=2 кастрычніка 2019 }}</ref> * 2010 год — 12 двароў, 17 жыхароў * 2019 год — 11 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-06-16|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла (1941) * У наваколлі вёскі на шашы {{таблічка-by|Р|68}} [[Узда]] — [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] на месцы былой вёскі [[Падказелле (Пухавіцкі раён)|Падказелле]] размешчаны мемарыял, збудаваны ў памяць пра загінулых 30 чэрвеня 1941 года<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://wwii.space/%d0%bf%d0%b0%d0%bc%d1%8f%d1%82%d0%bd%d0%b8%d0%ba%d0%b8-%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d0%bc%d0%be%d1%80%d0%b8%d0%b0%d0%bb%d1%8b-%d0%bc%d0%b8%d0%bd%d1%81%d0%ba%d0%b0%d1%8f-%d0%be%d0%b1%d0%bb%d0%b0%d1%81%d1%82/|title=Памятники и мемориалы {{!}} Беларусь. Минская область. Часть 1 — Всё о Второй мировой|date=2022-01-30|access-date=2025-06-16|archive-date=15 чэрвеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250615141944/https://wwii.space/%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8-%D0%B8-%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B-%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F-%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82/|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|15|868|Starzynki (20)|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|755—758|Szack|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ|арыгінал = |спасылка = |адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Типографія Губернскаго Правленія|год = 1877|том = |старонкі = |старонак = 187|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1876 годъ}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи [за 1888 год]|арыгінал = |спасылка = https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/4/46/Списокъ_Землевладѣльцевъ_Минской_Губерніи_за_1888_год.pdf|адказны = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Минская Губернская Типографія|год = 1889|том = |старонкі = |старонак = 419|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Списокъ Землевладѣльцевъ Минской Губерніи за 1888 год}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Старынкі|185}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Шацкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Шацкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] s8wbxqjwjp1p0xfgqebqb58j2m0fsce 0 293045 5181676 5167410 2026-08-16T02:18:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181676 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Стрэльна |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Іванаўскі |сельсавет = Сачыўкаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = |ранейшыя назвы=Новая Стрэльна}} '''Стрэ́льна'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Streĺna}}, {{lang-ru|Стрельно}}) — [[вёска]] ў [[Іванаўскі раён|Іванаўскім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Сачыўкаўскі сельсавет|Сачыўкаўскага сельсавета]]. 28 студзеня 1983 года вёскі Новая Стрэльна і Старая Стрэльна аб’яднаны ў адну вёску — Стрэльна<ref>Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ад 28 студзеня 1983 г. Аб перайменаванні вёсак Уласаўцы-II і Новая Стрэльна Іванаўскага раёна Брэсцкай вобласці // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1983, № 4 (1738).</ref><ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=v38302680&q_id=6385163|title=Указ Президиума Верховного Совета Белорусской ССР от 28 января 1983 года № 2680-X "О переименовании деревень Власовцы-ІІ и Новая Стрельна Ивановского района Брестской области"|url-status=dead}}</ref>. Вёскі Новая Стрэльна ў 1940—1983 гадах і Стрэльна ў 1983—2000 гадах былі цэнтрам [[Стрэльненскі сельсавет|Стрэльненскага сельсавета]]. == Славутасці == * [[Свята-Аляксандра-Неўская царква (Стрэльна)|Храм Святога Аляксандра Неўскага]] — праваслаўны храм, пабудаваны ў 1800 годзе з дрэва. — {{ГККРБ 4|113Г000281}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.radzima.org/be/miesca/strelyna.html Стрэльна] на сайце [[Radzima.org]] * {{ГБ|http://globustut.by/strelna/index.htm}} {{Сачыўкаўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Сачыўкаўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Стрэльна (Іванаўскі раён)| ]] cte7o2df86s56ganohj0mngettmv6k0 0 294270 5181610 5167595 2026-08-15T22:17:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181610 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Ставы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 14|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 20|lon_sec = 24 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Камянецкі |сельсавет = Воўчынскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |OpenStreetMap = 242979097 }} '''Ста́вы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref>{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-be-trans|Stavy}}, {{lang-ru|Ставы}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910b0034764&q_id=6389259|title=Решение Каменецкого районного Совета депутатов от 10 февраля 2009 года № 106 "О преобразовании сельских населенных пунктов Каменецкого района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Камянецкі раён|Камянецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Уваходзіць у склад [[Воўчынскі сельсавет|Воўчынскага сельсавета]]. == Геаграфія == Знаходзіцца на левым беразе ракі [[Пульва]], за 56 кіламетраў у напрамку на паўднёвы захад ад горада [[Каменец]], 30 кіламетраў ад [[Брэст]]а, 20 кіламетраў ад чыгуначнай станцыі [[Высока-Літоўск (станцыя)|Высока-Літоўск]]. == Гісторыя == У 1940—1954 гадах вёска Ставы была цэнтрам [[Стаўскі сельсавет|Стаўскага сельсавета]]. == Насельніцтва == * 2001 год — 510 жыхароў, 188 двароў{{sfn|БелЭн|2002}}. == Інфраструктура == * Базавая школа * Клуб * Бібліятэка * Аддзяленне сувязі == Памятныя мясціны == * Свята-Ануфрыеўская царква — {{ГККРБ 4|112Г000370}}. * [[Брацкая магіла]] савецкіх воінаў{{sfn|БелЭн|2002}} — {{ГККРБ 4|113Д000369}}. * Каля аграгарадка помнік савецкім пагранічнікам{{sfn|БелЭн|2002}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Ста́вы||126—127}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Воўчынскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Воўчынскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Камянецкага раёна]] h0xodjapcvtgaethvtyd06izvck2y7b 0 294630 5181559 5172979 2026-08-15T18:15:24Z Go6pb1u 171301 5181559 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне. == Назва == З даўнейшых крыніц вядома як '''Дзяцёлавічы'''. Магчыма, назва паходзіць ад «дзяцелавіны» (дзяцеліны) — дзікай [[Канюшына белая|белай канюшына]], якая цяпер расце ў гэтай мясцовасці паўсюдна, і з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> == Агульныя звесткі == За 12 км на поўнач ад [[Лунінец|Лунінца]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цна]]. У вёсцы больш за 50 вуліц, галоўная з іх — Савецкая, працягласцю 5,6 км. Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. Станам на 2018 год(?), у вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. У 1997-2018 гадах 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|Ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. У вёсцы актыўна будуюць новыя дамы. Станам на пачатак 2018 года, пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. Вёска Дзятлавічы пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і іншыя. Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. Цяпер здабыча гліны на такой глыбіні нерэнтабельная. == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку), — герб „Размер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванне Дзятлавіч Лунінецкаму раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі [[Лабелія Дортмана|лабеліі Дортмана]] — эмблемай Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне выяўлены на блакітным полі — [[Лунін|Луніна]] і Дзятлавіч, чым падкрэслена гістарычная сувязь іх з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> Герб створаны ў памяць заснавальніка [[Дзятлавіцкі манастыр|Дзятлавіцкага манастыра]] [[Канстанцін Долмат|Канстанціна Долмата]]: у ніжняй частцы размешчаны радавы герб Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.<ref name="gsarchives">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}</ref> == Гісторыя == === Вялікае Княства Літоўскае === Упершыню згаданы пад 1566 годам, калі Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло '''Дзяцёлавічы'''. У 1567 годзе гэты ўладальнік павінен быў ставіць у войска ВКЛ двух конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першы шляхецкі маёнтак на Лунінеччыне, які не быў часткай буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.<ref name="zarya">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.<ref name="gsarchives"/> [[Файл:Дзятлавіцкі манастыр 1770.jpg|міні|План Дзятлавіцкага манастыра ў 1770 годзе.]] Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак. === Расійская імперыя === Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.<ref name="gsarchives" /> Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост. Паводле статыстычных даных, у 1880-я гады ў Дзятлавічах — на той момант былым дзяржаўным сяле Кожан-Гарадзецкай воласці Пінскага павета Мінскай губерні, пры рацэ Цне — налічвалася 114 двароў і 736 жыхароў, дзейнічала праваслаўная царква.<ref>{{cite book|title=Волости и важнейшие селения Европейской России|volume=Вып. 1—8|publisher=Центральный статистический комитет|place=СПб.|year=1880—1886|language=ru}}</ref> Да 1909 года колькасць двароў вырасла да 232, а насельніцтва — больш чым удвая, да 1705 чалавек.<ref>{{cite book|author=Ярмолович В. С.|title=Список населенных мест Минской губернии|place=Минск|publisher=Губ. тип.|year=1909|language=ru}}</ref> Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. === У складзе Польшчы === Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы. У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак. Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў). === Вялікая Айчынная вайна === Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у чэрвені 1942 года нямецка акупанты расстралялі мірных жыхароў вёскі, прычынай было забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Загублена 19 жыхароў. Пахавалі іх каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе ўстаноўлена стэла. За 600 м на захад ад вёскі за чыгункай 17 кастрычніка 1943 года расстраляны і спалены 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць парэшткі загінулых на мясцовых могілках. Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Данскога казацкага палка. На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова здзяйсняліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, каляі, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовыя жыхары супрацоўнічалі з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушылу немцы расстралялі ў Пінску. Дзятлавічы вызвалены 10 ліпеня 1944 года. Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы. У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў. Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944. Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы. === Вайна ў Афганістане === Ахвярай неаб’яўленай [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года стаў ураджэнец в. Дзятлавічы Канапацкі В. Р. У родной вёсцы яго імем названа адна з вуліц. На будынку школы ў яго памяць устаноўлена мемарыяльная дошка. Акрамя таго, штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. == Інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі). Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га. === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> == Транспарт == Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. == Гандаль і бытавое абслугоўванне == Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Ахова здароўя == Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. == Адукацыя == Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша. У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> == Культура == У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).<ref>{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}</ref> Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі: «В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…» Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце». Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.<ref name="volyadzemka">{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.<ref>{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.<ref>{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}</ref> У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> == Славутасці == * Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»). * Магіла ахвяр фашызму. == Добраўпарадкаванне == У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.<ref name="zaryablagoustr">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> == Страчаная спадчына == * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] a6n2lu4iajfn33jcbjfpelln9nyc10c 0 294803 5181820 4243380 2026-08-16T11:43:22Z Siliyiw 169172 5181820 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Язвін}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Язвін |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 50|lat_sec = 27 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 55|lon_sec = 00 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Маларыцкі |сельсавет = Гвозніцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 242980779 }} '''Я́звін'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Я́звіна, н.'''</ref> ({{lang-be-trans|Jazvin}}, {{lang-ru|Язвин}}) — [[вёска]] ў [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гвозніцкі сельсавет|Гвозніцкага сельсавета]]. == Памятныя мясціны == * Магіла ахвяр фашызму (1942), 0,8 км на паўночны ўсход ад вёскі, могілкі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|113Д000528}}. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Гвозніцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Гвозніцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Маларыцкага раёна]] 14mnf4xvorax47isdtd6n9c3d4x8agv 0 310405 5181704 5179236 2026-08-16T05:10:26Z StarDeg 16311 /* Спасылкі */ катэгорыі 5181704 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Адольф Грылі |арыгінал імя = {{lang-en|Adolphus Washington Greely}} |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |выява = Greely, A. W.jpg |шырыня = |апісанне выявы = Фота 1935 года |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{USA}} |гады службы = 1861-1908 |званне = [[File:US-O8 insignia.svg|25px]] [[генерал-маёр]] |род войскаў = сувязь |камандаваў = {{нп3|Сігнальны корпус, ЗША|Сігнальны корпус|en|Signal Corps (United States Army)}} {{нп3|Ціхаакіянская дывізія ЗША|Ціхаакіянская дывізія|en|Pacific Division (United States Army)}} |частка = |бітвы = [[Грамадзянская вайна ў ЗША]] |узнагароды = {{Медаль Пашаны, ЗША}} {{нп3|Медаль Чарльза Дэлі|Медаль Чарльза Дэлі|en|Charles P. Daly Medal}} Медаль [[Каралеўскае геаграфічнае таварыства|Каралеўскага геаграфічнага таварыства]] |вікісклад = |сувязі = |у адстаўцы = |аўтограф = }} {{цёзкі2|Грылі}} '''Адо́льф Вашынгто́н Гры́лі''' ({{lang-en|Adolphus Washington Greely}}; {{ДН|27|3|1844}}, {{МН|Ньюберыпорт||}} (штат [[Масачусетс]]), [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — {{ДС|20|10|1935}}, {{МС|Вашынгтон||Вашынгтон, акруга Калумбія}}) — [[ЗША|амерыканскі]] ваенны дзеяч, навуковец і вандроўнік, палярны даследчык, пісьменнік. Ганаровы член {{нп3|Амерыканскае геаграфічнае таварыства|Амерыканскага геаграфічнага таварыства|en|American Geographical Society}}<ref>{{Cite web|url = http://americangeo.org/honorary-fellowships/|title = Honorary Fellowships|publisher = American Geographical Society|access-date = 2016-01-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20160126103530/http://americangeo.org/honorary-fellowships/|archive-date = 26 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>, адзін з заснавальнікаў [[Нацыянальнае геаграфічнае таварыства|Нацыянальнага геаграфічнага таварыства]] (National Geographic). Сваю кар’еру ваеннага пачаў у 17 гадоў, добраахвотнікам адправіўшыся на [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскую вайну]], да канца якой меў званне {{нп3|Часовае падвышэнне|часовы|ru|Временное повышение}} [[маёр]]. Быў тройчы паранены, узяў удзел у 9 кампаніях. Пасля залічэння ў рэгулярную [[Армія ЗША|армію ЗША]] служыў у розных падраздзяленнях. У 1881 годзе ўзначаліў амерыканскую [[Арктычная экспедыцыя Грылі|арктычную экспедыцыю]] на поўнач [[Канада|Канады]]. Пасля экспедыцыі працягнуў службу, з часам узначаліў {{нп3|Сігнальны корпус, ЗША|Сігнальны корпус|en|Signal Corps (United States Army)}} і даслужыўся да звання [[генерал-маёр]], стаў першым у гісторыі ЗША афіцэрам найвышэйшага рангу, які распачаў ваенную кар’еру радавым<ref>{{Кніга|аўтар = Mark Nuttall|загаловак = Encyclopedia of the Arctic|выдавецтва = Routledge|год = 2005|старонкі = 777|старонак = 2380|isbn =0-203-99785-9}}</ref>. == Біяграфія == Адольф Вашынгтон Грылі нарадзіўся 27 сакавіка 1844 года ў Ньюберыпорце (штат [[Масачусетс]]) у сям’і амерыканцаў у дзявятым пакаленні Джона Грылі ({{Lang-en|John Balch Greely}}) і Фрэнсіс Коб ({{Lang-en|Frances D. Cobb}}). Пачатковую адукацыю атрымаў у {{нп3|Дзяржаўная школа|дзяржаўнай школе|ru|Государственная школа}} для хлопчыкаў. Бацька, які меў жывую цікавасць да навукі, значна дапоўніў яго агульную адукацыю, і ўжо ў юнацкасці Адольф меў добрыя веды па гісторыі краіны і нядрэнна разбіраўся ў палітыцы і іншых рэаліях таго часу. Ён жа, як удзельнік [[Англа-амерыканская вайна 1812-1814|англа-амерыканскай вайны 1812 года]], шмат у чым прышчапіў цікавасць сыну да ваеннай службы. Яго маці была кабетай бескампраміснай сумленнасці і мела валявы характар. Апроч гэтага яна была нададзена ад прыроды хвацкім здароўем і цягавітасцю, якія, напэўна, гэтак жа як і псіхалагічныя якасці, успадкаваў яе сын. Фрэнсіс Коб ніколі не хварэла і памерла ў веку васьмідзесяці аднаго года ад натуральных прычын{{sfn|Mitchell|1936|pp=3-4}}{{sfn|Mitchell|1936|p=6}}. === Пачатак ваеннай кар’еры === З пачаткам грамадзянскай вайны Грылі добраахвотнікам пайшоў на фронт (пры гэтым на сумоўі ў {{нп3|Кадравае агенцтва|рэкрутынгавай|ru|Кадровое агентство}} канторы ён сказаў, што яму больш 18 гадоў, хоць насамрэч было 17) і быў залічаны ў 19-ы Масачусецкі пяхотны самаахвотніцкі полк. Свой першы «баявы» досвед ён атрымаў у {{нп3|Бітве пры Бэлс-Блаф|бітве пры Бэлс-Блаф|ru|Сражение при Бэллс-Блафф}}, дзе яго заданнем было хаваць загінулых ваяроў і даглядаць за параненымі{{sfn|Mitchell|1936|p=11}}. Улетку 1862 года ў адной з сутычак з войскам паўднёўцаў пад [[Рычманд (Віргінія)|Рычмандам]] быў паранены ў нагу, аднак ад шпіталізацыі адмовіўся. Генерал {{нп3|Джон Сэджвік|Джон Сэджвік|ru|Седжвик, Джон}}, — камандуючы войскамі, у той дзень, убачыўшы кульгаючага Грылі, спытаў: «Чаму ў Вас няма зброі?» На што Грылі адказаў: «Мыю вінтоўку ўчора вечарам, калі я быў паранены, пабіла куляй. Я застаўся з маім падраздзяленнем і вазьму яе ў таго, хто будзе першым паранены сёння». Сэджвік сказаў: «Гэта слушна, тады я аддам вам сваю {{нп3|Энфілд, вінтоўка|Энфілд|ru|Энфилд (винтовка)}}» і асабіста ўручыў яе Грылі{{sfn|Mitchell|1936|pp=17-19}}. У {{нп3|Бітва пры Энцітэме|бітве пры Энцітэм|ru|Сражение при Энтитеме}} Адольф быў паранены ў твар і ў сцягно, пасля чаго быў адпраўлены ў шпіталь у [[Гарысберг]]{{sfn|Mitchell|1936|pp=27-28}}. У 1863 годзе быў пададзены да падвышэння ў званні да [[лейтэнант]]а і прызначаны ў 8-ы Каляровы пяхотны полк ({{Lang-en|Colored Infantry}}), у якім праслужыў да канца вайны{{sfn|Mitchell|1936|pp=37-38}}. Пасля яе сканчэнні А. Грылі застаўся ў арміі, браў удзел у фармаванні новых рэгулярных частак, і 27 сакавіка 1867 года быў прызначаны другім лейтэнантам у 36-ы пяхотны полк і накіраваны для далейшага праходжання службы ў Форт Сандэрс, [[Ваёмінг]]{{sfn|Mitchell|1936|p=42}}, дзе праслужыў да канца гады, пасля чаго нечакана быў адкамандзіраваны ў ізноў сфармаваны Сігнальны корпус{{sfn|Mitchell|1936|p=46}}. Да 1870 года Адольф Грылі служыў афіцэрам сувязі пры генерале {{нп3|Юджын Кар|Юджыне Кары|ru|Карр, Юджин}}{{sfn|Mitchell|1936|p=49}}, пасля чаго атрымаў новае прызначэнне ў ізноў утворанае {{нп3|Нацыянальная метэаралагічная служба|Бюро надвор’я|ru|Национальная метеорологическая служба}}, у якім прыклаў максімум высілкаў для арганізацыі і развіцця гэтага новага кірунку дзейнасці ведамства (паколькі справаздачы бюро перадаваліся па лініях сувязі, што знаходзіліся ў веданні Сігнальнага корпуса, то і сама служба была яму падпарадкавана){{sfn|Mitchell|1936|p=50}}. У 1872—1873 гадах Грылі займаўся зборам і аналізам дадзеных для службы прагназавання паводак. У 1873 годзе быў падвышаны ў званні да [[Старшы лейтэнант|першага лейтэнанта]] і прызначаны на пасаду афіцэра сувязі 5-га кавалерыйскага палка<ref>{{Кніга|аўтар = William Lowell Putnam|загаловак = Arctic Superstars|выдавецтва = Light Technology Publishing|год = 2001|isbn = 1622336860}}</ref>. З 1875-га (з невялікімі перапынкамі) займаўся арганізацыяй будавання і абслугоўвання [[тэлеграф]]ных ліній сувязі, пераважна на поўдні краіны, — у [[Тэхас]]е і {{нп3|Дакота, акруга, Мінесота|Дакоце|ru|Дакота (округ, Миннесота)}}, а таксама ў [[Мантана|Мантане]]{{sfn|Mitchell|1936|p=51-57}}<ref name=":1" />. === Экспедыцыя ў Арктыку === {{Main|Арктычная экспедыцыя Грылі}} У 1881 годзе Адольф Грылі быў прызначаны кіраўніком амерыканскай навукова-даследчыцкай арктычнай экспедыцыі на поўнач [[Канадскі Арктычны архіпелаг|Канадскага арктычнага архіпелага]], якая была арганізавана ваенным ведамствам ЗША ў рамках першага {{нп3|Міжнародны палярны год, 1882|Міжнароднага палярнага года|ru|Международный полярный год (1882)}}. Яе мэтай было стварэнне метэаралагічнай станцыі і правядзенне метэаралагічных, астранамічных і магнітных назіранняў, а таксама геалагічных і геадэзічных прац. Асноўныя заданні, пастаўленыя экспедыцыі, былі выкананы, а яе ўдзельнікі {{нп3|Джэймс Локвуд|Д. Локвуд|ru|Локвуд, Джеймс}}, {{нп3|Дэвід Брэйнард|Д. Брэйнард|ru|Брэйнард, Дэвид}} і Фрэдэрык Крысціянсен падчас санкавых паходаў дасягнулі самай паўночнай на той час шыраты 83° 24'<ref name=":0">{{кніга|аўтар=William James Mills |загаловак=Exploring polar frontiers : a historical encyclopedia |выдавецтва=ABC-CLIO, Inc |год=2003 |allpages=844 |старонкі=269-272 |isbn=1-57607-422-6 |ref=Mills}}</ref>. Апроч агульнага кіраўніцтва экспедыцыяй, з 26 красавіка па 7 мая 1882 года Грылі здзейсніў паход ва ўнутраную вобласць [[востраў Элсмір|вострава Элсмір]] і выявіў даўнейшыя стаянкі [[Інуіты|інуітаў]], а таксама адкрыў вялікае {{нп3|Возера Хейзен|возера|ru|Хейзен (озеро)}}, названае ім у гонар начальніка Сігнальнага ведамства генерала Уільяма Бэбкака Хейзена ({{lang-en|William Babcock Hazen}})<ref name=":0" />. Паколькі з-за складанага лёдавага становішча ў пралівах паміж [[Грэнландыя]]й і Канадай экспедыцыя не магла быць эвакуявана суднамі, то Грылі, як кадравы ваенны, карыстаючыся пакінутымі яму інструкцыямі (хоць на базе было досыць правіянту, каб пратрымацца яшчэ год), разам з усімі палярнікамі ў жніўні 1883 года выйшаў на поўдзень насустрач ратавальнікам, але не сустрэўшыся з імі, быў змушаны пры мінімальных запасах харчу арганізаваць зімоўку на {{нп3|Мыс Сабін|мысе Сабін|en|Cape Sabine}} {{нп3|Востраў Пім|вострава Пім|en|Pim Island}}, падчас якой ад голаду і знясілення загінулі 18 з 25 удзельнікаў экспедыцыі. Сем выжылых, у тым ліку сам Грылі, былі выратаваны 22 чэрвеня 1884 года<ref name=":0" />. === Далейшая служба === Некаторы час пасля экспедыцыі Грылі аднаўляў фізічнае і псіхічнае здароўе. Праз некалькі месяцаў па запрашэнні {{нп3|Французскае геаграфічнае таварыства|французскага|ru|Французское географическое общество}}, нямецкага і [[Каралеўскае геаграфічнае таварыства|Каралеўскага геаграфічнага таварыстваў]] ён з’ехаў у [[Еўропа|Еўропу]], дзе чытаў лекцыі і быў вельмі цёпла прыняты многімі выбітнымі прадстаўнікамі розных навуковых школ. Па вяртанні з Еўропы працягнуў ваенную службу, асталяваўшыся ў [[Вашынгтон]]е. У 1886 годзе быў падвышаны ў ваенным званні да [[капітан]]а, а ў сакавіку 1887 года ўказам прэзідэнта [[Стывен Гровер Кліўленд|Гровера Кліўленда]] быў прызначаны начальнікам Сігнальнага корпуса ({{Lang-en|Chief Signal Officer}}) і атрымаў званне [[Брыгадны генерал|брыгаднага генерала]]{{sfn|Mitchell|1936|pp=173-174}}<ref name=":1">{{Cite web|url = http://findingaids.loc.gov/db/search/xq/searchMfer02.xq?_id=loc.mss.eadmss.ms010151&_faSection=overview&_faSubsection=bioghist&_dmdid=d22166e21|title = A.W. Greely papers, 1753—1959|publisher = Library of Congress|access-date = 2016-02-05}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.mohconvention.com/tn-recipient/138/adolphus-w-greely/|title = Adolphus W. Greely|publisher = Congressional Medal of Honor Society|access-date = 2016-02-05|archive-date = 6 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160306081252/http://www.mohconvention.com/tn-recipient/138/adolphus-w-greely/|url-status = dead}}</ref>. Пасля ўступу на пасаду ён цалкам рэарганізаваў Бюро надвор’я, што зрабіла яго вядучай метэаралагічнай арганізацыяй у свеце. Пад яго кіраўніцтвам былі значна ўдасканалены метадалогіі прадказання надвор’я, паводак і штармавых папярэджанняў. З яго ж падачы было прынята рашэнне пра перадачу Бюро з Сігнальнага корпуса ў Дэпартамент Сельскай гаспадаркі — Грылі заўсёды лічыў, што Бюро надвор’я выключна грамадзянскае ведамства. У 1888 годзе ён апублікаваў кнігу «Надвор’е ў Амерыцы» ({{Lang-en|American Weather}}), якая ўтрымвала значна больш дакладныя дадзеныя пра пагодныя ўмовы ў ЗША, і нават праз значны час выкарыстоўвалася ў якасці падручніка па метэаралогіі, у прыватнасці, прафесарам [[Гарвардскі ўніверсітэт|Гарвардскага ўніверсітэта]] {{нп3|Роберт Уорд|Робертам Уордам|en|Robert DeCourcy Ward}}{{sfn|Mitchell|1936|p=175}}<ref>{{Cite web|url = http://www.nws.noaa.gov/pa/history/signal.php|title = THE BEGINNING OF THE NATIONAL WEATHER SERVICE: THE SIGNAL YEARS (1870—1891) AS VIEWED BY EARLY WEATHER PIONEERS|author = Gary K. Grice|publisher = National Weather Service|access-date = 2016-01-23|archive-url = https://web.archive.org/web/20160129232729/http://www.nws.noaa.gov/pa/history/signal.php|archive-date = 29 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>. [[Файл:Group Portrait of Major General Adolphus W. Greely and Staff at the Presidio Following the San Francisco Earthquake - NARA - 524387.tif|thumb|right|А. Грылі са штабам ліквідацыі наступстваў землятрусу ў Сан-Францыска.]] У 1898 годзе ў ходзе [[Іспана-амерыканская вайна|іспана-амерыканскай вайны]] па асабістай дырэктыве прэзідэнта ЗША [[Уільям Мак-Кінлі|Уільяма Мак-Кінлі]] Грылі ўзяў пад кантроль усе вонкавыя лініі сувязі, фактычна стаўшы першым атрымальнікам усёй прыватнай інфармацыі, што накіроўвалася ў адрас ЗША{{sfn|Mitchell|1936|p=182}}. Пазней пад яго патранажам былі арганізаваны працы па пракладцы тэлеграфных і тэлефонных ліній сувязі на [[Аляска|Алясцы]], [[Куба|Кубе]] і [[Філіпіны|Філіпінах]]. Толькі на Алясцы былі пракладзены 2200 міль правадоў, якія адкрылі паўвостраў для цывілізацыі{{sfn|Mitchell|1936|p=195}}. У 1903 годзе Грылі ўяўляў ЗША ў [[Берлін]]е на першай міжнароднай канферэнцыі па пытаннях выкарыстання радыёсувязі ў тэлеграфіі ({{Lang-en|First International Radio Telegraphic Conference}}), на якой упершыню былі вызначаны базавыя прынцыпы міжнароднага радыёабмену. Грылі быў адным з нешматлікіх ваенных чыноў, хто бачыў за гэтай новай тэхналогіяй будучыню{{sfn|Mitchell|1936|p=202}}<ref>{{Кніга|аўтар = L. S. Howeth|загаловак = History of Communications-Electronics in the United States Navy|выдавецтва = USN|год = 1963|старонкі = 547—548|спасылка = http://earlyradiohistory.us/1903conv.htm}}</ref>. У гэтым жа годзе ён браў удзел як прадстаўнік краіны на міжнароднай канферэнцыі па тэлеграфіі ў [[Лондан]]е ({{Lang-en|International Telegraph Conference}})<ref name=":1" />. 10 лютага 1906 года Адольфу Грылі было прысвоена званне генерал-маёр і ён быў прызначаны камандуючым {{нп3|Ціхаакіянская дывізія, ЗША|Ціхаакіянскай дывізіяй|en|Pacific Division (United States Army)}}, штаб-кватэра якой знаходзілася ў [[Сан-Францыска]]. Раніцай 18 красавіка 1906 года ў Сан-Францыска адбылося адно з самых разбуральных землятрасенняў у гісторыі Злучаных штатаў. Грылі ў гэты дзень знаходзіўся непадалёк ад [[Чыкага]], у дарозе на вяселле дачкі. Ён неадкладна прыняў рашэнне вярнуцца (хоць камандаванне на гэтым не настойвала), і супольна з грамадзянскімі службамі ўзначаліў ліквідацыю наступстваў стыхійнага бедства. Ваеннымі пад яго пачаткам былі ўзяты на сябе пытанні забеспячэння пацярпелых харчам, а таксама ён сваімі паўнамоцтвамі рэгламентаваў яго размеркаванне. Апроч гэтага ім быў аддадзены загад страляць на паразу ў [[Марадзёрства|марадзёраў]]. Пры ўсім гэтым, аднак, ён імкнуўся дзеяць асцярожна і прыклаў максімум высілкаў, каб ваенныя ў новай для сябе сітуацыі не выходзілі за рамкі закона<ref>{{Cite web|url = http://www.nps.gov/prsf/learn/historyculture/adolphus-washington-greely-page-2.htm|title = Adolphus Washington Greely|publisher = U.S. Department of the Interior|access-date = 2016-01-24}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://www.armyheritage.org/75-information/soldier-stories/247-sanfranearthquake|title = Cracked Earth & Blazing Fires: The 1906 San Francisco Earthquake|publisher = Army Heritage Center Foundation|access-date = 2016-01-24|archive-url = https://web.archive.org/web/20160130192859/https://www.armyheritage.org/75-information/soldier-stories/247-sanfranearthquake|archive-date = 30 студзеня 2016|url-status = dead}}</ref>{{sfn|Mitchell|1936|p=204}}. У 1908 годзе Адольф Грылі пакінуў ваенную службу і выйшаў на пенсію{{sfn|Mitchell|1936|p=213}}. === Наступныя гады жыцця === Пасля выйсця на пенсію па прапанове мужы А. Грылі разам з сям’ёй адправіўся ў кругасветнае вандраванне. Яны пабывалі на Філіпінах, у [[Японская імперыя|Японіі]], [[Імперыя Цын|Кітаі]], праехалі па [[Транссібірская магістраль|транссібірскай магістралі]] з [[Уладзівасток]]а да [[Масква|Масквы]], наведалі [[Германская імперыя|Германію]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італію]], [[Аўстра-Венгрыя|Аўстрыю]] і толькі ў 1909 годзе вярнуліся ў Вашынгтон{{sfn|Mitchell|1936|pp=213-214}}. У 1911 годзе Грылі рашэннем Прэзідэнта краіны быў прадстаўніком арміі ЗША ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] на каранаванні [[Георг V|Георга V]]. Па вяртанні ён прыняў прапанову [[Універсітэт Джорджа Вашынгтона|Універсітэта Джорджа Вашынгтона]], і некалькі гадоў працаваў у ім на кафедры геаграфіі{{sfn|Mitchell|1936|p=222}}. Ён шмат пісаў, сотні яго артыкулаў былі апублікаваны ў розных выданнях. Убачылі свет яго кнігі «Даведнік па Алясцы» (1909), аўтабіяграфія «Успаміны пра прыгоды і службу» (1927) і іншыя. У сакавіку 1917 года памерла яго жонка, з якой ён быў неразлучны 39 гадоў. Грылі перадаў у дарунак National Geographic сваю ўнікальную палярную бібліятэку з больш за 500 тамоў (яго сынам тэма палярных даследаванняў аказалася не цікавай), прадала дом у Вашынгтоне і пераехаў у [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]] да дачкі Роўз. У 1920 годзе вярнуўся ў Вашынгтон (Роўз знайшла там новую працу) і пражыў у ім аж да самай смерці 20 кастрычніка 1935 года{{sfn|Mitchell|1936|pp=226-228}}. Пахаваны на Арлінгтонскіх нацыянальных могілках<ref name=":2" />. == Грамадская дзейнасць == [[Файл:Bundesarchiv Bild 102-12418, Knud Rasmussen und Adolphus Greeley.jpg|thumb|{{нп3|Кнуд Расмусен|Кнуд Расмусен|ru|Расмуссен, Кнуд}} і Адольф Грылі.]] Пасля экспедыцыі 1881—1884 гадоў А. Грылі па праве лічыўся экспертам у вобласці палярных даследаванняў, і з ім, у той ці іншай меры, кансультаваліся большасць лідараў будучых экспедыцый у высокія шыроты, са многімі з якіх ён стаў асабіста знаёмы і цягам доўгага часу падтрымваў сяброўскія сувязі. Грылі быў вельмі высокай думкі пра [[Фрыцьёф Нансен|Фрыцьёфа Нансена]], хоць спачатку катэгарычна не ўхваляў план яго [[Нарвежская палярная экспедыцыя (1893—1896)|вандравання]] на «[[Фрам]]е», і нават пазней, нягледзячы на трыумфальнае завяршэнне гэтай экспедыцыі, крытычна ацэньваў яго рашэнне пакінуць судна дзеля дасягнення [[Паўночны полюс|паўночнага полюса]]: «''Кожны пагодзіцца, што Нансен, такім чынам, занядбаў святым абавязкам начальніка экспедыцыі. Шчаслівае вяртанне мужнага капітана Свердрупа разам з „Фрамам“ не апраўдвае Нансена. Вернасць, мужнасць і мастацтва Свердрупа, які застаўся на „Фраме“ і даставіў сваіх таварышаў у Нарвегію, увенчваюць яго ў вачах многіх больш хвалебнымі лаўрамі, чым тыя, якія выпадуць на долю яго прадпрымальнага і здольнага правадыра''»<ref>{{Кніга|аўтар = Фритьоф Нансен|загаловак = «Фрам» в Полярном море|выдавецтва = Litres|год = 2015|isbn = 5457763765}}</ref><ref name="Avetisov" />. Але менавіта Грылі падчас аднаго з візітаў Нансена ў Амерыку прадстаўляў яго ў National Geographic, адным з заснавальнікаў якога стаў у 1888 годзе<ref name=":2">{{Cite web|url = http://voices.nationalgeographic.com/2012/12/14/the-perils-of-early-arctic-exploration/|title = The Perils of Early Arctic Exploration|author = Cathy Hunter|date = December 14, 2012|publisher = National Geographic|access-date = 2016-01-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20160205052104/http://voices.nationalgeographic.com/2012/12/14/the-perils-of-early-arctic-exploration/|archive-date = 5 лютага 2016|url-status = dead}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак = National Geographic Society: начало большого пути|спасылка = http://www.nat-geo.ru/planet/38165-national-geographic-society-nachalo-bolshogo-puti/#full|мова = ru|выданне = National Geographic|год = 2003|нумар = 2|archive-date = 25 студзеня 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160125174158/http://www.nat-geo.ru/planet/38165-national-geographic-society-nachalo-bolshogo-puti/#full}}</ref>. Апроч Нансена ён таксама прадстаўляў перад таварыствам {{нп3|Эдвард Эванс, 1-ы барон Маўнтэванс|Эдварда Эванса|ru|Эванс, Эдвард, 1-й барон Маунтэванс}}, {{нп3|Дональд Мак-Мілан|Дональда Мак-Мілана|en|Donald Baxter MacMillan}}, [[Дуглас Моўсан|Дугласа Моўсана]] і іншых{{sfn|Mitchell|1936|p=229}}. Пачынаючы з першай палярнай экспедыцыі [[Руаль Амундсен|Руаля Амундсена]] (да [[Паўночны магнітны полюс|паўночнаму магнітнаму полюсу]] і пераадоленні ім [[Паўночна-заходні праход|паўночна-заходняга праходу]] (1903—1906)), на працягу многіх гадоў А. Грылі падтрымваў з ім сувязь, хоць тады, як кіраўнік Сігнальнага ведамства, ён апынуўся ўскосна датычны да свайго роду нехарошай сітуацыі, звячанай з перадачай Амундсенам тэлеграмы пра паспяховае завяршэнне яго экспедыцыі, з якой вестка пра яго дасягненне стала, перадусім, набыткам СМІ ЗША, і толькі потам Еўропы<ref>{{кніга | аўтар = Роланд Хантворд | загаловак = Покорение Южного полюса. Гонка лидеров | выдавецтва = М. Манн, Иванов и Фербер | год = 2012 | старонак = 640 | старонкі = 127 | isbn = 9785916573237 }}</ref>{{sfn|Mitchell|1936|p=229}}. Грылі быў адным з першых кансультантаў [[Роберт Піры|Роберта Піры]], які хацеў першым перасекчы [[Грэнландыя|Грэнландыю]] у 1886 годзе, і таму пільна сачыў за яго поспехамі. Але ён жа, на грунце аналізу яго палярных «рэкордаў», выказаў недавер з нагоды яго першасці ў дасягненні паўночнага полюса, і пры гэтым лічыў дасягненне доктара [[Фрэдэрык Кук|Фрэдэрыка Кука]] неперасягненым у гісторыі Арктыкі вычынам{{sfn|Mitchell|1936|pp=230—231}}. У 1904 годзе А. Грылі (разам з Дэвідам Брэйнардам) стаў адным з заснавальнікаў, а з 1905 па 1906 гады быў першым прэзідэнтам {{нп3|Амерыканскі клуб даследчыкаў| Амерыканскага клуба даследчыкаў|en|The Explorers Club}}<ref>{{Cite web|url = https://explorers.org/about/history/a_gathering_place|title = A Gathering Place|publisher = The Explorers Club|access-date = 2016-01-31|archive-url = https://web.archive.org/web/20151219015443/https://explorers.org//about/history/a_gathering_place|archive-date = 19 снежня 2015|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = http://www.explorers.org/about/history/presidents/presidents.php|title = About The Club History. Club presidents, 1905 to present|publisher = The Explorers Club, 2012|access-date = 8 лютага 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20060928065244/http://www.explorers.org/about/history/presidents/presidents.php|archive-date = 28 верасня 2006}}</ref>. У 1922 годзе ён быў абраны яго ганаровым членам, а ў 1923 годзе ўзнагароджаны яго найвышэйшай узнагародай — медалём Клуба Даследчыкаў<ref>{{Cite web|url = https://explorers.org/about/history/honorary_members|title = Honorary Members|publisher = The Explorers Club|access-date = 2016-01-31|archive-url = https://web.archive.org/web/20160305114551/https://explorers.org/about/history/honorary_members|archive-date = 5 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://explorers.org/about/history/the_explorers_club_medal|title = The Explorers Club Medal|publisher = The Explorers Club|access-date = 2016-01-31|archive-url = https://web.archive.org/web/20160319093001/https://explorers.org//about/history/the_explorers_club_medal|archive-date = 19 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. На працягу 70-ці гадоў — з часоў пачатку грамадзянскай вайны, А. Грылі быў асабіста блізка знаёмы з усімі Прэзідэнтамі Злучаных Штатаў (за выняткам А. Лінкальна) і іх першымі лэдзі, а таксама з усімі кіраўнікамі {{нп3|Старшыня Вярхоўнага суда ЗША|Вярхоўнага суда ЗША|en|Председатель Верховного суда США}}. Адзін з яго старшыняў (а раней непасрэдны начальнік, а таксама будучы Прэзідэнт ЗША) [[Уільям Говард Тафт|Уільям Тафт]] сказаў: «''Я рады вярнуцца ў Вашынгтон толькі па дзвюх прычынах — там ёсць [[манумент Вашынгтона]] і генерал Грылі''» ({{Lang-en|I am glad to return to the only two permanent things in Washington: the Washington Monument and General Greely}}){{sfn|Mitchell|1936|p=236}}. За ўсю сваю шматгадовую службу Адольф Грылі не быў ганараваны ніводнай з урадавых узнагарод Злучаных Штатаў. Толькі 27 сакавіка 1935 года, на свой 91-ы дзень народзінаў, з падачы генерала Уільяма Мітчэла — біёграфа генерала, у знак прызнання яго выбітных заслугі ён быў узнагароджаны «[[Медаль Пашаны (ЗША)|Медалём Пашаны ЗША]]»<ref>{{Cite web|url = http://www.cmohs.org/recipient-detail/2486/greely-adolphus-w.php|title = GREELY, ADOLPHUS W.|publisher = Congressional Medal Of Honor Society|access-date = 2016-01-30}}</ref>. На цырымоніі ўручэння гэтай найвысокай дзяржаўнай узнагароды, апроч афіцыйных асоб, быў брыгадны генерал Дэвід Брэйнард — апошні жывы удзельнік яго арктычнай экспедыцыі{{sfn|Mitchell|1936|p=237}}. {{пачатак цытаты}}Гэта падзея дае мне магчымасць аддаць належнае майму начальніку на поўначы генералу Грылі. Няма больш лаяльнага, адважнага і знаходлівага афіцэра, які калі-небудзь камандаваў у Арктыцы ці ў любым іншым месцы; яго лідарскія якасці асабліва выявіліся на мысе Сабін, дзякуючы яго цвёрдасці і непахіснай волі атрымалася захаваць рэшткі партыі разам і падтрымваць дысцыпліну аж да нашага выратавання адміралам Шлеем.{{канец цытаты|крыніца=З прамовы Дэвіда Брэйнарда перад Амерыканскім геаграфічным таварыствам, 1925{{sfn|Mitchell|1936|p=237}}}} == Сям’я == У 1878 годзе Адольф Грылі жаніўся з Генрыэтай Несміт ({{lang-en|Henrietta Nesmith}}){{sfn|Mitchell|1936|p=54}}. У іх нарадзілася шасцёра дзяцей: дочкі — Роўз, Гертруда, Антуанэта і Эдала; сыны Джон і Адольфус (малодшы){{sfn|Mitchell|1936|p=215}}. == Бібліяграфія == Адольф Грылі — аўтар многіх прац па метэаралогіі і [[затэрма, метэаралогія|ізатэрмічных карт]]. Апроч афіцыйнай навуковай справаздачы па выніках экспедыцыі ў Арктыку ён апублікаваў цэлы шэраг кніг: * «Тры гады ў Арктыцы» ({{Lang-en|Three Years Of Arctic Service}}), 1886 * «Надвор’е ў Амерыцы» ({{Lang-en|American Weather}}), 1888 * «Амерыканскія даследчыкі» ({{Lang-en|American Explorers}}), 1894 * «Даведнік арктычных адкрыццяў» ({{Lang-en|Handbook of Arctic Discoveries}}), 1896 * «Даведнік па Алясцы» ({{Lang-en|Handbook of Alaska}}), 1909 * «Праўдзівыя аповеды пра арктычную гераічнасць» ({{Lang-en|True Tales of Arctic Heroism}}), 1912 * «Успаміны пра прыгоды і службу» ({{Lang-en|Reminiscences of Adventure and Service}}), 1927 * «Палярныя рэгіёны ў ХХ стагоддзі» ({{Lang-en|Polar Regions in the Twentieth Century}}), 1928 == Узнагароды і памяць == [[Файл:USNS General A.W. Greely (T-AP-141) at Thule, Greenland, on 19 July 1951 (NH 97108).jpg|thumb|USS General A. W. Greely.]] За значны ўнёсак у «даследаванні ўзбярэжжа [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]] і ўнутраных абласцей Зямлі Грынела (вострава Элсмір)» у 1886 годзе А. Грылі быў ганараваны медалі Каралеўскага геаграфічнага таварыства<ref>{{cite web|url=http://www.rgs.org/NR/rdonlyres/C5962519-882A-4C67-803D-0037308C756D/0/GoldMedallists18322011.pdf|title=List of Past Gold Medal Winners|publisher=Royal Geographical Society|access-date=24 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927221002/http://www.rgs.org/NR/rdonlyres/C5962519-882A-4C67-803D-0037308C756D/0/GoldMedallists18322011.pdf|archive-date=27 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>, а ў 1920-м за выбітныя заслугі ў вобласці [[Геаграфія|геаграфіі]] Амерыканскім геаграфічным таварыствам ён быў узнагароджаны медалём Ч. Дэлі<ref>{{cite web|title=Charles P. Daly Medal|url=http://americangeo.org/charles-p-daly-medal/|publisher=American Geographical Society|access-date=2016-01-23|archive-date=20 снежня 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151220151438/http://americangeo.org/charles-p-daly-medal/|url-status=dead}}</ref>. У гонар А. Грылі было названа транспартнае судна {{нп3|USS General A. W. Greely|USS General A. W. Greely|en|USS General A. W. Greely (AP-141)}} (спушчана на ваду ў 1944 годзе), ваенная база ЗША на Алясцы {{нп3|Форт Грылі|Форт Грылі|en|Fort Greely}}, з яго выявай у 1986 годзе выпушчана паштовая марка<ref>{{Cite web|url = http://arago.si.edu/record_193955_img_1.html|title = Arctic Explorers Issue|publisher = National Postal Museum|access-date = 2016-01-31|archive-url = https://web.archive.org/web/20160203132831/http://arago.si.edu/record_193955_img_1.html|archive-date = 3 лютага 2016|url-status = dead}}</ref>. У яго гонар таксама названы шэраг геаграфічных аб’ектаў<ref name="Avetisov">{{кніга|аўтар=Аветисов Г. П. |загаловак=Имена на карте Арктики |спасылка=http://www.gpavet.narod.ru/Names1/grili.htm |выдавецтва=ВНИИОкеанология |год=2009 |isbn=978-5-88994-091-3 |ref=Аветисов}}</ref>: * [http://www.gpavet.narod.ru/Places/maps/brosh_ostr.jpg {{нп3|Востраў Грылі|Востраў|ru|Остров Грили}}] на [[Зямля Франца-Іосіфа|Зямлі Франца-Іосіфа]]; * [http://www.gpavet.narod.ru/Places/maps/galla_ostr.jpg Мыс] на поўначы {{нп3|Востраў Мак-Клінтака|вострава Мак-Клінтака|ru|Остров Мак-Клинтока}} (ЗФІ) * [http://www.gpavet.narod.ru/Places/maps/kane_basin.jpg Фіёрд] на поўначы [[Востраў Элсмір|вострава Элсмір]] (адкрыты і названы санкавай партыяй Джэймса Локвуда ў 1883 годзе). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=General William Mitchell |загаловак= General Greely — The Story of a Great American |спасылка=https://archive.org/details/generalgreelythe006446mbp |месца=NEW YORK |выдавецтва=G.P.PUTNAM’S SONS |год=1936|allpages=280 |ref=Mitchell}} == Спасылкі == * {{ВТ-ЭСБЕ|Грили, Адольф-Вашингтон}} * {{кніга |аўтар= Адольф Грили |загаловак= Три года в Арктике. 1881—1884 |адказны= Пер. с англ. под ред. В. К. Есипова |спасылка= http://library.narfu.ru/sites/arctic/rus/eCatalogue/_layouts/PDFView.aspx?fileurl=http://library.narfu.ru/sites/arctic/rus/eCatalogue/Documents/1.1._istoray_osvoeniay_Arktiki/000007_grili_tri_goda_v_arktike.pdf |месца= Ленинград |выдавецтва= Изд. Главсевморпути |год= 1935 |старонак= 338 |ref= Грили |archive-url= https://web.archive.org/web/20160307094808/http://library.narfu.ru/sites/arctic/rus/ecatalogue/_layouts/pdfview.aspx?fileurl=http://library.narfu.ru/sites/arctic/rus/ecatalogue/documents/1.1._istoray_osvoeniay_arktiki/000007_grili_tri_goda_v_arktike.pdf |archive-date= 7 сакавіка 2016 }} * {{cite web|title=Adolphus Washington Greely|url=http://www.arlingtoncemetery.net/awgreely.htm|publisher=Arlington National Cemetery|access-date=2016-01-30|archive-date=31 жніўня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831230039/http://www.arlingtoncemetery.net/awgreely.htm|url-status=dead}} * {{публікацыя|артыкул|загаловак=General Greely. Who Was.He?|выданне=Newcastle Morning Herald|год=21 October 1949|спасылка=http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/134169783|pages=6}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грылі Адольф}} [[Катэгорыя:Даследчыкі Арктыкі]] [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры ЗША]] 7p8xncmta25wfq82hjkf9lz7oy6lg60 1 311304 5181808 2268279 2026-08-16T10:57:43Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Чорная дзірка]] у [[Размовы:Чорная дзіра]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка" 2268279 wikitext text/x-wiki {{пераклад|ru|Чёрная дыра}} 4276pbvf5fc4vv3lg5vzuv3wiiwv1bk 0 327293 5181608 4982742 2026-08-15T22:12:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181608 wikitext text/x-wiki {{Землетрасенне |назва = Спітакскае землетрасенне |выява = |выява2 = |дата =7 снежня 1988, 11:41 |магнітуда = 6,8 [[Шкала моманту магнітуды|M_w]] |глыбіня =10 км |размяшчэнне эпіцэнтра= |закранутыя краіны ={{сцяг|Армянская ССР}} [[Армянская ССР]] |цунамі = |пацярпелыя=25 тысяч загінулі <br />514 тысяч засталіся без прытулку<ref name="demoscope"/> |эканамічны ўрон = }} {{Location map | Арменія | label= | lat=40.50 | long=44.16 | mark=Bullseye1.svg | marksize=40 | position=top | width= 250 | float=right | caption=}} '''Спітакскае землетрасенне''' ({{lang-hy|Սպիտակի երկրաշարժ}}), таксама вядомае як '''Ленінаканскае землетрасенне''' ({{lang-hy|Լենինականի երկրաշարժ}}) — катастрафічнае [[землетрасенне]] [[Магнітуда землетрасенне|магнітудай]] 6,8<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-13|title = Earthquakes|url = http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/map/#%7B%2522feed%2522%253A%25221450040538109%2522%252C%2522sort%2522%253A%2522newest%2522%252C%2522mapposition%2522%253A%5B%5B39.386%252C40.957%5D%252C%5B43.597%252C49.395%5D%5D%252C%2522viewModes%2522%253A%7B%2522help%2522%253Afalse%252C%2522list%2522%253Atrue%252C%2522map%2522%253Atrue%252C%2522settings%2522%253Afalse%7D%252C%2522autoUpdate%2522%253Afalse%252C%2522search%2522%253A%7B%2522id%2522%253A%25221450040538109%2522%252C%2522name%2522%253A%2522Search%2520Results%2522%252C%2522isSearch%2522%253Atrue%252C%2522params%2522%253A%7B%2522starttime%2522%253A%25221988-12-06%252000%253A00%253A00%2522%252C%2522maxlatitude%2522%253A43.597%252C%2522minlatitude%2522%253A39.386%252C%2522maxlongitude%2522%253A49.395%252C%2522minlongitude%2522%253A40.957%252C%2522minmagnitude%2522%253A6%252C%2522endtime%2522%253A%25221988-12-13%252023%253A59%253A59%2522%252C%2522orderby%2522%253A%2522time%2522%7D%7D%7D|publisher = earthquake.usgs.gov}}</ref>-7,2<ref name="demoscope">{{Cite web |url=http://www.epicentrum.ru/armenia1988.php |title=Информация с сайта http://www.epicentrum.ru |access-date=18 мая 2016 |archive-date=18 сакавіка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318074015/http://www.epicentrum.ru/armenia1988.php |url-status=dead }}</ref>, якое адбылося [[7 снежня]] [[1988]] года ў 10 гадзін 41 хвіліну па [[Маскоўскі час|маскоўскім часе]] (11:41 па мясцовым часе) на паўночным захадзе [[Армянская ССР|Армянскай ССР]]. Магутныя падземныя штуршкі за паўхвіліны разбурылі амаль усю паўночную частку рэспублікі, ахапіўшы тэрыторыю з насельніцтвам каля 1 млн чалавек. У эпіцэнтры землетрасення — Спітаку — інтэнсіўнасць штуршкоў дасягнула 9-10 балаў (па 12-бальнай шкале [[Шкала Мядзведзева — Шпанхоера — Карніка|MSK-64]]). Падземныя штуршкі адчуваліся ў Ерэване і Тбілісі. Хваля, выкліканая землетрасеннем, абыйшла Зямлю і была зарэгістравана навуковымі лабараторыямі ў Еўропе, Азіі, Амерыцы і Аўстраліі. Землетрасенне вывела з ладу каля 40% прамысловага патэнцыялу Армянскай ССР. У выніку землетрасення дашчэнту быў разбураны горад [[Спітак]] і 58 сёл; часткова разбураны гарады Ленінакан (цяпер [[Гюмры]]), [[Сцепанаван]], Кіравакан (цяпер [[Ванадзор]]) і яшчэ больш 300 населеных пунктаў<ref name=autogenerated1>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0183/panorm01.php#1 Информация с сайта www.demoscope.ru]</ref>. Паводле афіцыйных дадзеных, 19 тысяч сталі інвалідамі, загінулі сама меней 25 тысяч чалавек (паводле іншых дадзеных да 150 тысяч), 514 тысяч чалавек засталіся без прытулку<ref name="demoscope"/>. Увогуле землетрасенне ахапіла каля 40 % тэрыторыі Арменіі<ref name="demoscope"/>. З-за рызыкі аварыі была спынена [[Армянская АЭС]]. [[Генеральны сакратар ЦК КПСС]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М. С. Гарбачоў]], які знаходзіўся ў той момант з візітам у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], запытаў гуманітарную дапамогу і перапыніў свой візіт, адправіўшыся ў разбураныя раёны Арменіі. У аднаўленні разбураных раёнаў узялі ўдзел усе рэспублікі СССР. 111 краін<ref>{{Cite web|accessdate = 2015-12-02|title = Спитакское (Ленинаканское) землетрясение {{!}} Календарь Трагедий|url = http://calendie.ru/spitakskoe-leninakanskoe-zemletryasenie/|publisher = calendie.ru}}</ref>, улучаючы [[Ізраіль]], [[Бельгія|Бельгію]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]], [[Італія|Італію]], [[Ліван]], [[Нарвегія|Нарвегію]], [[Францыя|Францыю]], [[Федэратыўная Рэспубліка Германіі (1949—1990)|ФРГ]] і [[Швейцарыя|Швейцарыю]], надалі СССР дапамогу, падаўшы ратавальнае абсталяванне, спецыялістаў, прадукты і медыкаменты. Была таксама аказана дапамога ў аднаўленчых працах. У рэспубліку прыбыў міністр аховы здароўя СССР [[Яўген Чазаў]]. Аказанне дапамогі насельніцтву ўскладнялася тым, што ў пацярпелых гарадах апынуліся разбураны медычныя ўстановы. Так прыкладам у горадзе [[Спітак]] параненых звозілі на гарадскі стадыён «Баўм», дзе і аказвалі медычную дапамогу. Пры даставе дапамогі пабіліся югаслаўскі і савецкі самалёты. Савецкім самалётам быў [[Іл-76]] з [[транспартная авіяцыя|палка ваенна-транспартнай авіяцыі]], які быў раскватараваны ў г. [[Панявежыс]] ([[Літоўская ССР]]) і выляцеў з [[Азербайджанская ССР|Азербайджана]]. Прычынай аварыі стала няправільная ўсталёўка ціску на эшалоне пераходу, у выніку чаго самалёт уразаўся ў гару<ref>[http://ria.ru/incidents/20030220/324560.html К катастрофе самолёта Ил-76 в Иране]</ref>. 10 снежня 1988 года быў абвешчаны ў СССР днём жалобы<ref>{{Cite web |url=http://www.nostalgia-pro.ru/?film=1964 |title=Программа «Время» |access-date=18 мая 2016 |archive-date=11 красавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411231323/http://nostalgia-pro.ru/?film=1964 |url-status=dead }}</ref>. Па рэспубліканскім тэлебачанні са зваротам выступіў Вярхоўны Патрыярх і Каталікос усіх армянаў [[Вазген I]]<ref>{{Cite web|url = http://www.allperestroika.ru/armenia%201988.html|title = Землетрясение в Армении|author = Материал с сайта Allperestroika.ru|accessdate = 18 мая 2016|archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304120454/http://www.allperestroika.ru/armenia%201988.html|archivedate = 4 сакавіка 2016|url-status = dead}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Ленінаканскае землетрасенне]] * [[Мінас Карапетавіч Авецісян]] {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} * [http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2007-12/986.html Декабрь 1988 года: трагические дни армянского народа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20081023110700/http://www.noev-kovcheg.ru/mag/2007-12/986.html |date=23 кастрычніка 2008 }} * [http://www.str-t.ru/reports/4/ Восстановительные работы в Армении.] * ''Константин Б. Серафимов.'' [http://www.offtop.ru/vertlib/9.php?of2981=b1acddc0d2f165437ce978cdb065e275 Записки спасателей, 1988—1996 гг] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120707093557/http://www.offtop.ru/vertlib/9.php?of2981=b1acddc0d2f165437ce978cdb065e275 |date=7 ліпеня 2012 }}. * [http://rv3doz.narod.ru/leninakan.html Землетрясение в Армении 1988—1989 год.] Воспоминания очевидца событий. Фотогалерея [[Катэгорыя:Землетрасенні]] [[Катэгорыя:Гісторыя СССР]] [[Катэгорыя:Падзеі 7 снежня]] [[Катэгорыя:Снежань 1988 года]] mazkln3xhkm6m2kdwubf23rkjrbjhet 0 350713 5181761 4263259 2026-08-16T08:37:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181761 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Данілаў}} {{Навуковец |Імя = Сцяпан Мікалаевіч Данілаў |Арыгінал імя = |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = {{МН|Віцебск}}, {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}} |Месца смерці = {{МС|Ленінград}}, {{Сцягафікацыя|СССР}} |Навуковая сфера = [[арганічная хімія]] |Месца працы = [[Пецярбургскі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = {{Навуковая ступень|доктар|хімічных навук}} |Навуковае званне = {{Навуковае званне|АН СССР|1}}, {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = [[Пецярбургскі ўніверсітэт]], [[Казанскі ўніверсітэт]], [[Інстытут высокамалекулярных злучэнняў АН СССР]] |Навуковы кіраўнік = [[Аляксей Яўграфавіч Фаворскі]] |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}- {{!}} медалі {{!}}} |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Сцяпан Мікалаевіч Дані́лаў''' ({{ДН|7|1|1889|25|12|1888}}, [[Віцебск]] — {{ДС|4|2|1978}}, [[Ленінград]]) — савецкі вучоны ў галіне [[Арганічная хімія|арганічнай хіміі]], [[доктар хімічных навук]] (1935), [[прафесар]] (1930). Член-карэспандэнт [[АН СССР]] (1943). == Біяграфія == С. М. Данілаў нарадзіўся ў [[Віцебск]]у ў сям'і чыгуначнага рабочага. У 1908 г. паступіў на фізіка-матэматычны факультэт [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]. У 1914 годзе скончыў навучанне ва ўніверсітэце і застаўся працаваць у ім асістэнтам на кафедры хіміі у лабараторыі [[Аляксей Яўграфавіч Фаворскі|А. Я. Фаворскага]] і адначасова выкладаў хімію, фізіку і геаметрыю ў 18-м гарадскім вучылішчы. Пачынаючы з 1920 г. чытаў лекцыі ў Ленінградскім універсітэце, Педагагічным інстытуце імя А. І. Герцэна, Інстытуце фізічнай адукацыі імя П. Ф. Лесгафта і інш. У 1923—1928 гг. С. М . Данілаў працаваў інжынерам-хімікам у Інстытуце прыкладной хіміі, у 1928—1931 гг. з'яўляўся кансультантам Охцінскага хімічнага завода і кіраваў практыкай студэнтаў. З 1930 г. С. М. Данілаў прафесар, загадчык кафедрай Хіміка-тэхналагічнага інстытута і адначасова ў 1931—1938 гг. кіраўнік лабараторыі цэлюлозы ў Інстытуце пластычных мас. У 1934—1937 гг. чытаў курс лекцый у Артылерыйскай акадэміі імя Ф. Э. Дзяржынскага. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] С. М. Данілаў у [[Казань|Казані]], прафесар [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскага ўніверсітэта]]. Пасля вяртання ў [[Ленінград]] у 1944 г. прафесар Данілаў аднавіў работу на кафедры хімічнай перапрацоўкі цэлюлозы Ленінградскага хіміка-тэхналагічнага інстытута імя Ленсавета. У маі 1945 г. С. М. Данілаў стаў загадчыкам кафедрамі будовы арганічных злучэнняў і высокамалекулярных злучэнняў у Ленінградскім дзяржаўным універсітэце, адначасова ў 1947—-1949 гг. дырэктар Навукова-даследчага хімічнага інстытута пры ўніверсітэце. У 1947 г. абраны правадзейным членам Акадэміі артылерыйскіх навук. У 1949 годзе С. М. Данілаў стварае ў Інстытуце высокамалекулярных злучэнняў АН СССР лабараторыю хімічных пераўтварэнняў цэлюлозы, ў 1950—1952 гг. выконваючы абавязкі дырэктара, а ў 1953—1960 гг. дырэктар інстытута. == Навуковая дзейнасць == Навуковая дзейнасць С. М. Данілава звязаная з хіміяй [[вуглярод]]аў і іх вытворных, хіміяй [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], [[Палімеры|палімераў]], вывучэннем ізамернага пераўтварэння ў шэрагу кіслародзмяшчальных [[Арганічныя рэчывы|арганічных злучэнняў]] (альдэгідна-кетонная перагрупоўка Данілава) і інш. Працуючы ў час Вялікай Айчыннай вайны ў Казанскім універсітэце, С. М. Данілаў кіраваў групай супрацоўнікаў, вырашаўшых абаронныя задачы. У 1918—1945 гг. С. М. Данілаў працаваў памочнікам і намеснікам рэдактара [[часопіс]]а «Журнал Русского физико-химического об­щества. Часть химическая», у 1935—1951 гг. быў членам рэакцыйнай калегіі часопіса «При­рода», з 1946 па 1978 г. галоўным рэдактарам часопіса «Журнал общей химии» і адказным рэдактарам выдання «Труды Ленинградского хи­мико-технологического института им. Ленсовета». З С 1932 па 1948 г. С. М. Данілаў з'яўляўся членам Праўлення Леніградскага аддзялення Усесаюзнага хімічнага таварыства імя Д. І. Мендзялеева і старшынёй секцыі агульнай хіміі. З 1948 г. абраны намеснікам старшыні Праўлення, а ў 1951—1958 гг. быў яго старшынёй. == Узнагароды, прэміі і ганаровыя званні == * 2 [[Ордэн Леніна|ордэны Леніна]] * [[Ордэн Працоўнага Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] * медалі * Прэмія імя Д. І. Мендзялеева * Прэмія імя М. М. Зініна і А. А. Васкрасенскага * Ганаровы член Усесаюзнага хімічнага таварыства імя Д. І. Мендзялеева (з 1965 года) {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|6}} == Спасылкі == * [http://science.spb.ru/files/IzvetiyaTI/2013/22/articles/26/files/assets/basic-html/page1.html К 125-летию Данилова Степана Николаевича (1889—1978) // Известия СПбГТИ (ТУ) № 22 (48) 2013] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170220181236/http://science.spb.ru/files/IzvetiyaTI/2013/22/articles/26/files/assets/basic-html/page1.html |date=20 лютага 2017 }}{{ref-ru}} * [http://www1.lti-gti.ru/museum/Данилов%20Степан%20Николаевич2.htm Данилов Степан Николаевич // Музей Истории СПбГТИ(ТУ)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181102084033/http://www1.lti-gti.ru/museum/%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B2%20%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D0%BD%20%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%872.htm |date=2 лістапада 2018 }}{{ref-ru}} * [http://www.chem.spbu.ru/ptchem/108-1foundation.html Кафедра строения органических соединений — Кафедра физической органической химии // Институт химии СПбГУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170221005532/http://www.chem.spbu.ru/ptchem/108-1foundation.html |date=21 лютага 2017 }}{{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Данілаў Сцяпан Мікалаевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі СПбДУ]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Хімікі СССР]] 6nlm51ymsew5h65poj9t36bdshy5we6 0 359772 5181660 4622135 2026-08-16T01:20:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181660 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Стоўні}} {{Этнічная група| group = Стоўні <br /> ''Îyârhe Nakȟóda'' | image = [[Выява:Blue Bird and her sister (18495754685).jpg|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота 1930 г.</div> | poptime = 4400 | popplace = {{Сцягафікацыя|Канада}} | langs = стоўні | rels = [[анімізм]], [[шаманізм]], [[хрысціянства]] | related = іншыя [[сіў]] }} '''Стоўні''' ({{lang-en|Stoney}}; саманазва: ''Îyârhe Nakȟóda'') — [[індзейцы|індзейскі народ]], карэнныя жыхары [[Канада|Канады]]. Агульная колькасць (2017 г.) — 4400 чал.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15089/CA Stoney in Canada]</ref> Паводле сцверджання саміх стоўні, яны, а таксама [[асінібойн]] вылучыліся з гурту астатніх [[сіў]] да кантактаў з еўрапейцамі. Абодва народы карыстаюцца агульнай саманазвай ''[[накота]]''. Пад уплывам пашырэння футравага [[гандаль|гандлю]] іх продкі рухаліся на захад уздоўж [[Саскачэван (рака)|ракі Саскачэван]] і ў выніку дасягнулі [[Скалістыя горы|Скалістых гор]]. Каля [[1790]] г. адбыўся падзел паміж стоўні і асінібойн. Стоўні ўпадабалі [[лес|лясную]] зону ўсходніх схілаў гор, дзе займаліся [[паляванне]]м і здабычай футра. У сярэдзіне [[19 стагоддзе|XIX]] ст. стоўні трапілі пад уплыў [[пратэстантызм|пратэстанцкіх]] місіянераў. У [[1876]] г. частка стоўні падпісала дагавор аб узаемным прызнанні з [[Вялікабрытанія|брытанскімі]] ўладамі [[Канада|Канады]]. У [[1877]] г. разам з [[чарнаногія|чарнаногімі]] мірнае пагадненне з Канадай падпісалі ўсе правадыры гэтага народа. Паводле дагавораў на працягу [[1876]]—[[1948]] гг. былі створаны тры рэзервацыі. У нашы дні ў Канадзе стоўні афіцыйна прызнаюцца «першаснай нацыяй». Асноўныя сучасныя заняткі — [[сельская гаспадарка]], паляванне, [[рыбалоўства]], абслугоўванне [[турызм|турыстаў]]. Для [[культура|культуры]] канадскіх стоўні характэрна добрае захаванне роднай гутарковай [[мова|мовы]], сакральнага [[танец|танцавальнага]] мастацтва і апора на спецыфічны лад жыцця ў вялікай пашыранай [[сям'я|сям’і]]. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://www.stoneynation.com Stoney Nation] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121216013425/http://stoneynation.com/ |date=16 снежня 2012 }} * [http://www.native-languages.org/stoney_culture.htm Stoney Culture and History] * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/stoney-nakoda/ Stoney-Nakoda] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170114211446/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/stoney-nakoda/ |date=14 студзеня 2017 }} [[Катэгорыя:Сіў]] [[Катэгорыя:Народы Канады]] 3m4h2e2es2nrokgwvxz9br4j5h4ue39 0 438469 5181759 4877890 2026-08-16T08:32:48Z 5181759 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет |імя = Крысціна Ціманоўская |пол = жаночы |поўнае імя = Крысціна Сяргееўна Ціманоўская |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы 2026 па лёгкай атлетыцы|Бірмінгем 2026]]|4х100 м}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы сярод моладзі|Чэмпіянаты Еўропы сярод моладзі]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы сярод моладзі 2017|Быдгашч 2017]]|100 м}} {{турнір|[[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Беларусі]]}} {{медаль|Золата|[[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|2016]]|200 м}} {{турнір|[[Еўрапейскія гульні]]}} {{медаль|Срэбра|[[Еўрапейскія гульні 2019|Мінск 2019]]|100 м}} {{турнір|[[Універсіяда|Універсіяды]]}} {{медаль|Золата|[[Летняя Універсіяда 2019|Неапаль 2019]]|200 м}} {{турнір|Дзяржаўныя і ведамасныя ўзнагароды}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Майстар спорту Беларусі}} {{!}}} }} {{Цёзкі2|Ціманоўская}} '''Крысці́на Сярге́еўна Цімано́ўская''' (нар. {{ДН|19|11|1996}}, [[Клімавічы]], [[Беларусь]]) — [[беларусь|беларуская]] [[лёгкаатлет]]ка. Спецыялізуецца ў [[бег на кароткія дыстанцыі|бегу на кароткія дыстанцыі]]. У выніку [[Справа Ціманоўскай|скандалу на Алімпійскіх гульнях 2020 года]] атрымала палітычны прытулак у [[Польшча|Польшчы]], пасля чаго выступае за Польшчу. == Біяграфія == [[Чэмпіянат Беларусі па лёгкай атлетыцы 2016|Чэмпіёнка Беларусі 2016 года]] ў [[Бег на 200 метраў|бегу на 200 метраў]] з вынікам 23.87<ref name="РБ2017">[http://bfla.eu/wp-content/uploads/2017/01/2017-la-1.pdf Списочный состав национальной и сборной команды Республики Беларусь по лёгкой атлетике на 2017 год] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170215034155/http://bfla.eu/wp-content/uploads/2017/01/2017-la-1.pdf |date=15 лютага 2017 }}</ref>. Пераможца [[Рэспубліканская ўніверсіяда 2016|Рэспубліканскай універсіяды 2016 года]] ў [[Бег на 200 метраў|бегу на 200 метраў]] з вынікам 23.74<ref name="РБ2017"/>. Сярэбраная прызёрка [[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы сярод моладзі 2017|Чэмпіяната Еўропы сярод моладзі 2017 года]] ў [[Бег на 100 метраў|бегу на 100 метраў]] з вынікам 11,54. Пасля жорсткага разгону [[Пратэсты ў Беларусі (2020)|акцый пратэстаў]], выкліканых масавымі фальсіфікацыямі на [[Прэзідэнцкія выбары 2020 года ў Беларусі|прэзідэнцкіх выбарах 2020 года]], збіцця і катаванняў затрыманых пратэстоўцаў 17 жніўня 2020 года разам з іншымі спартсменамі Нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па лёгкай атлетыцы і членамі калектыва [[Рэспубліканскі цэнтр па лёгкай атлетыцы|Рэспубліканскага цэнтра па лёгкай атлетыцы]] асудзіла гвалт і назвала дзеянні сілавых структур незаконнымі і непрымальнымі<ref>[https://t.me/kyky_org/21271 17 августа прошлого года в инстаграме спортсменки Кристины Тимановской был опубликован пост с текстом:]</ref>. У 2021 годзе Крысціна Ціманоўская кваліфікавалася для ўдзелу ў [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|летніх Алімпійскіх гульнях у Токіа]] на дыстанцыях 100 і 200 метраў. Пасля таго як дзве беларускія спартсменкі не былі дапушчаны да ўдзелу ў эстафеце 4х400 метраў з прычыны недастатковай колькасці допінг-проб, беларускае спартыўнае кіраўніцтва ўключыла ў спіс удзельніц Крысціну Ціманоўскую, якая не ўдзельнічала ў спаборніцтвах на данай дыстанцыі на прафесійным узроўні. 30 ліпеня спартсменка заявіла, што яна не ўдзельнічала ў прыняцці гэтага рашэння і даведалася пра яго постфактум, а таксама раскрытыкавала спартыўнае кіраўніцтва<ref>{{Cite web |url=https://telegraf.by/sport-news/oni-nakosyachili-s-devchonkami-belorusskuju-legkoatletku-timanovskuju-postavili-na-estafetu-na-olimpiade-bez-ee-vedoma/ |title=«Они накосячили с девчонками» — белорусская легкоатлетка Тимановская заявила, что «очень крутое начальство» поставило ее на эстафету на Олимпиаде без ее ведома |access-date=16 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801111133/https://telegraf.by/sport-news/oni-nakosyachili-s-devchonkami-belorusskuju-legkoatletku-timanovskuju-postavili-na-estafetu-na-olimpiade-bez-ee-vedoma/ |archive-date=1 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref><ref>[https://by.tribuna.com/tribuna/blogs/editors/2948977.html Из-за косяка чиновников (они включили дурака и не признают вину) у беларусов в Токио подвисла эстафета 4 по 400]</ref>. Вечарам таго ж дня на дзяржаўным тэлеканале «[[Беларусь 1]]» пачалося [[цкаванне]] спартсменкі<ref>[https://www.tvr.by/news/sport/net_rezultata_nuzhen_skandal_tirada_vozmushcheniya_v_sotssetyakh_ot_legkoatletki_kristiny_timanovsko/ Нет результата — нужен скандал. Тирада возмущения в соцсетях от легкоатлетки Кристины Тимановской. 31.07.2021] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210801154620/https://www.tvr.by/news/sport/net_rezultata_nuzhen_skandal_tirada_vozmushcheniya_v_sotssetyakh_ot_legkoatletki_kristiny_timanovsko/ |date=1 жніўня 2021 }}</ref>. 1 жніўня беларуская дэлегацыя адхіліла Крысціну Ціманоўскую ад далейшага ўдзелу ў Алімпійскіх гульнях «''у сувязі з эмацыйна-псіхалагічным станам''» і паспрабавала пасадзіць спартсменку на самалёт, каб вывезці ў Мінск<ref>{{Cite web |url=https://people.onliner.by/2021/08/01/timanovskaya |title=Бегунью Тимановскую тренеры отстранили от участия в Олимпийских играх, ее хотели посадить на самолет из Токио |access-date=16 студзеня 2022 |archive-date=1 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210801121209/https://people.onliner.by/2021/08/01/timanovskaya |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.eurosport.ru/athletics/tokyo-2020/2021/story_sto8463750.shtml Бегунью из Беларуси насильно депортируют из Токио. Она отказалась бежать эстафету на Олимпиаде-2020]</ref>. Ціманоўская назвала хлуснёй афіцыйную прычыну і заявіла, што дактары яе не аглядалі. Спартсменка адмовілася пакідаць Токіа і запрасіла дапамогі ў [[Міжнародны алімпійскі камітэт|Міжнароднага алімпійскага камітэта]]<ref>[https://by.tribuna.com/athletics/1099728033-bfss-obratilsya-v-mok-s-trebovaniem-pozhiznennoj-diskvalifikaczii-i-li.html БФСС обратился в МОК с требованием пожизненной дисквалификации и лишением аккредитации на ОИ Моисевича, Шумака, Юрчика и Довгалёнка], 2.08.2021</ref><ref>[https://www.sports.ru/athletics/1099715050-kristina-timanovskaya-boyus-chto-v-belarusi-menya-mogut-posadit-v-tyur.html «Боюсь, что в Беларуси меня могут посадить в тюрьму». Кристина Тимановская может попросить политического убежища в Австрии] // Sports.ru, 1.08.2021</ref>. [[Файл:Piotr Gliński, Kryscina Cimanouska (cropped).jpg|thumb|left|З намеснікам прэм’ер-міністра Польшчы Пятром Гліньскім, 9.8.2021]] 5 жніўня Крысціна Ціманоўская прыбыла па гуманітарнай візе ў [[Варшава|Варшаву]]<ref>[https://novychas.by/hramadstva/kryscina-cimanouskaja-haczu-skazac-usim-belarusa novychas.by]</ref>. 9 жніўня на сустрэчы з намеснікам прэм’ер-міністра Польшчы {{нп3|Пётр Гліньскі|Пятром Гліньскім|pl|Piotr Gliński}} выказала зацікаўленасць працягнуць спартыўную кар’еру, ёй прызначана спартыўная стыпендыя<ref>[https://web.archive.org/web/20210809202842/https://www.gov.pl/web/kulturaisport/wicepremier-piotr-glinski-spotkal-sie-z-kryscina-cimanouska web.archive.org]</ref>. 28 чэрвеня 2022 года атрымала польскае грамадзянства рашэннем [[Прэзідэнт Польшчы|Прэзідэнта Польшчы]] [[Анджэй Дуда|Анджэя Дуды]]<ref>[https://belsat.eu/news/30-08-2022-byagunnya-krystsina-tsimanouskaya-atrymala-polskae-gramadzyanstva/ Бягуння Крысціна Ціманоўская атрымала польскае грамадзянства]</ref>. У лютым 2023 года Крысціна Ціманоўская выйграла свой першы медаль на чэмпіянаце Польшчы, заняўшы другое месца ў бегу на 60 м, затым на студэнцкім чэмпіянаце стала першай на дыстанцыі 200 метраў<ref>[https://t.me/zozhteam/3018 /t.me/zozhteam]</ref>. Прадстаўляла Польшчу на чэмпіянаце свету 2023 ў Будапешце. Выйшла ў паўфінал у бегу на 200 м. Разам з нацыянальнай камандай стала фіналісткай у эстафеце 4х100 м, дзе полькі занялі 5-е месца. Бронзавая прызёрка чэмпіянату Еўропы 2026 у Бірмінгеме ў эстафеце. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ціманоўская Крысціна Сяргееўна}} [[Катэгорыя:Бегуны на кароткія дыстанцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Майстры спорту Беларусі]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны Беларусі па лёгкай атлетыцы]] [[Катэгорыя:Лёгкаатлеты на летніх Алімпійскіх гульнях 2020 года]] mkhl49yxksqng70iy9wgrxng6v6h08b 0 439354 5181772 4875962 2026-08-16T09:18:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181772 wikitext text/x-wiki '''«Сядзіба»''' — раман [[Алесь Аркуш|Алеся Аркуша]]. == Выданне == Рэліз рамана адбыўся 16.2.2017 года на платформе беларускіх электронных кніг kniharnia.by<ref name="budzma-16.2.2017">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/pabachyw-svyet-charhovy-raman-alyesya-arkusha-syadziba.html|title=Будзьма беларусамі! » Пабачыў свет чарговы раман Алеся Аркуша „Сядзіба”|website=budzma.org|access-date=2024-11-23}}</ref> Надрукавала кнігу 28.2.2017 года выдавецкая ініцыятыва «[[Полацкае ляда]]» у выдавецтве EkoPress у Беластоку (Польшча)<ref name="ximik-3.3.2017">http://ximik.info/news/vyyshau-novy-raman-alesya-arkusha-14948 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170307120819/http://ximik.info/news/vyyshau-novy-raman-alesya-arkusha-14948 |date=7 сакавіка 2017 }}</ref>. Прэзентацыя папяровага выдання планавана ў маі 2017 года<ref name="ximik-3.3.2017"/>. У чэрвені 2022 года Фонд Kamunikat.org і выдавец Яраслаў Іванюк выдалі «Сядзібу» аўдыёкнігай. Кнігу начытаў паэт і радыйны журналіст Віктар Сямашка, звядзенне і музыка — Лукаша Сцепанюка, аўтар вокладкі CD — Ігар Палынскі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.com/pershaya-awdyyonkiga-fondu-kamunikat-org-raman-syadziba-alesya-arkusha|title=Першая аўдыёнкіга Фонду Kamunikat.org: раман «Сядзіба» Алеся Аркуша|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-11-23|url-status=dead}}</ref> «Сядзіба», хіба, адзіны беларускі твор, які выйшаў на CD апошнімі гадамі. З верасня 2022 года даступны для бясплатнага праслухвання<ref>{{Cite web|url=https://budzma.org/news/a-dyyaknigu-syadziba-alesya-arkusha-.html|title=Будзьма беларусамі! » Раман Алеся Аркуша «Сядзіба» цяпер можна паслухаць бясплатна|website=budzma.org|access-date=2024-11-23}}</ref>. У 2023 годзе раман «Сядзіба» ўвайшоў у кнігу Алеся Аркуша «Тэстамент Рагвалода». == Сюжэт == Паводле сюжэта, нічога не знікае проста ў мінулым, а працягвае існаваць у паралельным свеце. На полацкай сядзібе адбываюцца дзіўныя здарэнні — метафізічнае жыццё ценяў і прывідаў пранікае ў рэальны свет.<ref name="budzma-16.2.2017"/> == Водгукі == Пісьменніцы [[Марыя Роўда]] і [[Людміла Шчэрба]] назвалі раман «цікавым» і «містычным»<ref name="ximik-3.3.2017"/>. Эсэіст [[Сяргей Шыдлоўскі]] ахарактарызаваў раман як «метагістарычную прозу»<ref name="budzma-16.2.2017"/>. Электронная версія «Сядзібы» трапіла ў top-5 продажу лютага 2017 года пляцоўкі kniharnia.by<ref name="budzma-1.3.2017">{{Cite web|url=https://budzma.org/news/top-5-samykh-pradavanykh-knih-na-partalye-kniharnia-by-za-lyuty.html|title=Будзьма беларусамі! » Топ-5 самых прадаваных кніг на партале Kniharnia.by за люты|website=budzma.org|access-date=2024-11-23}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{Cite web|lang=be|url=https://kamunikat.org/syadziba-arkush-ales-post-61971|title=Сядзіба|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2024-11-23|archive-date=11 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250211000652/https://kamunikat.org/syadziba-arkush-ales-post-61971|url-status=dead}} * {{Cite web|lang=be|url=https://audiobooks.by/books/siadziba|title=Сядзіба|website=audiobooks.by|access-date=2024-11-23}} [[Катэгорыя:Раманы на беларускай мове]] it7oywi2g6cvb5q6eyi10b3ujw2wgsd 0 467595 5181460 4939137 2026-08-15T12:04:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181460 wikitext text/x-wiki {{Чыгуначная станцыя |Тып = станцыя |Назва = Смаленск |Лінія = |Чыгунка = Маскоўская чыгунка |Краіна = |Выява = Smolensk railway station.jpg |Шырыня выявы = |Подпіс = |lat_dir=N|lat_deg = 54|lat_min = 47|lat_sec =52 |lon_dir=E|lon_deg=32|lon_min=2|lon_sec=4 |region = =RU |CoordScale = 2000 |Станцыя = |Дата адкрыцця = 1868<ref>Железнодорожные станции СССР. Справочник. — М.: Транспорт, 1981</ref> |Дата зачынення = |Праектная назва = |Ранейшыя назвы = |Праекты пераназвання = |Ужыванне = |Класнасць = 1 |Архітэктары = |Інжынеры канструктары = 4 |Поўная колькасць платформаў = |Поўная колькасць шляхоў = 22 |Тып платформы = 2 бакавыя высокія, 2 бакавыя нізкія |Форма платформы = прамая |Даўжыня платформы = |Шырыня платформы = |Год электрыфікацыі = |Род току = |Будаўнічая арганізацыя = |Выхад да = |Размяшчэнне = |Перасадка на станцыі = |Перасадка на = |Адлегласць = 418 |Адлегласць2 = |Адлегласць да = [[Масква|Масквы]] |Адлегласць2 да = |Тарыфная зона = |Сотавая сувязь = |Код станцыі = 170108 |Код Экспрэс-3 = 2000710 |Наменклатура = |Катэгорыя на Вікісховішчы = |Для раскладу = |Рэгіён=Смаленскі рэгіён Маскоўскай чыгункі}} {{Смаленск — Рудня}}{{Вязьма — Красное}} '''Смаленск (Смаленск-Цэнтральны)''' — вузлавая чыгуначная станцыя Смаленскага рэгіёна Маскоўскай чыгункі, якая знаходзіцца ў горадзе [[Смаленск]]у [[Смаленская вобласць|Смаленскай вобласці]]. Складаецца з двух вакзальных будынкаў (вакзала для прыгарадных цягнікоў і чыгуначнага вакзала для цягнікоў далёкага накіравання) і платформ, злучаных пешаходным мостам. Станцыя абсталявана касамі і турнікетамі. Навесы адсутнічаюць. Ад станцыі адпраўляюцца цягнікі прыгарадных зносін па напрамках да станцый Вязьма, Уладзімірскі Тупік, Чырвонае, [[Рудня (горад)|Рудня]], Бранск-1, Сошна, Рослаў I. На станцыі спыняюцца ўсе цягнікі далёкага накіравання, якія прыбываюць з [[Санкт-Пецярбург]]а, [[Вязьма|Вязьмы]], [[Калінінград]]а, [[Мінск]]а, [[Вільня|Вільні]], [[Брэст]]а, [[Орша|Оршы]], [[Гродна]], [[Магілёў|Магілёва]] і інш.<ref>[http://www.nnov-airport.ru/rus/wokzal_smolensk.html Краткая справка по станции Смоленск] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120323173513/http://www.nnov-airport.ru/rus/wokzal_smolensk.html |date=23 сакавіка 2012 }}</ref> Недалёка ад станцыі знаходзіцца Смаленскае лакаматыўнае дэпо<ref>[http://www.milfirm.ru/fc5/firm12178.htm «Смоленск» Локомотивное депо (филиал), ремонт локомотивов.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140107200239/http://www.milfirm.ru/fc5/firm12178.htm |date=7 студзеня 2014 }}</ref>. == Гісторыя == Адкрыта ў 1870 годзе ў складзе першага пускавога ўчастка [[Беларускі вакзал|Масква]] — Смаленск. З 1896 года (адкрыццё лініі Духаўская — Раненбург) стала вузлавой. У 2009 годзе на паўднёвым боку (недалёка ад Калгаснай плошчы) адкрыты прыгарадны тэрмінал. == Прыгарадныя зносіны па станцыі == {| class="wikitable collapsible collapsed" style="margin-bottom: 10px;" ! style="background: rgb(239, 239, 239) none repeat scroll 0% 0%;" | '''№ цягніка''' ! style="background: rgb(239, 239, 239) none repeat scroll 0% 0%;" | '''Маршрут руху''' ! style="background: rgb(239, 239, 239) none repeat scroll 0% 0%;" | '''№ цягніка''' ! style="background: rgb(239, 239, 239) none repeat scroll 0% 0%;" | '''Маршрут руху''' |- | Прыгарадны | [[Рудня (горад)|Рудня]] — [[Смаленск]] | Прыгарадны | [[Смаленск]] — [[Рудня (горад)|Рудня]] |- | Прыгарадны | [[Галынкі]] — [[Смаленск]] | Прыгарадны | [[Смаленск]] — [[Галынкі]] |- | Прыгарадны | Красное — [[Смаленск]] | Прыгарадны | [[Смаленск]] — Красное |- | Экспрэс | [[Смаленск]] — Бранск | Экспрэс | Бранск — [[Смаленск]] |- | Прыгарадны | [[Смаленск]] — Уладзімірскі Тупік | Прыгарадны | Уладзімірскі Тупік — [[Смаленск]] |- | Прыгарадны | [[Смаленск]] — Вязьма | Прыгарадны | Вязьма — [[Смаленск]] |- | Прыгарадны | [[Смаленск]] — Пачынак | Прыгарадны | Пачынак — [[Смаленск]] |- | Прыгарадны | [[Смаленск]] — Сафонава | Прыгарадны | Сафонава — [[Смаленск]] |- | Прыгарадны | [[Смаленск]] — [[Смаленск]] (па крузе) | Прыгарадны | [[Смаленск]] — [[Смаленск]] (па крузе) |- | Прыгарадны | [[Смаленск]] — Фаянсавая | Прыгарадны | Фаянсавая — [[Смаленск]] |} == Далёкае накіраванне па станцыі == [[Файл:Smolensk_railroad_station.JPG|міні|200x200пкс|Будынак вакзала станцыі Смаленск-Цэнтральны]] Па стане на ліпень 2016 года праз станцыю курсіравалі наступныя цягнікі далёкіх зносін: === Круглагадовы рух цягнікоў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="margin-bottom: 10px;" ! № цягніка ! Маршрут руху ! № цягніка ! Маршрут руху |- | 1 «Беларусь» | Масква — Мінск | 2 «Беларусь» | Мінск — Масква |- | 9 «Паланез» | Масква — Варшава | 10 «Паланез» | Варшава— Масква |- | 13 «Стрыж» | Масква — Берлін | 14 «Стрыж» | Берлін — Масква |- | 17 | Масква — Ніца | 18 | Ніца — Масква |- | 21 | Масква — Прага | 22 | Прага — Масква |- | 23 | Масква — Парыж | 24 | Парыж — Масква |- | 25 | Масква — Мінск | 26 | Мінск — Масква |- | 27 | Масква — Брэст | 28 | Брэст — Масква |- | 29 «Бурштын» | Масква — Калінінград | 30 «Бурштын» | Калінінград — Масква |- | 33 | Масква — [[Смаленск]] | 34 | [[Смаленск]] — Масква |- | 39 «Дзвіна» | Масква — Полацк | 39 «Дзвіна» | Полацк — Масква |- | 55 «Сож» | Масква — Гомель | 55 «Сож» | Гомель — Масква |- | 63 | Новасібірск — Мінск | 64 | Мінск — Новасібірск |- | 87 | Санкт-Пецярбург — Смаленск | 88 | Смаленск — Санкт-Пецярбург |- | 95 | Масква — Брэст | 96 | Брэст — Масква |- | 103 | Новасібірск — Брэст | 104 | Брэст — Новасібірск |- | 133 | Архангельск — Мінск | 134 | Мінск — Архангельск |- | 317 | Караганда — Баранавічы | 318 | Баранавічы — Караганда |- | 359 | Адлер — Калінінград | 360 | Калінінград — Адлер |- | 425 | Чалябінск — Калінінград | 426 | Калінінград — Чалябінск |- | 731 «Ластаўка» | Масква — [[Смаленск]] | 732 «Ластаўка» | [[Смаленск]] — Масква |- | 733 «Ластаўка» | Масква — [[Смаленск]] | 734 «Ластаўка» | [[Смаленск]] — Масква |- | 735 «Ластаўка» | Масква — [[Смаленск]] | 736 «Ластаўка» | [[Смаленск]] — Масква |} === Сезонны рух цягнікоў === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="margin-bottom: 10px;" ! № цягніка ! Маршрут руху ! № цягніка ! Маршрут руху |- | 77 «Нёман» | [[Беларускі вакзал|Масква]] — [[Гродна (станцыя)|Гродна]] | 78 «Нёман» | [[Гродна (станцыя)|Гродна]] — [[Беларускі вакзал|Масква]] |- | 131 | [[Беларускі вакзал|Масква]] — [[Брэст-Цэнтральны|Брэст]] | 132 | [[Брэст-Цэнтральны|Брэст]] — [[Беларускі вакзал|Масква]] |- | 147 | [[Беларускі вакзал|Масква]] — [[Калінінград-Пасажырскі|Калінінград]] | 148 | [[Калінінград-Пасажырскі|Калінінград]] — [[Беларускі вакзал|Масква]] |- | 467 | Адлер — [[Смаленск]] | 468 | [[Смаленск]] — Адлер |- | 535 | Анапа — [[Смаленск]] | 536 | [[Смаленск]] — Анапа |- | 555 | Адлер — [[Смаленск]] | 556 | [[Смаленск]] — Адлер |} == Заўвагі == {{reflist}} == Спасылкі == * [http://www.visitsmolensk.ru/chto-posmotret/dostoprimechatelnosti/arhitektura/glavnye-arhitekturnye-sooruzheniya/zdanie-vokzala/ Будынак вакзала ў Смаленску] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180704034649/http://www.visitsmolensk.ru/chto-posmotret/dostoprimechatelnosti/arhitektura/glavnye-arhitekturnye-sooruzheniya/zdanie-vokzala/ |date=4 ліпеня 2018 }} {{ref-ru}} * [http://www.ruzgd.ru/smolensk.shtml Аб станцыі на сайце «Гісторыя Разанска-Уральскай чыгункі»] {{ref-ru}} * [http://infojd.ru/22/ot-smol01.html Фота станцыі на «Сайце аб чыгунцы» Сяргея Балашэнкі]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.smolgrad.ru/57/page.htm Расклад прыгарадных цягнікоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110728053400/http://smolgrad.ru/57/page.htm |date=28 ліпеня 2011 }} {{ref-ru}} * [http://wikimapia.org/#lat=54.7979884&lon=32.0341372&z=16&l=1&m=w Вакзал на Wikimapia] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Станцыі 1 класа]] [[Катэгорыя:Транспарт Смаленска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1870 годзе]] [[Катэгорыя:1870 год у Смаленску]] [[Катэгорыя:Чыгуначныя станцыі і платформы Смаленскай вобласці]] b8tolcqlyg4yngk5cs94nad8pcyefan 0 469437 5181615 5048298 2026-08-15T22:31:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181615 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |скасаваны = так |статус = вёска |беларуская назва =Сталовая |выява = Siamionava street (Minsk) - eastern p19.jpg |подпіс = Вуліца Сямёнава: старая драўляная хата і сучасны шматпавярховы панэльны дом |вобласць = Мінская |раён = Мінскі |сельсавет2 = Навадворскі }} '''Стало́вая''' або '''Стало́ва''' — колішняя вёска на правым беразе ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], з 1959 года ў складзе [[Мінск]]а. == Гісторыя == Назва паказвае, што сяльцо належала «сталу» менскага [[войт]]а{{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=3}}, што пэўна вядома з межавання Менска ў 1557 годзе, гэта значыць яго даходы прызначаліся на ўтрыманне гэтага ўрадніка. Упершыню згадана пад 1500 годам, калі вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык]] пацвердзіў дагавор, якім менскі мешчанін Фёдар Пронкавіч і яго жонка «змовили» за баярына [[Менскі павет|Менскага павета]] Пашка Радзівонавіча Талаконскага і аддалі за яго замуж сваю ўнучку Ждану Аўрамаўну, далі за ёй отчынны двор у Менску, а да гэтага — сяльцо Сталова ([[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]] Столово), якое Фёдар Пронкавіч і яго жонка купілі ў бацькі Талаконскага Радзівона. Такім чынам, першым вядомым уладальнікам Сталова быў баярын Радзівон Талаконскі. Потым ім валодалі менскі мешчанін Фёдар Пронкавіч і сын Радзівона Талаконскага — Пашка (Павел){{Sfn|Груша А. І.||с=54}}. У 1557 годзе [[сяло]] Сталовая, дзяржаўная ўласнасць. Уваходзіла ў склад [[Менскі павет|Менскага павета]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1791 годзе вёска Сталове (Столове) маёнтка [[Грэбелька]] Мінскай парафіі, дзяржаўная ўласнасць. У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у Мінскім павеце Мінскай губерні. У 1800 годзе дзяржаўная ўласнасць. Пасля 1861 года ў [[Сеніцкая воласць|Сеніцкай воласці]] Мінскага павета. Паводле перапісу 1897 года [[засценак]]{{Sfn|Памяць|1998|с=622}}. Паводле перапісу 1908 года [[Ваколіца (тып паселішча)|ваколіца]]{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=194}}. Паводле перапісу 1917 года былі вёска і [[засценак]], у вёсцы ўсе вызнавалі сябе [[Беларусы|беларусамі]], у засценку [[Палякі|палякамі]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў і ў кастрычніку 1920 года пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]). З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. [[Файл:Stalovaja historical neighborhood in Minsk p1.jpg|thumb|left|Выгляд з боку Свіслачы]] З 1924 года вёска ў [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкім раёне]] [[Менская акруга|Менскай акругі]], з 1931 года ў адміністрацыйным падпарадкаванні Менскага гарадскога савета, з 1934 года ў [[Мінскі раён|Менскім раёне]], [[Навадворскі сельсавет (Мінскі раён)|Навадворскі сельсавет]]. У 1930-я гады былі [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсаваны]] прынамсі 6 ураджэнцаў вёскі<ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2832910|title=Списки жертв — Петровский Викентий Васильевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=5 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205090350/https://base.memo.ru/person/show/2832910|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2832975|title=Списки жертв — Петровский Станислав Васильевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=5 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205093653/https://base.memo.ru/person/show/2832975|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2846195|title=Списки жертв — Стефанович Викентий Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=5 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205011129/https://base.memo.ru/person/show/2846195|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2846199|title=Списки жертв — Стефанович Зенон Павлович|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=5 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211205011126/https://base.memo.ru/person/show/2846199|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2848006|title=Списки жертв — Таяновский Михаил Матвеевич|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=27 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127101724/https://base.memo.ru/person/show/2848006|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2789929|title=Списки жертв — Василевич-Пашкевич Элеонора Ивановна|website=base.memo.ru|access-date=2025-10-21|archive-date=23 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250323020344/https://base.memo.ru/person/show/2789929|url-status=dead}}</ref>. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. У 1959 годзе ўключаная ў межы горада Мінска, [[Ленінскі раён (Мінск)|Ленінскі раён]]{{Sfn|Минск : энциклопедический справочник|1983|с=384}}. Вясковыя дамы захаваліся, месцяцца на прырэчнай частцы [[Вуліца Сямёнава (Мінск)|вуліцы Сямёнава]] (№ 38—97){{Sfn|Сацукевіч І. І.||с=3}}. == Насельніцтва == * 1800 год — 4 двары, 21 жыхар * 1897 год — 11 двароў, 82 жыхары{{Sfn|Памяць|1998|с=622}} * 1908 год — 12 двароў, 85 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=194}} * 1917 год — вёска, 2 двары, 13 жыхароў (усе беларусы); засценак, 9 двароў, 38 жыхароў (усе палякі){{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=160}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар = |частка = Сталовая|загаловак = Памяць: Гіст-дакум. хроніка Мінскага р-на|арыгінал = |спасылка = |адказны = Гал. рэд. Беларус. Энцыкл.: [[Генадзь Пятровіч Пашкоў|Г. П. Пашкоў]] (гал. рэд.) і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = БелЭн|год = 1998|том = |старонкі = |старонак = 640|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = Столовая|загаловак = Минск : энциклопедический справочник|арыгінал = |спасылка = |адказны = Л. В. Аржаева и др.; редколлегия: [[Іван Пятровіч Шамякін|И. П. Шамякин]] (главный редактор) и др.|выданне = |месца = [[Мінск|Минск]]|выдавецтва = [[Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі|Белорусская Советская Энциклопедия]]|год = 1983|том = |старонкі = |старонак = 467|серыя = |isbn = |тыраж = 70000|ref= Минск : энциклопедический справочник}} * {{кніга|аўтар=[[Аляксандр Іванавіч Груша|Груша А. І.]]|частка=Ваколіцы Менска і іх уладальнікі ў 30-х гадах XV — пачатку XVI ст.|загаловак=Мінск і мінчане: дзесяць стагоддзяў гісторыі. Крыніцы па гісторыі горада. Сацыяльныя структуры і паўсядзённасць (да 945-годдзя Мінска) : зборнік навуковых артыкулаў|арыгінал=|спасылка=|адказны=уклад. А. І. Груша ; рэдкал.: А. А. Каваленя [і інш.]|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Беларуская навука|год=|том=|старонкі=50—89|старонак=564|серыя=|isbn=978-985-08-1497-5|тыраж=|ref=Груша А. І.}} * {{кніга|аўтар = [[Яўген Нічыпаравіч Рапановіч|Рапановіч Я. Н.]]|частка = |загаловак = Слоўнік назваў населеных пунктаў Мінскай вобласці|арыгінал = |спасылка = |адказны = Рэд. П. П. Шуба|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Навука і тэхніка|год = 1981|том = |старонкі = |старонак = 360}} * {{артыкул|аўтар= [[Іван Іванавіч Сацукевіч|Сацукевіч І. І.]]|загаловак= Вёскі, што ўвайшлі ў склад Мінска|арыгінал= |спасылка= http://s3s.so/qi17|аўтар выдання= |выданне= |тып= |месца= |выдавецтва= nashapamiac.org|год= |выпуск= |том= |нумар= |старонкі= |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= Сацукевіч І. І.|archiveurl= https://web.archive.org/web/20181009013232/http://s3s.so/qi17|archivedate= 9 кастрычніка 2018}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|11|364|Stołowa|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} * {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} {{Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, якія ўвайшлі ў склад Мінска]] c9727w9h5ftpof74fvn364xuqkqpipx 0 470332 5181706 4769216 2026-08-16T05:23:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181706 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Detail_felsendom.jpg|міні|250px|[[Купал Скалы]], [[Ерусалім|Іерусалім]]]] '''Сульс''' ({{Lang-ar|ثلث}}ثلث — літар. ''траціна'') — разнавіднасць стылю арабскай каліграфіі з круглявымі і пераплеценымі формамі літар, часцей выкарыстоўваецца для загалоўкаў, чым для напісання асноўнага тэксту. У [[11 стагоддзе|XI стагоддзі]] сулюс выцесніў распаўсюджанае да таго [[куфічнае пісьмо]]. == Спасылкі == * [http://khatt.ru/alphabet/?states&id_symbol=%F1&id_element=199 Почырк сульс] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130721194535/http://khatt.ru/alphabet/?states |date=21 ліпеня 2013 }} * [http://www.wdl.org/ru/item/6801 Вершы карана (56:77-9) на дывановай старонцы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210522040525/https://www.wdl.org/ru/item/6801/ |date=22 мая 2021 }}. {{Commonscat-inline|Arabic calligraphy/Styles/Thuluth|Сульс}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Арабская каліграфія]] [[Катэгорыя:Хадж]] oif25q3t0vxtz50hi5lv40upddgt5rl 0 522657 5181677 4883292 2026-08-16T02:21:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181677 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Стрэнчы''' ({{lang-lv|Strenči}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Стрэнцкі край|Стрэнцкага краю]]. Плошча 5,7 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Strenči}} * [http://www.strenci.lv/ Сайт Стрэнчаў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140717204216/http://www.strenci.lv/ |date=17 ліпеня 2014 }} * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{ref-lv}} {{зноскі}} {{Гарады Латвіі}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] 5220mic70aifyozrmduywvc0a4qegw8 0 532163 5181497 5167089 2026-08-15T15:08:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181497 wikitext text/x-wiki Законам [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] ад 15 снежня 2005 г. № 71-3 «Аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у некаторыя заканадаўчыя акты Рэспублікі Беларусь па пытанні ўзмацнення адказнасці за дзеянні, накіраваныя супраць чалавека і грамадскай бяспекі» ў Крымінальны кодэкс уведзены новы артыкул 193-1, у якім устаноўлена адказнасць за незаконную арганізацыю дзейнасці грамадскага аб'яднання, рэлігійнай арганізацыі ці фонда альбо ўдзел у іх дзейнасці. У заключэнні Венецыянскай камісіі ад 14 верасня 2011 г., адносна артыкула 193-1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] гаворыцца, што артыкул 193-1 парушае Міжнародны пакт аб палітычных і грамадзянскіх правах і з'яўляецца патэнцыйным інструментам для дзяржавы ў стрымліванні грамадскіх актывістаў, дае ўладам шырокія паўнамоцтвы ўмешвацца ў фундаментальнае права на свабоду асацыяцый , свабоду думкі, перакананняў і іх выказвання.<ref>http://www.lawtrend.org/pdf-viewer?file=http://www.lawtrend.org/wp-content/uploads/1999/02/Komment_Venets_komiss_sent_2011_russk1.pdf{{Недаступная спасылка}}</ref> == Ход падзей == Актывісты моладзевай апазіцыйнай арганізацыі Беларусі «[[Малады Фронт]]» з часоў заснавання МФ пераследуюцца ўладамі за актыўную грамадска-палітычную дзейнасць. Адміністрацыйныя штрафы і арышты, выключэнне з ВНУ, пагрозы і шантаж з боку спецслужбаў, крымінальны пераслед былі распаўсюджанымі відамі рэпрэсіяў у дачыненні да маладафронтаўцаў. Крымінальныя справы супраць [[Аляксей Міхайлавіч Шыдлоўскі|Аляксея Шыдлоўскага]], Вадзіма Лабковіча, [[Павел Канстанцінавіч Севярынец|Паўла Севярынца]], [[Артур Уладзіміравіч Фінкевіч|Артура Фінкевіча]], [[Зміцер Дашкевіч|Зміцера Дашкевіча]], [[Эдуард Анатолевіч Лобаў|Эдуарда Лобава]] былі прызнаныя беларускімі праваабаронцамі і міжнароднымі праваабарончымі арганізацыямі як палітычна матываваныя, а актывісты МФ былі прызнаныя палітычнымі зняволенымі. У 2005 г. перад прэзідэнцкімі выбарамі беларускімі ўладамі быў прыняты новы артыкул Крымінальнага Кодэксу РБ, накіраваны на абмежаванне правоў беларускіх грамадзянаў. У 2006 г. Арт. 193-1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]: «арганізацыя дзейнасці аб’яднання, фонда ці рэлігійнай арганізацыі, якая не прайшла дзяржаўнай рэгістрацыі, ці ўдзел у ёй», пачаў актыўна выкарыстоўвацца супраць актывістаў моладзевай дэмакратычнай арганізацыі «[[Малады Фронт]]». У сакавіку 2006 г. Аддзелам па барацьбе з тэрарызмам і арганізаванай злачыннасцю [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КГБ]] была ўзбуджаная крымінальная справа па арт. 193.1 супраць чатырох актывістаў “Маладога Фронту”—Зміцера Дашкевіча, [[Алег Міхайлавіч Корбан|Алега Корбана]], Барыса Гарэцкага і Сяргея Лісічонка. 27 сакавіка 2006 г. у рамках узбуджанай крымінальнай справы былі праведзеныя вобшукі ў кватэрах некаторых актывістаў МФ. Раённыя пракуратуры, згодна з распараджэннем [[КДБ Беларусі|КДБ]], у межах справы дапыталі дзясяткі людзей. У знак пратэсту супраць крымінальнага пераследу сяброў «Маладога Фронта» ў канцы [[Травень|мая]] і ў пачатку чэрвеня 2006 г. у некалькіх гарадах Беларусі праводзілася безтэрміновая масавая галадоўка, якую пачалі актывісты г. [[Салігорск]]а. Напачатку верасня 2006 г. быў праведзены вобшук ў кватэры Зміцера Хведарука. 13 верасня 2006 г. пракуратура дапытала П. Севярынца, які адбываў пакаранне на «хіміі». 5 верасня 2006 г. быў арыштаваны і змешчаны ў СІЗА-1 у [[Мінск]]у лідар «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]» [[Зміцер Дашкевіч]]. З. Дашкевіч быў абвінавачаны ў «дзейнасці ад імя незарэгістраванай арганізацыі» паводле артыкула 193.1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]. 1 лістапада 2006 г. З Дашкевіч быў асуджаны на 1,5 гады зняволення. У снежні 2006 г. З. Дашкевіч быў прызнаны міжнароднай праваабарончай арганізацыяй [[Amnesty International]] вязнем сумлення.<ref>http://spring96.org/en/news/16101 Amnesty International is calling for the immediate and unconditional release of Zmitser Dashkevich</ref> Актывіст «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]» са [[Жлобін]]а Эдуард Зелянкоў быў затрыманы 13 сакавіка 2006 г. за нанясенне графіці. Крымінальная справа супраць яго была ўзбуджаная па артыкулах 193.1 і 339 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]. Следства вялося аддзелам унутраных спраў Цэнтральнага раёна г. [[Гомель|Гомеля]]. На пачатку чэрвеня 2006 г. абвінавачанне ў хуліганстве з Э. Зелянкова было знятае за адсутнасцю складу злачынства і пакінутае абвінавачанне ў дзейнасці ад імя незарэгістраванай арганізацыі «[[Малады Фронт]]». Паводле рашэння суда Жлобінскага раёна, Э. Зелянкоў быў прыцягнуты да адказнасці ў выглядзе штрафу. Крымінальная справа паводле артыкулу 193-1 КК РБ была заведзеная супраць актывіста МФ з Баранавіч Сяргея Марчыка 10 красавіка 2006 г. С. Марчык з’ехаў за межы [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]]. 20 верасня 2006 г. быў выкліканы ў [[Генеральная пракуратура Рэспублікі Беларусь|Генпракуратуру]] РБ на допыт па справе, узбуджанай па артыкуле 193-1 КК РБ Сяржук Лісічонак. Справа была заведзеная ў сакавіку 2006 г. Праходзіў па справе як падазраваны. Напачатку кастрычніка 2006 г. крымінальная справа супраць С. Лісічонка была закрытая. 4 лютага 2007 г. былі затрыманыя 28 рэгіянальных і мінскіх лідараў «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]» па арт. 193-1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]. У гэты дзень адбылося паседжанне Цэнтральнай Рады «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», якое праводзілася ў прыватнай кватэры ў [[Мінск]]у. Затрыманыя моладзевыя актывісты праз пэўны час былі вызваленыя, а Зміцер Хведарук і [[Алег Міхайлавіч Корбан|Алег Корбан]] — змешчаныя ў СІЗА [[КДБ Беларусі|КДБ]], дзе правялі трое сутак у якасці падазраваных па ўзбуджанай крымінальнай справе. Пазней у якасці падазраваных па гэтай справе былі прыцягнутыя Барыс Гарэцкі, Аляксей Янушэўскі і непаўнагадовая [[Наста Палажанка]]. Абвінавачанне грунтавалася на канфіскаваных падчас ператрусаў на кватэрах маладафронтаўцаў друкаваных матэрыялах, а таксама на раздрукоўках тэлефонных размоў і аўдыёзапісе сходаў 29 верасня 2006 г., 25-га, 29 студзеня, 1, 4 лютага 2007 г. З. Хведарука абвінавачвалі ў тым, што ён кіраваў Першамайскай радай «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», [[Алег Міхайлавіч Корбан|А. Корбана]] — у кіраўніцтве Партызанскай рады, А. Янушэўскага — Завадской, Б. Гарэцкага — у тым, што ён быў прэс-сакратаром арганізацыі, [[Наста Палажанка|Н. Палажанку]] абвінавачвалі ў кіраўніцтве арганізацыйным аддзелам арганізацыі. Мэтай дзейнасці «[[Малады Фронт|Маладога Фронта]]», на думку абвінавачання, з’яўляўся захоп ўлады шляхам масавых вулічных акцый. Судовыя слуханні па справе праходзілі 28-29 мая 2007 г. ў судзе [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкага раёна Мінска]]. Дзяржабвінаваўца прапанавала пакараць З. Хведарука, А. Янушэўскага, [[Алег Міхайлавіч Корбан|А. Корбана]], Б. Гарэцкага штрафамі ў памеры 500 базавых велічынь, а [[Наста Палажанка|Н. Палажанку]] — выпраўленчымі працамі. Суддзя Руслан Аніскевіч прызнаў моладзевых актывістаў вінаватымі ва ўчыненні крымінальнага злачынства і вынес наступныя пакаранні: З. Хведарук — штраф у памеры 40 базавых велічынь (1 млн. 240 тыс. руб.), А. Корбан, А. Янушэўскі, Б. Гарэцкі — штрафы ў памеры 30 базавых велічынь (930 тыс. руб.), Н. Палажанцы вынесена судовае папярэджанне. Па гэтым жа артыкуле былі асуджаныя іншыя лідары і актывісты [[Малады Фронт|МФ]] — [[Іван Шыла]] ([[Салігорск]]), Анастасія Азарка ([[Несвіж|Нясвіж]]), Яраслаў Грышчэня ([[Баранавічы]]), Кася Салаўёва ([[Полацк]]), Эдуард Зелянкоў ([[Жлобін]]). Усе яны былі асуджаныя да штрафу альбо папярэджання. Крымінальная справа ў дачыненні да непаўнагадовага актывіста з [[Салігорск]]а [[Іван Шыла|Івана Шылы]] была ўзбуджаная 10 мая 2007 г. пракуратурай [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] па арт. 193.1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]. І. Шыла абвінавачваўся у тым, што дакладна ведаючы што [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрствам юстыцыі РБ]] грамадзкаму аб’яднанню «[[Малады Фронт]]» адмоўлена ў дзяржаўнай рэгістрацыі, з 26 лістапада 2006 г. ажыццяўляў незаконную арганізацыю дзейнасці дадзенага аб’яднання і ўдзельнічаў у яго дзейнасці пры наступных абставінах. Так, ён, з’яўляючыся кіраўніком структурнага падраздзялення (суполкі) грамадзкага аб’яднання «[[Малады Фронт]]» у г. [[Салігорск]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] і яго актывістам, для дасягнення мэтаў, вызначаных статутам аб’яднання, прыняў актыўны ўдзел у мерапрыемствах аб’яднання, шэраг якіх былі арганізаваныя з ягоным непасрэдным удзелам. 4 верасня 2007 г. суд Салігорскага раёна з удзелам дзяржаўнага абвінаваўцы пракурора А. І. Чарнышэвіча разгледзеў крымінальную справу адносна [[Іван Шыла|Івана Шылы]] ў адкрытым судовым паседжанні. Суддзя В. Н. Лапіна прызнала І. Шылу вінаватым ва ўчыненні крымінальнага злачынства, прадугледжанага арт. 193.1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]], і вынесла Івану Шылу судовае папярэджанне. Вынесены прысуд быў абскарджаны ў калегіі па крымінальных справах Мінскага абласнога суда, аднак скарга была пакінутая без задавальнення, а вынесены прысуд — без зменаў. 19 красавіка 2007 г. жыхар г. Баранавічы Яраслаў Грышчэня быў выкліканы на допыт у КДБ,на якім даведаўся, што праходзіць падазраваным па крымінальнай справе па арт. 193.1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] за удзел у «[[Малады Фронт|Маладым Фронце]]». Суд над Я. Грышчэнем пачаўся 10 верасня 2007 г. у судзе [[Баранавіцкі раён|Баранавіцкага раёна]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцскай вобласці]]. Актывіст [[Малады Фронт|МФ]] з горада [[Баранавічы]] Я. Грышчэня абвінавачваўся ва ўчыненні злачынства, прадугледжанага арт. 193.1 КК РБ. Паводле пастановы аб узбуджэнні крымінальнай справы, якую вынес пракурор г. [[Баранавічы]], старэйшы дарадца юстыцыі А. П. Смаль, «непаўнагадовы Грышчэня Я. С. пасля заявы ў Баранавіцкі ГАУС, якую ён зрабіў 20 красавіка 2007 г. аб добраахвотным спыненні ўдзелу ў дзейнасці грамадскага аб’яднання «[[Малады Фронт]]», якое не прайшло ва ўстаноўленым парадку дзяржаўнай рэгістрацыі, фактычна працягнуў удзел у дзейнасці гэтага незарэгістраванага грамадзкага аб’яднання пры правядзенні шэсця «[[Чарнобыльскі шлях]]» 26 красавіка 2007 г., пра што сведчаць відэаматэрыялы. Падчас судовага разбіральніцтва пракурор, які падтрымліваў дзяржаўнае абвінавачанне, прапанаваў пакараць актывіста на 1 год пазбаўлення волі ўмоўна. Суддзя Васіль Петрыў прызнаў Я. Грышчэню вінаватым у інкрымінуемым злачынстве і прыняў рашэнне аб пакаранні яго штрафам у памеры 30 базавых велічынь (930 тысяч рублёў). Крымінальная справа супраць Анастасіі Азаркі была ўзбуджаная УУС Мінаблвыканкаму 5 сакавіка 2007 г. па арт. 193.1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]]. Дзяўчыну падазравалі ў дзейнасці ад імя незарэгістраванай арганізацыі «Малады Фронт». 4 верасня 2007 г. А. Азарка была аштрафаваная на 40 базавых велічынь. 8 красавіка 2008 г. ў [[Полацк]]у абвешчаны прысуд па крымінальнай справе ў дачыненні да актывісткі [[Малады Фронт|МФ]] Кацярыны Салаўёвай. Суддзя Марозава абвінаваціла яе ў крыміналным злачынстве, прадугледжаным арт. 193.1. [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]] за дзейнасць ад імя незарэгістраванай арганізацыі «[[Малады Фронт]]». Нягледзячы на пратэст міжнароднай і беларускай грамадскасці, якія лічаць дадзены крымінальны арыкул неадпаведным міжнародным прававым нормам і палітычна матываваным, К. Салаўёву пакаралі штрафам у памеры 50 базавых велічынь. Таксама быў узбуджаны шэраг крымінальных спраў паводле артыкула 193-1 КК РБ, якія не дайшлі да суда. Так крымінальная справа была заведзеная на актывіста Жлобінскай філіяла [[Малады Фронт|МФ]] — Кірыла Атаманчыка.<ref>https://charter97.org/be/news/2009/4/30/17782/ Крымінальныя справы супраць апазіцыянераў не закрываюцца, а толькі прыпыняюцца</ref> Крымінальныя справы былі ўзбуджаны на кіраўніка Гомельскага МФ Андруся Цянюту і кіраўніка Светлагорскага МФ Арсенія Ягорчанку.<ref>http://www.wikiwand.com/ru/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%B9_%D0%A4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D1%82 Молодой Фронт</ref> У Жодзіна крымінальныя справы паводле артыкула 193-1 КК РБ узбуджаныя адразу на некалькіх маладафронтаўцаў — Сяржука Гудзіліна, Яўгена Ваўкаўца і Алеся Чарэйку.<ref>https://web.archive.org/web/20160305222117/http://www.charter97.org/bel/news/2006/04/12/mf Узбуджана чарговая крымінальная справа супраць актывістаў «Маладога Фронту»</ref> == Міжнародная рэакцыя == Старшыня Парламенцкай асамблеі [[Рада Еўропы|Рады Еўропы]] (ПАРЕ) Рэнэ ван дэр Ліндэн 17 красавіка 2007 г. на прэс-канферэнцыі ў [[Страсбур]]гу заклікаў беларускі ўрад спыніць адпраўляць у турмы актывістаў «[[Малады Фронт|Маладога фронта]]».<ref>http://spring96.org/ru/news/11021 Рене ван дер Линден: задержание пятерых активистов «Молодого фронта» недопустимо</ref> Міжнародны Фонд па абароне праваабаронцаў Front Line далучыўся да кампаніі «Стоп 193.1!», якую праводзіла Асамблея няўрадавых дэмакратычных арганізацый. Front Line лічыць, што артыкул 193.1 неабходна адмяніць, паколькі ён абмяжоўвае дзейнасць законных, у тым ліку і праваабарончых, арганізацый і супярэчыць палажэнням Усеагульнай Дэкларацыі Правоў Чалавека і Міжнароднаму пакту аб грамадзянскіх і палітычных правах, ратыфікаваным Беларуссю.<ref>http://spring96.org/ru/news/29044 Агляд-хроніка парушэньняў правоў чалавека ў Беларусі, чэрвень 2009 году</ref> [[Amnesty International]] таксама заклікала адмяніць артыкул 193-1 [[Крымінальны кодэкс Рэспублікі Беларусь|КК РБ]].<ref>http://buroadvokat.ru/index.php/2010-02-15-20-35-09?start=1206</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == * http://spring96.org/be/news/6604 * https://spring96.org/be/news/6985 * http://spring96.org/ru/news/10189 * https://palitviazni.info/sprava/prawa-aladoha-rontu {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160315103534/http://palitviazni.info/sprava/prawa-aladoha-rontu |date=15 сакавіка 2016 }} * http://193.belngo.info/view.pl/praktyka193 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111208225426/http://193.belngo.info/view.pl/praktyka193 |date=8 снежня 2011 }} * http://belngo.info/stop-193-1/praktyka-vykarystan-nja-art-193-1 [[Катэгорыя:Малады Фронт]] tw1nixh7rbdpekja6cz1ruoqipneqyj 0 540923 5181640 5036506 2026-08-15T23:56:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181640 wikitext text/x-wiki [[Файл:Griechischen und phönizischen Kolonien.jpg|thumb|300px|Грэчаскія полісы (чырвоным колерам) да IV ст. да н.э.]] '''Вялікая грэчаская каланізацыя''' — маштабнае рассяленне старажытных грэкаў па берагах [[Міжземнае мора|Міжземнага]] і [[Чорнае мора|Чорнага мораў]] на працягу трох стагоддзяў з сярэдзіны [[VIII стагоддзе да н.э.|VIII стагоддзя да н.э.]]<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/11-34kolon/ |title=Архіўная копія |access-date=14 снежня 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501185928/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/11-34kolon/ |archive-date=1 мая 2015 |url-status=dead }}</ref> [[Дарыйцы]] і [[іанійцы]] распаўсюджваюцца па паўночным узбярэжжы Міжземнага мора, далей яны пасяляюцца і на Чорным моры. Аднак грэкі не займаліся адкрыццём новых зямель, а ішлі ўжо пракладзенымі шляхамі [[фінікійцы|фінікійцаў]], выцясняючы папярэднікаў. Акрамя таго, яны не даследавалі новыя землі ўглыб, абмяжоўваючы сваю прысутнасць узбярэжжамі. Палітычнае адзінства Грэцыі, якое існавала ў [[крыта-мікенскі перыяд]], не было адноўлена. Мноства [[Поліс (антычнасць)|полісаў]], што кантралявалі свае тэрыторыі, мелі самыя разнастайныя спосабы кіравання: [[тыранія]], [[алігархія]], [[тымакратыя]] і [[дэмакратыя]]. Калоніі з’яўляліся перш за ўсё з прычыны абмежаванасці зямлі ў полісах кантынентальнай Грэцыі. У сваю чаргу, гэта было звязана як з ростам насельніцтва поліса, так і з існаваннем законаў, што забаранялі драбненне зямельнай уласнасці паміж некалькімі спадчыннікамі<ref name="meg31">[http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0131.htm Л. А. Пальцева — Лелантская война и начало колонизации / Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии — СПб., 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071225055717/http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0131.htm |date=25 снежня 2007 }}</ref>. Боская санкцыя патрабавалася для любога сур’ёзнага дзяржаўнага прадпрыемства, але яна была асабліва неабходна пры заснаванні новага паселішча. Жыхары полісаў, якія вырашылі заснаваць калонію, як правіла, звярталіся да [[дэльфійскі аракул|дэльфійскага аракула]], жрацы якога традыцыйна паказвалі месца заснавання будучай калоніі, або давалі іншыя (часам — двухсэнсоўныя) указанні<ref>Абмеркаванне ролі Дэльфаў у грэчаскай каланізацыі гл. ва У. Дж. Форэста ў яго раздзеле пра архаічныя Дэльфы ў кнізе: [[Кембрыджская гісторыя старажытнага свету|Кембриджская история древнего мира]]. Т. III, ч. 3: Расширение греческого мира. М., 2007. С. 362—381.</ref><ref name="meg36">[http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0136.htm Гл. таксама: Л. А. Пальцева — Дельфийский оракул и колонизация / Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии — СПб., 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090517030536/http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0136.htm |date=17 мая 2009 }}</ref>. Такім чынам, верагодна, што кіраванне кірункам каланізацыі (але не самой каланізацыяй) мела цэнтралізаваны характар<ref name="kum">''Куманецкий, К.'' — История культуры Древней Греции и Рима. — М.:"[[Высшая школа (выдавецтва)|Высшая школа]]", 1990</ref>. У той жа час, змяненне кірунку каланізацыі магло быць звязана і з варожасцю паміж дзвюма кааліцыямі полісаў у час [[Леланцкая вайна|Леланцкай вайны]]: [[Халкіда]] і [[Карынф]], выцесніўшы сваіх праціўнікаў з арэны каланізацыі ў Сіцыліі, спрыялі фарміраванню новага кірунку старажытнагрэчаскай каланізацыі — на паўночны ўсход, у [[Мармуровае мора|Мармуровае]] і [[Чорнае мора]]<ref name="meg33">[http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0133.htm Л. А. Пальцева — Основание Астака / Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии — СПб., 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071225055722/http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0133.htm |date=25 снежня 2007 }}</ref>. Вядома, што многія раннія калоніі ў гэтым кірунку выводзіліся менавіта праціўнікамі [[Халкіда|Халкіды]] і [[Карынф]]а<ref name="meg33" />. Новыя землі каланізаваліся паступова — так, [[Карынф]] да ўсталявання там тыраніі спачатку заснаваў некалькі калоній па берагах [[Карынфскі заліў|Карынфскага заліва]], затым — на астравах [[Іанічнае мора|Іанічнага мора]] і толькі затым заснаваў [[Сіракузы]] ў Сіцыліі<ref name="jes">[http://ancientrome.ru/publik/jestokanov/jest01.htm Жестоканов С. М. Колонизационная политика коринфских тиранов // ][[Вестник СПбГУ]]<span>. Сер. 2, 1996, вып. 2 (№ 9)</span></ref>. У перыяд кіравання ў [[Карынф]]е тыранаў каланізацыйная палітыка вызначалася са стратэгічных меркаванняў: акрамя рашэння традыцыйных для Грэцыі праблем недахопу зямлі для апрацоўкі і сыравіны, тыраны Карынфа ставілі перад сабой задачу забяспечыць сабе стратэгічнае панаванне ў заходнім кірунку. Выключэннем на фоне хвалі каланізацыі з’яўлялася кантынентальная [[Спарта]]. Спартанцы заснавалі адзіную калонію — [[Таранта|Тарэнт]] у паўднёвай Італіі, аднак у далейшым аддалі перавагу вырашэнню праблем, агульных для ўсіх грэчаскіх полісаў у той час (недахоп зямлі і перанасяленне), шляхам заваяванняў новых зямель на [[Пелапанес]]е і змяненнем ладу свайго поліса. [[Выява:Sicily Selinunte Temple E (Hera).JPG|thumb|240px|right|Грэчаскі храм на [[Сіцылія|Сіцыліі]], прысвечаны [[Гера|Геры]], пабудаваны ў 5-м стагоддзі да н.э.]] Асноўнымі кірункамі грэчаскай каланізацыі былі «[[Вялікая Грэцыя]]» (Паўднёвая Італія), [[Сіцылія]], [[Старажытнагрэчаская каланізацыя Паўночнага Прычарнамор’я|берагі Чорнага мора]], Усходняе Міжземнамор’е ([[Кіпр (востраў)|Кіпр]] і паўднёвае ўзбярэжжа [[Малая Азія|Малой Азіі]]), [[Кірэна (горад)|Кірэна]], вусце [[Ніл]]а ў [[Старажытны Егіпет|Егіпце]], паўночна-заходняя частка Міжземнамор’я. Гэтыя кірункі аб’ядноўваюцца ў тры групы: заходні (найбольш актыўны па колькасці заснаваных калоній), паўночна-ўсходні (другі па актыўнасці) і паўднёва-ўсходні і паўднёвы<ref name="kuz">{{Cite web |url=http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberVI.htm |title=История Древней Греции. Учебник под ред. В. И. Кузищина. — Москва, 1996 |access-date=14 снежня 2017 |archive-date=25 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725065158/http://www.sno.pro1.ru/lib/kuzishchin/liberVI.htm |url-status=dead }}</ref>. Часам здаралася, што каланістам не ўдавалася заснаваць калонію ў жаданым месцы, і яны былі вымушаны змяніць не толькі месца, але і сам рэгіён заснавання калоніі (напрыклад, каланісты з [[Эрэтрыя|Эрэтрыі]], якім не ўдалося заснаваць калонію на [[Востраў Корфу|Керкіры]], заснавалі калонію ў [[Фракія|Фракіі]]<ref name="meg31" />). У выпадку варожасці полісаў-[[Метраполія|метраполій]] менш моцны поліс мог быць вымушаны спыніць каланізацыю нават пры існаванні перадумоў для яе (напрыклад, Мегары доўгі час былі вымушаны абмяжоўвацца толькі адной калоніяй з прычыны процідзеянні сваіх праціўнікаў — [[Халкіда|Халкіды]] і [[Карынф]]а<ref name="meg32">[http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0132.htm Л. А. Пальцева — Мегаряне в Сицилии / Из истории архаической Греции: Мегары и мегарские колонии — СПб., 1999] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071224141127/http://centant.pu.ru/centrum/publik/paltzeva/pal_0132.htm |date=24 снежня 2007 }}</ref>). У каланізацыі ў VIII—VI стагоддзях удзельнічалі і полісы, якія самі не так даўно былі калоніямі, як напрыклад [[Мілет]], які заснаваў да 90 калоній на берагах [[Чорнае мора|Чорнага мора]]<ref name="kum" />. Акрамя таго, удзельнічалі ў далейшай каланізацыі і полісы, заснаваныя непасрэдна ў перыяд Вялікай грэчаскай каланізацыі (напрыклад, [[Агрыджэнта|Акрагант]], заснаваны [[Гела]]й і калоніі [[Сіракузы|Сіракузаў]]). Большасць каланістаў складалі, як правіла, збяднелыя і малазямельныя грамадзяне, малодшыя сыны сямействаў, пераможаныя на палітычнай арэне, а таксама жыхары іншых полісаў<ref name="kuz" />. Каланісты, якія ўдзельнічалі ў заснаванні новай калоніі, павінны былі аўтаматычна атрымаць зямлю для апрацоўкі і грамадзянства ў новым полісе<ref name="meg31" />. Арганізацыяй заснавання калоніі займаўся абраны чалавек — ''ойкіст''. Пры заснаванні калоніі з [[Метраполія|метраполіі]] перавозіўся агонь свяшчэннага ачага і выявы мясцовых багоў<ref name="kum" />. Жыхары калоній заўсёды захоўвалі цесныя сувязі з метраполіяй, аж да аказання дапамогі пры неабходнасці. Нягледзячы на гэта, калоніі першапачаткова ствараліся як самастойныя полісы<ref name="kuz" />, таму пры сутыкненні інтарэсаў метраполіі і калоніі абодва полісы маглі перайсці ад мірных дружалюбных і братэрскіх адносін да адкрытых канфліктаў адзін з адным, як напрыклад здарылася паміж [[Карынф]]ам і [[Востраў Керкіра|Керкірай]]. Стварэнне шматлікіх калоній садзейнічала развіццю гандлю, аж да таго, што некаторыя калоніі адмыслова ствараліся для забеспячэння стратэгічнага панавання метраполіі ў дадзеным раёне<ref name="jes" />. Калоніі экспартавалі ў кантынентальныя полісы збожжа (перш за ўсё з Вялікай Грэцыі і Прычарнамор’я) і медзь (Кіпр), у меншай ступені — віно, гэта значыць галоўным чынам гэта была сыравіна. У сваю чаргу, у калоніі экспартаваліся [[жалеза]] і вырабы з яго, а таксама шарсцяныя тканіны, кераміка і іншыя рамесныя тавары<ref name="kum" /><ref name="kuz" />. Першыя часы ў гандлі ўнутры грэчаскіх калоній лідыравала [[Эгіна (востраў)|Эгіна]], жыхары якой былі ўмелымі мараходамі, але неўзабаве яе пацяснілі [[Карынф]] і [[Халкіда]], якія валодалі, у адрозненне ад Эгіны, вялікай колькасцю калоній. Толькі пасля іх першынство ў марскім гандлі перахапілі [[Афіны]]. Дзякуючы калоніям грэчаскім полісам удалося ліквідаваць перанасяленне кантынентальнай Грэцыі, значна павялічыць аб’ём гандлю і стварыць перадумовы для панавання грэчаскіх гандляроў у Міжземнамор’і, а таксама пашырыць сферу распаўсюджання грэчаскай культуры. Лічыцца, што ўсяго за час каланізацыі было заснавана некалькі сотняў калоній, агульнае насельніцтва якіх складала 1,5 — 2 мільёна чалавек<ref name="kuz" />. == Гл. таксама == * [[Старажытнагрэчаская каланізацыя Паўночнага Прычарнамор’я]] * [[Вялікая Грэцыя]] * [[Дагістарычная Іберыя#Грэкі]] {{зноскі}} == Літаратура == {{навігацыя}} * [[Кембрыджская гісторыя старажытнага свету|Кембриджская история древнего мира]]. Т. III, ч. 3: Расширение греческого мира. М.: Ладомир, 2007. (В особенности главы 36, 37, 38, 39a, 40, 41). * ''Куманецкий, К.'' — История культуры Древней Греции и Рима. — М.:"[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]", 1990 * {{кніга|аўтар=[[Пётр Восіпавіч Карышкоўскі|Карышковский П.О]], [[Ісак Клейман|И. Б. Клейман]]|загаловак=[https://www.academia.edu/14171165/Древний_город_Тира._The_City_of_Tyras Древний город Тира]|город=Киев|выдавецтва=Наукова думка|год=1985}} * [[Пётр Восіпавіч Карышкоўскі|Карышковский П.О]] [https://www.academia.edu/14134588/Монеты_Ольвии._--_Coins_Olbia Монеты Ольвии. Киев, 1988] * [https://onu-ua.academia.edu/ПётрОсиповичКарышковский Пётр Восіпавіч Карышкоўскі] на сайце '''acadenia.edu''' [[Катэгорыя:Старажытнагрэчаская каланізацыя| ]] [[Катэгорыя:Каланізацыя]] [[Катэгорыя:Старажытнае Міжземнамор’е]] i2dhw8o2p482qzng1su4ym0ai34c8mj 0 546446 5181539 4833238 2026-08-15T17:29:04Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Спасылкі */ 5181539 wikitext text/x-wiki {{Славутасць |Тып = |Беларуская назва = Дом па Ленінскай вуліцы, 5а |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|513Е000001}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Горад |Месцазнаходжанне = Магілёў |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль =класіцызм |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = канец [[XVIII]] |Заканчэнне будаўніцтва = пачатак [[XIX]] |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |На карце = Беларусь Магілёў |Сайт = |Commons = }} '''Дом па [[Ленінская вуліца (Магілёў)|Ленінскай вуліцы, 5а]]'''{{efn|У старых крыніцах дом мае нумар 3а}} — будынак у [[гістарычны цэнтр Магілёва|гістарычным цэнтры]] [[Магілёў|Магілёва]]. Помнік жылой архітэктуры [[класіцызм]]у<ref name="ЗП"/>. Размешчаны ў двары дамоў № 1—7, за [[Магілёўская ратуша|гарадской ратушай]]. == Гісторыя == Пабудаваны ў канцы [[XVIII]] — пачатку [[XIX]] ст. з [[цэгла|цэглы]] як жылы дом<ref name="ЗП"/>. У наш час з боку Дняпра да будынка прыбудаваны жылы дом па адрасе [[вуліца Архірэйскі Вал Каніскага]], 7. У 2017 годзе тарэц будынка быў упрыгожаны муралам, створаным мастаком [[Рыгор Шараеў|Рыгорам Шараевым]]. Праект быў прапанаваны ў гонар 750-годдзя Магілёва адным з прадпрымальнікаў, які пражывае ў доме каля ратушы, ён жа і выступіў спонсарам стварэння роспісу. Малюнак складаецца з [[герб Магілёва|герба Магілёва]], выяў майстроў — шкловыдзімальніка і [[ганчарства|ганчара]], а таксама найстаражытнай захаванай выявы горада з [[Градъ Могилевъ|гравюры 1702 года]] і [[арнамент]]у са старонак старадаўніх магілёўскіх кніг<ref name="rus-bel">[http://rus-bel.online/7245-muzej-istorii-mogilyova-u-ratushi-ukrasilo-graffiti-s-gerbom-goroda/ МУЗЕЙ ИСТОРИИ МОГИЛЁВА У РАТУШИ УКРАСИЛО ГРАФФИТИ С ГЕРБОМ ГОРОДА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170809124408/http://rus-bel.online/7245-muzej-istorii-mogilyova-u-ratushi-ukrasilo-graffiti-s-gerbom-goroda/ |date=9 жніўня 2017 }}</ref>. У будынку пасля завяршэння рамонту ў 2018 годзе будзе размешчана экспазіцыя і сховішча фондаў [[Музей гісторыі Магілёва|гарадскога гістарычнага музея]]<ref name="rus-bel"/>. == Архітэктура == Дом № 5а уяўляе сабой прамавугольны ў плане двухпавярховы будынак з [[падвал]]ам. Вуглавая плоскасць паміж [[фасад]]амі, арыентаванымі ў бок [[Дняпро|Дняпра]] і [[Плошча Славы (Магілёў)|плошчы Славы]], скошана. Гладкія сцены прарэзаны прамавугольнымі [[акно|аконнымі]] праёмамі ў простых [[ліштвы|ліштвах]]. Паверхі падзяляе [[карнізны пояс]], сцены завершаны развітым прафіляваным [[карніз]]ам. Унутраная планіроўка [[анфілада|анфіладнага]] тыпу<ref name="ЗП">{{крыніцы/ЗП|Магілёўская}}</ref>. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/ЗП|Магілёўская}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Магілёва]] [[Катэгорыя:Ленінская вуліца (Магілёў)]] [[Катэгорыя:Стары горад (Магілёў)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў XIX стагоддзі]] [[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Магілёве]] [[Катэгорыя:Збудаванні Магілёва ў стылі класіцызм]] 19xo1g55jipy8cs7cz2yv4nhww0zplc 0 551488 5181629 5170442 2026-08-15T23:24:29Z Emilia Noah 155537 /* */ Вікідадзеныя. 5181629 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні |выява = [[Файл:Super Mario World game logo.svg]] }} '''«Super Mario World»''', у Японіі вядомая як {{nihongo|'''Super Mario World: Super Mario Bros. 4'''|スーパーマリオワールドスーパーマリオブラザーズ4|Су:па: Марыо Ва:рудо: Су:па Марыо Бурадза:Дзу Фо:|«Свет Звыш Марыа»}} — платформер, выпушчаны кампаніяй «Nintendo» для «Super Nintendo Entertainment System» (SNES) у 1990 годзе. Вытворчасцю гульні займалася студыя «Nintendo Entertainment Analysis and Development» пад кіраўніцтвам {{nl|Сігэру|Міямота}} і {{нп3|Такасі Тэдзука|Такасі Тэдзукі|en|Takashi Tezuka}}. «Super Mario World» трапіла ў стартавую лінейку гульняў SNES. == Сюжэт == Сюжэт гульні працягвае падзеі, апісаныя ў «[[Super Mario Bros. 3]]». Пасля выратавання Грыбнога Каралеўства браты Марыа і Луіджы адпраўляюцца ў адпачынак, у Краіну Дыназаўраў. Аднак падчас адпачынку на пляжы знікае прынцэса Піч. Калі Марыа і Луіджы прачынаюцца, яны адпраўляюцца на яе пошукі і неўзабаве знаходзяць у лесе гіганцкае яйка. З яго вылупляецца дыназаўр па імені Ёшы, які распавядае героям, што яго сябры таксама былі заключаны ў аналагічныя пасткі. Неўзабаве Марыо і Луіджы разумеюць, што ўсе гэтыя перыпетыі — справа рук злыдня Боўзера і яго слуг. Разам з Ёшы яны адпраўляюцца ратаваць прынцэсу і сяброў дыназаўрыка<ref>{{cite web|url=http://www.mariomayhem.com/downloads/mario_instruction_booklets/super_mario_world-snes.pdf|title=Mario Booklet|publisher=mariomayhem.com|accessdate=2016-06-06|lang=en}}</ref><ref name="game">{{Cite video game|developer=Nintendo R&D1|title=Super Mario World instruction manual|publisher=Nintendo}}</ref>. == Гульнявы працэс == [[Файл:Super_mario_screen.jpg|злева|міні|220x220пкс|Марыа падарожнічае на Ёшы. У цэнтральнай верхняй частцы экрана размешчана вочка з пауэр-апам, што з’яўляецца навіной для гульняў гэтай франшызы. Некаторыя выданні крытыкавалі графіку гульні называючы яе ўсяго толькі мадэрнізаваным варыянтам [[Super Mario Bros. 3|папярэдняй часткі]]<ref name=autogenerated1>{{cite web|url=http://www.ign.com/articles/2007/02/06/super-mario-world-vc-review|title=Review: Super Mario World (IGN)|accessdate=6 чэрвеня 2016|publisher=IGN|lang=en}}</ref>.]] Гулец кіруе персанажам (Марыа або Луіджы) ад трэцяй асобы. Мінанне гульні ажыццяўляецца з дапамогай навігацыі на двух экранах: карты свету і самога гульнявога ўзроўню. На карце свету прадстаўлены прыкладныя параметры бягучай гульнявой лакацыі і маюцца некалькі шляхоў яе праходжання, што вядуць ад пачатку карты да канчатковай мэты — замка. Маршруты карты, па якіх перамяшчаецца галоўны герой, злучаныя паміж сабой падсветленымі значкамі: крэпасцяў, т. зв. дамоў зданяў ({{lang-en|Ghost house}}) і г. д. Яны дазваляюць гульцу выбіраць розныя шляхі праходжання. Перамяшчаючыся на значок той ці іншай лакацыі персанаж атрымлівае доступ на гульнявы ўзровень. Большая частка гульні адбываецца на гэтых узроўнях, якія напоўнены перашкодамі і ворагамі, а гулец вольны праходзіць іх рознымі спосабамі. У канцы кожнага свету адбываецца бітва з босам — адным з Купалінгаў. У фінале гульні гулец павінен перамагчы галоўнага антаганіста — Боўзера. Ворагамі на шляху з’яўляюцца чарапахі, браняносцы, дыназаўры і інш. У дадатак да пауэр-апаў з папярэдніх частак франшызы, такім як «Супер грыб» (ператварае маленькага Марыа ў вялікага) і «Агністая кветка» (дазваляе яму страляць фаерболамі), быў дададзены новы бонусны касцюм — «Чароўны плашч» (значок пяра) — з дапамогай якога Марыа можа лятаць і парыць. З пункту гледжання гульнявой механікі ён быў падобны з касцюмам янота з «Super Mario Bros. 3», які ў «Super Mario World» быў выдалены. Апроч яго, распрацоўшчыкі вырашылі адмовіцца яшчэ ад некалькіх бонусаў з прыквэла: касцюма жабы ({{lang-en|Frog Mario}}), экіпіроўкі з малаткамі ({{lang-en|Hammer Mario}}) і касцюма янота, які ператвараецца ў статую ({{lang-en|Tanooki Mario}}). У сваю чаргу, у гульню быў дададзены новы элемент (т. зв. «Запасны прадмет») — размешчанае ў верхняй цэнтральнай частцы экрана вочка. Гэты бонус працуе па вызначанай схеме, напрыклад, калі кіраваны персанаж мае «Агністую кветка» і атрымлівае «Супер грыб», то грыб захоўваецца ў дадатковую вочка. Запасны пауэр-ап актывуецца аўтаматычна ў выпадку, калі галоўнага героя тычыцца вораг. Акрамя гэтага гэты пауэр-ап можа быць выкарыстаны з дапамогай націску кнопкі на геймпадзе. Акрамя таго, у гульні з’явіўся т. зв. «кручоны скачок», які дазваляе разбіваць гульнявыя блокі пад галоўным героем. У «Super Mario World» Марыа можа падарожнічаць на дыназаўры Ёшы, які здольны праглынуць большасць ворагаў. Калі Ёшы спрабуе з’есці суперніка, то ён, перш чым праглынуць, утрымлівае яго ў роце на працягу вызначанага перыяду часу; у гэты момант ён можа выплюнуць сваю ахвяру і патрапіць ёй у іншых ворагаў. Калі Ёшы ўтрымлівае каляровыя панцыры купа ў роце, то ён атрымлівае спецыяльныя здольнасці: сіні панцыр дазваляе Ёшы лятаць, пры дапамозе жоўтага ён пускае віхор, які паражае ворагаў вакол яго, а чырвоны панцыр дазваляе Ёшы вывяргаць тры вогненных шара. Панцыры, якія мігцяць, дазваляюць герою атрымаць усе тры здольнасці, у той час як зялёныя панцыры — ніводнай. Па змаўчанні Ёшы афарбаваны ў зялёны колер, але таксама можна знайсці сіняга, жоўтага і чырвонага дыназаўра (кожны з індывідуальнымі здольнасцямі); іх можна атрымаць адшукаўшы ў Зорным свеце яйкі адпаведнага колеру ({{lang-en|Star World}}). Падчас праглынання каляровага панцыра гэтыя дыназаўры атрымліваюць адпаведную здольнасць у дадатак да свайго колеру. У «Super Mario World» маецца шматкарыстальніцкі рэжым, які дазваляе двум гульцам праходзіць гульню па чарзе, чаргуючы хады на карце свету; першы гулец кіруе Марыа, другі — Луіджы. У гульні прысутнічае вялікая колькасць схаваных сакрэтаў, такіх як скарачэння шляху, бонусныя ўзроўні і г. д. Усяго ў гульні 74 гульнявых зонаў і 96 выхадаў з іх; як і ў «Super Mario Bros. 3» — гульнявы ўзровень магчыма прайсці некалькімі спосабамі. Разам з тым, персанаж гульца можа патрапіць на сакрэтны ўзровень, і дзеля гэтага ён павінен знайсці спецыяльны ключ і даставіць яго да асаблівай замочнай ячэйкі. Даследаваўшы гэтыя сакрэтныя ўзроўні можна атрымаць доступ да бонусных узроўняў, да такіх як Спецыяльны Свет ({{lang-en|Special World}}). Цалкам прайшоўшы гэтую лакацыю, гулец можа памяняць колер некаторых спрайтаў, а таксама змяніць каляровую гаму карты свету з дапамогай уводу спецыяльнага кода. == Распрацоўка == Гульня была распрацавана пад кіраўніцтвам {{нп3|Такасі Тэдзука|Такасі Тэдзукі|en|Takashi Tezuka}}. Прадзюсарам выступіў Сігэру Міямота, стваральнік серыі гульняў «Mario» і «The Legend of Zelda», графічным дызайнам займаўся Сігэфумі Хіна ({{lang-en|Shigefumi Hino}}). Вытворчасць гульні было даручана студыі «Nintendo EAD», якую ўзначальвае Міямота. На распрацоўку гульні пайшло тры гады, каманда складалася з шаснаццаці чалавек. Пазней Міямота заявіў, што адчуваў, у гульню яшчэ можна было дадаць значна больш ідэй, аднак распрацоўка набліжалася да канца. Тым не менш прадзюсар выказаў надзею, што наступныя гульні SNES дазволяць рэалізаваць больш насычаны эмацыянальны змест і больш глыбокія сюжэты. Па словах Міямота, ён яшчэ ў часы працы над «Super Mario Bros.» хацеў стварыць для Марыа спадарожніка — дыназаўра. Тым не менш, інжынеры «Nintendo» не маглі ўвасобіць яго ідэі ў жыццё з-за сціплых тэхнічных магчымасцяў NES. Пазней Міямота сказаў: «''Дзякуючы SNES мы нарэшце змаглі перамясціць Ёшы з эскізаў на экраны''». «Super Mario World» была выпушчана ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] восенню 1991 года, адначасова з выпускам прыстаўкі SNES. === Перавыданні === Пасля поспеху «Super Mario World» гульня была выпушчана ў спецыяльнай версіі зборніка «Super Mario All-Stars» пад назвай «Super Mario All-Stars + Super Mario World», які быў выдадзены ў 1993 годзе ў на тэрыторыі ЗША і Еўропы як частка камплекта «Super Mario Set» — разам з прыстаўкай «Super Nintendo». У гэтай версіі Луіджы мае свой уласны спрайт (у арыгінале, спрайт Луіджы быў проста перафарбаваны варыянтам Марыа), у той час як астатнія аспекты гульні засталіся без зменаў. У 1995 годзе дзве кітайскіх фірмы, вядомыя як «Hummer Team» і «JY Company», партавалі без выкарыстання ліцэнзіі версію «Super Mario World» для SNES на прыстаўку мінулага пакаленні NES. «Super Mario World» была адной з першых гульняў, якія былі анансаваныя для сэрвісу Wii «Virtual Console»; гэты порт быў выдадзены 2 снежня 2006 года ў Японіі, 5 лютага 2007 года ў ЗША і 9 лютага 2007 года ў Еўропе. У 2013 годзе гэтая версія гульні была выпушчаная на «Virtual Console» для Wii U. У 2016 годзе аналагічная версія была выдадзена на New Nintendo 3DS. ==== Super Mario World: Super Mario Advance 2 ==== [[Файл:Mario_all_stars_and_advance.jpg|справа|міні|351x351пкс|Гульня зведала шэраг паспяховых перавыданняў, у тым ліку ў зборніку «All-Stars + Super Mario World» (на прыстаўцы SNES) і ў версіі для кансолі GBA — «Super Mario Advance 2».]] У 2001—2002 гг. «Super Mario World» была партавана на кансоль Game Boy Advance (GBA) пад назвай «Super Mario World: Super Mario Advance 2». У гэтай версіі гульні некаторыя ўзроўні атрымалі нязначныя змены і быў прыбраны рэжым для двух гульцоў. Тым не менш, Луіджы прысутнічаў у гульні, але ўжо ў якасці альтэрнатыўнага персанажа з індывідуальнымі функцыямі — ён мог скакаць вышэй, чым Марыа, аднак бег значна больш павольна. Таксама, калі ў гэтай версіі Луіджы перасоўваецца на Ёшы, то дыназаўрык не праглынае ворага адразу, і тым самым дазваляе Луіджы выплюнуць яго ў іншага антаганіста і забіць абодвух. Выбіраць паміж двума персанажамі можна на экране змены ўзроўню. Абодва галоўных героя былі агучаны Чарльзам Марціне. === Музыка === Кодзі Конда напісаў музыку, якая гучыць у «Super Mario World», выкарыстоўваючы толькі электронную клавіятуру. Уся выкананая ў гульні музыка, за выключэннем мелодый, якія гучаць на тытульным экране, тытрах, экране выбару ўзроўня і падчас бітвы з Боўзерам — варыяцыі адной і той жа музычнай тэмы. Мелодыя гучыць у танальнасці фа мажор на стандартных узроўнях. Яна запавольваецца і гучыць з эфектам «рэха» ў пячорах. У той жа час, яна выконваецца ў павольнай, хвалепадобнай манеры (вальсавы памер 3/4) на падводных узроўнях (што з’яўляецца традыцыяй для падводных узроўняў у серыі гульняў «Mario»). На фоне паветраных і лясных узроўняў мелодыя гучыць у больш хуткім тэмпе для таго, каб акцэнтаваць больш рызыкоўную атмасферу. Варыяцыя мелодыі ў замках — сімфанічная версія ў фа міноры. Дадзеная варыяцыя надае мелодыі больш драматычны тон. Тэму з «Super Mario Bros.» можна пачуць у асаблівай лакацыі пад назвай «Special World», у якую можна трапіць толькі пры дапамозе бонусаў. Пры яздзе на Ёошы музычнае суправаджэнне любога ўзроўню суправаджаецца гукамі бонга. Мелодыі з надземнага ўзроўню і лакацыі «замак» прысутнічаюць у мультсерыяле па матывах гульні, а таксама ў пазнейшых праектах франшызы «Super Mario». == Водгукі крытыкаў == «Super Mario World» была захоплена сустрэта крытыкамі, аўтары рэтраспектыўных аглядаў таксама ацэньвалі гульню вельмі высока. Рэцэнзент партала «{{нп3|Nintendo Life|Nintendo Life|en|Nintendo Life}}» паставіў гульні вышэйшы бал — 10. Аўтар адзначыў высокую рэгулябельнасць і колькасць бонусаў гульні, у сувязі з чым ён адзначыў зручную функцыю захавання прагрэсу праходжання, пахваліў увядзенне новага элемента — Ёшы, які кардынальна змяніў [[геймплэй]] (апроч іншага, некаторыя сакрэты можна было атрымаць толькі пры дапамозе Ёшы), аднак паскардзіўся, што ў гульню не патрапілі касцюмы з «Super Mario Bros 3.», назваўшы гэта «''ганьбай''». Рэцэнзент падсумаваў артыкул словамі: «''На нашу думку, гэта лепшая гульня серыі — велізарная колькасць кантэнту, у спалучэнні з прыгожым візуальным шэрагам і музыкай, якая стала класічнай, дапамагаюць станавіцца Super Mario World адной з найвялікшых гульняў усіх часоў''». У аглядзе партала «[[IGN]]» адзначалася важнасць поспеху гульні для папулярызацыі кансолі «Super Nintendo», адзначалася зручнае новаўвядзенне з ячэйкай «запаснога прадмета» і эвалюцыя стылю гульні з уводам дыназаўра Ёшы. Аднак, рэцэнзент паскардзіўся на графічнае афармленне гульні, якое стварае адчуванне злёгку мадэрнізаванай папярэдняй часткі франшызы (Міямота падтрымліваў гэтае меркаванне і па яго адчуваннях графіку можна было б зрабіць лепш). Таксама ён адзначыў адзін з лепшых дызайнаў узроўняў за ўсю гісторыю Nintendo, параўнаўшы яго з галоўным канкурэнтам гульні на той момант — серыяй пра вожыка Соніка. У гэтым параўнанні было сказана, што гульні добрыя кожная па-свойму: у Марыа больш глыбокі геймплэй, у той час як Сонік уяўляе сабой больш новы хуткасны платформер. Падводзячы вынікі, аўтар агляду прысудзіў гульні 8,5 балаў з 10, назваўшы яе найвялікшым 2D-платформерам франшызы пра вадаправодчыка Марыа. Тэму суперніцтва франшыз пра «вадаправодчыка» і «вожыка» падняў у сваім артыкуле аглядальнік часопіса «Nintendo Power», дзе паведаміў: «''Я памяняю 96 узроўняў Марыа на 20 узроўняў Соніка''». У дадатак адзначыў, што гульня з’яўляецца адным з самых лепшых праектаў для SNES і прысудзіў ёй ацэнку 9 балаў з 10. Рэцэнзент сайта Honestgamers.com назваў «Super Mario World» асаблівай гульнёй для прыхільнікаў Nintendo, так як большасць з іх атрымала яе разам з прыстаўкай. Аўтар артыкула адзначыў вялікае мноства спосабаў праходжання гульні — «''разам з сістэмай захаванняў, праходзіць яе можна зноў і зноў, знаходзячы новыя альтэрнатыўныя шляхі''». «''Як і большасць гульняў пра Марыа, яна мае дзіўную здольнасць цалкам паглынуць цябе на доўгія гадзіны, дні, тыдні. Тры першыя часткі для NES прымушалі забываць нас пра навакольны свет — але Super Mario World пераўзышла іх усіх у здольнасці сыходу ад шэрых будняў, з яе чароўнымі светамі, лятучымі дыназаўрамі і іншымі дзіцячымі фантазіямі''». «''Магчыма, SMB3 магла стаць першым сапраўдным светам Super Mario, але SMW будзе светам для вас''» — падсумаваў рэцэнзент, прысудзіўшы гульні 8,5 балаў з 10. Партал «AllGame» ацаніў гульню ў пяць зорак з пяці, адзначаючы высокую якасць графікі, гукавога суправаджэння і рэгулябельнасці. Аўтар агляду для партала «Kotaku» назваў дызайн узроўняў віртуозным — «''я ўяўляю Міямота падчас стварэння ўзроўняў падобна Моцарту за фартэпіяна або Хэмінгуэя ў бары''», таксама былі адзначаны ўзросшая складанасць гульні, у параўнанні з папярэдніцамі, і вялікая колькасць разнастайных сакрэтаў; «''Super Mario World — шэдэўр [...] Кожны вораг, кожная перашкода, кожны аспект гульні мае выяўленую індывідуальнасць. І гэта робіць яе асаблівай''». Порт гульні для сэрвісу Virtual Console для кансолі Wii уганараваны пахвальнымі водгукамі. Так, на партале «GameSpot» адзначалася, што прычапіцца да эмуляванай версіі практычна няма за што — «''гульня працуе прыкладна так жа, як і на SNES''», аднак, у сувязі з гэтым аўтар агляду паскардзіўся, што па-ранейшаму прысутнічае «''праблема падтармажвання, калі на экране знаходзяцца занадта шмат ворагаў''». Для поўнага пагружэння ў працэс публіцыст параіў выкарыстоўваць кантролер ад GameCube «''бо на ім супадае размяшчэнне кнопак з геймпадам ад SNES''», і падсумаваў артыкул словамі: «''Вядома, многія гульцы ўжо апрабавалі гэтую гульню ў той ці іншай форме, няхай гэта будзе арыгінал або добры порт для GBA. [...] Але, тым не менш, калі вы занадта маладыя і ўсё яшчэ не знаёмыя з Super Mario World, Virtual Console — выдатны шанец, каб паспрабаваць гульню прама цяпер''». У артыкуле з нагоды выпуску гульні на Wii U Морган Сліпер, аглядальнік профільнага сайта «Nintendo Life», адзначаў наступнае: «''Тыя хто ўсё яшчэ разважаюць наконт Super Mario World — пампуйце не задумваючыся. Гэта вяршыня 16-бітнага платформера, краевугольны камень і гульнявы канон. І самае галоўнае — гуляць у яго цяпер гэтак жа весела, як і дваццаць гадоў таму. Калі ж вы праходзілі арыгінал і вас распірае настальгія па старых добрых днях — гэты порт выдатная магчымасць асвяжыць успаміны і зноў акунуцца ў адну з лепшых гульняў усіх часоў''». Аўтар прысудзіў гульні вышэйшы бал — 10, адзначыўшы, што яна стала залатым стандартам для прыгодніцкіх платформераў, і стала «''музай''» для такіх гульняў як «Super Mario 64», «Sonic Adventure» і «{{нп3|Luigi's Mansion|Luigi's Mansion|en|Luigi's Mansion}}». === Спадчына === {{External media|width=20em|align=right|video1=[[Файл:YouTube logo 2015.svg|50px|left|link=https://www.youtube.com/watch?v=azpSVs0e6qM]] Амерыканскі рэкламны ролік гульні для SNES.}}«Super Mario World» займае 17-е месца сярод «Лепшых гульняў усіх часоў» на сайце «GameRankings» — дзе яе рэйтынг складае 94,44%. «Super Mario World» заняла восьмае месца ў спісе часопіса «Nintendo Power» «200 лепшых гульняў Nintendo». У сваю чаргу, рэдакцыя часопіса «Official Nintendo Magazine» паставіла яе на 7-ы радок рэйтынгу «100 самых найвялікшых гульняў Nintendo усіх часоў», а чытачы выдання «Famitsu» прысудзілі гульні 61-е месца ў спісе «100 лепшых відэагульняў». Паводле дадзеных часопіса «Empire», яна заняла першае месца ў апытанні «Найвялікшая гульня ўсіх часоў». У 1991 годзе «Super Mario World» стала лаўрэатам узнагароды «Гульня года» на думку рэдакцыі часопіса «Nintendo Power». У 2015 годзе партал «USgamer» назваў «Super Mario World» «''лепшым платформерам усіх часоў''». У 2016-м годзе гульня заняла 7-е месца ў спісе часопіса «Game Informer» «25 найвялікшых гульняў SNES усіх часоў». Таксама яна фігуравала ў некалькіх спісах «лепшых відэагульняў усіх часоў» некалькіх профільных гульнявых выданняў, такіх як: «Edge», «RetroGamer», «GameSpot» і «Nintendo Power». Продажы «Super Mario World» склалі больш за 20 млн. копій па ўсім свеце, што робіць яе адной з самых прадаваных відэагульняў за ўсю [[Спіс самых прадаваных відэагульняў|гісторыю індустрыі]]. Папярэдняя гульня серыі «Super Mario Bros. 3» з’яўлялася бэстсэлерам, і па гэтай прычыне Nintendo, зыходзячы з камерцыйных меркаванняў, уключыла «Super Mario World» ў набор SNES. На думку аглядальніка Скайлера Мілера, гульня дапамагла прадставіць публіцы новую прыстаўку SNES, якая ў далейшым была распрададзеная толькі ў ЗША ў колькасці больш за 20 млн. асобнікаў. У ходзе апытання, праведзенага часопісам Kotaku ў 2008 годзе, Ёшы заняў трэцяе месца сярод самых папулярных гульнявых персанажаў у японскіх гульцоў — першае і другое занялі Марыо і Клауд Страйф, адпаведна. === Уплыў === Менш чым праз месяц пасля выхаду гульні ў Амерыцы, DiC Entertainment выпусціла анімацыйны серыял «Super Mario World», які заснаваны на гульні, хоць у ім некаторыя элементы відэагульні і імёны персанажаў былі змененыя. На хвалі папулярнасці арыгінальнай гульні кампанія «Philips» планавала выпусціць яе клон пад назвай «Super Mario's Wacky Worlds» на сваёй прыстаўцы Philips CD-i, але ў выніку праект быў адменены з-за нізкай папулярнасці кансолі. Ёшы стаў адным з самых важных персанажаў франшызы Марыа, ён удзельнічаў амаль ва ўсіх праектах, звязаных з серыяй (уключаючы спін-офы і спартыўныя гульні). Ёшы выступіў галоўным героем працягу «Super Mario World» — «[[Super Mario World 2: Yoshi’s Island|Super Mario World 2: Yoshi's Island]]». Папулярнасць гэтай гульні заахвоціла Nintendo выпусціць яшчэ некалькі {{Не перакладзена 3|Спіс гульняў з удзелам Ёшы|праектаў з яго ўдзелам|en|List of Yoshi video games}} у якасці асноўнага героя. Таксама ён рэгулярна з’яўляўся ў якасці другараднага персанажа ў іншых гульнях франшызы: «Super Mario Sunshine», «New Super Mario Bros. Wii» і «[[Super Mario Galaxy 2]]». Акрамя гэтага, Ёшы з’яўляецца адным з галоўных дзеючых асоб у гульні «Super Mario 64 DS»<ref name=yoshi>{{cite book|year=2002 |title=Super Mario Sunshine instruction booklet |publisher=Nintendo |pages=25—26}}</ref><ref>{{cite web|last=Parish|first=Jeremy|title=New Super Mario Bros (Wii)|publisher=[[1UP.com]]|date=4 чэрвеня 2009|accessdate=7 чэрвеня 2009|url=http://www.1up.com/do/previewPage?cId=3174621|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WTZAXEs?url=http://www.1up.com/previews/super-mario-bros-wii|archivedate=2012-02-17|lang=en|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|last=Welsh|first=Oli|title=E3: New Super Mario Bros. Wii|publisher=''[[Eurogamer]]''|date=2 чэрвеня 2009|accessdate=7 чэрвеня 2009|url=http://www.eurogamer.net/articles/e3-new-super-mario-bros-wii-hands-on|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WTa7BRG?url=http://www.eurogamer.net/articles/e3-new-super-mario-bros-wii-hands-on|archivedate=2012-02-17|lang=en|url-status=dead}}</ref><ref name="fruit">{{cite web|title=Mario Galaxy 2: New trailer and screenshots|url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/article.php?id=15462|publisher=Official Nintendo Magazine|first=Thomas|last=East|date=24 лютага 2010|accessdate=28 лютага 2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/65WTbnBPa?url=http://www.officialnintendomagazine.co.uk/15462/newsmario-galaxy-2-new-trailer-and-screenshots/|archivedate=2012-02-17|lang=en|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.nintendo.co.jp/n02/shvc/mw/index.html Афіцыйны сайт гульні] * [http://themushroomkingdom.net/games/smw The Mushroom Kingdom] * [[mariowiki:Super Mario World|Super Mario World на сайце Super Mario Wiki]] * [http://www.superluigibros.com/super-mario-world-guide-nintendo-power-28 Кіраўніцтва па гульні ад часопіса «Nintendo Power»] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Game Boy Advance]] [[Катэгорыя:Гульні для SNES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні Марыа]] h49n74quxinjv1zcqcib82t38wg0bko 0 564782 5181639 5172849 2026-08-15T23:50:56Z Emilia Noah 155537 /* Выпускі гульняў */ 5181639 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі відэагульняў|1987}} '''[[1987]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[снежань]] — «[[Tecmo Bowl]]» (платформа NES). *«[[California Games]]» (платформа «Atari 2600»). *«[[Double Dragon]]» (платформа «Atari 2600»). {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1987]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 560xeylmery5kvc66rycgwshgkouu1k 0 565359 5181746 4280475 2026-08-16T08:03:27Z ~2026-38891-38 170911 Фёдар Будзько 5181746 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] caivhl0i4po78hemeddodh1eccns7gw 5181748 5181746 2026-08-16T08:08:07Z ~2026-38891-38 170911 Артур Вольскі 5181748 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] gxrfjr23xr2kenjut69p62ghw96qww2 5181751 5181748 2026-08-16T08:11:41Z ~2026-38891-38 170911 Сяргей Грахоўскі 5181751 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] lq963f3550n2m8d4u6xv9imlms5k8m8 5181754 5181751 2026-08-16T08:16:40Z ~2026-38891-38 170911 Вацлаў Жыдліцкі 5181754 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[18 жніўня]]: [[Вацлаў Жыдліцкі]] (71) — чэшскі літаратуразнавец і перакладчык. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 50fk06a03n0yd9vatovw8bs5zo8erbr 5181756 5181754 2026-08-16T08:23:40Z ~2026-38891-38 170911 Анатоль Канапелька 5181756 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[18 жніўня]]: [[Вацлаў Жыдліцкі]] (71) — чэшскі літаратуразнавец і перакладчык. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. * [[18 снежня]]: [[Анатоль Канапелька]] (63) — беларускі паэт. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 36rwzna0iotc44qrmstb6ha3d5g2ldx 5181760 5181756 2026-08-16T08:35:42Z ~2026-38891-38 170911 Сцяпан Крыжаноўскі 5181760 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[17 ліпеня]]: [[Сцяпан Андрэевіч Крыжаноўскі|Сцяпан Крыжаноўскі]] (91) — украінскі паэт. * [[18 жніўня]]: [[Вацлаў Жыдліцкі]] (71) — чэшскі літаратуразнавец і перакладчык. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. * [[18 снежня]]: [[Анатоль Канапелька]] (63) — беларускі паэт. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] dg7nnbpbm2rp5ibl1kwuqr27zueeprz 5181765 5181760 2026-08-16T08:45:07Z ~2026-38891-38 170911 Астрыд Ліндгрэн 5181765 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[28 студзеня]]: [[Астрыд Ліндгрэн]] (94) — шведская дзіцячая пісьменніца. * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[17 ліпеня]]: [[Сцяпан Андрэевіч Крыжаноўскі|Сцяпан Крыжаноўскі]] (91) — украінскі паэт. * [[18 жніўня]]: [[Вацлаў Жыдліцкі]] (71) — чэшскі літаратуразнавец і перакладчык. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. * [[18 снежня]]: [[Анатоль Канапелька]] (63) — беларускі паэт. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 5uyttxqdm2a8adxf2il50dcpc6bzux6 5181766 5181765 2026-08-16T08:54:11Z ~2026-38891-38 170911 Уладзімір Шундрык 5181766 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[28 студзеня]]: [[Астрыд Ліндгрэн]] (94) — шведская дзіцячая пісьменніца. * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[17 ліпеня]]: [[Сцяпан Андрэевіч Крыжаноўскі|Сцяпан Крыжаноўскі]] (91) — украінскі паэт. * [[18 жніўня]]: [[Вацлаў Жыдліцкі]] (71) — чэшскі літаратуразнавец і перакладчык. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. * [[18 снежня]]: [[Анатоль Канапелька]] (63) — беларускі паэт. * [[25 снежня]]: [[Уладзімір Шундрык]] (73) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] gtjuplikzwe25zg0vvhcmhitio1nnwy 5181768 5181766 2026-08-16T09:04:23Z ~2026-38891-38 170911 Даніла Ясько 5181768 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2002}} '''[[2002]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2002 года}} * [[Снег (раман)|«Снег»]] — раман [[Архан Памук|Архана Памука]]. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Імрэ Кертэс]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[28 студзеня]]: [[Астрыд Ліндгрэн]] (94) — шведская дзіцячая пісьменніца. * [[21 сакавіка]]: [[Даніла Ясько]] (97) — беларускі перакладчык. * [[10 красавіка]]: [[Фёдар Герасімавіч Будзько|Фёдар Будзько]] (88) — беларускі паэт. * [[17 ліпеня]]: [[Сцяпан Андрэевіч Крыжаноўскі|Сцяпан Крыжаноўскі]] (91) — украінскі паэт. * [[18 жніўня]]: [[Вацлаў Жыдліцкі]] (71) — чэшскі літаратуразнавец і перакладчык. * [[5 верасня]]: [[Артур Вольскі]] (77) — беларускі пісьменнік. * [[11 снежня]]: [[Сяргей Грахоўскі]] (89) — беларускі паэт. * [[18 снежня]]: [[Анатоль Канапелька]] (63) — беларускі паэт. * [[25 снежня]]: [[Уладзімір Шундрык]] (73) — беларускі пісьменнік. {{зноскі}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2002 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 5l6uo6qh4ecx8ygpt4pz90v5cx6l87x 0 568030 5181628 4830333 2026-08-15T23:20:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181628 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст |імя = Станіслаў Чарчэсаў |поўнае імя = Станіслаў Саламавіч Чарчэсаў |выява = |апісанне выявы = |мянушка = ''Чэрчыль''<ref>[https://www.sport-express.ru/football/world/chempionat-mira-2018/reviews/v-detstve-stasa-nazyvali-cherchillem-cherchesova-pomnyat-na-maloy-rodine-1424621/ "У ДЗЯЦІНСТВЕ СТАСА НАЗЫВАЛІ ЧЭРЧЫЛЕМ". ЧАРЧЭСАВА ПАМЯТАЮЦЬ НА МАЛОЙ РАДЗІМЕ] {{ref-ru}}</ref> |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}<br/>{{Сцягафікацыя|Расія}} |дата нараджэння = |рост = |пазіцыя = [[Варатар (футбол)|варатар]] |цяперашні клуб = |пасада = |моладзевыя клубы = {{футбольная кар’ера ||{{Сцяг|СССР||20px}} ДЮСШ Спартак (Алагір)|}} |клубы = {{футбольная кар’ера |1981—1984|{{Сцяг|СССР||20px}} [[ФК Спартак Уладзікаўказ|Спартак (Арджанікідзэ)]]|47 (-36) |1984—1987|{{Сцяг|СССР||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|13 (-11) |1988|{{Сцяг|СССР||20px}} [[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]|30 (-29) |1989—1991|{{Сцяг|СССР||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|84 (-74) |1992—1993|{{Сцяг|Расія|1991|20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|37 (-22) |1993—1995|{{Сцяг|Германія||20px}} [[ФК Дынама Дрэздэн|Дынама (Дрэздэн)]]|57 (-102) |1995|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|8 (-3) |1996—2002|{{Сцяг|Аўстрыя||20px}} [[ФК Ціроль Інсбрук|Ціроль (Інсбрук)]]|182 (-178) |2002|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]|7 (-7)}} |нацыянальная зборная = {{футбольная кар’ера |1990—1991|{{Сцяг|СССР||20px}} [[Зборная СССР па футболе|СССР]]|8 (-6) |1992|{{Сцяг|СНД|1992|20px}} [[Зборная СНД па футболе|СНД]]|2 (-2) |1992—2000|{{Сцяг|Расія||20px}} [[Зборная Расіі па футболе|Расія]]|39 (-30)}} |трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера |2004|{{Сцяг|Аўстрыя||20px}} [[ФК Куфштайн|Куфштайн]]| |2004—2006|{{Сцяг|Аўстрыя||20px}} [[ФК Вакер Інсбрук|Вакер (Інсбрук)]]| |2007—2008|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Спартак Масква|Спартак (Масква)]]| |2010—2011|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Жамчужына Сочы|Жамчужына-Сочы]]| |2011—2013|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Ахмат Грозны|Церак (Грозны)]]| |2013—2014|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Амкар|Амкар (Перм)]]| |2014—2015|{{Сцяг|Расія||20px}} [[ФК Дынама Масква|Дынама (Масква)]]| |2015—2016|{{Сцяг|Польшча||20px}} [[ФК Легія Варшава|Легія (Варшава)]]| |2016—2021|{{Сцяг|Расія||20px}} [[Зборная Расіі па футболе|Расія]]| |2021—2023|{{Сцяг|Венгрыя||20px}} [[ФК Ферэнцвараш|Ферэнцвараш (Будапешт)]]| }} |медалі = {{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}} {{Ордэн Аляксандра Неўскага (Расійская Федэрацыя)|2018}} {{Заслужаны майстар спорту Расіі}} {{Заслужаны трэнер Расіі}} }} '''Станісла́ў Сала́мавіч Чарчэ́саў''' ({{lang-ru|Станислав Саламович Черчесов}}, {{lang-os|Черчесты Саламы фырт Станислав}}; нар. {{ДН|2|9|1963}}, [[Алагір]], [[Паўночна-Асецінская АССР]], [[СССР]]) — [[СССР|савецкі]] і расійскі [[Футбол|футбаліст]], [[Варатар (футбол)|варатар]], [[Расія|расійскі]] футбольны трэнер. Галоўны трэнер [[Зборная Расіі па футболе|зборнай Расіі па футболе]] (2016—2021). Ігрок зборных [[Зборная СССР па футболе|СССР]], [[Зборная СНД па футболе|СНГ]] і [[Зборная Расіі па футболе|Расіі]]. [[Заслужаны майстар спорту Расіі]] (2003), [[Заслужаны трэнер Расіі]] (2018). == Клубная кар’ера == У дарослым футболе дэбютаваў у 1981 годзе выступамі за [[ФК Спартак Уладзікаўказ|«Спартак» (Арджанікідзэ)]], у якім правёў тры сезоны, прыняўшы ўдзел толькі ў 5 матчах чэмпіянату. У 1984 годзе перайшоў у [[ФК Спартак Масква|маскоўскага «Спартака»]], дзе быў дублёрам [[Рынат Файзрахманавіч Дасаеў|Рыната Дасаева]]. Хоць у першых трэніровачных гульнях Чарчэсаў выступаў няўдала і шмат прапускаў, [[Канстанцін Іванавіч Бескаў|Канстанцін Бескаў]] разглядзеў у ім талент і пакінуў у камандзе, даючы магчымасць варатару выступаць у дублі. Сезон 1988 года правёў у складзе [[ФК Лакаматыў Масква|маскоўскага «Лакаматыва»]], але перад пачаткам сезона 1989 зноў вярнуўся ў маскоўскі «Спартак», цяпер ужо як асноўны варатар дапамог камандзе ў першым жа сезоне заваяваць тытул [[Чэмпіянат СССР па футболе|чэмпіёна СССР]]. Большасць часу, праведзенага ў складзе «бела-чырвоных», быў асноўным галкіперам каманды, а з распадам СССР дапамог каманд выйграць два першых тытула [[Чэмпіянат Расіі па футболе|чэмпіён Расіі]], а таксама адзіны [[Кубак СССР па футболе|Кубак СССР/СНД]] 1992 года. У 1993 годзе заключыў кантракт з нямецкім клубам [[Футбольная Бундэсліга Германіі|бундэслігі]] [[ФК Дынама Дрэздэн|«Дынама»]] ([[Дрэздэн]]). Як прызнаваўся сам брамнік, выступленні ў бундэслізе, у клубе, які змагаецца за выжыванне, дапамаглі яму ў адточванне прафесійнага брамніцкага почырку&nbsp;— імгненнае прыняцце рашэнне і мінімізацыя памылак<ref>''Баташаў Андрэй.'' Станіслаў Чарчэсаў: Я не выходжу на карыду, а на гульню// Футбол ад «СЭ».&nbsp;— №&nbsp;15.&nbsp;— 1995.&nbsp;— с. 3</ref>. Пасля таго як «Дынама» пакінула вышэйшы дывізіён, Чарчэсаў быў арандаваны «Спартаком» да снежня для выступаў у [[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 1995/1996|Лізе чэмпіёнаў сезона 1995/96]] з мэтай далейшай продажу брамніка. Станіслаў паспяхова выступіў у еўракубках і зімой [[1996]] быў набыты аўстрыйскім [[ФК Ціроль Інсбрук|«Ціролем»]]. За «Ціроль» Чарчэсаў гуляў на працягу 6 гадоў да 2002 года, быў асноўным варатаром каманды. На працягу гэтых гадоў дадаў у пералік сваіх трафеяў тры тытулы [[Чэмпіянат Аўстрыі па футболе|чэмпіёна Аўстрыі]]. Завяршыў прафесійную гульнявую кар’еру ў родным [[ФК Спартак Масква|маскоўскім «Спартаку»]] ў канцы 2002 года. == Выступы за зборныя == 23 лістапада 1990 года дэбютаваў у афіцыйных матчах у складзе [[Зборная СССР па футболе|зборнай СССР]], за якую да моманту распаду дзяржавы правёў 8 матчаў, у якіх прапусціў 6 галоў. У 1992 годзе выклікаўся ў склад [[Зборная СНД па футболе|зборнай СНД]], у складзе якой правёў два таварыскіх матчы супраць Ізраіля і Даніі, прапусціўшы ў кожным з іх па галу і быў уключаны ў заяўку зборнай на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1992|чэмпіянат Еўропы 1992 года]] ў [[Швецыя|Швецыі]]. На турніры Станіслаў быў дублёрам [[Дзмітрый Віктаравіч Харын|Дзмітрыя Харына]] і на полі ні разу не выйшаў, а зборная не выйграла ніводнага матча ў групе і вылецела з турніру, пасля чаго спыніла існаванне. 16 жніўня 1992 года прыняў удзел у гістарычным першым матчы [[Зборная Расіі па футболе|зборнай Расіі]] супраць Мексікі, у якім адыграў увесь матч, захаваўшы вароты сухімі (2:0). У складзе зборнай быў удзельнікам [[Чэмпіянат свету па футболе 1994|чэмпіянату свету 1994 года]] ў [[ЗША]] і [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 1996|чэмпіянату Еўропы 1996 года]] ў [[Англія|Англіі]]. 23 лютага 000 года ва ўзросце 36 гадоў і 174 дзён правёў свой апошні матч за зборную ў таварыскай гульні супраць [[Зборная Ізраіля па футболе|Ізраіля]], які завяршыўся паразай Расіі 4:1, стаўшы самым узроставым футбалістам, выступаў за [[Зборная Расіі па футболе|зборную Расіі]]. Ва ўзросце 38 гадоў Чарчэсаў быў уключаны ў заяўку зборнай Расіі на [[Чэмпіянат свету па футболе 2002|чэмпіянат свету 2002 года]] ў [[Японія|Японіі]] і [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэі]], але на поле не выходзіў. Усяго правёў за зборную Расіі 39 матчаў, у якіх прапусціў 30 галоў. Агулам жа, за 11 гадоў выступаў у нацыянальных зборных, правёў 49 матчаў, прапусціўшы 38 галоў. == Трэнерская кар’ера == [[Выява:Stanislav Cherchesov.jpg|thumb|left|200px|Станіслаў Чарчэсаў у 2006 годзе падчас трэніроўкі [[ФК Вакер Інсбрук|«Вакера»]]]] Пачаў трэнерскую кар’еру неўзабаве пасля завяршэння кар’еры гульца, узначаліўшы трэнерскі штаб клуба [[ФК Куфштайн|«Куфштайн»]], дзе працаваў са студзеня па лістапад 2004 года. Пасля таго Станіслаў прыняў [[ФК Вакер Інсбрук|«Вакер» (Інсбрук)]], дзе быў галоўным трэнерам з лістапада 2004 па май 2006 года. У чэрвені 2006 года быў прызначаны спартыўным дырэктарам [[ФК Спартак Масква|маскоўскага «Спартака»]], а 19 чэрвеня 2007 года&nbsp;— галоўным трэнерам. Чарчэсаў стаў самым статыстычна выніковым трэнерам каманды сярод тых, хто займаў гэты пост пасля [[Алег Іванавіч Раманцаў|Алега Раманцава]]<ref>{{cite web|author=Ціцееў А|publication-date=15 жніўня 2008|url=http://www.championat.ru/football/article-24348.html|title=Чарчэсаў – лепшы пасля Раманцава|publisher=Чэмпіянат.ру|access-date=2009-02-05|archive-url=https://www.webcitation.org/65Tg4fgqW?url=http://www.championat.com/football/article-24348.html?rucom=1|archive-date=15 Люты 2012}}</ref>, але сур’ёзнага поспеху каманда не дамаглася. 12 ліпеня 2008 года [[ФК Спартак Масква|маскоўскі «Спартак»]] пацярпеў гістарычную разгромную паразу ад маскоўскага [[ФК ЦСКА Масква|ЦСКА]] зірахунком 1:5. Знакамітыя ігракі «Спартака» [[Ягор Цітоў]] і [[Максім Калінічэнка]] спачатку былі адпраўленыя ў «дубль», а затым вымушаныя былі сысці з каманды. 13 жніўня 2008 года «Спартак» прайграў у кваліфікацыі Лігі чэмпіёнаў [[ФК Дынама Кіеў|кіеўскім «Дынама»]] з лікам 1:4 і 14 жніўня Чарчэсава адправілі ў адстаўку. 16 снежня 2010 года падпісаў кантракт з клубам [[ФК Жамчужына Сочы|«Жамчужына-Сочы»]] тэрмінам на 3,5 года<ref>{{cite web|url=http://www.fc-zhemchuzhina.com/news_posts/203.htm|title=Станіслаў Чарчэсаў — галоўны трэнер «Жамчужыны-Сочы»|publisher=Афіцыйны сайт ФК Жамчужына-Сочы|date=16.12.2010|access-date=16 снежня 2010}}{{Недаступная спасылка|date=Снежань 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.championat.ru/football/news-682996.html|title=Чарчэсаў падпісаў з «Жамчужынай» кантракт тэрмінам на 3,5 года|publisher=Чэмпіянат.ру|date=16.12.2010|access-date=16 снежня 2010|archive-url=https://www.webcitation.org/65Tg97j3w?url=http://www.championat.com/football/news-682996.html?rucom=1|archive-date=15 Люты 2012}}</ref>, але прапрацаваў менш за год і 6 жніўня пакінуў клуб. 27 верасня таго ж года быў прызначаны на пасаду галоўнага трэнера [[Грозны|грозненскага]] [[ФК Ахмат Грозны|«Церака»]]<ref>{{cite news|url=http://www.championat.com/football/news-940338.html|title=Чарчэсаў прызначаны галоўным трэнерам «Церака»|date=27 верасня 2011|publisher=Чэмпіянат.com|access-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929132508/http://www.championat.com/football/news-940338.html|archive-date=29 верасня 2011|url-status=dead}}</ref>. У маі 2013 года, пасля перамогі «Церака» над [[ФК Крылы Саветаў Самара|самарскімі «Крыламі Саветаў»]] у матчы апошняга тура Прэм’ер-лігі стала вядома, што галоўны трэнер грозненской каманды Станіслаў Чарчэсаў пакідае свой пост. Кантракт з 49-гадовага спецыяліста з «Церакам» дзейнічаў да канца сезона. Па выніках сезона грозненцы занялі восьмае месца&nbsp;— самае высокае ў чэмпіянаце Расіі ў гісторыі клуба<ref>[http://sports.ru/football/149236152.html Чарчэсаў сыходзіць з «Церака»]</ref>. Летам 2013 года дасягнуў дамоўленасці з пермскім [[ФК Амкар|«Амкарам»]] аб будучым супрацоўніцтве<ref>[http://www.championat.com/football/news-1555089-prezident-amkara-shilov-dogovorennost-s-cherchesovym-uzhe-dostignuta.html Прэзідэнт «Амкара» Шылаў: дамоўленасць з Чарчэсавым ўжо дасягнута]</ref> з 17 чэрвеня ўзначаліў клуб<ref>{{cite web|url=http://lenta.be/news/2013/06/17/cherchesov/|title=Черчесов прызначаны галоўным трэнерам «Амкара»|publisher=''Лента.ру''|date=2013-06-17|language=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6HRc4dh7t?url=http://lenta.ru/news/2013/06/17/cherchesov/|archive-date=17 Чэрвень 2013|access-date=4 Жнівень 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.sports.ru/футбол/150316532.html|title=«Амкар» абвясціў аб прызначэнні Чарчэсава на пасаду галоўнага трэнера|publisher=''Спортс.ру''|date=2013-06-17|language=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/6HRc5y0x0?url=http://www.sports.ru/football/150316532.html|archive-date=17 Чэрвень 2013|access-date=11 Снежань 2021}}</ref>. Вясной 2014 года пасля звальнення галоўнага трэнера маскоўскага «Спартака» [[Валерый Георгіевіч Карпін|Валерыя Карпіна]] Чарчэсаў правёў перамовы з кіраўніцтвам клуба аб сваім вяртанні ў якасці галоўнага трэнера. Бакі былі блізкія да пагаднення, але ў выніку «Спартак» адмовіўся ад яго паслуг. Праз некалькі дзён ён пакінуў пермскі клуб дзеля [[ФК Дынама Масква|маскоўскага «Дынама»]], з якім заключыў кантракт на два гады<ref>[http://rsport.ru/football/20140410/742334471.html Кантракт Станіслава Чарчэсава з ФК «Дынама» разлічаны на два гады] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140412004333/http://rsport.ru/football/20140410/742334471.html |date=12 Красавік 2014 }}</ref>. 14 красавіка 2014 года, у першым жа матчы пад кіраўніцтвам Чарчэсава, «Дынама» атрымала ўпэўненую перамогу над ніжагародскай [[ФК Волга Ніжні Ноўгарад|«Волгі»]] (5:0)<ref>[http://rsport.ru/football/20140414/742998452.html «Дынама» ў першым матчы Чарчэсава разграміла «Волгу» ў рамках прэм’ер-лігі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140415020358/http://rsport.ru/football/20140414/742998452.html |date=15 Красавік 2014 }}</ref>. Клуб трапіў у [[Ліга Еўропы УЕФА 2014/2015|Лігу Еўропы]], дзе дайшоў да 1/8 фіналу. У красавіку 2015 года ў Чарчэсава адбыўся канфлікт з паўабаронцам каманды [[Ігар Уладзіміравіч Дзянісаў|Ігарам Дзянісавым]], у выніку чаго апошні быў пераведзены ў дубль. 13 ліпеня 2015 года Чарчэсаў пакінуў пасаду трэнера «Дынама», саступіўшы месца [[Андрэй Мікалаевіч Кобелеў|Андрэю Кобелеву]]. 6 кастрычніка 2015 года быў прызначаны галоўным трэнерам польскай [[ФК Легія Варшава|«Легіі»]]. Кантракт з клубам разлічаны да канца сезона 2016/17. Перад Чарчэсавым была пастаўлена задача выйграць чэмпіянат Польшчы<ref>{{cite web|title=Stanisław Czerczesow trenerem Legii Warszawa|url=http://legia.com/aktualnosci/stanislaw-czerczesow-trenerem-legii-warszawa-48533|date=2015-10-06|publisher=legia.com|access-date=2015-10-06|language=pl|archive-date=1 ліпеня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701131212/http://legia.com/aktualnosci/stanislaw-czerczesow-trenerem-legii-warszawa-48533|url-status=dead}}</ref>. 18 кастрычніка «Легія», якая праводзіла першы афіцыйны матч пад кіраўніцтвам Чарчэсава, у межах 12-га тура чэмпіянату Польшчы дамаглася перамогі над «Краковіяй» 3:1. У «Легіі» Чарчэсаў выйграў першыя ў трэнерскай кар’еры трафеі, у першы ж сезон, зрабіўшы «залаты дубль» (выйграў чэмпіянат і кубак Польшчы). 1 чэрвеня 2016 года кіраўніцтва «Легіі» абвясціла аб расставанні з трэнерам па ўзаемнай згодзе з-за рознагалоссяў у ключавых пытаннях аб развіцці клуба<ref>{{Cite web|url=http://www.championat.com/football/news-2480628-legija-objavila-o-rastorzhenii-kontrakta-s-cherchesovym.html|title=«Легія» абвясціла аб расставанні з Чарчэсавым|publisher=www.адным.com|access-date=2016-06-02}}</ref>. 11 жніўня 2016 года Чарчэсаў узначаліў [[Зборная Расіі па футболе|зборную Расіі]], якая да гэтага праваліла [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2016|Еўра-2016]]. Яго кантракт са зборнай дзейнічае да канца [[Чэмпіянат свету па футболе 2018|чэмпіянату свету 2018 года]]<ref>{{Cite web|url=https://rg.ru/2016/08/11/stanislav-cherchesov-vozglavil-sbornuiu-rossii-po-futbolu.html|title=Станіслаў Чарчэсаў узначаліў зборную Расіі па футболе|publisher=Расійская газета|access-date=2016-08-11}}</ref>. Пакінуў пасаду галоўнага трэнера зборнай Расіі ў ліпені 2021 года пасля няўдалага выступу на [[Чэмпіянат Еўропы па футболе 2020|чэмпіянаце Еўропы 2020]], дзе расійская зборная не выйшла з групы<ref>{{Cite web|url=https://football.by/news/153447.html|title=Черчесова уволили с поста главного тренера сборной России|publisher=football.by|access-date=2021-07-26|date=2021-07-08}}</ref>. У снежні 2021 года стаў галоўным трэнерам венгерскага клуба [[ФК Ферэнцвараш|«Ферэнцвараш»]]<ref>{{Cite web|url=https://football.by/news/159518.html|title=Станислав Черчесов возглавил "Ференцварош"|website=football.by|access-date=2021-12-22|date=2021-12-20}}</ref>. Быў звольнены ў ліпені 2023 года пасля паражэння ў Лізе чэмпіёнаў УЕФА ад фарэрскага [[ФК КІ Клаксвік|«КІ Клаксвік»]]<ref>{{Cite web|url=https://football.by/news/176834|title=Черчесов уволен из "Ференцвароша" после провала в Лиге чемпионов. Будущее Ромащенко пока не известно|website=football.by|access-date=2023-07-20|date=2023-07-20}}</ref>. == Асабістае жыццё == [[Выява:Stanislav Cherchesov 2011.jpg|thumb|right|200px|Станіслаў Чарчэсаў у 2011 годзе]] Нарадзіўся ў вялікай сям’і&nbsp;— у Станіслава 4 родных сястры. Бацька&nbsp;— кіроўца аўтобуса. Жанаты, двое дзяцей: * Мадзіна * Станіслаў (нар. 1994)&nbsp;— варатар маскоўскага «Дынама»<ref>{{footballfacts.ru|416535}}</ref><ref>[http://www.championat.com/football/news-1589414-amkar-priobrjol-u-vakera-18-letnego-golkipera-stanislava-cherchesova.html «Амкар» набыў у «Вакера» 18-гадовага галкіпера Станіслава Чарчэсава]</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Навігацыя}} * [http://www.cherchesov.com Афіцыйны сайт Станіслава Чарчэсава] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Склад зборнай СНД па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1992}} {{Навігацыйны блок2 |стыль_загалоўка = background:#D52B1E;color:white;border: 1px #0039A6 solid |state = collapsed |загаловак = Склады зборнай Расіі |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце свету 1994 |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 1996 |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце свету 2002 }} {{Навігацыйны блок2 |state = collapsed |загаловак = Трэнерскія навігацыйныя шаблоны |Склад зборнай Расіі па футболе на Кубку канфедэрацый 2017 |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце свету 2018 |Склад зборнай Расіі па футболе на чэмпіянаце Еўропы 2020 }} {{DEFAULTSORT:Чарчэсаў Станіслаў Саламавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Паўночнай Асеціі]] [[Катэгорыя:Футбольныя варатары]] [[Катэгорыя:Футбалісты СССР]] [[Катэгорыя:Футбалісты Расіі]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай СССР па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі зборнай Расіі па футболе]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Аланія Уладзікаўказ]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Спартак Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Лакаматыў Масква]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Дрэздэн]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Ціроль Інсбрук]] [[Катэгорыя:Футбольныя трэнеры Расіі]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Куфштайн]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Вакер Інсбрук]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Спартак Масква]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Жамчужына Сочы]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Ахмат Грозны]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Амкар]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Дынама Масква]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Легія Варшава]] [[Катэгорыя:Трэнеры зборнай Расіі па футболе]] [[Катэгорыя:Трэнеры ФК Ферэнцвараш]] o46z05qe3jprtinoabvply8xca2aahq 0 570596 5181692 5180260 2026-08-16T04:56:33Z StarDeg 16311 5181692 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уолтар Квінцін Грышам''' ({{lang-en|Walter Quintin Gresham}}; {{ДН|17|3|1832}} — {{ДС|28|5|1895}}) — амерыканскі палітык, 33-і дзяржаўны сакратар ЗША, 35-ы міністр фінансаў ЗША. Уолтар Грышам нарадзіўся ў Крэндалі, Індыяна, у сям’і палкоўніка Уільяма Грышама і яго жонкі Сары Дэвіс. Грышам два гады правёў у акадэміі ў Калідоне і год ва ўніверсітэце Індыяны ў Блюмінгтоне. Потым ён вывучаў права і ў 1854 годзе быў дапушчаны да юрыдычнай практыкі ў судзе. На прэзідэнцкіх выбарах 1856 года Грышам прымаў актыўны ўдзел у якасці прэс-сакратара штаба Рэспубліканскай партыі. У 1860 годзе быў абраны ў якасці кандыдата ў Палату прадстаўнікоў ад штата Індыяна. У 1861 годзе, з пачаткам Грамадзянскай вайны, Грышам стаў камандзірам 53-га пяхотнага палка. У 1862 годзе ўдзельнічаў у аблозе Віксбурга. У 1863 годзе, у сувязі з павышэннем, атрымлівае пад камандаванне федэральныя войскі ў Натчэзе, Місісіпі. У 1864 годзе камандаваў 17-м вайсковым корпусам, а ў 1865 годзе Грышаму прысвойваюць званне генерал-маёра. У 1884 і 1888 гадах Грышам вылучаў сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах. У 1892 годзе прэзідэнт Гровер Кліўленд прызначае Грышама на пасаду Дзяржсакратара. Гэтую пасаду ён будзе займаць аж да самай сваёй смерці 28 траўня 1895 года. Пахаваны Ўолтар Грышам быў на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. {{зноскі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Чэстэра Артура}} {{Кабінет Гровера Кліўленда, 1893-1897}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грышам Уолтэр Квінцін}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] [[Катэгорыя:Міністры фінансаў ЗША]] 9w69ymkc0qfnrf7x2etetl6lg5rxi9q 5181693 5181692 2026-08-16T04:59:08Z StarDeg 16311 5181693 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уолтар Квінцін Грышам''' ({{lang-en|Walter Quintin Gresham}}; {{ДН|17|3|1832}} — {{ДС|28|5|1895}}) — амерыканскі палітык, 33-і дзяржаўны сакратар ЗША, 35-ы міністр фінансаў ЗША. Уолтэр Грышам нарадзіўся ў Крэндалі, [[Індыяна]], у сям’і палкоўніка Уільяма Грышама і яго жонкі Сары Дэвіс. Грышам два гады правёў у акадэміі ў Калідоне і год ва ўніверсітэце Індыяны ў Блюмінгтоне. Потым ён вывучаў права і ў 1854 годзе быў дапушчаны да юрыдычнай практыкі ў судзе. На прэзідэнцкіх выбарах 1856 года Грышам прымаў актыўны ўдзел у якасці прэс-сакратара штаба [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]]. У 1860 годзе быў абраны ў якасці кандыдата ў Палату прадстаўнікоў ад штата Індыяна. У 1861 годзе, з пачаткам Грамадзянскай вайны, Грышам стаў камандзірам 53-га пяхотнага палка. У 1862 годзе ўдзельнічаў у аблозе Віксбурга. У 1863 годзе, у сувязі з павышэннем, атрымлівае пад камандаванне федэральныя войскі ў Натчэзе, Місісіпі. У 1864 годзе камандаваў 17-м вайсковым корпусам, а ў 1865 годзе Грышаму прысвойваюць званне генерал-маёра. У 1884 і 1888 гадах Грышам вылучаў сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах. У 1892 годзе прэзідэнт [[Стывен Гровер Кліўленд|Гровер Кліўленд]] прызначае Грышама на пасаду Дзяржсакратара. Гэтую пасаду ён будзе займаць аж да самай сваёй смерці 28 траўня 1895 года. Пахаваны Уолтэр Грышам быў на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. {{зноскі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Чэстэра Артура}} {{Кабінет Гровера Кліўленда, 1893-1897}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грышам Уолтэр Квінцін}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] [[Катэгорыя:Міністры фінансаў ЗША]] dr9b3xvo1pmdjbsayh3fq9ssr7m9696 5181695 5181693 2026-08-16T05:00:54Z StarDeg 16311 5181695 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Уолтар Квінцін Грышам''' ({{lang-en|Walter Quintin Gresham}}; {{ДН|17|3|1832}} — {{ДС|28|5|1895}}) — амерыканскі палітык, 33-і дзяржаўны сакратар ЗША, 35-ы міністр фінансаў ЗША. Уолтэр Грышам нарадзіўся ў Крэндалі, [[Індыяна]], у сям’і палкоўніка Уільяма Грышама і яго жонкі Сары Дэвіс. Грышам два гады правёў у акадэміі ў Калідоне і год ва ўніверсітэце Індыяны ў Блюмінгтоне. Потым ён вывучаў права і ў 1854 годзе быў дапушчаны да юрыдычнай практыкі ў судзе. На прэзідэнцкіх выбарах 1856 года Грышам прымаў актыўны ўдзел у якасці прэс-сакратара штаба [[Рэспубліканская партыя ЗША|Рэспубліканскай партыі]]. У 1860 годзе быў абраны ў якасці кандыдата ў Палату прадстаўнікоў ад штата Індыяна. У 1861 годзе, з пачаткам Грамадзянскай вайны, Грышам стаў камандзірам 53-га пяхотнага палка. У 1862 годзе ўдзельнічаў у аблозе Віксбурга. У 1863 годзе, у сувязі з павышэннем, атрымлівае пад камандаванне федэральныя войскі ў Натчэзе, Місісіпі. У 1864 годзе камандаваў 17-м вайсковым корпусам, а ў 1865 годзе Грышаму прысвойваюць званне генерал-маёра. У 1884 і 1888 гадах Грышам вылучаў сваю кандыдатуру на прэзідэнцкіх выбарах. У 1892 годзе прэзідэнт [[Стывен Гровер Кліўленд|Гровер Кліўленд]] прызначае Грышама на пасаду Дзяржсакратара. Гэтую пасаду ён будзе займаць аж да самай сваёй смерці 28 траўня 1895 года. Пахаваны Уолтэр Грышам быў на Арлінгтанскіх нацыянальных могілках. {{зноскі}} {{Дзяржаўныя сакратары ЗША}} {{Міністры фінансаў ЗША}} {{Кабінет Чэстэра Артура}} {{Кабінет Гровера Кліўленда, 1893-1897}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грышам Уолтэр Квінцін}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША]] [[Катэгорыя:Міністры фінансаў ЗША]] [[Катэгорыя:Генерал-маёры ЗША]] ffliq8r6mh5bvnnx3ekcftda9f1q4x4 0 580101 5181612 4626078 2026-08-15T22:23:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181612 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Стайкаўскі сельсавет}} {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Стайкаўскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статут = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Аршанскі раён]] |Уключае = 14 населеных пунктаў |Сталіца = [[Стайкі (Аршанскі раён)|Стайкі]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = [[8 красавіка]] [[2004]] |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = +2 |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Заўвагі = }} '''Ста́йкаўскі сельсавет''' — былая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Аршанскі раён|Аршанскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Адміністрацыйны цэнтр — вёска [[Стайкі (Аршанскі раён)|Стайкі]]. Утвораны 20 жніўня 1924 года як '''Каменскі сельсавет''' у складзе [[Багушэўскі раён|Багушэўскага раёна]] [[Аршанская акруга|Аршанскай акругі]] [[БССР]]. Цэнтр — вёска [[Каменка (Аршанскі раён)|Каменка]]. 24 верасня 1926 года цэнтр сельсавета перанесены ў вёску Стайкі, сельсавет перайменаваны ў Стайкаўскі. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Багушэўскім раёне БССР. З 8 ліпеня 1931 года сельсавет у складзе Аршанскага раёна, з 12 лютага 1935 года — у складзе адноўленага Багушэўскага раёна БССР, з 20 лютага 1938 года — Віцебскай вобласці. З 20 студзеня 1960 года сельсавет у складзе Аршанскага раёна<ref>[http://boguchevsk.narod.ru/dvist. БАГУШЭЎСК (НАРЫС ГІСТОРЫІ, ЭКАНОМІКІ І КУЛЬТУРЫ)]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}</ref>. На 1 студзеня 1974 года ў складзе Стайкаўскага сельсавета 16 населеных пунктаў<ref name="атд74">{{крыніцы/БССР-АТД (1974)|54}}</ref>. 8 красавіка 2004 года сельсавет скасаваны, тэрыторыя далучана да [[Клюкаўскі сельсавет|Клюкаўскага]] (3 населеныя пункты: вёскі [[Чарняўскія]], [[Сармацк]] і [[Слабада (Межаўскі сельсавет)|Слабада]]) і [[Межаўскі сельсавет|Межаўскага]] (11 сельскіх населеных пунктаў у межах сельскагаспадарчага вытворчага кааператыва «Світанак-Орша»: вёскі [[Аланцьева]], [[Дубніцы]], [[Каменка (Аршанскі раён)|Каменка]], [[Канавалава (Аршанскі раён)|Канавалава]], [[Лужкі (Аршанскі раён)|Лужкі]], станцыя [[Лужкі (сельскі населены пункт)|Лужкі]], [[Ляснічыя]], [[Монькава]], [[Свістуны]], [[Стайкі (Аршанскі раён)|Стайкі]] і [[Стапурэва]]) сельсаветаў<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}</ref>. На момант скасавання ў склад сельсавета ўваходзілі 14 населеных пунктаў. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: [[БелНИИДАД]], 2012. — 172 с. == Спасылкі == * {{archives.gov.by|46883}} {{Навігацыйная табліца з падгрупамі |navbar = plain |загаловак = Стайкаўскі (да 1926 года Каменскі) сельсавет у гістарычных адміністрацыйных адзінках |спіс1 = {{Багушэўскі раён|child|загаловак=Стайкаўскі (да 1926 года Каменскі) сельсавет у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім раёне]] (1924—1931)}} |спіс2 = {{Аршанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Стайкаўскі сельсавет у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] (1931—1935)}} |спіс3 = {{Багушэўскі раён|child|загаловак=Стайкаўскі сельсавет у [[Багушэўскі раён|Багушэўскім раёне]] (1935—1960)}} |спіс4 = {{Аршанскі раён|child|варыянт=гісторыя|загаловак=Стайкаўскі сельсавет у [[Аршанскі раён|Аршанскім раёне]] (1960—2004)}} }} [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Аршанскага раёна]] [[Катэгорыя:Былыя сельсаветы Багушэўскага раёна]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, скасаваныя ў 2004 годзе]] jzs9hs5nj86ifjp3fkg0a08gz5d11jc 0 581891 5181792 4362975 2026-08-16T10:04:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181792 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Рапапорт}} {{пісьменнік}} '''Сямён Ісакавіч Рапапорт''' (нар. {{ДН|14|11|1858}}, {{МН|Пружаны}} — {{ДС|18|11|1920}}, {{МС|Варшава}}) — каморнік, журналіст, энцыклапедыст, публіціст і эканаміст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў яўрэйскай сям’і і спачатку атрымаў традыцыйныю яўрэйскую адукацыю, а потым у 1880 годзе скончыў [[Горкі|Горацкія]] каморніцка-таксатарскія класы. Па ўспамінах С. І. Рапапорта ў Горках быў «полууниверситетский и полушкольный» парадак, вучні карысталіся поўнай свабодай. Да іх паслуг была выдатная бібліятэка, якая асталася ад часоў, калі тут быў [[Горы-Горацкі земляробчы інстытут|земляробчы інстытут]], і ён прачытаў за час вучобы мноства кніг. Каморнікам ён не працаваў і апынуўся ў [[Санкт-Пецярбург]]у, дзе да 1891 г. служыў у праўленні [[Лібава-Роменская чыгунка|Лібава-Роменскай чыгункі]] і спалучаў службу з журналісцкай працай. У 1891 г. Рапапорт пераехаў у [[Англія|Англію]], дзе ён, як сам пісаў у аўтабіяграфіі, «прысвяціў сябе цалкам журналістыцы». == Літаратурная і навукова-папулярная дзейнасць == Дэбют яго адбыўся ў 1883 годзе, калі ён стаў публікаваць артыкулы ў руска-яўрэйскай друку, супрацоўнічаць з сатырычнымі ілюстраванымі часопісамі «Новости», «Неделя» и «Северный вестник». На працягу жыцця падпісваючыся «Порт», «С», "З .П. ", " Моноколь «, „Атуева“, „Рыбаков“, Тіев. А.», « Р-т, С», « С. І.Р. і інш. псеўданімамі. Першыя нарысы Рапапорт аб англійскім жыцці былі апублікаваны ў газетах «Новости», «Неделя» і «Северный вестник». У далейшым ён стаў актыўна супрацоўнічаць і з іншымі расійскімі перыядычнымі друкаванымі выданнямі — «Слово», «Страна», «Вестник финансов», «Образовании», «Книги недели», «Мир Божий», «Вестник Европы», «Речь» і «Русская мысль». У іх, ён з 1892 і па 1896 года, надрукаваў некалькі дзесяткаў матэрыялаў пра жыццё англічан, эканоміцы і палітыцы Англіі. Публікацыі, выдаваліся пад агульнай назвай «Письма из Англии» і «Строители английской жизни». Гэта артыкулы — «Школьная борьба в Англии» и «Бедность и благотворительность» «Новая британская академия», «Английское студенчество», «Книжная производительность и литературные вкусы англичан», «Среднее образование в Англии» і інш. Калі ў Расіі адбылася [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|Першая руская рэвалюцыя 1905—1907 гг.]] Рапапорт пачаў друкаваць артыкулы, звязаныя з асаблівасцямі функцыянавання дэмакратыі ў Англіі: «Воспитание избирателя в Англии», «Борьба женщин за права», «Роль общественного мнения в английском законодательстве», «Очерки реформ и социальных движений», «„Свобода совести“, „Свобода слова“, „Свобода собраний“», «Фабричное законодательство», «Газеты и партии», «Монархия и демократия (письма королевы Виктории)», «Женское дело», «Билль о детях», «Религия и социализм», «Выборы и их результаты», «Английская аристократия и отношение к ней народа» і інш. Значнае месца займаюць матэрыялы пра рабочы клас. Рапапорт падрабязна апісвае сямімесячную стачку 1897 г. рабочых механічных заводаў, аб’яднаных у тред-юніёны. У яго нарысах знайшла адлюстраванне і тэма арганізацыі вольнага часу рабочых. Шэраг нарысаў Рапапорт прысвячае праблемах эканамічнага жыцця Англіі: «Английские капиталы в Румынии», «О коммерческой службе в иностранных государствах», «Регулирование биржевых оборотов в Англии», «Продовольственная потребность», «Морская торговля Англии в 1916 году», «Усиленные выпуски денег и цены на продукты» і інш. Усе яго артыкулы і карэспандэнцыі былі прасягнуты любоўю да Англіі і англічан. Праз некалькі гадоў у прадмове да свайго зборніка артыкулаў «Народ-богатырь» ён напіша: "Англия «бесспорно, представляет для нас наиболее достойное изучения государство». Трэба таксама адзначыць, што ў той жа час ён знаёміў і англічан з эканомікай і культурай Расіі, друкуючы матэрыялы ў англійскім друку: «Pall Mall Gazette», «Daily Mail», «Daily News», «Echo», «Jewish Chronicle», «Progressive Review», «Novel Review», «Globe», «Independent Review», падпісваючыся псеўданімам «Rybakov, S». == С. І. Рапапорт — энцыклапедыст == Рапапорт — аўтар артыкулаў для «Политической энцыклопедии», якая выдавалася асобнымі выпускамі на працягу 1906—1907 гг. Значная частка артыкулаў, якія мелі дачыненне да Англіі, яе калоніям і дамініёнам, належалі яму: «Англиканская церковь», «Англия», «Аргайлы», «Армия спасения», «Бальфур Артур Джемс», «Бартон Эдмунд» (австралийский государственный деятель), «Бернс Д.», «Бирмингем», «Брайан В. Д.», «Брайс Джемс», «Британский институт социальных услуг», «Бродгерст Генри», «Бродрик Вильям», «Буры», «Бутс Вильям», «Бутс Чарлз» і інш. Ён прымаў удзел таксама ў напісанні артыкулаў для «Еврейской энциклопедии Брокгауза Ефрона». == Журналіст руска-яўрэйскага друку == С. І. Рапапорт публікаваўся і ў руска-яўрэйскай друку, Так, у часопісе «Восход» ён надрукаваў шэраг нарысаў: «Евреи кистью и карандашом» и «Еврей на английской сцене» і інш. Ён аўтар некалькіх апавяданняў з побыту яўрэйскіх эмігрантаў. Яго літаратурная дзейнасць С. І. Рапапорт спынілася ў ліпені 1917 года. Ён памёр 18 лістапада 1920 года ў Варшаве. == Ацэнка творчасці == Пісьменнік [[К. І. Чукоўскі]], характарызуючы яго кнігу «Деловая Англия», пісаў «… сейчас прочёл я в „Мире Божьем“ заметку о его книге „Деловая Англия“, где его сравнивают с Дионео(Шкловским) и говорят, что перед Дионео он совсем дурак и неуч… Я бы на месте рецензента утешил обоих и сказал бы, что оба они равно никуда не годны» <ref>Чуковский, К. И. Дневник. 1901—1921 // Чуковский К. И. Собрание сочинений: В 15 т. / М.: 2001—2013. Т. 11 2013 °C. 85-86</ref>. Вядомы пісьменнік, гісторык літаратуры, бібліёграф і рэдактар С. А. Венгераў характарызуючы кнігу Рапапорта «Народ — богатырь. Очерки политической и общественной жизни Англии», пісаў: «Эту живо и талантливо написанную книгу нельзя не признать ценным вкладом в небогатую русскую литературу об Англии. …Книга дает массу бытового материала, совершенно еще не затронутого в русской печати» <ref>Рапопорт Семен Исаакович. Автобиографическая справка//Биографический словарь русских писателей и ученых (от начала русской образованности до наших дней): [в 6 т.]. Т. 6 СПб.: 1897—1904. С. 201—203</ref>. Сучасны даследчык яго творчасці, доктар гістарычных, прафесар І. Р. Чыкалава лічыць, што «В очерках Рапопорта отсутствуют глубокие обобщения, прямые сравнения с российской действительностью, но темы их разнообразны, а создававшаяся панорама жизни страны широка» <ref>Чикалова, И. Р. Англия и англичане в «Письмах из Лондона» Семена Исааковича Рапопорта // Британский мир. История Британии: современные исследования / Отв. ред. М. П. Айзенштат, Т. Л. Лабутина. — М.: ИВИ РАН, 2015 — С.221</ref>. == Бібліяграфія == * Рапопорт, С. И. У англичан в городе и в деревне.- М.: 1900. 112 с. * Рапопорт, С. И. Народ — богатырь. Очерки политической и общественной жизни Англии. — СПб.: 1900, 376 с. * Рапопорт, С. И. Деловая Англия.- М.: 1903. 291 с. {{Зноскі}} == Літаратура == * Рапопорт, Семен Исаакович. Автобиографическая справка // Критико-биографический словарь русских писателей и ученых (от начала русской образованности до наших дней): [в 6 т.]. Т. 6.- СПб.: 1897—1904. С. 201—203. * Рапопорт Семен Исаакович // Еврейская энциклопедия: Свод знаний о еврействе и его культуре в прошлом и настоящем — СПб.: 1908—1913. Т. 13. 1912. С. 308—309 * Рапопорт Семен Исаакович, талантливый корреспондент // Венгеров С. А. Критико-биографический словарь русских писателей и ученых (от начала русской образованности до наших дней): [в 6 т.]. СПб.: Тип. М. М. Стасюлевича, 1897—1904. Т. 6. С. 203—204. * Чикалова И. Р. Англия и англичане в «Письмах из Лондона» Семена Исааковича Рапопорта //Британский мир. История Британии: современные исследования / Отв. ред. М. П. Айзенштат, Т. Л. Лабутина. — М.: ИВИ РАН, 2015 °C. 218—229. == Спасылкі == * Чикалова, И. Р. «Белорусский след» в изучении Англии в императорской России. https://cyberleninka.ru/article * Рапопорт, Семён Исакович. https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/105620/%D0%A0%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82 * Рапопорт, Семён Исакович. https://www.rujen.ru/index.php/{{Недаступная спасылка}} {{DEFAULTSORT:Рапапорт Сямён Ісакавіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Беларускай дзяржаўнай сельскагаспадарчай акадэміі]] [[Катэгорыя:Журналісты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Публіцысты Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Постаці Горак]] 46h7zqgf0vllkasagncq9ldky653124 0 586379 5181517 5147788 2026-08-15T16:25:20Z DBatura 73587 /* Завяршэнне вайны */ 5181517 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Другая кангалезская вайна|частка = |выява =[[File:Bunia displaced persons2.jpg|120px|border]] [[File:Congolese soldier (cropped 1to1 portrait).jpg|100px|border]]<br>[[File:Gbadolite.jpg|190px|border]]|памер = |загаловак ='''Зверху''': лагер бежанцаў на кангалезска-ўгандыйскай мяжы (2004 г.); баец антыўрадавых сіл наладкоўвае кулямёт (2001 г.).<br>'''Знізу''': паўстанцы ў Гбадалітэ (2000 г.).|дата =[[2 жніўня]] [[1998]] — [[30 чэрвеня]] [[2003]]|месца = [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]|прычына = |casus belli = |вынік =Мірнае пагадненне ў Кіншасе, падзел улады паміж Кабілай і апазіцыяй|змены = |праціўнік1 = {{Tree list}} [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] '''[[ДР Конга]]''' ** [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|УС ДРК]] ** [[Белыя найміты ў Конга|Замежныя найміты]] * '''Замежныя інтэрвенты''' ** {{Сцягафікацыя|Ангола}} ** {{Сцягафікацыя|Судан}} ** {{Сцягафікацыя|Чад}} ** {{Сцягафікацыя|Намібія}} ** {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}} ** {{Сцягафікацыя|ЦАР}} * '''Узброеныя групоўкі''' ** Кангалезскія *** [[Май-май]] ** Угандыйскія *** [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды|НФВУ]] *** [[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Гасподняя армія супраціўлення|ГАС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Гасподняй арміі супраціўлення|паўстання ГАС]].}} *** [[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Альянс дэмакратычных сіл|АДС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Альянсу дэмакратычных сіл|паўстання АДС]].}} ** Бурундзійскія *** [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|ФНВ]] *** {{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі|НСАД—САД]] ** Руандыйскія *** [[File:Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg|22пкс]] [[Інтэрахамвэ]] *** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Армія вызвалення Руанды|АВР]] *** [[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Дэмакратычныя сілы вызвалення Руанды|ДСВР]] '''Этнічныя групы''' ** [[Хуту]] {{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы |{{Сцягафікацыя|Лівія|1977}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}} |{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}<ref>[http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Беларуси] — maxpark (5 марта 2011)</ref><ref name="самолёты"/><ref>[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] — maxpark (10 сентября 2011)</ref> |[[File:Flag of Georgia (1990–2004).svg|22px]] [[Грузія]]<ref name="самолёты"/> |[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]<ref name="ICG Nov98"/> |{{Сцягафікацыя|Замбія}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}} |{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=93}} |{{Сцягафікацыя|Чэхія}}<ref>{{Cite web |url=https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |title=Чешские власти незаконно поставляли оружие в Африку |access-date=2019-06-29 |archive-date=2019-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629121344/https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |url-status=live }}</ref> |{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=122}} |{{Сцягафікацыя|КНДР}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=310}}<ref>Alexander Schwabe: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/kongo-krieg-massaker-hungertod-und-dicke-geschaefte-a-222698.html ''Kongo-Krieg: Massaker, Hungertod und dicke Geschäfte.''] auf: ''spiegel online.'' 14. November 2002.</ref> }} |праціўнік2 = {{Tree list}} '''Узброеныя групоўкі''' ** Кангалезскія *** [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю|КАД]]{{efn-la|Паміж кісанганскай і гомскай фракцыямі адбываліся сутыкненні.}} **** [[Сілы абнаўлення|Кісанганская фракцыя]] **** [[Гомская фракцыя Кангалезскага аб’яднання за дэмакратыю|Гомская фракцыя]] *** [[Вызваленчы рух Конга|ВРК]] *** [[Саюз кангалезскіх патрыётаў|СКП]] ** Ангольскія *** [[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[УНІТА]]{{efn-la|У рамках [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]].}} ** Суданскія *** [[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Народная армія вызвалення Судана|НАВС]]{{efn-la|У рамках [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другой грамадзянскай вайны ў Судане]].}} '''Замежныя інтэрвенты'''{{efn-la|У 2000 годзе на тэрыторыі ДР Конга адбылася [[Шасцідзённая вайна (2000)|Шасцідзённая вайна]] паміж Руандай і Угандай.}} ** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцягафікацыя|Руанда}} ** {{Сцягафікацыя|Уганда}} ** {{Сцягафікацыя|Бурундзі}} '''Этнічныя групы''' ** [[Тутсі]] *** [[Баньямуленге]] ** [[Хіма (народ)|Хема]] {{Collapsible list |bullets =yes |title = пры падтрымцы |{{Сцягафікацыя|ПАР}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}<ref name= Murison148 >Katherine Murison, ed. (2002). ''Africa South of the Sahara 2003''. Londres: Routledge, pp. 148. ISBN 978-1-85743-131-5. 40.000 soldados y 5.500 gendarmes.</ref><ref name="lenta"/> |{{Сцягафікацыя|ЗША}}{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=144}}<ref name="lenta"/> |{{Сцягафікацыя|Славакія}}<ref>[http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski Торговля оружием по-молдавски] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski |date=20181120135752 }} — ''Молдавские ведомости'', 10.02.2009</ref> }} ---- {{Tree list}} * '''Трэцяя сіла'''{{efn-la|У рамках [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскага канфлікту]].}} ** Ітурыйскія групоўкі *** [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры|ПССІ]] *** [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў|ФНІ]] ** Этнічныя групы *** [[Ленду]] ---- {{Сцяг|ААН}} [[MONUSCO]] |камандзір1 = [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Кабіла]] †<br/>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жазеф Кабіла]]<br/>{{Сцяг|Ангола}} [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]]<br/>{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Роберт Мугабэ]]<br/>{{Сцяг|Намібія}} [[Сэм Нуёма]]<br/>{{Сцяг|Чад}} [[Ідрыс Дэбі]]<br>{{Сцяг|ЦАР}} [[Анж-Фелікс Патасэ]]<br>[[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Джозеф Коні]]<br>[[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Джаміль Мукулу]]<br>{{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Леанард Ньянгома]]<br>[[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Іньяс Мурванаш’яка]]<br>[[Майсей Алі]] |камандзір2 =[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Эрнест Вамба дыя Вамба]]<br/>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Нкунда]]<br/>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жан-П’ер Бемба]]<br>[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Томас Лубанга]]<br/>[[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцяг|Руанда}} [[Поль Кагамэ]]<br/>{{Сцяг|Уганда}} [[Ёверы Мусевені]]<br/>{{Сцяг|Бурундзі}} [[П’ер Буёя]]<br/>[[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[Жонаш Савімбі]] †<br>[[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Джон Гаранг]] ---- [[Жэрмен Катанга]]<br>[[Кобра Матата]]<br>[[Мацьё Нгуджола Чуі]] ---- {{Сцяг|ААН}} {{Сцяг|Сенегал}} [[Маунтага Дыяла]] |сілы1 = дзясяткі тысяч байцоў |сілы2 = дзясяткі тысяч байцоў |страты1 = |страты2 = |агульныя страты = ад 3,4 да 6 млн загінулых, у т.л. ад 350 да 500 тысяч непасрэдна ад баявых дзеянняў |заўвага = Руанда і Уганда ваявалі паміж сабой у [[Шасцідзённы вайна (2000)|кароткай вайне]] ў [[2000]] годзе на тэрыторыі ДРК |Commons = }} '''Другая кангалезская вайна'''<ref>{{Cite web |url=http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |title=В Африке возобновилась самая кровавая гражданская война в её истории |accessdate=2008-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194045/http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |archivedate=2014-07-14 |url-status=dead }}</ref> ({{lang-fr|Deuxième guerre du Congo}}, {{lang-en|Second Congo War}}), таксама вядомая як '''Вялікая афрыканская вайна'''{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}} ({{lang-fr|Grande guerre africaine}}, {{lang-en|Great African War}}) — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], у якім удзельнічалі шматлікія ўзброеныя групы з дзесяці краін. Вайна пачыналася як [[грамадзянская вайна|грамадзянская]], праз супрацьстаянне народаў [[хуту]] і [[тутсі]], але затым у ёй прынялі ўдзел іншыя дзяржавы [[Афрыка|Афрыкі]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}, што было выклікана барацьбой краін кантыненту за рэсурсы ДР Конга<ref name=":0">{{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |isbn=9781554588787 |first1=Walter C. |last1=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223214649/http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}</ref>. Фактычным працягам падзей стаў [[канфлікт у Ківу]]<ref name="Bowers2">{{cite web |url=http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |title=World War Three |date=24 July 2006 |publisher=My Direct Democracy |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007113538/http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |archive-date=7 October 2008 |author=Bowers, Chris}}</ref>. У выніку баявых дзеянняў і іх наступстваў загінула ад 3,4 да 6 млн чалавек, у асноўным ад хвароб і голаду, што робіць гэтую вайну адной з самых кровапралітных у сусветнай гісторыі і самым смяротным канфліктам з часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]]<ref>{{cite news |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |publisher=// Reuters |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study |date=2008-01-22 }} {{Cite web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |title=Архіўная копія |access-date=29 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100810181939/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |archivedate=10 жніўня 2010 |url-status= }}</ref>. Урад ДРК называў канфлікт ''«Агрэсіўнай вайной»'' ({{lang-fr|guerre d'aggression}}) або ''«Акупацыйнай вайной»'' (''guerre d'occupation''), а паўстанцы — ''«Вайной выпраўлення»'' (''guerre de rectification''){{sfn|Johnson|2009|p=86}}. == Перадгісторыя == === Сітуацыя ва Усходнім Конга === {{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}} У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}. У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}. Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам<ref>BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.</ref>. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. 14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам<ref>{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}</ref>. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга<ref>James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998</ref>. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}. === Замежны фактар === Як спадчыну каланіялізму, незалежныя афрыканскія дзяржавы, што з’явіліся ў ХХ ст., мелі граніцы былых еўрапейскіх калоній, без увагі на этнічную, рода-племянную, культурную і моўную сувязі. Дэмакратычная Рэспубліка Конга, краіна з вялікімі запасамі карысных выкапняў, стала арэнай супрацьстаяння і канфлікту інтэрасаў як лакальных, так і сусветных гульцоў. Паводле ацэнак «Нацыянальнага агенцтва па заахвочванню інвестыцый», на 2015 год прыблізны агульны кошт карысных выкапняў складаў больш за 36 трлн долараў. Менавіта тут знаходзіцца амаль 47 % сусветных запасаў [[кобальт]]у, 25 % прамысловых [[алмаз]]аў, 14 % [[тантал]]а, 5 % ювелірных алмазаў, па 3 % — медзі і волава{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}<ref>[https://interaffairs.ru/jauthor/material/1313 Демократическая Республика Конго: «сердце Африки» — страна Патриса Лумумбы. К 55-летию установления дипломатических отношений]</ref>. Этнічныя прычыны канфлікту цесна пераплятаюцца з эканамічнымі праблемамі ўсяго раёна Вялікіх азёр, куды ўваходзяць ДРК, Руанда, Уганда і Бурундзі: кангалезскія мінералы на працягу доўгага перыяду былі задзейнічаны ў эканоміцы невялікіх па памерах дзяржаў Уганды і Руанды. Прычым эксплуатацыя ажыццяўлялася часцяком у парушэнне суверэнітэту ДРК, нацыянальнага заканадаўства, а часам і міжнароднага права{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}. Паводле справаздачы [[ААН]] за 2001 год, краіны мелі інтарэсы ў кантраляванні над цэнтрамі здабычы алмазаў, золата, кобальта і іншых карысных выкапняў на ўсходзе ДРК<ref name=":4">{{Cite web |title=The Congo: Unanswered questions surround Kabila's assassination – World Socialist Web Site |url=https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |website=wsws.org |access-date=2016-02-16 |first=Chris |last=Talbot |date=25 January 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223205855/https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}</ref>. Падобная сітуацыя склалася яшчэ падчас Першай кангалезскай вайны{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}. Што тычыцца Руанды, то яе інтарэсы не абмяжоўваліся толькі кантролем над рэсурсамі. Некаторыя прадстаўнікі кіруючых колаў лічылі тэрыторыі ДРК, дзе пражывалі іх супляменнікі (як, напрыклад, [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]]), «працягам Руанды»{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}. У дадатак, урад краіны таксама спрабаваў спыніць атакі баевікоў хуту<ref>{{Cite news|last=Kron|first=Josh|date=2009-03-12|title=Congo: Delays in Rebel Leader's Case|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|access-date=2021-05-20|issn=0362-4331|archive-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520125646/https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|url-status=live}}</ref>, якія нападалі на прыгранічныя рэгіёны са сваіх кангалезскіх баз{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. З аналагічнай праблемай сутыкнуліся бурундзійскія і ўгандыйскія ўлады, так як узброеная апазіцыя гэтых краін выкарыстоўвала тэрыторыю суседняй дзяржавы для нападаў{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}. У будучай вайне падтрымку Кабіле аказвалі Намібія, Чад, Ангола, Судан, Зімбабвэ і Лівія{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]]{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. У кожнай з іх былі свае матывы. Намібія і Зімбабвэ адносна вайны ў ДРК мелі эканамічныя інтарэсы, уключаючы прыбытковы экспарт рыбы і каштоўную долю ў Горназдабыўнай кампаніі Бакванга<ref name="Scramble">{{Cite web |title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201147/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |archive-date=29 October 2013 |access-date=18 June 2013}}</ref>. Зімбабвійцы, паводле ААН, таксама былі заўважаны ў эксплуатацыі рэсурсаў ДРК, нароўні з Угандай і Руандай<ref name=":4"/>. Больш за тое, Зімбабвэ імкнулася за кошт канфлікту стаць рэгіянальнай дзяржавай, пацясніўшы [[ПАР]]<ref name="lenta">[https://m.lenta.ru/articles/2018/08/02/congo/ Черная заря. Самая страшная война современности продолжается до сих пор. О ней все забыли] // Lenta.ru, 2 августа 2018</ref>{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}. Суданская інтэрвенцыя была абумоўлена прысутнасцю тут баевікоў, якія змагаліся за незалежнасць [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}} і падтрымліваліся Угандай. У адказ Хартум дапамагаў угандыйскім паўстанцам ([[Армія супраціўлення Гасподня]], [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды]], [[Альянс дэмакратычных сіл]])<ref name="HRW 1999WR">{{cite web |year=1999 |title=1999 World Report: Sudan |url=https://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112164702/http://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |archive-date=12 November 2008 |access-date=4 December 2016 |publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref>{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. Чад у вайне згуляў ролю пасрэдніка Францыі. Французскія ўлады праз яго меркавалі аднавіць свой аўтарытэт у рэгіёне, які аслабеў пасля вываду войскаў з Руанды падчас генацыду тутсі<ref name="ICG Nov98">{{cite web |date=17 November 1998 |title=Congo at War: A Briefing of the Internal and External Players in the Central African Conflict |url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210626171951/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |archive-date=26 June 2021 |access-date=26 June 2021 |publisher=International Crisis Group}}</ref>. Урад Анголы хацеў ліквідаваць дзейнасць апазіцыйнай групоўкі [[УНІТА]] на поўдні Конга. Баевікі абменьвалі здабытыя на радзіме алмазы на замежную зброю. Афіцыйная Луанда не была ўпэўненая, што новы прэзідэнт будзе больш эфектыўным, чым Кабіла, і асцерагалася, што працяг баявых дзеянняў прывядзе да вакууму ўлады, які можа толькі дапамагчы УНІТА<ref>{{cite book |last=Reyntjens |first=Filip |title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |url=https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn |url-access=limited |date=24 August 2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-11128-7 |page=[https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn/page/62 62] }}</ref>. == Сілы бакоў == === Кангалезскія фракцыі === Перад вайной [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] налічвалі 140 тысяч байцоў. З пачаткам баявых дзеянняў частка перайшла на бок апазіцыі, таму армія Кабілы скарацілася да 40 тысяч. Найбольш надзейнымі часцямі былі прэзідэнцкая гвардыя, ваенная паліцыя, сілы хуткага рэагавання і 50-я пяхотная брыгада. Усяго не больш за 15 тысяч чалавек{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Саюзнікам урадавых войск стала міліцыя [[Май-май]], баевікі якой выступалі супраць ваеннай, палітычнай і эканамічнай экспансіі руандыйцаў. Гэтыя фарміраванні ствараліся мясцовымі ўладамі ўсходнекангалезскіх правінцый{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=40-41}}. Колькасць Май-май ацэньваецца ў 20—30 тысяч байцоў<ref>{{Cite web |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |title=First assessment of the armed groups operating in DR Congo |access-date=9 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081016023231/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |archivedate=16 кастрычніка 2008 |url-status=dead }}</ref>. Апазіцыйны рух быў прадстаўлены групоўкай «[[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]» (КАД). Колькасць паўстанцкіх войск — да 50 тысяч баевікоў. У пачатку 1999 года арганізацыя раскалолася на дзве варожыя фракцыі са штабамі ў Кісангані і ў Гома. Кісанганская фракцыя (40 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) засталася ў падпарадкаванні Руанды, а гомская (20 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) выступіла саюзнікам Уганды. Восенню экс-вайскоўцы арміі Мабуту стварылі [[Вызваленчы рух Конга]] (ВРК), які хутка заняў поўнач краіны{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Прыхільнікі былога ўрада сабралі сілы ў 8 тысяч баевікоў{{sfn|Prunier|2009|p=306}}. Арганізацыя знаходзілася пад кантролем урада Уганды{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Іншай бачнай антыўрадавай групоўкай быў [[Саюз кангалезскіх патрыётаў]]. Фракцыя была ўтворана ў 2001 годзе і дзейнічала на поўначным усходзе ДРК<ref name="DRC-who">{{Cite web|title=DRC: Who's who in Ituri - militia organisations, leaders|publisher=IRIN humanitarian news and analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|date=20 April 2005|url=http://www.irinnews.org/Report/53981/DRC-Who-s-who-in-Ituri-militia-organisations-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316214935/http://www.irinnews.org/Report/53981/|archivedate=16 March 2012|url-status=live}}<!--Replace liveweb url with archive url about September 2012 --></ref>. Была праўгандыйскай<ref name="Profile-Lubanga">{{Cite news|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|newspaper=BBC News|date=23 January 2009|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090131090650/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archivedate=31 January 2009|url-status=live}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17358799|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|work=BBC News|accessdate=2023-07-27}}</ref>. Баявыя атрады складаліся пераважна з прадстаўнікоў народа [[Хіма (народ)|хема]]<ref name="GS-UPC-2003">{{Cite web|title=Union of Patriotic Congolese (UPC)|publisher=GlobalSecurity.org |date=June 2003|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030628043713/http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archivedate=28 June 2003|url-status=live}}</ref>. Паводле ацэнак на люты 2003 года, групоўка налічвала каля 15 000 байцоў<ref name="Awash">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2772575.stm|title=DR Congo 'awash' with child soldiers|date=17 February 2003|newspaper=BBC News}}</ref>. У апошнія месяцы вайны, у 2003 годзе, на паўночным усходзе аформіліся новыя рухі — [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры]] і [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў]]. У першым, станам на май 2003 года, складалася 9000 апалчэнцаў<ref name="hrw">[https://www.hrw.org/campaigns/congo/ituri/armedgroups.htm «Ituri: Bloodiest Corner of Congo — Who is Who — Armed Political Groups in Ituri» (May 2003)], [[Human Rights Watch]]</ref>. [[Файл:Second Congo War Africa map en.svg|міні|Бакі канфлікту {{legend|#ff7f2a|На баку паўстанцаў}} Саюзніцы ДРК:{{legend|#5f8dd3|Шырокі вайсковы кантынгент}}{{legend|#80b3ff|Невялікі вайсковы кантынгент}}{{legend|#87cdde|Лагістычная падтрымка}}{{legend|#5fd35f|Палітычная падтрымка}}]] === Замежныя інтэрвенты === Руандыйцы размяшчалі ў ДРК 8 тысячамі вайскоўцаў<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |newspaper=The Economist |title=Africa's great war |date=4 July 2002 |access-date=7 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205043254/http://www.economist.com/World/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |archive-date=5 February 2007 |url-status=live }}</ref>. Кантынгент Уганды налічваў 10{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=35}}—13{{sfn|Prunier|2009|p=306}} тысяч чалавек. Ангола накіравала пяцітысячную групоўку, але неўзабаве скараціла яе колькасць да 2,5—3 тысяч{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. Чад вылучыў экіпіраваны на грошы Лівіі двухтысячны кантынгент{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}<ref name="ICG Nov98"/>{{sfn|Johnson|2009|p=93}}. Ад Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі накіравана 850 чалавек{{sfn|Johnson|2009|p=89}}. На люты 1999 года асабісты склад сіл абароны Намібіі ў «гарачай кропцы» налічваў усяго толькі 1000 чалавек: верагодна, гэта была адна група пяхотнага батальёна са штабам, артылерыяй, матэрыяльна-тэхнічнай падтрымкай і групай верталётаў Allouette і транспартных самалётаў Y-12<ref name="Zim1" />. У перыяд з 2000 па 2001 год гэтая лічба магла вагацца ад 1600 да 2000 чалавек, хоць намібійскія войскі па-ранейшаму не мелі вялікага значэння для канфлікту<ref name="Scramble" />. Ваенныя дзеянні абыходзіліся Намібіі ў 150 000 долараў у дзень<ref>{{Cite web |date=25 November 1999 |title=Namibia will withdraw troops once UN peacekeepers in place |url=http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517231329/http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |archive-date=17 May 2014 |access-date=17 May 2014}}</ref>. Адміністрацыя зімбабвійскага лідара [[Роберт Мугабэ|Роберта Мугабэ]] накіравала дастаткова сучасныя і вопытныя свае падраздзяленні — [[ВПС]]<ref name="Zim1">{{cite book |last=Peter Abbott |title=Modern African Wars: The Congo 1960–2002 |date=2014 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1782000761 |pages=41–42}}</ref>. Армія краіны таксама лічылася адной з найбольш добра абсталяваных і прафесійных у рэгіёне. Менавіта зімбабвійскі ўдзел быў вырашальным фактарам у зыходзе вайны. У баях зімбабвійцы дэманстравалі выбітнае тактычнае майстэрства<ref>{{Cite book |title=Great Lakes Conflagration-The Second Congo War 1998 – 2003. |publisher=Helion and Company |year=2013 |isbn=978-1909384668 |page=62}}</ref>. Першапачаткова кантынгент краіны складаўся з сіл спецыяльнага прызначэння і некалькіх парашутыстаў, колькасцю ад 600 да 1000 чалавек. Да жніўня 1998 года былі адпраўленыя яшчэ два батальёны. Іх суправаджалі танкі [[Т-54]]/[[Т-55|55]] савецкай вытворчасці, БТРы «Кракадзіл» і разведвальныя машыны EE-9 Cascavel, дастаўленыя ў сталіцу на самалётах ВПС Анголы. Прыкладна ў лістападзе колькасць кантынгенту вырасла да 3800 чалавек і дасягнула піку ў 12 000 у студзені 2001 года<ref name="zimb">{{Cite book |title=Africa south of the Sahara 2004. |url=https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6 |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=1-85743-183-9 |location=London |pages=[https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6/page/272 272] |oclc=52621809}}</ref>. У вайне ўдзельнічалі апазіцыйныя сілы дзяржаў-інтэрвентаў, напрыклад, [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі]]<ref>{{Cite web|url=https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|title=Burundi : Les combats s'intensifient|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214410/https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|url-status=live}}</ref>, [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|Фронт нацыянальнага вызвалення]]<ref>{{cite book |editor-last = Lansford |editor-first = Tom |title= Political Handbook of the World 2016-2017. Volume 1 |url= https://books.google.com/books?id=UmNCDgAAQBAJ |date= 2017 |publisher= [[SAGE Publishing]] |location= Thousand Oaks, California |isbn= 978-1-5063-2718-1 }}</ref> і іншыя. У гэты перыяд кангалезскі ўрад стаў галоўным саюзнікам антыўрадавых фракцый Угадны, Руанды і Бурундзі{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=41}}. Адных толькі інтэрахамвэ налічвалася 25 000{{sfn|Johnson|2009|p=104}}. == Ход вайны == === Кампанія канца 1990-х === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = <!-- right (па змоўчанні), left, center, none --> | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 180 <!--выява 1--> | image1 = Second Congo War (August 22, 1998).svg | caption1 = 22 жніўня 1998 <!--выява 2--> | image2 = Second Congo War (October 13, 1998).svg | caption2 = 13 кастрычніка 1998 | image3 = Second Congo War (December 24, 1998).svg | caption3 = 24 снежня 1998 | image4 = Second Congo War (July 15, 1999).svg | caption4 =15 ліпеня 1999 <!-- Ніжні подпіс --> | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}} {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}} {{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}} }} 2 жніўня 1998 года паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]</ref>. 4 жніўня паўстанцкі атрад у 150 чалавек, які ўзначальваў палкоўнік Джэймс Кабарэбэ, захапіў пасажырскі самалёт і прыбыў у горад [[Кітана]] ([[Ніжняе Конга]], захад ДРК), апынуўшыся ў стратэгічным тыле кангалезскіх войск, дзе праходзілі перападрыхтоўку былыя байцы арміі Мабуту і атрадаў паўстанцаў [[Першая кангалезская вайна|мінулай вайны]]. Частка з іх далучылася да апазіцыі. Такім чынам, мяцежнікі адкрылі другі фронт, захапіўшы парты Матадзі, Бома і Банана і гідраэлектрастанцыю Інга Фолс{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Руанда неадкладна аказала падтрымку мяцежнікам, аб’яднаўшыся з Угандай і Бурундзі. Разам яны акупавалі ўсю паўночна-ўсходнюю частку ДРК. У адказ Кабіла заключыў саюз з хуту і абвясціў вайну ўсім тутсі<ref>BBC, 12 de agosto de 1998, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/149901.stm Hate messages on East Congolese radio] (англ.)</ref>. Адначасна ўрад запытаў дапамогу ў іншых дзяржаў. Ужо 23 жніўня на мяцежныя тэрыторыі ўварваліся ангольскія бранятанкавыя калоны. Наступленне пачалося з двух бакоў — з анклава Кабінда і з поўначы Анголы. У выніку паўстанцы былі ўзяты ў кляшчы, а пасля іх адціснулі на тэрыторыю, кантраляваную [[УНІТА]]{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. У верасні зімбабвійскія войскі, перакінутыя ў Кіншасу, стрымалі наступленне паўстанцаў, якія ўжо дасягнулі ўскраін сталіцы. Замежная інтэрвенцыя выратавала ўрад Кабілы і адціснула лінію фронту ад Кіншасы<ref>{{Cite book|last=Scherrer|first=Christian P.|title=Genocide and crisis in Central Africa : conflict roots, mass violence, and regional war|url=https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche|publisher=Praeger|year=2002|isbn=0-275-97224-0|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche/page/274 274]–275|oclc=44979803}}</ref>. У той жа час на ўсходзе краіны разгарнулі аперацыі суданскія вайскоўцы<ref name="HRW 1999WR"/>. Да кастрычніка лінія фронту адносна стабілізавалася. Вайна распалася на шэраг асобных ачагоў барацьбы за стратэгічныя пункты. Першая буйная бітва разгарнулася за горад [[Кінду]]. Адсюль урадавыя войскі планавалі нанесці вырашальны ўдар на поўдзень і зняць аблогу з [[Лубумбашы]]. Аднак атрады кангалезскай апазіцыі і руандыйцы апярэдзілі ўдар, аблажыўшы Кінду. Нягледзячы на колькасную перавагу — 5 тысяч салдат арміі ДРК супраць 3 тысяч войск праціўніка — горад захапілі паўстанцы і замежнікі. Прычынай стаў нізкі ўзровень падрыхтоўкі ўрадавых часцей. Таксама ў ходзе бітвы баевікі шырока выкарыстоўвалі сістэмы спадарожнікавай сувязі, што павысіла ўзровень узаемадзеяння падраздзяленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Іншым важным месцам супрацьстаяння стаў [[Кабало]]. Тут супраць кангалезскай апазіцыі выступілі зімбабвійскія інтэрвенты<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |title=World: Africa UN issues new Congo peace appeal |access-date=2008-11-15 |archive-date=2015-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208081156/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |url-status=live }}</ref>, якія ў снежні распачалі спробу захапіць горад пры падтрымцы танкаў і авіяцыі<ref>{{Cite web |url=http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |title=Cease-fire talks fail to dent Congo fighting |access-date=2008-11-15 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211124340/http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |url-status=live }}</ref>. Па выніку бітвы паўстанцы ўтрымалі Кабало<ref>[http://www.unwire.org/unwire/20010801/16383_story.asp UN Boats Head Upriver With First Aid In Two Years]{{Недаступная спасылка}}</ref>. З заканчэннем сезону дажджоў 1999 года паўстанцы неадкладна пачалі шырокамаштабнае наступленне па трох напрамках: паўднёвае — на Лумумбашы, цэнтральнае — на Мбуджы Маі, паўночна-заходняе — на Мбандаку. У Мбуджы Маі зімбабвійскія часці цягам трох тыдняў адбівалі штодзённыя атакі праціўніка{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У жніўні пачаліся сутыкненні паміж часцямі Уганды і Руанды ў ваколіцах Кісангані за кантроль над раёнамі алмазаздабычы. Паўстанцкія групоўкі сталі змагацца паміж сабой услед за сваімі куратарамі. У лістападзе баявыя дзеянні аднавіліся. Асноўныя баі разгарнуліся вакол гарадоў Бакунга і Басанкусу. У апошнім трохтысячны зімбабвійска-кангалезскі гарнізон трапіў у поўнае акружэнне. Забеспячэнне войск ажыццяўлялася толькі па паветры. Спробы прарыву не ўдаваліся. Аднак і ў апазіцыі не хапіла сіл для ўзяцця горада, што дазволіла ўтрымаць Басанкусу{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. Да канца снежня кангалезскія баевікі захапілі ўсе поўначныя раёны краіны, аж да мяжы з [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]]{{sfn|Johnson|2009|p=96}}. === Мірныя ініцыятывы === З пачатку канфлікту былі прыняты меры па яго ўрэгуляванні як на рэгіянальным, так міжнародным узроўні. ПАР меркавала вырашыць праблему крызісу праз інтэграцыю сіл паўстанцаў і палітычных партый апазіцыі ва ўрад нацыянальнага адзінства. Прэзідэнт краіны [[Нельсан Мандэла]] прапанаваў наступныя крокі: спыненне агню з замарожваннем лініі фронту без тэрміновага вываду замежных кантынгентаў; прызнанне Кабілы ў якасці кіраўніка дзяржавы; правядзенне агульнанацыянальнай дыскусіі з удзелам усіх бакоў канфлікту; фарміраванне ўрада нацыянальнага адзінства з уключэннем іншых палітычных сіл, акрамя блока прэзідэнта; падрыхтоўка агульнанацыянальных выбараў. Гэты план міру быў прыняты паўстанцамі, але ад яго адмовіліся ўлады. Тады Мандэла прапанаваў сфармаваць пасрэдніцкі камітэт з прадстаўнікоў [[Мазамбік]]а, [[Танзанія|Танзаніі]] і ПАР для змякчэння сітуацыі. Але запусціць дыпламатычны механізм аказалася не так-то проста, паколькі ў ПАР па праблеме ДРК паўсталі сур’ёзныя рознагалоссі з Зімбабвэ: Мандэла выступіў за спыненне агню, а Мугабэ прагаласаваў за ваенную падтрымку ДРК{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}. Іншай прычынай тупіковасці дыпламатычнага працэсу была адмова кангалезскіх уладаў прыняць апазіцыю за сталом перамоваў. Сітуацыя стала выпраўляцца, калі лівійскі лідар [[Муамар Кадафі]] арганізаваў шэраг сакрэтных сустрэч па чарзе з кіраўнікамі Уганды, ДРК і вядучых узброеных груповак. 18 красавіка 1999 года ў [[Сірт|Сірце]] (Лівія) Кабіла і яго ўгандыйскі калега [[Ёверы Мусевені]] пад наглядам лівійскага кіраўніка падпісалі Пагадненне аб спыненні вайны. У сярэдзіне мая таго ж года па ініцыятыве Кадафі ў Сірце склікана новая сустрэча, на якой прэзідэнт ДРК упершыню прызнаў, што дыялог з паўстанцамі магчыма было б правесці ў [[Лусака|Лусацы]] (Замбія){{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}. У ліпені шасцю ваюючымі краінамі (Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Ангола, Намібія, Зімбабвэ, Руанда і Уганда) было падпісана Лусакскае пагадненне аб спыненні агню. 1 жніўня ўлады заключылі перамір’е з ВРК, а 31 жніўня — з КАД<ref>{{Cite journal|last=Kasanda|first=Peter L.|date=23 July 1999|title=Letter Dated 23 July 1999 From The Permanent Representative of Zambia to the United Nations Addressed to the President of the Security Council|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=12 March 2020|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924215821/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|title=SECRETARY-GENERAL WELCOMES RCD SIGNING OF LUSAKA CEASEFIRE AGREEMENT ON DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=31 August 1999|publisher=United Nations|access-date=2020-03-12|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921143552/https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|url-status=live}}</ref>. 30 лістапада, на фоне чарговай эскалацыі вайны, [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю № 1279. Дакумент санкцыянаваў разгортванне шматнацыянальных сіл у складзе 5537 міратворцаў і 500 назіральнікаў. Місія прызначалася для кантролю за выкананнем Лусакскага пагаднення<ref>Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas, 30 de noviembre de 1999. [http://daccess-ods.un.org/TMP/9494349.html Resolución 1279]{{Недаступная спасылка}} (en español).</ref>{{sfn|Johnson|2009|p=106}}. === Кампанія пачатку 2000-х === {{некалькі выяў <!-- Значныя параметры --> | align = left | direction =horizontal | background color = <!-- колер фона --> <!-- Загаловак --> | header_background = | header_align = right | header = <!-- Выявы --> | width = 180 <!--выява 1--> | image1 = Second Congo War (June 11, 2000).svg | caption1 = 11 чэрвеня 2000 <!--выява 2--> | image2 = Second Congo War (January 15, 2001).svg | caption2 = 15 лютага 2001 | footer_background = | footer_align = <!-- left "злева" (па змоўчанні), center "пасярэдзіне", right "справа" --> | footer = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}} {{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}} {{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}} }} Нягледзячы на ўвод міратворцаў ААН і заключэнне Лусакскага пагаднення, сутыкненні працягваліся. Неаднаразовыя дыпламатычныя спробы некалькіх краін і міжнародных арганізацый, такіх як [[ААН]], [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] (цяперашні [[Афрыканскі саюз]]) і [[Садружнасць Развіцця краін Паўднёвай Афрыкі|Садружнасць развіцця краін Паўднёвай Афрыкі]], не дапамаглі спыніць канфлікт. Найбольш буйныя бітвы адбываліся ў раёнах стратэгічнага значэння — правінцыі [[Верхняя Катанга|Катанга]] (багатая меддзю) і Усходняе Касаі (цэнтр алмазнай здабычы). Мэта Руанды заключалася менавіта ў захопе багатых прыроднымі рэсурсамі раёнаў, каб пазбавіць урад ДРК крыніц фінансавання ваенных дзеянняў. У перыяд з мая па снежань 2000 года было зафіксавана каля 177 сутыкненняў, прычым з тэндэнцыяй нарастання. У дадзеных правінцыях баі пераважна вяліся паміж узброенымі групамі «Май-май» і сіламі паўстанцаў, падтрыманых замежнымі саюзнікамі. У некаторых раёнах на працягу года было зафіксавана да 10 сутыкненняў. Відавочцы паведамлялі аб прысутнасці руандыйскіх і ўгандыйскіх вайскоўцаў, якія забяспечвалі ахову шахт, дзе здабываліся колтан і алмазы{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}. У сакавіку 2000 года тэрыторыя, падкантрольная апазіцыі і яе саюзнікам, дасягнула піка{{sfn|Johnson|2009|p=96}}. У маі і чэрвені абвастрыўся ўгандыйска-руандыйскі канфлікт вакол алмазнай здабычы пад Кісангані. 9 жніўня сіламі ВРК у раёне ракі Убангі было спынена буйное наступленне праціўніка<ref>[http://silesjm.wordpress.com/2008/10/ 2008 Octubre " diario de un corresponsal — el congo se desangra de nuevo]</ref><ref name=":7">{{Cite web|date=2000-12-20|title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war|url-status=live|access-date=2021-06-06|website=Crisis Group|at=Appendix B|language=en|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606153117/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war}} Modified from the original.</ref>{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У кастрычніку войскі ДРК пры падтрымцы арміі Зімбабвэ пачалі аперацыю па вызваленні Катангі і на працягу двух тыдняў адваявалі значную колькасць гарадоў, аднак, у далейшым наступленне было спынена. У снежні ў [[Харарэ]] было падпісана пагадненне аб стварэнні дзесяцімільнай зоны бяспекі ўздоўж лініі фронту і размяшчэння ў ёй назіральнікаў ААН{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}. 16 студзеня 2001 года Ларан Кабіла быў застрэлены ў прэзідэнцкім палацы ў Кіншасе<ref name="Onishi">{{Cite news|last=Onishi|first=Norimitsu|date=2001-01-17|title=Congo Leader Reportedly Dead After Being Shot by Bodyguard|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|access-date=2021-10-25|issn=0362-4331|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323225418/https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|url-status=live}}</ref>{{sfn|Johnson|2009|p=99}}. Першапачаткова ўрад заявіў, што прэзідэнт паранены, але яшчэ жывы. Яго даставілі самалётам у Зімбабвэ для інтэнсіўнай тэрапіі, дзе той і памёр<ref name="kabassass">{{cite news|date=12 February 2001|title=DRC: Introduction – The death of Laurent Desire Kabila|publisher=IRIN News|url=http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&ReportId=72286|url-status=live|access-date=20 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919221949/http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&ReportId=72286|archive-date=19 September 2007}}</ref>. Абставіны забойства Кабілы незразумелыя і былі прадметам шматлікіх чутак і рознагалоссяў<ref>{{Cite web|title=Who killed Laurent?|url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|access-date=2021-10-25|website=africa-confidential.com|language=en|archive-date=25 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160655/https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|url-status=live}}</ref>. Так ці інакш, але ўлада перайшла да ягонага сына Жазефа<ref name="Onishi"/>. У гэты перыяд расстаноўка сіл, у цэлым, не змянялася. Бакі стаміліся ад вайны, а таму абменьваліся млявымі ўдарамі{{sfn|Коновалов|2012|p=72}}. У 2002 годзе становішча праціўнікаў Кабілы пагоршылася: многія байцы КАД альбо дэзертыравалі, альбо перайшлі на бок урада. Баньямуленге, якія да гэтага часу заставаліся касцяком праруандыйскіх сіл у ДРК, стаміліся ад вайны. Час ад часу апалчэнцы бунтавалі<ref name=":1">{{Cite journal|url=https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|title=War Crimes in Kisangani {{!}} The Response of Rwandan-backed Rebels to the May 2002 Mutiny|date=2002-08-20|publisher=Human Rights Watch|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514093418/https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|url-status=live}}</ref>. У сакавіку групоўка КАД-Гома захапіла ва ўрадавых войск горад [[Маліра]], размешчаны на ўзбярэжжы возера Танганьіка. Па даных названай фракцыі, на наступны дзень у адказ населены пункт быў абстраляны ўрадавымі кананерскімі лодкамі. Захоп быў расцэнены як парушэнне Лусакскага пагаднення аб спыненні агню<ref name=":8">{{Cite web|date=2002-03-19|title=US Urges Warring Sides in the D R Congo to Uphold a Ceasefire – 2002-03-19 {{!}} Voice of America – English|url=https://www.voanews.com/archive/us-urges-warring-sides-d-r-congo-uphold-ceasefire-2002-03-19|access-date=2021-06-13|website=voanews.com|language=en}}</ref>. === Завяршэнне вайны === [[Файл:Kabila mbeki bush kagame.jpg|міні|[[Джордж Уокер Буш|Дж. Буш]], [[Жазеф Кабіла|Ж. Кабіла]] (злева, ДРК), [[Таба Мбэкі|Т. Мбэкі]] (цэнтр, ПАР), [[Поль Кагамэ|П. Кагамэ]] (справа, Руанда) на перамовах у [[Нью-Ёрк]]у, 13 верасня 2002 года.]] У красавіку 2002 года актывізаваліся мірныя перамовы<ref name=":0">{{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |isbn=9781554588787 |first1=Walter C. |last1=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223214649/http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}</ref>. 19-га чысла кангалезкія фракцыі падпісалі дагавор, які прадугледжваў фарміраванне ўрада з прадстаўнікоў усіх удзельнікаў канфлікту, інтэграцыю баевікоў у армію і паліцыю, свабодныя выбары. Ключавыя пасады размеркаваны паміж уладай і апазіцыяй: прэзідэнтам заставаўся Кабіла, прэм’ер-міністрам павінен быў стаць Бемба<ref>[https://peacemaker.un.org/drc-suncity-agreement2003 Inter-Congolese Negotiations: The Final Act (Sun City Agreement)] UN Peacemaker Database</ref>. У кастрычніку ў Прэторыі праведзены чарговыя сустрэчы прадстаўнікоў урада з апазіцыяй. Бакі абмяркоўвалі пасляваенны падзел улады. 16 снежня было нечакана заключана новае пагадненне, як мяркуецца, пад ціскам кіраўніка ПАР [[Таба Мбэкі]]{{sfn|Johnson|2009|pp=103—105}}. У дакуменце ўтрымліваліся тыя ж асноўныя пункты, што і ў красавіцкай дамове{{sfn|Johnson|2009|p=133}}. 30 ліпеня ў Прэторыі падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|пагадненне паміж Руандай і Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]<ref>{{Cite journal|date=16 December 2002|title=Inter-Congolese Dialogue: Political Negotiations on the Peace Process and on Transition in the DRC: Global and Inclusive Agreement on Transition in the Democratic Republic of the Congo|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=9 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209195214/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|url-status=live}}</ref>. Паводле дамовы, руандыйскі кантынгент павінен быў пакінуць зону баявых дзеянняў. Апалчэнне Інтэрахамвэ стала раззбройвацца<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|title=SECRETARY-GENERAL HAILS PRETORIA AGREEMENT AS POLITICAL MILESTONE FOR PEACE IN CONGOLESE CONFLICT {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=8 August 2002|publisher=United Nations|access-date=2020-03-13|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509225437/https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|url-status=live}}</ref>. 27 верасня руандыйцы пачалі пакідаць краіну{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}, а 5 кастрычніка Руанда абвясціла аб завяршэнні вываду свайго кантынгенту<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|title=Rwandan Patriotic Army completes troops withdrawal from DR of Congo – UN|date=2002-10-07|website=UN News|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611232738/https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|url-status=live}}</ref>. 6 верасня ДРК падпісала дамову і з Угандай, армія якой таксама абавязвалася пакінуць тэрыторыю суседняй дзяржавы<ref name=":3">{{Cite journal|title=Agreement between the Governments of the Democratic Republic of the Congo and the Republic of Uganda on Withdrawal of Ugandan troops from the Democratic Republic of the Congo, Cooperation and Normalisation of Relations between the two countries|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611160328/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. Пакідаць «гарачую кропку» сталі і саюзнікі Кабілы: у канцы 2001 года быў завершаны вывад намібійскіх войск<ref name="Scramble" />; далей сталі сыходзіць зімбабвійцы, цалкам пакінуўшы краіну да канца 2002-га<ref name="zimb"/>. Адносна часцей Узброеных сіл Уганды, якія размяшчаліся галоўным чынам у правінцыі [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]], узніклі праблемы. Вывад замежных войск прывёў у маі 2003 года да эскалацыі даўняга канфлікту паміж плямёнамі хема і лінду. У эпіцэнтры баёў апынуліся 700 вайскоўцаў ААН. Пасля дзесяці дзён сутыкненняў, толькі пры пасрэдніцтве кангалезскага ўрада, удалося дамагчыся спынення агню. Францыя, атрымаўшы мандат ААН, пачала ваенную аперацыю «Artemis», перакінуўшы ў Ітуры 1500 салдат і размясціўшы ў суседняй Угандзе ўдарную эскадрыллю з 10 самалётаў. Французскае камандаванне прымусіла бакі прыпыніць сутычкі{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. 30 чэрвеня ў Кіншасе паўстанцы і Кабіла падпісалі пагадненне аб падзеле ўлады. У падпарадкаванні прэзідэнта застаўся штаб Узброеных сіл і ВМФ, лідары КАД узначалілі сухапутныя войскі, лідары ВРК — ВПС. Краіну падзялілі на 10 ваенных акругаў, перадаўшы іх у падпарадкаванне кіраўнікам асноўных груповак. Афіцыйна вайна скончылася{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. == Наступныя падзеі == {{Гл. таксама|Пераходны ўрад Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}} За аснову прымірэння ўрада і апазіцыі ДРК легла класічная схема народаўладдзя, якая прызнае права Кабілы займаць пасаду прэзідэнта краіны на пераходны перыяд. У той жа час склалася рэдкая, калі не выключная, формула ўлады: прэзідэнт і чатыры віцэ-прэзідэнта. Прычым двое з іх, найбольш уплывовыя, належалі да ўзброенай апазіцыі, і за імі стаяла больш за 10 тыс. баевікоў. У гэтых умовах пачаўся найскладанейшы этап кангалезскай перабудовы. Пры адсутнасці адзінства ў пераходным урадзе трэба было завяршыць працэс фарміравання прававой базы, павысіць абароназдольнасць шляхам стварэння арміі і паліцыі, ліквідаваць узброеныя групоўкі, аднавіць дзяржаўную ўладу па ўсёй краіне і, як завяршэнне працэсу пераходнага перыяду, правесці агульнадэмакратычныя выбары{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. Размах і амбіцыйнасць задач пераходнага перыяду прымусілі мабілізаваць унутраныя рэсурсы краіны для рэалізацыі намечаных праграм. У 2005 годзе была праведзена рэгістрацыя 25 млн будучых выбаршчыкаў, абсталявана 50 тысяч выбарчых участкаў, адбыўся канстытуцыйны рэферэндум. У лютым наступнага года Кабіла зацвердзіў новую Канстытуцыю і закон аб усеагульных выбарах, які вызначаў тэрміны і парадак іх правядзення. Гаворка ішла пра прэзідэнцкія, парламенцкія і выбары ў мясцовыя органы самакіравання. Змянілася геральдыка краіны. На гербе леў саступіў месца леапарду, а сцяг вярнуў сваё аблічча часоў 1963—1971 гадоў{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. У 2006 годзе ў краіне прайшлі [[Усеагульныя выбары ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2006)|выбары]], перамогу на якіх атрымаў Кабіла. Тым самым, пераходны перыяд быў завершаны{{sfn|Россия и Африка|2023|p=45}}. Абстаноўка ў краіне па-ранейшаму была неспакойнай. ДР Конга была ахоплена палітычнымі і эканамічнымі крызісамі, насельніцтва пакутавала ад беспрацоўя і злачыннасці{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. Усё яшчэ працягваўся ўзброены гвалт. Гэта было абумоўлена непрымірымай пазіцыяй урада Руанды, які не жадаў пазбаўляцца даходаў ад экспарту кангалезскіх мінералаў, і дзейнасцю ва Усходнім Конга груповак хуту. Працягвалі барацьбу баевікі-тутсі, меўшы асцярогі з нагоды сваёй далейшай маргіналізацыі. У 2004 годзе тутсі разгарнулі [[Канфлікт у Ківу|паўстанне ў правінцыі Паўночнае Ківу]]. Такім чынам, баявыя дзеянні аднавіліся{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=42-43}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=73}}. Збольшага працягу канфрантацыі спрыяла знешнеэканамічная арыентацыя краін: ДР Конга ўзяла курс на збліжэнне з [[КНР]], у той час як Руанда карысталася падтрымкай Захаду{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=43}}. Вайна выклікала пагрозу «[[балканізацыя|балканізацыі]]» ДР Конга. Упершыню ў падобную сітуацыю краіна трапіла яшчэ ў [[Кангалезскі крызіс|першыя гады незалежнасці]], але ёй удалося пераадолець крызіс. З другой паловы 1990-х фактычна знікла цэнтралізаваная дзяржава, адбыўся падзел на дзве, а затым на тры асноўныя вобласці ўплыву: Захад (прадстаўлены афіцыйнымі ўладамі), Усход (у асаблівасці рэгіён Ківу, дзе дзейнічаюць апазіцыйныя групоўкі) і Поўдзень (рэгіён Катанга, дзе ў пачатку 2000-х актывізаваўся [[Паўстанцкі рух у Катанзе|сепаратысцкі рух]] і моцны пазіцыі атрадаў «Май-май»). Становішча пагаршаецца рэгіяналізацыяй: паводле артыкула 3 канстытуцыі 2006 года, правінцыі і дэцэнтралізаваныя тэрытарыяльныя ўтварэнні валодаюць правасуб’ектнасцю і кіруюцца мясцовымі органамі. Яны карыстаюцца свабодным кіраваннем і аўтаноміяй кіравання сваімі эканамічнымі, чалавечымі, фінансавымі і тэхнічнымі рэсурсамі<ref>{{артыкул|аўтар=Огюстин Ндайисаба|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ugroza-balkanizatsii-demokraticheskoy-respubliki-kongo-i-pozitsiya-gosudarstv-regiona-velikih-ozer-afriki |загаловак=Угроза "балканизации" Демократической республики Конго и позиция государств региона Великих озер Африки|выданне=Южно-российский журнал социальных наук|год=2019|нумар=3|старонкі=127-135}}</ref>. У пасляваенную эканоміку ДРК укараніліся магутныя фінансава-прамысловыя кампаніі з ЗША, ПАР, [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і КНР. Танная працоўная сілы і самае прымітыўнае абсталяванне дазваляе карпарацыям-пасярэднікам скупляць рэсурсы па нізкай цане, а затым перапрадаваць сусветным гігантам. Адсюль і характэрная асаблівасць дзеянняў мясцовых узброеных фарміраванняў, якія імкнуцца ў першую чаргу ўзяць пад кантроль руднікі{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}{{sfn|Johnson|2009|p=124}}. == Страты і шкода == === Людскія ахвяры === [[Міжнародны камітэт выратавання]] (МКВ) назваў Другую кангалезскую самым смяротным канфліктам з часоў Другой сусветнай вайны<ref name="reuters">{{cite news |last=Bavier |first=Joe |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study |work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |date=22 January 2007 |access-date=2007-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221175715/http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |archive-date=21 February 2009 |url-status=live }}</ref>. Паводле ацэнак [[Чырвоны крыж|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] за 2004 года, колькасць загінуўшых склала ад 3,4 да 4,4 мільёна чалавек. У 2008 годзе МКВ заявіў, што баявыя дзеянні і іх наступствы забралі 5,4 мільёна жыццяў, у асноўным ад хвароб і недаядання. Ахвяры непасрэдна ад баявых дзеянняў склалі 500 000 загінуўшымі<ref>{{cite news|date=22 January 2008|title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122|url-status=live|access-date=30 January 2021|archive-date=14 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122}}</ref><ref>[http://barricada.com.ni/2008/11/26/genocidio-high-tech-en-el-congo/ Genocidio «High-Tech» en el Congo " Barricada.com.ni]</ref> (існуюць таксама ацэнкі ў 350 000 забітых<ref>International Rescue Committee ([undated]) [http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis Congo Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829000947/http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis |date=29 August 2010 }} International Rescue Committee</ref><ref>Les Roberts & others (2001) [http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf Mortality in eastern Democratic Republic of Congo: Results from Eleven Mortality Surveys (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427121355/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf |date=27 April 2012 }} (Report) International Rescue Committee</ref>). Кангалезская актывістка па абароне ахвяр згвалтаванняў [[Рэбека Масіка Кацува]] заяўляла пра каля 6 млн ахвяр{{sfn|Россия и Африка|2023|p=95}}. Яшчэ 2 мільёны чалавек былі вымушаны пакінуць свае дамы<ref name=":0" />. У агульную колькасць загінуўшых таксама ўнесены 60—70 тысяч [[пігмеі|пігмеяў]] (40 % ад даваеннай пігмейскай дыяспары Усходняга Конга), забітых падчас кампаніі «[[Сціранне табліцы]]», праведзенай ВРК<ref name="SeshadriICE1"> «Between October 2002 and January 2003, two of the rebel groups, the MLC and RCD-N in the East of the Congo launched a premeditated, systematic genocide against the local tribes and Pygmies nicknamed operation „Effacer le Tableau“ („erase the board“). During their offensive against the civilian population of the Ituri region, the rebel groups left more than 60,000 dead and over 100,000 displaced. The rebels even engaged in slavery and cannibalism. Human Rights Reports state that this was due to the fact that rebel groups, often far away from their bases of supply and desperate for food, enslaved the Pygmies on captured farms to grow provisions for their militias or when times get really tough simply slaughter them like animals and devour their flesh which some believe gives them magical powers. 11. Fatality Level of Dispute (military and civilian fatalities): 70,000 estimated» see: {{cite web |url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict |author=Raja Seshadri |date=7 November 2005 |work=Case Study 163 |publisher=The Inventory of Conflict & Environment, American University |access-date=21 July 2012}}</ref>. Правабаронцы заклікалі прызнаць гэта [[генацыд]]ам, аднак такі статус трагедыя так і не атрымала<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |title=DR Congo Pygmies appeal to UN |publisher=BBC News |date=23 May 2003 |access-date=8 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213023950/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |archive-date=13 December 2010 |url-status=live }}</ref>. У сваю чаргу [[Праект справаздачы аб бяспецы чалавека]] [[Універсітэт імя Саймана Фрэйзера|Універсітэта імя Саймана Фрэйзера]] аспрэчвае большасць ацэнак. Як сцвярджалі спецыялісты, лічбы былі заснаваны на агульным узроўні смяротнасці<ref>{{cite web |title=Human Security Report 2009: The Shrinking Costs of War |url=http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |publisher=Human Security Report Project at the School for International Studies, Simon Fraser University |date=20 January 2010 |access-date=21 January 2010 |page=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224110035/http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |archive-date=24 December 2016 |url-status=live }}</ref><ref>Michael Spagat, Andrew Mack, Tara Cooper and Joakim Kreutz, [http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf "Estimating War Deaths: An Arena of Contestation, "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524193639/http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf |date=24 May 2013 }} ''Journal of Conflict Resolution'', (2009); 53; 934—950.</ref>. === Эканамічная шкода === З-за вайны інфраструктура знасілася, а пастаянная пагроза нападаў зрабілі немагчымым сухапутнае паведамленне паміж рэгіёнамі краіны, у выніку чаго ўнутраны гандаль у дзяржаве застопарыўся. Па рацэ [[Конга (рака)|Конга]], самым важным транспартным маршруце, на некалькі гадоў прыпынілася суднаходства. Ізаляваныя вёскі апынуліся адрэзанымі ад гарадскіх рынкаў, а гарады пакутавалі ад недахопу стравы. У сталічнай Кіншасе цэны на прадукты харчавання за год выраслі ў чатыры разы. Сітуацыя пагаршалася тым, што міжнародная дапамога паступала вельмі рэдка. Першапачаткова яна ў асноўным абмяжоўвалася сталіцай і толькі ў 2001 годзе дасягнула непасрэдных зон баявых дзеянняў{{sfn|Johnson|2009|pp=106—108}}. Узмацнілася збядненне насельніцтва. Даследаванне, праведзенае ўрадам краіны ў 2006 годзе, паказала, што 76 % жыхароў не маглі адправіць сваіх дзяцей у школу, 79 % недаядалі, 81 % не мелі належнага жылля, а 82 % не мелі доступ да медыцынскай дапамогі. 71 % грамадзян былі ў абсалютнай беднасці. Па даных гуманітарных арганізацый, у 2000 годзе 31 % жыхароў Кіншасы хранічна недаядалі і толькі 10 % маглі дазволіць сабе трохразовае харчаванне. У 2003 годзе сярэдняе спажыванне ежы насельніцтвам складала 1300 кілакалорый у дзень{{sfn|Johnson|2009|p=180}}. Сярод замежных інтэрвентаў галоўным пацярпелым было Зімбабвэ. З-за ўдзелу краіны ў вайне [[Міжнародны валютны фонд]] і [[Сусветны банк]] паставілі на перагляд свае праграмы дапамогі Харарэ<ref name="BBC1">{{Cite web |title=Zimbabwe losses add up in the Congo |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106235723/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |archive-date=6 January 2014 |access-date=17 May 2014}}</ref>, пазбавіўшы Мугабэ замежнай валюты, неабходнай яму для куплі запасных частак для ваеннай тэхнікі на суму 600 мільёнаў долараў <ref>{{Cite web |title=Zimbabwe: Controversy Over $600m Spare Parts For ZNA |url=http://allafrica.com/stories/200005190154.html}}</ref>. Часопіс Financial Times паведаміў, што ў перыяд са студзеня па чэрвень 2000 года ўрад Зімбабвэ выдаткаваў 166 мільёнаў на ваенныя патрэбы<ref>{{Cite news |last=Pearce |first=Justin |date=25 July 2000 |title=Mugabe's costly Congo venture |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129061245/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-date=29 November 2019}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Konadu-Agyemang |first1=Kwadwo |last2=Shabaya |first2=Judith |date=2005 |title=What has corruption got to do with it? Understanding the persistence of rural-urban and inter-regional inequalities in Ghana and Zimbabwe |url=https://www.jstor.org/stable/41147983 |journal=GeoJournal |volume=62 |issue=1/2 |pages=129–146 |doi=10.1007/s10708-005-8181-y |jstor=41147983 |s2cid=154159372 |issn=0343-2521 |via=JSTOR}}</ref><ref name=":19">{{Cite news |last=Muronzi |first=Chris |date=9 September 2019 |title=Robert Mugabe leaves a legacy of economic mismanagement |work=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608225941/https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-date=8 June 2023}}</ref>. Гэтыя фактары спрыялі сур’ёзнай эканамічнай нестабільнасці ў краіне ў 2000-я, кульмінацыяй якой стала гіперінфляцыя 2007—2009 гадоў<ref name=":19" /><ref name="object.cato.org">{{cite web |title=Hanke S., & Kwok, A. (2009) "On the Measurement of Zimbabwe's Hyperinflation", ''Cato Journal'', 29 (2) |url=http://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907191636/https://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |archive-date=7 September 2019 |access-date=11 July 2015}}</ref>. === Экалагічная шкода === З-за вайны ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга папуляцыя [[слон|сланоў]] скарацілася ўдвая. З 22 000 [[бегемот]]аў засталося толькі 900<ref name=":5">{{Cite journal |last1=Beyers |first1=Rene L. |last2=Hart |first2=John A. |last3=Sinclair |first3=Anthony R. E. |last4=Grossmann |first4=Falk |last5=Klinkenberg |first5=Brian |last6=Dino |first6=Simeon |date=2011 |title=Resource wars and conflict ivory: the impact of civil conflict on elephants in the Democratic Republic of Congo—the case of the Okapi Reserve |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=11 |pages=e27129 |doi=10.1371/journal.pone.0027129 |issn=1932-6203 |pmc=3212536 |pmid=22096529|bibcode=2011PLoSO...627129B |doi-access=free }}</ref><ref name=":6">{{Cite book |last=Deo |first=Plumptre, Andrew J. Nixon, Stuart Critchlow, Robert Vieilledent, Ghislain Nishuli, Radar Kirkby, Andrew Williamson, Elizabeth A. Hall, Jefferson Kujirakwinja |url=http://worldcat.org/oclc/951605195 |title=Status of Grauer's gorilla and chimpanzees in eastern Democratic Republic of Congo: Historical and current distribution and abundance |date=2015 |publisher=Wildlife Conservation Society |oclc=951605195 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183836/https://worldcat.org/title/951605195 |url-status=live }}</ref>. Акрамя таго, страчана 1,31 % лясоў краіны, што супастаўна з памерам тэрыторыі [[Бельгія|Бельгіі]]<ref>{{Cite journal |last=Kikuta |first=Kyosuke |date=2020-01-24 |title=The Environmental Costs of Civil War: A Synthetic Comparison of the Congolese Forests with and without the Great War of Africa |journal=The Journal of Politics |volume=82 |issue=4 |pages=1243–1255 |doi=10.1086/708241 |issn=0022-3816 |s2cid=213051823}}</ref>. Гэта было абумоўлена адразу некалькімі прычынамі: # Перасяленне мірных жыхароў з населеных пунктаў у лясы, дзе ў выніку палявання па дзікіх жывёл бежанцы скарацілі іх папуляцыю<ref name=":12">{{Citation |title=1 The Context of Congo's Internal Wars |date=2012-03-01 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781626370821-003 |work=Civil Wars in the Democratic Republic of Congo, 1960–2010 |pages=1–36 |publisher=Lynne Rienner Publishers |doi=10.1515/9781626370821-003 |isbn=9781626370821 |access-date=2022-07-15 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183832/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781626370821-003/html |url-status=live }}</ref>. Неабходнасць выжыць вымушала людзей парушаць [[табу]] (гэта тычылася толькі вясковых, бо ў выхадцаў з горада забарон не існавала). Так, паводле даследвання [[Кіёцкі ўніверсітэт|Кіёцкага ўніверсітэта]] 2009 года, у народа [[нганда]] з-за вайны знікла забарона на паляванне па [[баноба]]<ref name="LINGOMO">{{Citation |last1=LINGOMO |first1=Bongoli |title=TABOO OF EATING BONOBO AMONG THE BONGANDO PEOPLE IN THE WAMBA REGION, DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO |date=December 2009 |url=https://doi.org/10.14989/91451 |publisher=The Center for African Area Studies, Kyoto University |language=en |doi=10.14989/91451 |access-date=2022-07-15 |last2=KIMURA |first2=Daiji |journal=African Study Monographs |volume=30 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183847/https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/handle/2433/91451 |url-status=live }}</ref>. # Размяшчэнне паўстанцамі сваіх баз у джунглях, з-за чаго мяса дзікіх жывёл стала асноўнай ежай апалчэнцаў<ref name=":6" />. # Улады ДРК, шукаючы сродкі для вядзення вайны, здавалі ў арэнду ўчасткі з ляснымі масівамі замежным карпарацыям<ref>{{Cite journal |last=Laurance |first=William F |date=December 2001 |title=Immense logging deal to sustain war in the Congo |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |journal=Trends in Ecology & Evolution |volume=16 |issue=12 |pages=670 |doi=10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |issn=0169-5347 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183834/https://www.cell.com/trends/ecology-evolution/fulltext/S0169-5347(01)02363-1?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0169534701023631%3Fshowall%3Dtrue |url-status=live }}</ref>. == Злачынствы і парушэнні == {{Гл. таксама|Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга}} [[Файл:DRC raped women.jpg|міні|Сустрэча ахвяр згвалтаванняў, якія праходзілі праграму USAID па рэінтэграцыі.]] Следствам узброенага канфлікту сталі шматлікія [[злачынствы супраць чалавечнасці]] і [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынствы]]. Некаторыя з іх застаюцца беспакаранымі. Праблему спрабуюць пераадолець улады ДР Конга, праваахоўныя рэгіянальныя і міжнародныя арганізацыі, прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці, аднак пакуль яна застаецца нявырашанай{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=118-119}}. Пакаранне за ўчыненыя злачынствы стала «болевым пунктам» для дзяржавы. Істотнай перашкодай для яе рашэння з’яўляецца ваенна-палітычны крызіс на ўсходзе краіны, актыўнасць баевікоў як кангалезскага, так і замежнага паходжання, слабасць сілавых структур. Судовыя органы практычна бяздзейнічаюць у чаканні рэформы, на якую не хапае ні сіл, ні фінансавых рэсурсаў. Нямоглымі застаюцца таксама патрабаванні рэгіянальных арганізацый і грамадзянскай супольнасці прыцягнуць вінаватых да адказу з-за недастатковай развітасці і актыўнасці{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=284-285}}. Больш за тое, дзясяткі баевікоў працягваюць здзяйсняць супрацьпраўныя дзеянні супраць безабаронных жыхароў у кангалезскіх правінцыях. Гэта стварае спрыяльную глебу для ўзнікнення новых ачагоў узгарання канфліктаў і незлічоных людскіх страт{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=295}}. У перыяд з 1993 па 2003 год з 617 зафіксаваных выпадкаў грубых парушэнняў [[Правы чалавека|правоў чалавека]] раскрыта не больш за два дзясяткі, што, у сваю чаргу, паказвае слабасць усёй судовай сістэмы ДРК. У 2010-я было раскрыта і даведзена да суда ўсяго некалькі спраў, звязаных з адказнасцю некаторых асоб за генацыд, ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці. Улічваючы вельмі нізкія паказчыкі ў выкрывальнасці злачынстваў, кангалезцам даводзіцца звяртацца па дапамогу ў [[Міжнародны крымінальны суд]] (МКС) і іншыя міжнародныя інстанцыі для выпраўлення становішча ў гэтай сферы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=286}}. Тым не менш, кангалезскае правасуддзе хоць працуе павольна, але ўсё ж мае пэўныя дасягненні{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|p=125}}. У верасні 2011 года ўлады распачалі спробу стварэння Міжнароднага крымінальнага суда па ДРК (аналагічнага таму, які быў створаны па Руандзе). Аднак у жніўні парламент адхіліў праект закона аб заснаванні такой установы. Дэпутаты апелявалі да таго, што маюць намер ратыфікаваць [[Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда|Рымскі статут]], які не дапускае стварэння міжнароднага трыбунала па асобна ўзятай краіне. У ДРК разгарнулася жорсткая палеміка паміж прыхільнікамі і праціўнікамі дадзенай ініцыятывы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=285}}. У 2007—2013 гадах вялося следства па справе [[Мацьё Нгуджола Чуі]], які раней узначальваў Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў. Былы баявік абвінавачваўся па сямі пунктах у ваенных злачынствах і трох — у злачынствах супраць чалавечнасці. Адным з галоўных эпізодаў абвінавачвання быў напад на вёску Багаро ў правінцыі Ітуры (24 лютага 2003). Тады апазіцыянеры забілі 200 мірных жыхароў з народнасці хема. Нгуджола былі таксама прад’яўленыя абвінавачванні ў вярбоўцы і выкарыстанні дзяцей-салдат, у рабаваннях, сексуальным гвалце над захопленымі жанчынамі і дзяўчынкамі, утрыманні палонніц у нечалавечых умовах. Па той жа справе разам з ім праходзіў таксама адзін з былых лідараў Патрыятычных сіл супраціўлення Ітуры — [[Жэрмен Катанга]]. Пазней справы двух баевікоў былі падзелены. У выніку датычнасць Нгуджола да разні ў Багаро і іншых эпізодах не была даказана, а вось Катанга атрымаў 12 гадоў турмы{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=123-124}}. Тым часам пачаўся судовы працэс над [[Боска Нтаганда]], які добраахвотна здаўся амерыканскай дыпмісіі ў Руандзе, запатрабаваўшы перадаць сябе МКС. Гэта стала першай добраахвотнай здачай міжнароднаму трыбуналу. Экс-баевіка абвінавацілі ў ваенных злачынствах і злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у перыяд з верасня 2002 па верасень 2003 года. У яго справе ўтрымлівалася 922 імя ахвяр, 97 з якіх — так званыя «[[дзеці-салдаты]]», якіх абвінавачаны рэкрутаваў у шэрагі паўстанцаў{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=293—294}}. == Пілоты з былога СССР == {{Гл. таксама|Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}} Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] вялікая колькасць вайскоўцаў па розных прычынах вымушаны былі адысці ад службы. Падобная сітуацыя была і ў грамадзянскіх галінах. У пошуках заробку яны накіраваліся ў розныя «гарачыя кропкі» як на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], так і па-за ёй. Па словах прэзідэнта расійскай Асацыяцыі лётнага складу Анатоля Качура, за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў з былога СССР, большасць з іх па прыватных кантрактах. Лёс многіх застаўся невядомым. Толькі ў [[Афрыка|Афрыцы]] з 400 пілотаў, якія ляталі па прыватных кантрактах, палова трапіла ў палон ці загінула<ref name="найм"/>. Непасрэдна ў ДР Конга найміты з былога СССР з’явіліся яшчэ ў сярэдзіне 1990-х, [[Белы легіён (Заір)|некаторыя з іх змагаліся ў Першай кангалезскай вайне]] на баку Мабуто<ref>Коновалов, Иван Петрович. Солдаты удачи и воины корпораций : История современного наёмничества. — Пушкино : Центр стратегической конъюнктуры, 2015. — 216 с. — ББК 68:8 К64. — УДК 623(G). — ISBN 978-5-9906069-7-5.</ref>. У Другой кангалезскай вайне яны ваявалі за Кабілу. Замежнікі ляталі на чатырох [[Су-25]], закупленых у [[Грузія|Грузіі]] па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода. З іх два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК праведзена ў канцы 1999 — пачатку 2000, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. Пазней лётчыкі грунтаваліся на аэрадромах Гома і Букаву, сярэдняя заработная плата наймітаў складала ад 1 да 1,5 тысяч долараў у месяц<ref name="самолёты">[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах] (30 октября 2018)</ref>. У жніўні 2001 года ў джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў мясцовай кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, за 25 км ад аэрапорта горада Букаву, байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіця. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў уладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі Генадзь Соснін (грамадзянін [[Расія|Расіі]]) і Садырдат Аралееў (грамадзянін [[Казахстан]]а)<ref name="найм">[https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Журнал «Коммерсантъ Деньги» № 35 от 05.09.2001, стр. 20</ref>. З канцом вайны замежнікі засталіся ў краіне і ўдзельнічалі ў наступных ваенных канфліктах. У снежні 2006 года Су-25 (борт FG-503) быў страчаны падчас катастрофы, загінуў лётчык з [[Беларусь|Беларусі]] А. П. Ліхоткін. У чэрвені 2007 года разбіўся борт FG-501, загінуў [[Украіна|украінскі]] лётчык А. А. Маргатаў<ref name="самолёты"/>. == Гл. таксама == * [[Дзеці-салдаты ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]] * [[Сексуальны гвалт падчас Кангалезскіх войн]] == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}} * {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}} * {{артыкул|аўтар=Добрякова Н. А., Кармов Т. М., Лобанов В. Б., Труфанов Г. А.|загаловак=Конфликт в Демократической Республике Конго и Россия: перспективы урегулирования |выданне=Современная научная мысль|год=2020|нумар=|старонкі=142—148|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/konflikt-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-i-rossiya-perspektivy-uregulirovaniya|ref=ДР Конго и Россия}} * {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Военные преступления в районе великих африканских озер и вопросы правосудия|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=2 (741)|старонкі=284—296|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-prestupleniya-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-voprosy-pravosudiya|ref=Сидорова (наказание)}} * {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Вооруженные конфликты в районе Великих африканских озер и преступления против человечности|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=|старонкі=118—129|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vooruzhennye-konflikty-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-prestupleniya-protiv-chelovechnosti|ref=Сидорова (преступления)}} * {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}} * {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|год=2011|нумар=2 (20)|старонкі=81—89|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-konflikty-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-na-rubezhe-xx-xxi-vekov-i-ih-osobennosti|ref=Сидорова (война)}} * {{кніга|аўтар=Dominic Johnson|загаловак=Kongo – Kriege, Korruption und die Kunst des Überlebens. 2. Auflage|выдавецтва=Brandes & Apsel|месца=Frankfurt am Main|год=2009|ISBN=978-3-86099-743-7|ref=Johnson}} * {{кніга|аўтар=G. Prunier|год=2009 |загаловак=Africa's World War: Congo, The Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |спасылка=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|выдавецтва=Oxford University Press |isbn=978-0199754205|ref=Prunier}} * {{кніга|аўтар=Peter Scholl-Latour|загаловак=Afrikanische Totenklage – Der Ausverkauf des Schwarzen Kontinents|выдавецтва=Goldmann|месца=München|год=2003|ISBN= 3-442-15219-4|ref=Scholl-Latour}} == Спасылкі == {{Commons category|African World War|Другая кангалезская вайна}} * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3075537.stm BBC Q&A on DR Congo conflict] — [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1072684.stm BBC: Updated timeline of Congo history, with emphasis on the war] * [https://www.kommersant.ru/doc/3100852 Война и залежи] // Комерсантъ * [http://www.fssb.su/strany-mira/africa/4226-velikaya-afrikanskaya-voyna.html Вспаривали животы беременным, расчленяли священников: о самой страшной войне современности] // МО ФССБ {{вонкавыя спасылкі}} {{Добры артыкул}} [[Катэгорыя:Войны Уганды]] [[Катэгорыя:Войны Анголы]] [[Катэгорыя:Войны Судана]] [[Катэгорыя:Войны Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] [[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1998 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 1999 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2000 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2001 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2002 года]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2003 года]] sx4lri2zu7swh5icr3wg3t7skgdqj96 0 594583 5181821 5169242 2026-08-16T11:46:37Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5181821 wikitext text/x-wiki {{Гульнявая сістэма |logo = [[Файл:X Box One logo.svg|230px|Афіцыйная эмблема Xbox One]] |image = [[Файл:Microsoft-Xbox-One-Console-Set-wKinect.jpg|300px|Xbox One]] |releasedate = {{Сцяг ЗША}} [[22 лістапада]] [[2013]] <br/> {{Сцяг ЕС}} [[22 лістапада]] [[2013]] <br/> {{Сцяг Японіі}} [[4 верасня]] [[2014]] |media = [[Blu-ray Disc]], [[DVD]] |topgame = ''[[Halo 5: Guardians]]'' (5 млн. экз.)<br/> }} '''Xbox One''' — [[гульнявая прыстаўка]] [[Восьмае пакаленне гульнявых сістэм|восьмага пакалення]], распрацавана кампаніяй [[Microsoft]]. Анансаваная ў траўні 2013 года, яна з’яўляецца пераемніцай [[Xbox 360]] і трэцяй кансоллю ў сямействе Xbox. Выйшла ў Паўночнай Амерыцы, часткі краін Еўропы, Аўстраліі і Паўднёвай Амерыцы ў лістападзе 2013 года, а таксама ў Японіі, Кітаі і ў іншых еўрапейскіх краінах у верасні 2014 года. Гэта першая гульнявая прыстаўка Xbox, якая выйшла ў Кітаі. Microsoft пазіцыянуе прылада як «забаўляльную сістэму „усё ў адным“».<ref>{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/xbox-one-the-ultimate-allinone-home-entertainment-system-microsoft-finally-unveils-its-latest-console-8626177.html|title=Xbox ONE: 'The ultimate all-in-one home entertainment system':|language=en-GB|work=The Independent|accessdate=2018-10-04}}</ref> Xbox One канкуруе з кансолямі [[Sony]] [[PlayStation 4]], [[Nintendo]] [[Wii U]] і [[Nintendo Switch|Switch]]. Аддаляючыся ад архітэктуры на базе [[PowerPC]] сваёй папярэдніцы, Xbox One вяртаецца да архітэктуры [[x86]], якая выкарыстоўвалася ў арыгінальнай [[Xbox]]. Кансоль абсталявана працэсарам [[AMD]] Accelerated Processing Unit (APU), заснаваным на x86-64 архітэктуры. Кантролер Xbox One быў перапрацаваны ў параўнанні з папярэднікам для Xbox 360. Кансоль больш сканцэнтравана на [[Хмарныя вылічэнні|хмарных вылічэннях]] і функцыях [[Сацыяльная сетка (Інтэрнэт)|сацыяльных сетак]], а таксама магчымасцях запісваць і перадаваць відэакліпы або скрыншоты гульнявога працэсу або трансляваць гульню ў прамым эфіры, за дапамогай сэрвісаў [[Mixer]] і [[Twitch]]. Відэагульні магчыма запускаць з дапамогай кансолі праз лакальную сетку на падтрымоўваных прыладах з [[Windows 10]]. Кансоль можа чытаць [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] дыскі і прайграваць лічбавае эфірнае тэлебачанне. Яна дадаткова змяшчае перапрацаваны датчык [[Kinect]], які выпускаецца як Kinect 2.0, мае ўдасканаленне адсочвання руху і распазнання голасу. Xbox One атрымала ў асноўным пазітыўныя водгукі адносна дызайну яе кантролера, мультымедыйных функцый і галасавой навігацыі. Яе стрыманы дызайн атрымаў высокія ацэнкі за тое, што кансоль стала больш надзейнай, чым папярэдніца, Xbox 360. Крытыка засяроджвалася на гульнях за іх тэхнічна нізкі ўзровень, чым у PlayStation 4. Арыгінальны інтэрфейс кансолі быў прызнаны інтуітыўным, хоць змены, унесеныя пазней у [[праграмнае забеспячэнне]] кансолі, атрымалі станоўчы прыём. Новы Kinect атрымала ўхвалення палепшаную дакладнасць адсочвання руху, распазнанне асобы і галасавыя каманды. Арыгінальную версію Xbox One замяніла Xbox One S ў 2016 годзе, што мае меншы форм-фактар і падтрымлівае відэа высокага дынамічнага дыяпазону HDR10, а таксама падтрымку прайгравання відэа ў фармаце 4K і маштабаванне выявы гульняў ад [[1080p]] да [[4K]]. Новая версія атрымала прызнанне за меншы памер, візуальныя паляпшэння на экране і адсутнасць вонкавага блока харчавання, але было адзначана некаторыя мінусы, такія як адсутнасць порта для Kinect. Высокапрадукцыйная мадэль&nbsp;— Xbox One X, была прадстаўлена ў чэрвені 2017 года і выпушчана ў лістападзе; яна валодае палепшанымі тэхнічнымі характарыстыкамі і падтрымкай рэндэрынгу гульняў з дазволам 4K. == Мадэлі == === Xbox One Elite === Абноўленая Xbox One была анансаваная 1 верасня 2015 года і паступіла ў продаж 5 лістапада<ref>{{Cite web|title = Microsoft начала продажи консоли Xbox One Elite с гибридным накопителем на 1 Тбайт|url = http://www.3dnews.ru/923027|website = 3DNews - Daily Digital Digest|publisher = |accessdate = 2015-11-06|archive-date = 4 сакавіка 2016|archive-url = https://web.archive.org/web/20160304140119/http://www.3dnews.ru/923027|url-status = dead}}</ref>, яе геймпад&nbsp;— з кастрычніка. Кансоль абсталявана гібрыдным назапашвальнікам аб'ёмам 1 Тбайт, які аб'ядноўвае традыцыйны жорсткі дыск і флэш-модуль для захоўвання часта выкарыстоўваюцца файлаў. Геймпад мае зменныя сцікі, ручкі і крыжавіну, якімі карыстальнік можа самастойна змяніць стандартныя. Сам геймпад мае павышаную зносаўстойлівасць і абмежавальнікі Hair Trigger Locks, якія могуць абмяжоўваць амплітуду руху куркоў<ref>{{Cite web|title = Buy Xbox One Elite Controller - Microsoft Store|url = http://www.microsoftstore.com/store/msusa/en_US/pdp/Xbox-One-Elite-Controller/productID.319671000|website = Microsoft Store|accessdate = 2015-09-01}}</ref><ref>{{Cite web|title = New $499 Xbox One Elite bundle includes 1TB SSHD drive, Elite controller|url = http://www.polygon.com/2015/8/31/9231779/new-499-xbox-one-elite-bundle-includes-1tb-sshd-drive-elite-controller|website = Polygon|accessdate = 2015-09-01}}</ref>. === Xbox One S === [[Файл:Microsoft-Xbox-One-S-Console-wController-L.jpg|міні|Xbox One S]] Перед виставкою E3 13 червня 2016 року було анонсовано вдосконалену модель Xbox One S. Яна адрозніваецца значна менш, на 40&nbsp;%, памерамі і белым колерам. Яе жорсткі дыск мае тры варыянты ёмістасці, ўбудаваны блок харчавання і падтрымку [[High Dynamic Range Imaging|HDR]]-графікі дазволам у 4K. Кансоль дазваляе стрыміць відэа ў 4K на [[Netflix]] і [[Amazon Video]], прайграваць фільмы з дыскаў UHD Blu-ray. Порт HDMI 1.4&nbsp;заменена на HDMI 2.0a<ref>{{Citation|last=Xbox|title=Xbox One S|date=2016-06-13|url=https://www.youtube.com/watch?v=XuTwtOo88r8&feature=youtu.be|accessdate=2016-06-13}}</ref>. Абноўлены геймпад падтрымлівае [[Bluetooth]] і мае тэкстураваную паверхню. Акрамя таго Microsoft разам з кансоллю анансавалі магчымасць індывідуальнага дызайну геймпадаў. Гульцы могуць заказваць геймпада ўласнаручна абраных колераў, уключаючы як корпус, так і кнопкі, сцікі і курыцы, і з лазернай гравіроўкай<ref>{{Citation|last=Xbox|title=Xbox Design Lab - Xbox Wireless Controller|date=2016-06-13|url=https://www.youtube.com/watch?v=yGxxXkDqRS8&feature=youtu.be|accessdate=2016-06-13}}</ref>. Выпускаецца ў трох варыянтах: з 500 Гб, 1 Тб і 2 Тб памяці на жорсткім дыску. Адпаведна цэны складаюць $299, $349 і $399<ref>{{Cite web|url=http://www.theverge.com/2016/6/13/11911184/microsoft-xbox-one-s-announced-price-specs-e3-2016|title=Microsoft announces the Xbox One S, its smallest Xbox yet|last=Webster|first=Andrew|date=2016-06-13|website=The Verge|accessdate=2016-06-14}}</ref>. Пачатак серыйнага выпуска адбыўся 2 жніўня 2016 года<ref>{{Cite web|url=http://www.xbox.com/en-US/xbox-one-s|title=Xbox One S {{!}} Xbox|website=Xbox.com|accessdate=2016-07-19}}</ref>. === Xbox One X === [[Файл:XBOX ONE X Gamescom (36042607743).jpg|міні|Xbox One X]] На E3 2016 адбыўся анонс трэцяй мадэлі пад назвай Project Scorpio, што чаканай да выхаду ўвосень 2017 года<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2017-project-scorpio-tech-revealed|title=Inside the next Xbox: Project Scorpio tech revealed|last=Leadbetter|first=Richard|date=2017-04-06|website=Eurogamer|language=en-UK|accessdate=2017-04-07}}</ref>. Для абноўленай кансолі было заяўлена больш высокую прадукцыйнасць, дынамічнае маштабаванне карцінкі для падтрымання частоты кадраў, палепшаную фільтраванне тэкстур, захоп відэа ў 4K 60 кадраў у секунду<ref>{{Cite web|url=http://www.eurogamer.net/articles/digitalfoundry-2017-project-scorpio-back-compat-five-ways-your-existing-games-will-be-better|title=Five ways your Xbox One and 360 games will be better on Scorpio|last=Leadbetter|first=Richard|date=2017-04-06|website=Eurogamer|language=en-UK|accessdate=2017-04-07}}</ref>. Фінальная назва, Xbox One X, стала вядомая на выстаўцы E3 2017<ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/e3-2017-xbox-one-x-is-now-the-name-of-project-scor/1100-6450747/|title=E3 2017: Xbox One X Is Now The Name Of Project Scorpio, Microsoft Reveals|last=Higham|first=Michael|date=2017-06-11|website=GameSpot|language=en-US|accessdate=2017-06-12}}</ref>. Яна значна больш магутны папярэдніх і разлічана на паўнацэнную працу з маніторамі дазволам [[4K]] (а не маштабуецца да яе малюнак ніжэйшых дазволу). Кансоль мае 8 ядраў цэнтральнага працэсара частатой 2,3 Ггц кожнае, замест 1,6 Ггц у арыгінальнай Xbox One. Нададзена 12 Гбайт памяці [[GDDR5]], якая выкарыстоўваецца і як аператыўная, і як відэапамяць. Разам з пашыранай да 384 біт шынай яна дазволіла пазбавіцца выкарыстання eSRAM. 8 Гбайт распрацоўшчыкі могуць выкарыстоўваць па сваім меркаванні, а 4 Гбайт адведзена пад аперацыйную сістэму. Колькасць вылічальных блокаў GPU была павялічана з 16 да 40, а іх частата ўзрасла з 853 МГц да 1172 МГц. Лік шейдерных блокаў падвоены, павялічана ў чатыры разы аб'ём кэш-памяці GPU. Кансоль поўнасцю падтрымлiвае [[DirectX 12]]. Xbox One X будзе абсталёўваецца назапашвальнікам на 1 Тбайт, выхадам HDMI 2.0 і аптычным прывадам з падтрымкай Blu-ray 4K. Паколькі энергаспажыванне складае да 245 Вт, для адводу цяпла ўжываецца тэхналогія выпарнай камеры<ref>{{Cite news|url=http://www.techradar.com/reviews/xbox-one-x|title=Xbox One X review|language=en|work=TechRadar|accessdate=2017-11-07}}</ref>. Пачатак продажаў Xbox One X пачаўся 7 лістапада 2017 года<ref>{{Cite news|url=https://arstechnica.com/gaming/2017/06/xbox-one-x-scorpio/|title=Xbox Scorpio is now Xbox One X—launches November 7 for $499|language=en-us|work=Ars Technica|accessdate=2017-08-21}}</ref>. Назву Project Scorpio было прадастаўлена абмежаванай партыі Xbox One X. Яна адрозніваецца асаблівым дызайнам (графітавых колер, мечанымі тэкстурамі і зялёныя надпісы Project Scorpio на самой кансолі і геймпад), падстаўкай для вертыкальнай ўстаноўкі, і скрынкай, створанай у стылі першай Xbox<ref>{{Cite web|url=https://www.microsoft.com/en-us/store/d/xbox-one-x-1tb-console-project-scorpio-edition/8zjh508rnql0|title=Buy Xbox One X 1TB Console - Project Scorpio Edition - Microsoft Store|website=Microsoft Store|language=en-US|accessdate=2017-08-21}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://kotaku.com/microsoft-announces-project-scorpio-edition-xbox-one-x-1798138926|title=Microsoft Announces 'Project Scorpio' Edition Xbox One X|last=Gach|first=Ethan|language=en-US|work=Kotaku|accessdate=2017-08-21}}</ref>. == Рэакцыя і продажы == Запуск Xbox One аказаўся менш паспяховым, чым чакалася. Асноўная маса крытыкі накіравана на яе меншую магутнасць, чым у PlayStation 4, таксама заўважаліся высокая цана, накіраванасць на мультымедыйныя забавы, акрамя відэагульняў<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/why-xbox-one-failing-five-reasons-its-getting-crushed-sonys-ps4-1665732|title=Why Xbox One Is Failing: Five Reasons It's Getting Crushed By Sony's PS4|date=2014-08-22|accessdate=2016-06-26}}</ref>. Пасля прэзентацыі продажы [[Wii U]] у Вялікабрытаніі падняліся на 875&nbsp;%<ref>{{cite web|url = http://mynintendonews.com/2013/05/24/wii-u-sales-rank-on-amazon-uk-jumps-875-percent-after-xbox-one-reveal/|title = Wii U Sales Rank On Amazon UK Jumps 875 Percent After Xbox One Reveal|archiveurl = https://www.webcitation.org/6GuONwrrV?url=http://mynintendonews.com/2013/05/24/wii-u-sales-rank-on-amazon-uk-jumps-875-percent-after-xbox-one-reveal|archivedate = 2013-05-26|accessdate = 2015-06-24|url-status = live}}</ref>, а акцыі Sony ўзраслі на 9&nbsp;%<ref>{{cite web|url = http://ru.ign.com/xbox-one/57905/news/aktsii-sony-vyrosli-na-9-posle-prezentatsii-novogo|title = АКЦИИ SONY ВЫРОСЛИ НА 9% ПОСЛЕ ПРЕЗЕНТАЦИИ НОВОГО XBOX|accessdate = 2013-05-22|archiveurl = https://www.webcitation.org/6HOVCtvVB?url=http://ru.ign.com/news/3367/sony-stock-up-nine-percent-after-xbox-one-reveal|archivedate = 2013-06-15|url-status = live}}</ref>. Згодна з [[Google]], на момант анонса Xbox One шукала меншая колькасць чалавек, чым PS4 на момант яе прадстаўлення<ref>{{cite web|url=http://www.google.com.ua/trends/explore#q=ps4%2C%20xbox%20one&cmpt=q|title=" Google Trends: Xbox One і PS4|accessdate=2013-05-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/6GyswIELP?url=http://www.google.ru/trends/explore#q=ps4%2C%20xbox%20one&cmpt=q#q=ps4%2C%20xbox%20one&cmpt=q|archivedate=2013-05-29|url-status=live}}</ref>. У фінансавых справаздачах Microsoft публікавалі інфармацыю аб Xbox One і Xbox 360 разам, не падзяляючы іх. Такім чынам, доўгі час колькасць прададзеных экземпляраў заставалася таямніцай. Але Філ Спенсер, кіраўнік Microsoft Game Studios, паведаміў, што аб’ёмы продажаў новага прадукта апынуліся вышэй, чым у Xbox 360 у той жа перыяд жыццёвага цыкла. Зніжэнне цаны падахвочвала да актыўных пакупак Xbox One з 2015 года, аднак апярэдзіць PlayStation 4 так і не ўдалося<ref>{{Cite web|url=http://www.3dnews.ru/917899|title=Microsoft: продажи Xbox One превысили 11,6 млн единиц|accessdate=2016-06-26|archive-date=29 мая 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160529112229/http://www.3dnews.ru/917899/|url-status=dead}}</ref>. На сакавік 2016 года было прададзена больш за 20&nbsp;млн экземпляраў Xbox One<ref>{{Cite web|url = http://www.ubergizmo.com/2016/03/20m-xbox-one-units-sold/|title = 20 Million Xbox One Units Have Reportedly Been Sold To Date|last = PDT|first = Tyler Lee on 03/14/2016 05:57|website = Ubergizmo|accessdate = 2016-03-15}}</ref>. У параўнанні з асноўным канкурэнтам, PlayStation 4, гэта амаль удвая менш. PlayStation 4 за амаль той жа час прадалася ў колькасці 40&nbsp;млн штук<ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.com/ps4-vs-xbox-one-close-40-million-playstation-4-consoles-have-been-sold-2013-launch-2361021|title=PS4 vs. Xbox One: Close To 40 Million PlayStation 4 Consoles Have Been Sold Since 2013 Launch|date=2016-04-28|accessdate=2016-06-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.techtimes.com/articles/141182/20160316/microsoft-xbox-one-reportedly-tops-20-million-units-sold-worldwide-still-trailing-ps4.htm|title=Microsoft Xbox One Reportedly Tops 20 Million Units Sold Worldwide, Still Trailing PS4|date=2016-03-16|accessdate=2016-06-26}}</ref>. У ліпені 2016 цана на Xbox One была зніжана да $ 249, каб прадаць запасы арыгінальнай версіі перад пачаткам продажаў Xbox One S<ref>{{Cite web|url=http://www.theverge.com/2016/7/24/12266322/microsoft-cuts-xbox-one-price-to-249|title=Microsoft cuts Xbox One price to $249|last=Warren|first=Tom|date=2016-07-24|website=The Verge|accessdate=2016-07-27}}</ref>. Выхад абноўленай версіі, Xbox One S, значна палепшыў становішча Microsoft. З яе з’яўленнем у жніўні 2016 продажы Xbox One перавысілі продажы PlayStation 4 на заўважную колькасць<ref>{{Cite web|url=https://www.engadget.com/2016/09/08/xbox-one-s-sales-august-npd-ps4/|title=Xbox One S helped Microsoft outsell the PS4 in August|website=Engadget|accessdate=2016-09-12}}</ref>. Кіраўнік Sony Эндру Хаўс на гэта адказаў, што асноўным канкурэнтам яны бачаць ПК, і менавіта гэта было вырашальным фактарам пры распрацоўцы кансолі PlayStation 4 і яе ўдасканаленых версій<ref>{{Cite web|url=http://metro.co.uk/2016/09/12/sony-names-pc-as-ps4s-main-competitor-not-xbox-one-6122877/|title=Sony names PC as PS4’s main competitor, not Xbox One|last=Metro.co.uk|first=GameCentral for|date=2016-09-12|website=Metro|accessdate=2016-09-13}}</ref>. Xbox One X атрымала водгукі як магутная гульнявая прыстаўка ў свой час. Асаблівых пахвал удастоіліся падтрымка дазволу 4K HDR, палепшаная прадукцыйнасць у старых гульнях, дызайн. Аднак быў раскрытыкаваны назапашвальнік у 1 Тбайт, які пры памеры некаторых гульняў больш за 100 Гбайт параўнальна малы. Заўважалася невялікая колькасць гульняў, якія на пачатак продажаў Xbox One X цалкам выкарыстоўваюць яе магчымасці. Таму многія з крытыкаў прыйшлі да высновы, што стартавая цана ў $ 499 не ёсць апраўдана<ref>{{Cite web|url=https://www.gamespot.com/articles/updated-xbox-one-x-review-roundup/1100-6454623/|title=[Updated] Xbox One X Review Roundup|last=Dayus|first=Oscar|date=2017-11-06|website=GameSpot|language=en-US|accessdate=2017-11-07}}</ref>. == Гульні == {{main|Спіс гульняў на Xbox One}} Гульні для Xbox One распаўсюджваюцца на дысках&nbsp;[[Blu-ray Disc|Blu-ray]] і цераз &nbsp;[[Xbox Games Store]]. Усе гульні для Xbox One ўсталёўваюцца на жорсткі дыск кансолі, але карыстальнікі могуць пачаць гуляць яшчэ падчас ўстаноўкі, калі яна дасягае пэўнай кропкі, у той час як астатнія гульні усталёўваецца ў фонавым рэжыме<ref>{{Cite web|url = http://www.forbes.com/sites/insertcoin/2014/11/07/ps4-and-xbox-one-need-a-serious-digital-downloading-overhaul/|title = PS4 And Xbox One Need A Serious Digital Downloading Overhaul|last = Tassi|first = Paul|date = |website = |publisher = |language = |accessdate = }}</ref>. Усяго жорсткі дыск кансолі звычайнай версіі здольны змясціць каля 20-і сучасных відэагульняў з разліку, што кожны займае па 30-50 Гб. Пры гэтым гульцам недаступныя ўсе 500 Гб, частка зарэзерваваная пад аперацыйную сістэму<ref>{{Cite web|url=http://www.cinemablend.com/games/Xbox-One-Hard-Drive-Can-Hold-20-Games-60973.html|title=Xbox One Hard Drive Can Only Hold 20 Games - CINEMABLEND|date=2013-12-09|accessdate=2016-06-26}}</ref>. На пачатак 2018 года выйшла 1454 гульні для гэтай кансолі, з іх 167 эксклюзіўных. У дзесятку самых папулярных у 2017 годзе ўвайшлі такія гульні, як: * [[Call of Duty: Black Ops III|Call of Duty: Black Ops 3]] * [[Grand Theft Auto V]] * [[Call of Duty: Advanced Warfare]] * [[Battlefield 1]] * [[Halo 5: Guardians]] * [[Fallout 4]] * [[Call of Duty: Infinite Warfare]] * [[Star Wars Battlefront (2015)|Star Wars Battlefront]] * [[Minecraft]] * [[FIFA 17]]<ref>{{Cite web|url=http://www.vgchartz.com/platform/68/xbox-one/|title=Xbox One - VGChartz|website=www.vgchartz.com|accessdate=2017-06-26}}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons category|Xbox One}} * [http://www.xbox.com/uk-UA/ Афіцыйны вэб-сайт] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} [[Катэгорыя:Xbox]] [[Катэгорыя:Гульнявыя прыстаўкі]] [[Катэгорыя:Xbox One| ]] bqw87qjuerfse1u4pv1is6ewlclejay 0 598124 5181664 5062023 2026-08-16T01:32:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181664 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака |Назва = Тэрарыстычныя акты ў Крайстчэрчы |Дата = [[15 сакавіка]] [[2019]] |Месца атакі = {{Сцягафікацыя|Новая Зеландыя}} [[Крайстчэрч]] |Мэта атакі = мусульмане |Спосаб атакі = стральба з агнястрэльнай зброі |Зброя = [[Ruger SR-556]], [[AR-15]], [[M16]], драбавік і некалькі бомбаў |Загінуўшыя = 51 |Параненыя = 50 |Колькасць тэрарыстаў = 1 |Тэрарысты = [[Брэнтан Харысан Тарант]] }} '''Стральба ў мячэцях Крайстчэрча''' — тэрарыстычны акт, які адбыўся ў пятніцу [[15 сакавіка]] [[2019]] года ў мячэці Аль-Нур і ісламскім цэнтры Лінвуд у [[Крайстчэрч]]ы ([[Новая Зеландыя]])<ref>[https://thebell.io/40-chelovek-pogibli-v-rezultate-massovoj-strelby-v-novoj-zelandii/ 40 человек погибли в результате массовой стрельбы в Новой Зеландии]</ref>. Гэта першая масавая стральба ў Новай Зеландыі з часоў [[Стральба ў Раурыму (1997)|трагедыі ў Раурыму]] ў [[1997]] годзе. Улады назвалі інцыдэнт тэрактам. У выніку атакі загінуў 51 чалавек<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e7c02309a794739ab51a2a3|title=Новозеландский стрелок признался в убийстве 51 человека в мечетях|website=РБК|accessdate=2020-12-08|archive-date=2020-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209083408/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e7c02309a794739ab51a2a3|url-status=live}}</ref><ref name="RNZ50Dead">{{Cite news|url=https://www.radionz.co.nz/news/national/384896/police-with-the-latest-information-on-the-mosque-shootings |title=Police with the latest information on the mosque shootings|date=17 March 2019|work=Radio New Zealand|access-date=17 March 2019}}</ref>. Тэракт здзейсніў 28-гадовы аўстраліец [[Брэнтан Харысан Тарант]]<ref>{{cite news|url=https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/03/gunshots-heard-near-hagley-park-in-christchurch.html|title=Live updates: Six people have reportedly been killed in Christchurch shootings near mosque|author=Molyneux Vita|date=15 March 2019|accessdate=2018-03-20|publisher=Newshub|archive-date=15 сакавіка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190315031109/https://www.newshub.co.nz/home/new-zealand/2019/03/gunshots-heard-near-hagley-park-in-christchurch.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://edition.cnn.com/2019/03/15/asia/new-zealand-christchurch-mosque-shooting-suspect-intl/index.html|title=Suspect in New Zealand mass shooting charged with murder|author=Eliza Mackintosh, Mezzofiore Gianluca|date=15 March 2019|accessdate=2018-03-20|publisher=CNN}}</ref><ref name="onlyone">{{cite web|url=https://www.npr.org/2019/03/16/704133810/number-of-dead-rises-to-50-in-new-zealand-mass-shooting|title=Number Of Dead Rises To 50 In New Zealand Mass Shooting|author=Saldiva Gabriela|publisher=NPR|accessdate=2018-03-20}}</ref>. == Фон == Новая Зеландыя лічыцца бяспечнай краінай, і ўзровень забойстваў у ёй адносна нізкі. Падзеі ў Крайстчэрчы сталі першым масавым расстрэлам у краіне пасля разні ў Раурыму ў 1997 годзе. Да гэтага самым смяротным масавым расстрэлам была разня ў Арамоане ў [[1990]] годзе, у якой загінулі 13 чалавек. Эксперты выказалі здагадку, што ў апошнія гады ў Новай Зеландыі расце ўльтраправы [[экстрэмізм]]; краіна рэдка асацыяваліся з ультраправымі поглядамі. [[Аўстралія]], адкуль родам нападнік, таксама сутыкнулася з ростам [[Ксенафобія|ксенафобіі]], [[расізм]]у і [[Ісламафобія|ісламафобіі]]. [[Іслам]] вызнаюць больш за 46 000 новазеландцаў (1,2 % насельніцтва), 3000 з іх у Крайстчэрчы і больш шырокім рэгіёне Кентэрберы. Мячэць Аль-Нур адкрылася тут у [[1985]] годзе; гэта была першая мячэць на Паўднёвым востраве. Ісламскі цэнтр Лінвуд дзейнічае з [[2018]] года. == Стральба ў мячэці Аль-Нур == Тэрарыст пачаў расстрэльваць вернікаў у мячэці Аль-Нур каля 13:40. Паліцыя атрымала першы экстранны выклік у 13:41. Падчас страляніны ў мячэці прысутнічалі ад трохсот да пяцісот чалавек, якія наведвалі пятніцкую малітву. Чалавек, які жыў паблізу мячэці, паведаміў журналістам, што бачыў, як баявік збег і кінуў агнястрэльную зброю на дарогу<ref name="RNZ50Dead"/>. Першыя 17 хвілін гэтага нападу тэрарыст трансляваў праз [[Facebook]] Live. У пачатку трансляцыі Брэнтан Харысан Тарант сказаў: «Памятаеце, хлопцы, падпісвайцеся на П’юдыпая». За некалькі хвілін да страляніны ён слухаў некалькі песень, у тым ліку «Брытанскія грэнадзёры», традыцыйную брытанскую вайсковую маршавую песню, і «Сербія моцная», сербскую нацыяналістычную песню ў гонар Радавана Караджыча, які быў меркавана вінаватым у генацыдзе супраць баснійскіх мусульман. Адзін са сведкаў сказаў, што баявік працягваў слухаць «ваенную музыку» з партатыўнага дынаміка ўнутры мячэці<ref name="onlyone"/>. Стралок правёў у мячэці некалькі хвілін, расстрэльваючы людзей. Першай ахвярай тэрарыста стаў мусульманін, які павітаўся з ім ля ўваходу. Ён забіў яшчэ двух чалавек на ўваходзе і многіх іншых у вялікім пакоі. Падчас нападу вернік Наім Рашыд атакаваў яго і быў застрэлены; пазней ён памёр ад атрыманых траўмаў. Стралок нават дабіваў параненых. Неўзабаве ён пакінуў мячэць і адкрыў агонь па людзям, якія пакінулі будынак. Затым ён забраў іншую зброю са свайго аўтамабіля, а потым вярнуўся ў мячэць, каб забіць больш ахвяр, многія з якіх ужо былі параненыя і не змаглі ўцячы. Затым ён зноў выйшаў з мячэці і забіў парафіянку каля пешаходнай дарожкі, калі яна ўмольвала аб дапамозе. Неўзабаве пасля гэтага ён пакінуў месца здарэння на сваёй машыне пад музыку «Агню» The Crazy World ад Артура Браўна, дзе спявак заяўляе: «Я — бог пякельнага агню!». Тэрарыст правёў каля шасці хвілін у мячэці Аль-Нур. Ён застрэліў яшчэ некалькі іншых людзей у гэтым раёне і на вялікай хуткасці з’ехаў, накіраваўшыся да ісламскага цэнтру Лінвуд<ref name="onlyone"/>. == Напад на ісламскі цэнтр Лінвуд == Другі напад пачаўся прыкладна ў 13:55 у ісламскім цэнтры Лінвуд, мячэці ў 5 км (3 мілі) на ўсход ад мячэці Аль-Нур. Па словах сведкі, баявік першапачаткова не выявіў галоўнай дзверы мячэці і расстрэльваў мусульман звонку і праз акно, папярэджваючы тых, хто ўнутры. Імам мячэці прыпісаў верніку па імені Абдул Азіз Вахабзада спыненне атакі. Вахабзада паведаміў журналістам, што ён узяў прыладу для счытвання крэдытных карт і выбег з мячэці, калі зламыснік на вуліцы ўжо застрэліў некалькіх чалавек. Стралок збіраўся забраць яшчэ адзін драбавік са сваёй машыны, таму Вахабзада кінуў у яго счытвальнік крэдытных карт. Тэрарыст выцягнуў з машыны вінтоўку і стрэліў у Вахабзаду, які схаваўся сярод бліжэйшых машын і выцягнуў пусты драбавік, які выкінуў бандыт. Нягледзячы на ​​спробу Вахабзады адцягнуць увагу баевіка ад мячэці з крыкам «Я тут!», тэрарыст увайшоў у мячэць і працягнуў агонь. Калі баявік зноў вярнуўся да сваёй машыны, Вахабзада кінуў ружжо ў машыну, разбіўшы адно з яе вокнаў і лабавое шкло. Затым Брэнтан Тарант з’ехаў. == Арышт нападніка == Раннія паведамленні паказвалі на «множныя адначасовыя атакі», але пазней быў пакінуты пад вартай толькі адзін падазраваны. Ён быў арыштаваны на вуліцы Брогам у Сідэнхаме праз 21 хвіліну пасля першага экстраннага выкліку. Прэм’ер-міністр [[Джасінда Ардэрн]] сказала, што падазраваны планаваў працягнуць напад у трэцім месцы, магчыма, у мячэці ў Эшбертане або ў цэнтры па догляду дзяцей у Ан-Нуры ў Хорнбі; паводле яе слоў, «у аўтамабілі, у якім знаходзіўся злачынец, была зброя, і ён хутчэй за ўсё збіраўся працягваць атаку». Камісар паліцыі Майк Буш пацвердзіў гэта, заявіўшы, што паліцыя спыніла Брэнтана Таранта па шляху ў трэцяе месца. == Ахвяры == Па папярэдніх даных, колькасць загінуўшых складае 50 чалавек. З іх 42 чалавекі загінулі ў мячэці Аль-Нур і 8 у цэнтры Лінвуд. Яшчэ 48 чалавек параненыя<ref>{{Cite web|url=https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/57403/|title=Число погибших в результате нападения на мечети в Крайстчерче достигло 50 человек|publisher=tourism.interfax.ru|accessdate=2019-03-15|archive-date=9 жніўня 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809031245/https://tourism.interfax.ru/ru/news/articles/57403|url-status=dead}}</ref>. Станам на 21:00 вечара 48 чалавек былі шпіталізаваны з агнястрэльнымі раненнямі, у тым ліку 20 знаходзіліся ў цяжкім стане. Некалькі дыпламатычных місій і міністэрстваў замежных спраў апублікавалі заявы адносна колькасці ахвяр з іх краін. Ганаровы консул [[Бангладэш]] і Міністэрства Замежных спраў [[Іарданія|Іарданіі]] пацвердзілі, што восем бангладэшцаў і два іарданцы былі сярод мёртвых. Па словах аднаго індыйскага парламентарыя, двое індыйцаў таксама забітыя ў нападах<ref>{{Cite web |url=https://www.newsnation.in/india-news/nine-indian-origin-people-in-christchurch-go-missing-after-mosque-massacre-envoy-article-217192.html |title=Nine Indian-origin people in Christchurch go missing after mosque massacre: Envoy |access-date=1 мая 2019 |archive-date=27 сакавіка 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327091830/https://www.newsnation.in/india-news/nine-indian-origin-people-in-christchurch-go-missing-after-mosque-massacre-envoy-article-217192.html |url-status=dead }}</ref>. Па словах [[пакістан]]скага прадстаўніка Міністэрства замежных спраў, шэсць пакістанцаў былі забітыя, яшчэ пяцёра лічацца зніклымі. Чатыры чалавекі з [[Самалі]], трое з [[Егіпет|Егіпта]] і па адным з [[Сірыя|Сірыі]] і [[Інданезія|Інданезіі]] таксама прызнаныя загінулымі<ref>[https://www.bbc.com/news/live/world-asia-47578860 Reaction to NZ mosque attacks]</ref>. Сярод загінулых [[Ата Эліян]] — былы гулец зборнай Новай Зеландыі па міні-футболе<ref>[https://www.sport-express.ru/futsal/news/v-novoy-zelandii-podtverdili-gibel-vratarya-sbornoy-po-mini-futbolu-vo-vremya-terakta-1524143/ В Новой Зеландии подтвердили гибель вратаря сборной по мини-футболу во время теракта]</ref>. == Асоба тэрарыста == Нападнікам аказаўся ўраджэнец горада Графтан штата [[Новы Паўднёвы Уэльс]] Аўстраліі, 28-гадовы Брэнтан Харысан Тарант<ref>{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=3126438|title=Установлена личность одного из стрелков, устроивших бойню в мечетях Новой Зеландии|publisher=vesti.ru|accessdate=2019-03-15}}</ref>. Перад злачынствам ён апублікаваў маніфест з нацыяналістычнымі антымусульманскімі ідэямі. Сам напад ён трансляваў у інтэрнэце на сваю старонку ў [[Facebook]]<ref>{{Cite web|url=http://ren.tv/novosti/2019-03-15/facebook-udalil-translyaciyu-strelby-v-novoy-zelandii-i-stranicu-neonacista|title=Facebook удалил трансляцию стрельбы в Новой Зеландии и страницу неонациста Тарранта|date=2019-03-15|publisher=РЕН ТВ|accessdate=2019-03-16}}</ref>. Баявік паведаміў, што падтрымлівае Дылана Руфа і [[Андэрс Берынг Брэйвік|Андэрса Брэйвіка]]<ref>[https://bison-info.pro/poyavilos-polnoe-video-rasstrela-lyudej-v-novoj-zelandii-snyatoe-samim-ubijtsej-18/ Появилось полное видео расстрела людей в Новой Зеландии, снятое самим убийцей (18+)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190501065407/https://bison-info.pro/poyavilos-polnoe-video-rasstrela-lyudej-v-novoj-zelandii-snyatoe-samim-ubijtsej-18/ |date=1 мая 2019 }}</ref>. Усяго, па папярэдніх даных, затрымана яшчэ 3 асобы, але іх дачыненне да нападу адкінулі<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6220539?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop|title=Одному из стрелков в Новой Зеландии предъявлено обвинение в убийстве|publisher=ТАСС|accessdate=2019-03-15}}</ref>. Перад атакай Тарант слухаў песню ваенізаваных нацыяналістычных падраздзяленняў, якія ўдзельнічалі ў [[Баснійская вайна|вайне на Балканах 1992—1995 гадоў]], — «Serbia strong». На магазінах, а таксама на яго зброі, былі напісаны імёны гістарычных постацяў, якія супрацьстаялі [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]], і асоб, якія атрымалі тэрміны за забойства і напады з-за ксенафобіі<ref>[https://eadaily.com/ru/news/2019/03/15/boynya-v-kraystcherche-specsluzhby-uzhe-ishchut-russkiy-sled-po-nadpisyam Бойня в Крайстчерче]</ref><ref>{{cite web |title=Стрельба в мечетях Новой Зеландии: что мы знаем о нападавшем|url= https://www.bbc.com/russian/features-47586283|website=bbc.com|publisher=Би-би-си|date=2019-03-16|accessdate=2019-03-16}}</ref>, а таксама назвы некаторых гістарычных падзей, звязаных з Асманскай імперыяй (бітва пры Кагуле, абарона Шыпкі, бітва пры Лепанто, бітва пры Пуацье, Венская бітва, аблога Акры, бітва пры Сарыкамышы, бітва пры Булаірэ)<ref>{{cite web|title=СМИ узнали об упоминании битв русской армии на оружии стрелка в мечетях|url= https://www.rbc.ru/society/15/03/2019/5c8b84b99a79475c2320c618 |website=rbc.ru|publisher=РБК|date=2019-03-15|accessdate=2019-03-16}}</ref>. Таксама на зброі Брэнтана былі напісаныя дасылкі на [[14/88|кодавы лозунг]] («14 Words»), якія ўжываюць у якасці прывітання белыя нацыяналісты. == Наступствы == У шэрагу школ Новай Зеландыі былі перагледжаны правілы адносна школьнай формы. У прыватнасці, было дазволена нашэнне ў навучальных установах [[хіджаб]]аў<ref>[https://www.trtworld.com/magazine/new-zealand-schools-review-headscarf-policies-25130 New Zealand schools review headscarf policies]</ref><ref>[https://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=12215269 Auckland private girls' school revises uniform policy after hijab backlash]</ref>. У ліпені 2019 года ўступіў у сілу прыняты раней закон аб забароне паўаўтаматычнай зброі для прыватных асоб. Паколькі многія грамадзяне афіцыйна ёю валодалі да прыняцця гэтага закона, было прынята рашэнне выкупіць яе ў насельніцтва. На гэта дзяржава выдаткавала каля 136 млн долараў. Пасля тэракту ў Крайстчэрчы прэм’ер краіны Джасінда Ардэрн абвясціла аб увядзенні забароны на ўсю баявую паўаўтаматычную зброю і штурмавыя вінтоўкі. У красавіку Парламент прыняў закон, які ўводзіць забарону на штурмавыя вінтоўкі, паўаўтаматычную зброю баявога тыпу, а таксама штурмавыя вінтоўкі і іх дэталі. Для выкупу дадзенай зброі ў бюджэце Новай Зеландыі прадугледжана 190 мільёнаў новазеландскіх долараў (каля 124,7 мільёна долараў ЗША). Звыш гэтага на распрацоўку схемы іх збору спатрэбіцца 18 мільёнаў новазеландскіх долараў (11,8 мільёна долараў ЗША) Уладальнікі паўаўтаматычнай зброі павінны былі здаць яе да [[20 снежня]], інакш ім будзе пагражаць турэмнае зняволенне<ref>[https://polit.info/458133-novaya-zelandiya-posle-terakta-v-kraistcherche-potratit-136-millionov-na-vykup-oruzhiya Новая Зеландия после теракта в Крайстчерче потратит 136 миллионов на выкуп оружия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190714084421/https://polit.info/458133-novaya-zelandiya-posle-terakta-v-kraistcherche-potratit-136-millionov-na-vykup-oruzhiya |date=14 ліпеня 2019 }} {{ref-ru}} на сайте ''polit.info'', 20 июня 2019</ref><ref>''Марко Погуляевський.'' [https://hromadske.ua/ru/posts/v-novoj-zelandii-proveli-vykup-oruzhiya-u-naseleniya-posle-teraktov-v-mechetyah В Новой Зеландии провели выкуп оружия у населения после терактов в мечетях] {{ref-ru}} // ''hromadske.ua'', 14 ліпеня 2019</ref>. У перыяд з сярэдзіны ліпеня 2019 па першую дэкаду жніўня грамадзяне Новай Зеландыі здалі больш за 11000 адзінак зброі ў паліцыю<ref>{{Cite news|accessdate=2019-08-14|first=Eleanor Ainge|last=Roy|date=2019-08-12|id=0261-3077|website=The Guardian|title=New Zealand gun buyback: 10,000 firearms returned after Christchurch attack|url=https://www.theguardian.com/world/2019/aug/12/new-zealand-gun-buyback-10000-firearms-returned-after-christchurch-attack}}</ref>. == Міжнародная рэакцыя == Прэзідэнт [[Расія|Расіі]] [[Уладзімір Пуцін]] выказаў спачуванні ў сувязі з нападам<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/856593/2019-03-15/putin-vyrazil-soboleznovaniia-v-sviazi-s-teraktom-v-novoi-zelandii|title=Путин выразил соболезнования в связи с терактом в Новой Зеландии|author=Алиса Говорова|date=2019-03-15|publisher=Известия|lang=ru|accessdate=2019-03-15}}</ref>. Да спачування далучыліся рэлігійныя лідары РФ<ref>{{Cite web|url=http://center-profilaktika.ru/2019/03/26/%d1%81%d0%b0%d0%bc%d1%8b%d0%b9-%d0%bc%d1%80%d0%b0%d1%87%d0%bd%d1%8b%d0%b9-%d0%b4%d0%b5%d0%bd%d1%8c-%d1%82%d0%b5%d1%80%d0%b0%d0%ba%d1%82-%d0%b2-%d0%bd%d0%be%d0%b2%d0%be%d0%b9-%d0%b7%d0%b5%d0%bb%d0%b0/|title=Самый мрачный день. Теракт в Новой Зеландии: реакции религиозных лидеров — center-profilaktika.ru|lang=ru-RU|accessdate=2019-04-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190701200448/http://center-profilaktika.ru/2019/03/26/%D1%81%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%B9-%D0%BC%D1%80%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B%D0%B9-%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%8C-%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82-%D0%B2-%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B9-%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B0/|archivedate=1 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref>. Міністр замежных спраў [[Украіна|Украіны]] [[Павел Анатольевіч Клімкін|Павел Клімкін]] заявіў: ''«Мы застаёмся разам з людзьмі Новай Зеландыі і пасля жудасных нападаў на мячэцi Крайстчэрча. Мае думкі з усімі пацярпелымі ад гэтага гнеўнага гвалту і нянавісці»''<ref>https://twitter.com/PavloKlimkin/status/1106463663182020608</ref>. Аўстралійскі сенатар-нацыяналіст, былы лідар нацыянал-папулісцкай партыі «Адна нацыя» Фрэйзер Энінг заявіў, што тэракт ''«паказвае рост страху жыхароў Аўстраліі і Новай Зеландыі з-за прысутнасці мусульман»'', а таксама сказаў, што прычынай здарэння з’яўляецца іміграцыя «мусульманскіх фанатыкаў»<ref>[https://meduza.io/news/2019/03/16/v-avstralii-senator-ob-yasnil-terakt-v-mechetyah-immigratsiey-musulmanskih-fanatikov-a-zatem-podralsya-s-podrostkom-kotoryy-razbil-o-nego-yaytso В Австралии сенатор объяснил теракт в мечетях иммиграцией «мусульманских фанатиков». А затем подрался с подростком, который разбил о него яйцо]</ref>. Дадзеная цытата выклікала негатыўную рэакцыю ў грамадстве і прэсе Аўстраліі і Новай Зеландыі. Прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Эрдаган]] таксама выказаў спачуванні і выказаў заклапочанасць ростам [[расізм]]у і ісламафобіі<ref>{{Cite web|url=http://www.aif.ru/politics/world/erdogan_nazval_prichinoy_terakta_v_novoy_zelandii_rost_islamofobii|title=Эрдоган назвал причиной теракта в Новой Зеландии рост исламофобии|date=2019-03-15|publisher=www.aif.ru|accessdate=2019-03-15}}</ref>. [[Савет Еўропы]] асудзіў напад і выказаў спачуванні<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6220182|title=Совет Европы осудил стрельбу в мечетях Новой Зеландии|publisher=ТАСС|accessdate=2019-03-15}}</ref>. [[Лізавета II]], каралева Вялікабрытаніі, сказала, што яна «глыбока засмучана» нападам: ''«Мы з [[Філіп (герцаг Эдынбургскі)|прынцам Філіпам]] выказваем спачуванні сем’ям і сябрам тых, хто загінуў»''<ref>{{Cite web|url=https://www.hellomagazine.com/royalty/2019031570896/the-queen-prince-charles-condolences-new-zealand/|title=Royal news: The Queen and Prince Charles release statements following New Zealand mosque attacks|date=2019-03-15|publisher=HOLA|lang=en|accessdate=2019-03-16}}</ref>. Многія іншыя сусветныя лідары звязвалі гэтую атаку з ростам ісламафобіі<ref>{{Cite web|url=https://www.scotsman.com/news/politics/christchurch-shooting-beyond-awful-nicola-sturgeon-and-world-react-to-terror-attack-1-4889883|title=Christchurch shooting: ‘Beyond awful’, Nicola Sturgeon and world react to terror attack|publisher=www.scotsman.com|lang=en|accessdate=2019-03-16}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Забойствы, здзейсненыя ў 2019 годзе]] [[Катэгорыя:Падзеі 15 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2019 года]] [[Катэгорыя:Ісламафобія]] [[Катэгорыя:Белы нацыяналізм]] [[Катэгорыя:Крайстчэрч]] [[Катэгорыя:Гісторыя Новай Зеландыі]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты 2019 года]] [[Катэгорыя:2019 год у Акіяніі]] ch44t5442tqzq0lbu6eor75hupoy8qy 0 600595 5181495 4583768 2026-08-15T15:06:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181495 wikitext text/x-wiki '''Справа Дэніса Крыстэнсена''' — судовае разбіральніцтва па справе № 1/37-1 у расійскім горадзе [[Арол (горад)|Арол]] супраць падданага [[Данія|Даніі]] Дэніса Оле Крыстэнсена па абвінавачванню ў экстрэмісцкай дзейнасці, якое праходзіла ў 2018—2019 гадах. Шэраг праваабарончых арганізацый разглядае Д. Крыстэнсена, як палітычнага зняволенага<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/eur46/9846/2019/en/ RUSSIA: DANISH JEHOVAH’S WITNESS JAILED FOR HIS FAITH: DENNIS CHRISTENSEN] // Human Rights Watch</ref><ref>[https://memohrc.org/ru/defendants/kristensen-dennis-ole Кристенсен Деннис Оле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406225824/https://memohrc.org/ru/defendants/kristensen-dennis-ole |date=6 красавіка 2019 }} // Правозащитный центр «Мемориал»</ref>. == Перадгісторыя праблемы == Дэніс Крыстэнсен нарадзіўся ў [[Капенгаген]]е ў 1972 годзе ў сям’і [[Сведкі Іеговы|Сведкаў Іеговы]]. У 1989 годзе ён сам стаў Сведкам Іеговы, а ў 1995 годзе пераехаў у [[Расія|Расію]]. У 2002 годзе ён ажаніўся з расіянкай Ірынай, з якой ў 2006 годзе пераехаў у Арол, дзе працаваў індывідуальным прадпрымальнікам<ref>[https://jw-russia.org/prisoners/christensen.html Заголовок «Биография» раздела «Деннис Кристенсен» страницы «Узники совести» на сайте Свидетелей Иеговы в России]</ref>. 23 мая 2017 года [[ФСБ]] Арлоўскай вобласці РФ узбудзіла крымінальную справу № 11707540001500164 супраць Д. Крыстэнсена па абвінавачванню ў працягу дзейнасці забароненай арганізацыі паколькі следства вызначыла яго ўдзел у правядзенні набажэнствах [[Сведкі Іеговы ў Расіі|расійскіх Сведкаў Іеговы]] як працяг дзейнасці мясцовай рэлігійнай арганізацыі Сведкаў Іеговы, забароненай у 2016 г. рашэннем Арлоўскага абласнога суда<ref>[https://memohrc.org/ru/defendants/kristensen-dennis-ole Кристенсен Деннис Оле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190406225824/https://memohrc.org/ru/defendants/kristensen-dennis-ole |date=6 красавіка 2019 }} // Правозащитный центр «Мемориал»</ref>. 25 мая 2017 года Дэніс Крыстэнсен быў арыштаваны падчас набажэнства і накіраваны ў следчы ізалятар, дзе знаходзіцца па цяперашні час<ref>[https://jw-russia.org/prisoners/christensen.html Заголовок «Дело Кристенсена в Орле» раздела «Деннис Кристенсен» страницы «Узники совести» на сайте Свидетелей Иеговы в России]</ref>. == Разбіральніцтва ў Чыгуначным раённым судзе г. Арол у 2018—2019 гадах == Слуханне па справе Д. Крыстэнсена пачалося 19 лютага 2018 года ў Чыгуначным раённым судзе Арла. Яно працягнулася з перапынкамі да лютага 2019 г. Падчас разбіральніцтва ішла праверка вучэнняў і дзейнасці мясцовых Сведкаў Іеговы на падставе літаратуры, знойдзенай у Крыстэнсена і допыту некалькіх яго аднавернікаў у якасці сведкаў па справе. Таксама суд спрабаваў усталяваць існаванне доказаў працягу абвінавачаным дзейнасці забароненай арганізацыі<ref>[https://jw-russia.org/prisoners/process/christensen.html Хроніка працэса на сайце Сведкаў Іеговы ў Расіі]</ref>. За працэсам назіралі журналісты і дыпламаты шэрагу краін<ref>[https://belsat.eu/ru/news/yarlyk-ekstremista-massovye-ugolovnye-presledovaniya-svidetelej-iegovy-v-rossii/ «Ярлык экстремиста»: массовые уголовные преследования Свидетелей Иеговы в России] // Белсат</ref><ref>Виктор Нехезин [https://www.bbc.com/russian/features-46946592 Свидетели Иеговы в России: как Деннис Кристенсен оказался орловским экстремистом] // Русская служба Би-би-си</ref>. 6 лютага 2019 года суд пастанавіў прызнаць Д. Крыстэнсена вінаватым у парушэнні часткі 1 арт 282.2 Крымінальнага Кодэкса Расіі і прызначыць яму пакаранне: 6 год пазбаўлення свабоды. У адказ на гэта міністр замежных спраў Даніі выказаў сваю занепакоеннасць такім рашэннем суда<ref>[https://www.infoorel.ru/news/ministr-inostrannyh-del-danii-vyrazil-obespokoennost-po-povodu-prigovora-dennisu-kristensenu.html Министр иностранных дел Дании выразил обеспокоенность по поводу приговора Деннису Кристенсену] // ИнфоОрел</ref>. Прадстаўнікі Human Rights Watch, Amnesty International, [[ААН]], [[ЕС]] і [[ПАСЕ]] патрабавалі тэрмінова вызваліць Крыстэнсена<ref>[https://jw-russia.org/news/19021321-613.html Верховный комиссар ООН по правам человека о приговоре Деннису Кристенсену] // Свидетели Иеговы в России</ref><ref>[https://jw-russia.org/news/19021320-612.html Наблюдатели ПАСЕ призвали освободить Кристенсена не дожидаясь апелляции] // Свидетели Иеговы в России</ref><ref>[https://jw-russia.org/news/19020712-594.html Заявление Евросоюза: «Освободить немедленно и безоговорочно»] // Свидетели Иеговы в России</ref><ref>[https://amnesty.org.ru/r/2019-02-05-russia/ Датский свидетель Иеговы Деннис Кристенсен должен быть немедленно освобожден] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190518094312/https://amnesty.org.ru/r/2019-02-05-russia/ |date=18 мая 2019 }} // Amnesty International</ref><ref>[https://www.hrw.org/ru/news/2019/02/06/327257 Россия: Деннису Кристенсену вынесен приговор] // Human Rights Watch</ref>. А прэс-сакратар Крамля Д. Пяскоў заявіў, што рашэнне суда адпавядае закону<ref>[https://lenta.ru/news/2019/02/07/dane/ Кремль отреагировал на приговор датскому проповеднику] // Лента.ру</ref>. У маі 2019 г. у Арлоўскім абласным судзе праходзіла апеляцыйнае слуханне па гэтай справе. 23 мая 2019 г. Арлоўскі аблсуд пацведзіў тэрмін Дэнісу Крыстэнсену, вынесены папярэднім судом<ref>[https://jw-russia.org/news/19052313-872.html Вышестоящий суд оставил в силе решение о тюремном сроке для Денниса Кристенсена] // Свидетели Иеговы в России</ref>. == У калоніі== Пасля вынясення рашэння судом, Д. Крыстэнсена накіравалі адбываць пакаранне ў Папраўчую калонію № 3 г. Льгоў. У канцы ліпеня 2019 г. падчас вобыску ў Дэніса Крыстэнсена знайшлі нож, які мог быць яму падкінуты самімі супрацоўнікамі калоніі для кампраметацыі верніка<ref>[https://jw-russia.org/news/19082013-1077.html Деннису Кристенсену подбросили в камеру нож, чтобы оказать давление. Вскоре его посетили члены президентского Совета] // Свидетели Иеговы в России</ref>. Пасля гэтага 7 жніўня 2019 г. Старшыня Пастаяннай камісіі савета пры Прэзідэнце РФ па развіцці грамадзянскай супольнасці і правах чалавека па садзейнічанні з Грамадскай назіральнай камісіяй, рэформе пенітэнцыярнай сістэмы і прафілактыцы правапарушэнняў Андрэй Бабушкін і член Савета пры Прэзідэнце Расіі па развіцці грамадзянскай супольнасці і правах чалавека Марыя Бальшакова наведалі з рабочым візітам гэту калонію, каб праверыць умовы жыцця зняволеных і даць ім прававую кансультацыю<ref>[http://www.president-sovet.ru/presscenter/news/read/5723/ Андрей Бабушкин и Мария Большакова проверили условия содержания в ИК-3 УФСИН России по Курской области]</ref>. У верасні 2019 г. Крыстэнсен перанёс [[Пнеўманія|пнеўманію]] і знаходзіўся ў бальніцы калоніі №2<ref>[https://jw-russia.org/news/19102917-1305.html В колонии Деннис Кристенсен перенес воспаление легких. Выздоровление идет медленно из-за неудовлетворительных бытовых условий] // Свидетели Иеговы в России</ref>. == Спроба датэрміновага вызвалення == 23 чэрвеня 2020 г. Льгоўскі раёны суд замяніў Крыстэнсену неадбытую частку турэмнага пакарання штрафам у памеры 400 тыс. расійскіх рублёў<ref>[https://jw-russia.org/news/2020/06/16.html Суд постановил освободить Денниса Кристенсена — Свидетеля Иеговы из Дании. За веру он пробыл в тюрьме 1128 дней] // Свидетели Иеговы в России</ref>. Папярэднія хадатайніцтвы аб датэрміновым вызваленні былі адхіленыя. 25 чэрвеня пракурор курскай пракуратуры Аляксей Шатуноў падаў скаргу на рашэнне суда. 26 чэрвеня Д. Крыстэнсена за знаходжанне ў абедзеным пакоі ў неналежны час і за знаходжанне ў бараку ў футболцы без курткі адправілі на 10 сутак у штрафізалятар<ref>[https://jw-russia.org/news/2020/07/2.html Что предприняли колония и прокуратура, чтобы не допустить выхода датского верующего Денниса Кристенсена на свободу?] // Свидетели Иеговы в России</ref> і потым далі яшчэ 5 сутак штрафізалятара за тое, што ён праспаў пад'ём<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%91%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83-%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%83-%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%83-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%BE%D0%BA-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%8B%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F-%D0%B2-%D1%88%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%BD%D0%BE%D0%BC-%D0%B8%D0%B7%D0%BE%D0%BB%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B5-%D0%B5%D1%89%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D1%8F%D1%82%D1%8C-%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B9-%D0%B8%D0%B7-%D0%B7%D0%B0-%D0%BB%D0%BE%D0%B6%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D0%BE%D0%B1%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B9/ Брату Деннису Кристенсену продлили срок пребывания в штрафном изоляторе еще на пять дней из-за ложных обвинений]</ref>. 11 ліпеня Крыстэнсена выпусцілі са штафізалятара, а яго адвакаты беспаспяхова паспрабавалі абскардзіць пакаранне карцэрам<ref>[https://jw-russia.org/news/2020/07/8.html Деннис Кристенсен отпущен из ШИЗО после 15 суток специального ареста. Защита планирует оспорить взыскания] // Свидетели Иеговы в России</ref>. 15 ліпеня Крыстэнсена зноў накіравалі ў штрафны ізалятар за адмову выконваць працу, якую турэмны доктар дазволіў выконваць з перапынкамі, а незалежны доктар знайшоў супрацьпаказанай для здароўя Крыстэнсена<ref>[https://jw-russia.org/news/2020/07/18.html Через 4 дня после освобождения Денниса Кристенсена из ШИЗО льговская колония снова отправила его в камеру для наказания] // Свидетели Иеговы в России</ref>. 4 верасня суддзя Курскага аблсуда адмяніў рашэнне замяніць Крыстэнсену рэшту турэмнага зняволення штрафам і накіраваў справу аб яго вызваленні на новы разгляд у Льгоўскі раённы суд<ref>[https://jw-russia.org/news/2020/09/4.html Суд оставил Денниса Кристенсена за решеткой, но дал другому суду шанс освободить верующего] // Свидетели Иеговы в России</ref>. 9 верасня Д. Крыстэнсена ў трэці раз накіравалі ў штрафны ізалятар за адмову выконваць працу, якая супрацьпаказана яго здароўю<ref>[https://jw-russia.org/cases/oryol.html#20200909 Дело Кристенсена в Орле. Хронология дела] // Свидетели Иеговы в России</ref>. Усяго па стане на кастрычнік Дэніс Крыстэнсен правеў 38 дзён у штрафным ізялятары<ref>[https://jw-russia.org/news/2020/10/13.html Суд оставил Денниса Кристенсена в колонии. Подать новое ходатайство о смягчении наказания он может только через полгода] // Свидетели Иеговы в России</ref>. 26 кастрычніка 2020 года Льгоўскі раённы суд Курскай вобласці адмовіўся замяніць Д. Крыстэнсену неадбытую частка турэмнага тэрміну на штраф. Суд спаслаўся на нязгоду Крыстэнсэна працаваць на турэмнай вытворчасці. Падаць новае хадайніцтва аб змякчэнні пакарання ён можа толькі праз паўгода пасля прыняцця гэтага рашэння<ref>[https://jw-russia.org/news/2020/10/13.html Суд оставил Денниса Кристенсена в колонии. Подать новое ходатайство о смягчении наказания он может только через полгода] // Свидетели Иеговы в России</ref>. 10 лютага 2021 года Курскі абласны суд адмовіў Д. Крыстэнсену ў праве замяніць неадбытую частку турэмнага тэрміну на штраф<ref>Паводле раздзелу тэрміновыя навіны (Breaking News) на сайце JW.ORG i ў дадатку JW Library ад 11 лютага 2021 г.</ref>. == Вызваленне, дэпартацыя і далейшыя падзеі == 24 мая 2022 г. Д. Крыстэнсен быў вызвалены з калоніі і накіраваны на дэпартацыю з Расіі<ref>[https://jw-russia.org/news/2022/05/241158.html Деннис Кристенсен освобожден из колонии] // Свидетели Иеговы в России</ref><ref>[https://www.svoboda.org/a/svidetelj-iegovy-dennis-kristensen-vyshel-iz-kolonii-pod-kurskom/31865913.html Свидетель Иеговы Деннис Кристенсен вышел из колонии под Курском] // Радио Свобода</ref>. 25 мая ён прыляцеў у Данію разам з жонкай<ref>[https://www.jw.org/ru/%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/jw/%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D1%8B/%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F/%D0%94%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D1%81-%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D1%91%D0%BD-%D0%B8%D0%B7-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B-%D0%B8-%D0%B4%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD/ Деннис Кристенсен освобождён из тюрьмы и депортирован] //JW.ORG</ref>. У 2023 г. супругі Крыстэнсены далі паўгадзіннае інтэрв'ю для сайта Сведкаў Іеговы, у якім распавялі некаторыя падрабязнасці іх жыцця падчас крымінальнага пераследвання ў Расіі<ref>[https://www.jw.org/ru/библиотека/видео/#ru/mediaitems/VODIntExpEndurance/pub-jwb-102_12_VIDEO Интервью с Деннисом и Ириной Кристенсен]//JW.ORG</ref>. == Гл. таксама == * [[Судовы працэс над Сведкамі Іеговы ў Таганрогу]] * [[Суд над Перакладам новага свету]] * [[Пераследаванне Сведкаў Іеговы]] * [[Сведкі Іеговы ў Трэцім Рэйху]] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://jw-russia.org/prisoners/process/christensen.html Хроніка працэса на сайце Сведкаў Іеговы ў Расіі] * [https://www.jw-russia.org/news/19040417-719.html Дело Кристенсена. Вера, которая выше тюремных стен (Видео)] * [https://jw-russia.org/docs/587.html Речь адвоката Антона Богданова, защищающего Денниса Кристенсена 23 января 2019 года] // сайт Свидетелей Иеговы в России * [https://jw-russia.org/docs/302.html Отношение адвоката Виктора Женкова к обвинению, предъявленному Деннису Кристенсену (в порядке ст. 273 УПК РФ)] // сайт Свидетелей Иеговы в России * [https://jw-russia.org/docs/743.html Апелляционная жалоба на приговор Деннису Кристенсену] // сайт Свидетелей Иеговы в России * [https://politiken.dk/debat/debatindlaeg/art7038072/»Det-ville-svare-til-at-et-Jehovas-Vidne-herhjemme-stemte-dørklokker-på-den-lokale-villavej-for-herefter-at-få-et-halvt-årti-bag-tremmer« Dansker fængslet i Rusland: «Det ville svare til, at et Jehovas Vidne herhjemme stemte dørklokker på den lokale villavej for herefter at få et halvt årti bag tremmer»] // Politiken [[Катэгорыя:Сведкі Іеговы]] [[Катэгорыя:Правы чалавека]] [[Катэгорыя:2019 год у Расіі]] 8ncjstgsoppokxlcie13nfyvip0463d 0 609921 5181604 4955922 2026-08-15T21:54:15Z ~2026-44635-08 172664 https://chuguiv-gromada.gov.ua/pasport-chuhuivskoi-miskoi-terytorialnoi-hromady/ 5181604 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Пасёлак гарадскога тыпу |беларуская назва = Качэток |арыгінальная назва = Кочеток |падначаленне = |герб = Kochetok gerb.png |сцяг = Kochetok prapor.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Церковь Владимирской иконы Божией Матери, вид с противоположного берега реки.jpg |подпіс = |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 49|lat_min = 52|lat_sec = 42 |lon_dir = E|lon_deg = 36|lon_min = 43|lon_sec = 46 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Харкаўская вобласць |від раёна = |раён = Чугуіўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1641 |ранейшыя імёны = |статус з = 1938 |плошча = 1,53 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2115 |год перапісу = 2024 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-5746 |паштовы індэкс = 63513 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Качэток'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Кочето́к}})— [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Чугуіўскі раён|Чугуіўскім раёне]] [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на рацэ [[Северскі Данец]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Чугуіўскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Харкаўскай вобласці]] 4b3co07p8zfjpd9ydpp5qpxynuw2cub 0 620925 5181627 4790755 2026-08-15T23:16:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181627 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі|Станіслаў Нарушэвіч}} '''Станіслаў Нарушэвіч''' ({{ДН|23|05|1913}}, [[Браслаўшчына]] — {{ДС|||2001}}, [[Сідней]], [[Аўстралія]]) — беларускі [[грамадскі дзеяч]]. == Біяграфія == У [[1944]] годзе працаваў у беларускай секцыі Берлінскага радыё. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] скончыў горны ўніверсітэт у [[Бон]]е ([[Германія]]) з дыпломам інжынера. У лістападзе [[1947]] года прыехаў у [[Аўстралія|Аўстралію]]. Працаваў на {{нп5|Гідракомплекс Сноўі|Снежнагорскай гідраэлектрычнай сістэме|ru|Гидрокомплекс Сноуи}}. Адзін са стваральнікаў [[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе]] і яго апошні старшыня ў [[1972]]—[[1980]] гадах. Быў таксама некаторы час старшынёй аўстралійскага сектара [[Рада БНР|Рады БНР]]. Член [[Беларускі культурна-грамадскі клуб|Беларускага культурна-грамадскага клуба]]. == Сям’я == У [[Сідней|Сіднеі]] пабраўся шлюбам з [[Вольга Воўк-Левановіч|Вольгай Воўк-Левановіч]], ад якой меў сына<ref>Беларусы ў Аўстраліі: Да гісторыі дыяспары. Мінск: [[Беларускі кнігазбор]], 2004.</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * [[Наталля Гардзіенка|Натальля Гардзіенка]]. [http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=34727-1.pdf Дзеячы беларускай паваеннай эміграцыі (біяграфічны даведнік) с. 160] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200415062625/http://pdf.kamunikat.org/download.php?item=34727-1.pdf |date=15 красавіка 2020 }} {{DEFAULTSORT:Нарушэвіч Станіслаў (1913—2001)}} [[Катэгорыя:Члены Беларускага аб’яднання ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)]] c3pjctv904yk7ppwiqoizcuzv6cxgj1 0 621451 5181814 4654677 2026-08-16T11:12:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181814 wikitext text/x-wiki {{архітэктар|выява=}} {{цёзкі2|Пеўны}} '''Сяргей Іосіфавіч Пеўны''' ({{ДН|26|6|1928}}, с. [[Агульці]], [[Валкыўскі раён]], [[Харкаўская вобласць]], [[УССР]] — {{ДС|9|1|2010}}) — беларускі [[архітэктар]]. [[Заслужаны архітэктар Беларускай ССР]] ([[1989]]), саветнік [[Беларуская акадэмія архітэктуры|Беларускай акадэміі архітэктуры]] ([[2000]]). == Біяграфія == Скончыў [[Харкаўскі інжынерна-будаўнічы інстытут]]. У [[1953]]—[[1955]] гадах працаваў архітэктарам [[Севастопальская архітэктурна-праектная кантора «Гарпраект»|Севастопальскай архітэктурна-праектнай канторы «Гарпраект»]]; у [[1955]]—[[1957]] гадах інжынерам [[Ваенмарпраект-30|«Ваенмарпраекта-30»]]; у [[1957]]—[[1958]] гадах інжынерам праектнага аддзела [[Украінскі навукова-даследчы інстытут вогнеўпораў|Усесаюзнага НДІ вогнеўпораў]] у [[Харкаў|Харкаве]]; у [[1958]]—[[1962]] гадах старэйшым інжынерам у праектным інстытуце «[[Дзіпракокс]]». З [[1962]] па [[2001]] працаваў у інстытуце «[[Гомельграмадзянпраект]]» на пасадзе галоўнага архітэктара. У [[2001]] годзе выйшаў на пенсію<ref name="bsc"/>. Член [[Саюз архітэктараў СССР|Саюза архітэктараў СССР]] з [[1969]] года<ref name="АСБ"/>. Памёр [[9 студзеня]] [[2010]] года<ref name="bsc"/>. == Творчасць == За час працы ў інстытуце «Гомельграмадзянпраект» Пеўным запраектавана больш як 100 будынкаў і збудаванняў, рэалізавана звыш 90 праектаў. Сярод іх — [[галоўны корпус Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ф. Скарыны]] па [[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкай]], 104; навучальна-лабараторны корпус [[фізічны факультэт ГДУ|фізічнага факультэта ГДУ]]; [[Будынак трэста «Гомельсаўгасбуд»|вылічальны цэнтр абласных меліярацыйных арганізацый «Палессевадбуда»]] па [[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкай]], 126 (1981); міжгаліновы цэнтр навукова-тэхнічнай інфармацыі па [[Праспект Леніна (Гомель)|пр. Леніна]], 2; шырокафарматны [[Кінатэатры Гомеля|кінатэатр імя М. І. Калініна]] (рэканструкцыя) па [[вуліца Камунараў (Гомель)|вул. Камунараў]], 4 ([[1963]]—[[1975]]); [[Будынак спецыялізаванага канструктарскага бюро завода радыётэхналагічнай аснасткі|адміністрацыйны будынак свабоднай эканамічнай зоны «Гомель-Ратон»]] па [[вуліца Федзюнінскага (Гомель)|вул. Федзюнінскага]], 17; праектны інстытут [[Дзіпражыўмаш|«Дзіпражыўмаш»]] па [[Праспект Леніна (Гомель)|пр. Леніна]], 10; [[галоўны корпус Гомельскага тэхнічнага ўніверсітэта імя П. В. Сухога]] па [[Праспект Кастрычніка (Гомель)|пр. Кастрычніка]], 48 ([[1973]])<ref name="bsc"/>; будынак [[Гомельскі філіял Дзіпрасельмаша|Дзіпрасельмаша]] ([[1974]]), комплексы інтэрнатаў па вул. Савецкай (1973, 1977), 5-, 12-павярховыя дамы па прасп. Леніна ([[1980]])<ref name="АСБ">{{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Певный Сергей Иосифович}}</ref>, будынак Прыёрбанка па [[Чырвонаармейская вуліца (Гомель)|вул. Чырвонаармейскай]], 3а<ref name="bsc"/>. <gallery mode="packed" perrow="4" heights="150px"> Бізнес-цэнтр свабоднай эканамічнай зоны "Гомель-Ратон" ... Business center of the free economic zone "Gomel-Raton" - panoramio.jpg|Адміністрацыйны будынак свабоднай эканамічнай зоны «Гомель-Ратон» па [[вуліца Федзюнінскага (Гомель)|вул. Федзюнінскага]], 17 Hiprozhivmash.jpg|[[Будынак Дзіпражыўмаша]] па [[Праспект Леніна (Гомель)|пр. Леніна]], 10 Главный_корпус_ГГУ_им._Ф._Скорины.jpg|[[Галоўны корпус Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Ф. Скарыны]] па [[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкай]], 104 Technical University of Sukhoi (Gomel) - panoramio.jpg|[[Галоўны корпус Гомельскага тэхнічнага ўніверсітэта імя П. В. Сухога]] па [[Праспект Кастрычніка (Гомель)|пр. Кастрычніка]], 48 </gallery> == Узнагароды == [[Заслужаны архітэктар Беларускай ССР]] ([[1989]]), саветнік [[Беларуская акадэмія архітэктуры|Беларускай акадэміі архітэктуры]] ([[2000]]). За 39 гадоў працы 38 разоў заахвочваўся падзякамі, Ганаровымі граматамі, дыпломамі. Узнагароджаны медалямі [[За доблесную працу. У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна|«За доблесную працу. У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння У. І. Леніна»]] ([[1970]]), [[За працоўнае адрозненне|«За працоўнае адрозненне»]] (1975), [[Ветэран працы (медаль)|«Ветэран працы»]] (1985); [[Ганаровая грамата Дзяржбуда БССР|Ганаровымі граматамі Дзяржбуда БССР]] (1978), [[Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь|Прэзідыума Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь]] (1995), [[Ганаровая грамата Саюза архітэктараў БССР|Саюза архітэктараў БССР]] (1975, 1985), [[Ганаровая грамата Беларускай акадэміі архітэктуры|Беларускай акадэміі архітэктуры]] (2003). == Памяць == [[30 красавіка]] [[2012]] года на будынку інстытута «[[Гомельграмадзянпраект]]» па [[Ірынінская вуліца (Гомель)|вул. Ірынінскай]], 6 устаноўлена ў яго гонар ўстаноўлена [[мемарыяльная дошка]]<ref name="bsc">{{Cite web |url=https://bsc.by/ru/print/141475 |title=В Гомеле открыта мемориальная доска С. И. Певному |access-date=14 лістапада 2019 |archive-date=8 снежня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211208194504/https://bsc.by/ru/print/141475 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/Хто ёсць хто ў Беларусі. Архітэктары|Певный Сергей Иосифович}} * {{крыніцы/Архітэктары Савецкай Беларусі|Певный Сергей Иосифович}} * {{Крыніцы/БелЭн|18-1|||439}} == Спасылкі == * [http://городгомель.бел/o/Певный_Сергей_Иосифович Старонка на сайце ''городгомель.бел''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191030161458/http://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%9F%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%98%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=30 кастрычніка 2019 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пеўны Сяргей Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Беларусі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Украіны]] [[Катэгорыя:Архітэктары СССР]] [[Катэгорыя:Архітэктары XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Архітэктары Гомеля]] mvknixd15a9dj5166i7ptxsdoepxt48 0 622695 5181512 4519862 2026-08-15T15:57:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181512 wikitext text/x-wiki [[Image:Blason ville fr Avanne-Aveney (Doubs).svg|125px|thumb|Герб графства і герцагства Гелдэрн]] [[Image:Guelders-Jülich Arms.svg|125px|thumb|Герб пасля 1379 года]] '''Графы і герцагі Гелдэрна''' — кіраўнікі сярэдневяковай феадальнай дзяржавы [[Гелдэрн]]. == Графы Гелдэрна == === [[Васенбергі]] === Першым графам Гелдэрна быў [[Герхард I (граф Гелдэрна)|Герхард I]]. * перад [[1096]]—[[1129]] : [[Герхард I (граф Гелдэрна)|Герхард I]] * каля [[1129]] — каля [[1131]] : [[Герхард II (граф Гелдэрна)|Герхард II Высокі]], сын папярэдняга * каля 1131 — [[1182]] : [[Генрых I (граф Гелдэрна)|Генрых I]], сын папярэдняга ** каля [[1160]] — каля [[1181]] : [[Герхард (рэгент Гелдэрна)|Герхард]], рэгент, сын папярэдняга * [[1182]]—[[1207]] : [[Атон I (граф Гелдэрна)|Атон I]], сын папярэдняга * [[1207]]—[[1229]] : [[Герхард III (граф Гелдэрна)|Герхард III]], сын папярэдняга * [[1229]]—[[1271]] : [[Атон II (граф Гелдэрна)|Атон II Тонкі]], сын папярэдняга * [[1271]]—[[1318]] : [[Рэйнальд I (граф Гелдэрна)|Рэйнальд I]], сын папярэдняга * [[1318]]—[[1343]] : [[Рэйнальд II (герцаг Гелдэрна)|Рэйнальд II Чорны]], сын папярэдняга == Герцагі Гелдэрна == === Васенбергі === У час кіравання Рэйнальда II графства Гелдэрн стала герцагствам. * [[1318]]—[[1343]] : [[Рэйнальд II (герцаг Гелдэрна)|Рэйнальд II Чорны]], * [[1343]]—[[1361]] : [[Рэйнальд III (герцаг Гелдэрна)|Рэйнальд III Тоўсты]], сын папярэдняга, у першы раз ** [[1343]]—[[1344]] : [[Элеанора Вудстакская|Элеанора]], рэгент, дачка [[Эдуард II (кароль Англіі)|Эдуарда II Англійскага]], жонка Рэйнальда II * [[1361]]—[[1371]] : [[Эдуард (герцаг Гелдэрна)|Эдуард]], брат Рэйнальда III * [[1371]] : [[Рэйнальд III (герцаг Гелдэрна)|Рэйнальд III Тоўсты]], у другі раз Пасля смерці бяздзетнага Рэйнальда III пачалася [[Вайна за гелдэрнскую спадчыну]]. Герцагствам Гелдэрн тым часам па чарзе кіравалі дзве яго сястры. * [[1371]]—[[1379]] [[Мацільда (герцагіня Гелдэрнская)|Мацільда]] (пам. 1384) і [[Жан II дэ Блуа-Шаціён|Жан]] (пам. 1381), яе трэці муж * [[1371]]—[[1380]] Марыя (пам. 1405) і [[Вільгельм II (герцаг Юліха)|Вільгельм]] (пам. 1393), яе муж === [[Другі Юліхскі дом]] === * [[1380]]—[[1402]] : [[Вільгельм I (герцаг Гелдэрна)|Вільгельм I]], сын Марыі і Вільгельма II ** [[1371]]—[[1377]] : [[Вільгельм II (герцаг Юліха)|Вільгельм]], рэгент, бацька папярэдняга * [[1402]]—[[1423]] : [[Рэйнальд IV (герцаг Гелдэрна)|Рэйнальд IV]], брат папярэдняга === [[Эгманты]] === * [[1423]]—[[1465]] : [[Арнольд Эгмант (герцаг Гелдэрна)|Арнольд]], нашчадак сястры Рэйнальда IV ** [[1423]]—[[1436]] : [[Эгмант, Ян II|Жан]], рэгент, бацька папярэдняга * [[1465]]—[[1471]] : [[Адольф (герцаг Гелдэрна)|Адольф]], сын папярэдняга * [[1471]]—[[1473]] : Арнольд Арнольд прадаў герцагства Гелдэрн Карлу Смеламу, герцагу Бургундыі. Пасля чаго Карл Смелы быў прызнаны імператарам Свяшчэнны Рымскай імперыі герцагам Гелдэрна. === [[Малодшы Бургундскі дом|Бургундскі дом]] === * [[1473]]—[[1477]] : [[Карл Смелы]] * [[1478]]—[[1482]] : [[Марыя Бургундская]], жонка [[Максіміліян I (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)| Максіміліяна]] === [[Габсбургі]] === * [[1477]]—[[1482]] : [[Максіміліян I (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)| Максіміліян]], рэгент пры Марыі Бургундскай * [[1482]]—[[1492]] : [[Філіп I Прыгожы]], сын папярэдняга === Эгманты === Сямейства Эгмантаў не адмовілася ад сваіх правоў на герцагства Гелдэрн. [[Карл (герцаг Гелдэрна)|Карл Эгманцкі]] пры падтрымцы французскага караля заваяваў Гелдэрн у 1492 годзе. * [[1492]]—[[1538]] : [[Карл (герцаг Гелдэрна)|Карл II]], сын Адольфа === [[Ламаркі]] === * [[1538]]—[[1543]] : [[Вільгельм (герцаг Юліх-Клевэ-Бергскі)|Вільгельм II Багаты]] === Габсбургі === * [[1543]]—[[1555]] : [[Карл V (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Карл III]] * [[1555]]—[[1598]] : [[Філіп II (кароль Іспаніі)|Філіп II]], сын папярэдняга == Гл. таксама == * [[Спіс сеньёраў і графаў Цютфена]] == Спасылкі == * [http://genealogy.euweb.cz/holland/geldern.html#O2 Geldern-Heinsberg] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019082503/http://genealogy.euweb.cz/holland/geldern.html#O2 |date=19 кастрычніка 2017 }} * [http://genealogy.euweb.cz/egmond/egmond2.html#R House of Egmont] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171019160821/http://genealogy.euweb.cz/egmond/egmond2.html#R |date=19 кастрычніка 2017 }} * [http://www.hoeckmann.de/germany/cleves.htm Map of Upper Guelders in 1789 — Northern Part] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060701181715/http://www.hoeckmann.de/germany/cleves.htm |date=1 ліпеня 2006 }} * [http://www.hoeckmann.de/germany/limburg-map.htm Map of Upper Guelders in 1789 — Southern Part] [[Катэгорыя:Спісы кіраўнікоў Нідэрландаў|Гелдэрн]] [[Катэгорыя:Графы Гелдэрна]] jnv5df4rpk127hvzckre6n7c6s3x1y1 0 634247 5181802 5067250 2026-08-16T10:49:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181802 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} {{Цёзкі2|Васілёнак}} '''Сяргей Іванавіч Васілёнак''' (нар. {{ДН|23|9|1902}}, в. [[Запруддзе (Сенненскі раён)|Запруддзе]], [[Сенненскі раён|Сенненскага раёна]], [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] — {{ДС|15|4|1982}}, [[Масква]]) — беларускі літаратуразнаўца, гісторык літаратуры і фалькларыст. == Біяграфія == У 1929 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]]. Уваходзіў у [[БелАПП]]. Працаваў у [[Віцебскі педагагічны інстытут|Віцебскім]] (1932—1934) і [[Магілёўскі педінстытут|Магілёўскім педінстытутах]]. У 1940 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю, з 1941 года — дацэнт. Удзельнік [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. У 1946—1960 гадах выкладаў беларускую літаратуру і фальклор у [[Маскоўскі універсітэт|Маскоўскім універсітэце]], потым у [[Гомельскі педінстытут|Гомельскім педінстытуце]]<ref>{{Cite web|url=http://www.vkl.by/articles/430|title=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае" - Articles Main|website=www.vkl.by|access-date=2025-12-11}}</ref>. == Працоўная дзейнасць == Друкаваўся з 1931 года. Складальнік зборніка «Беларускі эпас» (разам з М. Грынблатам і [[К. Кабашнікаў|К. Кабашнікавым]], 1959), хрэстаматыі для [[ВНУ]] «Вусна-паэтычная творчасць беларускага народа» (з I. Гутаравым, 1959). Вывучаў гісторыю старажытнай беларускай літаратуры і фальклору<ref>[http://pridvinie.vlib.by/index.php/mtree-lib/pismenniki-paety-litaratary/vasiljonak-syargej-ivanavich Васілёнак Сяргей Іванавіч]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Павел Паўлавіч Ахрыменка|П. Ахрыменка]].|загаловак=Гэта недапушчальна|спасылка=https://kamunikat.org/litaratura-i-mastatstva-organ-ministerstva-kultury-i-prawlennya-sayuza-pismennikaw-bssr-19-1656-1962|мова=|выданне=[[Літаратура і мастацтва]]|тып=газета|год=1962, 6 сакавіка|том=|нумар=19 (1656)|старонкі=3, 4|doi=|issn=|archive-date=30 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250830055412/https://kamunikat.org/litaratura-i-mastatstva-organ-ministerstva-kultury-i-prawlennya-sayuza-pismennikaw-bssr-19-1656-1962}} * Беларускі фальклор : энцыклапедыя : [у 2 т. / рэдкалегія: Г. П. Пашкоў (галоўны рэдактар) і інш.]. — Мн.: БелЭн, 2005. — Т. 1. — С. 235. — 2000 экз. — ISBN 985-11-0334-9. * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=3|старонкі=104|артыкул=|аўтар=}} * {{крыніцы/БП (1992-95)|1|Васілёнак Сяргей|Гарэлік Л. М.|534}} * {{крыніцы/ЭЛМБ|том=1|старонкі=582|артыкул=|аўтар=}} * Васілёнак Сяргей Іванавіч // Памяць: Сенненскі раён : гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / рэдкал.: У. С. Богаў [і інш.]; уклад. С. В. Шайко; мастак Э. Э. Жакевіч. — Мінск : Паліграфафармленне, 2003. — С. 538. * Васілёнак Сяргей Іванавіч // Імёны. Асобы. Лёсы: ураджэнцы Віцебшчыны ў далёкім і блізкім замежжы / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Мінск : Літаратура і мастацтва, 2012. — С. 57. * Васілёнак Сяргей Іванавіч // Нашы землякі ў далёкім і блізкім замежжы : біяграфічны даведнік / М. П. Кузьміч, М. І. Сцепаненка. — Віцебск : Віцебская абласная друкарня, 2007. — С. 35. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Васілёнак Сяргей Іванавіч}} [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай асацыяцыі пралетарскіх пісьменнікаў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] 0q0ushtiy8jk0xxy5pvp85f9vbr7j2m 14 648811 5181818 3658160 2026-08-16T11:37:02Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Спартыўныя скачкі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5181818 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Катэгорыя:Дысцыпліны лёгкай атлетыкі]] [[Катэгорыя:Спартыўныя скачкі]] g0gjmzcd4qal5dx0bmc6r9jly0qo73a 2 653452 5181528 5181233 2026-08-15T16:58:22Z DBatura 73587 /* Перадгісторыя */ 5181528 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. === Замежная ваенная інтэрвенцыя === 22 сакавіка НАТА пагадзілася пачаць аперацыю ў гарачай кропцы. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. == Інфармацыйная вайна == Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 kkv73tdprttv162y3a1uxtpy4hld8cl 5181534 5181528 2026-08-15T17:17:56Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5181534 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 27 лютага ў Бенгазі праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. === Замежная ваенная інтэрвенцыя === Сілавое падаўленне мітынгаў не засталос я па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакаіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}} 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. == Інфармацыйная вайна == Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Замежны ўдзел == === Заходняя кааліцыя === Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. === Беларусь === {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 j1vxcxk4cyzlxxx4etn8v9r8p5rvz3a 5181537 5181534 2026-08-15T17:26:40Z DBatura 73587 5181537 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 27 лютага ў Бенгазі праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} Сілавое падаўленне мітынгаў не засталос я па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакаіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}} 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. == Інфармацыйная вайна == Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Беларусь у канфлікце == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 a1md67gwh09yem6pm05jrum0wwk9oip 5181538 5181537 2026-08-15T17:28:50Z DBatura 73587 /* Заходняя ваенная інтэрвенцыя */ 5181538 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 27 лютага ў Бенгазі праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} Сілавое падаўленне мітынгаў не засталос я па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакаіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. == Інфармацыйная вайна == Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Беларусь у канфлікце == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 9o2b08air1stj8mxwgmu038qcb9oqsa 5181540 5181538 2026-08-15T17:29:55Z DBatura 73587 /* Заходняя ваенная інтэрвенцыя */ 5181540 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. За лічаныя дні выступленн і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 27 лютага ў Бенгазі праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталос я па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакаіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. == Інфармацыйная вайна == Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Беларусь у канфлікце == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 mbt8w1cz0s1x035gj0tyg0m1twv8iz8 5181541 5181540 2026-08-15T17:32:29Z DBatura 73587 /* Пачатак грамадзянскай вайны */ 5181541 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але за лічаныя дні хваляванні і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 27 лютага ў Бенгазі праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталос я па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакаіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. == Інфармацыйная вайна == Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Беларусь у канфлікце == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 cd9tcj71n3ba4b3mtxfbfpy5t9vgk4y 5181544 5181541 2026-08-15T17:37:02Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5181544 wikitext text/x-wiki https://cyberleninka.ru/article/n/vmeshatelstvo-stran-zapada-v-grazhdanskoe-protivostoyanie-v-livii-v-2011-g-i-pozitsiya-rossiyskoy-diplomatii https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskie-predposylki-sovremennogo-liviyskogo-krizisa https://cyberleninka.ru/article/n/rol-informatsionnoy-voyny-v-liviyskom-konflikte-2011-g-sredstva-i-metody https://www.kommersant.ru/doc/4391721 https://docviewer.yandex.by/view/0/?page=1&*=uRQzHCQM%2Bgx48QggPKp0S%2B%2BtvFl7InVybCI6Imh0dHBzOi8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxIiwidGl0bGUiOiI3MSIsIm5vaWZyYW1lIjp0cnVlLCJ1aWQiOiIwIiwidHMiOjE3ODM0NDMzMTkxOTEsInl1IjoiNDY0MzU1Nzg3MTcxODc5NTAxMSIsInNlcnBQYXJhbXMiOiJ0bT0xNzgzNDQzMzA5JnRsZD1ieSZsYW5nPXJ1Jm5hbWU9NzEmdGV4dD0lRDAlOTIlRDAlQkUlRDAlQjklRDAlQkQlRDAlQjArJUQwJUIyKyVEMCVCQiVEMCVCOCVEMCVCMiVEMCVCOCVEMCVCOCsyMDExJnVybD1odHRwcyUzQS8vd3d3LmludGVyYW5hbHl0aWNzLm9yZy9qb3VyL2FydGljbGUvdmlld0ZpbGUvMTE1LzcxJmxyPTEwMjc0Jm1pbWU9cGRmJmwxMG49cnUmc2lnbj03MGFjYjM5ZjdmNDQ5MDMwMDEwOTg4M2U4ZmE3MzRjZSZrZXlubz0wIn0%3D&lang=ru https://cyberleninka.ru/article/n/liviyskiy-krizis-pyat-let-nestabilnosti-degradatsii-i-dezintegratsii == Перадгісторыя == Доўгі час палітычнае жыццё Лівіі абапіралася выключна на асабістай уладзе Муамара Кадафі, які кіраваў краінай з 1969 года{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Вялікі ўплыў на сітуацыю ў Лівіі аказала знешнія фактары. Па-першае, гэта [[Арабская вясна]] на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы ў снежні 2010 — студзені 2011, якая характарызавалася хвалёў масавых пратэстаў і беспарадкаў, выкліканых імкненнем да дэмакратычных ператварэнняў. Па-другое, гэта канфрантацыя з Захадам, што было звязана з датычнасцю ў 1980-я Лівіі да тэрактаў у [[Еўропа|Еўропе]]. На фоне [[Вайна супраць тэрарызму|барацьбы ЗША і іх саюзнікаў з міжнародным тэрарызмам]] дадзены факт узмацніў антылівійскія настроі ў заходніх кіруючых колах, хоць на працягу 2000-х гадоў рэжым Кадафі праводзіў палітыку па нармалізацыі адносін з амерыканцамі і еўрапейцамі, дамогчыся скасавання санкцый і наладжванню супрацоўніцтва. Найбольш Лівія зблізілася з [[Францыя]]й{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. == Ход падзей == === Пачатак грамадзянскай вайны === 15 лютага 2011 года ў Бенгазі прайшлі антыўрадавыя мітынгі пратэстоўцаў, разгневаных арыштам праваабаронцы [[Фатхі Тэрбіль|Фатхі Тэрбіля]], які ўдзельнічаў у разглядзе справы аб гібелі зняволеных у турме Абу-Салім. Пратэстоўцы, арганізаваныя праз сацыяльныя сеткі, патрабавалі адстаўкі Кадафі і вызвалення палітычных зняволеных. Лівійскія сілы бяспекі ўжылі супраць натоўпу вадамёты і гумовыя кулі, у выніку чаго некалькі чалавек атрымалі раненні. У якасці далейшага процідзеяння дэманстрацыям, арганізаваная лівійскімі ўладамі, транслявалася па дзяржаўным тэлебачанні праўрадавая акцыя пратэсту{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}{{sfn|Хамза|2021|p=69}}. Хоць першыя выступленні ў Бенгазі былі падаўленыя{{sfn|CNN|2013|loc=February 16, 2011}}, але за лічаныя дні хваляванні і ахапілі ўсе найбуйнейшыя гарады. Супраць апазіцыі выступілі войскі, а 21 лютага ўпершыню задзейнічана авіяцыя. Бамбардзіроўкам падвергнулася нават сталіца. У Бенгазі толькі з 17-га па 21-га загінула каля 300 чалавек{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. Урад абмежаваў сувязь, заблакаваўшы Інтэрнэт і перапыніўшы тэлефонную сувязь па ўсёй краіне{{sfn|Britannica|2011|loc=Uprising}}. Неўзабаве ўзброеная апазіцыя бярэ пад свой кантроль Бенгазі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 27 лютага ў Бенгазі праціўнікі Кадафі ўтвараюць свой урад — [[Нацыянальны Пераходны Савет Лівіі|Пераходны нацыянальны савет (ПНС)]]{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. === Заходняя ваенная інтэрвенцыя === {{Асноўны артыкул|Інтэрвенцыя ў Лівіі}} [[File:Coalition action against Libya-en.svg|thumb|left|Ваенныя дзеянні кааліцыі.]] Сілавое падаўленне мітынгаў не засталос я па-за ўвагай сусветнай супольнасці. 17 сакаіка [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў [[Рэзалюцыя Савета Бяспекі ААН 1973|рэзалюцыю 1973]]. Дакумент прадугледжваў, з афіцыйнай мэтай абароны мірнага насельніцтва, увядзенне беспалётнай зоны над Джамахірыяй і зброевага эмбарга. У падтрымку дакумента прагаласавалі тры пастаянныя члены СБ ААН — ЗША, Вяліка брытанія, Францыя, у той час як Расія і Кітай устрымаліся. 18 сакавіка Вашынгтон, Лондан, Парыж і шэраг арабскіх краін пад пагрозай ваеннага ўмяшання вылучылі Кадафі патрабаванне неадкладна спыніц атакі на мірнае насельніцтва{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 19 сакавіка французскія, брытанскія і амерыканскія ўзброеныя сілы пачынаюць першы этап [[Аперацыя «Odyssey Dawn»|аперацыі «Світанак адысеі»]], накіраванай на забеспячэнне захавання беспалётнай зоны. Больш за 110 ракет «Тамагаўк», выпушчаных з амерыканскіх і брытанскіх караблёў і падводных лодак, пабілі каля 20 цэляў лівійскай супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны{{sfn|CNN|2013|loc=March 19, 2011}}. 22 сакавіка НАТА абвясціла пра пачатак вайсковай [[Аперацыя «Саюзны абаронца»|аперацыі «Саюзны абаронца»]]. На наступны дзень караблі кааліцыя ўсталявалі марскую блакаду, спыняючы і абшукваюсв любыя суда, якія, па іх падазрэнні, перавозілі зброю або наймітаў у Лівію. 24 сакавіка над краінай была ўсталяван беспалётная зона, якая прадугледжвала перакрыць усе палёты ў паветранай прасторы Джамахірыі для «абароны населеных пунктаў ад паветраных нападаў, за выключэннем палётаў, якія выкарыстоўваюцца ў гуманітарных мэтах і для аказання дапамогі»{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Але фктычна дзеянні альянсу былі накіраваны на падтрымку апазіцыі{{sfn|Бурак|2021|loc=На хвалі пратэстаў}}. 31 сакавіка Альянс узяў на сябе аднаасобнае камандаванне і кантроль над міжнароднымі ваеннымі дзеяннямі ў Лівіі{{sfn|NATO|2012|loc=Responding to the United Nations’ call}}. Планаванне аперацыі праводзілася штабам Аб’яднанага камандавання Узброеных Сіл ЗША ў зоне Афрыкі, на чале з генералам Кэтры Хэмам. У штабе кіраўніцтва аперацыі для каардынацыі сумесных дзеянняў былі накіраваныя афіцэры з Вялікабрытаніі, Францыі і іншых краін кааліцыі. Адной з асаблівасцяў вядзення баявых дзеянняў у Лівіі стала маштабнае выкарыстанне сістэм кіраванага зброі, прымяненне якіх грунтавалася на даных, што атрымліваліся па каналах сувязі ў рэальным маштабе часу, сродкаў радыёэлектроннай і аптычнай разведкі. Высокая дакладнасць цэлеўказання дазволіла павысіць долю прымянення кіраваных боепрыпасаў да 85%. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі мэтаў і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваюцца ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, для спецназа [[ВМС ЗША]], Вялікабрытаніі і Францыі. Высокая выніковасць удараў сродкаў паветранага нападу пры практычна поўнай адсутнасці процідзеяння з боку сіл СПА Лівіі. Дакладнасць вызначэння каардынатаў цэлей, аператыўнасць нанясення удараў, эфектыўнае цэлеўказанне не маглі быць рэалізаваны толькі выключна касмічнымі і авіяцыйнымі сродкамі разведкі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. У ходзе баявых дзеянняў знайшла практычнае пацвярджэнне канцэпцыя спалучэння інфармацыйных сістэм краін НАТА і амерыканскага камандавання ў зоне Афрыкі. Было рэалізавана ўзаемадзеянне паміж амерыканскімі, англійскімі, італьянскімі інфармацыйнымі сістэмамі, у прыватнасці рэалізаваны прыём разведвальных даных ад самалётаў GR-4A Tornado (Вялікабрытанія), аснашчаных кантэйнернай разведвальнай станцыяй RAPTOR, амерыканскімі сродкамі прыёму і апрацоўкі разведінфармацыі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Сістэма ўзбраенняў, задзейнічаная кааліцыйнымі войскамі ЗША і Вялікабрытаніі ў Лівіі, уключала правераныя ў ходзе папярэдніх ваенных канфліктаў тыпы і ўзоры. Для забеспячэння ўзаемадзеяння сродкаў разведкі цэлей і сістэм іх знішчэння шырока выкарыстоўваліся найноўшыя сродкі сувязі, навігацыі і цэлеўказання. Высокую эфектыўнасць паказалі новыя сродкі радыёсувязі, якія выкарыстоўваліся ў сетках абмену разведвальнай інфармацыяй тактычнага звяна, якія дазволілі ўпершыню ў ходзе рэальных баявых дзеянняў прадэманстраваць эфектыўнасць аўтаматызаванага фарміравання электроннай карты тактычнай абстаноўкі, адзінай для розных звёнаў кіравання. У прыватнасці, упершыню былі ўжытыя ў звяне «ўзвод-рота» і разведвальна-пошукавымі групамі адзіныя тактычныя тэрміналы JTT-B, якія дазвалялі ў рэальным маштабе часу адлюстроўваць атрыманыя па спадарожнікавых і наземных каналах сувязі даныя на электроннай карце, якая выводзіцца альбо непасрэдна на ўласны тэрмінал, альбо на экран падлучанага да яго партатыўнага кампутара{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. [[File:AV-8B Harrier Operation Odyssey Dawn.jpg|thumb|Самалёт AV-8B Harrier ВПС ЗША перад баявым вылетам на тэрыторыю Лівіі, 20 сакавіка]] Была створана магутная амерыканская авіяцыйная групоўка разведвальнай авіяцыі і радыёэлектроннай барацьбы, якая ўключала cамалёты Lockheed U-2; RC-135 Rivet Joint, EC-130Y, EC-130J, EA-18G, cамалёты электроннай разведкі ЕР-3Е, Boeing Е-3F Centry, Grumman E-2 Hawkeye; EC-130J Commando Solo, Tornado ECR; Transall C-130 JSTARS і БЛА Global Hawk, cамалёты базавай патрульнай авіяцыі P-3C Orion і самалёты-запраўшчыкі КС-135P і KC-10A. Па стане на 19 сакавіка авіягрупа была прадстаўлена 42 тактычнымі знішчальнікамі F-15C Блок 50, F-15E і F-16E. Ударная авіяцыя таксама была прадстаўлена штурмавікамі AV-8B «Харыер II»{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. Некаторыя тыпы ўзбраенняў УС краін Захаду ўпершыню ўжытыя ў баявых умовах у Лівіі. Напрыклад, падводная лодка атамная з крылатымі ракетамі Florida (пераабсталяваная з ПЛАРБ), тактычная крылатая ракета Tomahawk Block IV (TLAM-E), удасканаленыя сродкі дастаўкі баявых плыўцоў Advanced SEAL Delivery System (ASDS), шматмэтавы знішчальнік Eurofighter «Typhoon» ВПС Вялікабрытаніі, цяжкаўзброены самалёт падтрымкі сухапутных падраздзяленняў AC-130U{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. Значны ўклад быў ваенных інструктараў краін-інтэрвенатаў (асабліва брытанцаў, французаў, італьянцаў і амерыканцаў). Калі ў пачатку канфлікту апазіцыянеры ўяўлялі сабой фактычна зборышча не навучаных і слаба ўзброеных людзей, якія ў асноўным скалыналі дэманстратыўнай стральбой і бесперапынна адступалі, то ўжо праз пару месяцаў яны змаглі пераламаць сітуацыю ў іншы бок{{sfn|Цыганок|2012|loc=Военно-политические и военно-технические аспекты войны НАТО в Ливии}}. == Інфармацыйная вайна == Арышт адваката-актывіста і хваля пратэстаў за яго вызвалення хутка перацяклі ў інтэрнэт-прастору і СМІ. З’явілася незвычайна вялікая колькасць відэа на Ютубе і паведамленняў у Твітэры, якія апынуліся падобнымі. Нягледзячы на сумніўнае паходжанне, прафесійныя групы такіх СМІ, як CNN, BBC, NBC, CBS, ABC, канал «Fox News», і Аль-Джазіра прынялі гэтыя ананімныя і непацверджаныя відэа, як легітымныя крыніцы навін{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Незадоўга да падзення Трыпалі, Цьеры Мейсан адкрыта заявіў, што большасць заходніх журналістаў, якія спыніліся ў гатэлі Rixos былі агентамі інтэрвентаў. У прыватнасці, ён паказаў на групы [[Associated Press]], [[Бі-Бі-Сі|ВBC]], [[CNN]] і [[Fox News]]. 31 кастрычніка ў інтэрв’ю на «Радыё Канада» Шарль Бушар распавёў, што ў штаб-кватэры НАТА ў [[Неапаль|Неапалі]] было створана аналітычнае падраздзяленне. Для яго ўзмацнення было створана некалькі інфармацыйных сетак. Разведданыя паступалі з многіх крыніц, уключаючы [[сродкі масавай інфармацыі]]. Такім чынам НАТА прызнала, што афіцыйныя замежныя журналісты ў Лівіі былі агентамі альянсу{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. Як адзначаў Бенджамін Барбер з Huffington Post, у ходзе вайны журналісты страцілі нават бачнасць аб’ектыўнасці ў лівійскіх падзеях. Блок НАТА арганізаваў інтэнсіўную прапагандысцкую кампанію ў СМІ. Яна выйшла далёка за межы звычайна задзейнічаных у падобных акцыях ліберальных колаў, пераканаўшы «прагрэсіўных» журналістаў і іх выданні, а таксама «левых» інтэлектуалаў, прадстаўляць наймітаў у якасці «рэвалюцыянераў». Прапаганда распаўсюджвала лапезныя вобразы ўрадавых войскаў (часта малюючы іх як «чарнаскурых наймітаў»), малюючы іх гвалтаўнікамі, якія прымаюць велізарныя дозы «Віягры». Між тым [[Amnesty International]] і [[Human Rights Watch]] сведчаць, што да пачатку аперацыі НАТА ва ўсходняй Лівіі ніякіх масавых згвалтаванняў, ніякіх верталётных нападаў або бамбёжак мірных дэманстрантаў з боку сіл Кадафі не было. Што дакладна было, дык гэта 110 загінулых з абодвух бакоў падчас беспарадкаў у Бенгазі. Як бачым, усе гэтыя гісторыі былі сфабрыкаванымі, але менавіта яны сталі падставай для ўстанаўлення беспалётнай зоны і нападу НАТА на Лівію{{sfn|Цыганок|2012|loc=Провокационная роль современных СМИ}}. З пачаткам інтэрвенцыі асноўнымі кампанентамі інфармацыйнай вайны ў Лівіі з’яўляліся інфармацыйна-прапагандысцкія акцыі, [[радыёэлектронная барацьба]], вывад з ладу элементаў грамадзянскай і ваеннай інфраструктур.Калі канфлікт перайшоў у працяглую фазу, задачай стала выкрыць праціўніка ў маральна непрымальных формах вядзення канфлікту, а таксама прыцягнуць на свой бок новых саюзнікаў. У нязначнай ступені Натаўскім бокам адпрацоўвалася тэхналогія барацьбы з кампутарнымі сеткамі. Нярэдка супрацьстаялыя бакі (НАТА і Лівія) выкарыстоўвалі адны і тыя ж прыёмы: прымяншаць свае страты і перабольшвалі маштабы шкоды праціўніка. У сваю чаргу лівійскі бок завышаў лічбы страт сярод мясцовага насельніцтва{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. У той жа час разбурэнне Лівіі не перашкодзіла НАТА паўтара месяца выкарыстоўваць радыё і тэлебачанне для перадачы сваіх прапагандысцкіх матэрыялаў. У рамках інфармацыйна - прапагандысцкіх акцый ажыццяўлялася радыё-і тэлевяшчанне на Лівію з тэрыторыі сумежных краін. Для павелічэння даходлівасці гэтых радыёперадач над тэрыторыяй Лівіі раскідваліся УКХ-радыёпрыёмнікі з фіксаванай частатой прыёму. Акрамя таго, пастаянна раскідваліся з паветра прапагандысцкія ўлёткі, якія насілі графічны характар (коміксы, плакаты, малюнкі, ігральныя карты з партрэтамі лівійскіх лідэраў). Абодва бакі звярталіся да дэзінфармацыі, імкнучыся пасеяць паніку{{sfn|Цыганок|2012|loc=Аспекты информационной войны}}. == Беларусь у канфлікце == {{Асноўны артыкул|Беларусы ў лівійскім канфлікце}} [[Рэспубліка Беларусь]] стала адной з нямногіх краін, якія падтрымалі Кадафі, не прызналі паўстанцкі [[Нацыянальны пераходны савет Лівіі|Нацыянальны пераходны савет]] і асудзілі дзеянні блока НАТА<ref>{{cite web|url=http://www.mfa.gov.by/en/press/news_mfa/f75073a623f49a26.html|title=Statement released by the Foreign Ministry in connection with the missile strikes and bombings on Libya|access-date=2016-04-20|lang=en}}</ref>. Як заяўляў саветнік пасольства Беларусі ў Трыпалі Георгій Грамыка, да грамадзянскай вайны і замежнай інтэрвенцыі ў краіне быў размешчаны кантынгент з 500 беларускіх ваенных саветнікаў, інструктараў і спецыялістаў, але з пачаткам баявых дзеянняў частку з іх эвакуявалі. Аднак са слоў ваеннага аташэ Ігара Качугіна, афіцыйна ў краіну вайскоўцы не накіроўваліся. Тым не менш ён не выключыў, што хтосьці мог заключыць індывідуальныя кантракты з лівійскімі [[сілавікі|сілавымі структурамі]]<ref name="комсомолка">[https://web.archive.org/web/20211022165612/https://www.kp.ru/daily/25664/825870/ На стороне Каддафи воюют белорусские партизаны] // Комсомольская правда : газета. — 6 апреля 2011.</ref>. 15 лютага, па даных [[Стакгольмскі інстытут даследавання праблем міру|SIPRI]], з [[Баранавічы|Баранавічаў]] у [[Себха|Себху]] вылецеў транспартнік [[Іл-76]]. Самалёт меркавана вёз зброю для войск Кадафі<ref>[https://www.newsru.com/world/01mar2011/minsk.html NEWSru.com :: SIPRI: Белоруссия снабдила Каддафи оружием для уничтожения революционеров<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>. У канцы лютага амерыканскае разведвальна-аналітычнае агенцтва Stratfor са спасылкай на ўласныя крыніцы распаўсюдзіла інфармацыю пра тое, што ў расправах над апазіцыяй прымалі ўдзел выхадцы з Усходняй Еўропы<ref name="newtimes">[https://newtimes.ru/articles/detail/35642 Белорусская джамахирия: Полковник Каддафи ищет прибежища в Минске] // The New Times : журнал. — № 08 (193). — 7 марта 2011.</ref> — у прыватнасці, з Беларусі, Украіны, Сербіі і Румыніі<ref name="febr"/>. Тэлеканал [[CNN]] паказаў відавочцаў, якія казалі, быццам у джыпах з [[АК-47]] на плячы раз’язджалі людзі ''«з усходнееўрапейскай знешнасцю»''<ref name="newtimes"/>. Замежныя байцы пілатавалі баявую авіяцыю, абстрэльваючы апазіцыю, а таксама праводзілі патруляванне і зачыстку вуліц на аўтамабілях<ref name="febr">[https://m.newsru.com/world/26feb2011/naemn.html СМИ: в расправе над ливийскими повстанцами, возможно, участвуют наемники из Белоруссии]</ref>. 6 красавіка выдавецтва «[[Камсамольская праўда]]» апублікавала артыкул пра ўдзел у баявых дзеяннях у Лівіі на баку Кадафі беларускіх ваенных саветнікаў. Рэдакцыя пісала, што замежнікі займаліся падрыхтоўкай лівійскіх сілавікоў, рамонтам і эксплуатацыяй тэхнікі. Яны не ўдзельнічалі ў баявых дзеяннях, але пастаянна знаходзіліся на лініі фронту. Паведамлялася і пра наймітаў з індывідуальнымі кантрактамі, і пра дзейных вайскоўцаў Узброеных Сіл Беларусі. Сярод спецыялістаў былыя байцы [[334-ы асобны атрад спецыяльнага прызначэння|334-га атрада]] са складу [[5-я асобная брыгада спецыяльнага прызначэння|5-й асобнай брыгады спецпрызначэння]]. Некаторыя з іх, як мяркуецца, праходзілі падрыхтоўку на расійскіх базах [[спецпрызн|спецназа]] і ўдзельнічалі ў [[Афганская вайна (1979—1989)|вайне ў Аўганістане]]. [[Ваенны спецыяліст|Ваенспецы]] пераканалі лівійцаў аддаць перавагу [[узброены пікап|ўзброеным пікапам]] замест бранятэхнікі, а таксама ўнесці ў тактыку некаторыя элементы [[Партызанская вайна|партызанскай вайны]], што знізіла эфектыўнасць авіяўдараў НАТА і павялічыла мабільнасць арміі. Дзякуючы іх садзейнічанню, [[Другое контрнаступленне кадафістаў|у канцы сакавіка—пачатку красавіка]] войскі Кадафі нават змаглі перайсці ў контрнаступленне на ўсходзе краіны. Рэдакцыя звязалася з нейкім Міхаілам, адным з беларускіх наймітаў. Ён паведаміў, што ''«яго зарплата ў Лівіі складае 3000 долараў»''. Паводле інфармацыі суразмоўцы, пры ўрадавых узброеных сілах ''«знаходзяцца некалькі сотняў беларусаў»''<ref name="комсомолка"/>. 8 красавіка кіраўнік рабочай групы [[ААН]] па выкарыстанні наймітаў Хасэ Луіс Гомес дэль Прада паведаміў пра наяўнасць мноства доказаў выкарыстання Кадафі замежных байцоў. Большасць, па яго словах, з’яўляліся афрыканцамі, аднак, верагодна, сярод іх меліся і беларусы<ref>[https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ ООН: на стороне Каддафи воюют белорусы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230106185410/https://telegraf.news/in-belarus/oon_na_storone_kaddafi_vojujut_belorusi/ |date=6 студзеня 2023 }} // Telegraf.by : интернет-ресурс. — 9 сентября 2011.</ref>. Ізноў пра беларускі ўдзел загаварылі ў жніўні—верасні, калі з’явілася інфармацыя пра прысутнасць беларусаў, у тым ліку снайпераў<ref name="снайпера">[https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii Белорусские снайперы защищали Каддафи в Ливии?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200724145852/https://ex-press.by/rubrics/politika/2011/09/06/belorusskie-snajpery-zashhishhali-kaddafi-v-livii |date=24 ліпеня 2020 }}</ref>, на паўночным захадзе краіны, дзе яны маглі ўступіць у прамыя сутыкненні са спецпадраздзяленнямі НАТА, [[ААЭ]] і [[Катар]]а<ref>[https://m.lenta.ru/news/2011/08/24/qatari/ В боях за Триполи принял участие иностранный спецназ]</ref>. Ібрагім Абдэль Магід, адзін з ваенных кіраўнікоў Нацыянальнага пераходнага савета, заявіў, што апазіцыя была праінфармавана з ''«некаторых крыніц разведкі»'' пра прыбыццё на дапамогу [[кадафісты|кадафістам]] снайпераў розных еўрапейскіх нацыянальнасцяў, у тым ліку ўкраінцаў, беларусаў і іншых. Група ўвайшла ў Лівію праз порт Нуфейда ў [[Туніс]]е, пасля чаго перамешчана ў Трыпалі<ref name="снайпера"/>. Акрамя таго, як паведамлялася, лівійскія паўстанцы выявілі ў будынку спецслужбаў дакументацыю, згодна з якой пастаўкі зброі ў Лівію вяліся беларускай арганізацыяй «Белтэхэкспарт»<ref>[https://piter.tv/event/Povstanci_Na_storone_Ka/ Повстанцы: На стороне Каддафи воевали не только украинские, но и белорусские снайперы]</ref>. Афіцыйныя прадстаўнікі Беларусі (прэс-сакратар МЗС [[Андрэй Уладзіміравіч Савіных|Андрэй Савіных]]<ref>[https://news.tut.by/politics/256754.html МИД: Белорусских военных в Ливии нет и никогда не было] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210419202259/https://news.tut.by/politics/256754.html |date=19 красавіка 2021 }}</ref><ref>[https://ria.ru/20110906/431141568.html Белорусских снайперов в Ливии не было, заявил МИД]</ref><ref>[https://www.belta.by/politics/view/publikatsii-so-ssylkoj-na-ekspertov-oon-o-nalichii-v-livii-belorusskih-naemnikov-ne-zasluzhivajut-dover-128168-2011 Публикации со ссылкой на экспертов ООН о наличии в Ливии белорусских наемников не заслуживают доверия - МИД]</ref><ref name="комсомолка"/>, памочнік міністра абароны па пытаннях ваеннай палітыкі генерал-маёр Аляксандр Анісімаў<ref>{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |title=Генерал Анисимов: белорусских военных в Ливии не было |access-date=29 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929122716/https://belaruspartisan.by/politic/196182/ |archive-date=29 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, міністр абароны [[Юрый Жадобін]]<ref>[https://charter97.org/ru/news/2013/8/28/74674/ Жадобин отшутился о белорусских военных в Судане] // Хартыя '97, 28 августа 2013</ref>) адмаўлялі факт удзелу не толькі дзеючых вайскоўцаў, але і беларускіх грамадзян у якасці наёмнікаў. == Злачынствы і парушэнні == === З боку заходняй кааліцыі === Узброеныя сілы ЗША і НАТА выкарыстоўвалі боепрыпасы з паражальнымі элементамі са [[збеднены ўран|збедненага ўрану]]. Боепрыпасы ўжываліся ў асноўным у першыя суткі аперацыі ў Лівіі. Тады амерыканцы скінулі 45 бомбаў і выпусцілі больш за 110 ракет па ключавых гарадах. Ва ўмовах высокай тэмпературы пры паразе цэлі ўранавы матэрыял ператвараецца ў пар. Гэты пар — атрутны, ён здольны выклікаць рак. Пасля выкарыстання НАТА бетонабойных уранавых бомбаў на тэрыторыі Паўночнай Лівіі паўсталі тэрыторыі з павышаным (у разы) радыеактыўным фонам. На Трыпалі 1 мая былі скінутыя аб’ёмна-дэтануючыя бомбы, як мінімум 8 адзінак. Тут ідзе гаворка пра ўжыванне ў Лівіі тэрмабарычнай, або вакуумнай, зброі, прымяненне якой у населеных пунктах абмежавана міжнароднымі канвенцыямі. Гэтыя боепрыпасы не прызначаныя для знішчэння глыбокіх бункераў і добра абароненых аб’ектаў; яны эфектыўна знішчаюць толькі мірнае насельніцтва і адкрыта размешчаныя войскі. Але парадокс у тым, што вакуумныя бомбы супраць салдат рэгулярнай арміі амаль не ўжывалі{{sfn|Цыганок|2012|loc=Основные виды ВВТ, использованные вооруженными силами сторон}}. У ліпені 2018 года [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|ўрад нацыянальнай згоды Лівіі]] афіцыйна абвінаваціў блок НАТА ў выкарыстанне зброі са збедненым уранам, калі лівійскія медыкі высветлілі, што за апошнія гады ў краіне рэзка вырасла колькасць анкалагічных захворванняў менавіта ў тых месцах, якія падвяргаліся бамбардзіроўкам у 2011 годзе<ref>[https://ria.ru/world/20180713/1524543935.html РИА НОВОСТИ: Ливия обвинила НАТО в применении оружия с обедненным ураном]</ref>. Улады мелі намер звярнуцца ў [[МАГАТЭ]] і іншыя міжнародныя арганізацыі па дапамогу ў правядзенні дбайных даследаванняў прысутнасці збедненага ўрану і ў раёнах Лівіі, якія падвергліся авіяналётам. Першыя паведамленні аб выкарыстанні збедненага ўрану ў лівійскім канфлікце з’явіліся яшчэ ў красавіку 2011. Па сведчанні незалежнай групы навукоўцаў, якія тады працавалі ў Лівіі, у гэтай краіне былі знойдзены сляды збедненага ўрану. Імі быў зафіксаваны павышаны ўзровень радыяцыі ў варонках ад бомбаў і на аскепках снарадаў, якія заставаліся пасля авіяўдараў НАТА<ref>[http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ Армейский вестник: Урановая нанопыль засеяла ливийские города] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170601034629/http://army-news.ru/2011/11/uranovaya-nanopyl-zaseyala-livijskie-goroda/ |date=1 чэрвеня 2017 }}</ref>. == Літаратура == ;Англамоўныя * https://www.aljazeera.com/news/2011/8/23/battle-for-libya-key-moments * {{h|CNN|2013|[https://us.cnn.com/2013/09/20/world/libya-civil-war-fast-facts/index.html 2011 Libya Civil War Fast Facts] // CNN, Sep 20, 2013}} * {{h|NATO|2012|[https://www.nato.int/en/what-we-do/operations-and-missions/nato-and-libya-february-october-2011 NATO and Libya (February - October 2011)] // North Atlantic Treaty Organization, 4 April 2012}} * {{h|Britannica|2011|[https://www.britannica.com/event/Libya-Revolt-of-2011#ref300033 Libya Revolt of 2011] // Britannica.}} * {{cite journal|last=Roberts|first=Hugh|title=Who said Gaddafi had to go?|journal=London Review of Books|date=17 November 2011|volume=33|issue=22|pages=8–18|url=https://www.lrb.co.uk/v33/n22/hugh-roberts/who-said-gaddafi-had-to-go|access-date=14 November 2011}} ;Рускамоўныя * {{h|Цыганок|2012|Цыганок А. Д. [http://otvaga2004.ru/boyevoe-primenenie/boyevoye-primeneniye10/livia-itogi-i-uroki/ Война в Ливии 2011 г.: итоги и уроки] // Журнал «Арсенал Отечества», №2 / 2012.}} * {{h|Хамза|2021|Ахмед Хамза Анализ событий первого этапа гражданской войны в Ливии 2011 г. на основе работ российских исследователей // Журнал международного права и международных отношений. 2021 № 3 (98). С. 68—72.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786726639&tld=by&lang=ru&name=Hamza_Journal2021_3.pdf&text=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%BA%D0%B8%20%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%B0%20%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D1%8B%20%D0%B2%20%D0%9B%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%B8%20%D0%B8%20%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%80%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%20%D0%9C.%20%D0%9A%D0%B0%D0%B4%D0%B4%D0%B0%D1%84%D0%B8%20%D0%B2%202011%20%D0%B3.&url=https%3A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=d32c895041efe008d0a2d79c741c97eb&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786726639%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3DHamza_Journal2021_3.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D0%25BE%25D0%25BB%25D0%25B8%25D1%2582%25D0%25B8%25D1%2587%25D0%25B5%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B8%25D0%25B5%2B%25D0%25BF%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B4%25D0%25BF%25D0%25BE%25D1%2581%25D1%258B%25D0%25BB%25D0%25BA%25D0%25B8%2B%25D0%25BD%25D0%25B0%25D1%2587%25D0%25B0%25D0%25BB%25D0%25B0%2B%25D0%25B3%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B6%25D0%25B4%25D0%25B0%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B9%2B%25D0%25B2%25D0%25BE%25D0%25B9%25D0%25BD%25D1%258B%2B%25D0%25B2%2B%25D0%259B%25D0%25B8%25D0%25B2%25D0%25B8%25D0%25B8%2B%25D0%25B8%2B%25D1%2581%25D0%25B2%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D1%258F%2B%25D0%259C.%2B%25D0%259A%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%2584%25D0%25B8%2B%25D0%25B2%2B2011%2B%25D0%25B3.%26url%3Dhttps%253A%2F%2Felib.bsu.by%2Fbitstream%2F123456789%2F273857%2F1%2FHamza_Journal2021_3.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3Dd32c895041efe008d0a2d79c741c97eb%26keyno%3D0%26nosw%3D1 ;Беларускамоўныя * {{h|Бурак|2021|Захар Бурак. Дзесяць гадоў хаосу: куды рушыць Лівія? // Звязда : газета. — 27 лютага 2021.}}https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1783443444&tld=by&lang=be&name=27lut-2021-13.pdf&text=%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F%20%D0%B2%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0%20%D1%9E%20%D0%9B%D1%96%D0%B2%D1%96%D1%96%202011&url=https%3A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf&lr=10274&mime=pdf&l10n=ru&sign=487535140441f6c19ce994c2bacccd47&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1783443444%26tld%3Dby%26lang%3Dbe%26name%3D27lut-2021-13.pdf%26text%3D%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25BC%25D0%25B0%25D0%25B4%25D0%25B7%25D1%258F%25D0%25BD%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25B0%25D1%258F%2B%25D0%25B2%25D0%25B0%25D0%25B9%25D0%25BD%25D0%25B0%2B%25D1%259E%2B%25D0%259B%25D1%2596%25D0%25B2%25D1%2596%25D1%2596%2B2011%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fzviazda.by%2Fsites%2Fdefault%2Ffiles%2F27lut-2021-13.pdf%26lr%3D10274%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D487535140441f6c19ce994c2bacccd47%26keyno%3D0%26nosw%3D1 4zhj44b1awphn6r5r7os9rcpilo0g09 0 655301 5181744 5111287 2026-08-16T07:51:31Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5181744 wikitext text/x-wiki {{Мультфільм |Выява = Ёжик в тумане (poster).jpg |Памер = 270px |Тып = {{нп5|Перакладная мультыплікацыя|перакладка|ru|Перекладная мультипликация}} |Пастаноўшчык = [[Франчэска Альфрэдаўна Ярбусава|Франчэска Ярбусава]] |Ролі = [[Марыя Сяргееўна Вінаградава|Марыя Вінаградава]]<br/>[[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Вячаслаў Нявінны]]<br/>[[Аляксей Уладзіміравіч Баталаў|Аляксей Баталаў]] |Кампазітар = {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Меяровіч|Міхаіл Меяровіч|ru|Меерович, Михаил Александрович}} |Аператар = {{нп5|Аляксандр Барысавіч Жукоўскі|Аляксандр Жукоўскі|ru|Жуковский, Александр Борисович}} |Студыя = «''{{нп5|Саюзмультфільм||ru|Союзмультфильм}}''» |Час = 10 хв. |Прэм’ера = [[1975]] }} '''«Во́жык у тума́не»''' ({{lang-ru|Ёжик в тумане}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]], зняты [[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Юрыем Нарштэйнам]] у [[1975 год у гісторыі кіно|1975]] годзе на студыі «''{{нп5|Саюзмультфільм||ru|Союзмультфильм}}''»<ref name="IMDb, Yozhik v tumane" />. Фільм распавядае пра Вожыка, які выпраўляецца ў госці да свайго сябра Мядзведзіка і губляецца ў [[туман]]е. Заблукаўшы, ён апынаецца ў дзіўным свеце, які насяляюць як пужаючыя істоты (Філін, Кажан), так і зычлівыя, добрыя (Сабака, Конь), у свеце цішыні і шолахаў, свеце цемры, высокай травы і ваблівых зор{{Пераход|Сюжэт|1}}. У аснове твора — аднайменная казачная аповесць {{нп5|Сяргей Рыгоравіч Казлоў (пісьменнік)|Сяргея Казлова|ru|Козлов, Сергей Григорьевич (писатель)}}, істотна перапрацаваная падчас напісання сцэнарыя{{Пераход|Праца над сцэнарыем|1}}. Сярод тэхнічных сродкаў, якія выкарыстоўваліся Нарштэйнам і аператарам стужкі {{нп5|Аляксандр Барысавіч Жукоўскі|Аляксандрам Жукоўскім|ru|Жуковский, Александр Борисович}}, адметным з’яўляецца выкарыстанне ярусных дэкарацый, дзякуючы якім быў рэалізаваны «''эфект туману''»{{Пераход|Аператарская праца|1}}. Галоўнага героя, як і ўвесь фільм, намалявала мастак-мультыплікатар [[Франчэска Альфрэдаўна Ярбусава|Франчэска Ярбусава]]{{Пераход|Праца мастака|1}}. Музычнае аздабленне стварыў кампазітар {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Меяровіч|Міхаіл Меяровіч|ru|Меерович, Михаил Александрович}}{{Пераход|Музыка|1}}. Герояў агучвалі акцёры [[Марыя Сяргееўна Вінаградава]] (Вожык), [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Вячаслаў Нявінны]] (Мядзведзік), [[Аляксей Уладзіміравіч Баталаў|Аляксей Баталаў]] (аўтарскі тэкст за кадрам){{Пераход|Агучванне|1}}. Даследчыкі адзначаюць, што на стылістыку фільма аказалі ўплыў культурныя традыцыі розных краін і народаў (у тым ліку тэатр і жывапіс [[Далёкі Усход|Усходу]], творы [[Паўль Клее|Паўля Клее]], [[Андрэй Рублёў|Андрэя Рублёва]], {{нп5|Юрый Аляксеевіч Васняцоў|Юрыя Васняцова|ru|Васнецов, Юрий Алексеевич}}). У стужцы маюцца адсылкі да некаторых твораў кінематографа{{Пераход|Сувязь з жывапісам і кінематографам|1}}. Фільм атрымаў прызы міжнародных [[Кінафестываль|кінафестываляў]] у [[Тэгеран]]е, [[Хіхон]]е, [[Чыкага]], [[Мельбурн]]е і іншых. У 1979 годзе стваральнікі стужкі Нарштэйн, Жукоўскі і Ярбусава сталі лаўрэатамі [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] у галіне літаратуры, мастацтва і архітэктуры «''за мультыплікацыйныя фільмы „{{нп5|Ліса і заяц||ru|Лиса и заяц}}“ (1973), „{{нп5|Чапля і журавель||ru|Цапля и журавль}}“ (1974), „Вожык у тумане“ (1975)''». У 2003 годзе на Міжнародным анімацыйным фестывалі «''Лапута''» ў [[Японія|Японіі]] па выніках апытання 140 кінакрытыкаў і мультыплікатараў розных краін «''Вожык у тумане''» быў прызнаны найлепшым мультфільмам усіх часоў{{Пераход|Узнагароды|1}}. == Сюжэт == [[Вожыкавыя|Вожык]] адпраўляецца ў госці да свайго сябра [[Мядзведзевыя|Мядзведзіка]], каб піць гарбату з малінавым варэннем і лічыць зоркі. Дарога, па якой рухаецца герой, вядзе праз пустынныя палі і лясныя зараснікі. У надвячоркавым [[туман]]е свет здаецца загадкавым, і перад Вожыкам раз-пораз узнікаюць дзіўныя вобразы. Сярод іх — [[Савіныя|Філін]], які зазірае разам з падарожнікам у студню; [[Слімак]], які раптам пераўтвараецца ў [[Слон|Слана]]; [[Кажаны|Кажан]], які палохае размахам крылаў; [[Сабака свойскі|Сабака]], які вяртае герою страчаны клуначак з варэннем. Асаблівае ўражанне на Вожыка робіць белы [[Конь свойскі|Конь]], размыты сілуэт якога некалькі разоў з’яўляецца ў імзе<ref name="Энциклопедия отечественного кино" />{{sfn|Норштейн|2005|с=51—55, 158-159}}{{sfn|Whitehead|2004|p=112—114}}. Скрозь туман перыядычна чуецца голас Мядзведзіка, які кліча Вожыка. Спяшаючыся на вокліч, герой падае ў раку. Яго выратавальнікам становіцца таямнічы «''нехта''», які дастаўляе вандроўніка на бераг. Патрапіўшы нарэшце ў хату Мядзведзіка, Вожык слухае сябра, які распавядае, што ён ужо раздзьмуў на ганку самавар для вячэрняга чаявання, сабраў [[Ядловец|ядлаўцовыя]] галінкі, «''каб дымок быў''», падсунуў пазручней плеценыя крэслы: «''Бо хто ж, акрамя цябе, зоркі лічыць будзе?''»<ref name="Энциклопедия отечественного кино" />{{sfn|Норштейн|2005|с=51—55, 158-159}}{{sfn|Whitehead|2004|p=112—114}}. {{Цытата|аўтар={{нп5|Дзіна Натанаўна Годэр|Дзіна Годэр|ru|Годер, Дина Натановна}}|Па сутнасці, гэта гісторыя пра фантазіі і страхі задуменнага і летуценнага дзіцяці. <…> Велізарны свет згусціўся вакол вожыка белым малаком, паглынуўшы ўсё, што было знаёма. Урэшце рэшт, дабраўшыся да свайго сябра-мядзведзіка, малы сядзіць ціхі і маўклівы, узрушаны сваімі страшнымі і чароўнымі перажываннямі<ref name="Энциклопедия отечественного кино" />.}} == Стваральнікі == {|style="display: inline-table; border-style: solid; border-width: 1px;" |- !width="300 px" align="right" bgcolor="#EEEEFF"|&nbsp;Роля ў стварэнні фільма&nbsp; !width="5 px"| !width="300 px" align="left" bgcolor="#EEEEFF"|&nbsp;Выканаўца&nbsp; |-valign="top" |align="right"|[[Сцэнарыст|аўтар сцэнарыя]]|| ||{{нп5|Сяргей Рыгоравіч Казлоў (пісьменнік)|Сяргей Казлоў|ru|Козлов, Сергей Григорьевич (писатель)}} |-valign="top" |align="right"|[[рэжысёр]] і мастак-мультыплікатар|| ||[[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Юрый Нарштэйн]] |-valign="top" |align="right"|мастак-пастаноўшчык|| ||[[Франчэска Альфрэдаўна Ярбусава|Франчэска Ярбусава]] |-valign="top" |align="right"|аператар|| ||{{нп5|Аляксандр Барысавіч Жукоўскі|Аляксандр Жукоўскі|ru|Жуковский, Александр Борисович}} |-valign="top" |align="right"|[[акцёр]]ы агучкі|| ||[[Марыя Сяргееўна Вінаградава|Марыя Вінаградава]] — Вожык<br/>[[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Вячаслаў Нявінны]] — Мядзведзік<br/>[[Аляксей Уладзіміравіч Баталаў|Аляксей Баталаў]] — расказчык |-valign="top" |align="right"|[[кампазітар]]|| ||{{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Меяровіч|Міхаіл Меяровіч|ru|Меерович, Михаил Александрович}} |-valign="top" |align="right"|гукааператар|| ||{{нп5|Барыс Паўлавіч Фільчыкаў|Барыс Фільчыкаў|ru|Фильчиков, Борис Павлович}} |-valign="top" |align="right"|мантажор|| ||Надзея Трашчова |-valign="top" |align="right"|рэдактар|| ||{{нп5|Наталля Мікалаеўна Абрамава|Наталля Абрамава|ru|Абрамова, Наталья Николаевна}} |} == Стварэнне фільма == === Праца над сцэнарыем === {{Урэзка | Змест = «Самы галоўны мой персанаж — Вожык. Да Вожыка далучыўся Мядзведзік, затым Заяц, ваўкі, совы і ўсялякія іншыя персанажы. <…> Вожыка ў мяне ў дзяцінстве не было, але так атрымалася, што ў нейкім годзе, магчыма, у 1959-м, ён у мяне з’явіўся. Вось з ім я і жыву зараз»<ref name="Литературная Россия, 2008-02-29" />. | Подпіс = Сяргей Казлоў | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} У 1974 годзе, калі [[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Юрый Нарштэйн]] працаваў над мультфільмам «''{{нп5|Чапля і журавель||ru|Цапля и журавль}}''», яму патэлефанаваў пісьменнік {{нп5|Сяргей Рыгоравіч Казлоў (пісьменнік)|Сяргей Казлоў|ru|Козлов, Сергей Григорьевич (писатель)}}. Прадставіўшыся, Казлоў паведаміў, што бачыў анімацыйную стужку «''{{нп5|Ліса і заяц||ru|Лиса и заяц}}''» і хацеў бы прапанаваць рэжысёру свае казкі. З некалькіх дзясяткаў твораў, прынесеных пісьменнікам, Нарштэйн абраў «''Вожыка ў тумане''» — казачную аповесць, героі якой размаўляюць на мове «''авангардысцкага абсурду''», што нагадвае дыялогі дзяцей у кнізе [[Карней Іванавіч Чукоўскі|Карнея Чукоўскага]] «''{{нп5|Ад двух да пяці||ru|От двух до пяти}}''»: «''Як добра, што ты знайшоўся, — сказаў Мядзведзік. — Я прыйшоў. — Ты ўяўляеш, калі б цябе зусім не было? — Вось я і прыйшоў. — Дзе ж ты быў? — А мяне не было''»<ref name="Искусство кино, 10 (1988)" /><ref name="Российская газета, 2004-08-21" />. Паводле слоў рэжысёра, пры першым чытанні «''Вожыка…''» ў яго ўзніклі асацыяцыі, якія не мелі непасрэднага дачынення да тэксту, — напрыклад, статак мыкаючых кароў, якія рухаюцца ў тумане і спіны якіх нагадваюць калыханне ракі. Гэты вобраз не ўвайшоў у мультфільм, аднак ён стаў «''першым рэхам''», якое вызначыла стылістыку будучай стужкі: «''Я проста адчуў казку прасторава. <…> Быццам недзе далёка, за тонкай [[амальгама]]й экрана ёсць такая сфера, адкуль гук прыходзіць сюды і ператвараецца ў выяву''». Сама казка, якая ўяўляе сабой шэраг сцэнак з дыялогамі і аўтарскімі рэмаркамі, на шляху да экрана зведала нямала пераўтварэнняў. У працэсе працы змяняліся і {{нп5|літаратурны сцэнарый||ru|Литературный сценарий}}, напісаны Казловым і Нарштэйнам у «''{{нп5|Імпрэсіянізм (кінематограф)|імпрэсіянісцкай|ru|Импрессионизм (кинематограф)}}''» манеры{{efn|У тытрах пазначана, што аўтарам сцэнарыя з’яўляецца толькі Сяргей Казлоў, хоць, па словах Юрыя Нарштэйна, яго ўклад у гэтую працу таксама вельмі значны: «''Сцэнарная ідэя, усё дзеянне фільма, выключаючы аўтарскі тэкст, былі складзены мной''»{{sfn|Норштейн|2016|с=159}}.}}, і {{нп5|рэжысёрскі сцэнарый||ru|Режиссёрский сценарий}} з мантажнымі планамі, замалёўкамі персанажаў, кампазіцыяй кадраў. Так, першапачаткова Нарштэйн падрабязна распісаў сцэну «''Ля студні''», дзе з цемры праглядвала «''бярвенне, парослае аксаміцістай цвіллю''», і чуўся «''шолах падаючай зямлі''», але пры мантажы адмовіўся ад гэтых падрабязнасцяў. Затое ў фільм былі ўключаны такія дэталі, як сухі восеньскі ліст і «''гарачая пашча сабакі''», якія адсутнічалі ў аўтарскай казцы. Вобраз «''дыхаючай пашчы''», па прызнанні рэжысёра, з’явіўся пасля чытання апавядання «''Брут''» {{нп5|Людвік Ашкеназі|Людвіка Ашкеназі|en|Ludvík Aškenazy}}<ref name="Искусство кино, 10 (1988)" /><ref name="Искусство кино, 7 (1994)" />. Фінал мультфільма не супадае з першапачатковай задумай рэжысёра. У канцы стужкі Вожык, дабраўшыся да Мядзведзіка, слухае сябра і думае пра Каня, вобраз якога перыядычна ўзнікаў перад ім падчас падарожжа: «''Як ён там? У тумане…''» Па задуме Нарштэйна, своеасаблівым адказам на разважанні і ўспаміны героя ў заключнай «''змрочнай''» сцэне павінна было прагучаць вуханне Філіна ў студню, тады фінал атрымаўся б «''вышэй, значна вышэй''». Аднак пры мантажы высветлілася, што метраж і экранны час крыху перавышаны, таму канцоўку прыйшлося выдаліць<ref name="Искусство кино, 7 (1994)" />. Праца суправаджалася і праблемамі тэхнічнага характару: з-за таго, што студыя не вылучыла кінагрупе здымачны станок, стваральнікі стужкі самастойна вырабілі і канструкцыю для штатыва, і падобныя на будаўнічыя рыштаванні драўляныя «''палаткі''» (прымацаваныя тросамі да столі), з якіх можна глядзець у кінакамеру. Як іранічна заўважыў Нарштэйн, «''напэўна, усіх рэжысёраў трэба вучыць рабіць памосты, габляваць дошкі, забіваць цвікі''»{{sfn|Норштейн|2016|с=162}}. На паседжанні мастсавета студыі, дзе ішло абмеркаванне «''Вожыка…''», Нарштэйна спыталі, чаму ён абраў для ўвасаблення на экране настолькі «''сціплую''» казку. У якасці адказу рэжысёр прачытаў першыя радкі «''[[Боская камедыя|Боскай камедыі]]''» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]]: «''Зямное жыццё прайшоўшы да паловы, / Я апынуўся ў змрочным лесе''»{{sfn|Горшкова|2016|с=425}}. У дзень планаванай здачы фільма высветлілася, што яго стваральнікі сур’ёзна адсталі ад графіка: яны знялі толькі дваццаць працэнтаў таго матэрыялу, што павінен быў увайсці ў стужку. Тым не менш рэжысёру дазволілі завяршыць пачатую працу і перайсці да наступнай — «''[[Казка казак|Казкі казак]]''»{{sfn|Faber & Walters|2004|p=114}}. {{Цытата|аўтар=Юрый Нарштэйн|Я люблю фільмы, дзе няма нейкіх эфектных гісторый, дзе думка сама па сабе празаічная, але пад думкай рэжысёра яна набывае глабальны характар. Тады мы атрымліваем тое, што называецца мастацкім творам{{sfn|Горшкова|2016|с=425—426}}.}} === Праца мастака === Мастаком-пастаноўшчыкам фільма «''Вожык у тумане''» была жонка Нарштэйна — выпускніца [[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|УДІКа]] [[Франчэска Альфрэдаўна Ярбусава|Франчэска Ярбусава]]. Сямейны саюз, па словах рэжысёра, не толькі дапамагае, але і перашкаджае творчасці: «''Яна не паспявае за маёй рэактыўнасцю, маёй патрабавальнасцю, а мне здаецца, што яна лянуецца і не можа давесці сябе да неабходнага стану''». Ярбусава, у сваю чаргу, апавядала, што, прыступаючы да працы над «''Вожыкам…''», Нарштэйн планаваў «''між справамі''» зняць немудрагелістую казку. Аднак замест меркаванай лёгкасці атрымаўся «''суровы''» эксперымент, падчас якога шматлікія тэхнічныя прыёмы выкарыстоўваліся ўпершыню. Так, у намаляванае Ярбусавай лісце змяшчалася пры дапамозе [[праектар]]а вада, якая — дзеля дасягнення адзінай фактуры выявы — апрацоўвалася рыскамі{{sfn|Норштейн|2005|с=17—18}}<ref name="Искусство кино, 3 (1997)" />. [[Файл:Andrey Rublev - Спас Вседержитель - Google Art Project (cropped).jpg|thumb|справа|[[Андрэй Рублёў]]. «''Спас Уседзяржыцель''».]] Даўжэй за ўсё мастачка працавала над вобразам Вожыка. Ужо былі намаляваны іншыя персанажы, прыдуманы дэкарацыі, пачаліся здымкі, а галоўны герой не атрымліваўся. Разуменне таго, якім павінен быць ключавы персанаж, узнікла падчас вячэрняй прагулкі мужа і жонкі, калі яны ўбачылі на вуліцы жанчыну з ручным вожыкам. Вярнуўшыся дадому, Ярбусава намалявала героя адной лініяй, і ён адразу набыў «''унутраную яснасць''». Для таго каб дамагчыся «''дзіцячай выразнасці''» вобразу, рэжысёр прывязаў правую руку Франчэскі, і Вожык быў створаны левай<ref name="Искусство кино, 7 (1994)" /><ref name="Искусство кино, 4 (1989)" />. Некаторыя даследчыкі выяўляюць у намаляваным Вожыку знешнія рысы драматурга [[Людміла Стэфанаўна Петрушэўская|Людмілы Петрушэўскай]], якая напісала разам з Нарштэйнам сцэнарый мультфільма «''[[Казка казак]]''». Пра магчымае падабенства апавядала ў кнізе «''Гісторыі з майго ўласнага жыцця''» і сама Петрушэўская, якая ўспамінала, што ў сярэдзіне 1970-х гадоў рэжысёр у тэлефоннай размове «''вельмі цырымонна''» пацікавіўся, ці не будзе Людміла Стэфанаўна супраць выкарыстання яе профіля ў вобразе галоўнага героя. «''Я тады адказала, што раз вы ўжо бралі (без папытання) мой нос для {{нп5|Чапля і журавель|чаплі|ru|Цапля и журавль}}, то бярыце і для вожыка''». Тым не менш праз дзесяцігоддзі Нарштэйн сцвярджаў, што ніякіх спецыяльных адсылак да аблічча Петрушэўскай ні ў яго, ні ў Ярбусавай не было, хоць у працэсе пошукаў гэта магло праявіцца «''на несвядомым узроўні''»<ref name="Искусство кино, 10 (1988)" /><ref name="Российская газета, 2006-09-15" /><ref name="Петрушевская, Истории из моей собственной жизни" />. У той жа час адчуванне «''сусветнасці героя''», якое адзначаецца гледачамі (мастак-мультыплікатар {{нп5|Мікалай Мікалаевіч Серабракоў|Мікалай Серабракоў|ru|Серебряков, Николай Николаевич}} назваў яго «''Божым чалавекам''»), звязана, верагодна, з тым, што падчас здымак «''Вожыка…''» Нарштэйн і Ярбусава часта глядзелі на ікону [[Андрэй Рублёў|Андрэя Рублёва]] «''Спас Уседзяржыцель''» («''{{нп5|Звенігародскі чын||ru|Звенигородский чин}}''»). Як пазней казаў рэжысёр, сілуэт рублёўскага Спаса ў ім «''проста жыве''»: «''Сам гэты [[абрыс]] неверагодны, такой сілы, такой дынамікі. <…> І нават калі мы рабілі „Вожыка ў тумане“, я мастачцы Франчэсцы Ярбусавай казаў пра рублёўскага „Спаса“''»<ref name="Культура.РФ, Ёжик похож на рублёвского «Спаса»" />{{sfn|Норштейн|2005|с=79—80}}. Ацэньваючы творчасць Франчэскі Ярбусавай, мастацтвазнаўца Сяргей Асенін звяртаў увагу на здольнасць мастачкі надзяляць мультыплікацыйных звяроў чалавечымі якасцямі — гэта асаблівая «''танальнасць антрапамарфізму''» дазваляе па вачах, рухах, манерах жывёл адгадваць іх характары{{sfn|Асенин|1986|с=73}}. Мастак-мультыплікатар {{нп5|Лана Аляксандраўна Азарх|Лана Азарх|ru|Азарх, Лана Александровна}} адзначала, што менавіта Ярбусава «''стварыла бачны свет Юрыных карцін''»<ref name="Искусство кино, 9 (2010)" />. === Персанажы === Па прызнанні Нарштэйна, яму заўсёды была сімпатычная «''бязмоўнасць''» анімацыйных персанажаў, якія, у адрозненне ад жывых акцёраў, не могуць падчас працы запярэчыць пастаноўшчыку. У той жа час «''у іх ёсць адна жорсткая рыса: яны абсалютна няўмольныя''», — падкрэсліваў рэжысёр<ref name="Искусство кино, 7 (1994)" />. Фігурку галоўнага героя Вожыка, які меў «''рост''» каля пятнаццаці сантыметраў, стваральнікі фільма зрабілі з некалькіх слаёў цэлулоіда, пакрытага [[Алейныя фарбы|алейнымі]] і {{нп5|Акрылавыя фарбы|акрылавымі фарбамі|en|Acrylic paint}}. Дзякуючы шматслойнасці сілуэт выглядаў фактурным і аб’ёмным. Асобна былі выраблены і прымацаваны такія дэталі, як вочы персанажа, яго лапы і клуначак з варэннем. Іголкі, якія вібрыруюць падчас руху, Франчэска Ярбусава намалявала бяліламі і зверху пакрыла акварэллю; праца вялася вокамгненным дотыкам пэндзля без выпраўленняў, фактычна па тэхналогіі [[кітай]]скіх і [[Японія|японскіх]] мастакоў. Вожык наіўны і дапытлівы: у дарозе ён «''перагукаецца''» з калодзежам, кранае лапамі туман, перадражнівае пралятаючых матылькоў. Сваімі паводзінамі ён нагадвае дзіця, якое ўпершыню адкрывае для сябе разнастайнасць свету<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" />{{sfn|Романенко|1983|с=44}}{{sfn|Furniss|2008|p=239}}{{sfn|Норштейн|2016|с=164—165}}. Своеасаблівым «''ценем''» Вожыка з’яўляецца Філін, які ідзе за героем амаль па пятах і спрабуе ў дакладнасці паўтараць яго рухі і жэсты. Калі Вожык заглядваецца на зоркі, адлюстраваныя ў вадзе, Філін таксама спыняецца каля лужыны, аднак бачыць у ёй толькі сябе. Галоўны герой «''гукае''» ў студню, чакае водгуку ў адказ і адпраўляецца далей; ягоны крылаты «''двайнік''» следам узбіраецца на зруб і паўтарае тыя ж дзеянні, беспаспяхова імкнучыся зразумець, што ж цікавага можна пачуць і ўбачыць у глыбіні гэтай ямы. Па словах Нарштэйна, «''Філін — той жа Вожык, толькі наадварот. Ён такі ж прастадушны, толькі дурны''». Здымкі фігуры Філіна, адлюстраванай у вадзе, стваральнікі фільма вялі з секундамерам, па кадрах перамяшчаючы сілуэт героя ў адпаведнасці з яго водбліскам у лужыне. Асобна была створана лапа, якую Філін апускае ў вадаём, — яе здымалі ў звычайным тазе для ўмывання<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" />{{sfn|Романенко|1983|с=44—45}}. Падчас вандроўкі Вожык выяўляе, што пагружаны ў туман свет змяняе звыклыя формы і памеры: Слімак нагадвае абрысамі Слана, Кажан здольны зачыніць крыламі ўвесь далягляд, а ахутаны смугой белы Конь успрымаецца як узор казачнай прыгажосці. Першапачатковае здзіўленне ўражлівага героя перад незразумелымі відзеннямі і пераўвасабленнямі паступова пераходзіць у страх; ён знікае пасля з’яўлення Сабакі «''з самай лагоднай фізіяноміяй на свеце''» (вызначэнне мастацтвазнаўцы Аэліты Раманенка). Позех Сабакі, які вяртае Вожыку страчаны клуначак з варэннем, здымае напружанне і прыўносіць у дзеянне «''ноту заспакаення''»<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" />{{sfn|Романенко|1983|с=45—46}}. Спяшаючыся на кліч Мядзведзіка, занепакоенага знікненнем сябра, Вожык трапляе ў вадаём, які трактуецца даследчыкамі як [[Міфалогія|міфалагічная]] {{нп5|Лета (міфалагічная рака)|Лета|en|Lethe}} — рака забыцця ў царстве мёртвых. Выратавальнікам героя аказваецца Рыба (верагодна, [[сом]]), якая далікатна прапаноўвае яму сваю дапамогу. Рыбу стваральнікі фільма вырабілі з кавалкаў цэлулоіда, якія былі змацаваныя шарнірамі; яна аказалася амаль дакладнай копіяй персанажаў усходніх лялечных тэатраў — кітайскага або [[Інданезія|інданезійскага]]<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" />{{sfn|Whitehead|2004|p=113}}{{sfn|Норштейн|2016|с=205}}. === Аператарская праца === Аператар стужкі {{нп5|Аляксандр Барысавіч Жукоўскі|Аляксандр Жукоўскі|ru|Жуковский, Александр Борисович}} да прыходу ў мультыплікацыю працаваў на {{нп5|Цэнтрнавучфільм|студыі навуковых і навучальных фільмаў|ru|Центрнаучфильм}}, а таксама займаўся дакументальным кіно. З Нарштэйнам ён зняў фільмы «''{{нп5|Чапля і журавель||ru|Цапля и журавль}}''», «''Вожык у тумане''» і значную частку «''{{нп5|Шынель (мультфільм)|Шынелі|ru|Шинель (мультфильм)}}''». Па словах рэжысёра, Жукоўскі адносіўся да той жа творчай плеяды майстроў, што і аператары ігравога кіно {{нп5|Аляксандр Леанідавіч Княжынскі|Аляксандр Княжынскі|ru|Княжинский, Александр Леонидович}} і {{нп5|Георгій Іванавіч Рэрберг|Георгій Рэрберг|ru|Рерберг, Георгий Иванович}}. Як успамінаў пазней Нарштэйн, Жукоўскі ўмеў нават у самых складаных вытворчых абставінах захоўваць іранічнасць. У яго была свая прафесійная мова: {{нп5|цэлулоід||en|Celluloid}} ён называў «''анучай''», свежыя творчыя знаходкі — «''фенечкамі''». Аператар быў таксама аўтарам жартоўнага выразу: «''Лепш партвейн у шклянцы, чым Вожык у тумане''»{{sfn|Норштейн|2005|с=154—155}}<ref name="Союзинформкино, 9 (1983)" /><ref name="Киносценарии, 6 (2000)" />. Здымкі «''Вожыка…''» часам патрабавалі нетрывіяльных рашэнняў, і Жукоўскі разам з Нарштэйнам стварылі шэраг навацый, якія дазволілі даследчыкам гаварыць пра гэты анімацыйны фільм як пра своеасаблівы «''мастацкі эксперымент''». Так, аператар разам з рэжысёрам выкарыстоўвалі ў працы здымку на ярусных шклах. Сама па сабе гэтая тэхналогія не новая — падобным чынам ажыццяўлялася дзейства ва ўсходнім (у прыватнасці, кітайскім) {{нп5|Тэатр ценяў|марыянеткавым тэатры ценяў|en|Shadow play}}, які быў устроены на «''сілуэтным прынцыпе''»: фігуры лялек размяшчаліся за матавай плёнкай, а накіраванае на іх святло ішло з глыбіні сцэны. Ужываючы аналагічны метад, да прыкладу, у сцэнах апускання свету ў «''паветранае малако''», аператар зыходзіў з таго, што галоўным выяўленчым сродкам павінен быць «''эфект туману''». Для гэтага на шклах, дзе ляжаў цэлулоід, рабіліся малюнкі на ярусах{{efn|{{нп5|Яфім Абрамавіч Гамбург|Яфім Гамбург|ru|Гамбург, Ефим Абрамович}} у сваёй публікацыі 1986 года называў працы Нарштэйна з перакладкай на ярусах «''прарывам да новага асяроддзя прабывання „{{нп5|Татальная мультыплікацыя|татальнай мультыплікацыі|ru|Тотальная мультипликация}}“''»: «''Гэта новы кірунак у мастацтве, які, уласна, і варта зваць мастацкай мультыплікацыяй''»{{Sfn|Гамбург|1986|с=51}}.}}. Восем ярусаў, якія выкарыстоўваліся ў працы, фарміравалі рознае асяроддзе — ад густога туману да лёгкай смугі. Пры ўкараненні гэтага метаду плоскасцевая анімацыя дасягала ілюзіі аб’ёмнай, а ўзнікаючая прастора ўзмацняла эмацыйны эфект. Здымкі вяліся вольна рухаючайся камерай — гэта дазваляла кадру здабываць «''лятучасць''». Амаль для кожнага асобнага плана ў «''Вожыку…''» ствараліся новыя «''туманы''»; іх канцэнтрацыя залежала ад падзей і дзеянняў персанажа ў канкрэтным эпізодзе. Сістэма руху ярусаў разам з тэхналогіяй напылення «''туману''» на цэлулоідзе дапамагала цалкам «''растварыць''» Вожыка, Філіна або Каня ў тумане ці, наадварот, «''вярнуць''» іх з глыбіні кадра{{sfn|Капков|2006|с=260—261}}<ref name="Союзинформкино, 9 (1983)" /><ref name="Киносценарии, 6 (2000)" />{{sfn|Горшкова|2016|с=423—424}}{{Sfn|Гамбург|1986|с=51}}. Для здымак эпізоду з дрэвам, якое ўспрымаецца Вожыкам як круцячаяся грамада, былі падрыхтаваны асобныя фрагменты, прымацаваныя да ярусаў. Лежучы на цэлулоідах, намаляваныя галіны падчас працы камеры павольна круціліся, ствараючы адчуванне павароту ствала вакол сваёй восі, тады як ён насамрэч заставаўся нерухомым. Іншая сцэна — «''Лётаючыя матылькі ля дому Мядзведзіка''» — была пабудавана па прынцыпе гульні святла і ценю. Падчас здымак матылькі знаходзіліся на адным ярусе, а героі, якія сядзелі на бервяне, — на іншым. Лямпа накіроўвалася на месца скопішча насякомых, але струменістае святло было досыць мяккім. Пры выхадзе са светлавога круга матылькі знікалі, але іх пырхаючыя цені падалі на Вожыка і яго сябра<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" />{{sfn|Норштейн|2005|с=152}}{{sfn|Норштейн|2016|с=194}}. Паколькі студыя не змагла даць Нарштэйну павільён, абсталяваны для працы ў тэхналогіі перакладкі, яго кінагрупа размясцілася ў неабсталяваным памяшканні і самастойна стварыла там неабходныя ўмовы. На здымачным станку аператар разам з мастаком на працягу некалькіх тыдняў збіралі напыленне, неабходнае для стварэння «''туману''». Аднойчы ў іх адсутнасць у памяшканне прыйшла прыбіральшчыца, якая, не ведаючы, што пыл у дадзеным выпадку з’яўляецца мастацкім элементам стужкі, старанна працерла ўсё шкло. Працу па напыленні прыйшлося пачынаць нанова. Кіназнавец {{нп5|Міхаіл Беніямінавіч Ямпольскі|Міхаіл Ямпольскі|ru|Ямпольский, Михаил Бениаминович}}, параўноўваючы стылістыку «''Вожыка…''» са стужкай «''Чапля і журавель''», звяртаў увагу на характар апавядання ў двух фільмах Нарштэйна і Жукоўскага. У «''Чаплі і жураўлі''» на працягу ўсёй карціны захоўваецца «''ілюзія рэальнасці''», тады як у гісторыі пра Вожыка назіраецца «''мігатлівае з’яўленне-знікненне свету''»: «''Цэльнасць тут саступае месца няўстойліваму адзінству разнастайных частак''». Адыход ад ранейшай інтанацыйнай цэласнасці звязаны і з мастацкімі пошукамі рэжысёра, і з «''разняволенай камерай''» аператара, які імкнуўся імітаваць «''складаныя ракурсы і панарамы, характэрныя для ігравога кіно''»<ref name="Союзинформкино, 9 (1983)" />. На думку мастака-мультыплікатара {{нп5|Лана Аляксандраўна Азарх|Ланы Азарх|ru|Азарх, Лана Александровна}}, «''калі б не Саша [Жукоўскі], Вожык ніколі не быў бы ў тумане''»<ref name="Искусство кино, 9 (2010)" />. === Рытм === Паводле заўвагі доктара мастацтвазнаўства Наталлі Крывулі, «''тэмпарытмічныя рухі''», якія то расцягваюць, то запавольваюць час, «''спрыяюць стварэнню асаблівай эмацыйнай атмасферы, якая напаўняе дзеянне фільма''»{{sfn|Кривуля|2002|с=110}}. Герой стужкі знаходзіцца ў пастаянным руху, і цікавасць гледача да яго перамяшчэнняў захоўваецца шмат у чым дзякуючы змене рытму. Так, уваходжанне персанажа ў туман (спуск з горкі) адбываецца спачатку павольна — Вожык паступова апускаецца ў «''паветранае малако''» і амаль хаваецца ў ім: «''І нават лапы не відаць''»{{sfn|Норштейн|2005|с=89}}. Раптоўнае падзенне сухога лістка рэзка мяняе і выяву, і рытм — сцэна нагадвае «''[[кароткае замыканне]]''». Затым настае бязгучная паўза, пасля якой з-пад ліста павольна выбіраецца Слімак. Зведаўшы першае ўзрушэнне, герой асцярожна паднімае лісток, аглядае, кладзе яго на зямлю і бясшумна пакідае небяспечнае месца{{sfn|Норштейн|2005|с=90—91}}{{sfn|Левандовский|2007|с=177}}. Аднак захаваць спакой яму не ўдаецца — пачынаецца рэзкая змена «''палохаючых''» кадраў і гукаў: над галавой Вожыка імкліва праносіцца Кажан, затым мільгаюць пырхаючыя матылькі, з туману ўзнікае вухаючы Філін; герой рэагуе на яго з’яўленне словам «''Псіх''». Як тлумачыў пазненй Нарштэйн, у гэтым эпізодзе павінна было прагучаць кароткае, пазбаўленае патэтыкі слова, якое пагашае страх персанажа перад чарадой таямніц{{sfn|Норштейн|2005|с=91—92}}. У далейшых сцэнах адбываюцца «''новыя ўсплёскі рытмаў''», калі дзеянне то запавольваецца, то зноў набывае хуткасць. Вожык, выявіўшы, што клуначак з варэннем знік, круціцца ў тумане, кідаецца вакол дрэва, шукае страту пры дапамозе паходні са светлячком, бачыць загадкавых звяроў, спрабуе бегчы — уся гэтая амаль хаатычная змена выяў з новымі эмацыйнымі накатамі і з нарастаючай напругай (якая слабне ў момант сустрэчы героя з Сабакам) пабудавана па прынцыпе «''мантажнага дробату''». Рытмічныя кантрасты дапамагаюць адчуць стан персанажа «''на біялагічным узроўні''», лічыць рэжысёр{{sfn|Норштейн|2005|с=88, 92—99}}. === Мантаж === Прынцыпы {{нп5|Мантаж (кінематограф)|мантажу|en|Film editing}}, на думку Нарштэйна, параўнальныя з вершаванымі разважаннямі японскага паэта Такахамы Кёсі: «''Стары год, / Новы год — / Бы праткнутыя палкай''». Гаворка ідзе аб тым, што нейкі нябачны кій пратыкае два пласты снегу — сёлетні і леташні — і нібыта злучае іх. Падобным чынам склейваюцца планы пры мантажы, лічыць рэжысёр{{sfn|Норштейн|2005|с=87}}. Кадр, які паказвае першае з’яўленне персанажа ў фільме, вельмі аскетычны: расказчык паведамляе, што «''па вечарах Вожык хадзіў да Мядзведзіка лічыць зоркі''», глядач бачыць рухаючагася героя. Пейзаж амаль пазбаўлены выразных дэталяў, бо стваральнікам стужкі было важна ў кароткай сцэне даць максімум інфармацыі пра Вожыка, пра яго паспешлівую паходку, клуначак з варэннем, які злёгку ўдарае героя па лапах. Далей {{нп5|Кампазіцыя (выяўленчае мастацтва)|кампазіцыя|en|Composition (visual arts)}} кадра ўскладняецца: персанаж праходзіць праз хваёвыя зараснікі, і трапятанне галінак стварае атмасферу вечару. Затым герой паднімаецца на ўзгорак, дзе яго ненадоўга акружаюць матылькі. Мантажныя стыкі пры гэтым амаль незаўважныя, але адна склейка (пад’ём на ўзгорак) усё ж парушае, на думку Нарштэйна, бесперапыннасць руху: «''Калі б была тэхнічная магчымасць зняць усё адным планам, я так і зрабіў бы''»{{sfn|Норштейн|2005|с=101—102}}. Нарштэйн лічыць, што пры зборцы фільма аўтарскае разуменне таго, якім павінен быць «''пластычны рух''» унутры стужкі, важней, чым тэарэтычныя правілы («''агульны план, буйны, сярэдні''»). Таму ў фінальнай сцэне, калі героі глядзяць на зоркі, яны пры злучэнні планаў мяняюцца месцамі: спачатку глядач бачыць герояў са спіны, і Вожык сядзіць справа ад Мядзведзіка; затым мы бачым герояў у твар, але Вожык застаецца на тым жа боку кадра, цяпер ужо злева ад Мядзведзіка. Па прызнанні рэжысёра, памылка, звязаная з парушэннем «''тапаграфіі''» кадраў, была свядомай: «''Можна было ўзяць план зорнага неба і з ад’ездам ад яго і панарамай уніз атрымаць патрэбны кадр. Але ў гэтым выпадку не было б рэзкасці мантажнай змены''»<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" />{{sfn|Норштейн|2005|с=86}}. === Музыка === {{Урэзка | Змест = …спачатку ў нас з ім былі жудасныя сутычкі. Ён усё бегаў і здзіўляўся, што за пачвара да яго прыйшла, і казаў мне: «Юра, як вы працуеце?! Вы непрафесійна працуеце». Я яму на першы раз прынёс эскізы — для яго гэта ўжо было дзіўна. Я тлумачыў: «Разумееце, я вам прынёс эскіз для таго, каб вы зразумелі танальнасць музыкі. Бо справа не толькі ў мелодыі, але і ў тым, каб танальнасць прасочвалася праз выяву, раствараючыся ў ёй»<ref name="MuzCentrum.ru, Норштейн о Мееровиче" />. | Подпіс = Юрый Нарштэйн пра Міхаіла Меяровіча | Выраўноўванне = right | Шырыня = 250px | Памер шрыфта = 85% | Фон = }} Музыка ў фільме «''Вожык у тумане''» гучыць агулам крыху больш за шэсць хвілін, але {{нп5|Міхаіл Аляксандравіч Меяровіч|Міхаіл Меяровіч|ru|Меерович, Михаил Александрович}} пісаў яе на працягу двух месяцаў. Рэжысёр, які прыцягнуў кампазітара{{efn|Перад папярэдняй сумеснай працай «''Чапля і журавель''» Нарштэйну прыйшлося прыкласці намаганні і сувязі, каб вызваліць Меяровіча з {{нп5|Псіхіятрычная клінічная бальніца № 1 імя М. А. Аляксеева|псіхіятрычнай бальніцы|ru|Психиатрическая клиническая больница № 1 имени Н. А. Алексеева}}, «''куды ўпяклі яго зусім не добраахвотна''»<ref name="Петрушевская, Истории из моей собственной жизни" /><ref name="Израиль XXI, 10 (2008)" />.}} да ўдзелу ў стужцы яшчэ да здымак, не ставіў перад ім задачу складання «''якой-небудзь мелодыі''». Праца над музычным аздабленнем вялася «''на пакадравым узроўні''», калі з імгненнай змены выяў складаліся неабходныя акустычныя фразы. Меяровіч бачыў папярэдне створаную раскадроўку, але пісаў не столькі па ёй, колькі па рухах героя на тым ці іншым этапе{{sfn|Норштейн|2005|с=51, 53}}. Па словах Нарштэйна, «''музычныя кавалкі вельмі строга трымаюць на сабе ўсю канструкцыю''», бо ўсе праходы героя былі загадзя вывераны па метражы; імправізацыі падчас здымак былі звязаныя толькі з паўзамі{{sfn|Норштейн|2005|с=51}}{{sfn|Левандовский|2007|с=177}}: «''Канструкцыя складаецца з розных тэм, у якія пагружаецца вожык, — грознай, светлай, лірычнай, трагічнай… Я абазначаў фрагменты, інтанацыю, а кампазітар пісаў''»<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /><ref name="Прямая речь, Норштейн о Мееровиче" />. Музычны фон у пачатку фільма супадае з ціхамірным станам героя, які адпраўляецца ў госці. Пасля першага з’яўлення сілуэту белага Каня ўзнікае тэма туману, якая пазней не раз паўторыцца ў фільме, але ўжо з іншымі адценнямі. Напрыклад, гэтая тэма суправаджае Вожыка падчас спуску з горкі, калі дапытлівы герой хоча высветліць: «''Калі конь ляжа спаць, ён захлынецца ў тумане?''» Нагнятанне гукамі пачынаецца пасля таго, як на Вожыка падае зверху сухі восеньскі ліст, — у гэты момант рэзка ўступаюць струнныя інструменты. Грозныя інтанацыі ў сцэне з лістом і палохаючым героя Слімаком цягнуцца нядоўга, аднак у далейшым напружанне не зніжаецца. Навакольны свет ужо не здаецца герою бяспечным, і музыка перадае змены ў яго настроі: першапачатковая цікаўнасць саступае месца разуменню, што навокал шмат таямнічых рэчаў; затым Вожык адчувае палёгку ад усведамлення, што ўпаўшы ліст не нясе ў сабе містыкі; следам узнікае першы страх, які пераходзіць у жах, калі фантазіі героя змешваюцца з рэальнасцю{{sfn|Норштейн|2005|с=51—52, 157—158}}. Эпізод, у якім герой падае ў раку і плыве па цячэнні, пабудаваны амаль без музыкі; толькі недзе далёкім фонам гучыць балалайка. У момант, калі «''нехта''» (па сцэнарыі — Рыба) прапануе тоначаму падарожніку дапамогу, ізноў узнікае тэма туману, але на гэты раз яна больш трывожная, чым у пачатковых кадрах. Крыху пазней у яе дадаецца «''інтанацыя трыумфавання''». Частка фінальнай сцэны, падчас якой Мядзведзік распавядае Вожыку пра сваё чаканне, пабудавана амаль без музычнага фону; толькі зрэдку ў маналог усхваляванага персанажа ўключаюцца кароткія фрагменты музычных фраз. З закадравых слоў «''Мядзведзік казаў, казаў…''» зноў пачынае гучаць музыка — тая самая, якая ўзнікла падчас першай сустрэчы Вожыка з Канём{{sfn|Норштейн|2005|с=158}}. {{Цытата|аўтар=Юрый Нарштэйн|Аб такіх рэчах я казаў Меяровічу, паказваў фактуру, найтанчэйшую [[Амальгама|амальгаму]] [[Паўль Клее|Паўля Клее]], маляваў пластыку: тут гук як бы сабраны ў адной кропцы, пратыкае экран, а тут рухаецца па ўсёй прасторы экрана і, перакрываючы яго, саслізгвае потым у бок, адкрываючы штосьці яшчэ. Раптам нешта з’яўляецца з туману і дакранаецца да Вожыка – штрых гукавы і графічны супадаюць{{sfn|Норштейн|2005|с=54}}.}} === Агучванне === «''Вожык у тумане''» апынуўся адзінай стужкай у фільмаграфіі Нарштэйна, у якую для {{нп5|Агучванне|агучвання|en|Voice acting}} былі запрошаны адразу трое акцёраў (у карцінах «''Ліса і заяц''», «''Чапля і журавель''», «''Казка казак''» запіс за кадрам ажыццяўляўся адным артыстам). Вожыка агучвала [[Марыя Сяргееўна Вінаградава|Марыя Вінаградава]], якую называлі «''талісманам „{{нп5|Саюзмультфільм|Саюзмультфільма|ru|Союзмультфильм}}“''», — яе голасам гаварылі дзясяткі анімацыйных персанажаў. Падчас здымак «''Вожыка ў тумане''» актрысе споўнілася пяцьдзесят тры гады. Па ўспамінах Вінаградавай, агучванне галоўнага героя было цяжкім, але цікавым працэсам, бо чалавеку немагчыма зразумець, як у жывой прыродзе могуць гаварыць вожыкі. Пасля правядзення проб і разгляду некалькіх варыянтаў стваральнікамі стужкі быў абраны «''нейкі паўголас — не вельмі актыўны''», бо герой — «''увесь у сабе''». Асаблівыя складанасці ўзніклі ў сцэне, дзе персанаж пасля сустрэчы з Філінам разводзіць рукамі і бязадрасна прагаворвае слова «''псіх''» — тут трэба было захаваць баланс паміж наіўнасцю і палахлівасцю героя і выбраць такую інтанацыю, каб вымаўленая ім рэпліка не гучала груба{{sfn|Капков|2008|с=237—239}}<ref name="Культура.РФ, Ёжик в тумане" />. Мядзведзік гаворыць голасам [[Вячаслаў Міхайлавіч Нявінны|Вячаслава Нявіннага]], які і знешне быў падобны на свайго героя. Запіс быў абраны з мноства дубляў, перад кожным з якіх акцёр прабягаў значную адлегласць па тон-атэлье студыі, каб, задыхаўшыся, арганічна адлюстраваць усхваляванасць і нервовае напружанне. У ролі расказчыка за кадрам выступіў [[Аляксей Уладзіміравіч Баталаў|Аляксей Баталаў]] — рэжысёра задаволілі тэмбр ягонага голасу і ліслівыя інтанацыі «''казачніка''»<ref name="Культура.РФ, Ёжик в тумане" /><ref name="Культура.РФ, Вячеслав Невинный" />. == Ацэнка == === Водгукі і рэцэнзіі === Адразу пасля выхаду «''Вожыка ў тумане''» аналітычных матэрыялаў пра фільм было ў прэсе параўнальна няшмат. Калі ў другой палове 1970-х гадоў Нарштэйна, Ярбусаву і Жукоўскага вылучылі на [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўную прэмію СССР]] за тры мультфільмы, уключаючы «''Вожыка…''», высветлілася, што ў камісію па ўзнагароджанні неабходна прадставіць як мінімум дзве вялікія публікацыі. Па сведчанні мастака-мультыплікатара {{нп5|Лана Аляксандраўна Азарх|Ланы Азарх|ru|Азарх, Лана Александровна}}, яна звярнулася да пісьменніцы {{нп5|Вольга Георгіеўна Чайкоўская|Вольгі Чайкоўскай|ru|Чайковская, Ольга Георгиевна}}. Тая, паглядзеўшы стужкі Нарштэйна, у аглядным артыкуле «''Краіна летуценнікаў''» («''{{нп5|Литературная газета||ru|Литературная газета}}''», 1979, № 32) ацаніла «''Вожыка…''» як фільм з «''графічным, жывапісным і псіхалагічным багаццем''». Прасочваючы шлях героя скрозь туман, Чайкоўская падкрэсліла, што галоўны персанаж фільма — «''безабаронны, ціхамірны''» рамантык, тады як Мядзведзік — гэта згустак «''буйнай энергіі''». Нягледзячы на розніцу ў тэмпераментах («''практык і летуценнік''»), яны цягнуцца адзін да аднаго<ref name="Искусство кино, 9 (2010)" /><ref name="Литературная газета, 32 (1979)" />. У далейшым колькасць водгукаў пра «''Вожыка…''» стала расці. Так, прафесар Марк Уайтхед, назваўшы стужку чароўнай і меланхалічнай, пры аналізе сюжэту звярнуў увагу, што падарожжа, падчас якога Вожык зведаў нямала ўзрушэнняў, не было па-сапраўднаму небяспечным — хутчэй, гэта была гульня яго ўяўлення. Так, Філін, якія па пятах следуе за героем, зусім не імкнуўся яго напалохаць — значна больш яго цікавіла рэха ў студні. Кажан практычна не заўважыў Вожыка, а Сабака выступіў у ролі добрага памочніка. Мядзведзік, хоць і журыць свайго сябра за спазненне, насамрэч глыбока да яго прывязаны. Усе персанажы фільма валодаюць чалавечымі рысамі, але пры гэтым захоўваюць якасці прадстаўнікоў жывёльнага свету, падкрэсліваў Уайтхед{{sfn|Whitehead|2004|p=113}}. Дырэктар лялечнага аб’яднання студыі «''{{нп5|Саюзмультфільм||ru|Союзмультфильм}}''» {{нп5|Іосіф Якаўлевіч Баярскі|Іосіф Баярскі|ru|Боярский, Иосиф Яковлевич}}, пры якім вяліся здымкі «''Вожыка…''», пісаў у кнізе «''Літаратурныя калажы''», што фільм Нарштэйна, «''поўны найтанчэйшых псіхалагічных нюансаў''», распавядае пра таямніцы быцця і «''загадкавасць усяго існага''»<ref name="Русский переплет, Литературные коЛЛажи" />. На думку драматурга [[Людміла Стэфанаўна Петрушэўская|Людмілы Петрушэўскай]], «''Вожык у тумане''» — гэта «''нацыянальны хіт''». Японскі рэжысёр-аніматар [[Хаяо Міядзакі]] назваў «''Вожыка…''» любімым мультфільмам<ref name="Петрушевская, Истории из моей собственной жизни" /><ref name="Культура.РФ, Ёжик в тумане" />. Рэжысёр [[Аляксей Юр’евіч Герман|Аляксей Герман]] адзначыў, што стужка пра героя, які згубіўся ў тумане, — лепшае з таго, што ён «''калі-небудзь бачыў у мультыплікацыі''»: {{Цытата|аўтар=Аляксей Герман|Былі карціны, дзе я смяяўся, замілоўваўся, а адчуванні палёту і вялікага мастацтва гэты чалавек дамогся тым, як сабака выпусціў язык або як вожык плыве на вялікай рыбе. І пакуль я жывы, я гэтыя кадры буду памятаць. Бо калі вожык плыве на вялікай рыбе, гэта зусім не азначае, што гэта пра рыбу: гэта нешта пра мяне. І туман — гэта зусім не тое, што ён задыміў плёнку. Гэта таксама пра мяне. Гэта нейкія сны. І гэта — цуд<ref name="Новая газета, 2003-05-29" />.}} === Узнагароды === * 1976 — IX {{нп5|Усесаюзны кінафестываль||ru|Всесоюзный кинофестиваль}} у [[Бішкек|Фрунзе]] — першая прэмія<ref name="Энциклопедия отечественного кино" /><ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /> * 1976 — XI Міжнародны кінафестываль дзіцячых і юнацкіх фільмаў у [[Тэгеран]]е — Гран-пры<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /><ref name="Искусство кино, 2 (1981)" /> * 1977 — Міжнародны кінафестываль фільмаў для дзяцей і юнацтва ў [[Хіхон]]е — прыз у намінацыі «''Найлепшы кароткаметражны фільм для дзяцей''»<ref name="Энциклопедия отечественного кино" /><ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /><ref name="Искусство кино, 2 (1981)" /> * 1977 — Міжнародны кінафестываль у [[Чыкага]] — трэці прыз «''Бронзавы Х’юга''»<ref name="Энциклопедия отечественного кино" /><ref name="Искусство кино, 2 (1981)" /> * 1977 — Міжнародны кінафестываль у [[Лондан]]е — фільм года<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /> * 1978 — Міжнародны кінафестываль у [[Мельбурн]]е — прыз (Юрый Нарштэйн)<ref name="Энциклопедия отечественного кино" /> * 1978 — Міжнародны кінафестываль у {{нп5|Эшпінью||en|Espinho, Portugal}} — першая прэмія<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /> * 1978 — Міжнародны кінафестываль у [[Сідней|Сіднеі]] — прыз «''Сярэбраны бумеранг''»<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /><ref name="Искусство кино, 2 (1981)" /> * 1979 — {{нп5|Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР у вобласці літаратуры, мастацтва і архітэктуры|Дзяржаўная прэмія СССР у вобласці літаратуры, мастацтва і архітэктуры|ru|Лауреаты Государственной премии СССР в области литературы, искусства и архитектуры}} (Юрый Нарштэйн, Франчэска Ярбусава, Аляксандр Жукоўскі)<ref name="Энциклопедия отечественного кино" /><ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /> У 2003 годзе на Міжнародным анімацыйным фестывалі «''Лапута''» ў [[Токіа]] па выніках апытання 140 кінакрытыкаў і мультыплікатараў з розных краін «''Вожык у тумане''» быў прызнаны найлепшым мультфільмам усіх часоў<ref name="РИА Новости, 2015-12-11" /><ref name="Новая газета, 2003-05-29" /><ref name="IMDb, 150 Best Animations" /><ref name="Nishikata, 150 Best Animations" />. Па дадзеных дырэктара лялечнага аб’яднання студыі «''{{нп5|Саюзмультфільм||ru|Союзмультфильм}}''» {{нп5|Іосіф Якаўлевіч Баярскі|Іосіфа Баярскага|ru|Боярский, Иосиф Яковлевич}}, стужка атрымала ў агульнай складанасці больш за трыццаць пяць усесаюзных і міжнародных узнагарод<ref name="Русский переплет, Литературные коЛЛажи" />. == Аналіз == === Сувязь з жывапісам і кінематографам === [[Файл:Little Jester in a Trance, 1929 - Paul Klee.jpg|thumb|left|220px|[[Паўль Клее]]. «''Маленькі блазен у трансе''».]] Даследчыкі, аналізуючы «''Вожыка ў тумане''» і іншыя фільмы Нарштэйна, звяртаюць увагу на тое, што ўласцівая ім «''жывапіснасць выяўленчых рашэнняў''» нярэдка грунтуецца на асабістых асацыяцыях і залежыць ад мастацкіх густаў пастаноўшчыка. Да ліку яго ўлюбёных жывапісцаў адносяцца [[Вінцэнт ван Гог|Ван Гог]], [[Рэмбрант]], [[Кацусіка Хокусай]], [[Пабла Пікаса|Пікаса]], [[Жорж Брак]]. Асаблівае месца сярод майстроў, блізкіх Нарштэйну па духу, займае нямецкі і швейцарскі мастак [[Паўль Клее]], творы якога рэжысёр заве «''азбукай і марфалогіяй для мультыплікацыі''». На думку Нарштэйна, для аніматараў [[акварэль]]ныя і [[Графіка (мастацтва)|графічныя]] працы Клее — практычна тое ж самае, што [[Іаган Себасцьян Бах|бахаўскі]] «''{{нп5|добра тэмперованы клавір||en|The Well-Tempered Clavier}}''» — для музыкантаў{{sfn|Асенин|1986|с=73}}<ref name="Киноведческие записки, 1 (2001)" />{{sfn|Норштейн|2005|с=48}}. {{Цытата|аўтар=Юрый Нарштэйн|Яго фактуры — сігналы рэальнасці, таму так лёгка пачуць іх гучанне. <…> Да прыкладу, «Клоўн» Клее{{efn|«''Клоўнам''» Нарштэйн называе карціну [[Паўль Клее|Паўля Клее]] «''Маленькі блазен у трансе''» ({{lang-en|«Little Jester in a Trance»}}){{sfn|Норштейн|2016|с=221}}. Фігура блазна складаецца амаль цалкам з адной лініі, якая рытмічна перасякаецца і перакрыжоўваецца<ref name="Wenham, Understanding Art" />.}} з’яўляўся той мерай, якая ўтрымлівала фільм «Вожык у тумане» ў эстэтычных межах, дапамагала нам з мастаком Франчэскай Ярбусавай не страціць дарогу і не праваліцца ў саладжавасць{{sfn|Норштейн|2005|с=50—51}}.}} Даследчык Тамака Танака лічыць, што «''кінематаграфічнаму мысленню''» Нарштэйна блізкі таксама мастацкі свет жывапісца {{нп5|Юрый Аляксеевіч Васняцоў|Юрыя Васняцова|ru|Васнецов, Юрий Алексеевич}}. Так, у васняцоўскіх ілюстрацыях да казкі «''{{нп5|Тры мядзведзі||ru|Три медведя}}''», адаптаванай для рускіх выданняў [[Леў Мікалаевіч Талстой|Львом Талстым]], усе прадметы «''фактурныя''», у тым ліку кара дрэва, якое стаіць побач з абедзенным сталом. Такое «''рэчыўнае''» ўспрыманне свету ўласціва дзецям з іх свежым поглядам на прадметы або першабытным людзям, мяркуе Танака, і яно, верагодна, знайшло своеасаблівы працяг у мультфільме «''Вожык у тумане''», дзе частка падзей адбываецца каля гіганцкага дрэва з такой жа «''фактурнай''» карой<ref name="Киноведческие записки, 1 (2001)" />. Адначасова даследчыкі праводзяць паралелі між «''Вожыкам у тумане''» і некаторымі творамі кінематографа. Адным са сваіх улюбёных фільмаў Нарштэйн называў «''{{нп5|Лістапад (фільм, 1966)|Лістапад|en|Falling Leaves (1966 film)}}''» [[Атар Давідавіч Іаселіяні|Атара Іаселіяні]] — па прызнанні рэжысёра, гэтую карціну ён глядзеў «''незлічоную колькасць разоў''». Герой «''Лістапада''» Ніка, апынуўшыся ў складаных жыццёвых абставінах, вучыцца разумець навакольных і паступова сталее; падобным чынам нарштэйнаўскі Вожык, трапіўшы ў туман, адкрывае для сябе разнастайнасць свету. Персанаж, перажыўшы за кароткі час самыя розныя станы — ціхамірнасць, здзіўленне, трывогу, страх — на вачах змяняецца і атрымлівае новы жыццёвы досвед. Танака выяўляе таксама пераклічку на ўзроўні вобразаў між «''Вожыкам…''» і «''[[Андрэй Рублёў (фільм)|Андрэем Рублёвым]]''» — да прыкладу, белы Конь у стужцы Нарштэйна нагадвае абыякавых, не рэагуючых на чужыя эмоцыі коней з фільма [[Андрэй Арсеньевіч Таркоўскі|Таркоўскага]]<ref name="Киноведческие записки, 1 (2001)" />{{sfn|Норштейн|2005|с=24}}. На думку {{нп5|Міхаіл Беніямінавіч Ямпольскі|Міхаіла Ямпольскага|ru|Ямпольский, Михаил Бениаминович}}, гісторыя пра заблукалага Вожыка суадносіцца з асобнымі эпізодамі з фільма [[Федэрыка Феліні]] «''[[Амаркорд (фільм)|Амаркорд]]''» (1973) — у абедзвюх карцінах «''туман пераўтварае свет у фантазм, супрацьпастаўлены рэальнасці''»{{sfn|Ямпольский|1980|с=99—100}}. === Уплыў культуры Усходняй Азіі === [[Файл:Ma Yuan - Dancing and Singing- Peasants Returning from Work.jpg|thumb|right|[[Ма Юань]]. «''Танцы і спевы (Сяляне, якія вяртаюцца з працы)''», [[XII стагоддзе]].]] Да ліку асноўных тэхнічных знаходак, якія вызначаюць стылістыку «''Вожыка…''», адносіцца выкарыстанне ярусных дэкарацый, што былі створаны Нарштэйнам і Жукоўскім у традыцыях {{нп5|Тэатр ценяў|старажытнакітайскага марыянетачнага тэатра|en|Shadow play}}. Дзякуючы гэтай тэхналогіі, якая аб’ядноўвае {{нп5|Лялечная анімацыя|лялечную анімацыю|en|Stop motion}} і перакладку, выбудоўваецца глыбіня выявы. Пры гэтым глядач, пазіраючы на экран, наўрад ці зможа вызначыць, якая рэальная адлегласць ад бліжняга {{нп5|План (кінематограф)|плана|en|Shot (filmmaking)}} да дальняга, паколькі яна, паводле слоў Міхаіла Ямпольскага, «''адначасова і бясконцая, і мінімальная''». Падобная {{нп5|перспектыва||en|Perspective (graphical)}} надзвычай рэдка сустракаецца ў еўрапейскім выяўленчым мастацтве (як выключэнне — некаторыя карціны майстроў [[Ведута|ведуты]]{{efn|Мастакі, якія працавалі ў жанры [[Ведута|ведуты]], часам стваралі ўмоўную перспектыву, «''калі ў глыбіні інтэр’еру малявалася акно, якое выходзіць на далёкі пейзаж, зусім не суаднесены з прасторай пакоя''»{{sfn|Ямпольский|1980|с=97}}.}}), аднак з’яўляецца нормай для класічнага жывапісу [[Японскі жывапіс|Японіі]] і [[Кітайскі жывапіс|Кітая]]. Для мастакоў гэтых краін маштаб вымярэння быў умоўнасцю, і прасторавая глыбіня ў іх працах фарміравалася за кошт «''мудрагелістай гульні ліній і колеру''». У гэтых краявідах, заснаваных на «''ярусным''» успрыманні глыбіні, на пярэднім плане часам адлюстроўваліся дрэва і чалавек, а ўдалечыні — на «''нявызначана вялікай''» адлегласці — узнікалі ахутаныя туманам горы. Падобным чынам вырашаліся мастацкія задачы і ў фільме «''Вожык у тумане''», лічыць Ямпольскі{{sfn|Ямпольский|1980|с=97—98}}. Важную ролю ў кітайскім мастацтве адыгрываў туман, пры дапамозе якога мастакі адлюстроўвалі не «''статычны момант''», а няўлоўнасць быцця, яго цякучасць, узнікненне і знікненне. Для перадачы яго руху, паводле дактрыны паэта [[Су Шы]], мастаку належала супрацьпаставіць пастаянныя элементы свету (чалавек, дом, птушка, рэч) — зменлівым (туман, ручай, дрэва, бамбук). Нарштэйн, імкнучыся ажывіць анімацыйны жывапіс, насыціў «''прастору''» фільма тым жа туманам, што сцелецца над рэкамі або ляціць між скал у пейзажах [[Ма Юань|Ма Юаня]] і [[Го Сі]]. Амаль бачная «''малочная заслона''» спачатку была ўключана рэжысёрам у стужку «''Чапля і журавель''», а пазней стала асноўным мастацкім вобразам у гісторыі пра заблукалага Вожыка{{sfn|Ямпольский|1980|с=98—99}}. {{Цытата|аўтар=Міхаіл Ямпольскі|У гэтым жа фільме ёсць адзін вельмі эфектны момант, калі вожык працягвае ў туман лапу і яна пачынае павольна расплывацца ў смузе. Тут гульня прасторы бачна пераходзіць у гульню з’яўленняў-знікненняў свету, адбіваецца на самім характары рэальнасці. Чым глыбей тоне прадмет у малацэ, тым хутчэй губляе ён форму{{sfn|Ямпольский|1980|с=99}}.}} Такой жа цякучай матэрыяй для прадстаўнікоў класічнага ўсходняга жывапісу была вада, у руху якой паэт [[Ван Вэй]] бачыў спалучэнне зменлівасці і стабільнасці адначасова: «''Калі пішуць вадаспад, трэба яго так адлюстраваць, каб ён перарываўся, але не быў разарваны''». У «''Вожыку…''» аператар Жукоўскі здымаў сапраўдную ваду, якая пазней упісвалася ў намаляваныя кадры. На думку Ямпольскага, гэтае злучэнне — «''серабрыстая рабізна''» і «''манахромная гладзь''» — атрымалася ў фільме не зусім арганічным; тым не менш вада ў стужцы ўсё ж выконвае (згодна з тэорыяй Су Шы) функцыю кантрасту ў адносінах да пейзажу з «''пастаяннай формай''». Акрамя туману і вады, да «''дыхаючых''», зменлівых элементаў фільма адносяцца мігатлівыя агеньчыкі, загадкавыя дрэвы, светлячкі, пры дапамозе якіх герой спрабуе знайсці дарогу да хаты Мядзведзіка. Ім супрацьстаяць «''носьбіты выразнай формы''» — звяры і птушкі, сілуэты якіх то раствараюцца ў смузе, то ўзнікаюць ізноў. Аб’яднанне пластоў адбываецца пры дапамозе колеру. Пачатковыя і фінальныя сцэны мультфільма створаны ў сіняй і залацістай гаме; цэнтральная частка вытрымана ў светлых, амаль бялёсых танах з «''інтэнсіўнымі ўкрапінамі''»{{sfn|Ямпольский|1980|с=100—101}}. Юрый Нарштэйн падчас лекцый аб мастацтве анімацыі на [[Вышэйшыя курсы сцэнарыстаў і рэжысёраў|Вышэйшых курсах сцэнарыстаў і рэжысёраў]] чытаў вершы ўсходніх паэтаў у якасці ілюстрацыі да асобных тэзісаў. Так, распавядаючы пра зменлівасць кадраў у «''Вожыку…''», дзе рацэ супрацьпастаўлены статычны антураж, рэжысёр цытаваў радкі японскага паэта [[Мацуа Басё]], якія даюць агульнае ўяўленне пра тое, як у фільме адбываецца паступовая змена выявы: «''Зрэзаны для даху чарот. / На забытыя сцёблы / Сыплецца дробны сняжок''». Кампазіцыя кінакадра, паводле рэжысёра, «''узнікае там, дзе ёсць кропка, за якой мы ўважліва сочым''»{{sfn|Норштейн|2005|с=156}}. === У кантэксце савецкай мультыплікацыі 1970-х гадоў === Фільм «''Вожык у тумане''» быў створаны ў перыяд, калі адносны [[лібералізм]] эпохі «''[[Хрушчоўская адліга|адлігі]]''» фактычна згас — настаў час «''{{нп5|Перыяд застою|застою|ru|Период застоя}}''». Гэтая вяха ў сацыякультурным жыцці краіны характарызавалася неадназначнымі працэсамі. З аднаго боку, дзяржава ажыццяўляла істотную фінансавую падтрымку навукі і мастацтвы; з іншага — ішло ўзмацненне [[Цэнзура ў СССР|ідэалагічнага кантролю]] ва ўсіх сферах, уключаючы кінематограф{{sfn|Кривуля|2002|с=64—65}}. Пры гэтым перамены ў светапоглядзе, закладзеныя ў папярэднім дзесяцігоддзі, адбіваліся на грамадскім настроі і знаходзілі адлюстраванне ў самых розных творах. Так, савецкая анімацыя ў 1970-х гадах стала праяўляць інтарэс да вобразу асобнага чалавека, які спрабуе знайсці сябе ў вялікім свеце. Менавіта гэтая тэма, на думку доктара мастацтвазнаўства Наталлі Крывулі, стала ключавой у фільме «''Вожык у тумане''». Герой стужкі, зазірнуўшы ў студню, бачыць сваё адлюстраванне, сваё другое «''я''» — і з гэтага моманту пачынаецца здабыццё ім індывідуальнасці і адначасова — усведамленне ўласнай татальнай адзіноты. Уваходзячы ў туман, Вожык адчувае сябе разгубленым, ён шукае кропку апоры і блукае ў імзе «''як сляпы, які страціў правадніка''». У сцэне, калі персанаж спрабуе з дапамогай галінкі знайсці дарогу, прысутнічае адсылка да «''[[Прыпавесць пра сляпых|Прыпавесці пра сляпых]]''» [[Пітэр Брэйгель Старэйшы|Пітэра Брэйгеля Старэйшага]]. Аднак інтуітыўны, духоўны зрок не дае герою растварыцца ў тумане — ён знаходзіць апору ў выглядзе дрэва, своеасаблівага {{нп5|Сусветнае дрэва|Сусветнага дрэва|en|World tree}}, якое становіцца для Вожыка нейкім арыенцірам на шляху{{sfn|Кривуля|2002|с=66—67, 97}}. Тэма супрацьпастаўлення сябе свету, аддзялення асобы ад асяроддзя разглядалася і ў такіх анімацыйных фільмах, як «''{{нп5|Прамудры пячкур (мультфільм)|Прамудры пячкур|ru|Премудрый пескарь (мультфильм)}}''», «''Да вас лячу я ўспамінам…''», «''{{нп5|Майстар з Кламсі||ru|Мастер из Кламси}}''», «''{{нп5|Матылёк (мультфільм)|Матылёк|ru|Бабочка (мультфильм)}}''», «''{{нп5|Калейдаскоп-71: Шафа|Шафа|ru|Калейдоскоп-71: Шкаф}}''» і іншых{{sfn|Кривуля|2002|с=68}}. У 1970-я гады савецкая сістэма ў асноўным захоўвала закрытасць, і чалавек, знаходзячыся ў замкнёным грамадстве, часам кіраваўся «''ў іншыя прасторы — у свет культуры, гісторыі, сну і мрояў''». У гэты перыяд персанажы анімацыі сталі вандраваць, прычым іх вандроўкі часцяком адбываліся між рэальным і ўяўным светамі, — гаворка ў дадзеным выпадку ідзе не толькі пра фільм «''Вожык у тумане''», але і пра такія стужкі, як «''{{нп5|Блакітнае шчаня||ru|Голубой щенок}}''», «''[[Казка казак]]''», «''Люстэрка часу''», «''Цягнік памяці''»{{sfn|Кривуля|2002|с=69}}. Працы Нарштэйна, {{нп5|Андрэй Юр’евіч Хржаноўскі|Хржаноўскага|ru|Хржановский, Андрей Юрьевич}}, [[Фёдар Савельевіч Хітрук|Хітрука]], {{нп5|Мікалай Мікалаевіч Серабракоў|Серабракова|ru|Серебряков, Николай Николаевич}}, {{нп5|Раман Абелевіч Качанаў|Качанава|ru|Качанов, Роман Абелевич}} і іншых мультыплікатараў вывелі, паводле слоў Наталлі Крывулі, анімацыю на новы ўзровень — у іх фільмах разглядаліся пытанні чалавечага быцця, ішлі пошукі метафарычнай мовы, дэманстравалася цікавасць да ўнутранага свету асобы{{sfn|Кривуля|2002|с=75—76}}. У прасторы карцін пачалі ўзнікаць розныя ўзроўні — рэальныя і ўмоўныя. Калі для Вожыка ілюзорным светам становіцца туман, то для героя стужкі «''{{нп5|Дом, які збудаваў Джэк (мультфільм)|Дом, які збудаваў Джэк|ru|Дом, который построил Джек (мультфильм)}}''» — гэта дом{{sfn|Кривуля|2002|с=90—91}}. У шэрагу стужак («''Вожык…''», «''Казка казак''», «''{{нп5|У свеце баек||ru|В мире басен}}''», «''{{нп5|Чапля і журавель||ru|Цапля и журавль}}''») прастора ўключалася ў развіццё сюжэту і надзялялася прыкметамі адушаўлёнай істоты{{sfn|Кривуля|2002|с=95}}. Гэта адносіцца перш за ўсё да прац Нарштэйна — у яго фільмах, пачынаючы з «''Вожыка…''», асяроддзе стала самастойным анімацыйным вобразам{{sfn|Кривуля|2002|с=96}}. У мультыплікацыі сямідзесятых гадоў XX стагоддзя набыў актуальнасць вобраз творцы, мастака. У галерэю герояў, якія ствараюць і трансфармуюць свет, увайшлі, акрамя Вожыка, Джэк («''Дом, які збудаваў Джэк''»), Малы («''{{нп5|І мама мне даруе||ru|И мама меня простит}}''»), Кала Бруньён («''{{нп5|Майстар з Кламсі||ru|Мастер из Кламси}}''»), Ікар («''{{нп5|Ікар і мудрацы||ru|Икар и мудрецы}}''»). Пры гэтым персанажы, пераходзячы нябачную мяжу паміж сапраўдным і ўяўным светам, змяняліся самі{{sfn|Кривуля|2002|с=98—99}}. Адной з найбольш папулярных у асяроддзі аніматараў тэхналогій у тую пару стала перакладка, якая дазваляла ствараць шматпланавыя вобразы. Параўноўваючы маляваную мультыплікацыю з перакладкай, Нарштэйн адзначаў, што апошняя «''мае іншую выяўленчую насычанасць''». Адначасова атрымаў развіццё жывапісны кірунак анімацыі — «''са складаным каларытам, нюансіроўкай колеру і тону, распрацоўкай драматургіі святла''». Падобныя якасці ўласцівыя такім стужкам, як «''Вожык у тумане''», «''{{нп5|Садко багаты||ru|Садко богатый}}''», «''{{нп5|Пер Гюнт (мультфільм)|Пер Гюнт|ru|Пер Гюнт (мультфильм)}}''», «''Прыгоды Чычыкава''», «''{{нп5|Авэ Марыя (мультфільм)|Авэ Марыя|ru|Аве Мария (мультфильм)}}''», «''{{нп5|Бедная Ліза (мультфільм)|Бедная Ліза|ru|Бедная Лиза (мультфильм)}}''». Але калі ў «''Садко багатым''», «''{{нп5|У порце (мультфільм)|У порце|ru|В порту (мультфильм)}}''» або «''Прыгодах Чычыкава''» выяўляецца складаная колератанальнасць, якая мае шмат адценняў, то ў «''Вожыку…''» (як і ў «''Казцы казак''», «''Беднай Лізе''», «''Прамудрым печкуры''») выкарыстоўваўся, як правіла, адзін тон — «''[[Охра|охрыста]]-аліўкавы, залаціста-карычневы, серабрысты''»{{sfn|Кривуля|2002|с=112—113}}. {{Цытата|аўтар=Наталля Крывуля|У перыяд застою дамінуе метафарычнасць мовы анімацыйных фільмаў, якая пачала складацца ў канцы 60-х гадоў. Супярэчлівасць жыццёвых з’яў патрабавала пошуку новай мовы і стылістыкі выявы. <…> Развіццё анімацыі і яе асноўных кірункаў у 70-я гады аказалася звязана са зваротам да досведу сусветнага мастацтва і паглыбленнем у архаічныя пласты свядомасці{{sfn|Кривуля|2002|с=122}}.}} === Свет дзіцячай душы === Цікавасць да фільма «''Вожык у тумане''» праяўляюць не толькі кіназнаўцы і культуролагі, але і псіхолагі, якія займаюцца пытаннямі развіцця дзяцей і вывучаюць праблемы працэсаў сталення. У сваіх працах спецыялісты прапануюць розныя трактоўкі сюжэту стужкі. Так, на думку доктара мастацтвазнаўства Тамары Злотнікавай і кандыдата культуралогіі Алесі Гарохавай, уся гісторыя пра падарожжа Вожыка складаецца са «''змроку, туману і чароўнага сузірання''», аднак у інтэрпрэтацыі Нарштэйна яна набывае [[Алюзія|алюзіі]] і «''{{нп5|Архетып (літаратура)|архетыпічныя сэнсы|ru|Архетип (литература)}}''». Туман у стужцы — гэта сімвал дзіцячага ўспрымання свету, лічаць даследчыкі: дзіця выяўляе ў ім і прыязнасць, і небяспеку, і загадкавасць (да ліку таямніц, якія хаваюцца ў імзе, адносяцца гіганцкае дрэва, прысутнасць якога персанаж адчувае спінай, а таксама Слон, які незразумелым чынам узнікае ў «''змрочным лесе''»). Разглядаючы фільм як «''міфалагічную сістэму''», Злотнікава і Гарохава вылучаюць у ёй персанажы-тыпы: Сабака выконвае ролю памочніка, Мядзведзік — гэта сябар, Рыба — «''захавальнік і медыятар''»; Кажан выступае ў якасці прадстаўніка «''цёмных дэманічных сіл''». Перамяшчэнне Вожыка скрозь туман даследчыкі супастаўляюць з падарожжам героя міфаў у падземны свет, дзе можна спазнаць таямніцы светабудовы. Дом Мядзведзіка, куды ў канцы падарожжа трапляе Вожык, — гэта яго вяртанне са свету мрояў і сноў у паўсядзённую рэальнасць{{sfn|Злотникова|2016|с=163—164}}. Гісторык культуры {{нп5|Сяргей Аляксандравіч Ушакін|Сяргей Ушакін|ru|Ушакин, Сергей Александрович}}, разглядаючы «''свет уяўнага''» ў двух мультфільмах — «''Вожыку ў тумане''» Нарштэйна і «''{{нп5|Рукавіца (мультфільм)|Рукавіцы|ru|Варежка (мультфильм)}}''» {{нп5|Раман Абелевіч Качанаў|Рамана Качанава|ru|Качанов, Роман Абелевич}}, — адзначае, што ў абедзвюх стужках маленькія героі выкарыстоўваюць рэальнасць «''як месца праекцыі сваіх фантазій''». У фільме Качанава дзяўчынка, якой мама забараняе завесці дома сабаку, пераўтварае ў шчанюка ўласную рукавіцу. У казцы пра Вожыка перажыванні сталага персанажа звязаныя з туманам, у якім з’яўляюцца і знікаюць ці то фантомы, ці то сапраўдныя звяры і птушкі. Да гэтых гісторый Ушакін дадае мультфільм пра {{нп5|Малы і Карлсан|Малога і Карлсана|ru|Малыш и Карлсон}}, у якім ілюзіі і рэальнасць таксама размытыя. У якасці ілюстрацыі да тэзіса аб тым, што свет уяўнага ў дзяцей самадастатковы, Ушакін прыводзіць радкі з верша [[Агнія Львоўна Барто|Агніі Барто]] «''Фантазія''»: «''Я — небесный верхолаз, / Я по небу лазаю, / А потом оттуда — раз! — / Опускаюсь на землю. / Ты не веришь? Ну и что ж… / Всё равно это не ложь, / А моя фантазия''»{{sfn|Ушакин|2008|с=32—36}}. Паказальна, што і ў «''Рукавіцы''», і ў «''Вожыку…''» адсутнічае момант радасці герояў, якія дасягаюць канчатковай мэты. У першым з названых фільмаў шчанюку, узятаму ў суседзяў, цешыцца не дзяўчынка, а яе мама (маленькая гераіня ў фінале нават не з’яўляецца). У другім — сам працэс чаявання, дзеля якога ладзілася складанае падарожжа, так і не пачынаецца, а малінавае варэнне застаецца ў клуначку. Для юных персанажаў важней сама дарога ва ўмоўны {{нп5|Смарагдавы горад||ru|Изумрудный город}}, а таксама звязаныя з ёй адкрыцці і выпрабаванні, канстатуе Ушакін{{sfn|Ушакин|2008|с=38}}. {{Цытата|аўтар=Аэліта Раманенка|Наступіць імгненне, калі Вожык з заплюшчанымі вачыма ўпадзе ў траву, а на экране зноў невыразна прамільгнуць кажан, матылькі, ліст і белы конь — памяць пра ўбачанае, бязладныя няясныя ўражанні… Так у дзяцінстве душа, адкрытая свету, раптам перапаўняецца ўражаннямі быцця, і надыходзіць паўза, сон, забыццё…{{sfn|Романенко|1983|с=46}}}} == Культурная спадчына == [[Файл:Verkhnie Misto, Kiev, Ukraine - panoramio (26).jpg|right|thumb|Помнік Вожыку ў [[Кіеў|Кіеве]].]] Фільм, зняты ў 1975 годзе, на працягу дзесяцігоддзяў не страціў актуальнасці. Так, у 2013 годзе {{нп5|Міністэрства культуры і масавых камунікацый Расійскай Федэрацыі|Міністэрства культуры|ru|Министерство культуры и массовых коммуникаций Российской Федерации}} і {{нп5|Міністэрства асветы Расійскай Федэрацыі|Міністэрства адукацыі|ru|Министерство просвещения Российской Федерации}} РФ склалі спіс для факультатыўных заняткаў «''Сто фільмаў для школьнікаў''». У спісе прадстаўлены ўсяго тры анімацыйныя стужкі, сярод іх — «''Вожык у тумане''»<ref name="Народное образование, Сто фильмов для школьников" />. Крыху раней пры падтрымцы Мінкультуры РФ на экраны выйшаў мультыплікацыйны серыял «''[[Смяшарыкі]]''», героямі якога з’яўляюцца зааморфныя істоты. У 2007 годзе ў межах гэтага праекта была выпушчана серыя «''Вожык у туманнасці''», якая абыгрывала сюжэт і вобразы мультфільма Нарштэйна. Тым не менш, па стылістыцы, кампазіцыі і каляроваму рашэнню серыя «''Смяшарыкаў''» мала нагадвала арыгінальную стужку. Як адзначалі даследчыкі, у новай версіі туман — гэта штучная «''імглістасць''», у якую Вожык, апрануты ў скафандр, трапляе па памылцы. У персанажа «''Смяшарыкаў''» няма «''той тонкай сэнсарнай сувязі са светам, якой валодае герой нарштэйнаўскага фільма''»{{sfn|Злотникова|2016|с=165}}. Філолаг Антон Афанасьеў выяўляе адсылку да «''Вожыка ў тумане''» ў паэзіі [[Янка Дзягілева|Янкі Дзягілевай]] — гаворка, у прыватнасці, ідзе пра яе верш «''Ударение на слоге выше прописной строки''», у якім у драматычна-абсурдысцкай манеры абыгрываецца тэма няздзейсненага падарожжа героя: «''Растворимый серый ёжик, что от пепла был рождён / Собирался в гости к другу, да метлою был сметён''»<ref name="Русская рок-поэзия, о творчестве Янки Дягилевой" />. Аб непасрэднай сувязі мультфільма Нарштэйна з вершам {{нп5|Бэла Ахатаўна Ахмадуліна|Бэлы Ахмадулінай|ru|Ахмадулина, Белла Ахатовна}} «''Святло і туман''» згадвае ў манаграфіі «''Таямніца і тайнапіс''» літаратуразнаўца, выкладчык [[Пенсільванскі ўніверсітэт|Пенсільванскага ўніверсітэта]] Вера Зубарава. На падабенства Вожыку, які падчас вандравання па лесе робіць шмат адкрыццяў, лірычная гераіня верша Ахмадулінай «''рухаецца праз туман''» насустрач таямніцам быцця: «''Как бы — светает. Но рассвета рост / Не снизошёл со зрителем якшаться. / Есть в мартовской понурости берёз / Особое уныние предсчастья''»<ref name="Новый филологический вестник, Тайна и тайнопись" /><ref name="Зубарева, Тайнопись" />. [[Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5919 stamp (Hedgehog in the Fog).jpg|міні|Паштовая марка, выдадзеная ў СССР і прысвечаная мультфільму.]] Фільм аказаў уплыў і на [[дзіцячы фальклор]]. Так, у гульнявым дваровым асяроддзі пасляваеннага часу вобраз ворага адлюстроўваўся ў {{нп5|Лічылка|лічылцы|ru|Считалка}} «''Вышел немец из тумана, / Вынул ножик из кармана. / Буду резать, буду бить, / Всё равно тебе водить''». У наступныя дзесяцігоддзі адбываўся паступовае знікненне ідэалагічнага кампанента з гульнявой прасторы. У 1980-х гадах, пасля выхаду мультфільма Нарштэйна, з’явіліся іншая сюжэтная канва і новы герой лічылкі: «''Вышел ёжик из тумана, / Вынул ножик из кармана, / Вынул камешки и мел, / Улыбнулся, как сумел…''»<ref name="Логос, 5 (2017)" />{{efn|Дадзены варыянт прадстаўлены спецыялістам па культурнай антрапалогіі [[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Ю. В. Чарняўскай]].}}. Помнікі «''Вожыку ў тумане''» былі ўсталяваны ў [[Кіеў|Кіеве]] (2009)<ref name="Lenta.ru, Памятник в Киеве" />, [[Краснадар]]ы<ref name="АиФ, Памятник в Краснодаре" />, [[Іванава (Расія)|Іванава]]<ref name="IvanovoNews, Памятник в Иванове" />. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="IMDb, 150 Best Animations">{{cite web|url=https://www.imdb.com/list/ls000050035/|title=150 Best Animations of All Time (Laputa Animation Festival)|date=2010-10-18|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2022-10-28|url-status=live}}</ref> <ref name="IMDb, Yozhik v tumane">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0073099/|title=Yozhik v tumane (1975) — IMDb|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2020-09-10}}</ref> <ref name="IvanovoNews, Памятник в Иванове">{{cite web|url=https://www.ivanovonews.ru/news/517647/|title=В Иванове увековечили «Ёжика в тумане» (ВИДЕО)|date=2015-12-22|publisher=Сайт «''IvanovoNews''»|lang=ru|accessdate=2022-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210627093002/https://www.ivanovonews.ru/news/517647/|archivedate=2021-06-27|url-status=live}}</ref> <ref name="Lenta.ru, Памятник в Киеве">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2009/01/26/hedgehog/|title=В Киеве поставили памятник «Ежику в тумане»|date=2009-01-26|publisher=Сайт «''{{нп5|Lenta.ru||ru|Lenta.ru}}''»|lang=ru|accessdate=2022-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214154424/https://lenta.ru/news/2009/01/26/hedgehog/|archivedate=2021-02-14|url-status=live}}</ref> <ref name="MuzCentrum.ru, Норштейн о Мееровиче">{{cite web|url=http://www.muzcentrum.ru/radio-old/programsarchive/nothereevenings/14408-yurij-norshtejn-posmotret-shreka-bylo-dlya-menya-ispytaniem|title=Юрий Норштейн: «Посмотреть „Шрека“ было для меня испытанием…»|publisher=Сайт «''MuzCentrum.ru''»|lang=ru|accessdate=2021-02-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214154357/http://www.muzcentrum.ru/radio-old/programsarchive/nothereevenings/14408-yurij-norshtejn-posmotret-shreka-bylo-dlya-menya-ispytaniem|archivedate=2021-02-14|url-status=dead}}</ref> <ref name="Nishikata, 150 Best Animations">{{cite web|url=https://www.nishikata-eiga.com/2010/10/laputas-top-150-japanese-and-world.html|title=Laputa’s Top 150 Japanese and World Animation (2003)|date=2010-10-06|publisher=Сайт «''Nishikata Film Review''»|lang=en|accessdate=2022-10-28|url-status=live}}</ref> <ref name="Wenham, Understanding Art">{{кніга|ref=|аўтар=Wenham M.|загаловак=Understanding Art: A Guide for Teachers|мова=en|спасылка=https://books.google.ru/books?id=qVRjsLaYyS0C&pg=PA25|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=SAGE Publications Ltd|год=2003|старонкі=28|старонак=184|серыя=|isbn=9781446221549}}</ref> <ref name="АиФ, Памятник в Краснодаре">{{cite web|url=https://kuban.aif.ru/society/details/494225|title=Памятник нерожденным детям появится в Краснодаре|date=2013-04-15|publisher=Сайт «''Аргументы и Факты — Кубань''»|lang=ru|accessdate=2022-10-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170503083352/http://www.kuban.aif.ru/society/details/494225|archivedate=2017-05-03|url-status=live}}</ref> <ref name="Зубарева, Тайнопись">{{кніга|ref=|аўтар=Зубарева В. К.|загаловак=Тайнопись. Библейский контекст в поэзии Беллы Ахмадулиной 1980-х — 2000-х годов|мова=ru|спасылка=https://litved.com/docs/Zubareva_Final_7_03.pdf|адказны=|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Языки славянской культуры: Глобал Ком|год=2017|старонкі=135—137|старонак=224|серыя=Studia philologica. Series minor|isbn=}}</ref> <ref name="Израиль XXI, 10 (2008)">{{артыкул|ref=|аўтар={{нп5|Юрый Леанідавіч Павалоцкі|Поволоцкий Ю. Л.|ru|Поволоцкий, Юрий Леонидович}}|загаловак=Хвалебная музыка в честь Михаила Мееровича|мова=ru|спасылка=http://21israel-music.com/Meerovich.htm|аўтар выдання=|выданне=Израиль XXI|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2008|том=|выпуск=|нумар=10|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160805114814/http://21israel-music.com/Meerovich.htm|archivedate=5 жніўня 2016}}</ref> <ref name="Искусство кино, 2 (1981)">{{артыкул|ref=|аўтар=|загаловак=Советские фильмы, премированные на международных фестивалях в 1976—1980 годах|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1981|том=|выпуск=|нумар=2|старонкі=184—190|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Искусство кино, 10 (1988)">{{артыкул|ref=|аўтар=[[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Норштейн Ю. Б.]]|загаловак=Движение. Главы из ненаписанной книги|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1988|том=|выпуск=|нумар=10|старонкі=103—116|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Искусство кино, 4 (1989)">{{артыкул|ref=|аўтар=[[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Норштейн Ю. Б.]]|загаловак=Движение. Поиски персонажа|мова=ru|спасылка=https://chapaev.media/articles/10357|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1989|том=|выпуск=|нумар=4|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210208123339/https://chapaev.media/articles/10357|archivedate=8 лютага 2021}}</ref> <ref name="Искусство кино, 7 (1994)">{{артыкул|ref=|аўтар=Алдошина О., Романенко А.|загаловак=Норштейн Ю. Метафора|мова=ru|спасылка=https://chapaev.media/articles/10368|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1994|том=|выпуск=|нумар=7|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214041110/https://chapaev.media/articles/10368|archivedate=14 лютага 2021}}</ref> <ref name="Искусство кино, 3 (1997)">{{артыкул|ref=|аўтар=Алдошина О.|загаловак=Норштейн Ю, Ярбусова Ф. Разговор, которого не было…|мова=ru|спасылка=https://chapaev.media/articles/10426|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1997|том=|выпуск=|нумар=3|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200808200714/https://chapaev.media/articles/10426|archivedate=8 жніўня 2020}}</ref> <ref name="Искусство кино, 9 (2010)">{{артыкул|ref=|аўтар={{нп5|Лана Аляксандраўна Азарх|Азарх Л. А.|ru|Азарх, Лана Александровна}}|загаловак=Мультипликаторы|мова=ru|спасылка=http://old.kinoart.ru/archive/2010/09/n9-article26|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2010|том=|выпуск=|нумар=9|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Киноведческие записки, 1 (2001)">{{артыкул|ref=|аўтар=Танака Т.|загаловак=Психологическое время в кинематографе Юрия Норштейна|мова=ru|спасылка=http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/814/|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Киноведческие записки||ru|Киноведческие записки}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2001|том=|выпуск=|нумар=1|старонкі=235—243|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Киносценарии, 6 (2000)">{{артыкул|ref=|аўтар=Норштейн Ю. Б.|загаловак=«Все сказки начинаются с однажды…»|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Киносценарии|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2000|том=|выпуск=|нумар=6|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Культура.РФ, Вячеслав Невинный">{{cite web|url=https://www.culture.ru/persons/8785/vyacheslav-nevinnyi|title=Вячеслав Невинный|publisher=Сайт «''Культура.РФ''»|lang=ru|accessdate=2022-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214154423/https://www.culture.ru/persons/8785/vyacheslav-nevinnyi|archivedate=2021-02-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Культура.РФ, Ёжик в тумане">{{cite web|url=https://www.culture.ru/live/movies/643/yozhik-v-tumane|title=Ёжик в тумане|publisher=Сайт «''Культура.РФ''»|lang=ru|accessdate=2022-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214154353/https://www.culture.ru/movies/643/yozhik-v-tumane|archivedate=2021-02-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Культура.РФ, Ёжик похож на рублёвского «Спаса»">{{cite web|url=https://www.culture.ru/materials/134723/yurii-norshtein-yozhik-pokhozh-na-rublevskogo-spasa|title=Юрий Норштейн: «Ёжик похож на рублёвского «Спаса»|publisher=Сайт «''Культура.РФ''»|lang=ru|accessdate=2022-09-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214154432/https://www.culture.ru/materials/134723/yurii-norshtein-yozhik-pokhozh-na-rublevskogo-spasa|archivedate=2021-02-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Литературная газета, 32 (1979)">{{артыкул|ref=|аўтар={{нп5|Вольга Георгіеўна Чайкоўская|Чайковская О. Г.|ru|Чайковская, Ольга Георгиевна}}|загаловак=Страна мечтателей|мова=ru|спасылка=https://chapaev.media/articles/10416|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Литературная газета||ru|Литературная газета}}|тып=|месца=Москва|выдавецтва=|год=8 августа 1979|том=|выпуск=|нумар=32|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=|archive-date=19 кастрычніка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221019111213/https://chapaev.media/articles/10416}}</ref> <ref name="Литературная Россия, 2008-02-29">{{артыкул|ref=|аўтар=|загаловак=Ёжик в тумане|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Литературная Россия||ru|Литературная Россия}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=29 февраля 2008|том=|выпуск=|нумар=9|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Логос, 5 (2017)">{{артыкул|ref=|аўтар=[[Юлія Вісарыёнаўна Чарняўская|Чернявская Ю.]]|загаловак=Советское как детское: опыт двора|мова=ru|спасылка=https://logosjournal.ru/authors/384744/|аўтар выдання=|выданне=Философско-литературный журнал «Логос»|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2017|том=27|выпуск=|нумар=5|старонкі=219—240|isbn=|issn=0869-5377|doi=10.22394/0869-5377-2017-5-219-239|bibcode=|arxiv=|pmid=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221028112042/https://logosjournal.ru/authors/384744/|archivedate=28 кастрычніка 2022}}</ref> <ref name="Народное образование, Сто фильмов для школьников">{{артыкул|ref=|аўтар=Замостьянов А. А.|загаловак=Сто фильмов для школьников|мова=ru|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sto-filmov-dlya-shkolnikov|аўтар выдання=|выданне=Народное образование|тып=|месца=|выдавецтва=|год=2013|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=33—37|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Новая газета, 2003-05-29">{{артыкул|ref=|аўтар=|загаловак=Критики всего мира признали лучшим мультфильмом всех времён «Ёжика в тумане»|мова=ru|спасылка=https://novayagazeta.ru/articles/2003/05/29/18395-kritiki-vsego-mira-priznali-luchshim-multfilmom-vseh-vremen-ezhika-v-tumane?print=true|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Новая газета (Расія)|Новая газета|ru|Новая газета}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=29 мая 2003|том=|выпуск=|нумар=38|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Новый филологический вестник, Тайна и тайнопись">{{артыкул|ref=|аўтар=|загаловак=Тайна и тайнопись. Рецензия на монографию: Зубарева В. К. Тайнопись. Библейский контекст в поэзии Беллы Ахмадулиной 1980-х — 2000-х годов. М.: Языки славянской культуры: Глобал Ком, 2017. 224 с. (Studia philologica. Series minor)|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Новый филологический вестник|тып=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=|год=2018|том=|выпуск=|нумар=1 (44)|старонкі=310—313 |isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Петрушевская, Истории из моей собственной жизни">{{кніга|ref=|аўтар=[[Людміла Стэфанаўна Петрушэўская|Петрушевская Л. С.]]|частка=Письмо Норштейну и читателю|загаловак=Истории из моей собственной жизни|мова=ru|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Амфора|год=2009|старонкі=299—314|старонак=568|серыя=|isbn=978-5-367-01016-9|тыраж=6000}}</ref> <ref name="Прямая речь, Норштейн о Мееровиче">{{cite web|url=http://www.directspeech.ru/news/hit-of-sezon/kak-yezhik-v-tumane-obryel-noty/|title=Как «Ёжик в тумане» обрёл ноты|author=Дмитрий Хабаров|date=Апрель 2019|publisher=Сайт «''Прямая речь''»|lang=ru|accessdate=2022-10-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200713200549/http://www.directspeech.ru/news/hit-of-sezon/kak-yezhik-v-tumane-obryel-noty/|archivedate=2020-07-13|url-status=live}}</ref> <ref name="РИА Новости, 2015-12-11">{{cite web|url=https://ria.ru/20151211/1340103447.html|title=Секреты «Ёжика в тумане»|author=Александр Богачёв|date=2015-12-11|publisher=Сайт «''[[РИА Новости]]''»|lang=ru|accessdate=2022-09-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214154429/https://ria.ru/20151211/1340103447.html|archivedate=2021-02-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Российская газета, 2004-08-21">{{артыкул|ref=|аўтар=[[Мая Аляксандраўна Кучэрская|Кучерская М. А.]]|загаловак=Вышел Ёжик из тумана|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Российская газета||ru|Российская газета}}|тып=|месца=|выдавецтва=|год=21 августа 2004|том=|выпуск=|нумар=3556|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Российская газета, 2006-09-15">{{артыкул|ref=|аўтар=Дмитревская М.|загаловак=У папы "Ежика в тумане" юбилей|мова=ru|спасылка=https://rg.ru/2006/09/15/a124356.html|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Российская газета||ru|Российская газета}} — Столичный выпуск|тып=|месца=|выдавецтва=|год=15 сентября 2006|том=|выпуск=|нумар=4172|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Русская рок-поэзия, о творчестве Янки Дягилевой">{{артыкул|ref=|аўтар=Афанасьев А. С.|загаловак=Взаимодействие национального и советского дискурсов в творчестве Янки Дягилевой|мова=ru|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vzaimodeystvie-natsionalnogo-i-sovetskogo-diskursov-v-tvorchestve-yanki-dyagilevoy|аўтар выдання=сб. науч. тр. ФГБОУ ВПО «УрГПУ»|выданне=Русская рок-поэзия: текст и контекст|тып=Электрон. науч. журн.|месца=Екатеринбург; Тверь|выдавецтва=|год=2016|том=|выпуск=16|нумар=|старонкі=143—150|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Русский переплет, Литературные коЛЛажи">{{cite web|url=http://www.pereplet.ru/text/boyarskiy.html|title=Литературные коЛЛажи|author={{нп5|Іосіф Якаўлевіч Баярскі|Боярский И.|ru|Боярский, Иосиф Яковлевич}}|publisher=Сайт «''Русский переплет''»|lang=ru|accessdate=2022-10-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210214154425/http://www.pereplet.ru/text/boyarskiy.html|archivedate=2021-02-14|url-status=live}}</ref> <ref name="Союзинформкино, 9 (1983)">{{артыкул|ref=|аўтар={{нп5|Міхаіл Беніямінавіч Ямпольскі|Ямпольский М. Б.|ru|Ямпольский, Михаил Бениаминович}}|загаловак=Юрий Норштейн|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Союзинформкино. Пресс-информация|тып=|месца=|выдавецтва=|год=1983|том=|выпуск=|нумар=9 (392)|старонкі=|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}}</ref> <ref name="Энциклопедия отечественного кино">{{cite web|url=http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=2&e_movie_id=1999|title=Ёжик в тумане|publisher=Сайт «''Энциклопедия отечественного кино под редакцией {{нп5|Любоў Юр’еўна Аркус|Любови Аркус|ru|Аркус, Любовь Юрьевна}}''»|lang=ru|accessdate=2017-10-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171011112033/http://2011.russiancinema.ru/index.php?e_dept_id=2&e_movie_id=1999|archivedate=11 кастрычніка 2017|url-status=dead}}</ref> }} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{кніга|ref=Асенин|аўтар=Асенин С. В.|загаловак=Мир мультфильма: идеи и образы мультипликации социалистических стран|мова=ru|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва={{нп5|Искусство (выдавецтва)|Искусство|ru|Искусство (издательство)}}|год=1986|старонкі=|старонак=288|серыя=|isbn=}} * {{артыкул|ref=Гамбург|аўтар={{нп5|Яфім Абрамавіч Гамбург|Гамбург Е. А.|ru|Гамбург, Ефим Абрамович}}|загаловак=Трижды рисованный мир. Субъективные заметки режиссёра мультипликационного кино|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Химия и жизнь — XXI век|Химия и жизнь|ru|Химия и жизнь — XXI век}}|тып=Научно-популярный журнал|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=[[Акадэмія навук СССР|АН СССР]]|год=1986|том=|выпуск=|нумар=5|старонкі=46—51|isbn=|issn=0130-5972|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}} * {{кніга|ref=Горшкова|аўтар=Горшкова Д. В.|загаловак=История российской мультипликации. XX век.|мова=ru|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Издательский дом «Варио»|год=2016|старонкі=|старонак=528|серыя=|isbn=978-5-91487-089-5}} * {{артыкул|ref=Злотникова|аўтар=Злотникова Т. С., Горохова О. В.|загаловак=Отечественная анимация в модусе архетипа ребёнка|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне=Обсерватория культуры|тып=|месца=|выдавецтва={{нп5|Расійская дзяржаўная бібліятэка|Российская государственная библиотека|ru|Российская государственная библиотека}}|год=2016|том=1|выпуск=|нумар=2|старонкі=160—166|isbn=|issn=|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}} * {{артыкул|ref=Капков|аўтар={{нп5|Сяргей Уладзіміравіч Капкоў|Капков С. В.|ru|Капков, Сергей Владимирович}}|загаловак=Мастера дураковаляния. Фрагменты ненаписанной книги|мова=ru|спасылка=http://www.kinozapiski.ru/ru/article/sendvalues/874/|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Киноведческие записки||ru|Киноведческие записки}}|тып=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=|год=2008|том=|выпуск=|нумар=80|старонкі=237—239|isbn=|issn=0235-8212|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}} * {{кніга|ref=Кривуля|аўтар={{нп5|Наталля Генадзьеўна Крывуля|Кривуля Н. Г.|ru|Кривуля, Наталья Геннадьевна}}|загаловак=Лабиринты анимации. Исследование художественного образа российских анимационных фильмов второй половины XX века|мова=ru|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Издательский дом «Грааль»|год=2002|старонкі=|старонак=296|серыя=|isbn=5-94688-030-6}} * {{кніга|ref=Норштейн|аўтар=[[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Норштейн Ю. Б.]]|загаловак=Снег на траве. Фрагменты книги. Лекции по искусству анимации|мова=ru|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=[[Усерасійскі дзяржаўны інстытут кінематаграфіі імя С. А. Герасімава|ВГИК]], журнал «{{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}»|год=2005|старонкі=|старонак=254|серыя=|isbn=5-87149-099-9}} * {{кніга|ref=Норштейн|аўтар=[[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Норштейн Ю. Б.]]|загаловак=Снег на траве. Кн. 1|мова=ru|спасылка=|адказны=|выданне=РОФ «Фонд Юрия Норштейна»|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Издательство «Красный пароход»|год=2016|старонкі=368|старонак=|серыя=|isbn=978-5-88149-567-1}} * {{артыкул|ref=Левандовский|аўтар={{нп5|Андрэй Анатольевіч Левандоўскі|Левандовский А. А.|ru|Левандовский, Андрей Анатольевич}}|загаловак=Простые истины: фильмы и тексты Юрия Норштейна: (предисловие к книге с несложившейся судьбой)|мова=ru|спасылка=https://elibrary.ru/item.asp?id=13052452|аўтар выдання=|выданне=Историк и художник|тып=журнал|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Акционерное общество Фирма Знак|год=2007|том=|выпуск=|нумар=4|старонкі=175—179|isbn=|issn=1998-7811|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}} * {{кніга|ref=Романенко|аўтар=Романенко А. Р.|загаловак=В мире киносказки|мова=ru|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва={{нп5|Знание (выдавецтва, Масква)|Знание|ru|Знание (издательство, Москва)}}|год=1983|старонкі=|старонак=48|серыя=Новое в жизни, науке, технике. Серия «Искусство». № 12|isbn=}} * {{кніга|ref=Ушакин|аўтар={{нп5|Сяргей Аляксандравіч Ушакін|Ушакин С. А.|ru|Ушакин, Сергей Александрович}}|частка=«Мы в город изумрудный идём дорогой трудной»: маленькие радости весёлых человечков|загаловак=Весёлые человечки: Культурные герои советского детства. Сб. статей|мова=ru|спасылка=https://scholar.princeton.edu/sites/default/files/oushakine/files/270-2036544.pdf|адказны=Сост. и ред. {{нп5|Ілля Уладзіміравіч Кукулін|И. Кукулин|ru|Кукулин, Илья Владимирович}}, {{нп5|Марк Навумавіч Ліпавецкі|М. Липовецкий|ru|Липовецкий, Марк Наумович}}, М. Майофис|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва={{нп5|Новое литературное обозрение (выдавецтва)|Новое литературное обозрение|ru|Новое литературное обозрение (издательство)}}|год=2008|старонкі=|старонак=536|серыя=|isbn=978-5-86793-642-6|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220831142004/https://scholar.princeton.edu/sites/default/files/oushakine/files/270-2036544.pdf|archivedate=31 жніўня 2022}} * {{артыкул|ref=Ямпольский|аўтар={{нп5|Міхаіл Беніямінавіч Ямпольскі|Ямпольский М. Б.|ru|Ямпольский, Михаил Бениаминович}}|загаловак=Палитра и объектив|мова=ru|спасылка=|аўтар выдання=|выданне={{нп5|Искусство кино||ru|Искусство кино}}|тып=журнал|месца=|выдавецтва=|год=1980|том=|выпуск=|нумар=2|старонкі=94—104|isbn=|issn=0130-6405|doi=|bibcode=|arxiv=|pmid=}} * {{кніга|ref=Капков|аўтар=|загаловак=Энциклопедия отечественной анимации|мова=ru|спасылка=|адказны=Сост. {{нп5|Сяргей Уладзіміравіч Капкоў|С. В. Капков|ru|Капков, Сергей Владимирович}}|выданне=|месца=[[Масква|Москва]]|выдавецтва=Алгоритм|год=2006|старонкі=|старонак=816|серыя=|isbn=5-9265-0319-4}} * {{кніга|ref=Faber & Walters|аўтар=Faber L., Walters H.|загаловак=Animation Unlimited: Innovative Short Films Since 1940|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/animationunlimit0000fabe|адказны=|выданне=|месца=[[Лондан|London]]|выдавецтва=Laurence King Publishing|год=2004|старонкі=|старонак=192|серыя=|isbn=978-1856693462}} * {{кніга|ref=Furniss|аўтар=Furniss M.|загаловак=The Animation bible: a practical guide to the art of animating from flipbooks to Flash|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/animationbiblepr0000furn|адказны=|выданне=|месца=[[Нью-Ёрк|New York]]|выдавецтва=Abrams|год=2008|старонкі=|старонак=340|серыя=|isbn=978-0-8109-9545-1}} * {{кніга|ref=Whitehead|аўтар=Whitehead M.|загаловак=Animation|мова=en|спасылка=|адказны=|выданне=|месца=[[Чычэстэр|Chichester]]|выдавецтва=Pocket Essentials|год=2004|старонкі=|старонак=160|серыя=|isbn=978-1903047460}} {{refend}} == Спасылкі == * {{YouTube|id=6jZ2G--y1hw|title=Вожык у тумане}} * {{AllMovie title|id=yozhik-v-tumane-v160010|title=Вожык у тумане}} {{рэйтынг-5|3}} (на 10.11.2022) * {{Imdb title|id=0073099|title=Вожык у тумане}} {{рэйтынг-10|8.1}} (на 10.11.2022) * [http://www.animator.ru/db/?p=show_film&fid=2684 Вожык у тумане] на сайце «''[[Аниматор.ру]]''» {{^}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Мультфільмы Юрыя Нарштэйна}} {{Выдатны артыкул}} [[Катэгорыя:Мультфільмы 1975 года]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1975 года]] [[Катэгорыя:Мультфільмы СССР]] [[Катэгорыя:Кароткаметражныя мультфільмы]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Мультфільмы студыі «Союзмультфильм»]] [[Катэгорыя:Мультфільмы Юрыя Нарштэйна]] [[Катэгорыя:Экранізацыі казак Сяргея Казлова]] [[Катэгорыя:Экранізацыі літаратурных казак]] g46ut5knjkltr1se376zk6c1ys2c22b 100 658977 5181509 5181195 2026-08-15T15:51:26Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5181509 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Альберт Леанідавіч Філозаў|2026-08-14T05:53:47Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|2026-08-13T04:55:31Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні|2026-08-09T13:52:52Z|DzBar}} {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Барыс Аляксандравіч Пакроўскі|2026-08-07T10:44:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Дзмітрый Якаўлевіч Пакрас|2026-08-07T07:45:54Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Лупіта Ніёнга|2026-08-04T10:02:23Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 0r94mxcg5n89xdkwcouz74x4kwguhnc 0 663066 5181527 5051563 2026-08-15T16:56:57Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5181527 wikitext text/x-wiki {{пра|падзеі 2020-х|першы працэс|Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)}} [[Файл:Marine Corps withdrawal from Al-Taqaddum, Iraq (March 24, 2020).jpg|thumb|300px|Байцы 2-га батальёна 7-га палка [[Корпус марской пяхоты ЗША|КМП ЗША]] збіраюць рыштунак падчас выхаду з авіябазы Аль-Такадум, 24 сакавіка 2020 года.]] У снежні [[2019]] года [[Ірак]] і [[ЗША]] пачалі абмяркоўваць пытанне аб частковым вывадзе замежных сіл з краіны. У студзені [[2020]] года, падчас [[Пратэсты ў Іраку (2019)|масавых пратэстаў]]<ref name=" hundreds of thousands against US">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/01/24/middleeast/iraq-protests-us-troops-intl/index.html|title=Hundreds of thousands protest US troop presence in Iraq|website=CNN}}</ref> і эскалацыі [[іранскі крызіс (2019)|амерыкана-іранскага крызіса]], [[Савет прадстаўнікоў Ірака]] прыняў неабавязковую меру выгнаць усе замежныя войскі са сваёй краіны, уключаючы амерыканскія і іранскія войскі. Пасля галасавання прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] першапачаткова адмовіўся выйсці з Ірака, але пачаў адыходзіць ад сваёй лініі у сакавіку, вынікаючы перадвыбарнаму абяцанню [[2016]] года пакласці канец «бясконцым войнам Амерыкі»<ref name="auto">{{cite news |title=United States formally announces troop reduction in Iraq|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/09/united-states-formally-announces-troop-reduction-iraq-200909123333305.html|work=Al Jazeera |date= September 9, 2020}}</ref>. У сакавіку 2020 года кааліцыя, якую ўзначальвалі ЗША, пачала перадачу баз назад іракскім сілам бяспекі, спасылаючыся на падзеі ў рамках шматгадовай місіі супраць «[[Ісламская дзяржава|Ісламскай дзяржавы Ірака і Леванта]]» (ІДІЛ). Па стане на 4 красавіка таго ж года было перададзена чатыры базы. Перанос і вывад баз былі паскораны з-за [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]] і пагрозы іранскіх анытамерыканскіх аперацый. == Перадгісторыя == ЗША завяршылі вывад сваіх войск у снежні [[2011]] года, скончыўшы [[Іракская вайна|вайну ў Іраку]]<ref>{{cite web|url=http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/us-troops-complete-their-withdrawal-from-iraq/story-e6frf7jx-1226225154019|title=US troops complete their withdrawal from Iraq|website=Herald Sun|access-date=April 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304204059/http://www.heraldsun.com.au/news/breaking-news/us-troops-complete-their-withdrawal-from-iraq/story-e6frf7jx-1226225154019 |archive-date=March 4, 2014}}</ref>. У чэрвені [[2014]] года Штаты сфармавалі [[Аперацыя «Непахісная рашучасць»|Аб’яднаную сумесную аператыўную групу аперацыі «Непахісная рашучасць» (CJTF-OIR)]] і зноў умяшаліся па просьбе іракскага ўрада ў сувязі з уздымам ІДІЛ. Іран таксама ўмяшаўся ў канфлікт. 9 снежня 2017 года Ірак абвясціў пра перамогу над ІДІЛ, завяршыўшы грамадзянскую вайну<ref>{{cite news|author=Nehal Mostafa|date=December 9, 2017|title=Iraq announces end of war against IS, liberation of borders with Syria: Abadi|url=https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraq-announces-end-war-liberation-borders-syria-abadi|website=Iraqi News |access-date=April 22, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171209235658/https://www.iraqinews.com/iraq-war/iraq-announces-end-war-liberation-borders-syria-abadi|archive-date=December 9, 2017}}</ref>. У маі [[2019]] года ўзрасла напружанасць паміж Злучанымі Штатамі і Іранам. У снежні амерыканцы пачалі абмяркоўваць з Іракам планы вываду войск з некаторых баз. У тым жа месяцы [[Атака авіябазы K-1|была атакавана авіябаза K-1]], у выніку чаго адзін амерыканец загінуў і шэсць атрымалі раненні. Праіранская арганізацыя «[[Катаіб Хезбала]]» ўзяла адказнасць за напад на сябе. У адказ ЗША нанеслі авіяўдары па яе пазіцыях у Іраку і [[Сірыя|Сірыі]]. 31 снежня ў адказ на авіяўдары пратэстуючыя [[Атака на пасольства ЗША ў Багдадзе|напалі на амерыканскае пасольства]] ў [[Багдад]]зе. 3 студзеня 2020 года Злучаныя Штаты [[Авіяўдар па міжнародным аэрапорце Багдада 3 студзеня 2020 года|нанеслі авіяўдар па аэрапорце Багдада]], у выніку якога загінулі іранскі генерал-маёр [[Касем Сулеймані]] і камандзір «Катаіб Хезбала» [[Абу Махдзі аль-Мухандзіс]]. Ірак выказаў пратэст, заявіўшы, што авіяўдар парушыў яго суверэнітэт. 5 студзеня 2020 года Савет прадстаўнікоў Ірака прагаласаваў за тое, каб абавязаць урад працаваць над спыненнем прысутнасці ўсіх замежных войск на іракскай тэрыторыі<ref name="Timeline">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/interactive/2020/01/world/us-iran-conflict-timeline-trnd/|title=The US-Iran conflict: A timeline of how we got here|date=January 11, 2020|access-date=April 6, 2020|website=CNN}}</ref>. Прэзідэнт Дональд Трамп адказаў на гэтую рэзалюцыю пагрозамі ўвесці санкцыі супраць краіны<ref name="Warn">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2020/01/06/trump-threatens-to-slap-sanctions-on-iraq-like-theyve-never-seen-before.html|title=Trump threatens to slap sanctions on Iraq 'like they've never seen before'|website=CNBC|date=January 5, 2020|access-date=April 6, 2020|author=Joanna Tan}}</ref>. == Вывад == === Прэзідэнцтва Трампа === ==== Парламентская рэзалюцыя ==== 5 студзеня 2020 года іракскі парламент прагаласаваў за тое, каб абавязаць урад Ірака ''«працаваць над спыненнем прысутнасці ўсіх замежных войскаў на іракскай зямлі»''. Было незразумела, ці з’яўляецца гэтая рэзалюцыя абавязковай. Таксама не было ўстаноўлена ніякага графіка вываду войск<ref name="NonB">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2020/01/06/middleeast/iraq-us-troops-explainer-intl/index.html|title=Iraq has voted to expel US troops. Whether they'll actually be kicked out is far from clear|website=CNN|date=January 6, 2020|access-date=April 6, 2020|author1=Tamara Qiblawi|author2=Jomana Karadsheh|author3=Arwa Damon}}</ref>. [[Каіс аль-Хазалі]], лідар «[[Асаіб Ахль аль-Хак]]», заявіў, што ''«калі [амерыканскія войскі] не выйдуць, то яны будуць лічыцца акупацыйнымі сіламі»''. Трамп прыгразіў ўвесці санкцыі супраць Іраку ў адказ на галасаванне. 8 студзеня Іран пачаў [[Аперацыя «Пакутнік Сулеймані»|аперацыю «Пакутнік Сулеймані»]], праводзячы ракетныя ўдары па амерыканскім войскам, дыслакаваным у Іраку. Нягледзячы на гэта, Злучаныя Штаты настойвалі на тым, што іх байцы застануцца ў краіне<ref>{{Cite web|url=https://news.abs-cbn.com/overseas/02/22/20/number-of-us-troops-wounded-in-iran-attack-now-at-110-pentagon|title=Number of US troops wounded in Iran attack now at 110: Pentagon|website=ABS News|date=February 22, 2020|access-date=April 6, 2020}}</ref>. 24 студзеня іракскія дэманстранты прайшлі маршам, патрабуючы, каб ЗША вывелі свае войскі<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/iraqi-demonstrators-demand-withdrawal-of-us-troops/2020/01/24/b71de708-3df3-11ea-afe2-090eb37b60b1_story.html|title=Iraqi demonstrators demand withdrawal of U.S. troops|website=Washington Post|date=January 24, 2020|access-date=April 6, 2020|author=Louisa Loveluck}}</ref>. З меркаванняў бяспекі некаторыя краіны [[НАТА]], уключаючы [[Канада|Канаду]], [[ФРГ|Германію]], [[Харватыя|Харватыю]] і [[Славакія|Славакію]], заявілі, што яны выводзяць свае кантынгенты, па меншай меры часова<ref>{{cite web |title=Some NATO Troops Begin Leaving Iraq|url=https://www.nytimes.com/2020/01/07/world/middleeast/nato-troops-iraq.html|website=New York Times|access-date=April 7, 2020|author=Ron DePasquale|date=January 7, 2020}}</ref>. ==== Перадача баз і пандэмія COVID-19 ==== 11 і 14 сакавіка 2020 года лагер Таджы быў атакаваны, як мяркуецца групоўкай «Катаіб Хезбала», у выніку чаго загінулі тры байцы кааліцыі<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51890492|title=Iraq base attack: Coalition and Iraqi troops hurt as Taji targeted again|date=March 14, 2020|website=BBC|access-date=April 6, 2020}}</ref>. Злучаныя Штаты адказалі на напад авіяўдарамі па пяці складам зброі апалчэння<ref>{{Cite web|url=https://www.thedefensepost.com/2020/03/13/iraq-us-strikes-kataib-hezbollah-retaliation-taji/|title=US strikes Kataib Hezbollah militia across Iraq in retaliation for Taji rocket attack|date=March 13, 2020|website=The Defense Post|access-date=April 7, 2020}}</ref>. 19 сакавіка года база «Эль-Каім» блізу сірыйскай мяжы была перададзена ад кааліцыі іракскім сілам бяспекі<ref name="Rudaw">{{Cite web|url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/19032020|title=Iraq military: US handover of al-Qaim base is 'first step of withdrawal'|date=March 19, 2020|access-date=April 6, 2020|website=Rudaw|author=Lawk Ghafuri}}</ref>. Генэрал-маёр [[Тахсін Хафаджы]] тады заявіў, што гэта першы крок вываду амерыканскіх войскаў з Ірака<ref name="Rudaw"/>. 20 сакавіка CJTF-OIR пацвердзіла, што некаторыя войскі будуць выведзены з Ірака з-за пандэміі COVID-19<ref>{{Cite web|url=https://thehill.com/policy/defense/488618-us-led-coalition-in-iraq-drawing-down-over-coronavirus-concerns|title=US-led coalition in Iraq drawing down over coronavirus concerns|website=The Hill|date=March 20, 2020|author=Rebecca Kheel|access-date=April 6, 2020}}</ref>. У той жа дзень Цэнтральнае камандаванне ЗША аддало загад аб 14-дзённым «спыненні руху», які забараняў любым амерыканскім войскам уваходзіць або пакідаць Ірак і [[Афганістан]] з-за пандэміі<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseone.com/threats/2020/03/coronavirus-halts-military-travel-and-out-iraq-and-afghanistan/163973/|title=Coronavirus Halts Military Travel In and Out of Iraq and Afghanistan|website=Defense One|date=March 20, 2020|access-date=April 22, 2020}}</ref> 26 сакавіка ЗША пакінулі аэрадром Каяра<ref>{{cite web|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2020/03/26/us-transfers-q-west-airfield-to-iraqi-forces-citing-progress-in-fight-against-isis/|title=US transfers Q-West airfield to Iraqi forces citing progress in fight against ISIS|publisher=Military Times|date=March 29, 2020}}</ref>, а пасля — К1<ref name="MT">{{Cite web|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2020/04/04/us-hands-over-another-air-base-to-iraqi-forces/|title=US hands over another air base to Iraqi forces|author=Shawn Snow|date=April 4, 2020|access-date=April 6, 2020|website=Military Times}}</ref>. 4 красавіка кааліцыя перадала авіябазу Аль-Такадум, стаўшы чацвёртай базай, якая була перададзена іракскім войскам. У дакладзе генеральнага інспектара, апублікаваным у маі 2020 года, было прызнана, што, хоць перадача баз была запланавана загадзя, яны былі паскораны з-за пагрозы іранскіх атак і пандэміі<ref>{{Cite web|url=https://www.militarytimes.com/flashpoints/2020/05/14/tensions-with-iran-and-its-proxies-led-to-accelerated-transfer-of-bases-housing-coalition-troops-to-iraqi-forces/|title=Tensions with Iran and its proxies led to accelerated transfer of bases housing coalition troops to Iraqi forces|author=Shawn Snow|date=May 14, 2020|website=Military Times|access-date=May 15, 2020}}</ref>. ==== Двухбаковы дыялог па пытаннях бяспекі ==== Да чэрвеня іракскі ўрад яшчэ не прыняў рашэння па студзеньскай парламенцкай рэзалюцыі, якая заклікала да вываду замежных войскаў, і іракскія вайскоўцы, як паведамлялася, неахвотна прымалі адыход ЗША. 1 чэрвеня [[Іспанія]] абвясціла аб сваіх намерах пакінуць Ірак да канца ліпеня. Злучаныя Штаты і Ірак запланавалі на чарвень новыя перамовы па пытаннях ваеннага, палітычнага і эканамічнага супрацоўніцтва<ref>{{Cite web|url=https://english.elpais.com/spanish_news/2020-06-01/spain-to-withdraw-troops-from-main-iraqi-base-this-summer.html|title=Spain to withdraw troops from main Iraqi base this summer|website=El País|date=June 1, 2020|access-date=June 1, 2020|author=Miguel González}}</ref>. Дыялог па пытаннях бяспекі паміж дзвюма краінамі ў апошні раз адбываўся ў 2018 годзе. Іракска-амерыканскія перамовы пачаліся 11 чэрвеня на фоне напружанасці ў адносінах з Іранам і аднаўленні нападаў ІДІЛ. Паводле звестак [[The New York Times]], да сярэдзіны года паўстанцкі рух ІДІЛ пачаў узмацняцца, часткова праз тое, што іракскія сілы бяспекі адцягвалі рэсурсы для забеспячэння выканання каменданцкага часа падчас пандэміі COVID-19<ref name="Talks">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2020/06/10/world/middleeast/iraq-isis-strategic-dialogue-troops.html|title=ISIS Attacks Surge in Iraq Amid Debate on U.S. Troop Levels|first1=Alissa J.|last1=Rubin|first2=Lara|last2=Jakes|first3=Eric|last3=Schmitt|date=June 10, 2020|via=NYTimes.com}}</ref>. 23 жніўня амерыканскія войскі пакінулі базу Таджы і перадалі яе іракскім сілам бяспекі<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-usa-military/us-led-troops-withdraw-from-iraqs-taji-base-idUSKBN25J088 |title=U.S.-led troops withdraw from Iraq's Taji base |website=Reuters |date=23 August 2020 }}</ref>. 28 жніўня амерыканскі чыноўнік заявіў, што ЗША, як чакалася, скароцяць войскі на траціну з 5200 да 3500 чалавек<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-usa-iraq-military/us-expected-to-reduce-troops-in-iraq-by-a-third-to-about-3500-official-idUSKBN25O2DI |title=U.S. expected to reduce troops in Iraq by a third to about 3,500: official |website=Reuters |date=28 August 2020 }}</ref> 9 верасня амерыканскія вайскоўцы заявілі, што скароцяць свае войскі ў Іраку з 5200 да 3000 чалавек. === Прэзідэнцтва Байдэна === [[18 лютага]] [[2021]] года, як заявіў генеральны сакратар [[НАТА]] [[Енс Столтэнберг]], альянс прыняў рашэнне пашырыць вучэбную місію для іракскіх войскаў з 500 да 4000 вайскоўцаў<ref>[https://www.defense.gov/Explore/News/Article/Article/2507564/nato-defense-leaders-agree-to-increase-iraqi-mission-defers-decision-on-afghani/ NATO Defense Leaders Agree to Increase Iraqi Mission, Defer Decision on Afghanistan]</ref>. У красавіку Цэнтральнае камандаванне ЗША заявіла пра адсутнасць планаў поўнага вываду войск з Ірака, спаслаўшыся на няспынныя пагрозы з боку паўстанцаў і падтрымоўваных Іранам апалчэнцаў<ref name=McKenzie2021>{{cite news|url=https://www.militarytimes.com/news/your-military/2021/04/22/were-going-to-say-in-iraq-says-top-us-middle-east-commander/|title=‘We’re going to stay in Iraq,’ says top US Middle East commander|work=Military Times|date=22 April 2021|access-date=23 April 2021}}</ref>. Аднак [[26 ліпеня]] прэзідэнт ЗША [[Джо Байдэн]] на сустрэчы з прэм’ерам Ірака [[Мустафа Абдэль Латыф Мушэт|Мустафой аль-Казімі]] заявіў, што амерыканская баявая місія на іракскай тэрыторыі завершыцца да канца 2021 года<ref>{{Cite web |url=https://interfax-ru.turbopages.org/turbo/interfax.ru/s/world/780898 |title=Американскую боевую миссию в Ираке прекратят до конца года |access-date=2 жніўня 2021 |archive-date=2 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210802091458/https://interfax-ru.turbopages.org/turbo/interfax.ru/s/world/780898 |url-status=dead }}</ref>. [[8 кастрычніка]], як заявілі прадстаўнікі іракскай армі, баявыя часці УС ЗША пачалі выводзіцца з краіны<ref>{{cite news|url=https://www.middleeastmonitor.com/20211008-us-forces-begin-withdrawing-from-iraq/|work=Middle East Monitor|title=US forces begin withdrawing from Iraq|date=8 October 2021|access-date=19 November 2021}}</ref>. [[9 снежня]] Ірак і ўзначаленая ЗША кааліцыя абвясцілі, што баявая місія замежных сіл завершана, а пакінутыя ў краіне амерыканскія войскі будуць выконваць кансультатыўныя, дапаможныя і навучальныя функцыі<ref name=combatend>{{cite news|url=https://www.militarytimes.com/news/your-military/2021/12/09/us-formally-ends-combat-mission-in-iraq/|work=Military Times|date=9 December 2021|access-date=14 December 2021|title=US formally ends combat mission in Iraq}}</ref>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Амерыкана-іранскі канфлікт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Ірака]] [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] [[Катэгорыя:Іранскі крызіс]] [[Катэгорыя:2020 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:2021 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:2020 год у Іраку]] [[Катэгорыя:Палітыка Ірака]] 0frua5d81dfnndmjyavpitb1h8h6n6d 0 666758 5181625 4394369 2026-08-15T23:09:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181625 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Станіслаў Браніслававіч Сарэла''' ({{ДН|8|5|1942}}, в. [[Эйтуны]], [[Лідскі раён]], [[Гродзенская вобласць]] — {{ДС|26|2|2021}}) — беларускі спецыяліст у галіне апрацоўкі металаў ціскам. [[Кандыдат тэхнічных навук]] (1971), [[дацэнт]] (1977). [[Акадэмік Беларускай інжынернай акадэміі]] (1999, член-карэспандэнт з 1996), член-карэспандэнт Міжнароднай інжынернай акадэміі (2003). == Біяграфія == Нарадзіўся 8 мая 1942 года ў в. [[Эйтуны]] [[Лідскі раён|Лідскага раёна]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. У 1964 годзе скончыў [[Беларускі політэхнічны інстытут]] па спецыяльнасці «Машыны і тэхналогія апрацоўкі металаў ціскам». У 1970 годзе скончыў аспірантуру [[Беларускі політэхнічны інстытут|Беларускага політэхнічнага інстытута]]. Працаваў у [[Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт імя П. В. Сухога|Гомельскім дзяржаўным тэхнічным універсітэце імя П. В. Сухога]] (у 1972—1987 — намеснік дэкана, дэкан [[Завочны факультэт ГДТУ імя П. В. Сухога|вячэрняга факультэта]], 1987—2001 — прарэктар па вучэбнай рабоце, першы прарэктар, 2001—2007 — рэктар, з 2007 — дацэнт кафедры «Металургія і тэхналогія апрацоўкі матэрыялаў» [[Механіка-тэхналагічны факультэт ГДТУ імя П. В. Сухога|механіка-тэхналагічнага факультэта]]). Навуковыя інтарэсы: структурныя ператварэнні пры высокаскорасным дэфармаванні металаў і сплаваў; напружана-дэфармаваны стан матэрыялаў пры пластычным дэфармаванні; тэхналогія і аснастка вырабу дэталей халоднай штампоўкай. Памёр 26 лютага 2021 года<ref>{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news231069.html |title=На 79 году ушел из жизни бывший ректор Гомельского государственного технического университета имени П. О. Сухого Сарело Станислав Брониславович |access-date=27 лютага 2021 |archive-date=12 красавіка 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210412170159/https://gp.by/novosti/obshchestvo/news231069.html |url-status=dead }}</ref> == Узнагароды == [[Медаль «Ветэран працы»]] (1990), [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь|ганаровыя граматы Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2002), Прэзідыума ЦК Беларускага прафсаюза работнікаў адукацыі і навукі (2003), нагрудны знак «Выдатнік адукацыі» (2007) і інш<ref>[http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar586430&strq=l_siz=20 Сарэла, Станіслаў Браніслававіч (кандыдат тэхнічных навук; металургія; нар. 1942)]</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Сарело Станислав Брониславович // Путь в науку : кандидаты наук вузов и НИИ Гомельщины. — Гомель, 2007. — Вып. 4. — С. 191—192. {{Рэктары ГДТУ імя П. В. Сухога}} {{DEFAULTSORT:Сарэла Станіслаў Браніслававіч}} [[Катэгорыя:Рэктары ГДТУ імя П. В. Сухога]] [[Катэгорыя:Дэканы завочнага факультэта ГДТУ імя П. В. Сухога]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі механіка-тэхналагічнага факультэта ГДТУ імя П. В. Сухога]] 2tf2w080f79cc0izdzwtnhugridtjjs 0 667812 5181553 4625363 2026-08-15T17:59:43Z M.L.Bot 261 5181553 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Місаіл Пструх''', свецкае імя невядома, таксама сустракаецца '''Пструг''', '''Пястручы''', '''Пяструцкі''', '''Пструцкі''' (пачатак XV ст., [[Чарэя]] — пасля 1480) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] праваслаўны царкоўны дзеяч, епіскап смаленскі (да 1454—1480), нарачоны мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі (1475—1480). Сын баярына Івана Чарэйскага, які меў яшчэ чатырох сыноў і прынамсі адну дачку — «паноў Чарэйскіх»<ref>Маюцца на ўвазе 5 сыноў баярына Івана Чарэйскага, '''Місаіл''' — праваслаўны епіскап смаленскі, заснаваў у сваёй частцы Чарэйскага маёнтка, на возеры Галаўлі, [[Чарэйскі манастыр|манастыр у імя святой Троіцы]], паводле тастамента Місаіла права апекі над манастыром атрымаў [[Багдан Сямёнавіч Сапега|Багдан Сапега]]; '''Міхаіл Пструх''' — ахвяраваў у 1454 годзе на карысць Чарэйскага манастыра св. Троіцы землі каля азёр Галаўля і Чарэя; '''Дашка''' — яго сыны (Іван, Васіль, Алехна і Сенька) каля 1475 года ахвяравалі Чарэйскаму манастыру са складу Чарэйскага маёнтка ворыўную зямлю ва ўрочышчы [[Клубынічы|Клубінічы]]. Адзін з сыноў Дашкі — Сенька Дашкавіч, меў сына Васька Сенькавіча (зг. да 1524); '''Сенька''' — меў дачку, жонку Фёдара Фёдаравіча Друцкага-Сакалінскага; '''Мікіта''' — меў сына Ждана і ўнука Льва Жданавіча (узг. 1602); '''дачка''' — жонка князя [[Андрэй Уладзіміравіч|Андрэя Уладзіміравіча]].</ref>. Да 1454 года Місаіл ужо быў епіскапам смаленскім. У 1454 годзе разам з братам Міхаілам Пстругам заснаваў Траецкі манастыр у Чарэі. У 1456 годзе вярнуў з Масквы ў Смаленск абраз Маці Божай Адзігітрыі Смаленскай, звезены ў 1404 годзе апошнім смаленскім суверэнам князем [[Юрый Святаславіч|Юрыем Святаславічам]]. Спачатку выступаў супраць прыхільніка царкоўнай уніі, свайго папярэдніка мітрапаліта [[Рыгор Балгарын|Рыгора Балгарына]], пазней сам падтрымаў ідэю ўніі. Каля 1475 года нарэчаны мітрапалітам кіеўскім і ўсяе Русі, рэзідэнцыю трымаў у [[Навагрудак|Наваградку]]. Не вядома як адбылося яго нарачэнне, напэўна, на саборы епіскапаў з удзелам вялікалітоўскай арыстакратыі. Магчыма, мітрапаліт Місаіл быў ініцыятарам [[Пасланне Сіксту IV (1476)|паслання Папе Сіксту]] як «сусветнаму папе» ў 1476 годзе, падпісаў яго разам з архімандрытамі манастыроў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскага]] — Іванам, і [[Віленскі Траецкі манастыр|Віленскага Траецкага]] — Макарыем, а таксама 13 вялікалітоўскімі арыстакратамі, у пасланні выказвалася гатовасць прыняць унію, скарга на вялікалітоўскае і польскае каталіцкае духавенства, якое крыўдзіць «рускую царкву» і вінаваціць праваслаўных у [[Ерась|ерасі]], просьба ўраўняць праваслаўных з каталікамі, ухваленне [[Фларэнційскі сабор|Фларэнційскага сабора]] і філіокве. Папа не адказаў на пасланне. Кіраваў Кіеўскай мітраполіяй з тытулам епіскапа смаленскага, канстанцінопальскі патрыях не ўхваляў яго сувязяў з Рымам і не пасвяціў у мітрапаліты, а яшчэ пры жыцці Місаіла пасвяціў у мітрапаліты кіеўскія [[Спірыдон (Сатана)|Спірыдона (Сатану)]]. Апошні раз згадваецца ў 1480 годзе, напэўна, неўзабаве памёр. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Белы А.'' Місаіл // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. — Т.5. — Мн., 1999. — С. 210. * ''Гудзяк Б.'' Криза і реформа: Київська митрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейськоі унії: пер. з англ. — Львів, 2000. * ''Карташев А. В.'' Очерки по истории русской церкви. — Репринт. Париж, 1959. — М., 1991. — Т. 1. — С. 349—354. * ''Мартос А.'' Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. — Репринт. Буэнос-Айрес, 1966. — Мн., 1990. — С. 118—119. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Епіскапы смаленскія]] [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія, Галіцкія і ўсяе Русі]] 0n3tw85a75zybffc5bftcwiiwip3r1d 5181555 5181553 2026-08-15T18:04:15Z M.L.Bot 261 5181555 wikitext text/x-wiki {{Іерарх}} '''Місаіл Пструх''', свецкае імя невядома, таксама сустракаецца '''Пструг''', '''Пястручы''', '''Пяструцкі''', '''Пструцкі''' (пачатак XV ст., [[Чарэя]] — пасля 1480) — [[ВКЛ|вялікалітоўскі]] праваслаўны царкоўны дзеяч, епіскап смаленскі (да 1454—1480), нарачоны мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі (1475—1480). Сын баярына Івана Чарэйскага, які меў яшчэ чатырох сыноў і прынамсі адну дачку — «паноў Чарэйскіх»<ref>Маюцца на ўвазе 5 сыноў баярына Івана Чарэйскага, '''Місаіл''' — праваслаўны епіскап смаленскі, заснаваў у сваёй частцы Чарэйскага маёнтка, на возеры Галаўлі, манастыр у імя св. Троіцы, паводле тастамента Місаіла права апекі над манастыром атрымаў [[Багдан Сямёнавіч Сапега|Багдан Сапега]]; '''Міхаіл Пструх''' — ахвяраваў у 1454 годзе на карысць Чарэйскага манастыра св. Троіцы землі каля азёр Галаўля і Чарэя; '''Дашка''' — яго сыны (Іван, Васіль, Алехна і Сенька) каля 1475 года ахвяравалі Чарэйскаму манастыру са складу Чарэйскага маёнтка ворыўную зямлю ва ўрочышчы [[Клубынічы|Клубінічы]]. Адзін з сыноў Дашкі — Сенька Дашкавіч, меў сына Васька Сенькавіча (зг. да 1524); '''Сенька''' — меў дачку, жонку Фёдара Фёдаравіча Друцкага-Сакалінскага; '''Мікіта''' — меў сына Ждана і ўнука Льва Жданавіча (узг. 1602); '''дачка''' — жонка князя [[Андрэй Уладзіміравіч|Андрэя Уладзіміравіча]].</ref>. Да 1454 года Місаіл ужо быў епіскапам смаленскім. У 1454 годзе разам з братам Міхаілам Пстругам заснаваў [[Чарэйскі манастыр]] у Чарэі. У 1456 годзе вярнуў з Масквы ў Смаленск абраз Маці Божай Адзігітрыі Смаленскай, звезены ў 1404 годзе апошнім смаленскім суверэнам князем [[Юрый Святаславіч|Юрыем Святаславічам]]. Спачатку выступаў супраць прыхільніка царкоўнай уніі, свайго папярэдніка мітрапаліта [[Рыгор Балгарын|Рыгора Балгарына]], пазней сам падтрымаў ідэю ўніі. Каля 1475 года нарэчаны мітрапалітам кіеўскім і ўсяе Русі, рэзідэнцыю трымаў у [[Навагрудак|Наваградку]]. Не вядома як адбылося яго нарачэнне, напэўна, на саборы епіскапаў з удзелам вялікалітоўскай арыстакратыі. Магчыма, мітрапаліт Місаіл быў ініцыятарам [[Пасланне Сіксту IV (1476)|паслання Папе Сіксту]] як «сусветнаму папе» ў 1476 годзе, падпісаў яго разам з архімандрытамі манастыроў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскага]] — Іванам, і [[Віленскі Траецкі манастыр|Віленскага Траецкага]] — Макарыем, а таксама 13 вялікалітоўскімі арыстакратамі, у пасланні выказвалася гатовасць прыняць унію, скарга на вялікалітоўскае і польскае каталіцкае духавенства, якое крыўдзіць «рускую царкву» і вінаваціць праваслаўных у [[Ерась|ерасі]], просьба ўраўняць праваслаўных з каталікамі, ухваленне [[Фларэнційскі сабор|Фларэнційскага сабора]] і філіокве. Папа не адказаў на пасланне. Кіраваў Кіеўскай мітраполіяй з тытулам епіскапа смаленскага, канстанцінопальскі патрыях не ўхваляў яго сувязяў з Рымам і не пасвяціў у мітрапаліты, а яшчэ пры жыцці Місаіла пасвяціў у мітрапаліты кіеўскія [[Спірыдон (Сатана)|Спірыдона (Сатану)]]. Апошні раз згадваецца ў 1480 годзе, напэўна, неўзабаве памёр. {{зноскі}} == Літаратура == * ''Белы А.'' Місаіл // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. — Т.5. — Мн., 1999. — С. 210. * ''Гудзяк Б.'' Криза і реформа: Київська митрополія, Царгородський патріархат і генеза Берестейськоі унії: пер. з англ. — Львів, 2000. * ''Карташев А. В.'' Очерки по истории русской церкви. — Репринт. Париж, 1959. — М., 1991. — Т. 1. — С. 349—354. * ''Мартос А.'' Беларусь в исторической государственной и церковной жизни. — Репринт. Буэнос-Айрес, 1966. — Мн., 1990. — С. 118—119. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Епіскапы смаленскія]] [[Катэгорыя:Мітрапаліты Кіеўскія, Галіцкія і ўсяе Русі]] bji3p3y6doz0hoy7knluacuo7cnh6g5 0 668035 5181565 5169100 2026-08-15T18:50:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181565 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} {| class="infobox" style="width: 25em; text-align: left; font-size: 90%; vertical-align: middle;" |+ <span style="font-size: 9pt">Спіс узнагарод і намінацый фільма «''[[Прывід пяра]]''»</span> |- |colspan="3" style="text-align:center;" | [[File:Roman Polanski at Cannes in 2013 cropped and brightened.jpg|center|270px|alt=Раман Паланскі на Канскім кінафестывалі 2013 года.]] Найбольш высока ў карціне «''[[Прывід пяра]]''» крытыкі ацанілі рэжысёрскае майстэрства [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]]. |- style="text-align:center; vertical-align: middle;" !style="background:#eaecf0;"|Кінапрэмія / Кінафестываль |colspan="2" style="background:#eaecf0; width:50px"|'''Вынік''' |- |style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] || {{won|6}} || {{nom|8}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] || {{won|4}} || {{nom|8}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Берлінскі кінафестываль]] || {{won|1}} || {{nom|2}} |- |colspan="3" style="background:#eaecf0; text-align:center;"| Поўная статыстыка {{Пераход|Статыстыка|1}} |- |style="background:#eaecf0;"|'''Усяго''' || {{won|'''33'''}} || {{nom|'''90'''}} |} «'''[[Прывід пяра]]'''» ({{lang-en|The Ghost Writer}}) — палітычны [[трылер]] [[2010 год у гісторыі кіно|2010]] года [[рэжысёр]]а і [[сцэнарыст]]а [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]]. Карціна з’яўляецца экранізацыяй рамана «''{{нп5|Прывід (раман)|Прывід|en|The Ghost (novel)}}''» англійскага пісьменніка [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]], які выступіў у ролі суаўтара сцэнарыя. Галоўныя ролі ў фільме выканалі [[Юэн Мак-Грэгар]], [[Пірс Броснан]], [[Кім Кэтрал]] і [[Алівія Уільямс]]. Прэм’ера фільма адбылася [[12 лютага]] [[2010]] года ў межах конкурснай праграмы [[Берлінскі кінафестываль 2010|60-га Берлінскага кінафестывалю]]. Фільм быў высока ацэнены кінакрытыкамі і ўзнагароджаны мноствам прэстыжных кінапрэмій, у тым ліку [[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбраным мядзведзем''» за найлепшую рэжысуру]] на [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскім кінафестывалі]], 6 «''[[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскімі кінапрэміямі]]''», а таксама 4 прэміямі «''[[Сезар]]''». Карціна атрымала больш за дваццаць намінацый як найлепшы фільм года. Сярод перамог у гэтай катэгорыі: гран-пры [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|Міжнароднай федэрацыі кінапрэсы]] — за найлепшы фільм года; «''[[Еўрапейская кінапрэмія]]''», «''{{нп5|Залаты глобус (Італія)|Італьянскі залаты глобус|en|Globo d'oro}}''» і [[Польская кінапрэмія «Арлы»|Польская кінапрэмія «''Арлы''»]] — за найлепшы еўрапейскі фільм; прэмія «''{{нп5|Кінэма Дзюмпо||en|Kinema Junpo}}''» — за найлепшы замежны фільм; у свае топы найлепшых фільмаў карціну ўключылі [[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] і {{нп5|Анлайн-кінакрытыкі Нью-Ёрка||en|New York Film Critics Online}}. Сярод розных складаючых фільма найбольшай увагі ўдастоіліся рэжысёрская праца [[Раман Паланскі|Рамана Паланскага]], сцэнарная праца Рамана Паланскага і [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]], музыка [[Аляксандр Дэспла|Аляксандра Дэспла]], а таксама акцёрскія працы [[Алівія Уільямс|Алівіі Уільямс]], [[Пірс Броснан|Пірса Броснана]] і [[Юэн Мак-Грэгар|Юэна Мак-Грэгара]]. Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''» агульная колькасць узнагарод фільма дасягнула 33, акрамя таго карціна была адзначана яшчэ 56 намінацыямі<ref name="IMDb, Awards" />. Найбольшай колькасцю ўзнагарод і намінацый адзначыліся: * Рэжысёр, сцэнарыст і прадзюсар [[Раман Паланскі]]: 12 узнагарод, 28 намінацый. * Кампазітар [[Аляксандр Дэспла]]: 7 узнагарод, 6 намінацыі. * Актрыса [[Алівія Уільямс]]: 3 узнагароды, 8 намінацый. * Сцэнарыст [[Роберт Харыс]]: 2 узнагароды, 12 намінацый. == Узнагароды і намінацыі == У змешчанай ніжэй табліцы кінафестывалі і кінапрэміі прыведзены ў храналагічным парадку. {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col" style="width: 250px"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col" style="width: 100px"|{{Comment|Дата|Спасылкі ў гэтым слупку вядуць на старонкі цырымоній}} !scope="col" style="width: 250px"|Прэмія / Катэгорыя !scope="col" style="width: 250px"|Намінант(ы) !scope="col"|Вынік !scope="col" class="unsortable" style="width: 25px"|{{abbr|Кр.|крыніцы|0}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Берлінскі кінафестываль]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2010-02-21"|[[Берлінскі кінафестываль 2010|11—21.02.2010]] |«''[[Залаты мядзведзь]]''» |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="Berlinale 2010" /><ref name="BBC News, Berlinale 2010" /> |- |[[Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру|«''Сярэбраны мядзведзь''» за найлепшую рэжысуру]] |data-sort-value="Паланскі Раман"|[[Раман Паланскі]] |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сярэбраная стужка]] |align="center" data-sort-value="2010-06-19"|{{нп5|Сярэбраная стужка (прэмія, 2010)|19.06.2010|it|Nastri d'argento 2010}} |[[Прэмія «Сярэбраная стужка» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |<ref name="MYmovies, Nastri d’Argento 2010, Le nomination" /><ref name="CineZapping, Nastri d’Argento 2010, Le nomination" /><ref name="Critamor, Nastri d’Argento 2010" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Залаты глобус (Італія)|Італьянскі залаты глобус|en|Globo d'oro}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2010-07-01"|{{нп5|Залаты глобус (Італія, 2010)|01.07.2010|it|Globi d'oro 2010}} |[[Італьянскі залаты глобус за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |rowspan="2"|<ref name="Corriere del Mezzogiorno, Globo d’oro 2010" /><ref name="Cineuropa, Globo d’oro 2010" /> |- |[[Італьянскі залаты глобус найлепшаму дыстрыб’ютару|Найлепшы дыстрыб’ютар]] |data-sort-value="01 Distribution"|{{нп5|01 Distribution||it|01 Distribution}} |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы]] |align="center" data-sort-value="2010-09-17"|{{нп5|Міжнародны кінафестываль у Сан-Себасцьяне 2010|17.09.2010|es|Festival Internacional de Cine de San Sebastián 2010}} |Гран-пры — Найлепшы фільм года |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="FIPRESCI, Special Awards 2010" /><ref name="FIPRESCI, Special Awards" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]] |align="center" data-sort-value="2010-10-23"|[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2010|23.10.2010]] |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў кінакампазітару года|Кінакампазітар года]] |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|[[Аляксандр Дэспла]] |{{won}} |<ref name="World Soundtrack Awards 2010" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] |align="center" data-sort-value="2010-12-02"|{{нп5|Прэмія Нацыянальнага савета кінакрытыкаў ЗША 2010|02.12.2010|en|National Board of Review Awards 2010}} |{{нп5|Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША: Дзесяць найлепшых незалежных фільмаў|Дзесяць найлепшых незалежных фільмаў|en|National Board of Review: Top Ten Independent Films}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="Hollywood Reporter, NBR 2010" /> |- |rowspan="8" style="background:#eaecf0;"|[[Еўрапейская кінапрэмія]] |rowspan="8" align="center" data-sort-value="2010-12-04"|[[Еўрапейская кінапрэмія 2010|04.12.2010]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |rowspan="8"|<ref name="European Film Awards 2010, Nominations" /><ref name="Hollywood Reporter, European Film Awards 2010, Nominations" /> <ref name="European Film Awards 2010, Winners" /><ref name="Guardian, European Film Awards 2010" /> <ref name="Variety, European Film Awards 2010" /> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму акцёру|Найлепшы еўрапейскі акцёр]] |data-sort-value="Мак-Грэгар Юэн"|[[Юэн Мак-Грэгар]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |data-sort-value="Харыс Роберт"|[[Роберт Харыс]], Раман Паланскі |{{won}} |- |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мантажору|Найлепшы еўрапейскі мантажор|en|European Film Award for Best Editor}} |data-sort-value="Люз Эрвэ дэ"|{{нп5|Эрвэ дэ Люз||en|Hervé de Luze}} |{{nom}} |- |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму мастаку-пастаноўшчыку|Найлепшы еўрапейскі мастак-пастаноўшчык|en|European Film Award for Best Production Designer}} |data-sort-value="Конрад Альбрэхт"|{{нп5|Альбрэхт Конрад||de|Albrecht Konrad}} |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]] |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{won}} |- |{{нп5|Еўрапейская кінапрэмія — Прыз глядацкіх сімпатый за найлепшы еўрапейскі фільм|Прыз глядацкіх сімпатый за найлепшы еўрапейскі фільм|en|European Film Academy People's Choice Award for Best European Film}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Анлайн-кінакрытыкі Нью-Ёрка||en|New York Film Critics Online}} |align="center" data-sort-value="2010-12-12"|{{нп5|Прэмія Анлайн-кінакрытыкаў Нью-Ёрка 2010|12.12.2010|en|New York Film Critics Online Awards 2010}} |Дзесяць найлепшых фільмаў |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="BroadwayWorld, Critics awards 2010" /><ref name="Entertainment Weekly, Critics awards 2010" /> |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2010-12-12"|[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2010|12.12.2010]] |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшай актрысе другога плана|Найлепшая актрыса другога плана|en|Los Angeles Film Critics Association Award for Best Supporting Actress}} |data-sort-value="Уільямс Алівія"|[[Алівія Уільямс]] |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="BroadwayWorld, Critics awards 2010" /><ref name="Entertainment Weekly, Critics awards 2010" /> <ref name="LAFCA 2010" /><ref name="Deadline, LAFCA 2010" /> <ref name="Hollywood Reporter, LAFCA 2010" /> |- |[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{won}} |- |rowspan="4" style="background:#eaecf0;"|[[Спадарожнік (прэмія)|Спадарожнік]] |rowspan="4" align="center" data-sort-value="2010-12-19"|{{нп5|Спадарожнік (прэмія, 2010)|19.12.2010|en|15th Satellite Awards}} |{{нп5|Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм — Драма|en|Satellite Award for Best Film}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |rowspan="4"|<ref name="Satellite 2010" /> |- |{{нп5|Прэмія «Спадарожнік» найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр|en|Satellite Award for Best Director}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Спадарожнік» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|Найлепшы адаптаваны сцэнарый|en|Satellite Award for Best Adapted Screenplay}} |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Спадарожнік» за найлепшую мужчынскую ролю другога плана|Найлепшая мужчынская роля другога плана|en|Satellite Award for Best Supporting Actor – Motion Picture}} |data-sort-value="Броснан Пірс"|[[Пірс Броснан]] |{{nom}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Апытанне крытыкаў «IndieWire»||en|IndieWire Critics Poll}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2010-12-20"|20.12.2010 |Найлепшы фільм |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{Draw|7-е месца}} |rowspan="3"|<ref name="IndieWire, ICP Awards 2010" /> |- |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{Draw|4-е месца}} |- |Найлепшая роля другога плана |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{Draw|8-е месца}} |- |rowspan="6" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінаапытанне «Village Voice»||en|Village Voice Film Poll}} |rowspan="6" align="center" data-sort-value="2010-12-22"|22.12.2010 |Найлепшы фільм |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{Draw|4-е месца}} |rowspan="6"|<ref name="Village Voice, VVFP Awards 2010" /> |- |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{Draw|4-е месца}} |- |Найлепшы акцёр |data-sort-value="Мак-Грэгар Юэн"|Юэн Мак-Грэгар |{{Draw|10-е месца}} |- |Найлепшы акцёр другога плана |data-sort-value="Броснан Пірс"|Пірс Броснан |{{Draw|5-е месца}} |- |Найлепшая актрыса другога плана |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{Draw|2-е месца}} |- |Найлепшы сцэнарый |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{Draw|2-е месца}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Таварыства кінакрытыкаў Фенікса||fr|Phoenix Film Critics Society}} |align="center" data-sort-value="2011-12-28"|{{нп5|Прэмія Таварыства кінакрытыкаў Фенікса 2010|28.12.2010|fr|11e cérémonie des Phoenix Film Critics Society Awards}} |Найлепшая музыка |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{nom}} |<ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Nominations" /><ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Winners" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Дублінскае кола кінакрытыкаў||en|Dublin Film Critics' Circle}} |align="center" data-sort-value="2010-12-31"|31.12.2010 |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{Draw|9-е месца}} |<ref name="Irish Times, DFCC Awards 2010" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Інтэрнэт-таварыства кінакрытыкаў]] |align="center" data-sort-value="2010-??-??"|2010 |Самы недаацэнены фільм |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="IMDb, IFCS Awards 2010" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Супольнасць ланцуга прэмій]] |align="center" data-sort-value="2010-??-??"|2010 |Ганаровыя згадкі (наступныя дзесяць прэтэндэнтаў на найлепшы фільм) |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="ACCA, Winners 2010" /><ref name="IMDb, ACCA 2010" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2011-01-08"|{{нп5|Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША 2011|08.01.2011|en|2010 National Society of Film Critics Awards}} |{{нп5|Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр|en|National Society of Film Critics Award for Best Director}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="Los Angeles Times, NSFC Awards 2011" /> |- |{{нп5|Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША найлепшай актрысе другога плана|Найлепшая актрыса другога плана|en|National Society of Film Critics Award for Best Supporting Actress}} |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія Нацыянальнага таварыства кінакрытыкаў ЗША за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|National Society of Film Critics Award for Best Screenplay}} |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[CinEuphoria]] |align="center" data-sort-value="2011-01-13"|13.01.2011 |Найлепшыя фільмы года — Міжнародны конкурс |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="CinEuphoria 2011" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Люм’ер (прэмія)|Люм’ер]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2011-01-14"|{{нп5|Люм’ер (прэмія, 2011)|14.01.2011|en|16th Lumières Awards}} |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм|en|Lumières Award for Best Film}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="Cineuropa, Lumières Awards 2011" /><ref name="Variety, Lumières Awards 2011" /> |- |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» найлепшаму рэжысёру|Найлепшы рэжысёр|en|Lumières Award for Best Director}} |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Люм’ер» за найлепшы сцэнарый|Найлепшы сцэнарый|en|Lumières Award for Best Screenplay}} |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гаўдзі (прэмія)|Гаўдзі]] |align="center" data-sort-value="2011-01-17"|{{нп5|Гаўдзі (прэмія, 2011)|17.01.2011|ca|Premis Gaudí de 2011}} |{{нп5|Прэмія «Гаўдзі» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм|ca|Gaudí a la millor pel·lícula europea}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |<ref name="Gaudí 2011" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Паўднёва-Каліфарнійскі ўніверсітэт]] |align="center" data-sort-value="2011-02-04"|04.02.2011 |Прэмія «''{{нп5|USC Scripter Award|Scripter|en|USC Scripter Award}}''» |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |<ref name="UCS News, USC Scripter Awards 2011" /><ref name="Film Stage, USC Scripter Awards 2011" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Брытанская кінапрэмія «Evening Standard»||en|Evening Standard British Film Awards}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2011-02-07"|07.02.2011 |Найлепшы акцёр |data-sort-value="Мак-Грэгар Юэн"|Юэн Мак-Грэгар |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="Evening Standard British Film Awards 2011, Nominations" /><ref name="BBC, Evening Standard awards 2011" /> |- |Найлепшая актрыса |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{nom}} |- |Найлепшы сцэнарый |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс |{{nom}} |- |rowspan="2" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Лонданскае кола кінакрытыкаў||en|London Film Critics' Circle}} |rowspan="2" align="center" data-sort-value="2011-02-11"|{{нп5|Прэмія Лонданскага кола кінакрытыкаў 2011|11.02.2011|en|London Film Critics Circle Awards 2010}} |{{нп5|Прэмія Лонданскага кола кінакрытыкаў брытанскаму акцёру года (другога плана)|Брытанскі акцёр года (другога плана)|en|London Film Critics' Circle Award for British Supporting Actor of the Year}} |data-sort-value="Броснан Пірс"|Пірс Броснан |{{nom}} |rowspan="2"|<ref name="AwardsDaily, LFCC Awards 2011, Nominations" /><ref name="Hollywood Reporter, LFCC Awards 2011, Nominations" /> <ref name="IndieWire, LFCC Awards 2011" /><ref name="Screen International, LFCC Awards 2011" /> |- |{{нп5|Прэмія Лонданскага кола кінакрытыкаў брытанскай актрысе года (другога плана)|Брытанская актрыса года (другога плана)|en|London Film Critics' Circle Award for British Supporting Actress of the Year}} |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Ірландская прэмія кіно і тэлебачання||fr|Irish Film and Television Awards}} |align="center" data-sort-value="2011-02-12"|{{нп5|Ірландская прэмія кіно і тэлебачання 2011|12.02.2011|en|8th Irish Film & Television Awards}} |Найлепшы акцёр другога плана — Кіно |data-sort-value="Броснан Пірс"|Пірс Броснан |{{won}} |<ref name="Variety, Irish Film and TV Awards 2011" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Гоя (прэмія)|Гоя]] |align="center" data-sort-value="2011-02-13"|{{нп5|Гоя (прэмія, 2011)|13.02.2011|en|25th Goya Awards}} |[[Прэмія «Гоя» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |<ref name="Goya 2011" /><ref name="Telegraph, Goya 2011" /> |- |rowspan="4" style="background:#eaecf0;"|[[Міжнароднае таварыства аматараў кіно]] |rowspan="4" align="center" data-sort-value="2011-02-17"|17.02.2011 |Найлепшая актрыса другога плана |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{won}} |rowspan="4"|<ref name="ICS Awards 2011, Nominations" /><ref name="ICS Awards 2011, Winners" /> |- |Найлепшы адаптаваны сцэнарый |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |Найлепшая праца мастака-пастаноўшчыка |data-sort-value="Конрад Альбрэхт"|Альбрэхт Конрад |{{nom}} |- |Найлепшая арыгінальная музыка |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{Draw|2-е месца}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Міжнародная асацыяцыя крытыкаў кінамузыкі||en|International Film Music Critics Association}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2011-02-24"|{{нп5|Прэмія Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі 2011|24.02.2011|fr|9e cérémonie des International Film Music Critics Association Awards}} |{{нп5|Прэмія Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі за саўндтрэк года|Саўндтрэк года|en|International Film Music Critics Association Award for Film Score of the Year}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''», Аляксандр Дэспла |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="IFMCA Awards 2011, Nominations" /><ref name="IFMCA Awards 2011, Winners" /> |- |{{нп5|Прэмія Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі за найлепшы саўндтрэк да баявіка/прыгодаў/трылера|Найлепшы саўндтрэк да баявіка/прыгодаў/трылера|en|International Film Music Critics Association Award for Best Original Score for an Action/Adventure/Thriller Film}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''», Аляксандр Дэспла |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі за кінамузычную кампазіцыю года|Кінамузычная кампазіцыя года|en|International Film Music Critics Association Award for Film Music Composition of the Year}} |data-sort-value="The Truth About Ruth"|«''The Truth About Ruth''», Аляксандр Дэспла |{{nom}} |- |rowspan="8" style="background:#eaecf0;"|[[Сезар]] |rowspan="8" align="center" data-sort-value="2011-02-25"|[[Сезар (прэмія, 2011)|25.02.2011]] |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы фільм|Найлепшы фільм]] |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |rowspan="8"|<ref name="César 2011" /><ref name="Hollywood Reporter, César 2011" /> <ref name="Variety, César 2011" /> |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую рэжысуру|Найлепшая рэжысура]] |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую адаптацыю|Найлепшая адаптацыя|en|César Award for Best Adaptation}} |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшую аператарскую працу|Найлепшая аператарская праца|en|César Award for Best Cinematography}} |data-sort-value="Эдэльман Павел"|[[Павел Эдэльман]] |{{nom}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы мантаж|Найлепшы мантаж|en|César Award for Best Editing}} |data-sort-value="Люз Эрвэ дэ"|Эрвэ дэ Люз |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшы гук|Найлепшы гук|en|César Award for Best Sound}} |data-sort-value="Бландэль Жан-Мары"|{{нп5|Жан-Мары Бландэль||fr|Jean-Marie Blondel}}, [[Тама Дэжанкер]], {{нп5|Дзін Хамфрыс||fr|Dean Humphreys}} |{{nom}} |- |[[Прэмія «Сезар» за найлепшую музыку|Найлепшая музыка]] |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{won}} |- |{{нп5|Прэмія «Сезар» за найлепшыя дэкарацыі|Найлепшыя дэкарацыі|en|César des meilleurs décors}} |data-sort-value="Конрад Альбрэхт"|Альбрэхт Конрад |{{nom}} |- |style="background:#eaecf0;"|[[Польская кінапрэмія «Арлы»]] |align="center" data-sort-value="2011-03-07"|{{нп5|Арлы (прэмія, 2011)|07.03.2011|pl|13. ceremonia wręczenia Orłów}} |[[Польская кінапрэмія «Арлы» за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="Orły 2011" /> |- |style="background:#eaecf0;"|[[Хлатрудзіс]] |align="center" data-sort-value="2011-03-20"|{{нп5|Хлатрудзіс (прэмія, 2011)|20.03.2011|fr|17e cérémonie des Chlotrudis Awards}} |{{нп5|Прэмія «Хлатрудзіс» за найлепшы адаптаваны сцэнарый|Найлепшы адаптаваны сцэнарый|fr|Chlotrudis Award du meilleur scénario adapté}} |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |<ref name="Chlotrudis 2011" /> |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Залатая зорка французскага кіно||fr|Étoiles d'or du cinéma français}} |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2011-03-21"|21.03.2011 |Найлепшы фільм |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="AlloCiné, Etoiles d'Or" /> |- |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{won}} |- |Найлепшы кампазітар |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Імперыя (прэмія)|Імперыя|en|Empire Awards}} |align="center" data-sort-value="2011-03-27"|{{нп5|Імперыя (прэмія, 2011)|27.03.2011|en|16th Empire Awards}} |{{нп5|Прэмія «Імперыя» найлепшай актрысе|Найлепшая актрыса|en|Empire Award for Best Actress}} |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{nom}} |<ref name="Digital Spy, Empire Awards 2011" /> |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Сярэбраны кондар||es|Premios Cóndor de Plata}} |align="center" data-sort-value="2011-07-04"|{{нп5|Сярэбраны кондар (прэмія, 2011)|04.07.2011|es|Anexo:Premios Cóndor de Plata 2011}} |{{нп5|Прэмія «Сярэбраны кондар» за найлепшы фільм на замежнай мове|Найлепшы фільм на замежнай мове|es|Anexo:Premio Cóndor de Plata a la mejor película en lengua extranjera}} |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |<ref name="Cóndor de Plata 2011" /> |- |rowspan="4" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання||pt|Prémio Online Film & Television Association}} |rowspan="4" align="center" data-sort-value="2011-??-??"|2011 |Найлепшая актрыса другога плана |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{nom}} |rowspan="4"|<ref name="OFTA Awards 2011" /> |- |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{nom}} |- |Найлепшы адаптаваны сцэнарый |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |Найлепшая арыгінальная музыка |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{nom}} |- |rowspan="4" style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Залаты Дэрбі||fr|Gold Derby Awards}} |rowspan="4" align="center" data-sort-value="2011-??-??"|2011 |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{nom}} |rowspan="4"|<ref name="Gold Derby Awards 2011" /> |- |Найлепшы адаптаваны сцэнарый |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |Найлепшая актрыса другога плана |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{nom}} |- |Найлепшая арыгінальная музыка |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{nom}} |- |rowspan="3" style="background:#eaecf0;"|[[Італьянская анлайн-кінапрэмія]] |rowspan="3" align="center" data-sort-value="2011-??-??"|2011 |Найлепшы фільм |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{nom}} |rowspan="3"|<ref name="IMDb, IOMA 2011" /> |- |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{nom}} |- |Найлепшы адаптаваны сцэнарый |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |rowspan="4" style="background:#eaecf0;"|[[Міжнародная анлайн-кінапрэмія]] |rowspan="4" align="center" data-sort-value="2011-??-??"|2011 |Найлепшы рэжысёр |data-sort-value="Паланскі Раман"|Раман Паланскі |{{nom}} |rowspan="4"|<ref name="IMDb, INOCA 2011" /> |- |Найлепшая актрыса другога плана |data-sort-value="Уільямс Алівія"|Алівія Уільямс |{{nom}} |- |Найлепшы адаптаваны сцэнарый |data-sort-value="Харыс Роберт"|Роберт Харыс, Раман Паланскі |{{nom}} |- |Найлепшая арыгінальная музыка |data-sort-value="Дэспла Аляксандр"|Аляксандр Дэспла |{{won}} |- |style="background:#eaecf0;"|{{нп5|Кінэма Дзюмпо||en|Kinema Junpo}} |align="center" data-sort-value="2012-01-27"|27.01.2012 |Найлепшы замежны фільм |data-sort-value="Прывід пяра"|«''Прывід пяра''» |{{won}} |<ref name="Chino Kino, Kinema Junpo Awards 2012" /> |} == Статыстыка == {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="font-size: 90%;" |- !scope="col"|Кінафестываль / Кінапрэмія !scope="col"|Узнагарод !scope="col"|Намінацый |- |[[Еўрапейская кінапрэмія]] || {{won|6}} || {{nom|8}} |- |[[Сезар]] || {{won|4}} || {{nom|8}} |- |[[Залатая зорка французскага кіно]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[Люм’ер (прэмія)|Люм’ер]] || {{won|2}} || {{nom|3}} |- |[[Залаты глобус (Італія)|Італьянскі залаты глобус]] || {{won|2}} || {{nom|2}} |- |[[Міжнародная анлайн-кінапрэмія]] || {{won|1}} || {{nom|4}} |- |[[Міжнароднае таварыства аматараў кіно]] || {{won|1}} || {{nom|4}} |- |[[Міжнародная асацыяцыя крытыкаў кінамузыкі]] || {{won|1}} || {{nom|3}} |- |[[Нацыянальнае таварыства кінакрытыкаў ЗША]] || {{won|1}} || {{nom|3}} |- |[[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] || {{won|1}} || {{nom|2}} |- |[[Берлінскі кінафестываль]] || {{won|1}} || {{nom|2}} |- |[[Лонданскае кола кінакрытыкаў]] || {{won|1}} || {{nom|2}} |- |[[CinEuphoria]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Анлайн-кінакрытыкі Нью-Ёрка]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Інтэрнэт-таварыства кінакрытыкаў]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Ірландская прэмія кіно і тэлебачання]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Кінэма Дзюмпо]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Нацыянальны савет кінакрытыкаў ЗША]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Польская кінапрэмія «Арлы»]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Супольнасць ланцуга прэмій]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў]] || {{won|1}} || {{nom|1}} |- |[[Кінаапытанне «Village Voice»]] || {{won|0}} || {{nom|6}} |- |[[Анлайн-асацыяцыя кіно і тэлебачання]] || {{won|0}} || {{nom|4}} |- |[[Залаты Дэрбі]] || {{won|0}} || {{nom|4}} |- |[[Спадарожнік (прэмія)|Спадарожнік]] || {{won|0}} || {{nom|4}} |- |[[Апытанне крытыкаў «IndieWire»]] || {{won|0}} || {{nom|3}} |- |[[Брытанская кінапрэмія «Evening Standard»]] || {{won|0}} || {{nom|3}} |- |[[Італьянская анлайн-кінапрэмія]] || {{won|0}} || {{nom|3}} |- |[[Гаўдзі (прэмія)|Гаўдзі]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Гоя (прэмія)|Гоя]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Дублінскае кола кінакрытыкаў]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Імперыя (кінапрэмія)|Імперыя]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Паўднёва-Каліфарнійскі ўніверсітэт]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Сярэбраная стужка]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Сярэбраны кондар]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Таварыства кінакрытыкаў Фенікса]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |- |[[Хлатрудзіс]] || {{won|0}} || {{nom|1}} |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="ACCA, Winners 2010">{{cite web|url=http://www.awardscircuit.com/acca/awards-circuit-community-awards-2010/|title=ACCA 2010|publisher=Сайт [[Супольнасць ланцуга прэмій|Супольнасці ланцуга прэмій]]|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160722043346/http://www.awardscircuit.com/acca/awards-circuit-community-awards-2010/|archivedate=2016-07-22}}</ref> <ref name="AlloCiné, Etoiles d'Or">{{cite web|url=https://www.allocine.fr/festivals/festival-144/edition-18354135/palmares/|title=Prix et nominations : Etoiles d'Or de la Presse du Cinéma Français 2011|publisher=Сайт «''[[AlloCiné]]''»|lang=fr|accessdate=2020-08-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201031194658/https://www.allocine.fr/festivals/festival-144/edition-18354135/palmares/|archivedate=31 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref> <ref name="AwardsDaily, LFCC Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/2010/12/20/31st-london-critics-circle-film-awards-nominations/|title=31st London Critics’ Circle nominations|author=Ryan Adams|date=2010-12-20|publisher=Сайт «''AwardsDaily''»|lang=en|accessdate=2021-01-24|archive-date=11 мая 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511161218/https://www.awardsdaily.com/2010/12/20/31st-london-critics-circle-film-awards-nominations/|url-status=dead}}</ref> <ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Nominations">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/2010/12/14/phoenix-film-critics-society-awards-nominations/|title=Phoenix Film Critics Society Awards Nominations|author=Ryan Adams|date=2010-12-14|publisher=Сайт «''AwardsDaily''»|lang=en|accessdate=2021-01-24|url-status=dead|archive-date=30 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210130042222/https://www.awardsdaily.com/2010/12/14/phoenix-film-critics-society-awards-nominations/}}</ref> <ref name="AwardsDaily, PFCS Awards 2010, Winners">{{cite web|url=https://www.awardsdaily.com/2010/12/28/phoenix-film-critics-go-for-the-kings-speech/|title=Phoenix Film Critics Go for the King’s Speech, Nolan|author=Sasha Stone|date=2010-12-28|publisher=Сайт «''AwardsDaily''»|lang=en|accessdate=2021-01-24|archive-date=31 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210131051119/https://www.awardsdaily.com/2010/12/28/phoenix-film-critics-go-for-the-kings-speech/|url-status=dead}}</ref> <ref name="BBC, Evening Standard awards 2011">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-12384504|title=Garfield dethrones Firth at Evening Standard awards|author=Tim Masters|date=2011-02-08|publisher=Сайт «''[[BBC]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="BBC News, Berlinale 2010">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/8526500.stm|title=Roman Polanski wins best director award at Berlin|author=|date=2010-02-20|publisher=Сайт «''[[BBC|BBC News]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Berlinale 2010">{{cite web|url=https://www.berlinale.de/en/archive/jahresarchive/2010/03_preistraeger_2010/03_preistraeger_2010.html|title=Prizes & Honours 2010|author=|date=|publisher=Сайт [[Берлінскі кінафестываль|Берлінскага кінафестывалю]]|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="BroadwayWorld, Critics awards 2010">{{cite web|url=https://www.broadwayworld.com/bwwtv/article/Sorkin-Portman-More-Win-Critics-Circle-Awards-20101212|title=Sorkin, Portman & More Win Critics Circle Awards|author=|date=2010-12-12|publisher=Сайт «''{{нп5|BroadwayWorld||en|BroadwayWorld}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-28}}</ref> <ref name="César 2011">{{cite web|url=http://www.academie-cinema.org/ceremonie/palmares.html?annee=2011|title=Palmarès 2011 — 36ème Cérémonie des César|publisher=Сайт Акадэміі мастацтваў і тэхналогій кінематографа|lang=fr|accessdate=2021-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130729030044/http://www.academie-cinema.org/ceremonie/palmares.html?annee=2011|archivedate=29 ліпеня 2013|url-status=dead}}</ref> <ref name="Chino Kino, Kinema Junpo Awards 2012">{{cite web|url=http://www.chinokino.com/2012/01/2012-kinema-junpo-awards-for-japanese.html|title=2012 Kinema Junpo Awards for Japanese Film - winners|author=David Eng|date=2012-01-27|publisher=Сайт «''Chino Kino''»|lang=en|accessdate=2021-01-28}}</ref> <ref name="Chlotrudis 2011">{{cite web|url=https://chlotrudis.org/awards/past-awards/2011-17th-annual-awards-march-20-2011/|title=2011, 17th Annual Awards, March 20, 2011|author=|date=|publisher=Сайт прэміі «''[[Хлатрудзіс]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-23}}</ref> <ref name="CinEuphoria 2011">{{cite web|url=http://cineuphoria-top-ano.blogspot.com/2011/|title=CinEuphoria Top do Ano - Competição Internacional|author=|date=2011-01-13|publisher=Сайт «''CinEuphoria''»|lang=pt|accessdate=2021-01-29}}</ref> <ref name="Cineuropa, Globo d’oro 2010">{{cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/147989/|title=Loose Cannons wins Golden Globes|author=Camillo De Marco|date=2010-07-02|publisher=Сайт анлайн-часопіса «''{{нп5|Cineuropa||de|Cineuropa}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Cineuropa, Lumières Awards 2011">{{cite web|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/194491/|title=Of Gods and Men crowned Best Film at Lumières|author=Fabien Lemercier|date=2011-01-17|publisher=Сайт анлайн-часопіса «''{{нп5|Cineuropa||de|Cineuropa}}''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="CineZapping, Nastri d’Argento 2010, Le nomination">{{cite web|url=https://www.cinezapping.com/le-nomination-dei-nastri-dargento-2010/|title=Le nomination dei Nastri d’Argento 2010|author=|date=2010-05-29|publisher=Сайт «''CineZapping''»|lang=it|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="Cóndor de Plata 2011">{{cite web|url=http://www.cronistasdecine.org.ar/content/view/198/41/|title=Ganadores de la 59º Entrega de los Premios Cóndor de Plata|author=|date=|publisher=Сайт {{нп5|Асацыяцыя кінакрытыкаў Аргенціны|Асацыяцыі кінакрытыкаў Аргенціны|en|Argentine Film Critics Association}}|lang=es|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923073249/http://www.cronistasdecine.org.ar/content/view/198/41/|archivedate=2013-09-23}}</ref> <ref name="Corriere del Mezzogiorno, Globo d’oro 2010">{{cite web|url=https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/bari/notizie/spettacoli/2010/3-giugno-2010/pippo-mezzapesa-candidato-globo-d-oro--1703131367962.shtml|title=Pippo Mezzapesa candidato al Globo d’oro|author=Mariangela Pollonio|date=2010-06-03|publisher=Сайт «''Corriere del Mezzogiorno''»|lang=it|accessdate=2021-01-16|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122050837/https://corrieredelmezzogiorno.corriere.it/bari/notizie/spettacoli/2010/3-giugno-2010/pippo-mezzapesa-candidato-globo-d-oro--1703131367962.shtml|url-status=dead}}</ref> <ref name="Critamor, Nastri d’Argento 2010">{{cite web|url=https://www.critamor.it/online/?p=7960|title=Nastri d’Argento: Mine vaganti e Virzì miglior regista|author=|date=2010-06-19|publisher=Сайт «''Critamor''»|lang=it|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="Deadline, LAFCA 2010">{{cite web|url=https://deadline.com/2010/12/la-film-critics-2010-award-winners-part-1-90244/|title='Social Network' Wins LA Film Critics Award|author=Nikki Finke|date=2010-12-12|publisher=Сайт «''[[Deadline Hollywood|Deadline]]''»|lang=en|accessdate=2022-05-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201123011945/https://deadline.com/2010/12/la-film-critics-2010-award-winners-part-1-90244/|archivedate=2020-11-23|url-status=live}}</ref> <ref name="Digital Spy, Empire Awards 2011">{{cite web|url=https://www.digitalspy.com/movies/a311307/in-full-empire-awards-2011-winners/|title=In Full: Empire Awards 2011 Winners|author=Simon Reynolds|date=2011-03-27|publisher=Сайт «''{{нп5|Digital Spy||en|Digital Spy}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Entertainment Weekly, Critics awards 2010">{{cite web|url=https://ew.com/article/2010/12/12/social-network-wins-l-a-boston-new-york-online-critics-awards/|title='Social Network' wins L.A., Boston, New York Online critics awards|author=Dave Karger|date=2010-12-12|publisher=Сайт часопіса «''[[Entertainment Weekly]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-28}}</ref> <ref name="European Film Awards 2010, Nominations">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/2010.108.0.html|title=European Film Academy: Nominations for the 23rd European Film Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-01-16|archive-date=19 жніўня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170819020223/https://www.europeanfilmacademy.org/2010.108.0.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="European Film Awards 2010, Winners">{{cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|title=European Film Academy: 2010|publisher=Сайт [[Еўрапейская кінаакадэмія|Еўрапейскай кінаакадэміі]]|lang=en|accessdate=2021-01-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210505154011/https://www.europeanfilmacademy.org/?id=63|archivedate=5 мая 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="Evening Standard British Film Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://www.standard.co.uk/culture/film/london-evening-standard-british-film-awards-carey-and-keira-vie-for-best-actress-title-6551772.html|title=London Evening Standard British Film Awards: Carey and Keira vie for best actress title|author=|date=2012-04-10|publisher=Сайт газеты «''{{нп5|Evening Standard||en|Evening Standard}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Film Stage, USC Scripter Awards 2011">{{cite web|url=https://thefilmstage.com/the-social-network-wins-2011-usc-scripter-award/|title=‘The Social Network’ Wins 2011 USC Scripter Award|author=Jonathan Sullivan|date=2011-02-05|publisher=Сайт «''Film Stage''»|lang=en|accessdate=2021-01-27}}</ref> <ref name="FIPRESCI, Special Awards">{{cite web|url=https://fipresci.org/specialaward/?award-type=17424|title=Special Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|Міжнароднай федэрацыі кінапрэсы]]|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="FIPRESCI, Special Awards 2010">{{cite web|url=http://www.fipresci.org/awards/special_awards/special_awards_2010.htm|title=FIPRESCI — Special Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Міжнародная федэрацыя кінапрэсы|Міжнароднай федэрацыі кінапрэсы]]|lang=en|accessdate=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131129082913/http://www.fipresci.org/awards/special_awards/special_awards_2010.htm|archivedate=2013-11-29}}</ref> <ref name="Gaudí 2011">{{cite web|url=https://www.academiadelcinema.cat/ca/premis-gaudi/iii-premis-gaudi/category/nominades-iii-premis-gaudi|title=Nominades - III Premis Gaudí|author=|date=|publisher=Сайт {{нп5|Каталонская кінаакадэмія|Каталонскай кінаакадэміі|en|Catalan Film Academy}}|lang=ca|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Gold Derby Awards 2011">{{cite web|url=https://www.goldderby.com/2010-goldderby-film-awards/|title=2010 GoldDerby Film Awards|author=|date=2016-03-07|publisher=Сайт прэміі «''{{нп5|Залаты Дэрбі||fr|Gold Derby Awards}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-22}}</ref> <ref name="Goya 2011">{{cite web|url=https://www.premiosgoya.com/25-edicion/nominaciones/por-categoria/|title=Estas son las nominaciones de los Premios Goya 2011|author=|date=|publisher=Сайт прэміі «''[[Гоя (прэмія)|Гоя]]''»|lang=es|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Guardian, European Film Awards 2010">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2010/dec/05/roman-polanski-film-ghost-writer|title=Roman Polanski film The Ghost Writer dominates European awards|author=Xan Brooks|date=2010-12-05|publisher=Сайт «''[[The Guardian]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, César 2011">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/gods-men-named-best-film-161411|title='Of Gods and Men' Named Best Film at France's Cesar Awards|author=Rebecca Leffler|date=2011-02-25|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, European Film Awards 2010, Nominations">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/ghost-writer-leads-european-film-42527|title='Ghost Writer' Leads European Film Award Nominations|author=Stuart Kemp|date=2010-11-06|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, LAFCA 2010">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/la-film-critics-assn-names-59064|title=L.A. Film Critics Assn. Names 'Social Network' Best Picture|author=Gregg Kilday|date=2010-12-12|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-17}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, LFCC Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/kings-speech-year-lead-nominations-61748|title='The King's Speech,' 'Another Year' Lead Nominations at London Critics' Circle Film Awards|author=Philiana Ng|date=2010-12-20|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, NBR 2010">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/social-network-named-film-national-55630|title='The Social Network' Named Best Film By National Board of Review|author=Gregg Kilday|date=2010-12-02|publisher=Сайт «''[[The Hollywood Reporter]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="ICS Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=https://icsfilm.org/our-yearly-awards/2011-ics-award-nominees/|title=2011 ICS Award Nominees|author=Beth Stevens|date=2011-01-23|publisher=Сайт [[Міжнароднае таварыства аматараў кіно|Міжнароднага таварыства аматараў кіно]]|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="ICS Awards 2011, Winners">{{cite web|url=https://icsfilm.org/our-yearly-awards/2011-ics-award-winners/|title=2011 ICS Award Winners|author=Beth Stevens|date=2011-02-17|publisher=Сайт [[Міжнароднае таварыства аматараў кіно|Міжнароднага таварыства аматараў кіно]]|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="IFMCA Awards 2011, Nominations">{{cite web|url=http://filmmusiccritics.org/2011/02/ifmca-announces-its-2010-nominees-for-scoring-excellence/|title=IFMCA announces its 2010 nominees for scoring excellence|author=|date=2011-02-11|publisher=Сайт {{нп5|Міжнародная асацыяцыя крытыкаў кінамузыкі|Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі|en|International Film Music Critics Association}}|lang=en|accessdate=2021-01-19}}</ref> <ref name="IFMCA Awards 2011, Winners">{{cite web|url=http://filmmusiccritics.org/2011/02/ifmca-announces-its-2010-winners-for-scoring-excellence/|title=IFMCA announces its 2010 Winners for scoring excellence|author=|date=2011-02-24|publisher=Сайт {{нп5|Міжнародная асацыяцыя крытыкаў кінамузыкі|Міжнароднай асацыяцыі крытыкаў кінамузыкі|en|International Film Music Critics Association}}|lang=en|accessdate=2021-01-19}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt1139328/awards|title=The Ghost Writer — Awards|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2022-05-13}}</ref> <ref name="IMDb, ACCA 2010">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0002990/2010/1|title=Awards Circuit Community Awards (2010)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-29}}</ref> <ref name="IMDb, IFCS Awards 2010">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0003095/2010/1|title=Internet Film Critic Society (2010)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-29}}</ref> <ref name="IMDb, INOCA 2011">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0003084/2011/1|title=International Online Cinema Awards (INOCA) (2011)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-21}}</ref> <ref name="IMDb, IOMA 2011">{{cite web|url=https://www.imdb.com/event/ev0002994/2011/1|title=Italian Online Movie Awards (IOMA) (2011)|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-27}}</ref> <ref name="IndieWire, ICP Awards 2010">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2010/12/the-social-network-tops-indiewires-2010-critics-poll-244113/|title=“The Social Network” Tops indieWIRE’s 2010 Critics Poll|author=Peter Knegt|date=2010-12-20|publisher=Сайт «''{{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-25}}</ref> <ref name="IndieWire, LFCC Awards 2011">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2011/02/social-network-kings-speech-lead-london-critics-circle-winners-243665/|title=“Social Network,” “King’s Speech” Lead London Critics Circle Winners|author=Peter Knegt|date=2011-02-11|publisher=Сайт «''{{нп5|IndieWire||en|IndieWire}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-24}}</ref> <ref name="Irish Times, DFCC Awards 2010">{{cite web|url=https://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2010/12/31/the-dublin-film-critics-circle-waves-goodbye-to-2010/|title=The Dublin Film Critics Circle waves goodbye to 2010|author=Donald Clarke|date=2010-12-31|publisher=Сайт «''{{нп5|The Irish Times||en|The Irish Times}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210329082530/https://www.irishtimes.com/blogs/screenwriter/2010/12/31/the-dublin-film-critics-circle-waves-goodbye-to-2010/|archivedate=29 сакавіка 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="LAFCA 2010">{{cite web|url=http://www.lafca.net/Years/2010.php|title=36th Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|author=|date=|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2021-01-17}}</ref> <ref name="Los Angeles Times, NSFC Awards 2011">{{cite web|url=https://latimesblogs.latimes.com/awards/2011/01/the-national-society-of-film-critics-names-the-social-network-best-of-2010.html|title=The National Society of Film Critics names 'The Social Network' best of 2010|author=Susan King|date=2011-01-08|publisher=Сайт «''[[Los Angeles Times]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="MYmovies, Nastri d’Argento 2010, Le nomination">{{cite web|url=https://www.mymovies.it/cinemanews/2010/38156/|title=Nastri d'Argento 2010: conducono Mine vaganti e La prima cosa bella|author=Marlen Vazzoler|date=2010-05-27|publisher=Сайт «''MYmovies''»|lang=it|accessdate=2021-01-18}}</ref> <ref name="OFTA Awards 2011">{{cite web|url=http://www.oftaawards.com/film-awards/15th-annual-film-awards-2010/|title=15th Annual Film Awards (2010)|author=|date=|publisher=Сайт Анлайн-асацыяцыі кіно і тэлебачання|lang=en|accessdate=2021-01-22}}</ref> <ref name="Orły 2011">{{cite web|url=http://pnf.pl/laureates/2011/|title=Orły: Laureaci wg roku – 2011|author=|date=|publisher=Сайт прэміі «''[[Польская кінапрэмія «Арлы»|Арлы]]''»|lang=pl|accessdate=2020-06-04}}</ref> <ref name="Satellite 2010">{{cite web|url=https://www.pressacademy.com/award_cat/2010/|title=2010 — Categories — International Press Academy|author=|date=|publisher=Сайт «''International Press Academy''»|lang=en|accessdate=2020-05-18}}</ref> <ref name="Screen International, LFCC Awards 2011">{{cite web|url=https://www.screendaily.com/the-social-network-triumphs-at-london-film-critics-circle-awards-/5023583.article|title=The Social Network triumphs at London Film Critics' Circle Awards|author=Sarah Cooper|date=2011-02-11|publisher=Сайт часопіса «''{{нп5|Screen International||en|Screen International}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Telegraph, Goya 2011">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/film-news/8322751/Kings-Speech-wins-Spanish-Oscar.html|title=King's Speech wins 'Spanish Oscar'|author=|date=2011-02-14|publisher=Сайт газеты «''[[The Daily Telegraph]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="UCS News, USC Scripter Awards 2011">{{cite web|url=https://news.usc.edu/32290/usc-libraries-friend-em-the-social-network-em/|title=USC Libraries Friend The Social Network|author=Dan Knapp|date=2011-02-07|publisher=Сайт [[Паўднёва-Каліфарнійскі ўніверсітэт|Паўднёва-Каліфарнійскага ўніверсітэту]]|lang=en|accessdate=2021-01-27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210201193502/https://news.usc.edu/32290/usc-libraries-friend-em-the-social-network-em/|archivedate=1 лютага 2021|url-status=dead}}</ref> <ref name="Variety, European Film Awards 2010">{{cite web|url=https://variety.com/2010/biz/awards/ghost-writer-sweeps-european-film-awards-1118028462/|title=‘Ghost Writer’ sweeps European Film Awards|author=Nick Holdsworth|date=2010-12-05|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Variety, Irish Film and TV Awards 2011">{{cite web|url=https://variety.com/2011/film/news/not-there-tops-irish-film-and-tv-awards-1118032141/|title=‘Not There’ tops Irish Film and TV Awards|author=Adam Dawtrey|date=2011-02-13|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Variety, Lumières Awards 2011">{{cite web|url=https://variety.com/2011/film/awards/gods-ghost-writer-top-lumieres-1118030304/|title=‘Gods,’ ‘Ghost Writer’ top Lumieres|author=Elsa Keslassy|date=2011-01-14|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2020-08-22}}</ref> <ref name="Variety, César 2011">{{cite web|url=https://variety.com/2011/film/markets-festivals/gods-and-men-ghost-writer-top-cesars-1118032965/|title=‘Gods and Men,’ ‘Ghost Writer’ top Cesars|author=Elsa Keslassy|date=2011-02-28|publisher=Сайт «''[[Variety]]''»|lang=en|accessdate=2021-01-16}}</ref> <ref name="Village Voice, VVFP Awards 2010">{{cite web|url=https://www.villagevoice.com/2010/12/22/year-in-film-the-2010-voice-film-critics-poll/|title=Year in Film: The 2010 Voice Film Critics’ Poll|author=J. Hoberman|date=2010-12-22|publisher=Сайт газеты «''{{нп5|The Village Voice||en|The Village Voice}}''»|lang=en|accessdate=2021-01-26|archive-date=20 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020121207/https://www.villagevoice.com/2010/12/22/year-in-film-the-2010-voice-film-critics-poll/|url-status=dead}}</ref> <ref name="World Soundtrack Awards 2010">{{cite web|url=https://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/alexandre-desplat-wins-award-for-film-composer-and-best-film-score-of-the-year/23-10-2010/1199|title=Alexandre Desplat wins Award for Film Composer and Best Film Score of the Year|date=2010-10-23|publisher=Сайт «''[[Сусветная прэмія саўндтрэкаў|Сусветнай прэміі саўндтрэкаў]]''»|lang=en|accessdate=2020-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171213222028/http://www.worldsoundtrackawards.com/en/news/alexandre-desplat-wins-award-for-film-composer-and-best-film-score-of-the-year/23-10-2010/1199|archivedate=13 снежня 2017|url-status=dead}}</ref> }} == Спасылкі == * [https://www.imdb.com/title/tt1139328/awards Спіс узнагарод і намінацый фільма «''Прывід пяра''»] на сайце «''[[Internet Movie Database]]''» {{Вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Рамана Паланскага|nocat=1}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Спісы ўзнагарод і намінацый фільмаў|Прывід пяра]] 8mh4e9j86f1vxp72tp3tr6574amab4v 0 682446 5181526 5157803 2026-08-15T16:51:57Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5181526 wikitext text/x-wiki [[Файл:C-17s support Afghanistan drawdown 2021.jpg|thumb|300px|Амерыканскія лётчыкі садзяцца на самалёт C-17 Globemaster III на авіябазе Аль-Удэйд падчас вываду замежных сіл, 27 мая 2021 года.]] [[Файл:US Forces Afghanistan Retrograde 2021.jpg|thumb|300px|Пагрузка верталёта UH-60L Blackhawk у C-17 Globemaster III, авіябаза Баграм, 15 чэрвеня 2021 года.]] '''Вывад амерыканскіх войск з [[Афганістан]]а''' праводзіўся паступова. На люты [[2020]] года ў краіне знаходзілася 13 000 амерыканскіх вайскоўцаў. Да канца прэзідэнцтва [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]] кантынгент скарочаны да 2500 чалавек. Новы кіраўнік дзяржавы [[Джо Байдэн]] прызначыў канчатковы вывад усіх часцей [[Узброеныя сілы ЗША|Узброеных сіл ЗША]] і іх саюзнікаў на [[11 верасня]] [[2021]] года, да 20-годдзя [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэрарыстычных атак]] на [[Сусветны гандлёвы цэнтр]]. Аднак пазней усё было перанесена на [[31 жніўня]]. Да гэтага часу праз Афганскі канфлікт прайшлі 750 тысяч амерыканскіх вайскоўцаў<ref>Валентин Богданов. [https://vesti-ru.turbopages.org/turbo/vesti.ru/s/article/2583839 Бегство из Афганистана: американцы не стали ждать 11 сентября]{{Недаступная спасылка}} // Вести.Ру, 4 июля 2021</ref>. Па даных [[Міністэрства абароны ЗША]], у баявых дзеяннях загінула каля 2500 салдат і афіцэраў, а фінансавыя выдаткі склалі 822 млрд долараў<ref>[https://www.bbc.com/russian/features-51687498 Во сколько обошлась США война в Афганистане? Графики] // BBC News, 29 февраля 2020</ref>. З улікам спадарожных выдаткаў, напрыклад, выдаткаў на ваенныя пенсіі і медыцынскую дапамогу ветэранам, марнаванні іншых міністэрстваў на ваенныя патрэбы, і працэнты, што выплачваюцца па ваенных пазыках, дапамогі па аднаўленні афганскай інфраструктуры, агульная лічба набліжаецца да двух трыльёнаў долараў<ref>[https://thinktanks.by/publication/2020/03/02/skolko-stoila-ssha-voyna-v-afganistane-grafiki.html Сколько стоила США война в Афганистане. Графики] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210823201758/https://thinktanks.by/publication/2020/03/02/skolko-stoila-ssha-voyna-v-afganistane-grafiki.html |date=23 жніўня 2021 }} // ThinkTanks.by, 2 марта 2020</ref>. Вайна ў Афганістане стала самым доўгім узброеным канфліктам у [[Гісторыя ЗША|гісторыі ЗША]]<ref>Ирина Таран, Алёна Медведева. [https://russian.rt.com/world/article/707228-ssha-afganistan-vyvod-voiska Самая долгая война в истории США: почему Белый дом заявил о планах сократить присутствие в Афганистане] // RT, 14 января 2020</ref>. == Перадгісторыя == У [[1979]] годзе [[СССР]], з мэтай падтрымкі камуністычных сіл у Афганістане, уводзіць у краіну свае войскі. На працягу наступных 9 гадоў тут ішло [[Афганская вайна (1979—1989)|ўзброенае супрацьстаянне]] паміж савецкай арміяй і дружалюбным ёй урадам у [[Кабул]]е з аднаго боку, і ісламарадыкальным рухам [[афганскія маджахеды|маджахедаў]], які падтрымалі [[ЗША]] і іх саюзнікі<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070510151200/http://www.state.gov/r/pa/ho/time/rd/17741.htm|archivedate=2007-05-10 |title=Reagan Doctrine, 1985 |publisher= United States State Department|accessdate=2011-02-20}}</ref>, з другога. У [[1989]] годзе СССР выводзіць свае войскі з краіны, а ў [[1992]] маджахеды змаглі звергнуць існуючую ўладу і захапіць усю тэрыторыю Афганістана<ref>{{Cite web |url=http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/kogda_zakonchilasx_voina_v_afganistane |title=Когда закончилась война в Афганистане |access-date=12 ліпеня 2021 |archive-date=13 снежня 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181213133445/http://www.artofwar.net.ru/profiles/sergei_skripnik_andrei_greshnov_p/view_book/kogda_zakonchilasx_voina_v_afganistane |url-status=dead }}</ref>. Аднак пасля гэтага рух распаўся на [[Паўночны альянс]] і найбольш радыкальныя групоўкі, якія пазней аб’ядналіся ў «Талібан». Апошняя сіла змагла захапіць сталіцу і абвясціць [[Ісламскі Эмірат Афганістан]]. Аж да [[2001]] года паміж Паўночным альянсам і ІЭА ішла бесперапынная барацьба за ўладу ў краіне. Тады ў 90-х тэрарыст [[Усама бін Ладэн]], які ўжо быў аб’яўлены ў вышук ўладамі ЗША, атрымаў прытулак у Афганістане<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_1554000/1554926.stm США отвергают решение о бин Ладене]</ref>. Талібы адмаўляліся выдаваць бін Ладэна, нават пасля выбухаў у амерыканскіх пасольствах у [[Кенія|Кеніі]] і [[Танзанія|Танзаніі]] ў [[1998]] годзе. Пасля тэрактаў [[11 верасня]] 2001 года [[прэзідэнт ЗША]] [[Джордж Уокер Буш|Джордж Буш]] высунуў талібам ультыматум: у самыя кароткія тэрміны выдаць амерыканскаму правасуддзю бін Ладэна, а таксама ўсё кіраўніцтва «[[Аль-Каіда|Аль-Каіды]]». [[21 верасня]] талібы адказалі адмовай, заявіўшы, што амерыканцы не далі дастаткова важкіх доказаў дачынення гэтай арганізацыі да нападаў у [[Нью-Ёрк]]у і [[Вашынгтон]]е. Тады было вырашана правесці ваенную аперацыю ў Афганістане, аб’яднаўшыся з Паўночным альянсам у барацьбе з ІЭА і Талібанам. Афіцыйна ЗША разам з саюзнікамі прадэкларавалі тры мэты свайго ўварвання<ref>[http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm War in Afganistan] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080929164228/http://www.freeworldacademy.com/globalleader/afghanistan.htm |date=29 верасня 2008 }}</ref>: * звяржэнне рэжыму талібаў, * вызваленне тэрыторыі Афганістана ад уплыву талібаў, * паланенне і суд над удзельнікамі Аль-Каіды. [[7 кастрычніка]] адбылося ўварванне. За адносна кароткі тэрмін асноўныя сілы Талібану былі разгромлены, а іх апаненты з Паўночнага Альянсу сфармавалі новыя ўлады. Аднак баявыя дзеянні ўсё яшчэ працягваліся. З ліпеня [[2011]] года пачаўся паступовы вывад войскаў кааліцыі з Афганістана<ref>[http://www.huffingtonpost.com/2011/06/22/obama-afghanistan-troop-withdrawal_n_882451.html Obama Announces Afghanistan Troop Withdrawal In Speech To Nation]</ref>. У ліпені [[2013]] года забеспячэнне бяспекі ў краіне перададзена мясцовым сілавым структурам, з гэтага моманту кантынгент кааліцыі граў дапаможную ролю<ref>[http://itar-tass.com/mezhdunarodnaya-panorama/638008 НАТО передало контроль над обеспечением безопасности в Афганистане национальным силовым структурам]</ref><ref>[http://izvestia.ru/news/552164 США и НАТО передали полномочия афганским военным]</ref>. Фактычна вайна была скончана толькі фармальна, а на самай справе працягвалася і далей. У той жа час года на змену [[ISAF|сілам міжнароднай узброенай кааліцыі (ISAF)]] прыйшла небаявая аперацыя альянсу «[[Аперацыя «Рашучая падтрымка»|Рашучая падтрымка]]». Кантынгент замежных войскаў быў значна скарочаны, а ўвесь цяжар вайны лёг на плечы [[Узброеныя сілы Афганістана|афганскай арміі]]. == Падрыхтоўка == У [[2018]] годзе былі зроблены спробы заключыць мірнае пагадненне і ўзгадніць план вываду замежных войскаў. Працэс працягваўся да восені [[2019]], калі перамовы паміж амерыканскім кіраўніцтвам і Талібанам сарваліся з-за тэракту. Аднак да гэтага часу склаліся асноўныя ўмовы магчымай дамовы<ref>[https://www.rbc.ru/politics/22/08/2019/5d5a74919a7947a6a163ef2c США договорились с «Талибаном» об условиях вывода войск из Афганистана] // РБК, 22 августа 2019</ref>: * «Талібан» гарантуе, што не дазволіць міжнародным тэрарыстычным групоўкам накшталт «Аль-Каіды» выкарыстоўваць Афганістан як трэніровачную пляцоўку для нападаў за мяжой. * ЗША абавязваюцца вывесці з тэрыторыі краіны войскі. * Канфліктуючыя афганскія бакі павінны пачаць унутрыпалітычны дыялог. * У краіне ўсталёўваецца бестэрміновае перамір’е. У пачатку лютага [[2020]] года ў пасланні кангрэсу амерыканскі лідар [[Дональд Трамп]] заявіў пра імкненне ЗША завяршыць канфлікты на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. ''«Мы працуем, каб пакласці канец самай працяглай вайне Амерыкі і вярнуць нашыя войскі дадому»'', — сказаў Трамп пра канфлікт у Афганістане, адзначыўшы, што ЗША не павінны быць «паліцыянтам» для іншых дзяржаў. [[21 лютага]] кіраўнік прэс-службы Дзярждэпартамента ЗША Морган Ортэгус апублікавала заяву [[Майк Пампеа|Майка Пампеа]] аб пагадненні з талібамі, якое мае быць заключана. У дакуменце, у прыватнасці, гаварылася, што амерыканцы рыхтуюцца да падпісання пагаднення 29 лютага<ref>[https://www.rbc.ru/rbcfreenews/5e59a4809a794700ab96cfd0 Помпео будет присутствовать при подписании соглашения США с «Талибаном»] // РБК, 29 января 2020</ref>. [[29 лютага]] ЗША і «Талібан» у [[Катар]]ы падпісалі мірнае пагадненне, якое прадугледжвае вывад амерыканскіх войскаў з Афганістана і пачатак міжафганскага дыялогу. Подпісы пад дакументам паставілі спецпрадстаўнік Злучаных Штатаў па Афганістане і кіраўнік дэлегацыі на перамовах Залмай Халілзад і палітычны лідар талібаў мула Абдул Гані Барадар. На цырымоніі прысутнічалі прадстаўнікі больш за 30 краін. Пагадненне прадугледжвала, што ЗША скароцяць колькасць войскаў у Афганістане з 12 да 8,6 тысячы чалавек на працягу 135 дзён, а затым, калі Талібан устрымаецца ад гвалту, працягнуць на працягу 14 месяцаў выводзіць і свае сілы, і сілы НАТА. Наўзамен Талібан мусіць адмовіцца ад выкарыстання афганскай тэрыторыі для нападу на ЗША і іншыя краіны. Акрамя таго, бакі дамовіліся аб «сталым і ўсёабдымным перамір’і». Прамыя перамовы паміж Талібанам і ўрадам Афганістана будуць весціся ў рамках міжафганскага дыялогу. Акрамя гэтага, Талібан пачне ўзаемадзейнічаць з [[Савет Бяспекі ААН|Саветам Бяспекі ААН]], каб яго членаў выключылі з санкцыйных спісаў. Зрабіць гэта меркавалася да канца мая<ref>[https://ria.ru/20200229/1565564226.html США и «Талибан» подписали мирное соглашение] // РИА Новости, 29 февраля 2020</ref>. == Вывад == Па стане на люты 2020 года ў краіне ўсё яшчэ знаходзілася каля 13 000 амерыканскіх вайскоўцаў. На працягу 135 дзён пасля падпісання лютаўскага пагаднення паміж ЗША і Талібанам кантынгент скарацілі да 8600 чалавек. [[8 жніўня]] міністр абароны [[Марк Эспер]] заявіў, што да канца лістапада Злучаныя Штаты скароцяць колькасць войскаў да ўзроўню ніжэй за 5000 чалавек<ref>{{cite web| title = Mark Esper says US troop levels in Afghanistan to go below 5,000 by end of November| publisher = CNN| access-date = 9 August 2020| url = https://edition.cnn.com/2020/08/08/politics/mark-esper-afghanistan-troop-levels/index.html| archive-date = 9 August 2020| archive-url = https://web.archive.org/web/20200809051145/https://edition.cnn.com/2020/08/08/politics/mark-esper-afghanistan-troop-levels/index.html| url-status = live}}</ref>. [[17 лістапада]] [[Пентагон]] абвясціў, што скароціць кантынгент з 4500 да 2500 вайскоўцаў да [[15 студзеня]] наступнага года<ref name="20201117AlJazeera">{{cite news |title=Donald Trump: US announces plans to cut troop levels in Afghanistan, Iraq |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/11/17/pentagon-announces-drawdown-of-us-troops-in-afghanistan |access-date=17 November 2020 |agency=Al Jazeera |date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117201251/https://www.aljazeera.com/news/2020/11/17/pentagon-announces-drawdown-of-us-troops-in-afghanistan |archive-date=17 November 2020}}</ref><ref name="20201117NewYorkTimes">{{cite news |last1=Faizi|first1=Fatima|last2=Gibbons-Neff|first2=Thomas|last3=Rahim|first3=Najim|title=U.S. Troops Are Packing Up, Ready or Not |url=https://www.nytimes.com/2020/11/17/world/asia/afghanistan-troop-withdrawal.html |access-date=18 November 2020 |date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118074857/https://www.nytimes.com/2020/11/17/world/asia/afghanistan-troop-withdrawal.html |archive-date=18 November 2020}}</ref><ref name="20201117CNNStarrBrowneandCohen">{{cite news |last1=Browne|first1=Ryan|last2=Cohen|first2=Zachary|last3=Starr|first3=Barbara |title=US announces further drawdown of troops in Afghanistan and Iraq before Biden takes office |url=https://edition.cnn.com/2020/11/17/politics/afghanistan-iraq-withdrawal-pentagon/index.html |access-date=18 November 2020 |agency=CNN |date=17 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201118061259/https://edition.cnn.com/2020/11/17/politics/afghanistan-iraq-withdrawal-pentagon/index.html |archive-date=November 18, 2020}}</ref>. У сакавіку [[2021]] года ў навінавых паведамленнях гаварылася, што прэзідэнт ЗША [[Джо Байдэн]] патэнцыйна разглядае магчымасць захавання сіл ЗША ў Афганістане да лістапада<ref>{{cite news|url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/biden-weighs-keeping-u-s-troops-afghanistan-until-november-n1261433|title=Biden weighs keeping U.S. troops in Afghanistan until November|publisher=[[NBC News]]|accessdate=21 March 2021|date=18 March 2021|archive-date=20 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210320234018/https://www.nbcnews.com/politics/national-security/biden-weighs-keeping-u-s-troops-afghanistan-until-november-n1261433|url-status=live}}</ref>. [[14 красавіка]] амерыканскі лідар абвясціў аб сваім намеры вывесці ўсе рэгулярныя войскі ЗША да 11 верасня, да 20-годдзя з тэрактаў 11 верасня<ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|title=Biden to announce withdrawal of US troops from Afghanistan by September 11|website=CNN|access-date=13 April 2021|archive-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413160722/https://www.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|title=Biden plans to withdraw U.S. forces from Afghanistan by Sept. 11, missing May deadline, reports say|website=MSNBC|date=13 April 2021|access-date=13 April 2021|archive-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413155730/https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|url-status=live}}</ref><ref name="20210413CNNLiptak">{{cite web|url=https://www.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|title=Biden to announce withdrawal of US troops from Afghanistan by September 11|website=CNN|access-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421013604/https://edition.cnn.com/2021/04/13/politics/biden-afghanistan-withdrawal/index.html|archive-date=April 21, 2021|last1=Atwood|first1=Kylie|last2=Herb|first2=Jeremy|last3=Liptack|first3=Kevin|last4=Starr|first4=Barbara|date=13 April 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|title=Biden plans to withdraw U.S. forces from Afghanistan by Sept. 11, missing May deadline, reports say|website=MSNBC|access-date=13 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423013042/https://www.cnbc.com/2021/04/13/biden-plans-to-withdraw-us-forces-from-afghanistan-by-sept-11.html|archive-date=23 April 2021|date=13 April 2021|last=Macias|first=Amanda}}</ref>. За дзень да абвяшчэння Байдэн патэлефанаваў былым прэзідэнтам Джорджу Бушу і [[Барак Абама|Бараку Абаме]] з нагоды свайго рашэння<ref>{{cite web|last=Colson|first=Thomas|title=Biden called George W. Bush before he announced his Afghanistan troop withdrawal plan — but neither said whether Bush supported it|url=https://www.businessinsider.com/biden-called-bush-before-announcing-afghanistan-troop-withdrawal-plan-2021-4|access-date=10 May 2021|website=Business Insider|archive-date=10 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510141222/https://www.businessinsider.com/biden-called-bush-before-announcing-afghanistan-troop-withdrawal-plan-2021-4|url-status=live}}</ref>. Як паведаміў дзяржаўны сакратар [[Энтані Блінкен]], выхад з Афганістана патрэбен, каб засяродзіць рэсурсы на барацьбе супраць [[КНР|Кітая]] і [[Пандэмія COVID-19|пандэміі COVID-19]]<ref>{{cite news|date=18 April 202|title=U.S. Focus Shifting to China From Afghanistan, Blinken Says|agency=Bloomberg|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-04-18/afghan-pullout-fits-with-u-s-shift-to-china-focus-blinken-says|access-date=19 April 2021|archive-date=18 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418141617/https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-04-18/afghan-pullout-fits-with-u-s-shift-to-china-focus-blinken-says|url-status=live}}</ref>. Пасля вываду войскаў ЗША разглядаліся варыянты перакідання войскаў, такія як перабазіраванне на караблі [[ВМС ЗША]], краіны [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] ці краіны [[Цэнтральная Азія|Цэнтральнай Азіі]], такія як [[Таджыкістан]]<ref name="20210413CNNLiptak"/><ref>{{cite news|last1=Lubold|first1=Gordon|last2=Salama|first2=Vivian|title=Afghan Pullout Leaves U.S. Looking for Other Places to Station Its Troops|url=https://www.wsj.com/articles/afghan-pullout-leaves-u-s-looking-for-other-places-to-station-its-troops-11620482659|work=The Wall Street Journal|date=8 May 2021|access-date=9 May 2021|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509184953/https://www.wsj.com/articles/afghan-pullout-leaves-u-s-looking-for-other-places-to-station-its-troops-11620482659|url-status=live}}</ref><ref name="20210415TheDiplomatPutz">{{cite news |last1=Putz |first1=Catherine |title=Biden Announces Plan for US Exit from Afghan War, Urges Attention to Future Challenges |url=https://thediplomat.com/2021/04/biden-announces-plan-for-us-exit-from-afghan-war-urges-attention-to-future-challenges/ |access-date=8 July 2021 |website=[[The Diplomat]] |date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210419155542/https://thediplomat.com/2021/04/biden-announces-plan-for-us-exit-from-afghan-war-urges-attention-to-future-challenges/ |archive-date=19 April 2021}}</ref>. Генеральны сакратар НАТА [[Енс Столтэнберг]] заявіў, што альянс яшчэ не прыняў рашэння аб тым, як дзейнічаць у дачыненні да вываду войскаў<ref>{{cite news |last1=Emmott |first1=Robin |last2=Siebold |first2=Sabine |title=No decision on any NATO withdrawal from Afghanistan, Stoltenberg says |url=https://www.reuters.com/article/nato-afghanistan-int/no-decision-on-natos-afghanistan-withdrawal-stoltenberg-says-idUSKBN2AI2A7 |access-date=21 March 2021 |work=[[Reuters]] |date=18 February 2021 |archive-date=15 April 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415032552/https://www.reuters.com/article/nato-afghanistan-int/no-decision-on-natos-afghanistan-withdrawal-stoltenberg-says-idUSKBN2AI2A7 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2021/feb/18/no-final-decision-nato-deadlocked-afghanistan-miss/|title='No final decision:' NATO deadlocked on Afghanistan mission as May 1 deadline looms|first=Ben|last=Wolfgang|website=The Washington Times|date=18 February 2021|access-date=24 February 2021|archive-date=24 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210224074323/https://www.washingtontimes.com/news/2021/feb/18/no-final-decision-nato-deadlocked-afghanistan-miss/|url-status=live}}</ref>. Чакалася, што [[Вялікабрытанія]] выведзе сваіх апошніх 750 вайскоўцаў адначасова з ЗША<ref>{{cite news|date=14 April 2021|title=UK troops expected to leave Afghanistan by September|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/uk-56744265|access-date=14 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414113836/https://www.bbc.com/news/uk-56744265|url-status=live}}</ref>. Як меркавалася, амерыканцы не выведуць усе свае войскі, таму што некаторыя сілы, дакладная колькасць якіх яшчэ не была вызначана, застануцца ў краіне для забеспячэння дыпламатычнай бяспекі<ref name="20210413CNNLiptak"/>, і незразумела, што адбудзецца з некалькімі сотнямі супрацоўнікаў сіл спецыяльных аперацый ЗША ў гэтым рэгіёне<ref name="20210413CNNLiptak"/><ref name="20210419Stars&StripesJPLawrence">{{cite news|last=Lawrence|first=J. P.|date=19 January 2021|title=Troop levels are down, but US says over 18,000 contractors remain in Afghanistan|work=Stars & Stripes|url=https://www.stripes.com/news/middle-east/troop-levels-are-down-but-us-says-over-18-000-contractors-remain-in-afghanistan-1.659040|access-date=22 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420194751/https://www.stripes.com/news/middle-east/troop-levels-are-down-but-us-says-over-18-000-contractors-remain-in-afghanistan-1.659040|archive-date=20 April 2021}}</ref>. [[2 ліпеня]] [[Германія]] і [[Італія]] вывелі свае войскі з Афганістана<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/germany-italy-complete-troop-exit-afghanistan|title=Germany, Italy Complete Troop Exit From Afghanistan|work=[[Voice of America]]|date=2 July 2021|access-date=2 July 2021|archive-date=2 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210702130954/https://www.voanews.com/south-central-asia/germany-italy-complete-troop-exit-afghanistan|url-status=live}}</ref>. У той жа дзень амерыканскія вайскоўцы пакінулі аэрадром Баграм, адключыўшы электрычнасць і вышмыгнуўшы ўначы, не паведаміўшы пра гэта Афганскай нацыянальнай арміі<ref name="US left Bagram at night Aljazeera">{{cite web| url=https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/us-left-bagram-airfield-without-notice-afghan-officials-say| title=US left Bagram without telling new commander: Afghan officials | website= Aljazeera | access-date=10 July 2021 | date= 5 July 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210708100755/https://www.aljazeera.com/news/2021/7/5/us-left-bagram-airfield-without-notice-afghan-officials-say| archive-date=8 July 2021|url-status=live}}</ref><ref name="US left Bagram at night Time">{{cite web| url=https://time.com/6078038/bagram-airfield-afghanistan/| title=U.S. Pulls Out of Afghanistan's Bagram Airfield in the Middle of the Night—Without Telling the New Commander| website=Time| access-date=10 July 2021| date=6 July 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210708200133/https://time.com/6078038/bagram-airfield-afghanistan/| archive-date=8 July 2021| accessdate=12 ліпеня 2021| archiveurl=https://web.archive.org/web/20210708200133/https://time.com/6078038/bagram-airfield-afghanistan/| archivedate=8 ліпеня 2021| url-status=dead}}</ref>. Афганскія ваенныя заявілі, што перш чым яны змаглі ўзяць пад свой кантроль аэрадром, база была разрабавана марадзёрамі<ref name=bbc-20210702>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57692303 |title=Bagram: Last US and Nato forces leave key Afghanistan base |work=BBC News |date=2 July 2021 |access-date=10 July 2021 |archive-date=9 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182442/https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-57692303 |url-status=live }}</ref>. [[8 ліпеня]] прэзідэнт Байдэн абвясціў, што афіцыйнае завяршэнне вайны ў Афганістане для ЗША будзе [[31 жніўня]]<ref name=":1">{{Cite web|date=2021-07-08|title=Biden says US war in Afghanistan will end August 31|url=https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-government-and-politics-86f939c746c7bc56bb9f11f095a95366|access-date=2021-07-08|website=AP NEWS|language=en|archive-date=8 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210708195329/https://apnews.com/article/joe-biden-afghanistan-government-and-politics-86f939c746c7bc56bb9f11f095a95366|url-status=live}}</ref>. [[11 ліпеня]] міністр абароны [[Аўстралія|Аўстраліі]] абвясціў аб спыненні сваёй ваеннай прысутнасці ў Афганістане. Апошнія 80 аўстралійскіх вайскоўцаў былі паступова выведзены за мінулы тыдзень<ref>{{cite web|url=https://www.voanews.com/south-central-asia/australia-says-last-troops-withdrawn-afghanistan?amp|title=Australia Says Last Troops Withdrawn From Afghanistan|work=Voice of America|date=11 July 2021}}</ref>. [[22 ліпеня]] [[Палата прадстаўнікоў ЗША]] прагаласавала за прыняцце законапраекта, які палепшыць умовы прадастаўлення віз для афганскіх перакладчыкаў, што працавалі на амерыканскі персанал падчас вайны<ref>{{cite web |url=https://apnews.com/article/joe-biden-government-and-politics-fc8ae4f5eafdd2d8de7a1a5e11a2d0c7 |title=House votes to evacuate more Afghan allies as US war ends |website=AP News |date=22 July 2021 }}</ref>. Нягледзячы на [[Падзенне Кабула (2021)|падзенне Кабула]] [[15 жніўня]], 5000 амерыканскіх салдат засталіся ў горадзе разам з некаторымі супрацоўнікамі пасольства ЗША<ref>{{Cite news|url=https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-enters-kabul-u-s-evacuation-efforts-continue-n1276855|title=Afghan president flees country as U.S. rushes to exit with Taliban on brink of power|website=NBC News|first=Ahmed|author=Mengli|date=2021-08-15|accessdate=2021-08-15|archivedate=2021-08-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210815183655/https://www.nbcnews.com/news/world/taliban-enters-kabul-u-s-evacuation-efforts-continue-n1276855|url-status=live}}</ref>. Было таксама пацверджана, што войскі [[НАТА]] па-ранейшаму прысутнічаюць у міжнародным аэрапорце імя Хаміда Карзая<ref>[https://www.reuters.com/world/asia-pacific/nato-maintains-diplomatic-presence-kabul-despite-taliban-advances-2021-08-15/ «NATO says it is helping keep Kabul airport open for evacuations»].</ref>. У той жа дзень урад ЗША санкцыянаваў разгортванне 1000 дадатковых вайскоўцаў у Афганістане, у выніку чаго агульная колькасць амерыканскіх вайскоўцаў у Кабуле дасягнула 6000 чалавек<ref>{{Cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/567952-pentagon-authorizes-sending-additional-1000-troops-to-afghanistan|title=Pentagon authorizes sending additional 1,000 troops to Afghanistan|first=Myhael|author=Schnell|website=The Hill|date=2021-08-15|accessdate=2021-08-15}}</ref>. [[16 жніўня]] прэзідэнт Байдэн абвясціў аб разгортванні яшчэ тысячы байцоў 82-й паветрана-дэсантнай дывізіі, у выніку чаго агульная колькасць вайскоўцаў дасягнула 7000 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://abc11.com/10953480/|title=Another 1,000 82nd Airborne troops heading to Kabul to assist in evacuations, U.S. officials say|author=Perchick, Michael|lang=en |website=ABC11 Raleigh-Durham|date=2021-08-15|access-date=2021-08-16}}</ref>. У той жа час Вялікабрытанія адправіла дадаткова 200 вайскоўцаў, у выніку чаго агульная колькасць брытанскіх сіл дасягнула 900<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-58228190#:~:text=About%20600%20British%20troops%20have,by%2031%20August%20or%20sooner.|title=UK confident it can get Britons out of Afghanistan, Ben Wallace says|first=Becky|last=Morton|publisher=BBC News|date=16 August 2021|access-date=16 August 2021}}</ref>. [[23 жніўня]] дырэктар [[ЦРУ]] [[Уільям Бернс]] правёў сакрэтную сустрэчу ў Кабуле з лідарам Талібану [[Абдула Гані Барадар|Абдулам Гані Барадарам]], які вярнуўся ў Афганістан з ссылкі ў Катары. Амерыканскі чыноўнік пацвердзіў, што вывад войскаў адбудзецца менавіта 31 жніўня<ref>{{cite news |title=CIA director met Taliban leader in Afghanistan on Monday -sources |url=https://www.reuters.com/world/cia-director-met-taliban-leader-kabul-monday-washington-post-reports-2021-08-24/ |work=Reuters |date=24 August 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=CIA chief secretly met with Taliban leader in Kabul: Report |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/24/cia-chief-held-secret-meeting-with-taliban-in-kabul-report |work=Al-Jazeera |date=24 August 2021}}</ref>. [[26 жніўня]] ў [[Міжнародны аэрапорт Кабул|міжнародным аэрапорце імя Хаміда Карзая]] [[Тэракт у аэрапорце Кабула (2021)|адбыўся выбух]], уладкаваны смяротнікам [[Ісламская дзяржава|ІД]]. У выніку тэракту загінулі 11 марскіх пяхотнікаў, адзін баец ВМС і больш за 100 афганскіх грамадзян, а таксама некалькі членаў Талібану. Яшчэ адзін вайсковец ЗША памёр ад ран на наступны дзень<ref>{{Cite web|title=13 US military personnel killed in attacks at Kabul airport|url=https://www.aljazeera.com/news/2021/8/26/us-military-personnel-in-bomb-attacks-at-kabul-airport|access-date=2021-08-28|website=www.aljazeera.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/world/live-news/afghanistan-news-taliban-refugees-08-26-21-intl/h_e493e5df7688d2adb3025e4f90d77fbc|title=Officials: Explosion at Kabul airport appears to be a suicide attack|date=2021-08-26|access-date=2021-08-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2021/08/26/asia/afghanistan-kabul-airport-blast-intl/index.html|title=Blast reported outside Hamid Karzai International Airport in Kabul|date=2021-08-26|access-date=2021-08-26}}</ref>. У ноч з 30 на 31 жніўня апошні амерыканскі салдат (камандзір [[82-я паветрана-дэсантная дывізія (ЗША)|82-й паветрана-дэсантнай дывізіі]] генерал-маёр [[Крыстафер Донах’ю]]) пакінуў Афганістан<ref>{{Cite web|title=Last American Soldier leaves Afghanistan|url=https://www.dvidshub.net/image/6810419/last-american-soldier-leaves-afghanistan|access-date=2021-08-31|website=DVIDS|language=en}}</ref>. Талібы зладзілі з гэтай нагоды начны феерверк над тэрыторыяй Кабульскага міжнароднага аэрапорта<ref>https://www.usatoday.com/story/news/world/2021/08/30/afghanistan-live-updates/5645806001/</ref>. == Рэакцыя == Першапачатковая аб’ява адміністрацыі Байдэна аб поўным вывадзе войскаў да 11 верасня 2021 года выклікала як крытыку, так і хвалу ў ЗША. Некалькі сенатараў, такіх як [[Мітч Мак-Конел]], [[Ліндсі Грэ]]м, Джым Інхоф, Джоні Эрнст і Жанна Шахін<ref>{{cite web|url=https://www.businessinsider.com/top-republicans-object-to-bidens-afghanistan-pullout-2021-4|title=Top GOP hawks come out in full force against an Afghanistan withdrawal by September 11|first=Cheryl|last=Teh|website=Business Insider|access-date=19 April 2021|archive-date=19 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419194735/https://www.businessinsider.com/top-republicans-object-to-bidens-afghanistan-pullout-2021-4|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.radioiowa.com/2021/07/14/senator-ernst-president-not-considering-consequences-of-afghanistan-withdrawal/|title=Senator Ernst: President not considering consequences of Afghanistan withdrawal|website=Radio Iowa|access-date=17 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.wmur.com/article/shaheen-says-she-has-reservations-about-us-withdrawal-from-afghanistan/37052515|title=Shaheen says she has reservations about U.S. withdrawal from Afghanistan|website=WMUR TV|access-date=17 July 2021}}</ref>, былі незадаволеныя выхадам з Афганістана. Іншыя сенатары, такія як Рэнд Пол і Джэк Рыд, падтрымалі гэтае рашэнне<ref>{{cite web|url=https://www.14news.com/2021/04/15/senator-rand-paul-supports-pulling-troops-afghanistan/|title=Senator Rand Paul supports pulling troops from Afghanistan|website=14 News|access-date=17 July 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/en-us/news/other/biden-picked-best-of-many-poor-choices-in-afghanistan-says-senate-armed-services-chair/ar-AAM1F4v|title=Biden picked 'best of many poor choices' in Afghanistan says Senate Armed Services chair|website=NBC News|access-date=17 July 2021}}</ref>. Былы прэзідэнт Дональд Трамп пахваліў Байдэна за працяг вываду войскаў, але раскрытыкаваў яго за тое, што ён абраў 11 верасня, бо гэта дата ''«павінна застацца днём разважанняў і памяці ў памяць аб тых вялікіх душах, якіх мы страцілі»''<ref>{{cite web|last1=Hoffman|first1=Jason|last2=Cole|first2=Devan|title=Trump calls Afghanistan withdrawal 'a wonderful and positive thing to do' and criticizes Biden's timeline|url=https://www.cnn.com/2021/04/18/politics/trump-afghanistan-troop-withdrawal/index.html|url-status=live|access-date=21 April 2021|website=CNN|archive-date=20 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210420112141/https://www.cnn.com/2021/04/18/politics/trump-afghanistan-troop-withdrawal/index.html}}</ref><ref>{{cite web|last=Saric|first=Ivana|title=Trump calls Biden's Afghanistan withdrawal "wonderful" and "positive"|url=https://www.axios.com/trump-praises-biden-afghanistan-withdrawal-5f4c2449-0725-40b7-b0c3-7892e6146344.html|url-status=live|access-date=21 April 2021|website=Axios|archive-date=21 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210421141842/https://www.axios.com/trump-praises-biden-afghanistan-withdrawal-5f4c2449-0725-40b7-b0c3-7892e6146344.html}}</ref>. Былы дзяржсакратар ЗША [[Хілары Клінтан]] заявіла, што ''«былі як прадбачаныя, так і ненаўмысныя наступствы знаходжання і догляду»''; адным з гэтых наступстваў, па яе словах, быў патэнцыйны крах афганскага ўрада, што прывяло да захопу ўлады талібамі і новай грамадзянскай вайны<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-56966473|title=Hillary Clinton warns of 'huge consequences' in Afghan US troop withdrawal|publisher=BBC|date=3 May 2021|accessdate=3 May 2021|archive-date=3 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503172001/https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-56966473|url-status=live}}</ref>. Былы прэзідэнт Джордж Буш быў таксама занепакоены, бо на яго думку гэта можа ''«стварыць вакуум, і ў выніку, верагодна, прыйдуць людзі, што адносяцца да жанчын як да грамадзян другога гатунку»''<ref>{{cite web|url=https://www.foxnews.com/politics/bush-concerned-troop-withdrawal-afghanistan-vacuum|title=Former President George W. Bush 'deeply concerned' Afghanistan troop withdrawal will 'create a vacuum'|first=Brooke|last=Singman|publisher=Fox News|date=May 20, 2021}}</ref>. У інтэрв’ю [[Deutsche Welle]] 14 ліпеня 2021 года Буш пацвердзіў сваю нязгоду з вывадам войскаў<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/politics/afghanistan-war-bush-biden/2021/07/14/a8f3df36-e499-11eb-a41e-c8442c213fa8_story.html|title=George W. Bush says ending U.S. military mission in Afghanistan is a mistake|first=Felicia|last=Sonmez|work=[[The Washington Post]]|date=14 July 2021}}</ref>. Сярод трэціх краін адыход ЗША станоўча ўспрыняў [[Іран]]. Міністр замежных спраў Махамад Джавад Зарыф заявіў, што вывад войск быў жаданым крокам, дадаўшы, што замежныя вайскоўцы не могуць прынесці мір у Афганістан<ref>{{cite web|last=Basu|first=Nayanima|date=16 April 2021|title=US withdrawal from Afghanistan welcome, foreign forces can't bring peace in this region: Iran|url=https://theprint.in/diplomacy/us-withdrawal-from-afghanistan-welcome-foreign-forces-cant-bring-peace-in-this-region-iran/641142/|access-date=16 April 2021|website=The Print|archive-date=16 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416162033/https://theprint.in/diplomacy/us-withdrawal-from-afghanistan-welcome-foreign-forces-cant-bring-peace-in-this-region-iran/641142/|url-status=live}}</ref>. Сродкі масавай інфармацыі, якія падтрымлівалі [[антыамерыканізм|антыамерыканскую]] рыторыку, надалі асаблівую ўвагу выхаду з авіябазы Баграм, калі амерыканскі бок не паведаміў афганскім сілавікам, што даведаліся аб пакіданні аб’екта толькі праз две гадзіны. Расійскія СМІ тыражавалі кадры боепрыпасаў, бранятэхнікі і іншага абсталявання, кінутых ЗША, якія нібыта пасля трапілі ў рукі талібаў<ref>[https://russian.rt.com/inotv/2021-07-12/Smutnoe-udovletvorenie-i-trevoga-NI Смутное удовлетворение и тревога: NI о реакции Кремля на вывод войск США из Афганистана]</ref>. == Наступствы == {{Гл. таксама|Наступленне талібаў (2021)|Падзенне Кабула (2021)}} [[Файл:Afghanistan 1 May 2021.svg|thumb|Сітуацыя ў Афганістане на 1 мая 2021 года. Белым пазначаны тэрыторыі, кантраляваныя талібамі.]] Адыход амерыканцаў заахвоціў талібаў перайсці да рашучых дзеянняў. Яшчэ падчас адыходу войскаў ЗША яны разгарнулі шырокамаштабнае наступленне па ўсёй краіне. У маі 2021-га талібы захапілі 15 раёнаў, у тым ліку Нірх і Джалрэз ў правінцыі Майдан-Вардак<ref name="auto">{{cite news |last1=Roggio |first1=Bill |title=Taliban doubles number of controlled Afghan districts since May 1 |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/taliban-doubles-number-of-controlled-afghan-districts-since-may-1.php |access-date=9 July 2021 |publisher=FDD's Long War Journal |date=29 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Roggio |first1=Bill |title=UN report on Taliban controlled and contested districts tracks with LWJ data |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/06/un-report-on-taliban-controlled-and-contested-districts-tracks-with-lwj-data.php |access-date=9 July 2021 |publisher=FDD's Long War Journal |date=3 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Taliban seize key district outside Afghan capital |url=https://www.france24.com/en/asia-pacific/20210512-taliban-seize-key-district-outside-afghan-capital |access-date=9 July 2021 |publisher=France24 |date=12 May 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Taliban capture more districts, surround Kabul |url=https://www.globalvillagespace.com/taliban-capture-more-districts-surround-kabul/ |access-date=9 July 2021 |publisher=Global Village Space |date=22 May 2021}}</ref>. Сярод захопленых месцаў была плаціна Дахла ў правінцыі Кандагар, другая па велічыні плаціна Афганістана<ref>{{cite news |title=Taliban captures key Afghan dam as fighting rages |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/5/6/taliban-captures-key-afghan-dam-as-fighting-rages |access-date=9 July 2021 |publisher=Al Jazeera English |date=6 May 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=De Luce |first1=Dan |last2=Yusufzai |first2=Mushtaq |last3=Smith |first3=Saphora |title=Even the Taliban are surprised at how fast they're advancing in Afghanistan |url=https://www.nbcnews.com/politics/national-security/even-taliban-are-surprised-how-fast-they-re-advancing-afghanistan-n1272236 |access-date=8 July 2021 |publisher=NBC News |date=25 June 2021}}</ref>. У чэрвені талібы захапілі 69 раёнаў і ўвайшлі ў гарады Кундуз і Кулі-Хумры<ref name="auto"/><ref>{{cite news |last1=Gibbons-Neff |first1=Thomas |last2=Rahim |first2=Najim |title=Taliban Enter Key Cities in Afghanistan's North After Swift Offensive |url=https://www.nytimes.com/2021/06/20/world/asia/afghanistan-kunduz-taliban.html |access-date=9 July 2021 |work=The New York Times |date=8 July 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Baghlan: PD2 of Pul-e-Khumri Held by Taliban, City Under Siege |url=https://tolonews.com/afghanistan-173055 |access-date=9 July 2021 |publisher=Tolo News |date=24 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Robertson |first1=Nic |title=Afghanistan is disintegrating fast as Biden's troop withdrawal continues |url=https://edition.cnn.com/2021/06/24/asia/afghanistan-taliban-offensive-intl-cmd/index.html |access-date=9 July 2021 |publisher=CNN |date=24 June 2021}}</ref>. Тым часам горад Мазары-Шарыф быў абложаны баевікамі<ref>{{cite news |last1=Najafizada |first1=Eltaf |title=Taliban Besiege Key Afghan City With U.S. Troops Set to Exit |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-22/taliban-besiege-key-afghan-city-with-u-s-troops-set-to-exit |access-date=9 July 2021 |publisher=Bloomberg |date=22 June 2021}}</ref>. Сярод месцаў, захопленых талібамі, быў галоўны памежны пераход Афганістана з Таджыкістанам і раён Сайдабад у правінцыі Майдан-Вардак, які называюць варотамі ў сталічны Кабул<ref>{{cite news |title=Taliban captures Afghanistan's main Tajikistan border crossing |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/22/taliban-capture-afghanistans-main-tajikistan-border-crossing |access-date=9 July 2021 |publisher=Al Jazeera English |date=22 June 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Yusufzai |first1=Mushtaq |title=Afghan Taliban capture another important district |url=https://www.thenews.com.pk/print/855955-Afghan%20Taliban%20capture%20another%20important%20district |access-date=9 July 2021 |publisher=The News Pakistan |date=27 June 2021}}</ref>. Што тычыцца абсталявання, талібы захапілі 700 грузавікоў і «хамераў» афганскіх сілавікоў, а таксама дзясяткі бронетранспарцёраў і артылерыйскіх сістэм<ref>{{cite news |last1=Roblin |first1=Sebastien |title=One Month, 700 Trucks: Afghanistan's U.S. Military Vehicles Fall Into Taliban Hands |url=https://www.forbes.com/sites/sebastienroblin/2021/06/30/one-month-700-trucks-afghanistans-us-military-vehicles-fall-into-taliban-hands/ |access-date=9 July 2021 |work=Forbes |date=30 June 2021}}</ref>. [[10 ліпеня]] талібы захапілі раён Панджваі ў правінцыі Кандагар<ref>{{cite news |title=The fall of Panjwaii casts a long shadow over Canada's Afghan war veterans |url=https://www.cbc.ca/news/politics/afghan-taliban-panjwaii-canadian-troops-1.6096806 |access-date=10 July 2021 |work=[[CBC News]] |date=10 July 2021}}</ref>. Па стане на [[12 ліпеня]] талібы захапілі 55 раёнаў і ўвайшлі ў другі па велічыні горад Афганістана, Кандагар<ref name="jul1">{{cite web |last1=Roggie |first1=Bill |title=Afghanistan at risk of collapse as Taliban storms the north |url=https://www.longwarjournal.org/archives/2021/07/afghanistan-at-risk-of-collapse-as-taliban-storms-the-north.php |website=FDD's Long War Journal |date=5 July 2021 |access-date=8 July 2021}}</ref><ref>{{cite news |last1=Nossiter |first1=Adam |title=Taliban Enter Kandahar City and Seize Border Posts |url=https://www.nytimes.com/2021/07/09/world/asia/taliban-kandahar-afghanistan.html |access-date=10 July 2021 |work=The New York Times |date=9 July 2021}}</ref>. У сувязі са шматлікімі паразамі ўрадавай арміі прэзідэнт Таджыкістана [[Эмамалі Рахмон]] загадаў адправіць 20 000 вайскоўцаў запасу Сухапутных войск краіны да мяжы з Афганістанам<ref>{{Cite web|title=Заседание Совета Безопасности Республики Таджикистан &#124; Президенти Тоҷикистон - President of Tajikistan - Президент Таджикистана - رئيس جمهورية تاجيكستان|url=http://president.tj/ru/node/26124}}</ref>. Расійскія ўлады заявілі, што працуюць з яго ўрадам, каб абараніць дзяржаву ад любой знешняй пагрозы ў рамках [[АДКБ|Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы (АДКБ)]]<ref>{{cite news |title=Tajikistan Seeks Russia-Led Alliance’s Aid as Violence Builds on Afghan Border |url=https://www.themoscowtimes.com/2021/07/08/tajikistan-seeks-russia-led-alliances-aid-as-violence-builds-on-afghan-border-a74459 |access-date=12 July 2021 |work=[[The Moscow Times]] |date=8 July 2021}}</ref>. [[15 ліпеня]] лідары талібаў выказалі жаданне заключыць перамір’е з Кабулам на тэрмін да трох месяцаў у абмен на 7 тысяч зняволеных маджахедаў, якія знаходзіліся ў турмах Афганістана<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/4900628 Талибы назвали условия для перемирия] «Коммерсантъ», 15 июля 2021 года</ref>. Пасля першага раўнда перамоў, арганізаваных у сталіцы эмірата [[Катар]] [[Доха|Дохе]], дэлегацыі ўрада Афганістана і руху «Талібан» так і не прыйшлі да дамоўленасці аб кароткачасовым спыненні агню на час мусульманскага свята Ід аль-Адха ([[Курбан-байрам]])<ref>[https://lenta.ru/news/2021/07/19/taliban_ne_dogovorilis/?utm_source=yxnews&utm_medium=desktop&nw=1626661582000 Талибы заявили о провале переговоров] Lenta.ru, 18 июля 2021 года</ref>. Другі раўнд перамоў збіраліся правесці [[25 ліпеня]] ў сталіцы [[Пакістан]]а горадзе [[Ісламабад]]<ref>[https://iz.ru/1194239/elnar-bainazarov/perenosnoe-naznachenie-afganskie-peregovory-prodolzhatsia-v-pakistane Афганские переговоры продолжатся в Пакистане] «Известия», 19 июля 2021 года</ref>. Аднак пасля інцыдэнту з выкраданнем дачкі афганскага пасла дыпламатычныя кантакты дзвюх краін апынуліся часова перапынены<ref>[https://iz.ru/1195306/elnar-bainazarov/polno-brani-pakistan-i-afganistan-idut-na-obostrenie Полно брани: Пакистан и Афганистан идут на обострение отношений] «Известия», 20 июля 2021 года</ref>. Раніцай 15 жніўня талібы ўвайшлі ў Кабул. Камандаванне групоўкі загадала байцам па магчымасці ўстрымлівацца ад гвалту і свабодна выпускаць тых, хто захоча пакінуць горад. Днём было абвешчана аб устанаўленні кантролю над усёй тэрыторыяй Афганістана. Прадстаўнікі руху заявілі, што прыбылі ў прэзідэнцкі палац у Кабуле на перамовы з уладамі з мэтай перадачы ўлады. Пазней стала вядома, што прэзідэнт Ашраф Гані выляцеў з Кабула ў Таджыкістан. Як заявіў выконваючы абавязкі міністра ўнутраных спраў Афганістана Абдул Сатар Мірзаквал, перадача ўлады ў Афганістане пройдзе мірна. У той жа дзень пачалася эвакуацыя замежных пасольстваў<ref name="lenta">[https://m-lenta-ru.cdn.ampproject.org/v/s/m.lenta.ru/brief/2021/08/15/control/amp/?amp_js_v=a6&amp_gsa=1&usqp=mq331AQKKAFQArABIIACAw%3D%3D#aoh=16290416210751&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%D0%A1%20%D1%81%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%20%251%24s&ampshare=https%3A%2F%2Flenta.ru%2Fbrief%2F2021%2F08%2F15%2Fcontrol%2F Талибы объявили о захвате всего Афганистана]</ref>. == Гл. таксама == * [[Вывад амерыканскіх войск з Афганістана (2011—2016)]] * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2020—2021)]] * [[Вывад амерыканскіх войск з Ірака (2007—2011)]] * [[Вывад савецкіх войск з Афганістана]] == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://belaruspartisan-by.turbopages.org/turbo/belaruspartisan.by/s/politic/532173/ СМИ: Байден проигнорировал мнение генералов о выводе войск из Афганистана]{{Недаступная спасылка}} // Белорусский партизан, 18 апреля 2021. {{ref-ru}} * [https://charter97.org/be/news/2021/7/10/429071/ «Голас Амерыкі»: Расея занепакоена сочыць за вывадам амерыканскіх сілаў з Афганістана] // Хартыя'97, 10 июля 2021. {{ref-be}} * [https://ont.by/news/proval-ssha-v-afganistane-stanet-li-mir-spokojnee-glavnye-voprosy-po-afganskoj-teme-rubrika-antifejk Провал США в Афганистане. Станет ли мир спокойнее? Главные вопросы по афганской теме. Рубрика «Антифейк»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210725142504/https://ont.by/news/proval-ssha-v-afganistane-stanet-li-mir-spokojnee-glavnye-voprosy-po-afganskoj-teme-rubrika-antifejk |date=25 ліпеня 2021 }} // ОНТ, 18 июля 2021. {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Знешняя палітыка ЗША]] [[Катэгорыя:2020 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:2021 год у палітыцы]] [[Катэгорыя:Палітыка Афганістана]] [[Катэгорыя:2020 год у Афганістане]] [[Катэгорыя:2021 год у Афганістане]] [[Катэгорыя:2020 год у ЗША]] [[Катэгорыя:2021 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Вайна ў Афганістане (2001—2021)]] [[Катэгорыя:Першае прэзідэнцтва Дональда Трампа]] efrzcio6c0kdx2u028vh8cphxe5p1un 0 682457 5181801 4761644 2026-08-16T10:48:54Z Siliyiw 169172 5181801 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Ветраны млын''' — драўляны ветраны млын у х. [[Міколін Востраў]], ў 4 км ад п. [[Мольча (пасёлак)|Мольча]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. == Гісторыя == Узор сельскай прамысловай архітэктуры [[19 ст.]] Выкарыстоўваўся для памолу мукі і малацьбы круп. З’яўляецца прадстаўніком ветраных млыноў шатровага (галандскага) тыпу з 2 жорнавымі паставамі (на жорнах можна разгледзець таўро Паўлінскага завода штучных жорнаў: 1848, 1878). Дакладная дата будаўніцтва млына невядома, хаця ў спіс помнікаў гісторыка-культурных каштоўнасцей ён уключаны з даціроўкай 19 ст. У 1924 годзе млын набыў сялянін Савелій Мікалаевіч Фамінок 1898 года нараджэння ў Рэчыцы (90 км ад вёскі Ляды). У той час вёска ўваходзіла ў склад [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Таксама вядома, што млын быў набыты не новым, а ўжо некаторы час эксплуатаваўся. Пасля таго, як млын набылі, ён быў перавезены і ўсталяваны на хутары, прыкладна за два кіламетры ад вёскі Ляды, дзе жыла сям’я С. М. Фамінка і яго брата, і дзе меліся ўсе неабходныя жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Памер зямельнага надзела, якім валодалі хутаране, 40 га. Усю працу на млыне выконваў сам С. М. Фамінок, брат зрэдку дапамагаў яму. У 1930 годзе ў перыяд [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] млын, жылы дом і ўсе гаспадарчыя пабудовы забраў калгас. Дакументаў на перадачу млына калгасу няма, і ў далейшым гэта збудаванне на ўліку ў калгасе не было. Сам С. М. Фамінок быў сасланы ў Салавецкія лагеры, вярнуўся ў 1935 годзе. Яго жонка з дзецьмі былі адпраўлены ў [[Сібір]], вярнуліся ў 1934 годзе. У 1937 годзе Савелій Фамінок зноў быў арыштаваны і ў 1938 годзе расстраляны. Рэабілітаваны ў 1959 годзе. У 1938 годзе калгаснікі разабралі млын, перавезлі яго ў вёску Ляды і ўсталявалі на ўскраіне. Збудаванне было арыентавана загрузачным уваходам да вёскі, а галоўным уваходам у процілеглы бок — на ўсход. Да яго вяла пад’яздная дарога. Хутар быў пакінуты, зараз здзірванеў. Летам 1941 года ў час баявых дзеянняў згарэла прыкладна палова вёскі, але млын застаўся некранутым. У 1960-я гады млын быў пераведзены на электрычную цягу. Мясцовы калгас карыстаўся ім для памолу мукі да 1999 года. У 2005 годзе перавезены на хутар [[Міколін Востраў]], дзе быў сабраны ў 2009 годзе. Знаходзіцца ў рабочым стане. == Архітэктура == Асноўны корпус, васьмігранны ў плане, стаіць на драўляным зрубе з бокам 3,5 м. Млын мае два ўваходы. Асноўны ўваход (для выгрузкі мукі) усталяваны на ўзроўні верхняга вянца асновы. Да яго падыходзіў дашчаты ганак з трох ступеней. Другі ўваход (для загрузкі зерня) зроблены з процілеглага боку на ўзроўні ніжняга вянца асновы. Унутраная прастора млына падзяляецца на 4 узроўні: узровень уваходу — зямля; узровень жорнаў; узровень гарызантальнага кола, якое перадае рух на верхнія жорны; узровень гарызантальнага кола, якое завяршае корпус млына. Верхняя частка млына, якая паварочваецца пры дапамозе двух кансолей, васьмігранная. У ёй знаходзіцца гарызантальны вал з вертыкальным колам, якое прыводзіць у рух восевы вертыкальны слуп у корпусе млына. Накрыты млын гранёным скатным дахам. Агульная вышыня пабудовы ад узроўня зямлі да канька даху — 16 м. Фундамент зроблены з дубовых калод (мясцовая назва — штандарты). Васьмігранны ў плане корпус стаіць на зрубе з 4-х вянцоў, рубленых у чысты кут. Вянцы зруба дастаткова груба абцясаны па бакавых кантах бярвення. Асноўны матэрыял канструкцыі збудавання (зруб, бэлькі, элементы каркаса і даху), а таксама абшыўкі — сасна. Канструктыўныя элементы корпуса (кутнія брусы, раскосы, бэлькі, гарызантальныя сувязі) і даху (кроквы, зацяжкі) — брусы рознага сячэння. Механізм млына зроблены таксама з сасны з выкарыстаннем метала, а ў элементах колаў — цвёрдых парод дрэва (граб, дуб, клён). Жорны выраблены з цэльных камянёў. Абшыты млын бярозавымі дошкамі. Унутраныя лесвіцы зроблены з дошак. Дзверы дашчатыя, двухстворкавыя, адчыняюцца вонкі. Кожнае палатно трымаецца на дзвюх металічных завесах і петлях. Дзверы маюць дыяганальныя запоры з паласы жалеза для таго, каб зачыняць іх на замок<ref>{{Cite web |url=http://svetlogorsk.by/ru/pages/svetlogorsk/history-cult/pamyatniki-istorii/ |title=Архіўная копія |access-date=13 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128223950/http://svetlogorsk.by/ru/pages/svetlogorsk/history-cult/pamyatniki-istorii/ |archivedate=28 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == {{ГККРБ|313Г000765}} == Спасылкі == * {{Архіварта|vetrany-mlyn-molcha}} [[Катэгорыя:Ветраныя млыны Беларусі]] [[Катэгорыя:Мольча (вёска)]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Салігорскага раёна]] [[Катэгорыя:Славутасці Салігорскага раёна]] [[Катэгорыя:Перамешчаныя будынкі і збудаванні Беларусі]] mifry05a2bejpfp7lxzayl2l8zscl2o 0 685980 5181673 5174945 2026-08-16T02:10:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181673 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=Стрыптыз і вайна (афіша).jpeg }} '''«Стрыпты́з і вайна́»''' — [[беларусь|беларускі]] [[Дакументальнае кіно|дакументальны фільм]], зняты рэжысёрам [[андрэй Куціла|Андрэем Куцілам]] на тэлеканале «[[Белсат]]» у [[2019 год у гісторыі кіно|2019]] годзе.<ref name="bel">{{Cite web|url = https://belsat.eu/films/09-05-2021-stryptyz-i-vajna/|title = Стрыптыз і вайна|publisher = [[Белсат]]|access-date = 2020-08-31|ref = bel}}</ref> == Змест == У ваенным гарадку пад [[Мінск]]ам жывуць дзед і ўнук. Падпалкоўнік авіяцыі ў адстаўцы, дзед узнагароджаны медалямі, жыве актыўна, удзельнічае ў грамадскім жыцці. Свята верыць у ідэалы савецкага мінулага, шчыра апавядае пра гэта моладзі. Унук кінуў прафесію інжынера. Офісная праца не прыносіла яму ні заробку, ні задавальнення. Сёння ён спрабуе ажыццявіць мару — стварыць тэатр эратычнага танца. Дзядуля не гатовы мірыцца з памкненнямі ўнука і прыкладае ўсе намаганні, каб вярнуць яго да стабільнага і звычайнага жыцця. Канфлікт пакаленняў робіцца роздумам аб супярэчнасцях постсавецкай прасторы.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.belgazeta.by/ru/1222/society/39967/|title=Андрэй Куціла. «СТРЫПТЫЗ І ВАЙНА». Общество. №46 (1220) 3 декабря 2019г.. БелГазета. Новости Беларуси. Белорусские новости|website=www.belgazeta.by|access-date=2026-08-03|archive-date=31 жніўня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210831164617/https://www.belgazeta.by/ru/1222/society/39967/|url-status=dead}}</ref> == У фільме здымаліся == {{уРоляхВерх}} {{уРолях|Анатоль Маісееў|||}} {{уРоляхНіз}} == Здымачная група == * рэжысёр — Андрэй Куціла == Узнагароды і фестывалі == Фільм удзельнічаў у 22 кінафестывалях па ўсім свеце і выйграў 6 узнагарод. Сярод іх прыз кінакрытыкаў на фестывалі фільмаў з Цэнтральнай і Усходняй Еўропы «{{не перакладзена 5|GoEast|goEast|de|GoEast}}» у [[Вісбадэн]]е ([[Германія]], 2019), адмысловы прыз журы ў асноўным конкурсе дакументальнага кіно на фестывалі «[[лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]» у Мінску (Беларусь, 2020) і прыз маладога гледача на Міжнародным фестывалі дакументальных фільмаў «Millenium» у [[брусель|Бруселі]] ([[Бельгія]], 2020).<ref>{{cite news |title=На YouTube з’явіўся фільм Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна» |url=https://34mag.net/post/film-andreya-kucily-stryptyz-i-vayna |publisher=[[34mag]] |date=2021-05-10 |access-date=2021-08-31 }}</ref> == Крытыка == Кінакрытык Ірэна Кацяловіч<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/29250639.html|title=Хто больш «сэксі»? Ірэна Кацяловіч пра фільм «Стрыптыз і вайна»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-05-28|access-date=2026-08-03}}</ref>: {{Цытата|Як звычайна, за цікавым парадоксам у Андрэя Куцілы хаваецца невясёлы вынік. Камічныя спрэчкі, жартаўлівы мантаж, стрыптыз — усё гэтае дасьледаваньне сучаснасьці ў рэшце рэшт не дае адысьці ад савецкай выпраўкі далёка. Дакумэнтальная карціна дае нагоду канстатаваць, што мінулае і ёсьць наша сучаснасьць.}}Кінааглядальнік [[Тарас Тарналіцкі]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|website=belsat.eu|access-date=2026-08-03}}</ref>: {{Цытата|Андрэя Куцілу можна назваць сапраўдным шчасліўчыкам – ён здолеў знайсці і далікатна перанесці на экран стасункі ўнікальнай сям’і, якая сваймі поглядамі, трывогамі і спадзевамі вельмі трапна суаднеслася са станам нашага грамадства познелукашэнкаўскай эпохі, калі архаіка ўсімі магчымасцямі стрымлівае надыход непазбежнае будучыні}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{навігацыя}} {{commons}} * {{youtube|L38MEgdfhfo|«Стрыптыз і вайна»}} {{Фільмы Андрэя Куцілы}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Куцілы]] 6soou7m399bony03743xrfuzxp27z08 0 686165 5181833 5169950 2026-08-16T11:54:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181833 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Максіменка}} {{Вучоны}} '''Сяргей Апанасавіч (Афанасьевіч) Максіменка''' ({{ВДП}}) — беларускі фізік, [[Доктар навук|доктар фізіка-матэматычных навук]] (1996), [[прафесар]] (2014). == Біяграфія == Нарадзіўся 13 жніўня 1954 года ў г.п. [[Крывічы (Мядзельскі раён)|Крывічы]] [[Мядзельскі раён|Мядзельскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. У 1976 годзе скончыў фізічны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]. Працаваў у [[Інстытут ядзерных праблем БДУ|Інстытуце ядзерных праблем» БДУ]] (НДІ ЯП БДУ) з 1986 года. У 1997—2000 гадах займаў пасаду намесніка дырэктара па навуковай рабоце [[Інстытут ядзерных праблем БДУ|НДІ ЯП БДУ]]. У 2000—2005 гадах — намеснік прарэктара па навуцы БДУ — начальнік Галоўнага ўпраўлення навукі БДУ. З 1992 па 2012 гады — загадчык лабараторыі электрадынамікі неаднародных асяроддзяў НДІ ЯП БДУ. Са студзеня 2013 года працаваў дырэктарам НДУ «Інстытут ядзерных праблем» БДУ. У 2004—2008 гадах і з 2013 года з’яўляўся членам агульнага сходу [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|НАН Беларусі]]. У 2007 годзе С. А. Максіменку ўстаноўлена персанальная надбаўка за выдатны ўклад у сацыяльна-эканамічнае развіццё Рэспублікі Беларусь. З 2008 года з’яўляўся членам экспертнага савета [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|ВАК Рэспублікі Беларусь]]. Памёр 16 сакавіка 2026 года.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://inp.bsu.by/index.php/ru/institut-ru/novosti/494-sergej-afanasevic-maksimenko-13-08-1954-16-03-2026|title=Сергей Афанасьевич Максименко 13.08.1954 – 16.03.2026|website=НИИ ЯП БГУ|date=2026-03-16|access-date=2026-03-16}}</ref> == Навуковая дзейнасць == Максіменка С. А. — фізік-тэарэтык у галіне [[Электрамагнітнае ўзаемадзеянне|электрамагнетызму]] і фізікі ўзаемадзеяння электрамагнітнага выпраменьвання з цвёрдым целам, электрамагнітных уласцівасцяў [[Нанаструктура|нанаструктур]]. Спіс публікацый уключае больш за 280<ref>https://scholar.google.com/citations?user=NDCVRhwAAAAJ&hl=ru&oi=ao</ref> назваў, з якіх сем працаў — часткі ў калектыўных манаграфіях, адна — заказны агляд і больш за 180 артыкулаў у рэферыруемых выданнях. Ён з’яўляўся членам праўлення [[Беларускае фізічнае таварыства|Беларускага фізічнага таварыства]], членам [https://www.european-mrs.com/ Еўрапейскага таварыства матэрыялаведаў (EMRS)], [https://spie.org/ Міжнароднага таварыства аптычных інжынераў (SPIE)], намеснікам галоўнага рэдактара міжнароднага навуковага часопіса «[[:en:Journal of Nanophotonics|Journal of Nanophotonics]]»<ref>https://www.spiedigitallibrary.org/journals/journal-of-nanophotonics/editorial-board?SSO=1</ref>. Быў членам Паміжведамственнага каардынацыйнага савету па развіцці нанаіндустрыі ў Рэспубліцы Беларусь, членам Навуковага савету [[Аб’яднаны інстытут ядзерных даследаванняў|Аб’яднанага інстытута ядзерных даследваваняў]] ([[Дубна (Маскоўская вобласць)|Дубна]], Расія)<ref>{{Cite web |url=http://www.jinr.ru/jinr_structure/realisators/ |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archive-date=26 ліпеня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240726220406/https://www.jinr.ru/jinr_structure/realisators/ |url-status=dead }}</ref>. Неаднаразова выступаў з запрошанымі дакладамі на буйных міжнародных канферэнцыях, з’яўляўся членам аргкамітэтаў шэрагу міжнародных канферэнцый і сустаршынёй канферэнцый «Нанатрубкі і нанаправады» (ЗША, 2003) і «Нанамадэляванне» (ЗША, 2004, 2006), старшынёй канферэнцый «Фундаментальны і прыкладны нанаэлектрамагнетызм» (Мінск, 2012<ref>{{Cite web |url=http://nano.bsu.by/committee |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820102515/http://nano.bsu.by/committee |archivedate=20 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>, 2015<ref>{{Cite web |url=http://www.fanem.org/images/FANEM2015_BoA.pdf |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150921212029/http://www.fanem.org/images/FANEM2015_BoA.pdf |archivedate=21 верасня 2015 |url-status=dead }}</ref> і 2018<ref>{{Cite web |url=http://www.fanem.org/?who=committees |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200628054038/http://www.fanem.org/?who=committees |archivedate=28 чэрвеня 2020 |url-status=dead }}</ref>), а таксама XIV Міжнароднай школы-канферэнцыі «Актуальныя праблемы фізікі мікрасвету» (2018)<ref>http://www.jinr.ru/posts/aktualnye-problemy-fiziki-mikromira-2018/</ref>. У 2005—2010 гадах з’яўляўся членам навуковых саветаў па ДПАФД «Нанатэх» і «Электроніка», а пазней — ДПАФД «Канвергенцыя», а таксама экспертам савета фонду «Сколкава»<ref>https://sk.ru/news/m/wiki/21174/download.aspx{{Недаступная спасылка}}</ref> і міжнароднай праграмы Еўрасаюза «Гарызонт 2020»<ref>{{Cite web |url=http://fp7-nip.org.by/ru/hor20/BelPr/ |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archive-date=31 ліпеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731151908/http://fp7-nip.org.by/ru/hor20/BelPr/ |url-status=dead }}</ref>. Работы С. А. Максіменкі заслужылі шырокае міжнароднае прызнанне, яны апублікаваныя ў такіх аўтарытэтных фізічных часопісах, як [[:en:Physical Review Letters|Physical Review Letters]], [[:en:Physical Review|Physical Review]], [[:en:Applied Physics Letters|Applied Physics Letters]] і інш. С. А. Максіменка кіраваў ці удзельнічаў у выкананні шэрагу міжнародных праектаў у рамках праграм [[:ru:INTAS|INTAS]]<ref>https://cordis.europa.eu/project/id/INTAS-96-0467</ref>, BMBF, SfP, DFG, МНТЦ, FP7, «Horizon 2020». Выконваў сумесныя даследаванні з [[Берлінскі тэхнічны ўніверсітэт|Тэхнічным універсітэтам Берліна]], [[Намюрскі ўніверсітэт|Універсітэтам г. Намюр]] (Бельгія), [http://www.niic.nsc.ru/institute Інстытутам неарганічнай хіміі] і [https://www.catalysis.ru/ Інстытутам каталізу СА РАН]. З’яўляўся першым у Беларусі каардынатарам праекта 7-й Рамачнай праграмы Еўрасаюза: FP7-266529BY-NanoERA<ref>{{Cite web |url=http://nano.bsu.by/projects/14-bynanoera |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210820110127/http://nano.bsu.by/projects/14-bynanoera |archivedate=20 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref> і кіраўніком адынай за межамі Еўрасаюза каманды навукоўцаў — удзельнікаў еўрапейскага мегагранта Graphene Flagship<ref>{{Cite web |url=https://euprojects.by/ru/projects/Culture-Science-Educationand-Young-People/Graphene%20Flagship%20European%20Commission%20Initiative/ |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archive-date=20 жніўня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210820110130/https://euprojects.by/ru/projects/Culture-Science-Educationand-Young-People/Graphene%20Flagship%20European%20Commission%20Initiative/ |url-status=dead }}</ref>, які аб’ядноўвае 149 інстытутаў і кампаній з усіх краін ЕС. Пачынаючы з сярэдзіны 1990-х гадоў у суаўтарстве з супрацоўнікамі лабараторыі, беларускімі і замежнымі вучонымі выканаў піянерскія працы ў галіне мадэлявання электроннага пераносу ў аптычных працэсах у нанаструктурах і, у прыватнасці, у вугляродных нанатрубках і паўправадніковых гетэраструктурах на аснове квантавых кропак. Работы калектыву, які ўзначальваў С. А. Максіменка, прывялі да стварэння і хуткага развіцця новай дысцыпліны — [[нанаэлектрамагнетызм]]у, якая аб’ядноўвае метады і падыходы класічнай электрадынамікі ЗВЧ і сучаснай квантавай фізікі кандэнсаванага стану і фізічнай электронікі з мэтай мадэлявання аптычных і электронных уласцівасцяў нанаструктур. За ўклад у развіццё нанаэлектрамагнетызму адзіным з Беларусі ён абраны ганаровым членам міжнароднай супольнасці оптыкі і фатонікі (SPIE Fellow)<ref>{{Cite web |url=https://bsu.by/news/43813-d/ |title=Архіўная копія |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819201902/https://bsu.by/news/43813-d/ |archivedate=19 жніўня 2021 |url-status=dead }}</ref>. Пад яго кіраўніцтвам абаронены тры кандыдацкія дысертацыі і адна доктарская (М. У. Шуба). == Публікацыі == * [[Рыгор Якаўлевіч Сляпян|G. Ya. Slepyan]], S. A. Maksimenko, A. Lakhtakia, O. Yevtushenko,A. V. Gusakov. [https://journals.aps.org/prb/abstract/10.1103/PhysRevB.60.17136 Electrodynamics of carbon nanotubes: Dynamic conductivity, impedance boundary conditions, and surface wave propagation]. Phys. Rev. B 60, 17136 * James A Schwarz, Cristian I Contescu, Karol Putyera. [https://books.google.by/books?hl=en&lr=&id=hKpm9mEWbsYC&oi=fnd&pg=PA3278&dq=info:P75In2FGw4YJ:scholar.google.com&ots=M_z2jr--g5&sig=T6pccHJ8NkxChPoRJbMWwz8RNwo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Dekker encyclopedia of nanoscience and nanotechnology] Vol. 5, CRS press, 2004 * G Ya Slepyan, MV Shuba, SA Maksimenko, A Lakhtakia. [https://journals.aps.org/prb/abstract/10.1103/PhysRevB.73.195416 Theory of optical scattering by achiral carbon nanotubes and their potential as optical nanoantennas]. Phys. Rev. B 73, 195416 * G. Ya. Slepyan, S. A. Maksimenko, V. P. Kalosha, J. Herrmann, E. E. B. Campbell, I. V. Hertel. [https://journals.aps.org/pra/abstract/10.1103/PhysRevA.60.R777 Highly efficient high-order harmonic generation by metallic carbon nanotubes] Phys. Rev. A 60, R777(R) * G. Ya. Slepyan, M. V. Shuba, S. A. Maksimenko, C. Thomsen, and A. Lakhtakia. [https://journals.aps.org/prb/abstract/10.1103/PhysRevB.81.205423 Terahertz conductivity peak in composite materials containing carbon nanotubes: Theory and interpretation of experiment]. Phys. Rev. B 81, 205423 == Узнагароды == * [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2001), * ганаровае званне «Заслужаны працаўнік БДУ» (2010)<ref>{{Cite web |url=https://bsu.by/news/88363-d/ |title=Первыми обладателями почетного звания «Заслуженный работник БГУ» стали 58 преподавателей и сотрудников вуза |access-date=3 верасня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210917012913/https://bsu.by/news/88363-d/ |archivedate=17 верасня 2021 |url-status=dead }}</ref>, * прэмія БДУ імя акадэміка А. Н. Сеўчанкі (2011)<ref>http://research.bsu.by/research-activity/contests-and-grants/vi-picheta-an-sevchenko-awards-contest/an-sevchenko-award-laureats/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210820095001/http://research.bsu.by/research-activity/contests-and-grants/vi-picheta-an-sevchenko-awards-contest/an-sevchenko-award-laureats/ |date=20 жніўня 2021 }}</ref> за дасягненні ў навукова-даследчай працы, * [[Ганаровая грамата Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь]] (2011), * падзяка Прэм’ер-міністра Рэспублікі Беларусь (2016)<ref>https://normativka.by/lib/news/21925</ref>, * [[медаль Францыска Скарыны]] (2020)<ref>[https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 студзеня 2020 года № 7 «Аб узнагароджанні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211025195314/https://pravo.by/upload/docs/op/P32000007_1578690000.pdf |date=25 кастрычніка 2021 }}</ref>. *[[Заслужаны дзеяч навукі Рэспублікі Беларусь]] (2025) == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://inp.bsu.by/index.htm Афіцыйны сайт НДІ ЯП БДУ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210920042018/http://www.inp.bsu.by/index.htm |date=20 верасня 2021 }} * [http://www.bsu.by/be/main.aspx Афіцыйны сайт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта] * [https://scholar.google.com/citations?user=NDCVRhwAAAAJ&hl=ru&oi=ao Старонка Максіменка С. А. на Google Schoolar] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Максіменка Сяргей Апанасавіч}} [[Катэгорыя:Фізікі СССР]] [[Катэгорыя:Фізікі Беларусі]] fcpjng7u3dco98rm2wbq67b5d7chuc4 0 689524 5181733 4526466 2026-08-16T06:49:05Z 5181733 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''Паперы Пандоры''' ({{lang-en|Pandora Papers}}) — уцечка амаль 11,9 мільёна канфідэнцыйных дакументаў (якія змяшчаюць 2,9 тэрабайта даных), якія былі апублікаваныя Міжнародным кансорцыумам журналістаў-даследчыкаў (ICIJ), пачынаючы з 3 кастрычніка 2021 года<ref name="WP-20211003">{{cite news |last1=Miller |first1=Greg |last2=Cenziper |first2=Debbie |last3=Whoriskey |first3=Peter |title=Pandora Papers — A Global Investigation — Billions Hidden Beyond Reach — Trove of secret files details opaque financial universe where global elite shield riches from taxes, probes and accountability |url=https://www.washingtonpost.com/business/interactive/2021/pandora-papers-offshore-finance/ |date=2021-10-03 |work=[[The Washington Post]] |accessdate=2021-10-03}}</ref><ref>{{Cite news|date=2021-10-03|title=Pandora Papers: A simple guide to the Pandora Papers leak|language=en|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-58780561|accessdate=2021-10-03}}</ref>. Інфармацыйныя арганізацыі ICIJ апісалі ўцечку дакументаў як самае маштабнае выкрыццё фінансавых таямніц, якое змяшчае дакументы, малюнкі, электронныя лісты і электронныя табліцы ад 14 кампаній фінансавых паслуг у краінах, уключаючы [[Панама|Панаму]], [[Швейцарыя|Швейцарыю]] і [[ААЭ]]<ref>{{cite web|title=Offshore havens and hidden riches of world leaders and billionaires exposed in unprecedented leak — ICIJ|url=https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/global-investigation-tax-havens-offshore/|accessdate=2021-10-03|language=en}}</ref><ref name=":0">{{cite web |title=Pandora Papers: Secret wealth and dealings of world leaders exposed |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-58780465 |website=[[BBC News]] |accessdate=2021-10-03}}</ref>, праверыўшы папярэдні выпуск [[Панамскія дакументы|Панамскіх дакументаў]] у 2016 годзе, якія ўтрымлівалі 11,5 млн канфідэнцыйных дакументаў<ref>{{cite web|title=Bigger than Panama: Several Pakistani names on upcoming Pandora Papers {{!}} SAMAA|url=https://www.samaa.tv/news/2021/10/bigger-than-panama-several-pakistani-names-on-upcoming-pandora-papers/|accessdate=2021-10-02|website=Samaa TV|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=Pandora Papers: Exposé featuring financial secrets of high-profile individuals to be released Sunday|url=https://www.geo.tv/latest/373664-pandora-papers-exposé-featuring-financial-secrets-of-high-profile-individuals-to-be-released-sunday|accessdate=2021-10-02|website=www.geo.tv|language=en}}</ref><ref>{{cite web|title=ICIJ set to release Pandora Papers same like Panama Papers|url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/622410-ICIJ-set-to-release-Pandora-Papers-same-like-Panama-Papers|accessdate=2021-10-02|website=Dunya News}}</ref><ref>{{cite web|last=Ghumman|first=Faisal Ali|date=2021-10-02|title=ICIJ 'to release' Pandora Papers (Panama-2) also involving Pakistanis tomorrow|url=https://gnnhd.tv/news/6593|accessdate=2021-10-02|website=GNN — Pakistan's Largest News Portal|language=en}}</ref>. Падчас публікацыі дакументаў ICIJ заявілі, што не паказваюць крыніцы звестак<ref name=":1">{{Cite news |author=The Guardian investigations team|date=2021-10-03|title=Pandora papers: biggest ever leak of offshore data exposes financial secrets of rich and powerful|url=https://www.theguardian.com/news/2021/oct/03/pandora-papers-biggest-ever-leak-of-offshore-data-exposes-financial-secrets-of-rich-and-powerful|accessdate=2021-10-03|website=[[The Guardian]]|language=en}}</ref>. Паводле даных маштабнай уцечкі дакументаў Папер Пандоры, больш за 10 украінцаў хаваюць свае актывы ў Вялікабрытаніі праз афшорныя кампаніі, у прыватнасці, [[Уладзімір Аляксандравіч Зяленскі|Уладзімір Зяленскі]], [[Сяргей Нахманавіч Шэфір|Сяргей Шэфір]], [[Генадзь Барысавіч Багалюбаў|Генадзь Багалюбаў]]<ref>{{Cite web|title=Десяток українців приховують активи у Британії через офшори — Pandora Papers|url=https://www.pravda.com.ua/news/2021/10/3/7309241/|website=pravda.com.ua|date=2021-10-03|accessdate=2021-10-03|language=uk}}</ref>. == [[Беларусь]] == У дакументах была выяўлена афшорная кампанія Сяргея Шэймана (сын [[Віктар Уладзіміравіч Шэйман|Віктара Шэймана]], чыноўніка, блізкага да Лукашэнкі) і [[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман|Аляксандра Зінгмана]]{{efn|Бізнесмен беларускага паходжання, які пражывае ў ЗША}}, якая праз брытанскага пасярэдніка валодала 70 % прадпрыемства па разведцы і здабычы золата ў [[Зімбабвэ]]. Сам Віктар Шэйман курыраваў адносіны з афрыканскімі краінамі, неаднаразова наведваў [[Зімбабвэ]], пры гэтым асноўную выгаду ад беларуска-зімбабвійскіх здзелак атрымлівала афшорная кампанія Шэймана-малодшага<ref name=":33">{{cite web |url=https://belsat.eu/programs/04-10-2021-pandora-papers-yak-syn-shejmana-taemna-zdabyvau-zolata-u-afrytsy/ |title=«Pandora Papers»: Як сын Шэймана здабываў золата ў Афрыцы |publisher=[[Белсат]] |date=2021-10-04 |language=|archiveurl=https://archive.today/20211006235957/https://belsat.eu/programs/04-10-2021-pandora-papers-yak-syn-shejmana-taemna-zdabyvau-zolata-u-afrytsy/ |archivedate =2021-10-06 |accessdate=2021-10-06}}</ref><ref>[https://www.currenttime.tv/a/belarus-sheiman-zoloto-zimbabve/31492500.html Расследаванне: Сын кіраўніка справамі Прэзідэнта Беларусі і ганаровы консул Аляксандр Зінгман займаліся здабычай золата ў Зімбабвэ], [[Настоящее время (тэлеканал)|Настоящее время]]</ref><ref>[https://www.svaboda.org/a/31493416.html «Патэнцыйную выгаду ад гэтага мела зусім не беларуская дзяржава». Следчы журналіст пра таямнічую здабычу золата Зімбабвэ], [[Радыё Свабода]]</ref>. == Гл. таксама == * [[Панамскія дакументы]] * [[Адключэнне Facebook (2021)|Адключэнне Facebook 4 кастрычніка 2021 года]] == Заўвагі == {{каментарыі}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.icij.org/investigations/pandora-papers/ Паперы Пандоры] на сайце [[Міжнародны кансорцыум журналісцкіх расследаванняў|Міжнароднага кансорцыума журналістаў-даследчыкаў]] * [https://www.radiosvoboda.org/a/ukrayina-stala-liderom-za-kilkistyu-fihurantiv-pandora-papers/31494519.html Украіна стала лідарам паводле колькасці фігурантаў Pandora Papers]. [[Катэгорыя:2021 год у эканоміцы]] [[Катэгорыя:Фінансавыя скандалы]] [[Катэгорыя:Кастрычнік 2021 года]] [[Катэгорыя:Журналісцкія расследаванні]] oyybd1veq5skvqtbijh0kdndjnzfure 0 696906 5181596 5035493 2026-08-15T20:33:21Z Emilia Noah 155537 5181596 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі кіно|1890}} '''[[1890]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Кінематограф|кінематаграфічных]] падзей. == Падзеі == == Фільмы == {{Асноўная катэгорыя|Фільмы 1890 года}} {|class="wikitable sortable" |- !Назва !align="center"|Тып !Рэжысёр(ы) !Краіны-вытворцы !Дата прэм’еры !IMDb |- |«[[Маленькая муха]]» |align="center" style="color:#465560; font-size:90%;"|<span title="кароткаметражны фільм">кф</span> |{{нп5|Эцьен-Жуль Марэ||fr|Étienne-Jules Marey}} |{{Сцяг|Францыя}} |align="center"|{{date|04|03|1890}} |align="center"|[https://www.imdb.com/title/tt5285442/ IMDb] |- |«[[Малпы (фільм)|Малпы]]» |align="center" style="color:#465560; font-size:90%;"|<span title="кароткаметражны фільм">кф</span> |{{нп5|Уільям Дыксан||en|William Kennedy Dickson}}, {{нп5|Уільям Хейз||en|William Heise}} |{{Сцяг|ЗША|1877}} |align="center"|{{date|21|11|1890}} |align="center"|[https://www.imdb.com/title/tt0361921/ IMDb] |- |«[[Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі]]» |align="center" style="color:#465560; font-size:90%;"|<span title="кароткаметражны фільм">кф</span> |Уільям Фрыз-Грын |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |align="center"|1890 |align="center"|[https://www.imdb.com/title/tt2116968/ IMDb] |- |«[[Трафальгарская плошча ў Лондане]]» |align="center" style="color:#465560; font-size:90%;"|<span title="кароткаметражны фільм">кф</span> |{{нп5|Вордсворт Даністорп||en|Wordsworth Donisthorpe}}, {{нп5|Уільям Карр Крофтс||en|William Carr Crofts}} |{{Сцяг|Вялікабрытанія}} |align="center"|{{date|01|01|1890}} |align="center"|[https://www.imdb.com/title/tt1202028/ IMDb] |} == Нарадзіліся == == Памерлі == == Гл. таксама == == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:1890 год у кіно| ]] [[Катэгорыя:Гады ў кінематографе]] rjwuylgbmw3h36hn0g1ddga3xcnb4zm 0 697934 5181730 4971987 2026-08-16T06:30:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181730 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне |назва = |арыгінал = |выява = |подпіс = |гады = з [[25 студзеня]] [[2017]] |краіна = {{Сцягафікацыя|Кыргызстан}} |краіны = |падпарадкаванне = [[Генеральны штаб Узброеных сіл Кыргызстана]]<ref name=ТАСС/> |у складзе = |тып = [[сухапутныя войскі]] |уключае_ў_сябе = |роля = |памер = 23 000 чалавек (на 2021 год) |камандная_структура = |размяшчэнне = |мянушка = |мянушкі = |заступнік = |заступнікі = |дэвіз = |дэвізы = |колеры = |марш = |маршы = |талісман = |талісманы = |рыштунак = |войны = |бітвы = [[Аперацыя АДКБ у Казахстане]] |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = [[Эрліс Джэкшэнавіч Тэрдзікбаеў|Эрліс Тэрдзікбаеў]] |вядомыя_камандзіры =гл. [[#Камандуючыя]] }} '''Сухапутныя войскі Кыргызстана''' — адзін з [[Від узброеных сіл|відаў войск]] у складзе [[Узброеныя сілы Кыргызстана|Узброеных Сіл Кыргызстана]]. Утвораны 25 студзеня 2017 года ўказам [[Прэзідэнт Кыргызстана|Прэзідэнта Кыргызстана]] [[Алмазбек Атамбаеў|Алмазбека Атамбаева]]<ref name=ТАСС>{{cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/3970465|title=Президент Киргизии подписал указ о создании в стране Сухопутных войск|publisher=ТАСС|date=2017-01-25|accessdate=2021-11-05}}</ref>. Сухапутныя войскі складаюць ядро Узброеных Сіл Кыргызстана<ref name=годовщина2/>. == Стварэнне і наступная гісторыя == Сухапутныя войскі Кіргізіі як асобны від войск былі ўтвораны ўказам прэзідэнта ад 25 студзеня 2017 года з мэтай далейшага ўмацавання ваеннай бяспекі краіны<ref name=ТАСС/>, а таксама ўдасканалення арганізацыі кіравання ўзброенымі сіламі і стварэння адзінай сістэмы фінансавага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння. З’яўленне Сухапутных войскаў парадкавала структуру войскаў і адмяняла ранейшую сістэму падпарадкавання воінскіх часцей<ref>{{cite web|url=https://vesti.kg/obshchestvo/item/44446-chto-oznachaet-sozdanie-suhoputnyih-voysk-v-kyirgyizstane?.html|title=Что означает создание Сухопутных войск в Кыргызстане?|date=2017-01-27|publisher=vesti.kg|author=Ольга Фёдорова}}</ref>. Першым камандуючым сухапутнымі войскамі быў прызначаны палкоўнік [[Эрліс Джэкшэнавіч Тэрдзікбаеў|Эрліс Тэрдзікбаеў]]<ref name=ТАСС/>, пазней стаў старшынём [[Дзяржаўны камітэт па справах абароны Кыргызскай Рэспублікі|Дзяржаўнага камітэта па справах абароны]]<ref name=24kg/>. Камандаванне Сухапутных войскаў вызначаецца органам кіравання сухапутнымі злучэннямі, часцямі і ўстановамі Узброеных Сіл, які падпарадкоўваецца непасрэдна генеральнаму штабу<ref name=годовщина2>{{cite web|url=https://kabar.kg/news/sukhoputnye-voiska-vs-kr-otmetili-godovshchinu-so-dnia-obrazovaniia/|title=Сухопутные войска ВС КР отметили годовщину со дня образования|date=2019-02-02|publisher=Кабар|accessdate=2021-11-05}}</ref>. Асабісты склад Сухапутных войскаў удзельнічае ў такіх вучэннях і манеўрах у рамках блокаў [[ШАС]] і [[АДКБ]], як «Мірная місія» «Узаемадзеянне», «Рубеж», «Пошук» і «Непарушнае братэрства» , а таксама ў [[Ваенныя міжнародныя гульні|Армейскіх міжнародных гульнях]] (у тым ліку ў [[Чэмпіянат свету па танкавым біятлоне|чэмпіянаце свету па танкавым біятлоне]])<ref name=годовщина2/>. У прыватнасці, у 2018 годзе яны ўдзельнічалі ў вучэннях «Каапсуздук-2018», «Фармаванне-2018», «Шумкар», «Непарушнае братэрства-2018», «Ісык-Куль Антытэрор-2018», «Узаемадзеянне-2018», а таксама ў спаборніцтвах ваенных міжнародных гульняў па танкавым біятлоне, снайперскай стральбе («Снайпэрскі рубеж»), артылерыйскай стральбе («Майстар артылерыйскага агню») і г. д. Паводле вынікаў 2018 года лепшай вайсковай часцю Сухапутных войскаў была прызнаная в/ч 52806<ref>{{cite web|url=https://www.for.kg/news-527343-ru.html|title=Лучшей воинской частью Сухопутных войск Кыргызстана в 2018 году признана войсковая часть 52806|date=2018-11-21|publisher=for.kg|accessdate=2021-11-06|archive-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105211910/https://www.for.kg/news-527343-ru.html|url-status=dead}}</ref>. == Структура == [[Файл:Kyrgyz military people in Nov. 2013.jpg|thumb|right|Байцы [[25-я брыгада спецыяльнага прызначэння «Скарпіён»|25-й брыгады спецыяльнага прызначэння]], 2013 год.]] Па даных на 2017 год, агульная колькасць УС Кіргізіі складала 15 тысяч чалавек: на ўзбраенні ўласна кіргізскай арміі былі 150 танкаў, 438 БТР і БМП, 189 адзінак артылерый і 21 адзінка РСЗА<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/polit/2231077.html|title=У Киргизии появились Сухопутные войска|publisher=Regnum|date=2017-01-25|accessdate=2021-11-05}}</ref>. Уласна Сухапутныя войскі дзеляцца на Паўночную і Паўднёвую групы войскаў<ref>{{Cite web|url=https://www.armyrecognition.com/kyrgyzstan_kyrgyz_army_land_ground_forces_uk/index.php|title=Kyrgyzstan Kyrgyz army land ground forces UK|publisher=Army Recognititon|lang=en|accessdate=2021-11-05|archive-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105205845/https://www.armyrecognition.com/kyrgyzstan_kyrgyz_army_land_ground_forces_uk/index.php|url-status=dead}}</ref> (яны ж Паўночнае і Паўночна-Заходняе рэгіянальныя камандаванні)<ref name=ОПК/>. У склад Паўночнай групы войскаў уваходзяць: * [[8-я гвардзейская стралковая дывізія|8-я гвардзейская мотастралковая дывізія імя Панфілава]] ([[Такмак (Кыргызстан)|Такмак]], [[Балыкчы]]) * [[2-я асобная гвардзейская мотастралковая брыгада|2-я асобная гвардзейская мотастралковая Чырванасцяжная брыгада імя Фрунзе]] ([[Кой-Таш]])<ref>[http://www.news-asia.ru/view/ru/topical/4484 Гвардейцы-фрунзенцы отметили 95-летие бригады]</ref> * асобны танкавы полк * два кулямётна-артылерыйскіх батальёна ([[Каракол]], [[Нарын]]) * інжынерны батальён * асобны батальён сувязі ([[Бішкек]]) * [[Файл:25th Special Forces Brigade SSI.png|24пкс]] [[25-я брыгада спецыяльнага прызначэння «Скарпіён»]] ([[Такмак (Кыргызстан)|Такмак]]) * зенітна-артылерыйская брыгада * часці і падраздзяленні забеспячэння, хімабароны і г. д. У склад Паўднёвай групы войскаў уваходзяць<ref name=ОПК>{{cite web|url=http://opk.com.ua/%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0-2/|title=ЦЕНТРАЛЬНО-АЗИАТСКИЙ РУБЕЖ ОРГАНИЗАЦИИ ДОГОВОРА О КОЛЛЕКТИВНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ. Часть 2|publisher=Оборонно-промышленный курьер Украины|date=2018-04-02|accessdate=2021-11-05|archive-date=5 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211105205845/http://opk.com.ua/%D1%86%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%BE-%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D1%83%D0%B1%D0%B5%D0%B6-%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B7%D0%B0-2/|url-status=dead}}</ref>: * 68-я асобная горна-стралковая брыгада ([[Ош (Кыргызстан)|Ош]]) * Ала-Букінскі зводны бранятанкавы батальён * кулямётна-артылерыйскі батальён * асобны Баткенскі горна-стралковы батальён ([[Баткен]]) * [[24-ы атрад спецыяльнага прызначэння «Ільбірс»]] ([[Кок-Жангак]])<ref>{{Cite web|title=Новая воинская часть построена для спецназа минобороны "Илбирс"|url=https://kyrtag.kg/ru/news/novaya-voinskaya-chast-postroena-dlya-spetsnaza-minoborony-ilbirs|accessdate=2021-01-30|publisher=kyrtag.kg}}</ref><ref>{{Cite web|author=Замир Ибраев|date=2015-05-26|title=Бригада "Илбирс", дислоцированная в Кок-Жангаке, обзавелась новым военным городком|url=https://knews.kg/2015/05/26/brigada-ilbirs-dislotsirovannaya-v-kok-jangake-obzavelas-novyim-voennyim-gorodkom/|access-date=2021-01-30|website=K-News|language=ru}}</ref><ref name="auto">[http://desantura.ru/kg/ Десантные части и соединения]</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vb.kg/doc/296509_voennoslyjashih_specnaza_ilbirs_peredislocirovali_iz_osha_v_kok_jangak.html|title = Военнослужащих спецназа "Илбирс" передислоцировали из Оша в Кок-Жангак|publisher=vb.kg}}</ref> * разведвальны батальён * зенітна-артылерыйскі полк * часці і падраздзяленні забеспячэння, хімабароны і інш. == Узбраенне == === Стралковае === * [[Пісталет Макарава]] ([[9×18 мм|9 × 18 мм ПМ]]) * [[Аўтамат Калашнікава мадэрнізаваны|АКМ]] ([[7,62×39 мм|7,62 × 39 мм]]) * [[АК-74]] ([[5,45×39 мм|5,45 × 39 мм]]) * [[Ручны кулямёт Калашнікава|РПК]] ([[7,62×39 мм|7,62 × 39 мм]]) * [[Снайперская вінтоўка Драгунова|СВД]] ([[7,62 × 54 мм R]]) * [[Самазарадны карабін Сіманава|СКС]] ([[7,62×39 мм|7,62 × 39 мм]], цырыманіяльная зброя) * [[M4 (аўтамат)|M4]] ([[5,56x45 мм|5,56 × 45 мм]]) === Бранятэхніка === Паводле звестак IISS The Military Balance на 2019 год, Сухапутныя войскі Кіргізіі мелі ў сваім распараджэнні наступную тэхніку. {|class="wikitable" |- style="background: #eee;" !align="center" colspan="8" | Зброя і ўзбраенне Сухапутных войскаў Кіргізіі па стане на 2019 год |- !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Тып !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Выява !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Вытворчасць !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Назва !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Колькасць !style="text-align: center; background: lightsteelblue;"|Заўвагі |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Танкі |- |[[Т-72]] |[[Файл:T-72 - Vadim Zadorozhny Technical museum (3).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Асноўны баявы танк]] |150<ref name="автоссылка1">The Military Balance, 2019, p. 193</ref> | |- ! style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Баявыя машыны пяхоты |- |[[БМП-1]] |[[Файл:467th Guards District Training Center (414-06).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Баявая машына пяхоты]] |230<ref name="автоссылка1" /> | |- |[[БМП-2]] |[[Файл:BMP-2 (2).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Баявая машына пяхоты]] |90<ref name="автоссылка1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6"| Бронівыведвальныя машыны |- |[[БРДМ-2]] |[[Файл:BRDM-2 (1964) owned by James Stewart pic7.JPG|150px]] |{{USSR}} |[[Баявая разведвальная машына]] |30{{sfn|The Military Balance|2020|p=192}} | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Бронетранспарцёры |- |[[БТР-70]] |[[Файл:Victory park (Kazan) (262-6).jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Бронетранспарцёр]] |45<ref name="автоссылка1" /> |25 БТР-70<ref name="автоссылка1" /><br>20 БТР-70М<ref name="автоссылка1" /> |- |[[БТР-80]] |[[Файл:Russian KFOR BTR-70.jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Бронетранспарцёр]] |10<ref name="автоссылка1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Супрацьтанкавае ўзбраенне |- |[[Малютка (СТРК)]] |[[Файл:AT-3A Sagger missile.JPG|150px]] |{{USSR}} |[[Супрацьтанкавая кіраваная ракета|СТРК]] |26<ref>The Military Balance, 2010, p. 366</ref> | |- |[[Конкурс (СТРК)|Конкурс]] | |{{USSR}} |[[Супрацьтанкавая кіраваная ракета|СТРК]] |12<ref name=":1">{{Cite web|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1459407300|title=Потешная гвардия. Вооруженные силы Душанбе и Бишкека представляют собой одно название, - А. Храмчихин|publisher=centrasia.org|accessdate=2020-01-25}}</ref> | |- |[[Фагот (СТРК)|Фагот]] | |{{USSR}} |[[Супрацьтанкавая кіраваная ракета|СТРК]] |24<ref name=":1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Рэактыўныя сістэмы залпавага агню |- |[[БМ-21 «Град»]] |[[Файл:ParkPatriot2015part5-37.jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]] |15<ref name="автоссылка1" /> | |- |[[БМ-27]] «Ураган» |[[Файл:BM-27 Uragan Museum of technique.jpg|150px]] |{{USSR}} |[[Рэактыўная сістэма залпавага агню|РСЗА]] |6<ref name="автоссылка1" /> | |- !style="align: center; background: lavender;" colspan="6" |Артылерыйскія сістэмы |- |[[2С1 «Гвоздика»]] |[[Файл:CheboksaryMemorialPark-14.jpg|150px]] |{{USSR}} |122 мм [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|САУ]] |18<ref name="автоссылка1" /> |Самаходная |- |[[2С9 «Нона-С»]] |[[Файл:2C9 NONA-C, Artillery museum, Saint-Petersburg pic3.JPG|150px]] |{{USSR}} |120 мм [[Самаходная артылерыйская ўстаноўка|САУ]] |12<ref name="автоссылка1" /> |Самаходная |- |[[152-мм гаубица образца 1943 года (Д-1)]] |[[Файл:D-1-4601.JPG|150px]] |{{USSR}} |152 мм |16<ref name="автоссылка1" /> |Буксуемая |- |[[122-мм гаўбіца Д-30]] |[[Файл:Мемориал - экспозиция военной техники. Артиллерия.201206261855 IMAG0534.jpg|150px]] |{{USSR}} |122 мм |72<ref name="автоссылка1" /> |Буксуемая |- |[[122-мм гаўбіца ўзору 1938 года (М-30)]] |[[Файл:Verkhnyaya Pyshma Tank Museum 2011 011.jpg|150px]] |{{USSR}} |122 мм |35<ref name="автоссылка1" /> |Буксуемая |- |[[M120 (мінамёт)]] |[[Файл:160808-F-VH066-018.jpg|150px]] |{{USA}} |120 мм |48<ref name="автоссылка1" /> |30<ref name="const">{{Cite web |url=http://www.postsovet.ru/blog/ukraina/292718.html |title=Казахстан передал Кыргызстану военную технику |access-date=9 студзеня 2022 |archive-date=29 лістапада 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129025840/http://www.postsovet.ru/blog/ukraina/292718.html |url-status=dead }}</ref> |- |[[2С12 «Сані»]] |[[Файл:2S12 Sani (heavy mortar system).jpg|150px]] |{{USSR}} |120 мм мінамёт |6<ref name="автоссылка1" /> | |- |[[100-мм палявая гармата ўзору 1944 года (БС-3)|БС-3]] |[[Файл:Артиллерия на площади Конституции.jpg|150px]] |{{USSR}} |100-мм буксуемая гармата |18 | |- |[[Шілка (ЗСУ)|Шілка]] | |{{USSR}} |Зенитная самоходная установка |24<ref name=":1" /> | |- |[[С-60]] | |{{USSR}} |Зенітная гармата |24<ref name="автоссылка1" /><ref name=":1" /> | |- |[[Страла-10]] | |{{USSR}} |ЗРК |4<ref name="автоссылка1" /><ref name=":1" /> | |} === Пастаўкі === У жніўні 2010 года [[Міністэрства абароны Кіргізіі]] атрымала 45 пікапаў [[Ford Ranger]] і 44 квадрацыклы [[Polaris Industries|Polaris]] ад пасольства [[ЗША]] для патрэб антытэрарыстычных падраздзяленняў і горных часцей<ref>{{cite web|title=Press release - Embassy of the United States Bishkek, Kyrgyz Republic|url=http://bishkek.usembassy.gov/2010_0825_vehicle_handover.html|date=2010-08-25|lang=en|publisher=Посольство США в Киргизии|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141224160200/http://bishkek.usembassy.gov/2010_0825_vehicle_handover.html|archivedate=2014-12-24}}</ref>. Пастаўкі сучаснай расійскай баявой тэхнікі для патрэб кіргізскіх войскаў пачаліся ў 2013 годзе<ref>{{cite web|url=http://www.foreignpolicy.ru/analyses/vooruzhennye-sily-kyrgyzstana-otsenka-boesposobnosti/|title=ВООРУЖЕННЫЕ СИЛЫ КЫРГЫЗСТАНА: ОЦЕНКА БОЕСПОСОБНОСТИ|date=2014-04-30|author=Даниил Зубов|accessdate=2021-11-05}}</ref>. У 2019 годзе Кіргізія бязвыплатна атрымала ад Расіі два верталёта [[Мі-8]]МТ і дзевяць браняваных разведна-дазорных машын<ref>{{cite web|url=https://tvzvezda.ru/news/20194291451-tlCDv.html|title=Шойгу объяснил безвозмездную передачу Киргизии российской боевой техники|publisher=ТК «Звезда»|date=2019-04-29|author=Павел Настин, Ольга Бороднева|accessdate=2021-11-05}}</ref>. == Кіраўніцтва == === Камандуючыя === * [[Эрліс Джэкшэнавіч Тэрдзікбаеў|Эрліс Тэрдзікбаеў]] (25 студзеня 2017<ref name=ТАСС/>—20 красавіка 2018 года<ref>{{cite web|url=https://regnum.ru/news/3229304.html|title=Генштаб Киргизии возглавил экс-председатель комитета по делам обороны|publisher=Regnum|date=2021-03-30|accessdate=2021-11-26|archive-date=25 лістапада 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125224635/https://regnum.ru/news/3229304.html|url-status=dead}}</ref>) * [[Нурлан Ісабекавіч Кірэшэеў|Нурлан Кірэшэеў]] (2 мая 2018<ref name=24kg>{{cite web|url=https://24.kg/vlast/83367_naznachen_komanduyuschiy_suhoputnyimi_voyskami_voorujennyih_sil_kyirgyizstana/|title=Назначен командующий сухопутными войсками Вооруженных сил Кыргызстана|publisher=24.kg|date=2018-05-02|accessdate=2021-11-05}}</ref>—19 студзеня 2019<ref name=Кабар>{{cite web|url=https://kabar.kg/news/almazbek-karasartov-naznachen-komanduiushchim-sukhoputnymi-voiskami-vs-kr/|title=Алмазбек Карасартов назначен командующим Сухопутными войсками ВС КР|publisher=Кабар|date=2019-01-19|accessdate=2021-11-05}}</ref>) * [[Алмазбек Аганавіч Карасартаў|Алмазбек Карасартаў]] (з 19 студзеня 2019<ref name=Кабар/>) — намеснік міністра абароны з 29 сакавіка 2021 года<ref>{{cite web|url=https://ru.sputnik.kg/politics/20210329/1051937992/kyrgyzstan-naznachenie-minoborony-zhaparov.html|title=В руководство Минобороны КР назначены новые люди. Список|date=2021-03-29|publisher=Sputnik|accessdate=2021-11-06}}</ref> === Начальнікі штаба === * [[Бактыбек Асанкаліевіч Бекбалатаў| Бактыбек Бекбалатаў]] (2017—?)<ref>{{cite web|url=https://ru.sputnik.kg/spravka/20211013/1054208358/kyrgyzstan-baktybek-bekbolotov-biografiya.html|title=Бекболотов Бактыбек Асанкалиевич — биография|date=2021-10-13|publisher=Sputnik|accessdate=2021-11-06}}</ref> == Зноскі == {{Reflist|2}} == Літаратура == * {{h|The Military Balance|2020|3=The Military Balance 2020 / International Institute for Strategic Studies. — L.: Routledge, 2020. — P. 192—193. — 504 p. — ISBN 0367466392. — ISBN 9780367466398.}} [[Катэгорыя:Узброеныя сілы Кыргызстана]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2017 годзе]] [[Катэгорыя:Сухапутныя войскі паводле краін]] 695vko0ys8idid9p2690fjabe09l1js 0 698076 5181770 4001576 2026-08-16T09:09:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181770 wikitext text/x-wiki '''Сэла́''' ({{lang-he|סֶלָה}}) — слова невядомага паходжання і этымалогіі, якое сустракаецца 74 разы ў [[Яўрэйская Біблія|Яўрэйскай Бібліі]]. У [[пераклад Бібліі Сёмухі|перакладзе Бібліі, зроблемым Васілём Сёмухам,]] у зносках пазначана, што «Сэла ёсьць музычны знак, што паказвае быццам crescendo».<ref>[https://knihi.com/none/Biblija.html#footnote-32 Зноскі]</ref> Таксама можа быць выкарыстана для пазначэння таго, што ў гэты момант у псалме павінна быць музычная інтэрмедыя, або як літургічна-музычны знак, або інструкцыя па чытанні тэксту са значэннем «спыніцца і паслухаць», або як форма падкрэслівання пры падрыхтоўцы да наступнага абзаца. <ref>{{cite web |last=Hobbins |first=John F. |title=Selah in the Psalms |url=http://ancienthebrewpoetry.typepad.com/ancient_hebrew_poetry/2007/07/selah-in-the-ps.html |access-date=11 студзеня 2022 |archive-date=10 кастрычніка 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010143747/http://ancienthebrewpoetry.typepad.com/ancient_hebrew_poetry/2007/07/selah-in-the-ps.html |url-status=dead }}</ref> Яго не варта блытаць з яўрэйскім словам ''{{lang|he|סֶלַע}}'', што азначае «скала». У [[Псалтыр]]ы сустракаецца ў псалмах 3, 4, 7, 9, 19, 23, 31, 38, 45, 46, 47, 48, 51, 53, 54, 56, 58, 59, 61, 65, 66, 67, 74, 75, 76, 81, 82, 83, 87, 88, 139, 142.<ref>[https://knihi.com/none/Biblija.html#chapter498 Псалтыр]</ref> {{зноскі}} {{Псалмы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хрысціянскае набажэнства]] [[Катэгорыя:Псалмы]] 4z261j2jarwhnbtg2hk1ei6yfy5amnb 0 703292 5181729 4092599 2026-08-16T06:21:43Z Emilia Noah 155537 /* Нарадзіліся */ Пішу артыкул. 5181729 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі музыкі|1951}} '''[[1951]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Музыка|музычных]] падзей. == Падзеі == == Альбомы == {{Асноўная катэгорыя|Альбомы 1951 года}} == Узнагароды == == Гурты == === Створаны === === Распаліся === == Нарадзіліся == *[[30 студзеня]] ― [[Філ Колінз]], бубнач і вакаліст рок-гурта «[[Genesis]]». == Памерлі == {{Зноскі}} {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1951 год у музыцы|*]] [[Катэгорыя:Гады ў музыцы]] nmw4xqtd3qvh2tynyv5p8by3s6h40bd 0 705672 5181663 4101513 2026-08-16T01:31:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181663 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} Інцыдэнт з абстрэлам '''бяспечнага калідора ў Грозным''' здарыўся [[3 снежня]] [[1999]] года, калі не менш за 40 чалавек, якія ўцякалі з {{нп3|Бітва за Грозны (1999—2000)|акружанай|ru|Битва за Грозный (1999—2000)}} сталіцы [[Чачня|Чачні]] [[Грозны|Грознага]], былі забітыя падстаўнікамі расійскага спецпадраздзялення [[АМАП (Расія)|АМАП]]. == Інцыдэнт == Паводле аповядаў тых, хто выжыў, калона [[Бежанцы|бежанцаў]] у складзе каля 50 чалавек на сямі-васьмі легкавых [[Аўтамабіль|аўтамабілях]] і адным [[аўтобус]]е, пазначаных {{нп3|Белы сцяг|белымі сцягамі|uk|Білий прапор}}, накіроўвалася ў бок мяжы з Рэспублікай [[Інгушэція]], калі пад’ехала да федэральнага {{нп3|Блокпост (умацаванне)|блокпаста|uk|Блокпост (укріплення)}} каля в. {{нп3|Гойты||uk|Гойти}}. Адзін з тых, хто застаўся ў жывых, апісаў, як войскі [[АМАП (Расія)|АМАПа]]<ref>[http://findarticles.com/p/articles/mi_qn4158/is_19991206/ai_n14275401 Rebels inflict heavy losses as Russian forces close on Grozny]{{Недаступная спасылка}}, ''[[The Independent]]'', Dec 6, 1999</ref> ў масках адкрылі агонь з [[Аўтаматычныя вінтоўкі|аўтаматаў]] са сваёй пазіцыі ў бліжэйшым лесе без папярэджання. Аўтобус узарваўся, калі кулі прабілі яго паліўны бак<ref name="nyt">[https://www.nytimes.com/1999/12/05/world/new-reports-back-claims-of-attack-on-chechen-refugee-convoy.html New Reports Back Claims of Attack on Chechen Refugee Convoy], ''[[The New York Times]]'', December 5, 1999</ref>. Пасля расстрэлу расійскія вайскоўцы надалі {{нп3|Першая медыцынская дапамога|першую дапамогу|uk|Перша медична допомога}} і [[Анальгетыкі|абязбольвальне]] жменьцы тых, хто выжыў, і даставілі іх у шпіталь у [[Сунжа|Сляпцоўскую]], [[Інгушэція]], дзе іх апыталі журналісты. Інцыдэнт адбыўся ўсяго ў некалькіх кіламетрах ад буйной бітвы на скрыжаванні дарог ва [[Урус-Мартан]]е, які знаходзіцца на дарозе, якую чачэнскія баевікі выкарыстоўвалі ў якасці лініі забеспячэння. Недалёка адтуль, у сяле {{нп3|Алхан-Кала|Алхан-Кале|uk|Алхан-Кала}}, ішла яшчэ адна бітва<ref>[https://www.theguardian.com/world/1999/dec/05/chechnya.theobserver1 Russians 'mowed down fleeing civilian convoy'], [[The Guardian]], December 5, 1999</ref>. [[Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Міністэрства абароны Расіі]] заявіла, што паведамленні СМІ аб гэтым інцыдэнце з’яўляюцца [[Дэзынфармацыя|дэзінфармацыяй]]. Афіцыйныя асобы паведамілі, што на дарогах, якія вядуць з Грознага, было знішчана 30 аўтамабіляў, але ва ўсіх аўтамабілях знаходзіліся паўстанцы, а не грамадзянскія асобы. Яны таксама заявілі, што адкрылі бяспечны выхад з Грознага для тысяч мірных жыхароў<ref name="nyt"/>. Падобны інцыдэнт з удзелам бежанцаў, якія ўцякалі з Грознага, быў зарэгістраваны ў жніўні 1996 года падчас [[Першая чачэнская вайна|Першай чачэнскай вайны]]<ref>[https://www.nytimes.com/1996/08/15/world/truce-that-never-was-chechens-tricked.html Chechen Refugee Convoy Machine-Gunned, Leaving 14 Dead], ''[[The New York Times]]'', August 15, 1996</ref>. == Гл. таксама == * {{нп3|Бамбардзіроўкі Шаамі-Юрта|Выбух на шашы Баку-Растоў|ru|Бомбардировки Шаами-Юрта}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/549893.stm 'Russians fired on refugees'] BBC News, 4 December, 1999 {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-04-10}} [[Катэгорыя:Канфлікты 1999 года]] [[Катэгорыя:Чачня]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы]] [[Катэгорыя:Снежань 1999 года]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы]] 85urep94bl2u072ze282fhluc2wwl9m 0 714774 5181645 4166665 2026-08-16T00:29:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181645 wikitext text/x-wiki {{Мікрараён|Назва=Стары Аэрадром|Арыгінальная назва=Стары Аэрадром|Выява=Stary Aerodrom microraion sculpture in Homieĺ (2).jpg|Адміністрацыйны раён горада=Цэнтральны, Чыгуначны|Горад=Гомель|Архітэктары=В.К. Казлоў|Ранейшыя назвы=Аэрадром|Паштовыя індэксы=246028, 246032|Каардынаты=52,456122°; 30,999917°}} '''Стары Аэрадром''' — жылы масіў у [[Цэнтральны раён (Гомель)|Цэнтральным]] і [[Чыгуначны раён (Гомель)|Чыгуначным]] раёнах [[Гомель|Гомеля]]. Умоўныя межы: [[Савецкая вуліца (Гомель)|вуліца Савецкая]] — [[Вуліца Малайчука (Гомель)|вуліца Малайчука]] — [[Юбілейная вуліца (Гомель)|вуліца Юбілейная]] — [[Праезд Галавацкага (Гомель)|праезд Галавацкага]] — [[Вуліца Галавацкага (Гомель)|вуліца Галавацкага]]. Апроч згаданых вуліц, уключае вуліцы [[Вуліца Кожара (Гомель)|Кожара]], [[Вуліца 50 год БССР (Гомель)|50 год БССР]] і [[Вуліца Цімафеенкі (Гомель)|Цімафеенкі]]<ref>[https://городгомель.бел/o/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8F Карта микрорайонов Гомеля] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220703084752/https://xn--c1aacf4aelacq3l.xn--90ais/o/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D1%8F |date=3 ліпеня 2022 }} // городгомель.бел</ref><ref>Гомель. Атлас туриста. / Справоч. изд. Ред. Ю. М. Нестеровская. — Минск : РУП «Белкартография», 2019. — С. 14-15. Паказальна, што і ў гэтым атласе, і ў іншых сучасных картаграфічных выданнях назва «Стары Аэрадром» адсутнічае.</ref>. Пачаў фарміравацца з канца [[1960-я|1960-х]] гг. на тэрыторыі былога [[Аэрадром|аэрадрома]]<ref>Строительная летопись города : [научно-популярное издание] / в вып. дан. авт.: Б. М. Захарин, Ю. Э. Глушаков, А. В. Коноваленко, А. А. Чачин; ред. кол.: В. И. Пилипец и др. ; фото М. А. Амелиной и др. — Гомель : Вечерний Гомель-Медиа, 2011. — С. 180-181.</ref>, факт чаго і спрычыніўся да ўзнікнення адпаведнай [[Тапонім|назвы]]. Узводзіўся па праекце архітэктара [[Яўген Кузьміч Казлоў|Яўгена Казлова]]<ref>Казлоў Яўген Кузьміч // Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1993. — С. 588.</ref>. Складаецца са шматпавярховай забудовы рознай высотнасці. Праз ландшафтна-камунікацыйныя асаблівасці да яго прыцягваецца ўчастак [[Падгорная вуліца (Гомель)|вуліцы Падгорнай]] (па сутнасці, невялікі пасёлак), дзе пераважае індывідуальная забудова сядзібнага тыпу. {{зноскі}} {{Гістарычныя раёны Гомеля}} [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Гомель)]] [[Катэгорыя:Жылыя раёны Гомеля]] 96i4lztzwwqvp4edvqyoldx71zegc54 0 725708 5181551 4284170 2026-08-15T17:56:57Z M.L.Bot 261 5181551 wikitext text/x-wiki {{Манастыр |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Чарэйскі Троіцкі манастыр''' — колішні [[манастыр]]. Заснаваны ў 1454 годзе смаленскім епіскапам [[Місаіл (смаленскі епіскап)|Місаілам]] і яго братам [[Міхаіл Пструх|Міхаілам Пструхам]]. Размяшчаўся на поўнач ад мястэчка [[Чарэя]] над возерам [[Галаўля (возера)|Галаўля (цяпер Чарэйскае)]]. У канцы XVI ст. канцлер вялікі літоўскі [[Леў Сапега]] аднавіў манастыр на новым месцы, даў яму вёскі [[Вобчына-Манастыр]], [[Будзілава]], [[Плескачы]], [[Рыдомля]] і [[Клубінічы]]. У 1599 годзе ён пабудаваў мураваную [[Троіцкая царква (Белая Царква)|Троіцкую царкву]] (ад яе белых сцен манастыр пазней атрымаў назву ''Белацаркоўскі''), у яе склепе пахаваны бацька Сапегі. У царкве была копія вядомага наўгародскага абраза «[[Маці Божая Знаменне]]», перададзеная (ці вернутая) у 1640 годзе з [[Ружаны|Ружан]] сынам канцлера [[Казімір Леў Сапега|Казімірам Сапегам]]. У 1834 годзе манастыр скасаваны, царква стала прыходскай. [[Файл:Biełaja Carkva, Bazylanski. Белая Царква, Базылянскі (K. Skurevič, 1914).jpg|міні|злева|Царква ў 1914 годзе]] Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] ў [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|Магілёўскім царкоўна-археалагічным музеі]] захоўваўся сярэбраны стацыянальны крыж 1596 года, падараваны ў Чарэю Львом Сапегам. [[Троіцкая царква (Белая Царква)|Царква]] захавалася ў напаўразбураным стане. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭВКЛ|2|Чарэйскі Троіцкі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Ярашэвіч]]}} * Раманаў Р. Чарэйскія святыні // Мастацтва. 2000. № 6. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Белая Царква (Чашніцкі раён)]] [[Катэгорыя:Манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:1454 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1454 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1834 годзе]] mqtgl496ce2h6djy3tv60k9p26zjiy5 5181557 5181551 2026-08-15T18:10:08Z M.L.Bot 261 5181557 wikitext text/x-wiki {{Манастыр |Тып храма = |Беларуская назва = |Арыгінальная назва = |Выява = |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Сучасны статус = |Краіна = |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = |Месцазнаходжанне = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Канфесія = |Епархія = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = |Заканчэнне будаўніцтва = |Рэліквіі = |Сучасны стан = |Сайт = |Commons = }} '''Чарэйскі Троіцкі манастыр''' — колішні [[манастыр]]. Заснаваны ў 1454 годзе смаленскім епіскапам [[Місаіл (смаленскі епіскап)|Місаілам]] і яго братам Міхаілам Пструхам. Размяшчаўся на поўнач ад мястэчка [[Чарэя]] над возерам [[Галаўля (возера)|Галаўля (цяпер Чарэйскае)]]. У канцы XVI ст. канцлер вялікі літоўскі [[Леў Сапега]] аднавіў манастыр на новым месцы, даў яму вёскі [[Вобчына-Манастыр]], [[Будзілава]], [[Плескачы]], [[Рыдомля]] і [[Клубінічы]]. У 1599 годзе ён пабудаваў мураваную [[Троіцкая царква (Белая Царква)|Троіцкую царкву]] (ад яе белых сцен манастыр пазней атрымаў назву ''Белацаркоўскі''), у яе склепе пахаваны бацька Сапегі. У царкве была копія вядомага наўгародскага абраза «[[Маці Божая Знаменне]]», перададзеная (ці вернутая) у 1640 годзе з [[Ружаны|Ружан]] сынам канцлера [[Казімір Леў Сапега|Казімірам Сапегам]]. У 1834 годзе манастыр скасаваны, царква стала прыходскай. [[Файл:Biełaja Carkva, Bazylanski. Белая Царква, Базылянскі (K. Skurevič, 1914).jpg|міні|злева|Царква ў 1914 годзе]] Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі 1917 года]] ў [[Магілёўскі царкоўна-археалагічны музей|Магілёўскім царкоўна-археалагічным музеі]] захоўваўся сярэбраны стацыянальны крыж 1596 года, падараваны ў Чарэю Львом Сапегам. [[Троіцкая царква (Белая Царква)|Царква]] захавалася ў напаўразбураным стане. == Літаратура == * {{крыніцы/ЭВКЛ|2|Чарэйскі Троіцкі манастыр|аўтар=[[Аляксандр Ярашэвіч]]}} * Раманаў Р. Чарэйскія святыні // Мастацтва. 2000. № 6. {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Белая Царква (Чашніцкі раён)]] [[Катэгорыя:Манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:1454 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1454 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1834 годзе]] ilw5gqgb24ro5ug1iddmgac09ksf8kf 0 728202 5181552 5115335 2026-08-15T17:57:14Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181552 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} У гэтым спісе прадстаўлены пералік персон, памерлых у [[2023]] годзе. == Студзень == [[Файл:Ruslan Khasbulatov August 2011 Moscow.jpg|thumb|150px|[[Руслан Імранавіч Хасбулатаў]].]] [[Файл:Rosi_Mittermaier_2_(cropped).jpg|thumb|150px|[[Розі Мітэрмаер]].]] [[Файл:Constantine II of Greece (cropped).jpg|thumb|150px|[[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]].]] * [[3 студзеня]]: [[Абдэльсалам аль-Маджалі]] (97) — прэм’ер-міністр [[Іарданія|Іарданіі]] (1993—1995, 1997—1998)<ref>{{Cite web |url=https://en.royanews.tv/news/39092/2023-01-03 |title=VIDEO: Former Prime Minister Abdel Salam Majali passes away |access-date=3 студзеня 2023 |archive-date=15 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230115024034/https://en.royanews.tv/news/39092/2023-01-03 |url-status=dead }}</ref>. * [[3 студзеня]]: [[Руслан Імранавіч Хасбулатаў]] (80) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч, Старшыня Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі (1991—1993)<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/5757928 Умер экс-председатель Верховного совета РСФСР Руслан Хасбулатов]</ref>. * [[4 студзеня]]: [[Розі Мітэрмаер]] (72) — нямецкая гарналыжніца. * [[6 студзеня]]: [[Яўгенія Піліпаўна Сідарчук]] (93) — беларуская калгасніца, дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 5-га склікання, [[Герой Сацыялістычнай Працы]] (1958). * [[7 студзеня]]: [[Рыгор Іванавіч Шацько]] (63) — беларускі акцёр. * [[10 студзеня]]: [[Канстанцін II (кароль Грэцыі)|Канстанцін II]] (82) — [[кароль Грэцыі]] (1964—1974). * [[13 студзеня]]: [[Клас Лестандэр]] (91) — шведскі біятланіст. * [[14 студзеня]]: [[Алірэза Акбары]] (61) — іранскі палітык. * [[14 студзеня]]: [[Азат Нікагосавіч Тарасян]] (81) — беларускі скульптар<ref>{{Cite web |title=Не стало известного белорусского скульптора автора знаменитых скульптурных групп на площади Победы в Витебске Азата Торосяна |url=https://www.vitbichi.by/video/obshchestvo/post57842.html |accessdate=31 студзеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230129113628/https://www.vitbichi.by/video/obshchestvo/post57842.html |archivedate=29 студзеня 2023 |url-status=dead }}</ref>. * [[14 студзеня]]: [[Іна Міхайлаўна Чурыкава]] (76) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. * [[15 студзеня]]: [[Вахтанг Кікабідзэ]] (84) — грузінскі і савецкі эстрадны спявак, акцёр, сцэнарыст, кінарэжысёр, аўтар песень. * [[16 студзеня]]: [[Джына Лалабрыджыда]] (95) — італьянская кінаактрыса, рэжысёр, фатограф. * [[18 студзеня]]: [[Дзяніс Анатольевіч Манастырскі]] (42) — украінскі дзяржаўны дзеяч, Міністр унутраных спраў Украіны (2021—2023)<ref>[https://radiosputnik.ria.ru/20230118/ukraina-1845659821.html При крушении вертолета под Киевом погибло руководство МВД Украины]</ref>. * [[29 студзеня]]: [[Дзмітрый Васілевіч Паўлычка]] (93) — украінскі паэт<ref>[https://www.unian.ua/lite/stars/pomer-legendarniy-ukrajinskiy-poet-dmitro-pavlichko-12126387.html Помер легендарний український поет Дмитро Павличко]</ref>. * [[30 студзеня]]: [[Бобі Хал]] (84) — канадскі хакеіст. == Люты == * [[1 лютага]]: [[Леанард Пятрашак]] (86) — польскі акцёр. * [[3 лютага]]: [[Пака Рабан]] (88) — французскі мадэльер. * [[4 лютага]]: [[Шэрыф Ісмаіл]] (67) — егіпецкі дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр Егіпта (2015—2018). * [[5 лютага]]: [[Первез Мушараф]] (79) — ваенны, палітычны і дзяржаўны дзеяч Пакістана, прэзідэнт Пакістана (2001—2008). * [[10 лютага]]: [[Леанід Адамавіч Сасноўскі]] (87) — беларускі [[вучоны]] ў галіне [[Прыкладная механіка|прыкладной механікі]], [[доктар тэхнічных навук]] (1987), [[прафесар]] (1988)<ref>{{Cite web |url=https://www.bsut.by/news/11861-ushel-iz-zhizni-sosnovskij-leonid-adamovich |title=Ушел из жизни Сосновский Леонид Адамович |access-date=25 мая 2023 |archive-date=14 лютага 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230214132607/https://www.bsut.by/news/11861-ushel-iz-zhizni-sosnovskij-leonid-adamovich |url-status=dead }}</ref>. * [[11 лютага]]: [[Анатоль Іванавіч Грыгор’еў]] (79) — савецкі і расійскі вучоны, фізіёлаг, спецыяліст па [[Касмічная медыцына|касмічнай медыцыне]], акадэмік [[РАН]] (1997)<ref>[https://www.interfax.ru/russia/885840 Умер научный руководитель Института медико-биологических проблем РАН Григорьев]</ref>. * [[12 лютага]]: [[Вадзім Юсупавіч Абдрашытаў]] (78) — савецкі і расійскі кінарэжысёр і педагог. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]] (1992)<ref>[https://ria.ru/20230212/abdrashitov-1851575825.html Умер режиссер Вадим Абдрашитов]</ref>. * [[15 лютага]]: [[Пол Берг]] (96) — [[ЗША|амерыканскі]] біяхімік, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па хіміі|Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (1980)<ref>[https://med.stanford.edu/news/all-news/2023/02/nobel-paul-berg-obit.html Nobel Prize winner and recombinant DNA pioneer Paul Berg dies]</ref>. * [[15 лютага]]: [[Ракель Уэлч]] (82) — амерыканская актрыса. * [[23 лютага]]: [[Франсуа Кушпен]] (88) — канцлер Швейцарыі. * [[27 лютага]]: [[Аляксей Дудараў]] (72) — беларускі драматург. == Сакавік == * [[1 сакавіка]]: [[Жуст Фантэн]] (89) — французскі футбаліст. * [[3 сакавіка]]: [[Кэндзабура Оэ]] (88) — японскі пісьменнік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры (1994)<ref>[https://www.interfax.ru/culture/890725 Умер нобелевский лауреат по литературе Кэндзабуро Оэ]</ref>. * [[7 сакавіка]]: [[Андрэй Анатолевіч Злотнікаў]] (52) — беларускі навуковец і палітык. * [[12 сакавіка]]: [[Дзік Фосберы]] (76) — амерыканскі скакун у вышыню. * [[14 сакавіка]]: [[Валерый Васільевіч Лашчынін]] (82) — беларускі і расійскі дыпламат<ref>[https://www.mid.ru/ru/activity/shots/vnutrivedomstvennye_novosti/nekrologi_pamyati_kolleg/1857980/ О кончине В. В. Лощинина]</ref>. == Красавік == * [[3 красавіка]]: [[Анатоль Іванавіч Свірыдзёнак]] (86) — беларускі вучоны ў галіне [[матэрыялазнаўства]], акадэмік [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (1986)<ref>[https://mpri.org.by/2273-2/ Свиридёнок Анатолий Иванович]</ref>. * [[12 красавіка]]: [[Мэры Куант]] — брытанскі дызайнер. * [[17 красавіка]]: [[Міхаіл Васільевіч Селькін]] (75) — беларускі навуковец-алгебраіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Беларусі|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2000—2004)<ref>[http://gsu.by/ru/node/6661 На 76-м году жизни не стало Михаила Васильевича Селькина]</ref>. * [[22 красавіка]]: [[Арцемій (Кішчанка)]] (70) — беларускі праваслаўны царкоўны дзеяч. * [[29 красавіка]]: [[Абу аль-Хусейн аль-Хусейні аль-Курашы]] — чацвёрты халіф Ісламскай дзяржавы (2022—2023)<ref>[https://news.rambler.ru/world/50658863-erdogan-soobschil-o-likvidatsii-glavarya-ig-v-sirii/ Эрдоган сообщил о ликвидации главаря ИГ в Сирии]</ref>. * [[30 красавіка]]: [[Вячаслаў Міхайлавіч Зайцаў]] (85) — савецкі і расійскі мастак-мадэльер, народны мастак Расійскай Федэрацыі (2006). == Май == [[Файл:Tina_Turner_50th_Anniversary_Tour.jpg|thumb|150px|[[Ціна Цёрнер]].]] * [[2 мая]]: [[Валянцін Абрамавіч Юдашкін]] (59) — савецкі і расійскі мастак-мадэльер, народны мастак Расійскай Федэрацыі (2005). * [[3 мая]]: [[Азія Абдэль Маджыд]] (80) — суданская актрыса. * [[15 мая]]: [[Роберт Лукас]] (85) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па эканоміцы|Нобелеўскай прэміі па эканоміцы]] (1995). * [[17 мая]]: [[Валянціна Якаўлеўна Латышава]] (87) — беларускі неўролаг і педагог<ref>[https://tvrgomel.by/news/17-maya-2023-goda-ne-stalo-professora-kafedry-nevrologii-i-neyrokhirurgii-uo-gomgmu-professora-valen 17 мая 2023 года не стало профессора кафедры неврологии и нейрохирургии УО ГомГМУ, профессора Валентины Яковлевны Латышевой]</ref>. * [[24 мая]]: [[Ціна Цёрнер]] (83) — [[ЗША|амерыканская]] спявачка, аўтар песень, актрыса і танцоўшчыца. * [[27 мая]]: [[Ілья Іосіфавіч Кабакоў]] (89) — [[СССР|савецкі]] і [[ЗША|амерыканскі]] мастак. == Чэрвень == [[Файл:Silvio Berlusconi (2010) cropped.jpg|thumb|150px|[[Сільвіа Берлусконі]].]] * [[10 чэрвеня]]: [[Тэадор Качынскі]] (81) — [[ЗША|амерыканскі]] матэматык, сацыяльны крытык, філосаф, тэрарыст, вядомы сваёй кампаніяй па рассылцы бомбаў поштай<ref>[https://ria.ru/20230610/unabomber-1877438752.html Террорист Унабомбер умер в американской тюрьме]</ref>. * [[12 чэрвеня]]: [[Сільвіа Берлусконі]] (86) — [[Італія|італьянскі]] дзяржаўны і палітычны дзеяч, старшыня Савета міністраў Італіі (1994—1995, 2001—2006, 2008—2011)<ref>[https://www.repubblica.it/politica/2023/06/12/news/silvio_berlusconi_morto_cavaliere_presidente_forza_italia-395086245/ Morto Silvio Berlusconi, aveva 86 anni. Finisce un pezzo di storia italiana]</ref>. * [[21 чэрвеня]]: [[Валянціна Мінаўна Бігеза]] (79) — беларускі літаратуразнаўца. * [[25 чэрвеня]]: [[Джон Гудэнаф]] (100) — амерыканскі вучоны, спецыяліст у галіне фізікі і матэрыялазнаўства, [[Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па хіміі|лаўрэат Нобелеўскай прэміі па хіміі]] (2019)<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/6068688 Умер старейший лауреат Нобелевской премии Джон Гуденаф]</ref>. * [[28 чэрвеня]]: [[Аркадзь Піліпавіч Оськін]] (78) — беларускі навуковец у галіне [[Электроніка|электронікі]] і [[Інфармацыйныя тэхналогіі|інфармацыйных тэхналогій]]. * [[29 чэрвеня]]: [[Алан Аркін]] (89) — амерыканскі акцёр, рэжысёр і сцэнарыст. == Ліпень == [[Файл:Ales Pushkin.jpg|thumb|150px|[[Алесь Пушкін]].]] * [[2 ліпеня]]: [[Мілан Мілуцінавіч]] (80) — сербскі дзяржаўны дзеяч, [[Прэзідэнт Сербіі]] (1997—2002)<ref>[https://balkanist.ru/skonchalsya-eks-prezident-serbii/ Скончался экс-президент Сербии]</ref>. * [[4 ліпеня]]: [[Аляксей Мікалаевіч Аўраменка]] (46) — беларускі дзяржаўны дзеяч, [[Міністэрства транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь|Міністр транспарту і камунікацый Рэспублікі Беларусь]] (2019—2023)<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20230705/1688535747-pamyor-ministr-transpartu-i-kamunikacyy-belarusi-alyaksey-auramenka |title=Памёр міністр транспарту і камунікацый Беларусі Аляксей Аўраменка |access-date=5 ліпеня 2023 |archive-date=5 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705194105/https://zviazda.by/be/news/20230705/1688535747-pamyor-ministr-transpartu-i-kamunikacyy-belarusi-alyaksey-auramenka |url-status=dead }}</ref>. * [[6 ліпеня]]: [[Арнальда Фарлані]] (97) — італьянскі палітык і дзяржаўны дзеяч, [[Прэм’ер-міністр Італіі]] (1980—1981)<ref>[https://www.lastampa.it/politica/2023/07/06/news/morto_arnaldo_forlani-12927992/ Addio ad Arnaldo Forlani, l’ultimo del Caf. Casini: «Per me fu un onore stargli al fianco». Lunedì lutto nazionale e funerali di Stato a Roma]</ref>. * [[8 ліпеня]]: [[Мікалай Аляксандравіч Алёхін]] (68) — беларускі савецкі фехтавальшчык на шаблях, алімпійскі чэмпіён (1980), чэмпіён свету (1979)<ref>[https://www.noc.by/news/ushel-iz-zhizni-nikolay-alekhin/ Ушел из жизни Николай Алехин]</ref>. * [[9 ліпеня]]: [[Луіс Суарэс Мірамонтэс]] (88) — іспанскі футбаліст і футбольны трэнер<ref>[https://www.sports.ru/football/1115282669-umer-luis-suares-miramontes-obladatelyu-zolotogo-myacha-1960-bylo-88-l.html Умер Луис Суарес Мирамонтес. Обладателю «Золотого мяча»-1960 было 88 лет]</ref>. * [[11 ліпеня]]: [[Мілан Кундзера]] (94) — чэшскі і французскі пісьменнік. * [[11 ліпеня]]: [[Алесь Пушкін]] (57) — беларускі мастак, перформер, палітвязень. * [[11 ліпеня]]: [[Алег Юр’евіч Цокаў]] (51) — [[Расія|расійскі]] [[Палкаводзец|военачальнік]], [[генерал-лейтэнант]] (2023). * [[12 ліпеня]]: [[Ларыса Уладзіміраўна Маршалава]] (44) — беларуская актрыса<ref>[https://www.tass.ru/kultura/18264977/ Умерла актриса Лариса Маршалова]</ref>. * [[16 ліпеня]]: [[Джэйн Біркін]] (76) — англа-французская актрыса і спявачка<ref>[https://lenta.ru/news/2023/07/16/birkin/ Умерла певица и актриса Джейн Биркин]</ref>. * [[21 ліпеня]]: [[Жульет Майніель]] (87) — французская актрыса. * [[26 ліпеня]]: [[Шынейд О’Конар]] (56) — ірландская спявачка і кампазітар<ref>[https://www.irishtimes.com/culture/music/2023/07/26/sinead-oconnor-acclaimed-dublin-singer-dies-aged-56/ Sinéad O’Connor, acclaimed Dublin singer, dies aged 56]</ref>. == Жнівень == [[Файл:Тото Котуньо (cropped).jpg|thumb|150px|[[Тота Кутуньё]].]] * [[1 жніўня]]: [[Анры Конан Бед’е]] (90) — Прэзідэнт [[Кот-д’Івуар]]а (1993—1999)<ref>{{Cite web|lang=fr|url=https://www.lefigaro.fr/international/cote-d-ivoire-l-ancien-president-henri-konan-bedie-est-mort-a-89-ans-20230802|title=Côte d'Ivoire: l'ancien président Henri Konan Bédié est mort à 89 ans|website=LEFIGARO|date=2023-08-02|access-date=2023-08-03}}</ref>. * [[3 жніўня]]: [[Ірына Пятроўна Мірашнічэнка]] (81) — савецкая і расійская актрыса, спявачка, педагог, народная артыстка РСФСР<ref>[https://bel.sputnik.by/20230803/pamerla-aktrysa-ryna-mrashnchenka-1078108685.html Памерла актрыса Ірына Мірашнічэнка]</ref>. * [[5 жніўня]]: [[Леанід Пятровіч Козік]] (75) — беларусі дзяржаўны дзеяч<ref>[https://www.belarus.kp.ru/daily/27538.5/4804590/ Умер Леонид Козик, экс-глава Федерации профсоюзов Беларуси]</ref>. * [[7 жніўня]]: [[Уільям Фрыдкін]] (87) — амерыканскі кінарэжысёр. * [[8 жніўня]]: [[Юлія Канстанцінаўна Барысава]] (98) — савецкая і расійская актрыса, [[народная артыстка СССР]] (1969)<ref>[https://vakhtangov.ru/news/skonchalas-yuliya-borisova/ Ушла из жизни Юлия Борисова]</ref>. * [[9 жніўня]]: [[Вера Кузьмінічна Васільева]] (97) — савецкая і расійская актрыса, [[народная артыстка СССР]] (1986)<ref>[https://rg.ru/2023/08/09/umerla-narodnaia-artistka-sssr-vera-vasileva.html Умерла народная артистка СССР Вера Васильева]</ref>. * [[16 жніўня]]: [[Віктар Філімонавіч Карамазаў|Віктар Карамазаў]] (89) — беларускі пісьменнік. * [[17 жніўня]]: [[Джон Дэвіт]] (86) — аўстралійскі плывец, алімпійскі чэмпіён. * [[19 жніўня]]: [[Сяргей Аляксандравіч Шавель]] (82) — савецкі і беларускі сацыёлаг і філосаф. * [[19 жніўня]]: [[Ігар Мікалаевіч Ясуловіч]] (89) — савецкі і расійскі акцёр тэатра і кіно, кінарэжысёр. [[Народны артыст Расійскай Федэрацыі]]<ref>{{Cite web |url=https://zviazda.by/be/news/20230819/1692447357-narodny-artyst-rasii-igar-yasulovich-pamyor-na-82-m-godze-zhyccya |title=Народны артыст Расіі Ігар Ясуловіч памёр на 82-м годзе жыцця |access-date=20 жніўня 2023 |archive-date=20 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230820200622/https://zviazda.by/be/news/20230819/1692447357-narodny-artyst-rasii-igar-yasulovich-pamyor-na-82-m-godze-zhyccya |url-status=dead }}</ref>. * [[22 жніўня]]: [[Тота Кутуньё]] (80) — італьянскі спявак, аўтар песень. * [[23 жніўня]]: [[Георгій Марчук]] (76) — беларускі пісьменнік, драматург. * [[23 жніўня]]: [[Яўген Віктаравіч Прыгожын]] (62) — расійскі ваенны дзеяч, прадпрымальнік, рэстаратар, кіраўнік [[ПВК «Вагнер»]], [[Герой Расійскай Федэрацыі]] (2022)<ref>[https://ura.news/news/1052678763 Следком подтвердил смерть Пригожина]</ref>. * [[23 жніўня]]: [[Дзмітрый Валер’евіч Уткін]] (53) — расійскі ваенны, камандзір [[ПВК «Вагнер»]], [[Герой Расійскай Федэрацыі]]. == Верасень == * [[4 верасня]]: [[Ферыд Мурад]] (86) — [[ЗША|амерыканскі]] [[урач|ўрач]] і [[фармаколаг]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіялогіі і медыцыне|Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне]] (1998). * [[5 верасня]]: [[Альберт Вагаршакавіч Азаран]] (94) — [[СССР|савецкі]] [[Гімнастыка|гімнаст]], трохразовы [[Алімпійскія гульні|алімпійскі чэмпіён]]. * [[13 верасня]]: [[Мірча Снегур]] (83) — першы [[Прэзідэнт Малдовы]] (1991—1996). * [[16 верасня]]: [[Хельві Юрысан]] (94) — эстонская пісьменніца. * [[16 верасня]]: [[Мікалай Мікалаевіч Дабранраваў]] (94) — савецкі і расійскі паэт-песеннік, кінаакцёр<ref>[https://www.starhit.ru/novosti/umer-nikolai-dobronravov-poet-pesennik-i-muzh-aleksandry-pakhmutovoi-909805/ Умер Николай Добронравов, поэт-песенник и муж Александры Пахмутовой]</ref>. * [[27 верасня]]: [[Майкл Гэмбан]] (82) — ірландскі і брытанскі акцёр. == Кастрычнік == [[Файл:Martti_Ahtisaari_2012-04-16.jpg|thumb|150px|[[Марці Ахцісаары]].]] * [[3 кастрычніка]]: [[Надзея Артымовіч]] (77) — беларуская паэтка ў Польшчы<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://dev.kamunikat.org/pamerla-belaruskaya-paetka-nadzeya-artymovich|title=Памерла беларуская паэтка Надзея Артымовіч|website=Беларуская Інтэрнэт-Бібліятэка Kamunikat.org|access-date=2023-10-03|archive-date=18 кастрычніка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231018121011/https://dev.kamunikat.org/pamerla-belaruskaya-paetka-nadzeya-artymovich|url-status=dead}}</ref>. * [[8 кастрычніка]]: [[Бена Будар]] (77) — лужыцкі пісьменнік, паэт, перакладчык і журналіст<ref>[https://www.mdr.de/serbski-program/rozhlos/beno-budar-njebohi-100.html Beno Budar njebohi]</ref>. * [[13 кастрычніка]]: [[Луіза Глюк]] (80) — [[ЗША|амерыканская]] [[паэт]]эса, лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (2020). * [[16 кастрычніка]]: [[Марці Ахцісаары]] (86) — Прэзідэнт Фінляндыі (1994—2000), лаўрэат [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскай прэміі міру]] (2008). * [[17 кастрычніка]]: [[Мікалай Дзмітрыевіч Юшчук]] (82) — доктар медыцынскіх навук, прафесар, акадэмік Расійскай акадэміі медыцынскіх навук. * [[18 кастрычніка]]: [[Міхаіл Міхеевіч Пірагоў]] (90) — беларускі [[архітэктар]]<ref>[http://www.bsa.by/news/BUA/18-oktyabrya-2023-goda-na-91-m-godu-jizni-skonchalsya-nash-kollega-pirogov-mihail-miheevich 18 октября 2023 года на 91-м году жизни скончался наш коллега Пирогов Михаил Михеевич]</ref>. * [[21 кастрычніка]]: [[Бобі Чарльтан]] (86) — англійскі футбаліст, [[Чэмпіянат свету па футболе 1966|чэмпіён свету]]. * [[28 кастрычніка]]: [[Аляксей Міхайлавіч Ненадавец]] (65) — беларускі [[літаратуразнавец]]<ref>{{Cite web |url=https://bobruisk.ru/news/2023/10/28/ushel-iz-zhizni-aleksej-nenadovec |title=Ушел из жизни Алексей Ненадовец |access-date=28 кастрычніка 2023 |archive-date=28 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028192206/https://bobruisk.ru/news/2023/10/28/ushel-iz-zhizni-aleksej-nenadovec |url-status=dead }}</ref>. * [[30 кастрычніка]]: [[Іштван Пастар (палітык)|Іштван Пастар]] (67) — [[Сербія|сербскі]] палітык. == Лістапад == [[Файл:Henry Kissinger 2019.jpg|thumb|150px|[[Генры Кісінджэр]]]] * [[3 лістапада]]: [[Яўген Іванавіч Іванчанка]] (80) — беларускі [[плывец]], [[педагог]], [[заслужаны трэнер СССР]] (1981)<ref>[https://www.sportedu.by/ushel-iz-zhizni-evgenij-ivanovich-ivanchenko-27-06-1943-03-11-2023/ Ушел из жизни Евгений Иванович Иванченко (27.06.1943 — 03.11.2023)]</ref>. * [[7 лістапада]]: [[Май-Ліс Раяла]] (93) — фінская балерына. * [[10 лістапада]]: [[Міхаіл Васілевіч Цімофці]] (75) — [[рэжысёр]], [[акцёр]], [[музыка]], [[прафесар]]. * [[12 лістапада]]: [[Карал Шварцэнберг]] (85) — [[Чэхія|чэшскі]] палітык, Міністр замежных спраў Чэхіі (2007—2009, 2010—2013). * [[19 лістапада]]: [[Разалін Картэр]] (96) — жонка [[Прэзідэнт ЗША|Прэзідэнта ЗША]] [[Джымі Картэр]]а, былая першая лэдзі ЗША (1977—1981). * [[20 лістапада]]: [[Аман Гуміравіч Тулееў]] (79) — расійскі дзяржаўны і палітычны дзеяч<ref>[https://tass.ru/politika/19326819 Умер экс-губернатор Кузбасса Аман Тулеев]</ref>. * [[21 лістапада]]: [[Ларыса Давыдаўна Фінкельштэйн|Ларыса Фінкельштэйн]] (73) — беларускі [[мастацтвазнаўца]], арт-крытык, галерыст. * [[27 лістапада]]: [[Павел Гюле]] (66) — польскі празаік, паэт, драматург, сцэнарыст. * [[27 лістапада]]: [[Валерый Францавіч Марозаў]] (76) — беларускі архітэктар<ref>[https://times.bntu.by/news/14623-na-76-m-godu-zhizni-umer-valerij-francevich-morozov На 76-м году жизни умер Валерий Францевич Морозов]</ref>. * [[29 лістапада]]: [[Генры Кісінджэр]] (100) — [[ЗША|амерыканскі]] дзяржаўны дзеяч, дыпламат і эксперт у галіне міжнародных адносін. == Снежань == * [[6 снежня]]: [[Людміла Генрыхаўна Бржазоўская]] (77) — беларуская артыстка балета, [[Народная артыстка Беларускай ССР]] (1975)<ref>[https://bel.sputnik.by/20231206/pamerla-baleryna-lyudmla-brzhazoskaya-1081761030.html Памерла балерына Людміла Бржазоўская]</ref>. * [[9 снежня]]: [[Максім Вячаслававіч Гусцік]] (35) — беларускі [[фрыстайл]]іст (акрабатыка) і трэнер па фрыстайле, старшы трэнер нацыянальнай каманды Рэспублікі Беларусь па фрыстайле<ref>[https://sputnik.by/20231209/pogib-belorusskiy-fristaylist-gustik-1081855156.html Белорусский фристайлист Максим Густик погиб в ДТП в Минске]</ref>. * [[10 снежня]]: [[Дзмітрый Іванавіч Шыраканаў]] (94) — беларускі філосаф і метадолаг навукі, доктар філасофскіх навук (1972), прафесар (1974), [[акадэмік НАН Беларусі]] (1989)<ref>[https://nasb.gov.by/rus/news/13774/ Ушел из жизни академик Дмитрий Иванович Широканов]</ref>. * [[15 снежня]]: [[Гі Маршан]] (86) — французскі акцёр, спявак. * [[21 снежня]]: [[Роберт Салоў]] (99) — амерыканскі эканаміст, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па эканоміцы (1987)<ref>[https://www.vedomosti.ru/economics/news/2023/12/22/1012448-umer-laureat-nobelevskoi-premii-po-ekonomike Умер лауреат Нобелевской премии по экономике Робер Солоу]</ref>. * [[23 снежня]]: [[Алег Юр’евіч Сполан]] (57) — беларускі спартсмен і грамадскі дзеяч, старшыня Беларускай федэрацыі паруснага спорту (2019—2023)<ref>[https://www.belta.by/society/view/umer-predsedatel-belorusskoj-federatsii-parusnogo-sporta-oleg-spolan-606861-2023/ Умер председатель Белорусской федерации парусного спорта Олег Сполан]</ref>. * [[26 снежня]]: [[Вольфганг Шойбле]] (81) — нямецкі палітык. * [[27 снежня]]: [[Гастан Глок]] (94) — аўстрыйскі інжэнер і прадпрымальнік. * [[30 снежня]]: [[Андрэй Міхайлавіч Абломскі]] (66) — расійскі гісторык. * [[30 снежня]]: [[Том Уілкінсан]] (75) — брытанскі акцёр тэатра і кіно. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 2023 годзе| ]] [[Катэгорыя:Спісы памерлых паводле гадоў|2023]] bd4mv5kbv6k4nfv27jfy19sbkcbxh49 0 730039 5181822 5058894 2026-08-16T11:47:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181822 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Каспяровіч}} {{Вучоны}} '''Сяргей Антонавіч Каспяровіч''' ({{н}} {{ДН|8|1|1976}}, [[Вілейка]], [[Мінская вобласць]], [[БССР]]) — эканаміст, спецыяліст у галіне матэматычных і інструментальных метадаў эканомікі. [[Кандыдат эканамічных навук]] (2003), [[дацэнт]] (2008). Рэктар [[Брэсцкі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт|Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] (2023—2025). Рэктар [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]] (з 2025) == Біяграфія == У 1998 годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт]] з адзнакай. У 2003 годзе абараніў дысертацыю на суісканне вучонай ступені кандыдата эканамічных навук па спецыяльнасці «Матэматычныя і інструментальныя метады эканомікі». Працаваў у Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце з моманту яго сканчэння, працаваў намеснікам дэкана [[Інжынерна-эканамічны факультэт БДТУ|інжынерна-эканамічнага факультэта]] па вучэбнай і навуковай рабоце з 2004 па 2010 год, выконваў абавязкі загадчыка кафедры эканомікі і кіравання на прадпрыемствах з 2009 па 2010 год. Займаў пасаду дэкана факультэта з 2010 па 2011 год. У 2011—2016 гадах займаў пасаду прарэктара па вучэбнай рабоце. З 2016 па 2023 год працаваў у [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве адукацыі Рэспублікі Беларусь]] начальнікам упраўлення вышэйшай адукацыі і начальнікам галоўнага ўпраўлення прафесійнай адукацыі. У 2018 годзе скончыў [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. 17 студзеня 2023 года прызначаны рэктарам Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-uzgadniu-naznachenne-rektarau-troh-vnu-123681-2023/ Лукашэнка ўзгадніў назначэнне рэктараў трох ВНУ]</ref>. 20 лістапада 2025 года прызначаны рэктарам Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта<ref>[https://blr.belta.by/president/view/lukashenka-uzgadniu-naznachenne-rektarau-u-dzvjuh-vnu-u-minsku-i-magileve-151591-2025/ Лукашэнка ўзгадніў назначэнне рэктараў у дзвюх ВНУ ў Мінску і Магілёве ]</ref>. == Узнагароды == * Ганаровая грамата Міністэрства эканомікі Рэспублікі Беларусь (2010) == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы прысвечаны эканоміцы і кіраванню народнай гаспадаркай і яе галінамі, эканоміцы прадпрыемства, прагназаванню і планаванню эканамічнай дынамікі, выкарыстанню эканоміка-матэматычных метадаў для распрацоўкі кіраўніцкіх рашэнняў, кіраванню інавацыямі, забеспячэнню эканамічнай бяспекі. Аўтар і суаўтар больш за 70 навуковых прац, у тым ліку 11 вучэбна-метадычных дапаможнікаў. {{Зноскі}} == Спасылкі == * [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-NLB-ar431364&strq=l_siz=20 Каспяровіч, Сяргей Антонавіч] // Зводны электронны каталог бібліятэк Беларусі * [https://journals.belstu.by/index.php/first/kasperovich-s-a Касперович Сергей Антонович (Минск, Беларусь)] * [https://wiki.belstu.by/kaspyrovich_s_a КАСПЯРОВІЧ Сяргей Антонавiч] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230117143148/https://wiki.belstu.by/kaspyrovich_s_a |date=17 студзеня 2023 }}// Вікіпедыя БДТУ {{Рэктары БДТУ}} {{Рэктары БрДТУ}} {{DEFAULTSORT:Каспяровіч Сяргей Антонавіч}} [[Катэгорыя:Рэктары Брэсцкага дзяржаўнага тэхнічнага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Эканамісты Беларусі]] 10elg70j12lt1ukq8ypxqwriy8gn5f6 0 730790 5181536 5140951 2026-08-15T17:22:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181536 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} [[Файл:Countries with multiple capitals de jure and de facto.svg|міні|400x400пкс|{{legend|#0000FF|Краіны, якія сёння маюць некалькі сталіц дэ-юрэ}}{{legend|#FF0000|Краіны, якія сёння маюць некалькі сталіц дэ-факта}} {{legend|#AAAAFF|Краіны або іх пераемніцы, якія гістарычна мелі некалькі сталіц дэ-юрэ}}{{legend|#FFAAAA|Краіны або іх пераемніцы, якія гістарычна мелі некалькі сталіц дэ-факта}}]] Некаторыя [[краіны свету]] маюць або мелі раней '''некалькі [[Сталіца|сталіц]]'''. У пэўных выпадках краіна можа мець ад дзвюх і больш [[сталіца|сталіц]] для розных мэт. Пры гэтым усе сталіцы або маюць адпаведны афіцыйны статус [[De jure|дэ-юрэ]], або па розных прычынах некаторыя гарады могуць разам з афіцыйнай сталіцай выконваць сталічныя функцыі [[De facto|дэ-факта]]. Сёння большая частка краін свету мае толькі адзін сталічны горад. == Сучасныя краіны з некалькімі сталіцамі == === Маюць некалькі сталіц [[De jure|дэ-юрэ]] === {{Некалькі выяў|image1=Jacaranda City, Tshwane, Pretoria, South Africa (2418526898).jpg|footer=Тры гарады: [[Прэторыя]], [[Кейптаўн]] і [[Блумфантэйн]] (злева направа) — адначасова з’яўляюцца сталіцамі [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі]].|image2=Cape Town 02.jpg|direction=horizontal|width=200|image3=Bloemfontein, Free State, South Africa (20349855518).jpg}} Некалькі гарадоў могуць мець афіцыйны статус сталіцы па адной з наступных прычын: * дэцэнтралізацыя ўрадавага апарата; * барацьба з перанапружаннем сталіцы і развіццё эканомікі іншых рэгіёнаў; * перыядычны пераезд урада ў іншую рэзідэнцыю ў сувязі з кліматам; * некаторыя гарады ўваходзяць у [[Гарадская агламерацыя|агламерацыю]] з афіцыйнай сталіцай; * сімвалічны статус (напрыклад, гістарычнай сталіцы). Наступныя краіны маюць некалькі сталіц афіцыйна, што зафіксавана ў канстытуцыі або іншых заканадаўчых актах, або на афіцыйным узроўні горад называецца сталіцай дзяржавы. {| class="wikitable" !Краіна ! Сталіцы ! Падрабязнасці |- | rowspan="2" | '''{{Сцягафікацыя|Гандурас}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/honduras/|title=Honduras|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=11 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411181209/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/honduras/|url-status=dead}}</ref> | [[Тэгусігальпа]] | Афіцыйная сталіца і рэзідэнцыя ўрадавых структур<ref name="autogenerated1" group="заўв">Абодва гарады ствараюць {{Нп5|Метрапольная зона Тэгусігальпы і Камаягуэлы|Метрапольную зону Тэгусігальпы і Камаягуэлы|es|Área metropolitana de Tegucigalpa y Comayagüela}}</ref> |- style="vertical-align:top;" | {{Нп5|Камаягуэла||es|Comayagüela}} | Падзяляе статус сталіцы<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Honduras_2013.pdf?lang=en|title=Honduras's Constitution of 1982 with Amendments through 2013|author=constituteproject.org|language=en|access-date=27.02.2023}} — гл. арт. 8 і 295</ref><ref name="autogenerated1" group="заўв" /> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Кот-д’Івуар}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.presidence.ci/presentation-ci/|title=Données sur la Côte d'Ivoire|language=fr|publisher=Présidence de la République de Côte d'Ivoire|access-date=29.01.2023}}</ref> |[[Ямусукра]] |Афіцыйная сталіца, заканадаўчы цэнтр |- |[[Абіджан]] |[[De facto|Дэ-факта]] месцазнаходжанне ўрада, афіцыйна называецца як эканамічная сталіца і адміністрацыйны цэнтр (афіцыйная сталіца да 1983 года) |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|ПАР}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa/|title=South Africa|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=10 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210110042951/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/south-africa|url-status=dead}}</ref> |[[Прэторыя]] |Адміністрацыйна-выканаўчая сталіца |- |[[Кейптаўн]] |Заканадаўчая сталіца ({{Нп5|Парламент Паўднёва-Афрыканскай Рэспублікі|парламент|4=Parliament of South Africa}}) |- |[[Блумфантэйн]] |Судовая сталіца |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Перу}}''' |[[Ліма]] |Афіцыйная сталіца; рэзідэнцыя ўрада і ўсіх галін улады |- |[[Куска]] |Таксама прызнаецца ў Канстытуцыі як гістарычная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://pdba.georgetown.edu/Constitutions/Peru/per93reforms05.html#titIIcapI|title=CONSTITUCION POLÍTICA DEL PERÚ 1993 con reformas hasta 2005|language=es|date=17.07.2011|access-date=29.01.2023}} — гл. Artículo 49º</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Паўднёвая Карэя}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/korea-south/|title=Korea, South|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|url-status=dead}}</ref> |[[Сеул]] |Афіцыйная сталіца |- |{{Нп5|Седжон|||Sejong City}} |Адміністрацыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада<ref group="заўв">Працэс пераезду ўрада да новай сталіцы яшчэ не скончаны і сутыкаецца з крытыкай — {{Cite web|url=https://www.dw.com/en/south-korea-incoming-president-yoon-wants-to-relocate-capital-from-seoul/a-61170422|date=03/18/2022|author=Julian Ryall|publisher=dw.com|language=en|title=New South Korean president wants to relocate capital city|access-date=29.01.2023}}</ref><ref group="заўв">Пераезд урада плануецца на 2027 год, але ў 2023 годзе плануецца пабудова другога офіса Прэзідэнта ў горадзе — {{Cite web|title=Plan for 2nd presidential office in Sejong to roll out next year|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20221206000691|author=Son Ji-hyoung|language=en|date=6.12.2022|publisher=koreaherald.com|access-date=29.01.2023}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Чарнагорыя}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montenegro/|title=Montenegro|date=23.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=8 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210108060348/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/montenegro/|url-status=dead}}</ref> |[[Падгорыца]] |Афіцыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада |- |[[Цэтынэ]] |Рэзідэнцыя прэзідэнта, гістарычная сталіца |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Чылі}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/|title=Chile|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109224147/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chile/|url-status=dead}}</ref> |[[Сант’яга]] |Афіцыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада |- |[[Вальпараіса]] |Рэзідэнцыя Кангрэса |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Шры-Ланка}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/|title=Sri Lanka|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=17 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217185333/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/sri-lanka/|url-status=dead}}</ref> |[[Каломба]] |Выканаўчая і судовая сталіца |- |[[Шры-Джаявардэнепура-Котэ]] |Заканадаўчая сталіца |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Эсваціні}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/eswatini/|title=Eswatini|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=31 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231101755/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/wz.html|url-status=dead}}</ref> |[[Мбабанэ]] |Адміністрацыйная сталіца |- |[[Лабамба]] |Заканадаўчая ({{Нп5|Парламент Эсваціні|парламент|es|Parlamento de Suazilandia}}) і каралеўская сталіца |} === Маюць некалькі сталіц [[De facto|дэ-факта]] === {{Некалькі выяў|image1=Plymouth Montserrat Heli.jpg|footer=[[Мантсерат]] — прыклад краіны з адной сталіцай дэ-юрэ, закінутай з-за [[катаклізм]]у ([[Плімут (Мантсерат)|Плімут]], злева), і другой сталіцай дэ-факта ([[Брэйдс]], справа).|image2=Brades administration 2019.jpg|direction=horizontal|width=250}} Некаторыя краіны афіцыйна маюць адну сталіцу, але па розных прычынах некаторыя з [[Раздзяленне ўлад|галін улады]] ў значнай ступені або цалкам знаходзяцца ў іншых гарадах, з-за чаго яны могуць прэтэндаваць на званне другой сталіцы. Часта, з-за ваенных канфліктаў ці катаклізмаў, у краіны можа быць адна афіцыйная сталіца, але адміністрацыйныя функцыі выконвае іншы горад, што робіць яго {{Нп5|Часовая сталіца|часовай сталіцай|4=Temporary capital}}. Аб некалькіх сталіцах можна казаць таксама ў выпадках, калі міжнародная супольнасць не мае кансэнсусу, які горад называць сталіцай дзяржавы. У той жа час, на лакальным неафіцыйным узроўні часта можна сустрэць найменне нейкага горада другой сталіцай краіны (напрыклад, [[Рыа-дэ-Жанэйра]] ў [[Бразілія|Бразіліі]] або [[Кракаў]] у [[Польшча|Польшчы]], [[Нью-Ёрк]] у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]). Але без задавальнення крытэрыяў, апісаных вышэй, такія выпадкі звычайна не разглядаюцца як падстава лічыць такія гарады другімі сталіцамі фактычна. {| class="wikitable" !Краіна !Сталіцы !Падрабязнасці |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|Амерыканскае Самоа}}'''''<ref group="заўв">Залежная тэрыторыя [[ЗША]].</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.statoids.com/uas.html|title=American Samoa Districts|website=www.statoids.com|access-date=2024-06-11}}</ref> |[[Пага-Пага]] |Сталіца [[дэ-факта]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/american-samoa/|загаловак=American Samoa|год=2024-05-22|мова=en|выданне=The World Factbook|выдавецтва=Central Intelligence Agency|archive-date=29 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210129115310/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/american-samoa/}}</ref> |- |[[Фагатога]] |Рэзідэнцыя ўрада, заканадаўчай улады і вышэйшага суда згодна з канстытуцыяй краіны<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://asbar.org/revised-constitution-of-american-samoa/|title=Revised Constitution of American Samoa|website=American Samoa Bar Association|date=2012-03-02|access-date=2024-06-11}}</ref><ref>{{Cite web|lang=EN-US|url=https://gml.noaa.gov/obop/smo/triptotula.html|title=ESRL Global Monitoring Laboratory - American Samoa Observatory|first=NOAA|last=US Department of Commerce|website=gml.noaa.gov|access-date=2024-06-11}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Балівія}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-18727508|title=Bolivia profile - Facts|date=25.02.2015|access-date=29.01.2023|publisher=[[BBC]]|work=BBC News Latin America & Carribean|language=en}}</ref> |[[Сукрэ]] |Канстытуцыйная сталіца |- |[[Ла-Пас (Балівія)|Ла-Пас]] |Дэ-факта сталіца выканаўчай улады |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бенін}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.theodora.com/wfbcurrent/benin/benin_government.html|title=Benin Government 2020|language=en|date=27.01.2020|access-date=29.01.2023|publisher=theodora.com}}</ref> |[[Порта-Нова]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Катану]] |Дэ-факта месцазнаходжанне ўрада |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бурундзі}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/|title=Burundi|date=11.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=22 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122232849/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/burundi/|url-status=dead}} — у студзені 2019 года Парламент Бурундзі прагаласаваў за тое, каб зрабіць Гітэгу палітычнай сталіцай, а Бужумбуру пакінуць эканамічнай сталіцай</ref> |[[Гітэга]] |Палітычная сталіца |- |[[Бужумбура]] |Эканамічная сталіца, месцазнаходжанне ўрада (афіцыйная сталіца да 2019 года) |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Германія}}''' |[[Берлін]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Бон]] |З’яўляецца другім адміністрацыйным цэнтрам згодна з актам «Берлін-Бон»<ref>{{Cite web|language=de|url=https://www.gesetze-im-internet.de/berlin_bonng/index.html|title=Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands (Berlin/Bonn-Gesetz)|publisher=Bundesministerium der Justiz}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/europe/24berlin.html|author=Alan Cowell|date=23.06.2011|language=en|title=In Germany’s Capitals, Cold War Memories and Imperial Ghosts|access-date=31 студзеня 2023|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20211229221256/https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/europe/24berlin.html|archive-date=29 снежня 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/german-government-employees-increased-air-travel-in-2019/a-54406097|title=German civil servants took more flights in 2019|language=en|publisher=dw.com|date=08.02.2020|access-date=31.01.2023}}</ref> |- |[[Карлсруэ]] |Судовы цэнтр, рэзідэнцыя найвышэйшых судоў<ref>{{Кніга|год=1998|аўтар=Stadt Karlsruhe Stadtarchiv (рэд.)|загаловак=Karlsruhe. Die Stadtgeschichte|мова=de|месца=Badenia, Karlsruhe|isbn=3-7617-0353-8|старонкі=591–594}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Емен}}''' |[[Сана]] |Афіцыйная сталіца, кантралюецца [[Хусіты|хусітамі]] |- |[[Адэн]] |Часовая сталіца<ref>{{Cite web|url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2015/03/07/President-Hadi-says-Aden-is-Yemen-s-capital-|title=President Hadi says Aden is Yemen’s ‘capital’|date=07.03.2015|access-date=29.01.2023|publisher=Alarabiya News|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|САДР}}'''''<ref name=":0" group="заўв">Гэта дзяржаўнае ўтварэнне не прызнана міжнароднай супольнасцю незалежнай дзяржавай.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/seterra/en/p/countries-with-two-capitals|title=Countries With Two or More Capitals, or Other Interesting Capital Situations|access-date=29.01.2023|date=11.10.2017|language=en|publisher=geoguessr.com}}</ref> |[[Эль-Аюн]] |Афіцыйная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://www.policinglaw.info/assets/downloads/2015_Constitution_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.pdf|title=THE CONSTITUTION OF THE SAHRAWI ARAB DEMOCRATIC REPUBLIC|date=16-20 снежня 2015|access-date=29.01.2023|language=en}} — гл. арт. 4</ref>. Дэ-факта кантраляваны [[Марока]] як цэнтр {{Нп5|Паўднёвыя правінцыі Марока|Паўднёвых правінцый Марока||Southern Provinces}} |- |[[Тыфарыці]] |Часовая сталіца ўрада [[Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка|САДР]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}<ref>{{Cite web|url=https://www.iir.cz/en/kontroverzni-otazka-jeruzalema-z-pohledu-mezinarodniho-prava-2|title=Recognition of Jerusalem as the capital city of Israel – an acknowledgement of the obvious or an unlawful act?|publisher=Institute of International Relations Prague|date=22.01.2018|access-date=29.01.2023|author-link=https://www.iir.cz/en/veronika-bilkova|author=Veronika Bílková|language=en}}</ref>''' |[[Іерусалім]] |Рэзідэнцыя ўрада, не прызнана ўсёй міжнароднай супольнасцю<ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/australia-reverses-recognition-of-west-jerusalem-as-israel-capital/a-63468330|title=Australia drops recognition of Jerusalem as Israeli capital|publisher=dw.com|date=18.10.2022|access-date=29.01.2023|language=en}}</ref> |- |[[Тэль-Авіў]] |Рэзідэнцыя амбасад<ref group="заўв">За выключэннем [[Гватэмала|Гватэмалы]], [[Гандурас]]а, [[Рэспубліка Косава|Косава]] і [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у якіх ёсць амбасады ў Іерусаліме</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Малайзія}}''' |[[Куала-Лумпур]] |Выканаўчая ([[Парламент Малайзіі|парламент]]) і канстытуцыйная сталіца |- |[[Путраджая]] |Адміністрацыйны цэнтр; часам узгадваецца як адміністрацыйная сталіца<ref>{{Cite web|title=Putrajaya {{!}} Smart Putrajaya|url=https://smart.putrajaya.my/putrajaya/|access-date=2022-12-06|website=smart.putrajaya.my}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malaysia/|title=Malaysia|date=18.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=2 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102150659/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malaysia/|url-status=dead}} — Путраджая афіцыйна называецца як Федэратыўны ўрадавы цэнтр, але не сталіца</ref> |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|Мантсерат}}'''''<ref group="заўв">Краіна з’яўляецца залежнай тэрыторыяй са сваім урадавым апаратам. Афіцыйна, гэта заморская тэрыторыя [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]]</ref> |[[Плімут (Мантсерат)|Плімут]] |Сталіца дэ-юрэ, горад-прывід пасля вывяржэння вулкана {{Нп5|Соўфрыерэ Хілз|Соўфрыерэ Хілз|4=Soufrière Hills}}<ref>{{Cite web|url=https://api.parliament.uk/historic-hansard/lords/1997/nov/05/montserrat|title=Montserrat (Hansard, 5 November 1997)|website=api.parliament.uk|access-date=01.02.2023}}</ref> |- |[[Брэйдс]] |{{Нп5|Часовая сталіца|4=Temporary capital}} краіны дэ-факта<ref>{{Кніга|isbn=ISBN 978-1-57958-388-0|аўтар=Leonard, T. M.|год=2005|загаловак=Encyclopedia of the Developing World. Routledge|старонкі=1083|мова=en}}</ref><ref group="заўв">На дадзены момант будуецца новая сталіца і порт у {{Нп5|Літл Бэй|4=Little Bay, Montserrat}} — {{Cite web|url=http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/10/little-bay-presentation-part-1.pdf|language=en|title=An achievable vision for Little Bay|access-date=1 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728111806/http://www.gov.ms/wp-content/uploads/2011/10/little-bay-presentation-part-1.pdf|archive-date=28 ліпеня 2016|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Нідэрланды}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/|title=Netherlands|date=24.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=13 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220513115307/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/netherlands/|url-status=dead}}</ref> |[[Амстэрдам]] |Канстытуцыйная сталіца |- |[[Гаага]] |Традыцыйная рэзідэнцыя ўрада |- | rowspan="2" |'''''{{Сцягафікацыя|Палесціна}}'''''<ref>Міжнародная супольнасць не прызнае гэта дзяржаўнае ўтварэнне незалежным ад Ізраіля.</ref> |[[Іерусалім]] |Сталіца, абвешчаная дэ-юрэ<ref>{{Cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Palestine_2005.pdf?lang=en|title=Palestine's Constitution of 2003 with Amendments through 2005|language=en|publisher=constituteproject.org|date=27.04.2022|access-date=29.01.2023}} — гл. арт. 3</ref> |- |[[Рамала]] |Адміністрацыйная сталіца дэ-факта<ref name="Eqeiq 2019 pp. 26–42">{{cite journal|last=Eqeiq|first=Amal|title=From Haifa to Ramallah (and Back): New/Old Palestinian Literary Topography|journal=Journal of Palestine Studies|volume=48|issue=3|date=1 May 2019|issn=0377-919X|doi=10.1525/jps.2019.48.3.26|pages=26–42|s2cid=197823144|url=https://online.ucpress.edu/jps/article-abstract/48/3/26/55117/From-Haifa-to-Ramallah-and-Back-New-Old?redirectedFrom=fulltext|access-date=22 November 2020|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Расійская Федэрацыя}}''' |[[Масква]] |Афіцыйная сталіца, адміністрацыйны цэнтр, рэзідэнцыя ўрада |- |[[Санкт-Пецярбург]] |Рэзідэнцыя Канстытуцыйнага Суда<ref>Указ Президента Российской Федерации от 23.12.2007 № 1740 [http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?941973 «О месте постоянного пребывания Конституционного Суда Российской Федерации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120104125541/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?941973 |date=4 студзеня 2012 }}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Танзанія}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/|title=Tanzania|date=17.01.2023|access-date=29.01.2023|work=The World Factbook|publisher=cia.gov|language=en|archive-date=9 студзеня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109103650/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/tanzania/|url-status=dead}}</ref> |[[Дадома]] |Афіцыйная сталіца, заканадаўчы цэнтр |- |[[Дар-эс-Салам]] |Дэ-факта месцазнаходжанне ўрада |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Чэхія}}''' |[[Прага]] |Афіцыйная сталіца, рэзідэнцыя ўрада і парламента |- |[[Брно]] |Рэзідэнцыя найвышэйшых нацыянальных судоў<ref name="concourt">{{Citation|last=Parliament of the Czech Republic|year=1993|title=Act No. 182/1993 Coll., On Constitutional Court, Art. 11|publisher=Ústavní soud|url=http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/|access-date=14 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726021159/http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/|archive-date=26 July 2014|url-status=dead}} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |access-date=29 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726021159/http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |archive-date=26 ліпеня 2014 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |access-date=29 студзеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726021159/http://www.usoud.cz/en/constitutional-court-act/ |archive-date=26 ліпеня 2014 |url-status=dead }}</ref><ref name="sccz">{{cite web|url=http://www.nsoud.cz/JudikaturaNS_new/ns_web.nsf/Edit/AbouttheSupremeCourt~Generalinformation?Open&area=About%20the%20Supreme%20Court&grp=General%20information&lng=EN|title=The Supreme Court of the Czech Republic|access-date=29 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927134340/http://www.nsoud.cz/JudikaturaNS_new/ns_web.nsf/Edit/AbouttheSupremeCourt~Generalinformation?Open&area=About%20the%20Supreme%20Court&grp=General%20information&lng=EN|archive-date=27 верасня 2011|url-status=dead}}</ref><ref name="saccz">{{cite web|url=http://www.nssoud.cz/Uvod/art/1|title=The Supreme Administrative Court|access-date=29 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20110905080614/http://www.nssoud.cz/Uvod/art/1|archive-date=5 верасня 2011|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Эстонія}}''' |[[Талін]] |Афіцыная сталіца згодна з канстытуцыяй |- |[[Тарту]] |Месца знаходжання [[Вярхоўны Суд Эстонскай Рэспублікі|Вярхоўнага Суда Эстонскай Рэспублікі]] |} == Некалькі сталіц у мінулым == У старажытных манархічных дзяржавах часта можна назіраць пераезд урадавага апарату разам з манархам, але сталіцамі ў такім выпадку лічыліся толькі пастаянныя рэзідэнцыі галоўнага манарха. Часамі, часцей за ўсё з-за клімату, такіх сталіц магло быць некалькі. У гісторыі можна сустрэць шмат выпадкаў, калі краіны мелі некалькі гарадоў, якія адначасова служылі адміністрацыйнымі сталіцамі па розных прычынах, такіх як: * вайна, акупацыя і іншыя палітычныя крызісы, * надвор’е, * пераезд урада да новай сталіцы, * падзел урадавага апарату, * палітычны падзел дзяржавы. === Мелі некалькі сталіц [[De jure|дэ-юрэ]] === [[Файл:The Durrani Empire at its greatest Extent 2.svg|міні|350x350пкс|Карта Дуранійскай імперыі з пазначэннем дзвюх сталіц.]] [[Файл:United Principalities, 1861, with counties - bel labels.svg|міні|300x300пкс|Карта 1861 года [[Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы|Аб’яднанага княства Валахіі (жоўтая) і Малдовы (сіняя)]]<ref>[[c:Charta Principateloru Unite ale României|Charta Principateloru Unite ale României]] — Вікісховішча</ref>, дзе чырвонымі кропкамі адзначаны 2 сталіцы (Бухарэст і Ясы), а таксама [[Факшаны]], як меркаваная заканадаўчая сталіца, якая знаходзілася бы на мяжы дзвюх адзінак.]] {| class="wikitable" !Краіна !Гады !Сталіцы !Падрабязнасці |- | rowspan="2" |'''{{Сцяг|Румынія|1859}} [[Аб’яднанае княства Валахіі і Малдовы]]''' (сённяшняя '''{{Сцягафікацыя|Румынія}}''')<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.romania-insider.com/iasi-the-other-capital-romania|title=Iaşi, Romania's historical capital, looking to find the path to its former glory|access-date=March 8, 2021|date=January 24, 2019|work=Romania Insider|publisher=City Compass Media}}</ref> | rowspan="2" |1859—1862 |[[Бухарэст]] |Цэнтр [[Валахія|Валахіі]] |- |[[Ясы]] |Цэнтр [[Малдова (гістарычная вобласць Румыніі)|Малдовы]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Аўстра-Венгрыя}}''' | rowspan="2" |1873—1918 |[[Вена]] |[[Цыслейтанія]] |- |[[Будапешт]] |[[Каралеўства Венгрыя]]<ref name="Encarta">{{cite encyclopedia|last=Török|first=András|encyclopedia=Encarta|title=Budapest|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572648/Budapest.html|access-date=6 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029002244/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761572648/Budapest.html|archive-date=29 October 2009|url-status=dead|language=hu}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцяг|Аютхайскае каралеўства}} {{нп5|Аютхайскае каралеўства||th|อาณาจักรอยุธยา}}''' (сённяшні '''{{Сцягафікацыя|Тайланд}}''')<ref>{{Cite book|last1=Baker|first1=Chris|url=https://books.google.com/books?id=GHiuDgAAQBAJ|title=A History of Ayutthaya: Siam in the Early Modern World|last2=Phongpaichit|first2=Pasuk|publisher=Cambridge University Press|year=2017|isbn=978-1-316-64113-2|page=64|language=en}}</ref> |1488 — раннія 1680-я |[[Аютхая]] |Галоўная сталіца |- |1488—1590 |[[Пхітсанулок]] |Другая сталіца (або «падсталіца») |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Брытанская Індыя}}''' (сённяшняя '''{{Сцягафікацыя|Індыя}}''') | rowspan="3" |1858—1947 |[[Калькута]] (1858—1911)<ref name="igi-calcutta">{{citation|chapter=Calcutta (''Kalikata'')|title=The Imperial Gazetteer of India|volume=IX|publisher=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press|year=1908|page=260|quote=—Capital of the Indian Empire, situated in 22° 34' N and 88° 22' E, on the east or left bank of the Hooghly river, within the Twenty-four Parganas District, Bengal|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_001.gif|chapter-url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif|access-date=31 студзеня 2023|archive-date=24 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524220705/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=9&objectid=DS405.1.I34_V09_001.gif|url-status=dead}}</ref> | rowspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:left;" |Адміністрацыйная сталіца |- |[[Нью-Дэлі]] (1911—1947)<ref name="Move From Calcutta">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/86-years-ago-new-delhi-took-over-as-power-capital-of-india/articleshow/57133366.cms|title=86 years ago New Delhi took over as power capital of India|work=[[The Times of India]]}}</ref> |- |[[Шымла]] |Летняя сталіца<ref name="simla-summer-capital">Шымла была сталіцай не Брытанскага Раджа, а ўрада Брытанскай індыйскай імперыі — {{citation|chapter=Simla Town|title=The Imperial Gazetteer of India|volume=XXII|publisher=Published under the Authority of His Majesty's Secretary of State for India in Council, Oxford at the Clarendon Press|year=1908|page=260|quote=—Head-quarters of Simla District, Punjab, and the summer capital of the Government of India, situated on a transverse spur of the Central Himālayan system system, in 31° 6' N and 77° 10' E, at a mean elevation above sea-level of 7,084 feet.|url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=22&objectid=DS405.1.I34_V22_001.gif|chapter-url=http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V09_266.gif|access-date=31 студзеня 2023|archive-date=24 мая 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524213047/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?volume=22&objectid=DS405.1.I34_V22_001.gif|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бутан}}'''<ref name="Wangchuck">{{Cite book|last=Wangchuck|first=Ashi Dorji Wangmo|title=Treasures of the thunder dragon: a portrait of Bhutan|pages=40–41, 102|access-date=2010-04-01|url=https://books.google.com/books?id=oxtuAAAAMAAJ&q=Punakha+Dzong|publisher=Penguin, Viking|year=2006|isbn=0-670-99901-6|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013125439/https://books.google.com/books?id=oxtuAAAAMAAJ&q=Punakha+Dzong|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Brown">{{Cite book|last=Brown|first=Lindsay|author2=Bradley Mayhew|author3=Stan Armington|author4=Richard Whitecros|title=Bhutan|pages=146–147|access-date=2010-04-01|url=https://books.google.com/books?id=s-L8NUlW_QgC&q=Punakha+Dzong&pg=PA146|publisher=Lonely Planet|year=2007|isbn=978-1-74059-529-2|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013125440/https://books.google.com/books?id=s-L8NUlW_QgC&q=Punakha+Dzong&pg=PA146|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Bisht">{{Cite book|last=Bisht|first=Ramesh Chandra|title=International Encyclopaedia Of Himalayas (5 Vols. Set)|page=45|access-date=2010-04-01|url=https://books.google.com/books?id=XWblUfYqGK4C&q=Punakha+Dzong&pg=PA45|publisher=Mittal Publications|year=2008|isbn=978-81-8324-265-3|archive-date=2022-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013125440/https://books.google.com/books?id=XWblUfYqGK4C&q=Punakha+Dzong&pg=PA45|url-status=live|language=en}}</ref> | rowspan="2" |1527—1995 |[[Тхімпху]] |У розныя перыяды — афіцыйная сталіца |- |{{Нп5|Пунакха-дзонг|||Punakha Dzong}} |У розныя перыяды быў або зімняй рэзідэнцыяй манарха, або афіцыйнай сталіцай. Сёння з’яўляецца «зімняй сталіцай» для {{Нп5|Бутанскі будызм|бутанскіх будыстаў||Buddhism in Bhutan}} |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Грузія}}''' | rowspan="2" |2012—2019 |[[Тбілісі]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Кутаісі]] |Рэзідэнцыя парламента<ref>{{Cite web|url=https://oc-media.org/features/kutaisi-s-broken-dreams-the-fate-of-georgia-s-abandoned-parliament/|title=Kutaisi’s broken dreams: the fate of Georgia’s abandoned parliament|date=09.08.2019|access-date=31.01.2023|language=en|author=Lana Kokaia|publisher=oc-media.org}}</ref> |- style="vertical-align:top;" | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Дуранійская імперыя}}''' (сённяшнія '''{{Сцягафікацыя|Афганістан}}''' і '''{{Сцягафікацыя|Пакістан}}''') | rowspan="2" |1776—1823 |[[Кабул]] |Летняя сталіца |- |[[Пешавар]] |Зімовая сталіца<ref name="Stanford">{{cite book|last=Hanifi|first=Shah Mahmoud|url=https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC|title=Connecting Histories in Afghanistan: Market Relations and State Formation on a Colonial Frontier|publisher=[[Stanford University Press]]|year=2011|page=185|isbn=9780804777773|access-date=2012-08-04|quote=Цімур-шах перанёс дуранійскую сталіцу з Кандагара ў 1775–76. Кабул і Пешавар падзялялі статус дзвюх сталіца, першая — падчас лета, другая — на перыяд зімовага сезона.|archive-date=15 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815092453/https://books.google.com/books?id=kh1hpPLSpcEC|url-status=live|language=en}}</ref><ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|year=2008|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC|title=Pakistan and the Karakoram Highway|page=191|isbn=9781741045420|access-date=2012-08-10|quote=Як і Кушаны, Афганскія каралі аддавалі перавагу Пешавару як зімовай рэзідэнцыі, і былі прыгнечаныя, калі новаз’яўленае каралеўства Сікхаў паспрабавала захапіць яго ў 1818 годзе і пазносіла яго пабудовы.|archive-date=25 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125034533/https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC|url-status=live}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Лівія|variant=1951}}'''<ref>{{Cite web|url=http://www.libyanconstitutionalunion.net/constitution%20of%20libya.htm|language=en|title=Libya's Constitution|access-date=31.01.2023}} — гл. арт. 188</ref> | rowspan="2" |1951—1969 |[[Трыпалі]] | rowspan="2" |Адна з дзвюх афіцыйных сталіц [[Каралеўства Лівія]] |- |[[Бенгазі]] |- | rowspan="5" |'''{{Сцягафікацыя|Рымская імперыя}}'''<ref>{{Cite journal|last=Gillett|first=Andrew|author-link=Andrew Gillett|date=2001|title=Rome, Ravenna and the Last Western Emperors|url=https://www.academia.edu/18189525|journal=Papers of the British School at Rome|volume=69|doi=10.1017/S0068246200001781|issn=0068-2462|pages=131–167|s2cid=129373675|language=en}}</ref> | rowspan="2" |Кожны ў розныя перыяды паміж 27 да н.э. і 476 н.э. |[[Рым]] | rowspan="3" |У розныя перыяды былі сталіцамі [[Заходняя Рымская імперыя|Заходняй Рымскай імперыі]]. |- |[[Равена]] |- |286—330 |[[Мілан|Mediolanum]] |- |286—330 |[[Ізміт|Nicomedia]] | rowspan="2" |Сталіцы [[Візантыя|Візантыі]] (або Усходняй Рымскай імперыі) |- |330—395, 395—1453 |[[Канстанцінопаль]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Сербія і Чарнагорыя}}'''<ref>{{Cite web|url=https://2009-2017.state.gov/outofdate/bgn/serbiaandmontenegro/28187.htm|title=Serbia and Montenegro (10/03)|language=en|publisher=2009-2017.state.gov|access-date=31.01.2023}}</ref> | rowspan="2" |2003—2006 |[[Бялград]] |Адміністрацыйная і заканадаўчая сталіца |- |[[Падгорыца]] |Судовая сталіца |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Філіпіны}}'''<ref>{{cite book|title=A Capital City at the Margins: Quezon City and Urbanization in the Twentieth-Century Philippines|url=https://www.academia.edu/40371139|last1=Pante|first1=Michael|publisher=Academia|access-date=August 7, 2021}}</ref><ref group="заўв">З 1910 па 1975 гады [[Маніла]], імаверна, была зімовай сталіцай, а {{Нп5|Багіё|||Baguio}} — летняй</ref> | rowspan="2" |1948—1976 |[[Кесан-Сіці]] |Афіцыйная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://www.officialgazette.gov.ph/1939/10/12/commonwealth-act-no-502/|language=en|date=12.10.1939|title=Commonwealth Act No. 502|access-date=31 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308195829/https://www.officialgazette.gov.ph/1939/10/12/commonwealth-act-no-502/|archive-date=8 сакавіка 2023|url-status=dead}}</ref> |- |[[Маніла]] |Дэ-факта месцазнаходжанне ўрада |- | rowspan="1" |1901—1976 |{{Нп5|Багіё|||Baguio}} |{{Нп5|Летняя сталіца|||Summer capital}} (усё яшчэ нефармальна вядома як летняя сталіца)<ref name="BaguioGovPH-About2">{{cite web|url=http://www.baguio.gov.ph/about-baguio-city|title=About Baguio City|website=City Government of Baguio|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903153021/http://www.baguio.gov.ph/about-baguio-city|archive-date=September 3, 2018|access-date=March 29, 2019}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MAMu80z3wvkC&pg=PA165|title=A Spy in Their Midst: The World War II Struggle of a Japanese-American Hero|last1=Sakakida|first1=Richard|last2=Kiyosaki|first2=Wayne S.|date=July 3, 1995|publisher=Madison Books|isbn=978-1-4616-6286-0|page=165|author-link=Richard Sakakida}}</ref><ref name="BaguioGovPH-History">{{cite web|title=Baguio City Ecological Profile; History|url=https://www.baguio.gov.ph/sites/default/files/city_planning_and_development_office/downloadable_forms/Ecological%20Profile%202018%20Chapter%201.pdf|website=City Government of Baguio|publisher=2018|access-date=14 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605100834/https://www.baguio.gov.ph/sites/default/files/city_planning_and_development_office/downloadable_forms/Ecological%20Profile%202018%20Chapter%201.pdf|archive-date=June 5, 2020|page=4}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Японія}}''' | rowspan="2" |1603—1868 |[[Эда (горад)|Эда]] |Сталіца [[Сёгунат Такугава|сёгуната]] |- |[[Кіёта]] |Сталіца [[Імператар Японіі|імператара]] |} === Мелі некалькі сталіц [[De facto|дэ-факта]] === {| class="wikitable" !Краіна !Гады !Сталіцы !Падрабязнасці |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Аўстралія|}}''' | rowspan="2" |1901—1927 |[[Канбера]] |Афіцыйная сталіца<ref>{{cite web|title=Museum of Australian Democracy: The Building: Events|url=http://moadoph.gov.au/collection/the-building/events/|archive-url=https://webarchive.nla.gov.au/awa/20220304234852/https://www.moadoph.gov.au/collection/the-building/events/|archive-date=4 сакавіка 2022|access-date=15 March 2017|publisher=Museum of Australian Democracy|url-status=live}}</ref> |- |[[Мельбурн]] |Рэзідэнцыя парламента<ref name="capital_city">{{cite web|last=Otto|first=Kristin.|url=http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_4332.html|title=When Melbourne was Australia’s capital city.|publisher=The University of Melbourne/|access-date=2010-02-08|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20070626135624/http://uninews.unimelb.edu.au/articleid_4332.html|archive-date=26 чэрвеня 2007|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Бангладэш|1971}}'''<ref>{{Cite book|last=Islam|first=Barrister Amir-ul|author-link=M Amir-ul Islam|chapter=৯: ব্যারিস্টার আমিরুল ইসলাম (সাক্ষাৎকার)|trans-chapter=9: Barrister Amir-ul Islam (Interview)|pages=51–110|editor-last=Rahman|editor-first=Hasan Hafizur|editor-link=Hasan Hafizur Rahman|script-title=bn:বাংলাদেশের স্বাধীনতা যুদ্ধ: দলিলপত্র|trans-title=History of Bangladesh War of Independence: Documents|volume=15|language=bn|publisher=Ministry of Information, Government of the People's Republic of Bangladesh|year=1985|isbn=9844330912|location=Dhaka|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/b1/বাংলাদেশের_স্বাধীনতা_যুদ্ধ_দলিলপত্র_%28পঞ্চদশ_খণ্ড%29.pdf|editor-mask=2}}</ref> | rowspan="3" |1971—1972 |[[Дака]] |Афіцыйная сталіца, кантраляваная [[Пакістан]]ам<ref name="Untold heroism of Muktibahini Frogmen">{{cite book|last=Roy|first=Mihir, K|title=War in the Indian Ocean|year=1995|publisher=Lancer Publisher & Distributor|location=New Delhi|isbn=978-1-897829-11-0|page=154}}</ref><ref name="On the water front spectacular achievement">{{cite book|last=Robi|first=Mir Mustak Ahmed|title=Chetonai Ekattor|year=2008|publisher=Zonaki Publisher|location=Dhaka|url=http://opac.iub.edu.bd/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=15244&query_desc=%28su%3A{Bangladesh}%29|page=69|language=bn}}</ref> |- |{{Нп5|Муджыбнагар|||Mujibnagar}} |Абвешчаная часовая сталіца падчас [[Вайна за незалежнасць Бангладэш|Вайны за незалежнасць]]<ref name="1971 government">{{cite book|last=Faiquzzaman|first=Mohammad|year=2012|chapter=Mujibnagar Government|chapter-url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Mujibnagar_Government|editor1-last=Islam|editor1-first=Sirajul|editor1-link=Sirajul Islam|editor2-last=Jamal|editor2-first=Ahmed A.|title=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh|edition=Second|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|language=en}}</ref> |- |[[Калькута]] |Дэ-факта сталіца [[Урад у выгнанні|ў выгнанні]]<ref group="заўв">Часовы ўрад размяшчаўся ў [[Індыя|Індыі]]</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Бенгальскі султанат|}}'''<ref>{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Sonargaon|title=Sonargaon|website=Banglapedia}}</ref> |1352—1450 |{{Нп5|Пандуа|||Pandua, Malda}} |Першая сталіца султаната |- |1390—1411 |{{Нп5|Санаргаон|||Sonargaon}} |Афіцыйная сталіца і рэзідэнцыя суда пры султане Гіясуддзіне Азам-шаху |- | rowspan="4" |'''{{Сцягафікацыя|Дзяржава Ахеменідаў|variant=чырвоны}}<ref name="EY">{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|author-link=Ehsan Yarshater|title=The Cambridge History of Iran, Volume 3|year=1993|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-20092-9|page=482|quote=З чатырох рэзідэнцый Ахеменідаў [[Герадот]] узгадваў [[Экбатана]], [[Пасаргады]] або [[Персепаліс]], [[Сузы]] і [[Вавілон]] — апошні [знаходзіцца ў Іраку] трактаваўся як самая галоўная сталіца, сталая зімовая рэзідэнцыя, цэнтр бюракратыі, якая мянялася толькі ў сонечную жару на больш халаднаватыя месцы на ўзгорках.}}</ref>''' | rowspan="4" |550—330 да н.э. |[[Вавілон]] | rowspan="4" |Адна з чатырох рэзідэнцый Ахеменідаў |- |[[Пасаргады]] або [[Персепаліс]] |- |[[Экбатана]] |- |[[Сузы]] |- | rowspan="5" |'''{{Сцягафікацыя|Імперыя Вялікіх Маголаў|variant=}}'''<ref name=":1">{{Cite journal|last=Sinopoli|first=Carla M.|date=1994|title=Monumentality and Mobility in Mughal Capitals|url=https://www.jstor.org/stable/42928323|journal=Asian Perspectives|volume=33|issue=2|pages=294–295|jstor=42928323|issn=0066-8435}}</ref><ref group="заўв">Акрамя пералічаных гарадоў, у манархаў бывалі іншыя часовыя паселішчы і імперскія лагеры падчас пераездаў, паходаў і экспедыцый. Падчас гэтых паездак манархаў звычайна суправаджаў весь адміністрацыйны апарат, таму такія месцы з’яўляліся фактычнымі сталіцамі дзяржавы.</ref> |1526—1530, 1560 — 1571, 1598—1605, 1605—1627, 1628—1648 |[[Агра]] | rowspan="4" |Сітуацыі, калі ў Імперыі Маголаў было адначасова дзве сталіцы здараліся часта і па розных прычынах. Часцей за ўсё, з-за частых пераездаў манархаў |- |1530—1540, 1554—1556, 1556—1560, 1639—1658, 1658—1677 |[[Дэлі]] (з 1639 па 1658 гады насіў назву Шахджаханабад) |- |1571—1585 |{{Нп5|Фатэхпур-Сікры|||Fatehpur Sikri}} |- |1540—1554, 1584—1596 |[[Лахор]] |- |1526—1681 |[[Кабул]] |Летняя сталіца<ref>{{cite journal|first=Farah|last=Samrin|title=The City of Kabul Under the Mughals|journal=Proceedings of the Indian History Congress|year=2005|volume=66|pages=1307|jstor=44145943|url=https://www.jstor.org/stable/44145943|language=en}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Італьянская сацыяльная рэспубліка}}'''<ref name="degrand131">De Grand, Alexander J., ''Italian fascism: its origins & development'', 3d edition (illustrated), Publisher: University of Nebraska Press, Year: 2000, {{ISBN|0-8032-6622-7}}, p. 131</ref> | rowspan="2" |1943—1944 |[[Сала (Італія)|Сала]] |Сталіца дэ-факта да 1944 года, калі яна стала асноўнай сталіцай |- |[[Рым]] |Сталіца дэ-юрэ да 1944 года, калі яна была {{Нп5|Анцыанская бітва|вызвалена Саюзнікамі|4=Battle of Anzio}} |- | rowspan="3" |'''{{Сцягафікацыя|Каралеўства Італія}}<ref>{{Cite web|url=http://www.brindisiweb.it/storia/brindisi_as_capital.asp|title=Brindisi as Capital of Italy|language=en|publisher=brindisiweb.it|access-date=15.02.2023|archive-date=6 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230606154110/http://www.brindisiweb.it/storia/brindisi_as_capital.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{cita web|url=https://www.ilvescovado.it/it/sezioni-25/storia-e-storie-12/11-febbraio-1944-salerno-capitale-il-re-dimora-a-21881/article|title=11 febbraio 1944, Salerno capitale.|publisher=ilvescovado.it|date=2014-02-11|url-status=dead|language=it|access-date=15 лютага 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20201125110823/https://www.ilvescovado.it/it/sezioni-25/storia-e-storie-12/11-febbraio-1944-salerno-capitale-il-re-dimora-a-21881/article|archive-date=25 лістапада 2020}}</ref>''' | rowspan="3" |1943—1944 |[[Брындызі]] (1943 — люты 1944) | rowspan="2" style="vertical-align:middle; text-align:left;" |Часовая сталіца дэ-факта |- |[[Салерна]] (люты—чэрвень 1944) |- |[[Рым]] |Сталіца дэ-юрэ да 1944 года, калі яна была {{Нп5|Анцыанская бітва|вызвалена Саюзнікамі|4=Battle of Anzio}} |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Каралеўства Лаос}}''' (сённяшні '''{{Сцягафікацыя|Лаос}}''') | rowspan="2" |1947—1975 |[[В’енцьян|В’енцыян]] |Афіцыйная адміністрацыйная сталіца<ref>{{Cite web|url=https://media.bloomsburyprofessional.com/rep/files/laos-constitution-1947-1949-englishx.pdf|title=Laos Constitution 1947/1949|access-date=31 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005011550/https://media.bloomsburyprofessional.com/rep/files/laos-constitution-1947-1949-englishx.pdf|archive-date=5 кастрычніка 2022|url-status=dead}} — Згодна з арт. 1 Канстытуцыі афіцыйнай сталіцай з’яўляўся толькі В’енцыян</ref> |- |{{Нп5|Луангпхабанг|||Luang Prabang}} |Каралеўская сталіца, рэзідэнцыя караля дэ-факта<ref>{{Cite web|url=http://www.mekongsustainabletourism.com/en/contents/207?ckattempt=1|title=The Kingdom of Laos and the Story of Luang Prabang|publisher=mekongsustainabletourism.com|access-date=31.01.2023|language=en|archive-date=12 верасня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912140420/http://www.mekongsustainabletourism.com/en/contents/207?ckattempt=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{Кніга|год=1992|аўтар=Rakow, Meg Regina|мова=en|спасылка=https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/server/api/core/bitstreams/dd1d58b5-ca78-4896-91aa-a17002b99f7d/content|загаловак=LAOS AND LAOTIANS|месца=Honolulu|выдавецтва=Center for Southeast Asian Studies, School of Hawaiian, Asian and Pacific Studies, University of Hawaii at Manoa|старонак=181}}</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Каралеўства Румынія}}<ref name=":0" />''' | rowspan="2" |1916—1918 |[[Бухарэст]] |Афіцыйная сталіца, акупаваная немцамі |- |[[Ясы]] |Часовая сталіца з эвакуяваным урадам |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Паўночная Карэя}}''' | rowspan="2" |1948—1972 |[[Пхеньян]] |Адміністрацыйная сталіца дэ-факта |- |[[Сеул]] |Афіцыйная (канстытуцыйная) сталіца да 1972 года<ref>{{Cite web|language=en|access-date=31.01.2023|title=CONSTITUTION OF THE DEMOCRATIC PEOPLE'S REPUBLIC OF KOREA|url=https://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf|archive-date=14 верасня 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914164442/http://www.hrnk.org/uploads/pdfs/DPRK_Constitution.pdf|url-status=dead}} — гл. арт. 103</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Лівія}}''' | rowspan="2" |2014—2020 |[[Трыпалі]] |Месца пасяджэння [[Новы Усеагульны нацыянальны кангрэс|Новага Усеагульнага нацыянальнага кангрэса]] (да 2016) і [[Урад нацыянальнай згоды (Лівія)|Урада нацыянальнай згоды]] (з 2016) |- |[[Табрук]] | rowspan="1" |Месца пасяджэння [[Палата прадстаўнікоў Лівіі|Палаты прадстаўнікоў]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Літва}}<ref name="IPKaunas">{{cite web|title=Kaunas - laikinoji sostinė|url=https://istorineprezidentura.lt/apie-mus/kaunas.html|website=IstorinePrezidentura.lt|lang=lt|access-date=12 January 2023}}</ref>''' | rowspan="2" |1920—1939 |[[Вільнюс]] |Афіцыйная сталіца. Знаходзілася пад кантролем [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] |- |[[Каўнас]] |Часовая сталіца дэ-факта |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Малаві}}'''<ref>{{Cite web|url=https://www.malawiproject.org/malawis-old-capital-zomba/|title=MALAWI’S OLD CAPITAL – ZOMBA|date=30.10.2018|access-date=31.01.2023|language=en}}</ref> | rowspan="2" |1974—1994 |[[Лілонгвэ]] |Адміністрацыйная і судовая сталіца, новая афіцыйная сталіца |- |[[Зомба]] |Заканадаўчая сталіца дэ-факта (старая сталіца) |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Нарвегія}}<ref>{{Cite web|url=https://annomuseum.no/angrepet|title=Kongens nei - 9. april|access-date=31.01.2023|publisher=annomuseum.no, Anno museum AS|language=no|author=C. Hambro, J. Böe}}</ref>''' | rowspan="2" |1940 |[[Осла]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Хамар]] |Часовая сталіца на адзін дзень, дзе засядаў парламент |- | rowspan="4" |'''''{{Сцягафікацыя|Кітайская Рэспубліка}}'''''<ref name=":0" group="заўв" />'''<ref group="заўв">{{Cite web|url=https://www.taipeitimes.com/News/front/archives/2013/12/04/2003578264|title=Schools to teach Nanjing is ROC capital: ministry|language=en|date=04.12.2013|access-date=29.01.2023|author=Chris Wang|publisher=taipeitimes.com}} — пасля 1991 года задакументаваны спробы ўрада прасоўваць ідэі Нанкіна як сапраўднай сталіцы Кітайскай Рэспублікі і Тайбэя — як сталіцы ў выгнанні ў тайваньскіх школах, што супярэчыць канстытуцыі краіны, аднак не з’яўляецца афіцыйнай пазіцыяй дзяржавы на міжнароднай арэне.</ref>''' | rowspan="2" |1937—1945 |[[Нанкін]] |Сталіца [[Рэжым Ван Цзінвэя|марыянеткавая дзяржавы]], кантраляванай [[Японская імперыя|Японіяй]] |- |[[Чунцын]] |{{Нп5|Часовая сталіца|4=Temporary capital}} кіраванай [[Гаміньдан]]ам [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]]<ref name="Revisiting Chongqing: China's Secon">{{cite journal|last1=Danielson|first1=Eric N.|title=Revisiting Chongqing: China's Second World War Temporary National Capital|journal=Journal of the Royal Asiatic Society Hong Kong Branch|date=2005|volume=45|page=175|jstor=23889883}}</ref> |- | rowspan="2" |1945—1991 |[[Нанкін]] |Адміністрацыйная, заканадаўчая і судовая сталіца (заяўлялася паміж {{Нп5|Эвакуацыя кіраўніцтва Кітайскай Рэспублікі на Тайвань|эвакуацыяй 1949 года|4=Retreat of the government of the Republic of China to Taiwan}} і {{Нп5|Кансэнсус 1992 года|Кансэнсусам 1992 года|4=1992 Consensus}}) |- |[[Тайбэй]] |{{Нп5|Часовая сталіца|4=Temporary capital}} кіраванай [[Гаміньдан]]ам [[Кітайская Рэспубліка|Кітайскай Рэспублікі на Тайвані]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Заходняя Германія}}''' | rowspan="2" |1949—1990 |[[Берлін]] |Афіцыйная сталіца згодна з Канстытуцыяй<ref>{{Cite web|url=https://www.gesetze-im-internet.de/gg/index.html|title=Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland|publisher=Bundesministerium der Justiz|language=de|access-date=31.01.2023}} — гл. арт. 22</ref> |- |[[Бон]] |Часовая сталіца дэ-факта, якая з 1970-х гадоў пачала на афіцыйным узроўні называцца «федэральнай сталіцай» (''Bundeshauptstadt'')<ref>''The Bonn Republic&nbsp;— West German democracy, 1945–1990,'' Anthony James Nicholls, Longman, 1997</ref> |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Фінляндыя}}'''<ref>{{cite web|url=https://yle.fi/uutiset/osasto/news/parliament_to_recreate_winter_war_evacuation/7660514|title=Parliament to recreate Winter War evacuation|date=30 November 2019|website=Yle Uutiset|language=en|access-date=2019-04-30}}</ref> | rowspan="2" |1939—1940 |[[Хельсінкі]] |Афіцыйная сталіца |- |[[Каўхаёкі]] |Часовая заканадаўчая сталіца падчас эвакуацыі [[Эдускунта|парламента]] ў [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|вайне з СССР]] |- | rowspan="2" |'''{{Сцягафікацыя|Францыя}}<ref>{{Кніга|год=2001|аўтар=Julian T. Jackson|загаловак=France: The Dark Years, 1940–1944|мова=en|выдавецтва=Oxford University Press|isbn=9780191677465}}</ref>''' | rowspan="2" |1940—1944 |[[Вішы]] |Адміністрацыйная сталіца дэ-факта |- |[[Парыж]] |Канстытуцыйная сталіца дэ-юрэ, а таксама сталіца {{Нп5|Нямецкая ваенная адміністрацыя ў Францыі (1940—1944)|Нямецкай ваеннай адміністрацыі|4=German military administration in occupied France during World War II}} |- |} == Складаныя выпадкі == [[Файл:South Tarawa (separated to north and south) - bel.svg|міні|Карта атола [[Тарава (атол)|Тарава]], сталіцы Кірыбаці, з падзелам на паўночную і [[Паўднёвая Тарава|паўднёвую Тараву]].]] Асобным надзвычайным выпадкам з’яўляецца сталіца [[Кірыбаці]], [[Тарава (атол)|атол Тарава]] (дэ-факта — [[Паўднёвая Тарава|паўднёвая]] яго частка<ref>{{Cite web|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220014331/https://www.climate.gov.ki/wp-content/uploads/2013/01/6_SOUTH-TARAWA-revised-2012.pdf|archive-date=20.12.2022|title=6. South Tarawa|language=en|author=OFFICE OF TE BERETITENTI|url=https://www.climate.gov.ki/wp-content/uploads/2013/01/6_SOUTH-TARAWA-revised-2012.pdf}}</ref>), якая складаецца з шэрагу паселішчаў, сярод якіх размеркаваны ўрадавы апарат ([[Баірыкі]] фактычна з’яўляецца галоўным адміністрацыйным цэнтрам, але некаторыя дзяржаўныя ўстановы знаходзяцца і ў іншых паселішчах)<ref>{{Britannica-link|2=Kiribati|3=Sophie Foster}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kiribatitourism.gov.ki/kiribati-pacific-ocean-location/|title=About Kiribati|author=Kiribati for travelers|language=en|access-date=27.02.2023|archive-date=26 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626072239/http://www.kiribatitourism.gov.ki/index.php/aboutkiribati/aboutkiribatioverview|url-status=dead}}</ref>. Такім чынам, у Кірыбаці юрыдычна адна сталіца, якая складаецца з некалькіх населеных пунктаў. == Заўвагі == {{reflist|group="заўв"}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * {{Cite web|url=https://www.geoguessr.com/seterra/en/p/countries-with-two-capitals|title=Countries With Two or More Capitals, or Other Interesting Capital Situations|access-date=29.01.2023|date=11.10.2017|language=en|publisher=geoguessr.com}} * {{Cite web|url=https://edition.cnn.com/travel/article/countries-more-than-one-capital/index.html|title=These countries have more than one capital|access-date=31.01.2023|date=30.03.2020|language=en|publisher=CNN Travel|author=Jen Rose Smith}} * {{Cite web|url=https://travelnoire.com/12-countries-more-one-capital|title=Did You Know That These 12 Countries Have More Than One Capital?|access-date=31.01.2023|date=06.04.2020|language=en|publisher=travelnoire.com|author=Kelsey Marie}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны спіс}} [[Катэгорыя:Спісы краін]] r08rr9gs80kk46zt2624zwdovih48h4 0 735498 5181767 5141411 2026-08-16T09:01:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181767 wikitext text/x-wiki {{Картка:Альбом|Вокладка=Сыны старадаўняй Літвы.jpeg}} '''«Сыны́ старада́ўняй Літвы́»''' ― [[студыйны альбом]] беларускага гурта «[[Ceilidh Ceol]]», які быў выдадзены ў [[2013 год у гісторыі музыкі|2013 годзе]].<ref name="nasha" /> Канцэпцыяй альбома з’яўляецца выкананне ірландскіх гістарычных песень, якія [[Алесь Чумакоў]] пераклаў на беларускую мову.<ref name="radio" /> == Спіс песень == {{Tracklist|title1=За Радзіму! За Герояў!|title2=Стары і слаўны час|title3=Мілы мой|title4=Рудніцкая Пушча|title5=Хорнпайп «Азірніся»|title6=Краіна мараў|title7=Піва Няма|title8=Два курганы|title9=Толькі месяц узыдзе}} == Удзельнікі запісу == * [[Алесь Чумакоў]] ― гуслі == Водгукі крытыкаў == Музычны журналіст [[Сяргей Будкін]] адзначыў, што альбом ''«атрымаўся сапраўды вельмі сьветлы, нават наіўны»''.<ref name="tuzin" /> == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="nasha">{{cite web|url=https://nashaniva.com/?c=ar&i=121103|title=«Сыны старадаўняй Літвы»: як ірландскія патрыятычныя песні сталі беларускімі + аўдыё|first=Юрась|last=Ускоў|work=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211125045345/https://nashaniva.com/?c=ar&i=121103|archivedate=2021-11-25|date=2014-01-20|accessdate=2023-03-19|url-status=live|ref=nasha}}</ref> <ref name="radio">{{cite web|url=https://radiounet.fm/syny-staradaunyaj-litvy-sluhaem-na-radyyo-unet-geraichnyya-spevy-irlandczau-pa-belarusk/|title=«Сыны старадаўняй Літвы»: слухаем на Радыё Ўнэт гераічныя спевы ірландцаў па-беларуску|work=[[Радыё Унэт]]|language=be|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230324131004/https://radiounet.fm/syny-staradaunyaj-litvy-sluhaem-na-radyyo-unet-geraichnyya-spevy-irlandczau-pa-belarusk/|archivedate=24 сакавіка 2023|date=2022-10-26|accessdate=2023-03-19|url-status=dead|ref=radio}}</ref> <ref name="tuzin">{{cite web|url=https://old.tuzinfm.by/albums/814/syny-staradauniaj-litvy.html|title=Дзеці капітана Плятэр|first=Сяргей|last=Будкін|authorlink=Сяргей Будкін|work=[[Тузін Гітоў]]|language=be|date=2014-04-28|accessdate=2023-03-19|url-status=dead|ref=tuzin|archive-date=20 сакавіка 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230320082006/https://old.tuzinfm.by/albums/814/syny-staradauniaj-litvy.html}}</ref> }} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://ceol.by/ Альбом на афіцыйным сайце гурта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141217020719/http://ceol.by/ |date=17 снежня 2014 }} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Альбомы 2013 года]] [[Катэгорыя:Альбомы гурта «Ceilidh Ceol»]] gxou5p9pae7ru4m177s96bbbdox73ss 0 736484 5181687 4525823 2026-08-16T04:33:44Z StarDeg 16311 /* Біяграфія */ 5181687 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Андрэйчанка}} {{Асоба}} '''Наталля Эдуардаўна Андрэйчанка''' ({{lang-ru|Ната́лья Эдуа́рдовна Андре́йченко}}; нар. {{ДН|3|5|1956}}, {{МН|Масква||}}, [[РСФСР]]) — савецкая, амерыканская і расійская кінаактрыса, заслужаная артыстка РСФСР (1984), лаўрэат прэміі Ленінскага камсамола (1984). Найбольш вядомая па ролях у фільмах «Сібірыяда» (1978), «Ваенна-палявы раман» (1983) і «Мэры Попінс, да пабачэння» (1983). == Біяграфія == Наталля Эдуардаўна Андрэйчанка нарадзілася 3 мая 1956 года ў Маскве. Пасля няўдалай спробы паступіць у [[Вышэйшае тэатральнае вучылішча імя М. С. Шчэпкіна]] паступіла ва [[УДІК]], дзе вучылася ў майстэрні [[Сяргей Фёдаравіч Бандарчук|Сяргея Бандарчука]] і [[Ірына Канстанцінаўна Скобцава|Ірыны Скабцавай]]. Дэбютавала ў кіно ў 1975 годзе, на другім курсе, у фільмах «Ад зары да зары» і «[[Калыханка для мужчын]]». Першы буйны акцёрскі поспех — роля ў кінаэпапеі «Сібірыяда», якая выйшла на экраны ў 1979 годзе. Фільм быў адзначаны спецыяльным прызам журы на кінафестывалі ў Канах, але найбольшы поспех у гледачоў выклікалі дзве ролі Андрэйчанкі: Мэры Попінс у тэлевізійным фільме Леаніда Квініхідзэ «Мэры Попінс, да пабачэння!» і Любы Анціпавай у меладраме «Ваенна-палявы раман». За ролю ў фільме «Прабач» яна была названа лепшай актрысай года чытачамі часопіса «Савецкі экран», а за ролю Кацярыны Ізмайлавай у фільме «Лэдзі Макбет Мцэнскага павета» была намінаваная на кінапрэмію «Ніка» ў катэгорыі «лепшая жаночая роля». У 1991 годзе эмігравала ў [[ЗША]] да мужа, [[Максіміліян Шэл|Максіміліяна Шэла]]. У 1996 годзе сумесна з гуртом Natasha & GooSee запісала альбом «MOST», дзе выступіла ў ролі вакалісткі. У 1999 годзе вярнулася ў Расію. У 2011 годзе сумесна з [[Дзмітрый Нагіеў|Дзмітрыем Нагіевым]] вяла рэаліці-шоу «Мама ў законе» на тэлеканале «Перац». {{зноскі}} {{вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Андрэйчанка Наталля Эдуардаўна}} [[Катэгорыя:Актрысы СССР]] [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] [[Катэгорыя:Тэлевядучыя Расіі]] [[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Расіі]] a979tlkizk299u2ph899bxn8r1m0dde 0 738257 5181630 5169307 2026-08-15T23:26:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181630 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Станіслаў Ста́шыц'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-pl|Stanisław Wawrzyniec Staszic}}; {{ДН|6|11|1755}} — {{ДС|20|1|1826}}) — польскі [[філосаф]], [[публіцыст]], грамадскі і дзяржаўны дзеяч, [[географ]], [[геолаг]], [[гісторык]], [[перакладчык]], [[Каталіцызм|каталіцкі]] святар, [[мецэнат]]. Адзін з заснавальнікаў [[Галоўная школа сельскай гаспадаркі ў Варшаве|Дзяржаўнага ўніверсітэта сельскай гаспадаркі ў Варшаве]] (Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego SGGW)<ref name="SGGW">[https://studix.eu/ru/varshavskyj-selskohozyajstvennyj-unyversytet/ Варшавский сельскохозяйственный университет SGGW]</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Піла (горад)|Піле]]. Сын мэра горада<ref name="ВРЭ">{{ВРЭ|СТА́ШИЦ (Staszic) Ста­ни­слав Вав­жи­нец}}</ref>. У 1774—1778 гадах<ref name="ВРЭ" /> вучыўся ў калегіуме езуітаў у [[Познань|Познані]]. З 1781 года настаўнік дзяцей польскага дзяржаўнага дзеяча [[Анджэй Геранім Замойскі|А. Замойскага]], падарожнічаў з імі па [[Еўропа|Еўропе]]<ref name="ВРЭ" />, наведваў курсы ў [[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Лейпцыгскім]] і [[Гётынгенскі ўніверсітэт|Гётынгенскім]] універсітэтах. З 1799 года ксёндз. У 1800-х гадах займаўся навукай, падарожнічаў па Еўропе. У 1807—1812 гадах працаваў у Адукацыйнай палаце [[Варшаўскае герцагства|Варшаўскага герцагства]], у 1810—1812 гадах — член Дзяржаўнага савета{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1815—1816 гадах міністр адукацыі [[Царства польскае|Царства Польскага]], у 1816—1824 гадах — кіраўнік Дэпартамента прамысловасці і рамёстваў<ref name="ВРЭ" />. Адзін з заснавальнікаў Варшаўскага ўніверсітэта сельскай гаспадаркі (1816), горнай школы ў [[Кельцы|Кельцах]] і інш. Заснавальнік (1800) і старшыня (з 1808 года) Таварыства сяброў навук, ініцыятар будаўніцтва яго штаб-кватэры (т. зв. [[палац Сташыца]] ў [[Варшава|Варшаве]], 1820—1823)<ref name="ВРЭ" />. У 1816 годзе заснаваў у [[Грубешаў|Грубешаве]] сялянскае таварыства і перадаў яму ў вечнае карыстанне свае землі{{sfn|БелЭн|2002}}. Унёс значны ўклад у развіццё навукі, асветы, горнай і металургічнай прамысловасці Царства Польскага. Аўтар антыпрыгонніцкай публіцыстыкі. Адзін з буйнейшых дзеячаў польскага [[Асветніцтва]]. Сярод твораў: «Заўвагі аб жыцці Яна Замойскага» (''Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego'', 1787), «Папярэджанні Польшчы» (''Przestrogi dla Polski'', 1790), «Аб арфаграфіі» (''O ortografii'', 1814), «Аб земляробстве Карпат і іншых гор і раўнін Польшчы» (''O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski'', 1815), паэма «Род чалавечы» (''Ród Ludzki'', 1819—1820) і інш. == Памяць == [[Файл:AGAD Stanisław Staszic medal a.png|thumb|left|Памятны медаль, прысвечаны 100-годдзю з дня смерці Станіслава Сташыца (1926)]] [[Файл:Łódź - Pomnik Staszica 01.JPG|thumb|left|Помнік Станіславу Сташыцу ў [[Лодзь|Лодзі]], у парку яго імя]] У гонар Станіслава Сташыца названы вуліцы ў шэрагу гарадоў Польшчы, навучальныя ўстановы (у тым ліку [[Горна-металургічная акадэмія імя Станіслава Сташыца|Горна-металургічная акадэмія]] ў [[Кракаў|Кракаве]], агульнаадукацыйны ліцэй у Лодзі), гара на востраве [[Заходні Шпіцберген]]. Помнікі пастаўлены ў гарадах [[Цехацінак]], [[Чэнстахова]], [[Дамброва Гурніча]], [[Грубешаў]], [[Кельцы]], [[Лодзь]], [[Познань]], [[Варшава]] і інш. У 1992 годзе была выпушчана калекцыйная манета наміналам 200 000 [[злоты]]х з выявай Станіслава Сташыца<ref>''Janusz Parchimowicz'': Katalog monet polskich obiegowych i kolekcjonerskich od 1916. — Szczecin: Nefryt, 1995, s. 196. — ISBN 83-902670-1-2.{{ref-pl}}</ref>. У 1993 годзе выпушчана ў абарачэнне банкнота наміналам 50 000 злотых з яго выявай<ref>[https://vmiremonet.ru/banknota-polsha-50000-zlotykh-1993-god-stanislav-stashits/ В мире монет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230502064244/https://vmiremonet.ru/banknota-polsha-50000-zlotykh-1993-god-stanislav-stashits/ |date=2 мая 2023 }} {{ref-ru}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170825194932/http://archiwum.businessinsider.com.pl/h4602#image_9db97d63-49b1-49d5-b5ef-cf73af85ec40 To już 20 lat. Pamiętasz jeszcze stare banknoty?] {{ref-pl}}</ref>. У горадзе Піла ў доме Станіслава Сташыца дзейнічае музей<ref>[https://visitkronshtadt.ru/pila Пила // Музей истории Кронштадта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230502065802/https://visitkronshtadt.ru/pila |date=2 мая 2023 }} {{ref-ru}}</ref>. Жыццю і дзейнасці Станіслава Сташыца прысвечаны шэраг публікацый. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сташыц (Staszic) Станіслаў|Бажэнаў Ю. В.|183}} * {{ВСЭ3|Сташиц (Staszic, Staszyc) Станислав}} * Советская историческая энциклопедия. В 16 томах. — М.: Советская энциклопедия. 1973—1982. Том 13. СЛАВЯНОВЕДЕНИЕ — СЯ ЧЕН. 1971.{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Stanisław Staszic}} * [https://muzeumstaszica.pl/ Muzeum Stanisława Staszica w Pile] {{ref-pl}} * [https://culture.pl/ru/article/polskie-filosofy-izmenivshie-nashe-myshlenie ''Michał Wieczorek'' Польские философы, изменившие наше мышление // Culture.pl] {{ref-ru}} * [https://sklaviny.ru/biograf/bio_s/staszics.php Станислав Сташиц // Филологический проект «Славянство — форум славянских культур»] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сташыц Станіслаў}} [[Катэгорыя:Постаці Царства Польскага]] [[Катэгорыя:Постаці польскага каталіцтва]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] [[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Географы Польшчы]] [[Катэгорыя:Геолагі Польшчы]] [[Катэгорыя:Філосафы Польшчы]] [[Катэгорыя:Панславісты]] [[Катэгорыя:Мецэнаты]] [[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]] [[Катэгорыя:Эпоха Асветніцтва]] n9q8nial7zddfl4i30ksldfo3uazi90 10 738638 5181482 5171543 2026-08-15T14:09:40Z JerzyKundrat 174 5181482 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Нерон}}<!--пачаўся Вялікі пажар Рыма--> |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0723 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0730 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Людавіт Штур}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |0814 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1023 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Ромул Аўгуст}}<!--Імператар Заходняй Рымскай імперыі з 31 кастрычніка 475--> <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} |1115 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> syh3mbw41kaiuxz791zzo2nkutwbvce 5181742 5181482 2026-08-16T07:36:55Z JerzyKundrat 174 5181742 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Нерон}}<!--пачаўся Вялікі пажар Рыма--> |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0723 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0730 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Людавіт Штур}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |0814 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0815 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0816 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}}<!--1930: Створаны першы гукавы каляровы мультфільм--> |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1023 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі.--> |1031 ={{Выбраны змест/Ромул Аўгуст}}<!--Імператар Заходняй Рымскай імперыі з 31 кастрычніка 475--> <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} |1115 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> otwxj6lfdopy34c3rvusyaj8n5fmp2n 5181743 5181742 2026-08-16T07:42:55Z JerzyKundrat 174 5181743 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{doc-inline}} '''Гэты шаблон прызначаны для паказу аднаго з выбраных артыкулаў.''' Навошта гэта трэба? Для аўтаматычнай устаўкі апісанняў на [[Партал:Выбраны змест]] і [[Галоўная старонка|Галоўную старонку]]. Сюды ўключаюцца: * [[Вікіпедыя:Выдатныя артыкулы|выдатныя артыкулы]] * пераможцы конкурсу [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] * апошнія абраныя артыкулы * найбольш прагляданыя абраныя артыкулы, гл. [https://pageviews.wmcloud.org/?project=be.wikipedia.org Аналіз колькасці праглядаў] <!-- Калі ласка, артыкулы дадавайце з прывязкай да календара--> </div></noinclude> {{#switch: {{ #expr: {{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} | }} <!--студзень--> |0101 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}} |0102 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--1901: апублікаваў кнігу «Псіхапаталогія паўсядзённага жыцця»--> |0103 ={{Выбраны змест/Торын Дубашчыт}}<!--1892: Нарадзіўся пісьменнік Джон Толкін--> |0104 ={{Выбраны змест/Ядвігін Ш.}}<!--нар. 4 (16) студзеня 1869--> |0105 ={{Выбраны змест/Эрнэст Генры Шэклтан}}<!--дата смерці--> |0106 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}} |0107 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1566: Галілеа Галілей адкрыў 4 спадарожнікі--> |0108 ={{Выбраны змест/Лоўрэнс Альма-Тадэма}}<!--дата нараджэння--> |0109 ={{Выбраны змест/Савецкія ваенныя спецыялісты за мяжой}} |0110 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1863: пачало працаваць першае ў свеце метро--> |0111 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386: Прадстаўнікі Польшчы перадалі акт аб перавыбранні яго каралём--> |0112 ={{Выбраны змест/Мінск}}<!--1591: атрымаў герб--> |0113 ={{Выбраны змест/Лабарыя лёгачная}} |0114 ={{Выбраны змест/Тытан (спадарожнік)}}<!--2005: зонд «Гюйгенс» увайшоў у атмасферу Тытана--> |0115 ={{Выбраны змест/Водна-зялёны дыяметр Мінска}}<!--1976: Уведзена ў эксплуатацыю Вілейска-Мінская водная сістэма--> |0116 ={{Выбраны змест/Homo floresiensis}} |0117 ={{Выбраны змест/Мастэрс 2013 (снукер)}}<!--праходзіў з 13 па 20 студзеня--> |0118 ={{Выбраны змест/Вітаўт}}<!--1401: выдаў першыя акты Віленска-Радамскай уніі--> |0119 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Хрышчэнне Гасподняе паводле юліянскага календара--> |0120 ={{Выбраны змест/Спіс прэзідэнтаў ЗША}}<!--46-ы Прэзідэнт ЗША Джо Байдэн заступіў на пасаду 20 студзеня 2021--> |0121 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя «Німрада»}} |0122 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--1919, падпісаў мемарыял беларускага ўрада старшыні Парыжскай мірнай канферэнцыі--> |0123 ={{Выбраны змест/Белы карлік}} |0124 ={{Выбраны змест/Першая Івуарыйская вайна}}<!--2003: заключана пагадненне ў Ліна-Маркусі, спроба мірнага ўрэгулявання--> |0125 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}} |0126 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1990: Вярхоўны Савет БССР прыняў Закон «Аб мовах», абвяшчэнне беларускай мовы дзяржаўнай--> |0127 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--1913: першая пастаноўка «Паўлінкі»--> |0128 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}} |0129 ={{Выбраны змест/ГАЗ-АА}}<!--1932: З канвеера сышоў першы аўтамабіль--> |0130 ={{Выбраны змест/Каралеўскія батанічныя сады К’ю}} |0131 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--828: З Александрыі ў Венецыю былі прывезены мошчы евангеліста Марка--> <!--люты--> |0201 ={{Выбраны змест/German Masters 2014 (снукер)}}<!--вызначыліся фіналісты--> |0202 ={{Выбраны змест/Мяцеж Глінскіх}}<!--1508, Міхаіл Глінскі учыніў расправу над Янам Забярэзінскім--> |0203 ={{Выбраны змест/Рагнеда Рагвалодаўна}} |0204 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--Дзень нараджэння--> |0205 ={{Выбраны змест/Лівійскі крызіс}}<!--2021: Бакі лівійскага канфлікту зацвердзілі аб’яднаны часовы ўрад--> |0206 ={{Выбраны змест/Кандрат Крапіва}} |0207 ={{Выбраны змест/Аляксандр Васільевіч Калчак}}<!--дата гібелі--> |0208 ={{Выбраны змест/Цягліцы шыі чалавека}} |0209 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}} |0210 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1938: расстраляны--> |0211 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}} |0212 ={{Выбраны змест/Экспедыцыя Шэклтана — Роўэта}}<!--1922, дасягнула самага паўднёвага пункту--> |0213 ={{Выбраны змест/Пятрусь Броўка}} |0214 ={{Выбраны змест/Берэн і Луціен}}<!--дзень закаханых--> |0215 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}} |0216 ={{Выбраны змест/Жамойць}}<!--1918: абвешчана Дэкларацыя незалежнасці Літвы--> |0217 ={{Выбраны змест/Свяшчэнная Рымская імперыя}}<!--1568: падпісаны мір з асманскім султанам--> |0218 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--дата смерці--> |0219 ={{Выбраны змест/Падзеі ў Мінску 19—21 лютага 1918 года}} |0220 ={{Выбраны змест/Паўднёваамерыканская дрэдноўтная гонка}}<!--1907: Бразілія зацвердзіла праект будаўніцтва дрэдноўтаў--> |0221 ={{Выбраны змест/Беларускі лацінскі алфавіт}}<!--Міжнародны дзень роднай мовы--> |0222 ={{Выбраны змест/Уран (планета)}}<!--1789: Уільям Гершэль адзначыў, што імаверна ў планеты ёсць кольцы.--> |0223 ={{Выбраны змест/Георг Фрыдрых Гендэль}}<!--дзень нараджэння--> |0224 ={{Выбраны змест/Рыгор Барадулін}}<!--дзень нараджэння--> |0225 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}} |0226 ={{Выбраны змест/Савецкая вуліца (Гродна)}} |0227 ={{Выбраны змест/Ціроль (гістарычная вобласць)}} |0228 ={{Выбраны змест/Антоній Ляшчэвіч}} |0229 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1996: Баснійскі ўрад афіцыйна абвясціў аб спыненні аблогі--> <!--сакавік--> |0301 ={{Выбраны змест/Бук лясны}} |0302 ={{Выбраны змест/Айны}} |0303 ={{Выбраны змест/Гліцэрый}}<!--473: становіцца імператарам Заходняй Рымскай імперыі--> |0304 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--1386, каранаваны--> |0305 ={{Выбраны змест/Мікалай Радзівіл Чорны}}<!--1562: Магістр Лівонскага ордэна ададаў яму ордэнскую пячатку і ключы ад Рыгі--> |0306 ={{Выбраны змест/Мікеланджэла Буанароці}}<!--Дзень нараджэння--> |0307 ={{Выбраны змест/Нарвежская антарктычная экспедыцыя (1910—1912)}}<!--завяршылася, прыбыла ў Хобарт--> |0308 ={{Выбраны змест/Спіс жанчын-лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі}}<!--Celebrate Women!--> |0309 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0310 ={{Выбраны змест/World Open 2014 (снукер)}}<!--стартаваў--> |0311 ={{Выбраны змест/Ла-Карунья}} |0312 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}}<!--2020, распачаўся Першы Рэспубліканскі краязнаўчы форум Беларусі--> |0313 ={{Выбраны змест/Кшыштаф Кеслёўскі}}<!--дата смерці--> |0314 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Тамаша Аквінскага і кляштар дамініканцаў (Мінск)}}<!--1499: Вялікі князь Аляксандр надаў Менску магдэбургскае права--> |0315 ={{Выбраны змест/Беларусь}}<!--Дзень Канстытуцыі--> |0316 ={{Выбраны змест/Масавае забойства ў Сангмі}}<!--здзейснена--> |0317 ={{Выбраны змест/Віцебск}}<!--1597: атрымаў магдэбургскае права--> |0318 ={{Выбраны змест/Hair Peace Salon}}<!--2012, гурт зрабіў анонс першага студыйнага альбома «Gentleman»--> |0319 ={{Выбраны змест/Васіль Феафілавіч Купрэвіч}}<!--1950, Стакгольмскі заклік--> |0320 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--вясенняе раўнадзенства прыблізна 20 сакавіка--> |0321 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0322 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--знішчана Хатынь--> |0323 ={{Выбраны змест/Антон Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0324 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, пачатак паўстання--> |0325 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--1918, прынята Трэцяя Устаўная грамата--> |0326 ={{Выбраны змест/BioShock Infinite}}<!--2013, дата выпуску--> |0327 ={{Выбраны змест/Бясслаўныя вырадкі}}<!--1963, нарадзіўся кінарэжысёр і сцэнарыст Квенцін Таранціна--> |0328 ={{Выбраны змест/Цёрн}} |0329 ={{Выбраны змест/Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014}}<!--стартавала--> |0330 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}} |0331 ={{Выбраны змест/Вайна ў Харватыі}}<!--1991: інцыдэнт каля Плітвіцкіх азёр, пачатак вайны--> <!--красавік--> |0401 ={{Выбраны змест/Беркут}}<!--Міжнародны дзень птушак--> |0402 ={{Выбраны змест/Камета Хейла — Бопа}}<!--прайшла перыгелій 1 красавіка 1997--> |0403 ={{Выбраны змест/Беларуская іканапісная школа (XVI — XVIII стагоддзі)}} |0404 ={{Выбраны змест/Наступленне на Трыпалі (2019—2020)}}<!--камандуючы Лівійскай нацыянальнай арміяй Х. Хафтар загадаў пачаць наступленне--> |0405 ={{Выбраны змест/Аблога Сараева}}<!--1992: Пачалася аблога Сараева ў час Баснійскай вайны--> |0406 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}} |0407 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--з 7 красавіка 1994 г. па сярэдзіну ліпеня--> |0408 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--1789: выправіўся ў падарожжа ў Паўночную Германію--> |0409 ={{Выбраны змест/Апіева дарога}} |0410 ={{Выбраны змест/Беларускія народныя танцы}} |0411 ={{Выбраны змест/Хвароба Паркінсона}}<!--Сусветны Дзень Джэймса Паркінсона--> |0412 ={{Выбраны змест/Міжнародная касмічная станцыя}}<!--Міжнародны дзень палёту чалавека ў космас--> |0413 ={{Выбраны змест/Герой Беларусі}}<!--Пастанова Вярхоўнага Савета Беларусі, 1995 год--> |0414 ={{Выбраны змест/Першы фестываль біт-ансамбляў Мінска}}<!--завяршыўся--> |0415 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}} |0416 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--паводле рэкамендацыі Адама Міцкевіча залічаецца ў Таварыства філаматаў--> |0417 ={{Выбраны змест/Тор (фільм)}}<!--2011, Сусветная прэм’ера фільма адбылася ў Сіднеі--> |0418 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}}<!--Дзень смерці--> |0419 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0420 ={{Выбраны змест/Часнок}} |0421 ={{Выбраны змест/Фрэдэрык Кук}}<!--1908: дасягнуў паводле яго заявы Паўночнага полюса--> |0422 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}} |0423 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--дата нараджэння--> |0424 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1800: Заснавана Бібліятэка Кангрэса ў Вашынгтоне--> |0425 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |0426 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый фільма «Я абвінавачваю» (2019)}} |0427 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}}<!--1706: Войскі Карла XII захапілі і спалілі Мірскі замак--> |0428 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}}<!--дата смерці--> |0429 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--1966: завершыў раман «Хрыстос прызямліўся ў Гародні»--> |0430 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}} <!--травень--> |0501 ={{Выбраны змест/Айртан Сена}}<!--дата гібелі--> |0502 ={{Выбраны змест/Філіп Араб}} |0503 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--прынята--> |0504 ={{Выбраны змест/Маргарэт Тэтчэр}}<!--1979: заступіла на пасаду Прэм’ер-міністра Вялікабрытаніі--> |0505 ={{Выбраны змест/Чэмпіянат свету па снукеры 2014}}<!--дата завяршэння--> |0506 ={{Выбраны змест/Зігмунд Фрэйд}}<!--Дзень нараджэння--> |0507 ={{Выбраны змест/Тадэвуш Касцюшка}}<!--1794, выдаў Паланецкі універсал--> |0508 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}}<!--1943, Трагедыя ў Налібаках--> |0509 ={{Выбраны змест/Фрыдрых Шылер}}<!--памёр 9 мая 1805--> |0510 ={{Выбраны змест/Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч}}<!--1940, гібель--> |0511 ={{Выбраны змест/Кірыла Тураўскі}}<!--1993 На Замкавай гары ў Тураве ўсталяваны помнік у гонар Кірылы Тураўскага--> |0512 ={{Выбраны змест/BMW Neue Klasse}} |0513 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дата смерці--> |0514 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}}<!--рэферэндум 1995 года--> |0515 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--літаратурны дэбют--> |0516 ={{Выбраны змест/Генацыд у Руандзе}}<!--арыштаваны Ф. Кабуга, адзін з галоўных абвінавачаных--> |0517 ={{Выбраны змест/Стакгольм}}<!--1788: У Стакгольме адкрыўся Каралеўскі драматычны тэатр--> |0518 ={{Выбраны змест/Загляне сонца і ў наша аконца}}<!--заснавана--> |0519 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--20 мая 1983 першая публікацыя даследавання з вылучэннем новага віруса--> |0520 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}}<!--дата нараджэння--> |0521 ={{Выбраны змест/Гімн любові}} |0522 ={{Выбраны змест/Канскі кінафестываль 1994}}<!--праходзіў з 12 па 23 мая--> |0523 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--дата смерці--> |0524 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}} |0525 ={{Выбраны змест/Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета}}<!--1938: адкрыўся--> |0526 ={{Выбраны змест/Каспар Хаўзер}}<!--1828, апынуўся ў Нюрнбергу--> |0527 ={{Выбраны змест/Корань (матэматыка)}} |0528 ={{Выбраны змест/Чэрокі}}<!--1830, прыняты закон аб перамяшчэнні індзейцаў на захад ад Місісіпі--> |0529 ={{Выбраны змест/Блюшчык плюшчападобны}} |0530 ={{Выбраны змест/Пітэр Паўль Рубенс}}<!--дата смерці--> |0531 ={{Выбраны змест/Лондан}}<!--1859: Запушчаны гадзіннік на вежы Біг-Бен--> <!--чэрвень--> |0601 ={{Выбраны змест/Ягайла}}<!--дзень смерці--> |0602 ={{Выбраны змест/Рыцар Янка і каралеўна Мілана}}<!--чытанка на вакацыі--> |0603 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1988, артыкул у ЛіМе--> |0604 ={{Выбраны змест/Беларуская мова}}<!--1918: апублікавана «Беларуская граматыка для школ» Б. Тарашкевіча.--> |0605 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}}<!--Дзень памяці--> |0606 ={{Выбраны змест/Венера (планета)}}<!--2012: Праходжанне Венеры па дыску Сонца--> |0607 ={{Выбраны змест/Дзмітрый Іванавіч Вішнявецкі}} |0608 ={{Выбраны змест/Сцяг Бутана}}<!--афіцыйна зацверджаны, 1972--> |0609 ={{Выбраны змест/Шыфр Бэкана}} |0610 ={{Выбраны змест/Касцёл Дабравешчання Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар брыгітак (Гродна)}}<!--1794: У Гродне ўтворана Цэнтральная дэпутацыя ВКЛ--> |0611 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1923, выйшла ў свет--> |0612 ={{Выбраны змест/Цягліцы чалавека}} |0613 ={{Выбраны змест/Ураўненні Максвела}}<!--1831, нарадзіўся Джэймс Максвел--> |0614 ={{Выбраны змест/BMW 328}}<!--1936: Аўтамабіль упершыню прадстаўлены на Міжнароднай гонцы на трасе Нюрбургрынг--> |0615 ={{Выбраны змест/Рэмбрант}}<!--1985: У Эрмітажы Б. Майгіс абліў сернай кіслатой карціну «Даная»--> |0616 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--1903: Пачалася першая арктычная экспедыцыя Руаля Амундсена--> |0617 ={{Выбраны змест/Насякомыя}} |0618 ={{Выбраны змест/Авіяцыя эфіопа-эрытрэйскай вайны}}<!--2000: Спынены баявыя дзеянні--> |0619 ={{Выбраны змест/Васіль Быкаў}}<!--Дзень нараджэння--> |0620 ={{Выбраны змест/Сонечныя зацьменні XX стагоддзя}}<!--1955: Найдаўжэйшае ў XX стагоддзі поўнае сонечнае зацьменне.--> |0621 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}} |0622 ={{Выбраны змест/Зямля}}<!--летняе сонцастаянне ў Паўночным паўшар'і--> |0623 ={{Выбраны змест/}}<!--дата пачатку--> |0624 ={{Выбраны змест/Купалле}}<!--Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня--> |0625 ={{Выбраны змест/Антон Іванавіч Дзянікін}}<!--1919: Армія А. Дзянікіна ўзяла Харкаў--> |0626 ={{Выбраны змест/Кастусь Каліноўскі}}<!--1863: створаны Выканаўчы аддзел Літвы, цэнтр кіраўніцтва паўстаннем--> |0627 ={{Выбраны змест/Канвой PQ-17}}<!--1942: Арктычны канвой адправіўся ў СССР--> |0628 ={{Выбраны змест/Мікіта Зносак}}<!--дата гібелі Янкі Купалы--> |0629 ={{Выбраны змест/Парэчкі чорныя}} |0630 ={{Выбраны змест/Другая кангалезская вайна}}<!--2003, завяршылася, падпісана мірнае пагадненне--> <!--ліпень--> |0701 ={{Выбраны змест/Аўгусцін Кентэрберыйскі}}<!--1643: склікана асамблея, якая рэфармавала англіканскую царкву--> |0702 ={{Выбраны змест/Лазер}} |0703 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--вызвалены Мінск--> |0704 ={{Выбраны змест/Рабінавая ноч}} |0705 ={{Выбраны змест/Куб (фільм, 1997)}} |0706 ={{Выбраны змест/Фінскі заліў}}<!--1788: Руская эскадра разбіла шведскі флот--> |0707 ={{Выбраны змест/Янка Купала}}<!--Дзень нараджэння--> |0708 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}} |0709 ={{Выбраны змест/Меркурый}} |0710 ={{Выбраны змест/Нікола Тэсла}}<!--Дзень нараджэння--> |0711 ={{Выбраны змест/Замкавая вуліца (Гродна)}}<!--1496: Горад Гродна атрымаў поўнае магдэбургскае права.--> |0712 ={{Выбраны змест/Кніганошы}}<!--1920: РСФСР прызнала Літоўскую Рэспубліку--> |0713 ={{Выбраны змест/Подых навальніцы (фільм)}} |0714 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}} |0715 ={{Выбраны змест/Грунвальдская бітва}}<!--1410--> |0716 ={{Выбраны змест/Юпітэр (планета)}}<!--1994: камета Шумейкераў — Леві 9 урэзалася ў атмасферу--> |0717 ={{Выбраны змест/Славакія}}<!--Дзень Незалежнасці--> |0718 ={{Выбраны змест/Нерон}}<!--пачаўся Вялікі пажар Рыма--> |0719 ={{Выбраны змест/Максім Гарэцкі}}<!--1930, арыштаваны ў Менску--> |0720 ={{Выбраны змест/Нясвіжскі палацава-паркавы комплекс}}<!--2012: Пасля рэстаўрацыі адкрыўся--> |0721 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}}<!--дзень нараджэння--> |0722 ={{Выбраны змест/Альтаміра (пячора)}} |0723 ={{Выбраны змест/Беларускі партрэт XII―XVIII стагоддзяў}} |0724 ={{Выбраны змест/Жаўрук-смяцюх}} |0725 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--дзень смерці--> |0726 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Віта}} |0727 ={{Выбраны змест/Знешняя палітыка БССР}}<!--Дэкларацыя аб аб дзяржаўным суверэнітэце--> |0728 ={{Выбраны змест/Італьянскі фронт Першай сусветнай вайны}} |0729 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |0730 ={{Выбраны змест/Грудное выкормліванне}} |0731 ={{Выбраны змест/Вялікае Княства Літоўскае}}<!--1649: бітва пад Лоевам--> <!--жнівень--> |0801 ={{Выбраны змест/Людавіт Штур}} |0802 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}}<!--спынена дзеянне Статута ВКЛ на тэрыторыі Віленскай, Гродзенскай і Мінскай губерній--> |0803 ={{Выбраны змест/Тэорыя струн}} |0804 ={{Выбраны змест/Голад (раман)}}<!--1859: Нарадзіўся Кнут Гамсун--> |0805 ={{Выбраны змест/Японцы}} |0806 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1517: У Празе Францыск Скарына выдаў сваю першую кнігу «Псалтыр»--> |0807 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--дата смерці--> |0808 ={{Выбраны змест/Імперская трансантарктычная экспедыцыя}}<!--дата пачатку--> |0809 ={{Выбраны змест/Спіс карцін Пітэра Брэйгеля Старэйшага}} |0810 ={{Выбраны змест/System Shock 2}}<!--выпушчана 11 жніўня 1999--> |0811 ={{Выбраны змест/Барысаглебская царква (Гродна)}}<!--1127: Першае ўпамінанне пра Горадзен у пісьмовых крыніцах--> |0812 ={{Выбраны змест/Жамойць}} |0813 ={{Выбраны змест/Беларускае фэнтэзі}} |0814 ={{Выбраны змест/Марцін Борман}} |0815 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |0816 ={{Выбраны змест/Вожык у тумане}}<!--1930: Створаны першы гукавы каляровы мультфільм--> |0817 ={{Выбраны змест/Інданезія}}<!--Дзень незалежнасці--> |0818 ={{Выбраны змест/Раман Паланскі}}<!--Дзень нараджэння--> |0819 ={{Выбраны змест/Старабеларуская мова}} |0820 ={{Выбраны змест/Іван Луцкевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |0821 ={{Выбраны змест/Спіс штатаў і тэрыторый ЗША}}<!--1959: Гаваі абвешчаны 50-м штатам ЗША--> |0822 ={{Выбраны змест/Ігнат Цярэнцьевіч Буйніцкі}}<!--Дзень нараджэння--> |0823 ={{Выбраны змест/Ян Чачот}}<!--Дзень смерці--> |0824 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень незалежнасці Украіны--> |0825 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--1989: Касмічны апарат «Вояджэр-2» наблізіўся да Нептуна--> |0826 ={{Выбраны змест/Бульба}} |0827 ={{Выбраны змест/Манастыры Метэоры}} |0828 ={{Выбраны змест/Францішак Багушэвіч}} |0829 ={{Выбраны змест/Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)}} |0830 ={{Выбраны змест/Руны}} |0831 ={{Выбраны змест/Ніл Гілевіч}} <!--верасень--> |0901 ={{Выбраны змест/Беларускі лемантар або першая навука чытання}}<!--да Дня ведаў--> |0902 ={{Выбраны змест/Эрнэст Хемінгуэй}} |0903 ={{Выбраны змест/Сцяг Славакіі}}<!--упершыню ўзняты 3 верасня 1992--> |0904 ={{Выбраны змест/Міжнародны адказны купон}} |0905 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Сіні}}<!--1993: На Венецыянскім кінафестывалі адбылася прэм’ера фільма--> |0906 ={{Выбраны змест/Францішак Аляхновіч}}<!--1933: на савецка-польскай мяжы Ф. Аляхновіча абмянялі на Б. Тарашкевіча--> |0907 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2011 (снукер)}}<!--праходзіў з 5 па 11 верасня--> |0908 ={{Выбраны змест/Гусарыя}}<!--Бітва пад Оршай (1514)--> |0909 ={{Выбраны змест/Вашынгтон}}<!--1791: Сталіца ЗША названа ў гонар Джорджа Вашынгтона]]--> |0910 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2014 (снукер)}}<!--праходзіў з 8 па 14 верасня--> |0911 ={{Выбраны змест/Спіс узнагарод і намінацый Кшыштафа Кеслёўскага}}<!--завяршыўся Венецыянскі кінафестываль 1993--> |0912 ={{Выбраны змест/Underdog}}<!--2014, выйшаў альбом--> |0913 ={{Выбраны змест/Ефрасіння Полацкая}} |0914 ={{Выбраны змест/Пётр Аркадзьевіч Сталыпін}}<!--смяротна паранены--> |0915 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2015 (снукер)}}<!--праходзіў з 14 па 20 верасня--> |0916 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі}}<!--1991, утвораны нацыянальны парк Белавежская пушча--> |0917 ={{Выбраны змест/Максім Танк}}<!--Дзень нараджэння--> |0918 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2012 (снукер)}}<!--праходзіў з 17 па 23 верасня--> |0919 ={{Выбраны змест/Бела-чырвона-белы сцяг}}<!--прыняты як дзяржаўны, 1991--> |0920 ={{Выбраны змест/Гульня тронаў (раман)}}<!--1948: Нарадзіўся Джордж Рэйманд Рычард Марцін, аўтар--> |0921 ={{Выбраны змест/Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)}}<!--1801: Створана Гродзенская губерня замест ліквідаванай Літоўскай--> |0922 ={{Выбраны змест/Новая зямля (паэма)}}<!--1972: Заснаваны Коласаўскі мемарыяльны заказнік--> |0923 ={{Выбраны змест/Нептун (планета)}}<!--Выяўлены ў 1846 годзе--> |0924 ={{Выбраны змест/Пыха і перадузятасць (міні-серыял, 1995)}}<!--Прэм’ера адбылася на канале BBC One--> |0925 ={{Выбраны змест/Аўрэліян}}<!--дата смерці--> |0926 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2016 (снукер)}}<!--праходзіў з 19 па 25 верасня--> |0927 ={{Выбраны змест/Альберт Эйнштэйн}} |0928 ={{Выбраны змест/Уладзіслаў Галубок}}<!--дата смерці--> |0929 ={{Выбраны змест/Кукуруза}} |0930 ={{Выбраны змест/Зоська Верас}}<!--Дзень нараджэння--> <!--кастрычнік--> |1001 ={{Выбраны змест/Requiem for my friend}}<!--Прэм’ера адбылася 1 кастрычніка 1998 года--> |1002 ={{Выбраны змест/Алаіза Пашкевіч}} |1003 ={{Выбраны змест/Нямецкая мова}}<!--Дзень нямецкага адзінства--> |1004 ={{Выбраны змест/Тэйлар Свіфт}}<!--2006 год, рэліз першага альбома--> |1005 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1006 ={{Выбраны змест/Ківі (птушка)}}<!--1769: Джэймс Кук высадзіўся ў Новай Зеландыі.--> |1007 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў прэміі па эканоміцы імя Альфрэда Нобеля}} |1008 ={{Выбраны змест/Сабор Святога Марка}}<!--1085, асвечаны--> |1009 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна}}<!--1964, нарадзіўся кінарэжысёр Гільерма дэль Тора--> |1010 ={{Выбраны змест/Фрыцьёф Нансен}}<!--дзень нараджэння--> |1011 ={{Выбраны змест/Лабірынт фаўна (саўндтрэк)}}<!--2006, фільм выйшаў у пракат у Іспаніі--> |1012 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1920: Абвешчана Сярэдняя Літва--> |1013 ={{Выбраны змест/Эдвард Адамавіч Вайніловіч}}<!--дзень нараджэння--> |1014 ={{Выбраны змест/Цытазоль}} |1015 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Сонечнай сістэмы па памерах}}<!--1997: старт праекта Касіні-Гюйгенс--> |1016 ={{Выбраны змест/Спіс Папаў Рымскіх і антыпапаў}}<!--1978: абраны Папа Рымскі Ян Павел ІІ--> |1017 ={{Выбраны змест/Ідзі і глядзі}}<!--Фільм выйшаў у пракат у 17 кастрычніка 1985 года--> |1018 ={{Выбраны змест/Якуб Колас}}<!--1926: Якубу Коласу нададзена званне Народнага паэта--> |1019 ={{Выбраны змест/Макс Планк}}<!--1900: прадставіў формулу цеплавога выпрамянення--> |1020 ={{Выбраны змест/Прэрафаэліты}} |1021 ={{Выбраны змест/Ядловец звычайны}} |1022 ={{Выбраны змест/Тры колеры: Чырвоны}} |1023 ={{Выбраны змест/Арыфметыка}} |1024 ={{Выбраны змест/The Hobbit (гульня, 2003)}}<!--упершыню выпушчана ў Еўропе для платформы Game Boy Advance--> |1025 ={{Выбраны змест/Jitters}}<!--2007: выдадзены альбом Split Before, Together Now--> |1026 ={{Выбраны змест/Ватыканская апостальская бібліятэка}} |1027 ={{Выбраны змест/Украінская мова}}<!--Дзень украінскага пісьменства і мовы--> |1028 ={{Выбраны змест/Зубр еўрапейскі}}<!--1523: У Кракаве выйшла з друку «Песня пра зубра»--> |1029 ={{Выбраны змест/Курапаты}}<!--1937: У Менску расстраляны шматлікія дзеячы культуры, асветы і дзяржаўнага апарату--> |1030 ={{Выбраны змест/Уладзімір Васілевіч Тэраўскі}}<!--1919: апублікаваны «Ваяцкі марш» М.Краўцова, музыку напісаў У.Тэраўскі--> |1031 ={{Выбраны змест/Ромул Аўгуст}}<!--Імператар Заходняй Рымскай імперыі з 31 кастрычніка 475--> <!--даты лістапада--> |1101 ={{Выбраны змест/Шэкспіраўскае пытанне}}<!--1604: Трагедыю «Атэла» ўпершыню прадставілі ў Лондане.--> |1102 ={{Выбраны змест/Стары замак (Гродна)}}<!--1585, Стэфан Баторый прыбыў у Горадзен--> |1103 ={{Выбраны змест/Змітрок Бядуля}}<!--дзень ушанавання памяці--> |1104 ={{Выбраны змест/Аперацыя «Арго»}}<!--1979: натоўпы ісламістаў урываюцца на тэрыторыю пасольства ЗША ў Тэгеране--> |1105 ={{Выбраны змест/Хвароба Альцгеймера}}<!--1994: Апублікаваны ліст, дзе Рональд Рэйган паведаміў, што церпіць на хваробу--> |1106 ={{Выбраны змест/Спіс краін з некалькімі сталіцамі}}<!--2005: Рэзідэнцыя ўрада М’янмы перанесена з г. Янгон (Рангун) у Найп’іда--> |1107 ={{Выбраны змест/Вуліца Карла Маркса (Мінск)}}<!--1917: Рэвалюцыя ў Расіі--> |1108 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту}} |1109 ={{Выбраны змест/Францыск Скарына}}<!--1512: Францыск Скарына ў Падуі абараніў ступень доктара медыцынскіх навук--> |1110 ={{Выбраны змест/Соф’я Гальшанская}}<!--1444: адстойвала правы Казіміра на польскі трон--> |1111 ={{Выбраны змест/Рускі (апавяданне)}}<!--дата завяршэння Першай сусветнай вайны--> |1112 ={{Выбраны змест/Роберт Фалкан Скот}}<!--знойдзены целы згінулага Роберта Скота i членаў яго экспедыцыі--> |1113 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дзень нараджэння--> |1114 ={{Выбраны змест/Каліна звычайная}} |1115 ={{Выбраны змест/Мірскі замак}} |1116 ={{Выбраны змест/Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе}}<!--1975: прыбыла першая група--> |1117 ={{Выбраны змест/Ансамбль Віленскага ўніверсітэта}}<!--Міжнародны дзень студэнтаў--> |1118 ={{Выбраны змест/Проня}}<!--1943: фарсіраванне--> |1119 ={{Выбраны змест/Палёт над гняздом зязюлі (фільм)}}<!--1975: Прэм’ера фільма на кінафестывалі ў Чыкага--> |1120 ={{Выбраны змест/Яўгенія Янішчыц}}<!--дзень нараджэння--> |1121 ={{Выбраны змест/Касцёл Святога Сымона і Святой Алены}}<!--асвечаны ў 1910 годзе--> |1122 ={{Выбраны змест/Юзаф Пілсудскі}}<!--1918: Юзаф Пілсудскі абвешчаны «часовым начальнікам» Польскай дзяржавы--> |1123 ={{Выбраны змест/Канстытуцыя 3 мая 1791 года}}<!--скасавана ў 1793 годзе--> |1124 ={{Выбраны змест/Збігнеў Прайснер}} |1125 ={{Выбраны змест/Тэатр Вялікага Княства Літоўскага}}<!--1795: ВКЛ спыніла існаванне--> |1126 ={{Выбраны змест/Уладзімір Караткевіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1127 ={{Выбраны змест/Сымон Аляксандравіч Рак-Міхайлоўскі}}<!--дата гібелі--> |1128 ={{Выбраны змест/Міхась Чарот}}<!--1923: Заснаванае літаратурнае аб’яднанне «Маладняк»--> |1129 ={{Выбраны змест/Людзі на балоце (фільм)}}<!--1982, прэм’ера фільма--> |1130 ={{Выбраны змест/Пагоня}}<!--1917, газета «Вольная Беларусь» надрукавала верш М. Багдановіча «Пагоня»--> <!--снежань--> |1201 ={{Выбраны змест/Вірус імунадэфіцыту чалавека}}<!--Сусветны дзень барацьбы са СНІД--> |1202 ={{Выбраны змест/Сцяг Беларусі}} |1203 ={{Выбраны змест/Бульба}}<!--1586: У Англію з Амерыкі упершыню завезена бульба--> |1204 ={{Выбраны змест/Прывід пяра}}<!--2010: цырымонія прысуджэння Еўрапейскай кінапрэміі--> |1205 ={{Выбраны змест/Вольфганг Амадэй Моцарт}}<!--дата смерці--> |1206 ={{Выбраны змест/American McGee’s Alice}}<!--дата рэлізу (5—6 снежня 2000)--> |1207 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2019}}<!--адбылася цырымонія ўручэння--> |1208 ={{Выбраны змест/Краязнаўства Беларусі}} |1209 ={{Выбраны змест/Максім Багдановіч}}<!--Дзень нараджэння--> |1210 ={{Выбраны змест/Спіс лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі па фізіялогіі і медыцыне}}<!--уручаецца 10 снежня--> |1211 ={{Выбраны змест/Паўночна-Заходні край}} |1212 ={{Выбраны змест/Эфіопа-эрытрэйская вайна}}<!--2000: завяршылася мірным пагадненнем.--> |1213 ={{Выбраны змест/Падвойнае жыццё Веранікі}}<!--1981: У Польшчы ўведзена ваеннае становішча--> |1214 ={{Выбраны змест/Руаль Амундсен}}<!--дасягнуў Паўднёвага полюса 14 снежня 1911--> |1215 ={{Выбраны змест/Еўрапейская кінапрэмія 2018}}<!--адбылася--> |1216 ={{Выбраны змест/Шанхай Мастэрс 2013 (снукер)}} |1217 ={{Выбраны змест/Чарніцы}} |1218 ={{Выбраны змест/Гарады Беларусі}}<!--Першы Усебеларускі з’езд--> |1219 ={{Выбраны змест/Вобласць глыбокага агляду Хабла}}<!--Пабудова відарысу праводзілася з 18 па 28 снежня 1995 года--> |1220 ={{Выбраны змест/Беларускі нацыянальны касцюм}} |1221 ={{Выбраны змест/Налібоцкая пушча}} |1222 ={{Выбраны змест/Дзяўчына з жамчужнай завушніцай (фільм)}}<!--нарадзілася Скарлет Ёхансан, выканаўца галоўнай ролі--> |1223 ={{Выбраны змест/Эмілія Плятэр}}<!--дата смерці--> |1224 ={{Выбраны змест/Адам Міцкевіч}}<!--Дзень нарадэння--> |1225 ={{Выбраны змест/Ісус Хрыстос}}<!--Нараджэнне Хрыстова--> |1226 ={{Выбраны змест/Беларуская дзіцячая літаратура}} |1227 ={{Выбраны змест/Спіс аб’ектаў Месье}} |1228 ={{Выбраны змест/Каляды}}<!--Каляды--> |1229 ={{Выбраны змест/Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч}}<!--дата смерці--> |1230 ={{Выбраны змест/Кот свойскі}} |1231 ={{Выбраны змест/Спіс дзеючых нацыянальных канстытуцый}} }}<noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|*]] </noinclude> 9dy2e73clbh556aroba5ui91rqjxekg 0 741173 5181671 4822742 2026-08-16T02:07:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181671 wikitext text/x-wiki [[File:LCR-C-2.jpg|thumb|Накапляльнік для хатніх камп’ютараў LCR-C ([[ГДР]])]] [[File:DEC PDP-8 Tape Drives (29998557490).jpg|thumb|Стрымеры камп’ютара DEC PDP-8 на магнітнай стужцы]] [[File:LTODriveWithTape.jpg|thumb|стужачны накапляльнік стандарту LTO і картрыдж LTO-2 да яго]] [[File:StorageTek System.JPG|thumb|Сістэма StorageTek у Цэнтры інфармацыйных тэхналогій імя [[Конрад Цузэ|Конрада Цузэ]] ў [[Берлін]]е]] '''Стры́мер'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''стужачны накапляльнік''' (ад {{lang-en|streamer}} — доўгая вузкая стужка) — адзін з накапляльнікаў інфармацыі для [[ЭВМ]], [[запамінальная прылада]] паслядоўнага запісу на [[Магнітная стужка|магнітную стужку]]. Стрымеры прызначаны для аператыўнага і архіўнага захоўвання, рэзервовага капіравання вялікіх аб’ёмаў інфармацыі. Канструктыўна стрымер складаецца з прылады запісу і счытвання інфармацыі і носьбіта інфармацыі (магнітнай стужкі). Адрозніваюцца па тыпу картрыджа (касеты) з магнітнай стужкай, відам магнітных галовак, колькасці дарожак запісу і спосабу запісу (лінейны або нахільна-строкавы), стандартам сціскання даных. Прынцып дзеяння стрымераў аналагічны магнітафону (іх часам называюць лічбавымі [[магнітафон]]амі<ref name="elite">[https://elitetrader.ru/index.php?newsid=246504 Стример: назад в будущее хранения данных]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}}</ref>). Для захоўвання вялікіх аб’ёмаў дадзеных на аснове стрымераў арганізуюцца стужачныя бібліятэкі. Станам на снежань 2020 года дасягнута шчыльнасць запісу 317 ГБ на квадратны [[дзюйм]]<ref name="cnews">[https://www.cnews.ru/news/top/2020-12-17_drevnie_nakopiteli_na_magnitnyh На базе древних технологий создан накопитель с запредельной емкостью — «убийца» SSD и HDD]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}}</ref>. Кампаніі [[IBM]] і [[Fujifilm]] распрацавалі стужачны накапляльнік, здольны змяшчаць 580 ТБ інфармацыі<ref name="cnews" />. == Добрыя якасці і недахопы == Стрымеры валодаюць вялікай ёмістасцю, нізкім коштам і шырокімі ўмовамі захоўвання інфармацыйнага носьбіта (картрыджа), стабільнасцю працы, добрай надзейнасцю, нізкім энергаспажываннем у стужачнай бібліятэцы вялікага аб’ёму. Недахопы стрымераў — параўнальна высокі кошт прылады запісу і вялікі час доступу да даных, паколькі магнітную стужку даводзіцца перамотваць датуль, пакуль не будзе знойдзены патрэбны [[Камп’ютарны файл|файл]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стрымер|Сільноў Л. В., [[Мікалай Пятровіч Савік|Савік М. П.]]|216}} * Издательский словарь-справочник : [Всесторон. информ. по изд. делу] / А. Э. Мильчин. — 2. изд., испр. и доп. — М.: ОЛМА-Пресс, 2003 (ПФ Красный пролетарий). — 558, [1] с. : ил., портр., табл.; 22 см; ISBN 5-224-04560-6 (в пер.).{{ref-ru}} == Спасылкі == * {{Commons|Category:Tape drives}} * ''Пройдаков Э. М.'' [https://bigenc.ru/c/strimer-v-vychislitel-noi-tekhnike-c9850a Стример в вычислительной технике] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230411164730/https://bigenc.ru/c/strimer-v-vychislitel-noi-tekhnike-c9850a |date=11 красавіка 2023 }}{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} // Навукова-адукацыйны партал «Большая российская энциклопедия» * ''Зелевич Е. П., Трыков Г. К.'' [https://www.computer-museum.ru/technlgy/recorder.htm Итоги столетия магнитной записи // Виртуальный компьютерный музей]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} * [https://www.bestor.spb.ru/v3/overs?overType=15 Основные технологии ленточных накопителей (стримеров)]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} * [https://elitetrader.ru/index.php?newsid=246504 Стример: назад в будущее хранения данных]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} * [https://habr.com/ru/companies/hpe/articles/200518/ Лента — всё ещё лидер в резервном копировании данных]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} * [https://comnew.ru/text/yashin/47.htm Ленточные накопители информации // История науки и техники]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} * [https://bytemag.ru/razviitiie-formata-lto-ultrium-2577/ ''Борзенко А.'' Развитие формата LTO Ultrium]{{ref-ru}}{{v|14|6|2023}} {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Запамінальныя прылады]] p0b9gnozibz1mir72l4s5473qanb2gt 0 741256 5181672 4517021 2026-08-16T02:10:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181672 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Стрынгер}} [[File:Fuselage-747.jpg|thumb|Фрагмент фюзеляжа самалёта [[Boeing 747]], зняты ў [[Музей навукі (Лондан)|Музеі навукі]] ў [[Лондан]]е. Бачны стрынгеры, [[шпангоўт]]ы і абшыўка]] '''Стры́нгер'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en|stringer}} ад ''string'' — звязка, шнур, строчка, прывязваць, змацоўваць) — падоўжны элемент сілавога набору корпуса [[Лятальны апарат|лятальнага апарата]], [[Ракета|ракеты]]. Асноўнае прызначэнне стрынгераў ва ўспрыманні восевых нагрузак сціскання і расцяжэння. Таксама стрынгеры ўспрымаюць [[Аэрадынаміка|аэрадынамічныя]] нагрузкі, мацуюць абшыўку і павышаюць яе жорсткасць. [[File:787fuselage.jpg|thumb|Клееныя стрынгеры з [[вуглепластык]]у на самалёце [[Boeing 787 Dreamliner]]]] У залежнасці ад прызначэння адрозніваюць стрынгеры тыпавыя (забяспечваюць жорсткасць канструкцыі), стыкавыя (па стыках абшыўкі) і ўзмоцненыя (у месцах дзеяння засяроджаных нагрузак або па краях выразаў у абшыўцы). Для павышэння жывучасці канструкцыі ў месцах магчымага з’яўлення папярочных трэшчын у абшыўцы ставяцца стрынгеры матэрыялаў з высокай трываласцю, якія выконваюць ролю абмежавальнікаў распаўсюджвання трэшчын<ref name="БРЭ">[https://bigenc.ru/c/stringer-v-aviastroenii-2a38ee Стрингер в авиастроении] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230621204507/https://bigenc.ru/c/stringer-v-aviastroenii-2a38ee |date=21 чэрвеня 2023 }}{{ref-ru}}{{v|15|6|2023}} // Партал «Большая российская энциклопедия»</ref>. Стрынгеры [[Крыло|крыла]] ствараюцца са зменнай плошчай у папярочным сячэнні, якая памяншаецца да канца крыла, што дае магчымасць паніжэння масы і стварэння аднолькава трывалай канструкцыі<ref name="avia">[https://avia.pro/blog/stringer Стрингер самолёта. Стрингер крыла самолёта // Avia.pro]{{ref-ru}}{{v|15|6|2023}}</ref>. Сучасныя самалёты адрозніваюцца стрынгерамі з гнутых і прасаваных адкрытых і закрытых профіляў з крокам устаноўкі 150—400 мм<ref name="avia" />. Таўшчыня сценкі стрынгераў звычайна знаходзіцца ў межах 0,5—3 мм<ref name="avia" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Стры́нгер||216}} * Стрингер // Авиация: Энциклопедия / Гл. ред. Г. П. Свищев. — Москва : Большая рос. энцикл. : Центр. аэрогидродинам. ин-т, 1994. — 735,[1] с. : ил.; 27 см; ISBN 5-85270-086-X (В пер.). == Спасылкі == * [https://avia.pro/blog/stringer Стрингер самолёта. Стрингер крыла самолёта // Avia.pro]{{ref-ru}}{{v|15|6|2023}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Канструкцыя лятальных апаратаў]] [[Катэгорыя:Касмічная тэхніка]] 1oq88xyr8iv8jhlse9gek37xeotctpn 0 742687 5181467 4763924 2026-08-15T13:10:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181467 wikitext text/x-wiki {{машынны пераклад}} [[Файл:Eclipse_from_moon.jpg|справа|міні|350x350пкс| Карціна Люсьена Рудо, якая паказвае, як можа выглядаць сонечнае зацьменне, калі глядзець з паверхні Месяца<ref name="Rudaux's painting">The Moon’s surface appears red because the only sunlight available is refracted through Earth’s atmosphere on the edges of Earth, as shown in the sky in this painting.</ref>.]] [[Файл:Lunar_eclipse_from_moon-07aug28.png|справа|міні|350x350пкс| Мадэляванне пачатку і канца [[Месячнае зацьменне|месяцовага зацьмення]] 28 жніўня 2007 г., назіранне з цэнтра Месяца.<ref>Earth would be at ''new'' phase completely dark, except for sunlight [[Atmospheric refraction|refracted]] through [[Atmosphere of Earth|Earth’s atmosphere]], visible as a reddish ring of light</ref>.]] '''Сонечныя зацьменні на Месяцы''' ўзнікаюць, калі планета [[Зямля (планета)|Зямля]] праходзіць перад [[Сонца]]м і блакуе яго святло. Назіральнікі на Зямлі адчуваюць [[Месячнае зацьменне|месяцовае зацьменне]] падчас сонечнага зацьмення на Месяцы. Гэтыя [[Сонечнае зацьменне|сонечныя зацьменні]] бачныя толькі ў [[Бачны бок Месяца|блізкім баку]] і меншых частках далёкага боку, дзе Зямля бачная падчас [[Лібрацыя|лібрацый]], гэтыя вобласці Месяца складаюць бачную частку [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]]. Зацьменні назіраюцца падчас усходу і заходу Месяца і распаўсюджваюцца на самыя аддаленыя вобласці блізкага боку, але ў асноўным не ў палярных раёнах Месяца. Пакуль Месяц круціцца вакол Зямлі, Зямля круціцца адзін раз амаль за 24 гадзіны, але яе становішча на небе знаходзіцца толькі ў адным становішчы, бо яно ніколі не мяняецца. Гэта адрозніваецца ад некаторых іншых спадарожнікаў або спадарожнікаў, якія круцяцца вакол іншых планет або карлікавых планет і некалькіх астэроідаў, нават у [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэме]] . Яны, аднак, вельмі рэдкія ў знешняй частцы Сонечнай сістэмы. Апошнім сонечным зацьменнем на Месяцы было поўнае зацьменне 8 лістапада 2022 г., калі ўвесь блізкі бок і малюсенькае атачэнне далёкага боку бачылі цалкам. Наступнае поўнае зацьменне адбудзецца толькі ў сакавіку 2025 года. == Даўжыня == [[Файл:September_27,_2015_Total_Lunar_Eclipse-_View_from_the_Moon.webm|справа|міні|350x350пкс|Мадэляванне Месяца ўвайшоў у цень Зямлі, стварыўшы поўнае месяцовае зацьменне 27 верасня 2015 г.]] У адрозненне ад Зямлі, якая бачыць сваё зацьменне да дзвюх з паловай гадзін, самае доўгае зацьменне, якое можна назіраць у адной вобласці на Месяцы, доўжыцца да пяці з паловай гадзін. Некаторыя працяглыя зацьменні на Месяцы, аднак, звычайна доўжацца каля пяці гадзін у адной вобласці, пры гэтым цень Зямлі датыкаецца з Месяцам на працягу максімум шасці гадзін. Некаторыя зацьменні працягваюцца, калі Зямля знаходзіцца крыху бліжэй да Месяца. Падчас такіх зацьменняў Месяц бачны на Зямлі з бачным дыяметрам, большым, чым дыяметр Сонца. Між тым, некаторыя зацьменні карацейшыя, калі Зямля знаходзіцца крыху далей ад Месяца. На Зямлі бачны Месяц з бачным дыяметрам, меншым, чым у Сонца. У адрозненне ад Зямлі, дзе яе зацьменні пачынаюцца і заканчваюцца ў іншым месцы, усе сонечныя зацьменні Месяца пачынаюцца ў самых заходніх частках блізкага боку і заканчваюцца ў самых усходніх частках блізкага боку. Сонечныя зацьменні, якія пачынаюцца паблізу і ўнутры палярных абласцей, заўсёды з’яўляюцца частковымі, у той час як сонечныя зацьменні, якія пачынаюцца на экватары або ў межах экватара, заўсёды поўныя. == Паўценевая цень == У яго зацьменні паўцень не з’яўляецца, пакуль ён не зацямніцца прыкладна на 25-30 %. Становіцца крыху цямней, калі Зямля закрывае сонечнае святло, пакуль яно не дасягне поўнага зацьмення. У некаторых зацьменнях яго паўценевы цень пакрывае ўсю паверхню, у той час як цэнтр зямнога ценю прапускае частку Месяца, у той час як кожная частка блізкага боку бачыць частковае зацьменне. Гэтыя зацьменні вельмі рэдкія  . Апошнім стагоддзем, якое не ўсе часткі блізкага боку і прылеглыя часткі далёкага боку бачылі толькі часткова, было 18 стагоддзе. На Зямлі яны бачныя як поўныя паўценевыя зацьменні . Месяц праходзіць вузкі шлях у паўцені і за яе межамі. Гэта можа адбывацца на паўночнай або паўднёвай ускраінах Зямлі. Гэтыя зацьменні могуць доўжыцца да чатырох з паловай гадзін без таго, каб якая-небудзь частка Месяца, у прыватнасці, на яго полюсах, дасягнула поўнасці. == Цэнтр цені Зямлі == У адрозненне ад Зямлі, якая атрымлівае найменшую частку, знаходзячыся ў цэнтры месяцовага ценю падчас поўнага сонечнага зацьмення, падчас поўнага зацьмення на Месяцы цэнтр зямной цені ахоплівае ўвесь блізкі бок Месяца і захоўваецца значна даўжэй, чым на Зямлі., да 1,8 гадзін.<ref name="Ref1">{{Cite web |url=http://xn--31-7lc.xn--p1ai/zatmen3.html |title=Lunar eclipses |access-date=2 ліпеня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140517123006/http://xn--31-7lc.xn--p1ai/zatmen3.html |archivedate=17 мая 2014 |url-status=dead }}</ref> У некаторых поўных частковых зацьменняў не больш за палову або частку Месяца знаходзіцца ў цэнтры цені Зямлі. У адрозненне ад Зямлі, цень якой здаецца чорным, паколькі Месяц не мае атмасферы, паверхня выглядае не проста чорнай, але чырвона-карычневай, паводле [[Шкала Данжона|шкалы Данжона]] . Гэта таму, што адзінае даступнае сонечнае святло праламляецца праз зямную атмасферу на краях Зямлі, утвараючы [[Атмасфера|атмасфернае кольца]] .<ref name="Rudaux's painting" /> === Тэмпературы на працягу доўгага тотал === [[Файл:MSX_moon.jpg|міні|375x375пкс| Выява Месяца ў сярэднім інфрачырвоным дыяпазоне была зроблена падчас месяцовага зацьмення ў верасні 1996 года прыборам SPIRIT-III на борце арбітальнага спадарожніка Midcourse Space Experiment (MSX). На Месяцы яны бачныя як сонечныя зацьменні. На гэтых даўжынях хваль MSX змагла ахарактарызаваць цеплавое (цеплавое) размеркаванне паверхні Месяца падчас зацьмення. Самыя светлыя вобласці — самыя цёплыя, а самыя цёмныя — самыя прахалодныя. Вядомы кратэр Тыха — яркі аб’ект на поўдзень ад цэнтра. Шматлікія іншыя кратэры таксама бачныя як яркія плямы, што паказвае на тое, што іх тэмпература вышэй, чым у навакольнай цёмнай кабыле.]] Падчас доўгіх поўных зацьменняў тэмпература паніжаецца на Месяцы, але не ў многіх яго морах. Аднак у некаторых раёнах тэмпература захоўваецца высокай. Асабліва гэта тычыцца [[Акіян Бур|Oceanus Procellarum]] і [[Мора Спакою|Mare Tranquillitatis]], а таксама сярэдніх і буйных кратэраў, асабліва з базальтавым падлогай і ў асноўным у сярэдняй частцы Месяца, некаторых маладых кратэраў і некалькіх далёкіх буйных кратэраў, асабліва Tycho (размешчаны на 43,31° пд. ш.) . Некаторыя кратэры крыху халаднейшыя, але такія ж цёплыя, як і паверхня, і цяплейшыя, чым вобласці па-за басейнамі, такія як Капернік і Лангрэн . == Частковыя зацьменні == На Месяцы, калі ёсць частковае зацьменне, частка Месяца мае частковае зацьменне, альбо паўночнае, альбо паўднёвае. Адным з прыкладаў гэтага з’яўляецца калі палова Сонца зачынена, поўнач або поўдзень. У некаторых частковых зацьменнях, калі цэнтр цені Зямлі не трапляе ў Месяц, адно паўшар’е можа мець частковае зацьменне, а другое — не. У некаторых зацьменнях, калі цэнтр цені Зямлі закрывае частку або большую частку, адна частка мае поўнае зацьменне, а другая частка мае частковае зацьменне. Частковыя і поўныя зацьменні разам з простымі частковымі доўжацца каля шасці гадзін без поўнага зацьмення ва ўсіх частках блізкага боку і ў вельмі невялікай частцы далёкага боку побач з блізкім бокам. Асобныя частковыя і поўныя зацьменні паміж частковымі зацьменнямі могуць доўжыцца да 3,5 гадзін.<ref name="Ref1" /> == Па яго краях блізкага борта і яго невялікіх ваколіц == На краях блізкага боку і невялікай навакольнай частцы цвёрдага боку, дзе Зямля ў асноўным бачная напалову або часткова, на захадзе, некаторыя сонечныя зацьменні пачынаюцца з усходам сонца, а Сонца відаць пасля ўзыходу сонца. У адных зацьменнях Сонца бачна часткова, у іншых — часткова. На ўсходзе некаторыя сонечныя зацьменні заканчваюцца на заходзе, і Сонца бачна перад заходам. У іншыя зацьменні Сонца бачна часткова. Ён таксама сустракаецца ў некалькіх палярных раёнах. У гэтай частцы Месяца Зямля бачная ў вышынных раёнах кратэраў, пагоркаў і гор, а таксама ў некаторых раёнах, такіх як месяцовыя мора (таксама вядомыя як раўніны). У некаторых раёнах ён бачны ў глыбокіх кратэрах і большасці навакольных ніжніх раёнаў. У сярэдніх частках Зямля ніколі не бачная, і яе зацьменні ніколі не бачныя, бо кратэр і яго горы, у тым ліку кратэрныя, закрываюць агляд. У раёнах каля сямі-васьмі градусаў каля далёкага боку частка зямнога агляду зачынена. У некаторых зацьменнях гэта з’ява пачынаецца неўзабаве пасля ўзыходу сонца на захадзе і заканчваецца незадоўга да заходу сонца на ўсходзе. У гэтым месцы яны бачныя на вялікіх і на сярэдніх вышынях. На самых аддаленых участках далёкага боку ў межах блізкага боку бачная частка Зямлі, але толькі ў самых высокіх частках. == Выключэнне на адной частцы Месяца == Прыблізна дзевяноста адзін працэнт далёкага боку ніколі не адчувае сонечных зацьменняў, паколькі Зямля там ніколі не бачная, таму што мяжа агляду планеты падчас лібрацый складае каля васьмі градусаў у блізкім баку.  Зацьменні звычайна не бачныя на ўскраінах блізкага боку, у далёкім баку або ў ніжняй і большай частцы сярэдняй частак. Вакол яго, у ніжніх частках яго не відаць. У гэтым месцы і вакол яго зацьменні ніколі не відаць у большасці лагчын кратэраў або ў некаторых з самых нізкіх частак некаторых лагчын кратэраў. Зацьменні ніколі не назіраюцца ў паглыбленнях кратэраў у палярных рэгіёнах, дзе ніколі не свеціць сонца. Паміж 75-й і 80-й паралелямі на поўнач ці поўдзень зацьменні ніколі не назіраюцца ў большасці паглыбленняў кратэраў, такіх як сярэдзіна і, асабліва, самая ніжняя частка. == Гісторыя == У ранняй гісторыі месяца, прыкладна праз 4,3 мільярда гадоў, калі ўтварыўся Месяц, ён набліжаўся да Зямлі. Сукупнасць яго зацьменняў працягвалася даўжэй цяперашніх. Мільёны гадоў праз поўнае зацьменне скарацілася, а частковая частка зацьмення расла. Прыкладна ў гэты час зацьменні былі больш частымі. Праз дзесяткі мільёнаў гадоў колькасць зацьменняў стала меншай, бо месяцовая арбіта павольна аддалялася ад Зямлі. Погляд на Сонца, нават на яго храмасферу, быў закрыты Зямлёй. Каля сотняў мільёнаў гадоў таму Зямля заблакіравала ўсю храмасферу Сонца; цалкам быў крыху даўжэй, чым частковая частка. У той жа час частковых зацьменняў на Месяцы стала больш. Калі Месяц штогод аддаляецца прыблізна на 3,8 сантыметра <ref>{{Cite web|date=22 August 2016}}</ref> , поўная даўжыня зацьмення павольна скарачаецца, а частковая частка павольна даўжэе. == Серыял сарос == Серыя сонечных саросаў Месяца эквівалентная серыі месяцовых саросаў Зямлі. == У масавай культуры == На ўпакоўцы цыгарэт Wills адна з тытунёвых картак, упершыню выпушчаных у 1928 годзе на працягу некалькіх гадоў, паказвае сонечнае зацьменне на Месяцы і паказвае атмасфернае кольца.<ref>{{Cite web|last=Wood|first=Chuck|date=June 30, 2004|url=https://www2.lpod.org/wiki/June_30,_2004|title=Tobacco Lunar Science|publisher=Lunar Photo of the Day|access-date=2 ліпеня 2023|archive-date=2 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702112157/https://www2.lpod.org/wiki/June_30,_2004|url-status=dead}}</ref> Гэта лічыцца першым адлюстраваннем сонечнага зацьмення на Месяцы. == Гл. таксама == * [[Месячнае зацьменне|Месяцовае зацьменне]] * [[Шкала Данжона|Луска Данжона]] * [[Сонечнае зацьменне на Марсе|Сонечныя зацьменні на Марсе]] * [[Сонечнае зацьменне на Юпітэры|Сонечныя зацьменні на Юпітэры]] * [[Сонечнае зацьменне на Нептуне|Сонечныя зацьменні на Нептуне]] * [[Сонечнае зацьменне на Сатурне|Сонечныя зацьменні на Сатурне]] * [[Сонечнае зацьменне на Уране|Сонечныя зацьменні на Уране]] == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://www.jaxa.jp/press/2009/02/20090218_kaguya_e.html KAGUYA (SELENE) паспяхова здымае рухомыя выявы Зямлі падчас паўценявага месяцовага зацьмення з дапамогай HDTV.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140402060037/http://www.jaxa.jp/press/2009/02/20090218_kaguya_e.html|date=2 April 2014}} СЕЛЕНА === Звязаныя артыкулы === * {{Cite web|date=June 30, 2004}} — the first card displaying the solar eclipse on the Moon * {{Cite web|date=May 13, 2005}} — on the Moon’s hotspots in the Earth-facing hemisphere during solar eclipses (lunar eclipses on Earth) * {{Cite web|date=January 17, 2010}} * NASA Astronomy Picture of the Day: A Solar Eclipse from the Moon (7 April 2014) [[Катэгорыя:Месяц]] [[Катэгорыя:Сонечныя зацьменні|Месяц]] 5w8xdw0ik7phxm816nu1h1ar5839120 0 744184 5181595 5161001 2026-08-15T20:31:26Z ~2026-44758-11 172660 /* Гісторыя */ 5181595 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1526]] |ліквідавана = [[1905]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1526 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. Затым Радэн Самудэра заснаваў каралеўства Банджар у Куіне ([[Банджармасін]]). З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] 4d75vxmpbvfg99q1nbmtp2ufo6ml2eu 5181597 5181595 2026-08-15T20:33:45Z ~2026-44758-11 172660 /* */ 5181597 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1520]] |ліквідавана = [[1905]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1520 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. Затым Радэн Самудэра заснаваў каралеўства Банджар у Куіне ([[Банджармасін]]). З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] ikzbetxfwcpuyiwyhzo4asb9iz2gjiy 5181599 5181597 2026-08-15T20:40:34Z ~2026-44758-11 172660 /* Гісторыя */ 5181599 wikitext text/x-wiki {{Гістарычная дзяржава |назва = Банджарскі султанат |саманазва = كسلطانن بنجر |статус = |гімн = |сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg |апісанне_сцяга = Сцяг |герб = |апісанне_герба = |карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png |памер = 250px |апісанне = |p1 = Негара Даха |flag_p1 = |утворана = [[1520]] |ліквідавана = [[1905]] |s1 = Галандская Ост-Індыя |flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg |дэвіз = |сталіца = [[Банджармасін]] |гарады = |мовы = [[банджарская мова]] |плошча = |насельніцтва = |да = Негара-Даха |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |пасля = Галандская Ост-Індыя |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]] |дынастыя = |рэлігія = [[іслам]] |заўв = }} '''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1520 — 1905 гг. == Гісторыя == У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. Затым Радэн Самудэра заснаваў каралеўства Банджар У 1520 годзе у Куіне ([[Банджармасін]]). З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е. Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. == Спасылкі == * [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar] * [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR] * [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }} * [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]] [[Катэгорыя:Калімантан]] c5sdcq0elv0kuck8ws0n2jgv9qnmf2c 0 745227 5181502 5181239 2026-08-15T15:41:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181502 wikitext text/x-wiki {{Службовы спіс}} У гэтым спісе — арганізацыі і суполкі [[Беларуская дыяспара|беларускай дыяспары]]. ''Курсівам'' — гістарычныя арганізацыі. == [[Беларусы ў Аргенціне|Аргенціна]] == * ''[[Белавежа (культурнае таварыства)|Белавежа]]'' * Беларускі культурны цэнтр імя Кастуся Каліноўскага<ref name="zbsb">{{Cite web|lang=ru|url=https://zbsb.org/news/organizations/|title=Арганізацыі|website=zbsb.org|access-date=2023-08-05}}</ref> * ''[[Славянскі саюз у Аргенціне]]'' == [[Беларусы Арменіі|Арменія]] == * [[Ерэванская беларуская абшчына Арменіі «Беларусь»]] == [[Беларусы Аўстраліі|Аўстралія]] == * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускі культурна-грамадскі клуб]]'' * ''[[Беларускі вызвольны рух у Аўстраліі]]'' * ''[[Задзіночанне беларускіх ветэранаў у Аўстраліі]]'' * ''[[Федэральная рада беларускіх арганізацый у Аўстраліі]]'' * ''[[Беларуска-аўстралійскае незалежнае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]'' * ''[[Аддзел Задзіночання беларускіх ветэранаў у Заходняй Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускі жаночы камітэт у Вікторыі]]'' * ''[[Беларускі цэнтральны камітэт у Вікторыі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Вікторыі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Заходняй Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Паўднёвай Аўстраліі]]'' * ''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (надпалітычнае)|Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе]]'' <small>(''[[Беларускае аб’яднанне ў Новым Паўднёвым Уэльсе (прыхільнікі Рады БНР)|прыхільнікі Рады БНР]]'')</small> == [[Беларусы ў Аўстрыі|Аўстрыя]] == * Беларуская дыяспара ў Аўстрыі<ref name="zbsb"/> * Суполка «Беларусы Аўстрыі»<ref>[https://www.facebook.com/belarus.verein.at Belarussen von Österreich]</ref> == Балгарыя == * Фундацыя «Дэмакратычная Беларусь»<ref name="zbsb"/> == Бельгія == * Беларускі Цэнтар у Бэльгіі<ref name="zbsb"/> * Беларуска-Эўрапейскае задзіночаньне (БЭЗ) * Таварыства «Беларусь — Бельгія» == Венгрыя == * Беларускае згуртаванне ў Вугоршчыне імя Стэфана Баторыя<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы ў Вялікабрытаніі|Вялікабрытанія]] == * [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францішка Скарыны]] * [[Згуртаванне беларусаў у Вялікай Брытаніі]] * ''[[Хрысціянскае аб’яднанне беларускіх работнікаў у Вялікабрытаніі]]'' == [[Беларусы Германіі|Германія]] == * Kulturverein Belarus e.V.<ref>[https://www.kub-verein.de/be Kulturverein Belarus e.V.]{{Недаступная спасылка}}</ref> * ''[[Агульнабеларускі Саюз Вайскоўцаў]]'' * ''[[Беларускі камітэт самапомачы]]'' * ''[[Беларускі нацыянальны камітэт (Рэгенсбург)]]'' * ''[[Беларускі нацыянальны цэнтр (1941)]]'' * ''[[Беларускае прадстаўніцтва]]'' * ''[[Беларуская гімназія імя Янкі Купалы]]'' * [[Беларуская суполка RAZAM]] * ''[[Інстытут вывучэння СССР]]'' == Грузія == * Міжнародная грамадская гуманітарна-дабрачынная арганізацыя «Саюз беларусаў Грузіі „Беларускія сябры“»<ref name="zbsb"/> == Данія == * Talaka — Venner af Belarus i Danmark<ref>{{Cite web|url=https://www.talaka.dk/|title=Talaka - Venner af Belarus i Danmark|website=www.talaka.dk|access-date=2023-08-05}}</ref> == Ізраіль == * Аб’яднанне выхадцаў з Беларусі ў Ізраілі «Беларускае зямляцтва»<ref name="zbsb"/> == Іспанія == * Associació RAZAM Bielorussos Catalunya<ref>{{Cite web|lang=by-BY|url=https://razam.es/by/%d0%b3%d0%b0%d0%bb%d0%be%d1%9e%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d1%81%d1%82%d0%b0%d1%80%d0%be%d0%bd%d0%ba%d0%b0/|title=Галоўная старонка {{!}} Associació RAZAM Bielorussos Catalunya|date=2020-10-19|access-date=2023-08-05|archive-date=1 жніўня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230801165353/https://razam.es/by/%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0/|url-status=dead}}</ref> * ''[[Інстытут беларусаведы імя Льва Сапегі]]'' == Італія == * Асацыяцыя «BelarusBO APS»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/groups/BelarusBo/|title=Bielorussi a Bologna/Emilia-Romagna|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-10}}</ref> * Асацыяцыя «Талака»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/people/Talaka-Associazione-dei-bielorussi-in-Italia/100088485422431/|title=Talaka - Associazione dei bielorussi in Italia|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> * Суполка беларусаў у Італіі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/belarusinitaly|title=Associazione Bielorussi in Italia "Supolka"|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> == [[Беларусы ЗША|ЗША]] == * ABA — Association Of Belarusians In America<ref name="zbsb"/> * ''[[Аб’яднанне беларускіх жанчын]]'' * [[Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]]<ref>[https://www.abbabusiness.org/ Асацыяцыя беларускага бізнесу за мяжой]</ref> * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Нью-Ёрку]] * ''[[Беларускі кангрэсавы камітэт Амерыкі]]'' * [[Беларуска-амерыканскі грамадскі цэнтр]] * ''[[Беларуска-амерыканскае аб’яднанне]]'' * [[Беларуска-амерыканскае задзіночанне]] * ''[[Беларуска-амерыканская нацыянальная рада]]'' * ''[[Беларускі харытатыўна-адукацыйны фонд]]'' * [[Вялікалітоўскі фонд імя Льва Сапегі]] * ''[[Кангрэс беларусаў Амерыкі]]'' * [[Полацак (цэнтр)|Полацак]] * ''[[Саюз амерыканска-беларускіх ветэранаў]]'' * ''[[Саюз беларуска-амерыканскай моладзі]]'' * [[Фонд імя І. Любачкі]] * [[Фундацыя імя Пётры Крэчэўскага]] == Казахстан == * Фонд беларускай культуры «Спадчына»<ref name="zbsb"/> * Рэгіянальнае грамадскае аб’яднанне «Беларускі культурны цэнтр» == [[Беларусы Канады|Канада]] == * [[Беларускі выдавецка-мастацкі клуб «Пагоня»]] * [[Згуртаванне беларусаў Канады]] * [[Беларускі інстытут навукі і мастацтва ў Канадзе]] * [[Каардынацыйны камітэт беларусаў Канады]] == [[Беларусы Літвы|Літва]] == * Razam — фонд дапамогі беларусам у Літве<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.facebook.com/razam.lietuva|title=Razam - фонд помощи беларусам в Литве|website=www.facebook.com|access-date=2023-08-05}}</ref> * [[Аб’яднанне студэнтаў-беларусаў Літоўскага ўніверсітэта імя Вітаўта Вялікага]] * [[Беларускае культурна-асветнае таварыства (Коўна)]] * [[Беларуская грамада (Коўна)]] * [[Сябрына (Вільня)|Сябрына]] * [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] * Таварыства Беларускай мовы Віленскага краю<ref name="zbsb"/> * Таварыства беларускай школы<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Латвіі|Латвія]] == * [[Аб’яднанне мастакоў-беларусаў Балтыі «Маю гонар»]], Беларуская дзіцячая мастацкая студыя «Вясёлка» пры суполцы «Сьвітанак»<ref name="zbsb"/> * ''Бацькаўшчына'' ** ''[[Бацькаўшчына (Дзвінск)|Дзвінск]]'' ** ''[[Бацькаўшчына (Рыга)|Рыга]]'' * ''[[Беларуская хата (Латвія)|Беларуская хата]]'' * ''[[Дзвінская дзяржаўная беларуская гімназія]]'' * [[Латвійскае таварыства беларускай культуры «Світанак»]]<ref name="zbsb"/><ref>{{Cite web|lang=be|url=http://www.svitanak.eu/about/|title=Пра час і пра нас – Латвійскае таварыства беларускай культуры "Сьвітанак"|access-date=2023-08-05}}</ref> * ''[[Люцынская дзяржаўная беларуская гімназія]]'' * [[Суполка беларусаў у Латвіі]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://supolka.lv/|title=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|website=SUPOLKA – Беларуская дыяспара ў Латвіі|access-date=2023-08-05}}</ref> == Малдова == * Асацыяцыя «Беларусь»<ref name="zbsb"/> * Беларускі культурны рух Малдовы<ref name="zbsb"/> * Беларуская абшчына ў Рэспубліцы Малдова<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Нарвегіі|Нарвегія]] == * [[Беларусы Нарвегіі#Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»|Суполка беларусаў Нарвегіі «РАЗАМ»]] == [[Беларусы ў Польшчы|Польшча]] == * Аб’яднанне «Нашыя людзі»<ref name="belarusampl">{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belarusam.pl/info/|title=Спіс арганізацый|website=БЕЛАРУСАМ.PL|access-date=2023-08-05}}</ref> * Асацыяцыя беларусаў Памор’я<ref name="belarusampl"/> * Асацыяцыя Чабор<ref name="belarusampl"/> * [[Белавежа (аб’яднанне)]] * [[Беларускае аб’яднанне студэнтаў]] * [[Беларускае гістарычнае таварыства]] * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства]] * ''[[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне]]'' * ''[[Беларускае студэнцкае зямляцтва (Варшава)]]'' * [[Беларуская нацыянальная памяць]] * [[Беларускі дом у Варшаве]]<ref name="belarusampl"/> * ''[[Беларускі камітэт (Беласток)]]'' * ''[[Беларускі камітэт (Варшава)]]'' * ''[[Беларускі камітэт (Польшча)]]'' * [[Беларускі культурна-асветніцкі цэнтр у Познані]] * Беларускі МедыяПорт MOST<ref name="belarusampl"/> * Беларускі Моладзевы Хаб<ref name="belarusampl"/> * Беларускі хаб «Новая Зямля» — Прастора вольных беларусаў!<ref name="belarusampl"/> * ''[[Беларускі пасольскі клуб]]'' * [[Беларускі саюз у Польшчы]] * Гістарычны клуб Beer&History<ref name="belarusampl"/> * Грамадзянская ініцыятыва Шчэцін 646<ref name="belarusampl"/> * Згуртаваньне Беларусаў у Польшчы — «Інстытут Мыслі Беларускай»<ref name="belarusampl"/> * ''[[Змаганне]]'' * [[Ініцыятыва Вольная Беларусь]] * [[Інфармацыйнае бюро салідарнасці з Беларуссю]] * Клуб развіцця і культуры «Спадчына»<ref name="belarusampl"/> * ''[[Кола беларускіх студэнтаў у Кракаве]]'' * [[Музей і асяродак беларускай культуры ў Гайнаўцы]] * [[Музей малой Бацькаўшчыны (Бельск Падляскі)]] * Мульцікультурніцкая фундацыі «Дзея»<ref name="belarusampl"/> * Ніжнесілезская публічная бібліятэка<ref name="belarusampl"/> * Пазнаньскі размоўны беларускі клуб<ref name="belarusampl"/> * Партызанка<ref name="belarusampl"/> * Суполка Беларусаў Уроцлава<ref name="belarusampl"/> * Супольнасць беларусаў-каталікоў у Познані<ref name="belarusampl"/> * Фонд «Беларусы у Лодзі»<ref name="belarusampl"/> * Фонд «Цэнтр Беларускай Салідарнасці»<ref name="belarusampl"/> * Фундацыя «Кут»<ref name="belarusampl"/> * Фундацыя «Тутака»<ref name="belarusampl"/> * Шчэцін беларускамоўны<ref name="belarusampl"/> == [[Беларусы Расіі|Расія]] == * ''[[Арэнбургскі гурток беларусаў]]'' * ''[[Беларус (клуб)|Беларус]]'' * ''[[Беларускі гурток студэнтаў Пецярбургскай каталіцкай духоўнай акадэміі]]'' * ''[[Беларускі навукова-літаратурны гурток]]'' * [[Беларуская нацыянальна-культурная аўтаномія «Нёман»]] * ''[[Беларускі нацыянальны камісарыят]]'' * ''[[Беларуска-ўкраінскі камітэт помачы ахвярам вайны]]'' * ''[[Беларускае вольнае эканамічнае таварыства (Петраград)]]'' * [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства (Санкт-Пецярбург)]] * ''[[Беларуская вучнёўская грамада]]'' * ''[[Беларуская народная грамада]]'' * ''[[Беларуская сацыял-дэмакратычная рабочая партыя]]'' * Грамада Беларускае Культуры імя Францішка Скарыны места Масквы<ref name="zbsb"/> * Федэральная нацыянальна-культурная аўтаномія (ФНКА) «Беларусы Расіі»<ref name="zbsb"/> * ''[[Таварыства ахвотнікаў беларускага народнага штукарства]]'' * ''Беларуская хатка'' ** ''[[Беларуская хатка (Арол)|Арол]]'' ** ''[[Беларуская хатка (Петраград)|Петраград]]'' * ''[[Беларускае таварыства ў Петраградзе па аказанні дапамогі пацярпелым ад вайны]]'' == Узбекістан == * Беларускі культурны цэнтр «Світанак»<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Украіны|Украіна]] == * [[Free Belarus Center]] * ''[[Беларускі гай]]'' * ''[[Беларускае зямляцтва пралетарскага студэнцтва]]'' * Вінніцкае абласное зямляцтва беларусаў<ref name="zbsb"/> * [[Беларускі полк «Пагоня»|Грамадскае аб’яднанне «Пагоня»]] * Данецкая грамадская арганізацыя «Культурна-асветнае таварыства беларусаў „Нёман“»<ref name="zbsb"/> * Таварыства Беларускай Культуры<ref name="zbsb"/> * [[Усеўкраінскі саюз беларусаў]] == Фінляндыя == * Згуртаванне беларусаў у Фінляндыі (Suomen Valkovenäläisten Järjestö)<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.belarusians.fi/?lang=be|title=Згуртаванне Беларусаў у Фінляндыі|website=Belarusians in Finland|access-date=2023-08-08}}</ref> == Францыя == * ''[[Беларускі хаўрус у Францыі]]'' == [[Беларусы Чэхіі|Чэхія]] == * Bělaruské studentstvo ČR<ref>[https://belarusy.cz/project/bscr/ BSČR]</ref> * ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.<ref>[https://rejstrik-firem.kurzy.cz/10660976/cesko-89-belorusko-20-z-s/ ČESKO 89 — BĚLORUSKO 20, z.s.]</ref> * Mezinárodní sdružení Občanské Bělorusko<ref>[https://www.civicbelarus.eu/about-us/ O nás]</ref> * Prague Support Team<ref>[https://www.praguesupport.com/ Prague Support Team]</ref> * Toloka, z. s.<ref>{{Cite web |url=https://www.toloka.cz/ |title=Toloka |access-date=5 жніўня 2023 |archive-date=5 жніўня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805100422/https://www.toloka.cz/ |url-status=dead }}</ref> * Амбасада незалежнай беларускай культуры<ref>[https://www.facebook.com/anbelkult/ Ambasáda nezávislé běloruské kultury / Анбелкульт]</ref> * ''[[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]]'' * Беларускае танцавальнае таварыства<ref>[https://belarusy.cz/project/bttvp/ Беларускае танцавальнае таварыства]</ref> * Беларуская суполка «Скарына» ў Празе<ref name="zbsb"/> * ''[[Беларускі загранічны архіў]]'' * Беларускі інстытут у Празе<ref>[https://belarusy.cz/project/belarusinstitut/ Беларускі інстытут у Празе]</ref> * ''[[Беларускі навуковы кабінет]]'' * ВЕРШНІЦА<ref>[https://belarusy.cz/project/verashnica/ ВЕРШНІЦА]</ref> * Звяз беларусаў замежжа<ref name="zbsb"/> * ''[[Карэспандэнцыйныя курсы беларусаведы]]'' * Офіс дэмакратычных сіл Беларусі ў Чэскай Рэспубліцы<ref>[https://www.svaboda.org/a/32506916.html Чэхія вылучыла ўрадавыя стыпэндыі, каб падтрымаць беларускае студэнцтва]</ref> * Саюз беларусаў замежжа * Суполка «Золак» * Суполка ПАГОНЯ<ref>[https://belarusy.cz/project/pagonya/ Суполка ПАГОНЯ]</ref> == Швейцарыя == * RAZAM.CH<ref>[https://razam.ch/be/category/news-by/ RAZAM.CH]</ref> * Згуртаванне беларусаў Швейцарыі<ref>[https://belswiss.org/ Згуртаванне беларусаў Швейцарыі]</ref> == [[Беларусы Швецыі|Швецыя]] == * Згуртаванне беларусаў у Швецыі * «Vitryssland» («Беларусь»)<ref name="zbsb"/> == [[Беларусы Эстоніі|Эстонія]] == * [[Беларуска-эстонскае згуртаванне]] * ГА «Беларускі дом» у Эстоніі<ref>[https://www.facebook.com/valgevene/ ГА «Беларускі дом» у Эстоніі]</ref> * Нарвскае беларуска-эстонскае культурна-асветніцкае згуртаванне «Спадчына»<ref name="zbsb"/> == Міжнародныя арганізацыі == * [[Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»]] * [[Кангрэс новай беларускай дыяспары Еўропы і ЗША]] * [[Народныя амбасады Беларусі]] * [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]] == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Арганізацыі беларускай дыяспары| ]] rstaf4o3b8arln483m80qskjlklcmln 0 745255 5181694 4822290 2026-08-16T05:00:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181694 wikitext text/x-wiki [[File:Hovercraft - scheme.svg|thumb|Схема судна на паветранай падушцы: 1 — маршавыя вінты; 2 — струмень паветра; 3 — вентылятар; 4 — гнуткая перапонка]] '''Су́дна на паве́транай паду́шцы'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''СПП'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[судна]] ([[карабель]]), у якога ўся маса або значная яе частка на хаду ці без ходу падтрымліваецца над вадой ([[грунт]]ам, [[лёд]]ам або любы іншы апорнай паверхняй) сіламі залішняга [[ціск]]у [[паветра]], якое пастаянна напампоўваецца пад дішча. [[File:"Sirius" hovercraft during the "Armiya 2022" exhibition (front view).jpg|thumb|Судна на паветранай падушцы «Сірыус» на выставе «Армія-2022»]] [[File:Kaiman-10 hovercraft on snow field.jpg|thumb|Судна «Kaiman-10» рухаецца па снегу]] [[File:Hivus-48 hovercraft working at Nizhniy Novgorod-Bor crossing.jpg|thumb|Пасажырскае СПП «Хивус-48»]] == Гісторыя == Канструкцыю судна на паветранай падушцы прапанаваў у 1716 годзе шведскі вучоны [[Эмануэль Сведэнборг]]{{sfn|БелЭн|2002}}<ref name="РТ" />. Пасля яго над гэтай ідэяй працавалі брытанцы Уільям Фруд і Джон Тарнікрофт, швед Густаў Лаваль, аўстра-венгерскі афіцэр і вынаходнік Дагаберт фон Тамамюль, француз Шарль Тэрык<ref name="itBoat">[https://itboat.com/ru/articles/4906-suda-na-vozdushnoy-podushke-chto-eto-zachem-oni-nuzhny-i-kak-ustroeny Суда на воздушной подушке: что это, зачем они нужны и как устроены // itBoat]{{ref-ru}}</ref>. У 1915 годзе фон Тамамюль пабудаваў эксперыментальны [[тарпедны катар]] з паддувам, які дасягнуў хуткасці 40 [[Вузел (адзінка вымярэння)|вузлоў]]<ref name="РТ">[https://rostec.ru/news/khaska-sivuch-i-drugie-skegovye-suda-na-vozdushnoy-podushke/ «Хаска», «Сивуч» и другие: скеговые суда на воздушной подушке // «Ростех»]{{ref-ru}}</ref>. Прынцып руху на паветранай падушцы абгрунтаваў у 1927 годзе [[К. Э. Цыялкоўскі]] (у працы «Сопротивление воздуха и скорый поезд»{{sfn|Качанов, И. В.|2015}}). У [[СССР]] працы па канструяванню СПП для ваенных мэт былі пачаты ў 1927<ref name="РТ" /> годзе пад кіраўніцтвам прафесара [[Уладзімір Ізраілевіч Ляўкоў|У. І. Ляўкова]], а ў 1935 годзе прайшло першае выпрабаванне{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1937—1940 гадах калектывам спецыялістаў пад кіраўніцтвам У. І. Ляўкова былі створаны амфібійныя катэры на паветранай падушцы некалькіх тыпаў{{sfn|Качанов, И. В.|2015}}. У канцы 1930-х гадоў катар Ляўкова скегавага тыпу «Л-5» вагой 9 тон дасягнуў хуткасці ў 73 вузлы (больш за 135 км/г)<ref name="РТ" />. У 1955 годзе брытанскі вынаходнік Крыстафер Какерэл ({{lang-en|Christopher Cockerell)}} падаў заяўку на патэнт канструкцыі СПП сапловага тыпу<ref name="РТ" />. У 1959 годзе першае пабудаванае ім судна SR-N1 перасекла праліў [[Ла-Манш]] за 20 хвілін<ref name="РТ" />. У 1960—1970-х гадах інтарэс да будаўніцтва суднаў на паветранай падушцы моцна ўзрос. Распрацоўкай праектаў і пабудовай вопытных узораў СПП ўзмоцнена заняліся ў шэрагу краін [[Еўропа|Еўропы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Японія|Японіі]]. Эксперыментальна-тэарэтычныя даследаванні па аэрагідрадынаміцы СПП сталі праводзіцца ў такіх навуковых цэнтрах, як Нацыянальная фізічная лабараторыя ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]], Даследчы басейн імя Д. Тэйлара і Аэрадынамічная лабараторыя імя Лэнглі ў ЗША, Нацыянальны навукова-даследчы камітэт у [[Францыя|Францыі]]{{sfn|Качанов, И. В.|2015}}. У пачатку 1960-х гадоў у СССР сталі распрацоўвацца пасажырскія СПП, прызначаныя для серыйнай пабудовы. Яшчэ ў 1950-х гадах пачаліся працы па выкарыстанню суднаў на паветранай падушцы ў ваенных мэтах. У цяперашні час судны на паветранай падушцы шырока выкарыстоўваецца ва ўсім свеце для перамяшчэння розных грузаў. Найбуйнейшым з іх была 700-тонная цыстэрна-сховішча{{sfn|Качанов, И. В.|2015}}. == Класіфікацыя == Асноўныя прыкметы класіфікацыі сучасных суднаў на паветранай падушцы, якія адлюстроўваюць асаблівасці іх канструкцыі і прынцыпу работы: * ступень узаемасувязі судна з апорнай паверхняй; * схема стварэння паветранай падушкі; * канструкцыйны тып агароджы паветранай падушкі{{sfn|Качанов, И. В.|2015}}. Па ступені ўзаемасувязі з апорнай паверхняй СПП падзяляюцца на{{sfn|Качанов, И. В.|2015}} * СПП класа А (амфібійныя СПП) — судны з поўным адрывам ад апорнай паверхні. Яны могуць рухацца з вялікай скорасцю не толькі над вадой, але і над цвёрдай паверхняй (зямля, лёд, снег і г.д.). Амфібійныя СПП абсталяваны гнуткай агароджай паветранай падушкі па ўсім яе перыметры; * СПП класа Б (скегавыя СПП, ССПП) — судны з няпоўным адрывам корпуса ад вады. Паветраная падушка на гэтых суднах з бакоў агароджваецца жорсткімі паплаўкамі-скегамі, якія знаходзяцца ў кантакце з вадой пры ўсіх рэжымах руху, а з носа і кармы — гнуткімі агароджамі. Скегі звязваюць СПП з вадой у любым рэжыме руху, што паляпшае іх манеўраныя якасці, эканамічнасць і зніжае шумнасць за кошт выкарыстання ў якасці рухачоў [[Грабны вінт|грабных вінтоў]] і [[вадамёт]]аў. Але іх магчыма выкарыстоўваць толькі на водных трасах з глыбінямі [[фарватар]]а не менш 0,5 м; * СПП прамежкавага класа (паўамфібійныя СПП) — судны з гнуткай агароджай па ўсім перыметры паветранай падушкі і адрозніваюцца ад амфібійных СПП наяўнасцю пакарочаных скегаў, размешчаных у сярэдняй частцы корпуса судна. Па прынцыповай схеме стварэння паветранай падушкі адрозніваць{{sfn|Качанов, И. В.|2015}}: * СПП з камернай схемай стварэння паветранай падушкі, пры якой паветра падаецца непасрэдна ў паветраную падушку праз шахты або каналы з вялікім гідраўлічным сячэннем. Паветра падаецца ў падушку з малой хуткасцю і не аказвае рэактыўнага уздзеяння. Выкарыстоўваецца ў і ў амфібійных і ў скегавых СПП; * СПП з сапловай схемай стварэння паветранай падушкі. Паветра ў падушку падаецца пад вялікім ціскам праз вузкія кругавыя каналы-соплы, якія абмяжоўваюць плошчу паветранай падушкі са знешняга боку, што стварае дадатковую рэактыўную пад’ёмную сілу. Такая схема выкарыстоўваецца ў СПП амфібійнага тыпу. Амфібійныя СПП часам маюць змешаную схему стварэння паветранай падушкі{{sfn|Качанов, И. В.|2015}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Су́дна на паве́транай паду́шцы (СПП)||252}} * {{ВСЭ3|Судно на воздушной подушке}} * {{кніга|загаловак=Конструкции быстроходных судов: пособие для студентов специальности 1-37 03 02 «Кораблестроение и техническая эксплуатация водного транспорта»: в 3 ч. Ч. 3 : Суда на воздушной подушке|аўтар=Качанов, И. В.|адказны=И. В. Качанов, Ю. П. Ледян, М. К. Щербакова; под науч. ред. И. В. Качанова|спасылка=https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/15395/Конструкции%20быстроходных%20судов_Ч3.pdf?sequence=1&ysclid=lkt9j3fwo6691990234|месца= Мн.|выдавецтва=[[БНТУ]]|год=2015|старонак=106|100|мова=ru|ref=Качанов, И. В.|isbn=978-985-550-106-1 (Ч. 3)}} * {{крыніцы/Военно-морской словарь|Кора́бль на возду́шной поду́шке|198}} * {{крыніцы/ВМС для юношества (1988)|Воздушная подушка|88}} * {{крыніцы/ВМС для юношества (1988)|Корабли (суда) на воздушной подушке|197}} == Спасылкі == * [https://www.arms-expo.ru/articles/armed-forces/eshche-raz-o-amfibiyakh-suda-na-vozdushnoy-podushke-proizvodimye-v-rossii/ ''Чекркашин А.'' Еще раз о амфибиях. Суда на воздушной подушке, производимые в России // Оружие России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230802052543/https://www.arms-expo.ru/articles/armed-forces/eshche-raz-o-amfibiyakh-suda-na-vozdushnoy-podushke-proizvodimye-v-rossii/ |date=2 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://militaryarms.ru/voennaya-texnika/voennye-korabli/suda-na-vozdushnoj-podushke/ Суда на воздушной подушке // Военный обзор MILITARYARMS.RU]{{ref-ru}} * [https://searuff.ru/ustrojstvo-sudna/suda-na-vozdushnoy-podushke Суда на воздушной подушке: классификация, история создания] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230802052535/https://searuff.ru/ustrojstvo-sudna/suda-na-vozdushnoy-podushke |date=2 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} * [https://itboat.com/ru/articles/4906-suda-na-vozdushnoy-podushke-chto-eto-zachem-oni-nuzhny-i-kak-ustroeny Суда на воздушной подушке: что это, зачем они нужны и как устроены // itBoat]{{ref-ru}} * [https://rostec.ru/news/khaska-sivuch-i-drugie-skegovye-suda-na-vozdushnoy-podushke/ «Хаска», «Сивуч» и другие: скеговые суда на воздушной подушке // «Ростех»]{{ref-ru}} * {{Commons|Category:Hovercraft}} {{Грамадскі транспарт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Тыпы суднаў і караблёў]] mv2qsdi2s9zjsdtdmgyn60ltyp9zv9w 0 745284 5181708 5093813 2026-08-16T05:37:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181708 wikitext text/x-wiki '''Сунская парча''' ({{Кітайская|宋錦|宋锦|sòngjǐn|сунцзінь}}) паходзіць з горада [[Сучжоў]] правінцыі [[Цзянсу]] [[Кітай|КНР]] і разам з [[Сычуаньская парча|шуцзінь]] з [[Сычуань|Сычуані]] і [[юньцзінь]] з [[Нанкін]]а прадстаўляе «тры ўзроўні дасканаласці кітайскай [[Парча|парчы]]». Аб’ект {{Не перакладзена 5|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны Кітайскай Народнай Рэспублікі|нематэрыяльнай культурнай спадчыны Кітая|zh|中國國家級非物質文化遺產列表}}. == Апісанне == [[Файл:蘇州織錦廠的琴棋書畫錦.png|справа|міні|250px|Варыянт узору на сунскай парчы]] Сучжоўская сунская парча ствараецца з [[шоўк]]у і адрозніваецца яркай афарбоўкай, тонка прамаляваным узорам, трываласцю і мяккасцю<ref name="chinaculture">{{Cite web|lang=en|url=http://en.chinaculture.org/classics/2010-12/20/content_401968.htm|title=Song Brocade|author=Liu Fang|website=Chinaculture.org|date=2010-12-20|access-date=2017-10-01}}</ref>. Ад вытворчасці шаўковай ніткі і афарбоўкі да гатовага прадукту тканіна праходзіць больш за 20 розных тэхналагічных этапаў<ref name="chinaculture"/>. Узор тканіны складаецца з геаметрычных паўтаральных фігур, у якія абрамлены розныя выявы, сярод якіх могуць быць кветкі, травы, восем скарбаў ({{Lang-zh|或八宝}}.), {{нп3|Восем Несмяротных||ru|Восемь Бессмертных}}, {{нп3|Аштамангала|восем будыйскіх каштоўнасцей|ru|Аштамангала}} ({{Lang-zh|八吉祥}}.) і іншыя малюнкі<ref name="chinaculture"/><ref name="baidu">{{Cite web|lang=zh|url=https://baike.baidu.com/item/%E5%AE%8B%E9%94%A6|title=宋锦|author=|website=[[Энцыклапедыя Байду|Энциклопедия Байду]]|date=|publisher=[[Baidu]]|access-date=2017-10-01|archive-date=2 верасня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170902181222/https://baike.baidu.com/item/%E5%AE%8B%E9%94%A6|url-status=dead}}</ref>. Для фарбавання выкарыстоўваюцца толькі фарбавальнікі натуральнага паходжання. Структура тканіны вызначаецца «трохсаржавым перапляценнем» ({{Lang-zh|三枚斜纹组织}}.)<ref name="zgqp">{{Cite web|lang=zh|url=http://www.zgqp.org/news/detail/117|title=宋锦的历史与现在|date=2017-05-31|publisher=中国旗袍协会|access-date=2017-10-01|archive-date=22 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250222153053/http://www.zgqp.org/news/detail/117|url-status=dead}}</ref>. Сунская парча выкарыстоўваецца як для вырабу адзення, так і як аснова для твораў [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]] і [[Каліграфія|каліграфіі]]<ref name="chinaculture"/>. Напрыклад, у [[Забаронены горад|Музеі імператарскага палаца]] ў [[Пекін]]е захоўваецца пашыты з сунскай парчы падчас праўлення [[Цяньлун|імператара Цяньлуна]] скрутак «Свет асалоды» ({{Lang-zh|极乐世界织成锦图轴}}) вышынёй 448 мі і шырынёй 196,5 см<ref name="baidu"/>. == Гісторыя == Найбольш верагоднае паходжанне назвы сучжоўскай парчы звязана з імем [[Сун|эпохі Сун]]<ref>{{кніга |аўтар=[[Эмілія Паўлаўна Стужына|Эмилия Павловна Стужина]] |загаловак=Китайское ремесло в XVI-XVIII веках |спасылка=https://books.google.ru/books?id=bZMEAAAAMAAJ |месца=М. |выдавецтва=[[Наука (выдавецтва)|Наука]] |год=1970 |старонкі=36 |старонак=264 }}</ref>, у канцы якой у Сужчоў зарадзілася традыцыя вырабу сунцзінь<ref>{{Cite web|url=http://russian.news.cn/china/2017-09/30/c_136650045_2.htm|title=Возрождение старинного искусства создания «сунской парчи»|date=2017-09-30|publisher=[[Сіньхуа|Синьхуа]]|access-date=2017-10-01}}</ref>. У гэты час Сужчоў з’яўляўся цэнтрам вытворчасці шоўку ў Кітаі<ref name="chinaculture"/>. У далейшым на працягу стагоддзяў тэхналогіі вырабу парчы ўдасканальваліся, мяняліся стылі ўзору. Так, напрыклад, у часы дынастый [[Юань (імперыя)|Юань]] і [[Імперыя Мін|Мін]] у моду ўвайшлі залаты [[уток]] і фігурны [[Атлас (тканіна)|атлас]]<ref name="chinaculture"/>. Сунцзінь была папулярная з XIV па XIX стагоддзе, найбольшы яе росквіт прыйшоўся на час праўлення імператараў [[Кансі]] і [[Цяньлун]]а (XVI—XVII стагоддзя)<ref name="baidu"/>. У пачатку XX стагоддзя заходнія тэкстыльныя тэхналогіі прывялі да паступовага заняпаду традыцыйных кітайскіх вытворчасцяў тканіны, і на працягу XX стагоддзя тэхналогія вырабу сучжоўскай парчы была амаль страчана<ref name="baidu"/>. У 1995 годзе ў Сужчоў для выратавання традыцый стварэння сунскай парчы быў створаны Цэнтр аднаўлення традыцыі шаўковай вышыўкі ({{Lang-zh|中国丝绸织绣文物复制中心}})<ref name="zgqp"/>. 5 чэрвеня 2007 года сунцзінь была ўключана ў першы спіс з 226 аб’ектаў {{Не перакладзена 5|Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны Кітайскай Народнай Рэспублікі|нематэрыяльнай культурнай спадчыны Кітая|zh|中國國家級非物質文化遺產列表}}<ref name="baidu"/>. 28 верасня 2009 года на чацвёртай сесіі Міжурадавага камітэта ЮНЕСКА па захаванні нематэрыяльнай культурнай спадчыны ў [[Абу-Дабі]] шаўкаводства і шаўкапрадзенне ў Кітаі, часткай якога з’яўляецца выраб сунскай парчы, было ўнесена ў [[Спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА|Рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны]] чалавецтва<ref name="zgqp"/>. Сунцзінь разам з [[Сычуаньская парча|шуцзін]] з [[Сычуань|Сычуані]] і [[юньцзін]] з [[Нанкін]] называюць «трыма ўзроўнямі дасканаласці кітайскай парчы»<ref name="книга1">{{кніга |аўтар=Лиза Кардуччи, пер. Людмила Губарева |загаловак=Огромен как мир |спасылка=https://books.google.ru/books?id=1KnY_w9u338C |выдавецтва=Межконтинентальное издательство Китая |год=2002 |старонкі=184 |старонак=202 |isbn=9787508502458 }}</ref> або таксама — «тры знакамітыя парчы» ({{Lang-zh|三大名锦}})<ref name="baidu"/>. {{зноскі}} {{commonscat}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Сучжоў]] [[Катэгорыя:Кітайскі шоўк]] hmru19avh0kt9m6ah8f82qia0lwlflm 0 746351 5181702 4570440 2026-08-16T05:08:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181702 wikitext text/x-wiki '''Суднамадэ́льны спорт'''{{sfn|БелЭн|2002}} — адзін з тэхнічных відаў [[спорт]]у, які мае развіццё ў [[Беларусь|Беларусі]]. Развіццё беларускага суднамадэльнага спорту непарыўна звязана з развіццём суднамадэльнага спорту ў [[СССР]]. У жніўні 1949 года ў [[Масква|Маскве]] прайшлі першыя вочныя Усесаюзныя спаборніцтвы спартыўных мадэляў, у якіх прыняла ўдзел зборная каманда [[БССР]]. У гэтым жа годзе адбыўся Першы чэмпіянат БССР{{sfn|БелЭн|2002}}. З 1950 года зборная каманда БССР — удзельнік чэмпіянатаў СССР{{sfn|БелЭн|2002}}. У 1963 годзе былі праведзены Усесаюзныя спаборніцтвы ў [[Мінск]]у, на воднай станцыі Мінскай марской школы ДТСААФ на [[Камсамольскае возера|Камсамольскім возеры]]<ref name="ДТСААФ">[http://www.dosaaf.gov.by/sport/texnicsport/shipmodel/ Из истории спорта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009060847/http://www.dosaaf.gov.by/sport/texnicsport/shipmodel/ |date=9 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}} // Сайт [[ДТСААФ]]</ref>. У 1976 годзе беларуская каманда заняла 3-е месца на чэмпіянаце СССР у класе самаходных мадэлей і яхт і 4-е месца ў класе скорасцевых кордавых і радыёкіруемых мадэлей{{sfn|БелЭн|2002}}. Ля вытокаў беларускага суднамадэлізму стаялі выдатныя арганізатары-выхавальнікі: [[Віктар Міхайлавіч Ермакоў]] (Мінскі гарадскі Палац піянераў), Анатоль Ігнатавіч Паўлаў (Віцебская марская школа), Валянцін Максімавіч Каўтуноў (Рэспубліканская станцыя юных тэхнікаў), Мікалай Аляксандравіч Булыга (Мінская марская школа)<ref name="ДТСААФ" />. У склад зборнай каманды СССР па суднамадэльным спорце ў розны час уваходзілі і прадстаўнікі Беларускай ССР: [[Раман Міхайлавіч Шайкоў]] , Канстанцін Ігаравіч Шчука, Дзмітрый Ігаравічм Шчука, Юрый Віктаравіч Ермакоў, [[Андрэй Барысавіч Місякоў]], Ігар Мікалаевіч Германенка, Дзмітрый Алегавіч Карандашоў, Сяргей Іванавіч Трусевіч, Віталь Мікалаевіч Пучкоўскі і інш.<ref name="ДТСААФ" /> 4 чэрвеня 1992 года ў [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] зарэгістравана самастойная «Беларуская рэспубліканская Федэрацыя суднамадэльнага спорту», з 1995 года — грамадскае аб’яднанне «Беларуская федэрацыя суднамадэльнага спорту»<ref name="ДТСААФ" />. З 1993 года суднамадэлісты Беларусі, у складзе нацыянальных каманд, рэгулярна ўдзельнічаюць у чэмпіянатах свету і Еўропы, міжнародных спаборніцтвах, якія праводзіць Міжнародная арганізацыя суднамадэлізму і суднамадэльнага спорту (NAVIGA)<ref name="ДТСААФ" />. Пры правядзенні спаборніцтваў па суднамадэльным спорце ўнутры краіны выкарыстоўваюцца правілы спаборніцтваў і спартыўная класіфікацыя мадэляў NAVIGA, дапоўненыя нацыянальнымі правіламі і класамі мадэляў<ref name="ДТСААФ" /><ref name="Калм">[https://ships-models.ru/images/Rules-C-2023.pdf Правила соревнований по судномодельному спорту. Стендовые модели «С»]{{ref-ru}}</ref>. Вядомы суднамадэліст і [[трэнер]], неаднаразовы пераможца розных спаборніцтваў [[Дзмітрый Іванавіч Калмыкоў]] з’яўляецца суддзёй NAVIGA і ў 2015 годзе на Генеральнай Асамблеі NAVIGA быў абраны віцэ-прэзідэнтам гэтай міжнароднай арганізацыі<ref name="ДТСААФ" />. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Суднамадэ́льны спорт||256}} == Спасылкі == * [http://www.dosaaf.gov.by/sport/texnicsport/shipmodel/ Из истории спорта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201009060847/http://www.dosaaf.gov.by/sport/texnicsport/shipmodel/ |date=9 кастрычніка 2020 }}{{ref-ru}} // Сайт [[ДТСААФ]] * [https://shipmodelsport.org/index.php/ Международная федерация судомодельного спорта, МФСС (ShipModel Sport International Federation, SMSIF)]{{ref-ru}} // Сайт Галоўнага ўпраўлення спорту і турызму [[Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт|Мінскага гарвыканкама]] * [https://ships-models.ru/ Персанальны сайт Дзмітрыя Калмыкова]{{ref-ru}} * [http://www.vitobldosaaf.by/posvyashchaya-vitebskoy-morskoy-shkole Посвящая Витебской морской школе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230817040955/http://www.vitobldosaaf.by/posvyashchaya-vitebskoy-morskoy-shkole |date=17 жніўня 2023 }}{{ref-ru}} // Віцебская абласная арганізацыйная структура ДТСААФ * [https://ctv.by/chempiony-mira-po-sudomodelnomu-sportu-dmitriy-kalmykov-i-ignat-yaroshenko-sudomodelirovaniem-mozhno Чемпионы мира по судомодельному спорту Дмитрий Калмыков и Игнат Ярошенко: Судомоделированием можно заниматься с 1-го класса!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200221003500/http://www.ctv.by/chempiony-mira-po-sudomodelnomu-sportu-dmitriy-kalmykov-i-ignat-yaroshenko-sudomodelirovaniem-mozhno |date=21 лютага 2020 }}{{ref-ru}} // Тэлеканал [[СТБ]] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Віды спорту ў Беларусі]] kj7kkbz0if8sm57waxysrubdjag5988 10 746495 5181745 4900556 2026-08-16T07:52:18Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5181745 wikitext text/x-wiki [[Файл:The Soviet Union 1988 CPA 5919 stamp (Hedgehog in the Fog).jpg|right|150px|Паштовая марка СССР]] '''«[[Вожык у тумане]]»''' ({{lang-ru|Ёжик в тумане}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] [[Мультыплікацыя|мультыплікацыйны фільм]], зняты [[Юрый Барысавіч Нарштэйн|Юрыем Нарштэйнам]] у [[1975 год у гісторыі кіно|1975]] годзе на студыі «{{нп5|Саюзмультфільм||ru|Союзмультфильм}}». Распавядае пра Вожыка, які выпраўляецца ў госці да свайго сябра Мядзведзіка і губляецца ў [[туман]]е. Заблукаўшы, ён апынаецца ў дзіўным свеце, які насяляюць як страшныя істоты, так і зычлівыя, добрыя, у свеце цішыні і шолаху, свеце цемры, высокай травы і ваблівых зор. Даследчыкі адзначаюць, што на стылістыку фільма ўплывалі культурныя традыцыі розных краін і народаў (у тым ліку тэатр і жывапіс [[Далёкі Усход|Усходу]], творы [[Паўль Клее|Паўля Клее]], [[Андрэй Рублёў|Андрэя Рублёва]], {{нп5|Юрый Аляксеевіч Васняцоў|Юрыя Васняцова|ru|Васнецов, Юрий Алексеевич}}). Фільм атрымаў прызы шэрагу міжнародных [[Кінафестываль|кінафестываляў]], стваральнікі стужкі сталі лаўрэатамі [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] ''([[Вожык у тумане|далей…]])''. <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Вожык у тумане]] </noinclude> 2sw5py23fx0ajw3nhodfbebh4g3v2eo 10 747039 5181755 4577084 2026-08-16T08:18:25Z JerzyKundrat 174 5181755 wikitext text/x-wiki [[Выява:View of Minsk.jpg|right|150px|Водна-зялёны дыяметр у цэнтры Мінска]] '''[[Водна-зялёны дыяметр Мінска]]''' — сістэма [[вадаём]]аў, [[парк]]аў, [[бульвар]]аў і сквераў абапал ракі [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]], якая перасякае шырокай ''«зялёнай стужкай»'' увесь [[Мінск]] ([[Беларусь]]) з паўночнага захаду на паўднёвы ўсход — ад [[Дразды (вадасховішча)|вадасховішча Дразды]] да [[Шабаны (жылы раён)|Шабаноў]]. Быў створаны ў выніку архітэктурна-ландшафтнага пераўтварэння поймы мінскай ракі Свіслачы ў 1950—1970-ых гадах і з’яўляецца часткай [[Вілейска-Мінская водная сістэма|Вілейска-Мінскай воднай сістэмы]]. Стаў адным з двух планіровачных ''«стрыжняў»'' Мінска, перасякаючыся пад прамым вуглом з [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспектам Незалежнасці]]. ''[[Водна-зялёны дыяметр Мінска|далей…]]'' <noinclude> [[Катэгорыя:Шаблоны класіфікацыі артыкулаў|Водна-зялёны дыяметр Мінска]] </noinclude> 63vbnpgvoa1rtz8dxk71hrcx47iq4xm 0 748347 5181545 5149822 2026-08-15T17:40:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181545 wikitext text/x-wiki '''Спіс найлепшых бамбардзіраў зборнай Украіны па футболе<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://uaf.ua/national/archives/6|title=Національна збірна: Українські Бомбардири|website=УАФ|access-date=2023-09-10|archive-date=10 лютага 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220210191444/https://uaf.ua/national/archives/6|url-status=dead}}</ref>.''' У гэтым спісе прадстаўлены '''23''' найлепшыя бамбардзіры зборнай Украіны па футболе<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zbirna.com/bombardiry|title=Бомбардири збірної України з футболу|website=Zbirna|access-date=2023-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.transfermarkt.world/ukraine/toptorschuetzen/verein/3699|title=ЛУЧШИЕ БОМБАРДИРЫ ЗА ВСЮ ИСТОРИЮ УКРАИНЫ|website=ТМ|access-date=2023-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.11v11.com/teams/ukraine/tab/stats/option/scorers/|title=Ukraine national football team statistics and records: top scorers|website=11v11|access-date=2023-09-12}}</ref><ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://www.redbull.com/ua-uk/bombardyry-v-istorii-ukraini|title=Найкращі бомбардири в історії збірної України з футболу|website=RedBull|access-date=2023-09-10}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.statista.com/statistics/577071/all-time-top-goal-scorers-national-football-team-by-goals-scored-ukraine/|title=Players who have scored the most goals for the national soccer team of Ukraine|website=Statista|access-date=2023-09-12}}</ref>. * {{legend2|#99FF99|Зараз выступае за нацыянальную зборную: '''7'''|border=1px solid #AAAAAA|розмір=100%}} * {{legend2|#F9F9F9|Завяршыў кар’еру: '''16'''|border=1px solid #AAAAAA|розмір=100%}} * '''Дадзеныя па стане на 13 верасня 2023''' {| class="wikitable sortable" !Nº !Імя !Дата нараджэння !Гады за зборную !Гульні !Галы |- |1 |[[Андрэй Мікалаевіч Шаўчэнка|Андрэй Шаўчэнка]] |29 верасня 1976 |1995&nbsp;— 2012 |111 |'''48''' |- bgcolor=99FF99 |2 |[[Андрэй Мікалаевіч Ярмоленка|Андрэй Ярмоленка]] |23 кастрычніка 1989 |2009&nbsp;— дасюль |126 |'''47''' |- bgcolor=99FF99 |3 |[[Яўген Алегавіч Канаплянка|Яўген Канаплянка]] |29 верасня 1989 |2010&nbsp;— дасюль |87 |'''21''' |- |4 |[[Сяргей Станіслававіч Раброў|Сяргей Раброў]] |3 чэрвеня 1974 |1992&nbsp;— 2006 |75 |'''15''' |- bgcolor=99FF99 |5 |Раман Ярамчук |27 лістапада 1995 |2018&nbsp;— дасюль |45 |'''13''' |- |6 |[[Алег Анатолевіч Гусеў|Алег Гусеў]] |25 красавіка 1983 |2003&nbsp;— 2016 |98 |'''13''' |- |7 |Сяргей Назаранка |16 лютага 1980 |2003&nbsp;— 2012 |56 |'''12''' |- bgcolor=99FF99 |8 |Віктар Цыганкоў |15 лістапада 1997 |2016&nbsp;— дасюль |49 |'''11''' |- |9 |[[Яўген Аляксандравіч Селязнёў|Яўген Селязнёў]] |20 ліпеня 1985 |2008&nbsp;— 2018 |58 |'''11''' |- bgcolor=99FF99 |10 |[[Аляксандр Уладзіміравіч Зінчанка|Аляксандр Зінчанка]] |15 снежня 1996 |2015&nbsp;— дасюль |55 |'''9''' |- |11 |[[Андрэй Аляксеевіч Варабей|Андрэй Варабей]] |29 лістапада 1978 |2000&nbsp;— 2008 |68 |'''9''' |- |12 |[[Андрэй Леанідавіч Гусін|Андрэй Гусін]] |11 снежня 1972 |1993&nbsp;— 2006 |71 |'''9''' |- |13 |Тымерлан Гусейнаў |24 студзеня 1968 |1993&nbsp;— 1997 |14 |'''8''' |- |14 |Арцём Кравец |3 чэрвеня 1989 |2011&nbsp;— 2019 |23 |'''8''' |- |15 |[[Арцём Уладзіміравіч Мілеўскі|Арцём Мілеўскі]] |12 студзеня 1985 |2006&nbsp;— 2012 |50 |'''8''' |- |16 |[[Андрэй Віктаравіч Варонін|Андрэй Варонін]] |21 студзеня 1979 |2002&nbsp;— 2012 |74 |'''8''' |- |17 |[[Руслан Пятровіч Ратань|Руслан Ратань]] |29 кастрычніка 1981 |2003&nbsp;— 2018 |100 |'''8''' |- |18 |Марка Дэвіч |27 кастрычніка 1983 |2008&nbsp;— 2014 |35 |'''7''' |- |19 |[[Максім Сяргеевіч Калінічэнка|Максім Калінічэнка]] |26 студзеня 1979 |2002&nbsp;— 2011 |47 |'''7''' |- bgcolor=99FF99 |20 |Руслан Маліноўскі |4 мая 1993 |2015&nbsp;— дасюль |55 |'''7''' |- |21 |Віктар Леаненка |5 кастрычніка 1969 |1992&nbsp;— 1996 |14 |'''6''' |- bgcolor=99FF99 |22 |Арцём Доўбік |21 чэрвеня 1997 |2021&nbsp;— дасюль |20 |'''6''' |- |23 |Аляксандр Аліеў |3 лютага 1985 |2008&nbsp;— 2012 |28 |'''6''' |} == Зноскі == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2023-09-15}} [[Катэгорыя:Зборная Украіны па футболе]] [[Катэгорыя:Спісы:Спорт]] [[Катэгорыя:Спісы:Украіна]] 4qfkn3qhn7wkt87kktsdh94px4m3gy5 0 751276 5181658 5135338 2026-08-16T01:11:38Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181658 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Адамовіч}} {{навуковец}} '''Адам Фердынанд Адамовіч''' ({{lang-pl|Adam Ferdynand Adamowicz}}, {{lang-ru|Адам Фердинанд Адамович}}; {{ВД-Прэамбула}}) — вучоны-[[медык]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў Вільні<ref name="МіАБ"/>. Сын Юзафа Адамовіча і Соф’і Ёхер. У 1818—1822 вучыўся ў [[Віленская гімназія (1803—1914)|Віленскай гімназіі]], дзе вывучаў батаніку і медыцыну. З 1822 года ён быў асістэнтам [[Людвіг Генрых Баянус|Людвіга Генрыка Баянуса]]<ref>{{артыкул|аўтар=Stanisław Ziemiański|год=2006|doi=10.5840/forphil20061130|issn=1426-1898|старонкі=282–283|выданне=Forum Philosophicum|загаловак=Powszechna Encyklopedia Filozofii|спасылка=http://dx.doi.org/10.5840/forphil20061130|том=11}}</ref>. У 1822 магістр медыцыны ў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім універсітэце]] на кафедры параўнальнай анатоміі. 3 яго ўдзелам у 1823 у Вільні створана [[Віленская ветэрынарная школа|ветэрынарная школа]]. 3 1826 года [[доктар медыцыны]]. Заснавальнік музея зоатэрапеўтычных прэпаратаў. Выкладаў у [[Віленская медыка-хірургічная акадэмія|Віленскай медыка-хірургічнай акадэміі]] з 1838 года [[ветэрынарыя|ветэрынарныя навукі]], [[гісторыя медыцыны|гісторыю]] і літаратуру медыцыны<ref name="МіАБ"/>. Актыўна ўдзельнічаў у жыцці [[віленскае медыцынскае таварыства|Віленскага медыцынскага таварыства]], падтрымліваў яго матэрыяльна<ref name="МіАБ"/>, старшыня з 1841 года. Пахаваны быў на [[пратэстанцкія могілкі (Вільня)|пратэстанцкіх могілках]] у [[Вільнюс|Вільні]]. У 1960 годзе яго прах быў перанесены на могілкі [[Роса]]. == Навуковая дзейнасць == Аўтар прац па [[ветэрынарыя|ветэрынарыі]], параўнальнай [[паталогія|паталогіі]], гісторыі развіцця, вучэння анатоміі ў [[Польшча|Польшчы]] і [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. Вывучаў гісторыю [[Вільня|Вільні]] і выдаў твор «Віленскі аўгсбургскі касцёл…» (1855, Вільня, на польскай мове)<ref name="МіАБ">{{крыніцы/МіАБ|Адамовіч Адам Фердынанд}}</ref>. Адзін з пачынальнікаў [[Бальнеалогія|бальнеалогіі]] ў [[Літва|Літве]]. Пачынаючы з [[1842]] апублікаваў шэраг артыкулаў пра мінеральныя воды [[Друскенікі|Друскенікаў]], [[Стаклішкі|Стаклішак]] і іншых мясцовасцяў. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/МіАБ|Адамовіч Адам Фердынанд}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Адамовіч Адам Фердынанд}} [[Катэгорыя:Пахаваныя на Евангелічных могілках (Вільнюс)]] [[Катэгорыя:Медыкі Літвы]] [[Катэгорыя:Медыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Медыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Медыкі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Літвы]] jrdc4rf4ddyvrugqmds7s5t4ren45iy 0 751277 5181647 4918128 2026-08-16T00:47:46Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181647 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Евангелічныя могілкі |Арыгінальная назва = pl/Cmentarz ewangelicki w Wilnie |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Віленскі гарадское самакіраванне |Месцазнаходжанне = [[Вільня]] |Гістарычны раён = [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]] |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = 1806 |Першае згадка = |Першае пахаванне = 1809 |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = 1956 |Дата ліквідацыі = 1960 |Плошча = |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = [[Лютэранства|лютэране]], [[Кальвінізм|кальвіністы]] |Статус = Знішчаны |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = Літва Вільнюс |Катэгорыя на Вікісховішчы = Evangelical cemetery in Vilnius }} '''Евангелі́чныя мо́гілкі''' ({{lang-pl|Cmentarz ewangelicki w Wilnie}})&nbsp;— колішні некропаль у [[Вільня|Вільні]], які размяшчаўся на [[Боўфалавая гара|Боўфалавай гары]] ля скрыжавання вуліц [[Малая Пагулянка (Вільня)|Малой Пагулянкі]] і Аб'яздовай у гістарычным раёне [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]. == Гісторыя == Першапачаткова абедзве евангелічныя суполкі мелі ў Вільні паасобныя могілкі: [[Кальвінізм|кальвіністы]] хавалі сваіх нябожчыкаў побач са зборам на [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], а [[лютэране]]&nbsp;— пры [[Людвісарская вуліца (Вільня)|вуліцы Людвісарскай]] (былой [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарскай]]), якія існавалі з сярэдзіны XVI да пачатку XIX стагоддзя{{sfn|Снежка|1972|с=2—3}}. У 1806 годзе радца горада Вільні і ўладальнік вядомага гатэля на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] Готфрыд Ган набыў вялікі прамавугольны пляц на [[Боўфалавая гара|Боўфалавай гары]] для стварэння новага агульнага некропаля{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. Могілкі былі закладзены паводле планаў віленскага садоўніка Вебера. Адкрыццё адбылося ў 1809 годзе. Спачатку гэта былі выключна [[лютэране|лютэранскія]] могілкі, але з 1830 года тут адбываліся і пахаванні [[Кальвінізм|кальвіністаў]], прычым кожная з канфесій мела свае асобныя кварталы{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. Некаторыя каштоўныя гістарычныя надмагіллі са старых лютэранскіх могілак былі перанесены на новы некропаль (напрыклад, пліты роду Летаваў, суперінтэнданта [[Самуэль Дамброўскі|Самуэля Дамброўскага]]){{sfn|Снежка|1972|с=3}}. У 1819 годзе насупраць брамы паводле праекта нямецкага архітэктара [[Караль Шыльдгаўзен|Караля Шыльдгаўзена]] была пабудавана мураваная могілкавая капліца{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. У 1839 годзе на могілках быў таемна пахаваны расстраляны паўстанцкі эмісар [[Шыман Канарскі]]{{sfn|Снежка|1972|с=5}}. У канцы XIX стагоддзя раён [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянкі]] пачаў шчыльна забудоўвацца, і ў 1895 годзе мясцовыя домаўладальнікі беспаспяхова звярталіся да ўлад з петыцыяй перанесці могілкі за межы Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=5}}. Могілкі моцна пацярпелі ў час ваенных дзеянняў і катаклізмаў. Зімой 1940 года вымерзлі амаль усе каштаны ў галоўнай алеі, у 1942 годзе нямецкія акупацыйныя ўлады вывезлі званы з капліцы, а ў 1944 годзе падчас [[Бамбардзіроўкі Вільні ў час Другой сусветнай вайны|бамбардзіровак горада]] на тэрыторыю ўпала шмат бомбаў і снарадаў, што разбурыла помнікі{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. У 1956 годзе могілкі закрыты, некаторыя надмагіллі былі перавезены на могілкі на [[Роса|Росе]], на камунальныя могілкі ў [[Салтанішкі (Вільня)|Салтанішках]] і на [[Праваслаўныя могілкі (Вільня)|праваслаўныя могілкі]] на [[Новы Свет (Вільня)|Новым Свеце]]{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. У 1960 годзе была знесена могілкавая капліца і на гэтай тэрыторыі створаны гарадскі парк, а ў 1974 годзе пабудаваны [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]]<ref name=":0">Krzysztof Wałejko (z zespołem red. ks. Marek Borysiak, Anna Franko, Irena Jutkiewicz i Katarzyna Jutkiewicz: ''Praktyczny przewodnik po Wilnie''. Przedsiębiorstwo Wydawnicze «Krzysztof Wałejko», Suwałki 2003, s. 99. <nowiki>ISBN 83-918978-2-6</nowiki>.</ref>. На былых могілках захаваўся толькі класіцыстычны [[Капліца-пахавальня Нішкоўскіх|маўзалей роду Нішкоўскіх]] (архітэктар [[Караль Падчашынскі]]), які цяпер выкарыстоўваецца як сувенірны кіёск. У гэтым маўзалеі быў пахаваны [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816), прафесар хірургіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref name=":0" />{{sfn|Снежка|1972|с=78}}. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == [[Файл:Вільня. Евангелічныя могілкі. Магіла Ваўжынца Путкамера.jpg|thumb|злева|Магіла [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынца Путкамера]] на Евангелічных могілках. Малюнак [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]], 1925]] * [[Адольф Абіхт]] (1793—1860)&nbsp;— прафесар паталогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=8}}. * [[Ян Генрык Абіхт]] (1762—1816)&nbsp;— прафесар філасофіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=9}}. * [[Адам Фердынанд Адамовіч]] (1802—1881)&nbsp;— прафесар ветэрынарыі і параўнальнай анатоміі{{sfn|Снежка|1972|с=11}}. * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944)&nbsp;— беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст, празаік. На магіле быў усталяваны драўляны крыж з таблічкай, якая змяшчала тэкст на беларускай мове лацінкай{{sfn|Снежка|1972|с=14}}. * [[Баляслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1868—1940)&nbsp;— польскі военачальнік, брыгадны генерал Войска Польскага. * [[Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч (мастак)|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1869—1927)&nbsp;— графік і жывапісец, прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]{{sfn|Снежка|1972|с=88}}. * [[Якуб Брыятэ]] (1746—1819)&nbsp;— прафесар хірургіі, фактычны заснавальнік анатамічнага тэатра ў Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=20}}. * [[Ян Фрыдэрык Вольфганг]] (1775—1859)&nbsp;— прафесар кафедры фармацыі і фармакалогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=119}}. * [[Отан Гедэман]] (1887—1937)&nbsp;— гісторык, даследчык [[Браслаўшчына|Браслаўшчыны]], [[Дзісеншчына|Дзісеншчыны]] і [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]{{sfn|Снежка|1972|с=42}}. * [[Тэафіль Глюксберг]] (1796—1876)&nbsp;— віленскі кнігавыдавец і тыпограф{{sfn|Снежка|1972|с=33}}. * [[Альберт Жамет]] (1820—1875)&nbsp;— мастак-пейзажыст, дэкаратар Віленскага тэатра{{sfn|Снежка|1972|с=131}}. * [[Аляксандр Заштаўт]] (1877—1944)&nbsp;— польскі палітычны дзеяч. * [[Шыман Канарскі]] (1808—1839)&nbsp;— дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху ў Польшчы, Літве і на Беларусі. Быў таемна пахаваны пасля расстрэлу царскімі ўладамі{{sfn|Снежка|1972|с=5}}. * [[Тэадор Ламбек]] (1837—1893)&nbsp;— віленскі кнігавыдавец{{sfn|Снежка|1972|с=60}}. * [[Мацей Ворбек-Летаў]] (1593—1663)&nbsp;— прыдворны лекар караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава IV Вазы]], мемуарыст{{sfn|Снежка|1972|с=62}}. * [[Ёзэф Маршэўскі]] (1827—1874)&nbsp;— мастак-пейзажыст{{sfn|Снежка|1972|с=75}}. * [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816)&nbsp;— прафесар хірургіі Віленскага ўніверсітэта. * [[Караль дэ Пертэс]] (1740—1815)&nbsp;— выдатны ваенны картограф XVIII стагоддзя, энтамолаг{{sfn|Снежка|1972|с=80}}. * [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынец Путкамер]] (1794—1850)&nbsp;— землеўласнік, грамадскі дзеяч, маршалак шляхты Лідскага павета, муж Марылі Верашчакі{{sfn|Снежка|1972|с=82}}. * {{нп5|Міхал Юзаф Ястрэмбскі||pl|Michał Jastrzębski (duchowny)}} (1859—1938)&nbsp;— суперінтэндант [[Віленскі евангелічна-рэфармацкі Сінод|Віленскага евангелічна-рэфармацкага Сінода]] (1902—1938){{sfn|Снежка|1972|с=53}}. == Галерэя == <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija, Brama. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія, Брама (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (1915-18).jpg|Евангелічныя могілкі. 1910-я Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1915-20).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1915-1920 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (2).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (3).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (5).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/Content/129861/Oss-BR-16151.pdf|аўтар=[[Аляксандр Снежка|Снежка А.]]|загаловак=Cmentarz Ewangelicki w Wilnie 1806–1956|месца=Wrocław|год=1972|старонак=136|ref=Снежка}} — Машынапіс у фондах [[Асалінеум|Бібліятэкі Асалінеума]]. * {{Кніга|загаловак=Wilno - dzieje architektura cmentarze|адказны=Edmund Małachowicz|год=1996|месца=Wrocław|выдавецтва=Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej|старонак=601|isbn=978-83-7085-182-8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Evangelical cemetery in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1960 годзе]] dcgevqwyhwm5ddcaic79peaba6j1rw1 5181649 5181647 2026-08-16T00:49:25Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5181649 wikitext text/x-wiki {{Некропаль |Беларуская назва = Евангелічныя могілкі |Арыгінальная назва = pl/Cmentarz ewangelicki w Wilnie |Выява = |Подпіс выявы = |Каардынаты = |CoordScale = |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Віленскі гарадское самакіраванне |Месцазнаходжанне = [[Вільня]] |Гістарычны раён = [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]] |Ранейшыя назвы = |Тып = |Славутасці = |Дата заснавання = 1806 |Першае згадка = |Першае пахаванне = 1809 |Апошняе пахаванне = |Дата закрыцця = 1956 |Дата ліквідацыі = 1960 |Плошча = |Архітэктар = |Колькасць пахаваных = |Колькасць пахаванняў = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = [[Лютэранства|лютэране]], [[Кальвінізм|кальвіністы]] |Статус = Знішчаны |Ахоўны статус = |Кіруючая арганізацыя = |Сайт = |Пазіцыйная карта = Літва Вільнюс |Катэгорыя на Вікісховішчы = Evangelical cemetery in Vilnius }} '''Евангелі́чныя мо́гілкі''' ({{lang-pl|Cmentarz ewangelicki w Wilnie}})&nbsp;— колішні некропаль у [[Вільня|Вільні]], які размяшчаўся на [[Боўфалавая гара|Боўфалавай гары]] ля скрыжавання вуліц [[Малая Пагулянка (Вільня)|Малой Пагулянкі]] і Аб'яздовай у гістарычным раёне [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]. == Гісторыя == Першапачаткова абедзве евангелічныя суполкі мелі ў Вільні паасобныя могілкі: [[Кальвінізм|кальвіністы]] хавалі сваіх нябожчыкаў побач са зборам на [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], а [[лютэране]]&nbsp;— пры [[Людвісарская вуліца (Вільня)|вуліцы Людвісарскай]] (былой [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарскай]]), якія існавалі з сярэдзіны XVI да пачатку XIX стагоддзя{{sfn|Снежка|1972|с=2—3}}. У 1806 годзе радца горада Вільні і ўладальнік вядомага гатэля на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] Готфрыд Ган набыў вялікі прамавугольны пляц на [[Боўфалавая гара|Боўфалавай гары]] для стварэння новага агульнага некропаля{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. Могілкі былі закладзены паводле планаў віленскага садоўніка Вебера. Адкрыццё адбылося ў 1809 годзе. Спачатку гэта былі выключна [[лютэране|лютэранскія]] могілкі, але з 1830 года тут адбываліся і пахаванні [[Кальвінізм|кальвіністаў]], прычым кожная з канфесій мела свае асобныя кварталы{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. Некаторыя каштоўныя гістарычныя надмагіллі са старых лютэранскіх могілак былі перанесены на новы некропаль (напрыклад, пліты роду Летаваў, суперінтэнданта [[Самуэль Дамброўскі|Самуэля Дамброўскага]]){{sfn|Снежка|1972|с=3}}. У 1819 годзе насупраць брамы паводле праекта нямецкага архітэктара [[Караль Шыльдгаўзен|Караля Шыльдгаўзена]] была пабудавана мураваная могілкавая капліца{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. У 1839 годзе на могілках быў таемна пахаваны расстраляны паўстанцкі эмісар [[Шыман Канарскі]]{{sfn|Снежка|1972|с=5}}. У канцы XIX стагоддзя раён [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянкі]] пачаў шчыльна забудоўвацца, і ў 1895 годзе мясцовыя домаўладальнікі беспаспяхова звярталіся да ўлад з петыцыяй перанесці могілкі за межы Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=5}}. Могілкі моцна пацярпелі ў час ваенных дзеянняў і катаклізмаў. Зімой 1940 года вымерзлі амаль усе каштаны ў галоўнай алеі, у 1942 годзе нямецкія акупацыйныя ўлады вывезлі званы з капліцы, а ў 1944 годзе падчас [[Бамбардзіроўкі Вільні ў час Другой сусветнай вайны|бамбардзіровак горада]] на тэрыторыю ўпала шмат бомбаў і снарадаў, што разбурыла помнікі{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. У 1956 годзе могілкі закрыты, некаторыя надмагіллі былі перавезены на могілкі на [[Роса|Росе]], на камунальныя могілкі ў [[Салтанішкі (Вільня)|Салтанішках]] і на [[Праваслаўныя могілкі (Вільня)|праваслаўныя могілкі]] на [[Новы Свет (Вільня)|Новым Свеце]]{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. У 1960 годзе была знесена могілкавая капліца і на гэтай тэрыторыі створаны гарадскі парк, а ў 1974 годзе пабудаваны [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]]<ref name=":0">Krzysztof Wałejko (z zespołem red. ks. Marek Borysiak, Anna Franko, Irena Jutkiewicz i Katarzyna Jutkiewicz: ''Praktyczny przewodnik po Wilnie''. Przedsiębiorstwo Wydawnicze «Krzysztof Wałejko», Suwałki 2003, s. 99. <nowiki>ISBN 83-918978-2-6</nowiki>.</ref>. На былых могілках захаваўся толькі класіцыстычны [[Капліца-пахавальня Нішкоўскіх|маўзалей роду Нішкоўскіх]] (архітэктар [[Караль Падчашынскі]]), які цяпер выкарыстоўваецца як сувенірны кіёск. У гэтым маўзалеі быў пахаваны [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816), прафесар хірургіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref name=":0" />{{sfn|Снежка|1972|с=78}}. == Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках == [[Файл:Вільня. Евангелічныя могілкі. Магіла Ваўжынца Путкамера.jpg|thumb|злева|Магіла [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынца Путкамера]] на Евангелічных могілках. Малюнак [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]], 1925]] * [[Адольф Абіхт]] (1793—1860)&nbsp;— прафесар паталогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=8}}. * [[Ян Генрык Абіхт]] (1762—1816)&nbsp;— прафесар філасофіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=9}}. * [[Адам Фердынанд Адамовіч]] (1802—1881)&nbsp;— прафесар ветэрынарыі і параўнальнай анатоміі{{sfn|Снежка|1972|с=11}}. * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944)&nbsp;— беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст, празаік. На магіле быў усталяваны драўляны крыж з таблічкай, якая змяшчала тэкст на беларускай мове лацінкай{{sfn|Снежка|1972|с=14}}. * [[Баляслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1868—1940)&nbsp;— польскі военачальнік, брыгадны генерал Войска Польскага. * [[Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч (мастак)|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1869—1927)&nbsp;— графік і жывапісец, прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]{{sfn|Снежка|1972|с=88}}. * [[Якуб Брыятэ]] (1746—1819)&nbsp;— прафесар хірургіі, фактычны заснавальнік анатамічнага тэатра ў Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=20}}. * [[Ян Фрыдэрык Вольфганг]] (1775—1859)&nbsp;— прафесар кафедры фармацыі і фармакалогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=119}}. * [[Отан Гедэман]] (1887—1937)&nbsp;— гісторык, даследчык [[Браслаўшчына|Браслаўшчыны]], [[Дзісеншчына|Дзісеншчыны]] і [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]{{sfn|Снежка|1972|с=42}}. * [[Тэафіль Глюксберг]] (1796—1876)&nbsp;— віленскі кнігавыдавец і тыпограф{{sfn|Снежка|1972|с=33}}. * [[Альберт Жамет]] (1820—1875)&nbsp;— мастак-пейзажыст, дэкаратар Віленскага тэатра{{sfn|Снежка|1972|с=131}}. * [[Аляксандр Заштаўт]] (1877—1944)&nbsp;— польскі палітычны дзеяч. * [[Шыман Канарскі]] (1808—1839)&nbsp;— дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху ў Польшчы, Літве і на Беларусі. Быў таемна пахаваны пасля расстрэлу царскімі ўладамі{{sfn|Снежка|1972|с=5}}. * [[Тэадор Ламбек]] (1837—1893)&nbsp;— віленскі кнігавыдавец{{sfn|Снежка|1972|с=60}}. * [[Мацей Ворбек-Летаў]] (1593—1663)&nbsp;— прыдворны лекар караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава IV Вазы]], мемуарыст{{sfn|Снежка|1972|с=62}}. * [[Ёзэф Маршэўскі]] (1827—1874)&nbsp;— мастак-пейзажыст{{sfn|Снежка|1972|с=75}}. * [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816)&nbsp;— прафесар хірургіі Віленскага ўніверсітэта. * [[Караль дэ Пертэс]] (1740—1815)&nbsp;— выдатны ваенны картограф XVIII стагоддзя, энтамолаг{{sfn|Снежка|1972|с=80}}. * [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынец Путкамер]] (1794—1850)&nbsp;— землеўласнік, грамадскі дзеяч, маршалак шляхты Лідскага павета, муж Марылі Верашчакі{{sfn|Снежка|1972|с=82}}. * {{нп5|Міхал Юзаф Ястрэмбскі||pl|Michał Jastrzębski (duchowny)}} (1859—1938)&nbsp;— суперінтэндант [[Віленскі евангелічна-рэфармацкі Сінод|Віленскага евангелічна-рэфармацкага Сінода]] (1902—1938){{sfn|Снежка|1972|с=53}}. == Галерэя == <gallery mode=packed perrow ="4" heights="150px"> Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija, Brama. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія, Брама (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (1915-18).jpg|Евангелічныя могілкі. 1910-я Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1915-20).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1915-1920 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (2).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (3).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (5).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919 </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/Content/129861/Oss-BR-16151.pdf|аўтар=[[Аляксандр Снежка (гісторык)|Śnieżko A.]]|загаловак=Cmentarz Ewangelicki w Wilnie 1806–1956|месца=Wrocław|год=1972|старонак=136|ref=Снежка}} — Машынапіс у фондах [[Асалінеум|Бібліятэкі Асалінеума]]. * {{Кніга|загаловак=Wilno - dzieje architektura cmentarze|адказны=Edmund Małachowicz|год=1996|месца=Wrocław|выдавецтва=Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej|старонак=601|isbn=978-83-7085-182-8}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Evangelical cemetery in Vilnius}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі Вільні]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1806 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1960 годзе]] me6wf17et79aff13ls3vqrozu0qxqbu 100 752818 5181752 5048958 2026-08-16T08:12:54Z JerzyKundrat 174 5181752 wikitext text/x-wiki * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў [[Баварыя|Баварыі]]. * Рака '''[[Купер-Крык (Аўстралія)|Купер-Крык]]''' у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў час па­водак дасягае бяссцёкавага возера [[Эйр (возера)|Эйр]]. * Самы вялікі '''[[Жытны востраў|рачны востраў]]''' Еўропы распасціраецца ад [[Браціслава|Браціславы]] да [[Комарна]] на тэрыторыі [[Кішальфёльд]]а. * '''[[Тапаграфічныя ўмоўныя знакі]]''' на [[тапаграфічная карта|картах]] рознага [[маштаб]]у маюць адзіную аснову паводле малюнка, колеру і шрыфтоў. * '''[[Абсалютная вільготнасць паветра]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] летам значна большая, чым зімой. * [[Жывёлы]] '''[[абісаль|абісальнай зоны]]''' акіяна часта валодаюць [[біялюмінесцэнцыя]]й. 903hhtho3ynpzuhvebinhe3i0fyemc3 5181753 5181752 2026-08-16T08:14:47Z JerzyKundrat 174 5181753 wikitext text/x-wiki * Горны масіў '''[[Вацман]]''' афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў [[Баварыя|Баварыі]]. * '''[[Балтыйская града]]''' цягнецца ад [[Данія|Даніі]] на захадзе да [[Дзвіна|Дзвіны]] на ўсходзе. * Рака '''[[Купер-Крык (Аўстралія)|Купер-Крык]]''' у [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў час па­водак дасягае бяссцёкавага возера [[Эйр (возера)|Эйр]]. * Самы вялікі '''[[Жытны востраў|рачны востраў]]''' Еўропы распасціраецца ад [[Браціслава|Браціславы]] да [[Комарна]] на тэрыторыі [[Кішальфёльд]]а. * '''[[Тапаграфічныя ўмоўныя знакі]]''' на [[тапаграфічная карта|картах]] рознага [[маштаб]]у маюць адзіную аснову паводле малюнка, колеру і шрыфтоў. * '''[[Абсалютная вільготнасць паветра]]''' на [[Беларусь|Беларусі]] летам значна большая, чым зімой. 5r6rwtc2gx7ga13trimfg5ayv88icq5 100 753022 5181510 5181196 2026-08-15T15:51:38Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5181510 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}} {{Новы артыкул|Вінцэнцій Кадлубек|2026-08-14T16:42:43Z|DBatura}} {{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Тэрафармаванне Венеры|2026-08-12T16:38:12Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Алесь Юр’евіч Лозка|2026-08-12T15:28:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Ізроіл Цынберг|2026-08-12T11:36:10Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Себасцьян Жазэ дэ Карвалу э Мелу Памбал|2026-08-12T10:49:43Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Каланізацыя Венеры|2026-08-08T18:28:08Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Імігрант (фільм)|2026-08-07T12:43:43Z|Siarhei V}} {{Новы артыкул|Уладзімір Аляксандравіч Пакроўскі (архітэктар)|2026-08-07T11:19:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Юхан Арфведсан|2026-08-07T11:08:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Меер Пінес|2026-08-06T13:04:03Z|Ілля Касакоў}} {{Новы артыкул|Юзаф Серакоўскі|2026-08-06T12:02:20Z|~2026-43234-10}} {{Новы артыкул|Сямён Вуколавіч Шалковіч|2026-08-06T06:54:56Z|Aliaksei Lastouski}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> atch4p3g308xiqt4akgvtjfzm5dk9lj 100 753274 5181508 5181194 2026-08-15T15:51:16Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5181508 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Вдзыдзэ|2026-08-14T13:49:34Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вда|2026-08-14T13:06:32Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Слупя (рака)|2026-08-14T12:58:52Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Невада-дэль-Таліма|2026-08-14T10:45:17Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Невада-дэль-Уіла|2026-08-14T10:16:46Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Вальедупар|2026-08-13T12:37:21Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сапатока|2026-08-13T10:20:00Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Невада-дэль-Руіс|2026-08-13T06:30:50Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Арменія (Кіндыа)|2026-08-13T05:56:29Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> gdud3gctivt85hxk8n98jwd2tqbzc1l 100 753287 5181506 5181192 2026-08-15T15:50:45Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5181506 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}} {{Новы артыкул|Бітва пад Соламі|2026-08-14T13:03:19Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Валерый Пятровіч Дзевіскіба|2026-08-14T07:20:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Беларуска-панамскія адносіны|2026-08-13T12:22:16Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Беларуска-калумбійскія адносіны|2026-08-13T12:11:14Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Ксаверый Карніцкі|2026-08-13T09:47:12Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Леан Казімір Агінскі|2026-08-13T09:26:04Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Ян Шадурскі|2026-08-13T08:41:13Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Міхал Антоні Копаць|2026-08-13T08:28:34Z|Kanstas}} {{Новы артыкул|Юрый Насілоўскі|2026-08-12T17:26:42Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Тамара Пятроўна Мацкевіч|2026-08-12T16:09:43Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Алесь Юр’евіч Лозка|2026-08-12T15:28:39Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> h303lfdsxcd49f3zghj6cty2voz7r92 0 753757 5181547 5048640 2026-08-15T17:45:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181547 wikitext text/x-wiki {{арфаграфія}} Гэта спіс населеных пунктаў, да якіх не магчыма даехаць з дапамогай аўтамабільных дарог. Гэтыя населеныя пункты могуць мець дарогу ўнутры сябе, але не маюць злучэння з іншымі населенымі пунктамі. == Азія == * Андрушкіна, [[Расія]] * [[Анадыр]], [[Расія]] * [[Батагай]], [[Расія]] * [[Батагай-Алыта|Батагай-Аліта]], [[Расія]] * [[Белая Гара|Белая гара]], [[Расія]] * [[Чэрскі (пасёлак гарадскога тыпу)|Чэрскі]], [[Расія]] * [[Чакурдах|Чокурдах]], [[Расія]] * [[Эгвекінот]], [[Расія]] * [[Хануу|Хонуу]], [[Расія]] * Кюсюр, [[Расія]] * [[Нікалаеўск-на-Амуры]], [[Расія]] * [[Нарыльск]], [[Расія]] * [[Алянёк (сяло)|Аленек]], [[Расія]] * [[Алёкмінск|Алекмінск]], [[Расія]] * [[Петрапаўлаўск-Камчацкі]], [[Расія]] * [[Саскылах]], [[Расія]] * [[Тыксі]], [[Расія]] * [[Жыганск]], [[Расія]] * [[Зыранка]], [[Расія]] == Еўропа == * [[Чынквэ-Тэрэ]], [[Італія]] * [[Чывіта-дзі-Баньёрэджа]], [[Італія]] * [[Вытанчаны|Фінсэ]], [[Нарвегія]] * [[Перавернуты|Інверы]], [[Шатландыя]] * [[Скорэйг|Скораіг]] і [[Карнач|Карнах]], Шатландыя (звязаны толькі адзін з адным) * [[Варкута]], [[Расія]] == Паўднёвая Амерыка == [[Файл:Iquitos-2012-plaza.jpg|міні|Ікітас у 2012 годзе.]] * [[Ікітас]], [[Перу]], у трапічных лясах [[Дажджавыя лясы Амазоніі|Амазонка]] * Летысія, Амазонас, [[Калумбія]] * Мелінка, рэгіён Лос-Лагос, [[Чылі]] * [[Пуэрта-Уільямс]], рэгіён Магальянес, Чылі == Паўночная Амерыка == * [[Нук|Нуук]], [[Грэнландыя]], [[Садружнасць Каралеўства Данія]]<ref>{{Cite web|url=https://visitgreenland.com/plan-your-trip/|title=Plan Your Trip}}</ref> * [[Ангмагсалік|Тасіілак]], [[Грэнландыя]], [[Садружнасць Каралеўства Данія]] * [[Лівінгстан, Гватэмала|Лівінгстан]], [[Гватэмала]]<ref name="The Age">{{Cite web|url=http://www.traveller.com.au/the-10-amazing-places-you-can-only-reach-by-boat-h11xi0|title=Ten amazing places you can only reach by boat|date=29 June 2018}}</ref> * [[Вэтыль, Аляска|Бетэль]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Чэрчыль, Манітоба]], [[Канада]]<ref name="ChicagoTribune1987"> {{Cite news|url=http://articles.chicagotribune.com/1987-11-08/news/8703230917_1_tundra-buggy-tours-polar-bear-capital-hudson-bay/2|title=Feed This Town's Kitty, But Not The Bears|access-date=6 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20150627125656/http://articles.chicagotribune.com/1987-11-08/news/8703230917_1_tundra-buggy-tours-polar-bear-capital-hudson-bay|archive-date=2015-06-27|url-status=live}} </ref> * [[Кордава, Аляска|Кордава]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Дылінгем]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Бухта палтуса|Заліў Палтус]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Ікалуіт]], [[Нунавут]], [[Канада]] * [[Джуна]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]]<ref>{{Cite web|url=http://www.traveller.com.au/the-10-amazing-places-you-can-only-reach-by-boat-h11xi0|title=Ten amazing places you can only reach by boat|date=29 June 2018}}</ref> * [[Кангерлуссуак]], [[Грэнландыя]], [[Садружнасць Каралеўства Данія]] * [[Каралеўскі ласось, Аляска|Кінг Салман]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Ном, Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Олд Кроў, Юкон]], [[Канада]] * [[Кропка Надзеі|Пойнт Хоуп]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Рака Паўэл, Брытанская Калумбія|Рака Паўэл]], [[Брытанская Калумбія]], [[Канада]] * [[Уваход Ранкина|Заліў Рэнкін]], [[Нунавут]], [[Канада]] * [[Супаі, Арызона|Супаі, штат Арызона]], ў [[Вялікі Каньён|Гранд-каньёне]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Тыянек]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Нязменны|Уналакліт]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Якутат, Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]] * [[Бараў (Аляска)|Уткявік]], [[Аляска]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]]<ref>{{Cite web|url=https://www.escape.com.au/destinations/north-america/usa/tiny-us-town-thats-suddenly-on-the-radar/image-gallery/bb7e621ad78fd49db423a38130bc7d57|title=This tiny US town is suddenly on the radar|date=5 July 2019}}</ref> == Акіянія == * Бар-Пойнт, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.barpoint.org.au/about|title=Bar Point {{!}} About|website=BPCA|access-date=2023-07-17}}</ref> * Бероура-Крык, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Каўстэрс Рэтрыт, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Пляж Carrawong, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Заліў Эльвіна, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Fishermans Point, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія<ref name="The Age"/> * Грэйт-Макрэль-Біч, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Літл-Уобі, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія<ref>{{Cite web|url=http://australiaforeveryone.com.au/files/nsw/little-wobby.html|title=New South Wales For Everyone: Little Wobby|website=australiaforeveryone.com.au|access-date=2023-07-17|archive-date=17 ліпеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717123832/http://australiaforeveryone.com.au/files/nsw/little-wobby.html|url-status=dead}}</ref> * Ловетт-Бі, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Маккаррс-Крык, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Мелалеука, Тасманія, Аўстралія<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.discovertasmania.com.au/places/hobart-and-south/southwest-national-park/|title=Visiting Southwest National Park {{!}} Discover Tasmania|website=www.discovertasmania.com.au|date=2022-05-04|access-date=2023-07-17}}</ref> * Мілсанс-пасаж, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Морнінг-Бі, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія * Тыва, Квінсленд, Аўстралія (дабрацца да пляжу можна толькі па бездаражы) * Уондабайн, Новы Паўднёвы Уэльс, Аўстралія<ref>{{Cite web|url=https://www.dailytelegraph.com.au/news/nsw/wondabyne-nsw-the-only-train-station-in-australia-inaccessible-by-road/news-story/8bb22131898120a2d20abc98950ce2ad|title=Wondabyne NSW: The only train station in Australia inaccessible by road|author=Noone|first=Richard|website=The Daily Telegraph|date=April 13, 2015|access-date=July 9, 2023}}</ref> == Гл. таксама == * [[Спіс астравоў, свабодных ад аўтамабіляў]] == Крыніцы == {{Reflist}} [[Катэгорыя:Спісы населеных пунктаў]] [[Катэгорыя:Спісы:Транспарт]] [[Катэгорыя:Бязрэйкавы транспарт]] 9l9ahhxf9ll9qr6iu60bkkf8pjib2eq 0 758014 5181796 4846547 2026-08-16T10:34:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181796 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Сямён Юльевіч Сямко́ўскі'''{{sfn|БелЭн|2002}}, сапраўднае прозвішча '''Бранштэйн'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|15|3|1882}} — {{ДС|18|3|1937}}{{sfn|БелЭн|2002}}<ref name="Укр">[https://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/Biography.aspx?PersonID=0000012067 Семковський Семен Юлійович (15.03.1882-18.03.1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240204155119/https://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/Biography.aspx?PersonID=0000012067 |date=4 лютага 2024 }} // [[НАН Украіны]]</ref><ref name="К">[https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CE%5CSemkovskySemen.htm ''Taras Zakydalsky'' Semkovsky, Semen // Canadian Institute of Ukrainian Studies. Encyclopedia of Ukraine, vol. 4 (1993)]</ref><ref>Па іншых звестках дата нараджэння 4 сакавіка</ref>) — украінскі савецкі [[вучоны]], [[філосаф]], [[палітычны дзеяч]], [[сацыёлаг]], акадэмік [[НАН Украіны|Усеўкраінскай акадэміі навук]] (1929). Стрыечны брат [[Леў Давідавіч Троцкі|Льва Троцкага]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў горадзе [[Магілёў]]. Член [[РСДРП]] з 1901 года, с 1903 года [[меншавік]]. Супрацоўнічаў у часопісах «Луч», «Наше слово» і інш. Скончыў [[Юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага дзяржаўнага ўніверсітэта|юрыдычны факультэт]] [[СПбДУ|Санкт-Пецярбургскага ўніверстэта]]. У 1907—1917 гадах знаходзўся ў эміграцыі ў [[Вена|Вене]]. У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] [[Цэнтрызм (палітыка)|цэнтрыст]], удзельнічаў у выданні сацыял-дэмакратычнай газеты «Голос» у [[Парыж]]ы<ref name="РЕЭ">[https://www.rujen.ru/index.php/БРОНШТЕЙН_Семен_Юльевич БРОНШТЕЙН Семен Юльевич // Российская Еврейская Энциклопедиия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240204111807/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%91%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A8%D0%A2%D0%95%D0%99%D0%9D_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 лютага 2024 }}{{ref-ru}}</ref>. Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] 1917 года меншавік-інтэрнацыяналіст, дэлегат Аб’яднанангага з’езда РСДРП у жніўні 1917 года, абраны ў Цэнтральны камітэт ад меншавікоў-інтэрнацыяналістаў<ref name="РЕЭ" />. Да [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Вялікай Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ставіўся адмоўна. У 1918 годзе пераехаў на Украіну. У 1920 годзе адышоў ад палітычнай дзейнасці. Выкладаў у [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім]] (1918—1920) і [[Харкаўскі нацыянальны ўніверсітэт імя В. Н. Каразіна|Харкаўскім]] універсітэтах. З 1920 года прафесар<ref name="РЕЭ" /> у [[Харкаўскі нацыянальны эканамічны ўніверсітэт імя Сямёна Кузняца|Харкаўскім інстытуце народнай гаспадаркі]] і [[Харкаўскі нацыянальны педагагічны ўніверсітэт імя Рыгора Скаварады|Харкаўскім пеагагічным інстытуце]]<ref name="РЕЭ" />. У 1922—1931 гадах загадчык кафедры Украінскага інстытута марксізму-ленінізму ([[Харкаў]])<ref name="Укр" />. У сакавіку 1936 года С. Сямкоўскі быў арыштаваны па абвінавачванні ў стварэнні «контррэвалюцыйнай трацкісцка-зіноўеўскай арганізацыі» на Украіне і прысуджаны да вышэйшай меры, расстраляны 18 сакавіка 1937 года<ref name="Укр" />. Рэабілітаваны пасмяротна<ref name="Укр" />. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы С. Ю. Сямкоўскага датычацца гістарычнага матэрыялізму, гісторыі філасофіі і філасофскіх пытанняў [[прыродазнаўства]], [[Тэорыя адноснасці|тэорыі адноснасці]]. Сярод твораЎ: * Национальный вопрос в России — Пг.: Книга, 1918. — 22 с.; * Людвиг Фейербах (1804—1872). Очерк материалистической философии, X., 1922; * Марксизм как предмет преподавания, [2 изд.], X., 1923; * Конспект лекций по историческому материализму, 3 изд., X., 1924; * Этюды по философии марксизма, М., 1924; * Теория относительности и материализм, X., 1924; * Марксистская хрестоматия : Пособие для преподавателей и студентов : В 3 томах / Проф. С. Ю. Семковский. — 4-е изд. — Харьков: Гос. изд. Украины, 1924; * Что такое марксизм, 5 изд., X., 1925; * Диалектическій материализм и принцип относительности, М.-Л., 1926. == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Сямко́ўскі Сямён Юльевіч||348}} * Семко́вский (Бронштейн), Семен Юльевич // Философская энциклопедия: [в 5 т.] — Т. 4. «Наука логики» — Сигети / гл. ред. Ф. В. Константинов. — М. : Советская энциклопедия, 1967. — С. 578. — 592 с, ил. — 66 000 экз.{{ref-ru}} == Спасылкі == * [https://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/Biography.aspx?PersonID=0000012067 Семковський Семен Юлійович (15.03.1882 — 18.03.1937)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240204155119/https://www.nas.gov.ua/UA/PersonalSite/Pages/Biography.aspx?PersonID=0000012067 |date=4 лютага 2024 }}{{ref-uk}} // [[НАН Украіны]] * [https://www.rujen.ru/index.php/БРОНШТЕЙН_Семен_Юльевич БРОНШТЕЙН Семен Юльевич // Российская Еврейская Энциклопедиия] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240204111807/https://www.rujen.ru/index.php/%D0%91%D0%A0%D0%9E%D0%9D%D0%A8%D0%A2%D0%95%D0%99%D0%9D_%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%AE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87 |date=4 лютага 2024 }}{{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Сямкоўскі Сямён Юльевіч}} [[Катэгорыя:Філосафы СССР]] [[Катэгорыя:Філосафы Украіны]] [[Катэгорыя:Сацыёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Палітыкі СССР]] [[Катэгорыя:Меншавікі]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] 3pk3jlc9kpaoewciuoovi83e35j19g4 0 759563 5181714 4821657 2026-08-16T05:44:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181714 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага матча |назва = Суперкубак Беларусі па футболе 2023 |арыгінальнае = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |турнір = |каманда1 = [[ФК Гомель|Гомель]] |каманда1краіна = [[Гомель]] |каманда1лік = 0 |каманда2 = [[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] |каманда2краіна = [[Салігорск]] |каманда2лік = 1 |дэталі = |дата = [[25 лютага]] [[2023]] |стадыён = [[Дынама-Юні (стадыён)|«Дынама-Юні»]] |горад = [[Мінск]] |ігрок_матчу1а = |арбітр = [[Віктар Шымусік]] |наведвальнасць = 2950 |надвор'е = |папярэдні = [[Суперкубак Беларусі па футболе 2022|2022]] |наступны = [[Суперкубак Беларусі па футболе 2024|2024]] }} '''Суперкубак Беларусі па футболе 2023''' — чатырнаццаты розыгрыш [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]], штогадовага [[футбол]]ьнага матча, у якім сустракаюцца чэмпіёны [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Вышэйшай лігі чэмпіянату Беларусі]] і пераможцы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] мінулага сезона. Матч адбыўся [[25 лютага]] [[2023]] года. У ім прынялі ўдзел [[ФК Гомель|«Гомель»]], уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Кубка Беларусі 2021/2022]], і чэмпіён [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Беларусі 2022]] [[ФК Шахцёр Салігорск|«Шахцёр»]] з [[Салігорск]]а. Перамогу з лікам 0:1 атрымалі салігарчане і трэці раз сталі ўладальнікамі трафея. == Справаздача аб матчы == {{Футбольныматч |bg=#D0F0C0 | дата=[[25 лютага]] [[2023]] <br /> | час=16:00 <small>[[UTC+3]] (мінскі)</small> | стадыён='''Стадыён:''' [[Дынама-Юні (стадыён)|«Дынама-Юні»]],<br/>[[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|18px]] [[Мінск]] | гледачоў=2950 | арбітр=[[Віктар Шымусік]], [[Асіповічы]] | каманда1=[[ФК Гомель|Гомель]] | каманда2=[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёр]] ([[Салігорск]]) | лік=0:1 | галы1=[[Фесу Плака|Ф. Плака]] {{гол|34}} | галы2= | справаздача=[https://www.stat.football.by/stat/belarus/scups/14/1/ football.by] }} == Склады == {| width=100% |valign="top" width="40%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=30| | colspan="5"| {{Футбольная форма | pattern_la = | pattern_b = | pattern_ra = | pattern_sh = | pattern_so = | leftarm = 007733 | body = 007733 | rightarm = 007733 | shorts = 007733 | socks = 007733 | title = Гомель }} |- !width=25| !!width=25| |- | '''1''' || Бр || {{Сцяг|Беларусь}} [[Алег Мікалаевіч Кавалёў|Алег Кавалёў]] |- | '''3''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Сяргеевіч Мацвейчык|Сяргей Мацвейчык]] |- | '''5''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Дзмітрыевіч Мірошнікаў|Данііл Мірошнікаў]] |- | '''25''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Ігар Андрэевіч Кузьмянок|Ігар Кузьмянок]] |- | '''30''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Віктаравіч Траякоў|Ягор Траякоў]] |- | '''10''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Дзмітрыевіч Савіцкі|Аляксандр Савіцкі]] || || {{З поля|82}} |- | '''12''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Сяргеевіч Лавец|Юрый Лавец]] |- | '''19''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Канстанцін Аляксеевіч Кучынскі|Канстанцін Кучынскі]] || || {{З поля|46}} |- | '''54''' || Нап || {{Сцяг|Турцыя}} [[Фуркан Акын]] |- | '''9''' || Нап || {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Сяргеевіч Ануфрыеў|Аляксандр Ануфрыеў]] || {{ЖК|19}} || {{На поле|74}} |- | '''20''' || Нап || {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Анатолевіч Казлоўскі|Дзяніс Казлоўскі]] || || {{З поля|82}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | '''71''' || Бр || {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Васільевіч Навумовіч|Аляксандр Навумовіч]] |- | '''4''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Юр’евіч Шкурдзюк|Арцём Шкурдзюк]] |- | '''22''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Кірыл Віктаравіч Шаўчэнка|Кірыл Шаўчэнка]] || || {{На поле|82}} |- | '''44''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Станіслаў Вячаслававіч Іжакоўскі|Станіслаў Іжакоўскі]] |- | '''17''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Аляксандравіч Патапенка|Андрэй Патапенка]] || || {{На поле|46}} |- | '''21''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзіслаў Леанідавіч Драпеза|Уладзіслаў Драпеза]] |- | '''27''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Кірыл Аляксандравіч Ермаковіч|Кірыл Ермаковіч]] || || {{На поле|74}} |- | '''97''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Сяргеевіч Царэнка|Мікіта Царэнка]] |- | '''7''' || Нап || {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Сяргеевіч Кійко|Арцём Кійко]] || || {{На поле|82}} |- | — |- | — |- | — |- |colspan=3|'''Галоўны трэнер:''' |- |colspan=4|{{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Уладзіміравіч Нявінскі|Уладзімір Нявінскі]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=30| |- colspan="5"| {{Футбольная форма | pattern_la= | pattern_b= | pattern_ra= | pattern_sh=_jakoturin1819bw | pattern_so= | leftarm=FFDD00 | body=FFDD00 | rightarm=FFDD00 | shorts=000000 | socks=FFDD00 | title = Шахцёр }} |- !width=25| !!width=25| |- | '''32''' || Бр || {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Віктаравіч Чэрнік|Сяргей Чэрнік]] |- | '''55''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Гружэўскі]] |- | '''12''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Андрэевіч Баранок|Мікіта Баранок]] || {{ЖК|94+}} |- | '''22''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Вячаслававіч Шаўчэнка|Глеб Шаўчэнка]] |- | '''99''' || Аб || {{Сцяг|Албанія}} [[Ардзіт Крымі]] |- | '''8''' || ПА || {{Сцяг|Італія}} [[Валан Ахмедзі]] || || {{З поля|65}} |- | '''10''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Іванавіч Корзун|Мікіта Корзун]] || || {{З поля|91+}} |- | '''19''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Павел Віталевіч Забелін|Павел Забелін]] |- | '''28''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Дзмітрыевіч Капленка|Мікіта Капленка]] || || {{З поля|80}} |- | '''11''' || Нап || {{Сцяг|Тога}} [[Фесу Плака]] |- | '''23''' || Нап || {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Віктаравіч Салавей|Андрэй Салавей]] || || {{З поля|54}} |- |colspan=3|'''Запасныя:''' |- | '''1''' || Бр || {{Сцяг|Беларусь}} [[Сяргей Сяргеевіч Ігнатовіч|Сяргей Ігнатовіч]] |- | '''2''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Аляксандравіч Макаранка|Андрэй Макаранка]] |- | '''4''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Сямён Генадзевіч Шасцілоўскі|Сямён Шасцілоўскі]] |- | '''14''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Ігаравіч Лукашэвіч|Ілья Лукашэвіч]] |- | '''97''' || Аб || {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілья Русланавіч Свірыдзенка|Ілья Свірыдзенка]] |- | '''20''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Антон Ігаравіч Шрамчанка|Антон Шрамчанка]] || || {{На поле|65}} |- | '''23''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Вітальевіч Кавалевіч|Максім Кавалевіч]] |- | '''29''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Генадзевіч Кабышаў|Андрэй Кабышаў]] |- | '''96''' || ПА || {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Вітальевіч Зянькоў|Іван Зянькоў]] || || {{На поле|91+}} |- | '''7''' || Нап || {{Сцяг|Узбекістан}} [[Шахзадбек Убайдулаеў]] |- | '''15''' || Нап || {{Сцяг|Беларусь}} [[Максім Пятровіч Скавыш|Максім Скавыш]] || || {{На поле|54}} |- | '''92''' || Нап || {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Карпіцкі]] |- |colspan=3|'''Галоўны трэнер:''' |- |colspan=4|{{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Анатольевіч Бага|Аляксей Бага]] |} |valign="top" width="20%"| |} {| width=100% style="font-size: 100%" | width=50% valign=top| '''Судзейская брыгада''' * Галоўны арбітр: ** [[Віктар Шымусік]], [[Асіповічы]] * Памочнікі галоўнага арбітра: ** Аляксандр Банцееў, [[Бабруйск]] ** Юрый Хомчанка, [[Віцебск]] * Інспектар: ** Мікалай Пырэеў, [[Мінск]] | width=50% valign=top| '''Рэгламент матча''' * 90 хвілін асноўнага часу. * [[Пасляматчавыя пенальці]] ў выпадку неабходнасці. * 12 запасных з кожнага боку. * Максімальная колькасць замен — па сем з кожнага боку, аднак у другім тайме дазваляецца не больш за 3 спыненні гульні для замен з кожнага боку. |} == Гл. таксама == * [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Чэмпіянат Беларусі 2022]] * [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Кубак Беларусі 2021/2022]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.stat.football.by/stat/belarus/scups/14/1/ Пратакол матча на сайце football.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240223234114/https://www.stat.football.by/stat/belarus/scups/14/1/ |date=23 лютага 2024 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па футболе|2023]] [[Катэгорыя:2023 год у Мінску]] [[Катэгорыя:Падзеі 25 лютага]] [[Катэгорыя:Люты 2023 года]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2023 годзе]] [[Катэгорыя:2023 год у футболе]] k9g4pqdk0g6qtfysljp5ehh5mutqbci 0 759564 5181715 4821656 2026-08-16T05:46:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181715 wikitext text/x-wiki {{Картка футбольнага матча |назва = Суперкубак Беларусі па футболе 2024 |арыгінальнае = |лагатып = |шырыня = |подпіс = |турнір = |каманда1 = [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] |каманда1краіна = [[Жодзіна]] |каманда1лік = 0 |каманда2 = [[ФК Дынама Мінск|Дынама]] |каманда2краіна = [[Мінск]] |каманда2лік = 0 |дэталі = Серыя пенальці (4:3) |дата = [[2 сакавіка]] [[2024]] |стадыён = [[Шахцёр (стадыён)|«Шахцёр»]] |горад = [[Салігорск]] |ігрок_матчу1а = |арбітр = [[Амін Кургхелі]] (Гомель) |наведвальнасць = 1911 |надвор'е = +6°, пераменная воблачнасць |папярэдні = [[Суперкубак Беларусі па футболе 2023|2023]] |наступны = [[Суперкубак Беларусі па футболе 2025|2025]] }} '''Суперкубак Беларусі па футболе 2024''' — пятнаццаты розыгрыш [[Суперкубак Беларусі па футболе|Суперкубка Беларусі]], штогадовага [[футбол]]ьнага матча, у якім сустракаюцца чэмпіёны [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Вышэйшай лігі чэмпіянату Беларусі]] і пераможцы [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] мінулага сезона. Матч адбыўся [[2 сакавіка]] [[2024]] года. У ім прынялі ўдзел [[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] з [[Жодзіна]], уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Кубка Беларусі 2022/2023]], і чэмпіён [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Беларусі 2023]] [[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] з [[Мінск]]а. Асноўны час матча скончыўся ўнічыю 0:0. У серыі пасляматчавых пенальці мацнейшымі аказаліся футбалісты Тарпеда-БелАЗ (4:3), якія ўпершыню сталі ўладальнікамі трафея. == Справаздача аб матчы == {{Футбольныматч |bg=#D0F0C0 | дата=[[2 сакавіка]] [[2024]] <br /> | час=17:00 <small>[[UTC+3]] (мінскі)</small> | стадыён='''Стадыён:''' [[Шахцёр (стадыён)|«Шахцёр»]],<br/>[[Выява:Coat of Arms of Salihorsk, Belarus.svg|18px]] [[Салігорск]] | гледачоў=1911 | арбітр=[[Амін Кургхелі]] (Гомель) | каманда1=[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]] | каманда2=[[ФК Дынама Мінск|«Дынама»]] ([[Мінск]]) | лік=0:0<br/><small>4:3 ({{Comment|пен|Па пенальці}})</small> | галы1=<br/>[[Вадзім Пабудзей|В. Пабудзей]] {{пенгол}}<br/>[[Аляксей Залескі|А. Залескі]] {{пенгол}}<br/>[[Максім Мякіш|М. Мякіш]] {{пенпромах|брамнік}}<br/>[[Ілья Руцкі|І. Руцкі]] {{пенгол}}<br/>[[Кірыл Прамудраў|К. Прамудраў]] {{пенгол}} | галы2=<br/>{{пенгол}} [[Трафім Мельнічэнка|Т. Мельнічэнка]]<br/>{{пенгол}} [[Глеб Сяргеевіч Жэрдзеў|Г. Жэрдзеў]]<br/>{{пенгол}} [[Вадзім Пігас|В. Пігас]]<br/>{{пенпромах|брамнік}} [[Мікіта Дземчанка|М. Дземчанка]]<br/>{{пенпромах|брамнік}} [[Рэйманд Адэола|Р. Адэола]] | справаздача=[https://www.stat.football.by/stat/belarus/scups/15/1/ football.by] }} == Склады == {| width=100% |valign="top" width="40%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=30| | colspan="5"| {{Футбольная форма | pattern_la1 = | pattern_b1 = | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = | body1 = | rightarm1 = | shorts1 = | socks1 = | title = Тарпеда-БелАЗ }} |- !width=25| !!width=25| |- |colspan=3|'''Галоўны трэнер:''' |- |colspan=4|{{Сцяг|Беларусь}} [[Дзмітрый Васілевіч Молаш|Дзмітрый Молаш]] |} |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align=center |- !width=25| !!width=30| |- colspan="5"| {{Футбольная форма | pattern_la1 = _pumaglory22w | pattern_b1 = _pumaultimate23w | pattern_ra1 = _pumaglory22w | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | title = Дынама (Мінск) }} |- !width=25| !!width=25| |- |colspan=3|'''Галоўны трэнер:''' |- |colspan=4|{{Сцяг|Беларусь}} [[Вадзім Віктаравіч Скрыпчанка|Вадзім Скрыпчанка]] |} |valign="top" width="20%"| |} {| width=100% style="font-size: 100%" | width=50% valign=top| '''Судзейская брыгада''' * Галоўны арбітр: ** * Памочнікі галоўнага арбітра: ** ** * Інспектар: ** | width=50% valign=top| '''Рэгламент матча''' * 90 хвілін асноўнага часу. * [[Пасляматчавыя пенальці]] ў выпадку неабходнасці. * 12 запасных з кожнага боку. * Максімальная колькасць замен — па сем з кожнага боку, аднак у другім тайме дазваляецца не больш за 3 спыненні гульні для замен з кожнага боку. |} == Гл. таксама == * [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Чэмпіянат Беларусі 2023]] * [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Кубак Беларусі 2022/2023]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://www.stat.football.by/stat/belarus/scups/15/1/ Пратакол матча на сайце football.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240224003055/https://www.stat.football.by/stat/belarus/scups/15/1/ |date=24 лютага 2024 }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Футбол у Беларусі}} [[Катэгорыя:Суперкубак Беларусі па футболе|2024]] [[Катэгорыя:2024 год у Салігорску]] [[Катэгорыя:Падзеі 2 сакавіка]] [[Катэгорыя:Сакавік 2024 года]] [[Катэгорыя:Спорт у Беларусі ў 2024 годзе]] [[Катэгорыя:2024 год у футболе]] gr6f80n8pr7apwrv5w88rpcsxcy2pyi 100 760473 5181741 4688667 2026-08-16T07:16:47Z Emilia Noah 155537 Абнаўленне дадзеных. 5181741 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Genesis|2026-08-16T08:48:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Уладзімір Зайчанка|2026-07-09T16:33:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Vandro​ŭ​ny cyrk majho hramadskaha žy​ć​cia|2026-06-11T14:06:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|2027 год у гісторыі музыкі|2026-05-23T08:33:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|40 найвялікшых эма-альбомаў усіх часоў па версіі часопіса «Rolling Stone»|2026-04-18T09:47:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|2026 год у гісторыі музыкі|2025-09-19T11:59:00Z|Emilia Noah}} {{Новы артыкул|Якаў Ягоравіч Касалапаў|2024-03-04T08:18:00Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Маё каханне (фільм, 1940)|2024-03-04T07:56:00Z|Rymchonak}} {{Новы артыкул|Пінокіа Гільерма дэль Тора|2024-03-03T22:23:00Z|Aneuko}} {{Новы артыкул|Франсуа Жазеф Фетыс|2024-03-01T16:00:00Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Бэці Лавэт|2024-02-27T14:53:00Z|Zelyoniy.anton}} {{Новы артыкул|Прадзюсары (фільм, 2005)|2024-02-27T13:25:00Z|Rymchonak}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6nvx4d6yfdvrmtykmfqxr983ro7je54 0 761749 5181763 5037430 2026-08-16T08:41:16Z JerzyKundrat 174 5181763 wikitext text/x-wiki {{Лёгкаатлет |медалі = {{турнір|[[Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты свету]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат свету па лёгкай атлетыцы 2025|Токіа 2025]]|скачкі ў вышыню}} {{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па лёгкай атлетыцы|Чэмпіянаты Еўропы]]}} {{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы 2026 па лёгкай атлетыцы|Бірмінгем 2026]]|скачкі ў вышыню}} }} '''Марыя Аляксандраўна Жодзік''' ({{lang-pl|Maria Żodzik}}; {{ВД-Прэамбула}}) — беларуская і польская лёгкаатлетка, спецыялізуецца на скачках у вышыню. == Спартыўная кар’ера == Трэніравалася ў Брэсцкай абласной цэнтральнай спецыялізаванай дзіцяча-юнацкай школе алімпійскага рэзерву прафсаюзаў па лёгкай атлетыцы. Чэмпіёнка Беларусі па скачках у вышыню (2020), трохразовая чэмпіёнка Беларусі па скачках у вышыню ў закрытых памяшканнях (2017, 2020, 2022). У 2021 годзе на чэмпіянаце Беларусі ў [[Мінск]]у ўстанавіла асабісты рэкорд, узяўшы планку 1 м 96 см. Гэта дало ёй права выступаць на [[Летнія Алімпійскія гульні 2020|Алімпійскіх гульнях]] у [[Токіа]]. Аднак функцыянеры Беларускай федэрацыі лёгкай атлетыкі не забяспечылі працэдуру праходжання допінг-тэстаў у тэрміны, устаноўленыя Міжнароднай федэрацыяй, таму спартсменка не трапіла на Алімпіяду. З 2022 года жыве ў польскім [[Беласток]]у. 18 лютага 2024 года на чэмпіянаце Польшчы ў закрытых памяшканнях у [[Торунь|Торуні]], выступаючы па-за конкурсам, абнавіла асабісты рэкорд, узяўшы вышыню 1 м 97 см. Такім чынам яна выканала нарматыў для выступлення на [[Летнія Алімпійскія гульні 2024|Алімпійскіх гульнях]] у [[Парыж]]ы. 20 сакавіка Польскі саюз лёгкай атлетыкі аб’явіў аб наданні Марыі Жодзік польскага грамадзянства, рашэнне аб гэтым прыняў [[Прэзідэнт Польшчы]] [[Анджэй Дуда]]<ref>[https://www.pzla.pl/aktualnosci/13751-maria-odzik-z-polskim-obywatelstwem pzla.pl]</ref>. Чэмпіёнка Польшчы па скачках у вышыню (2024, 2025). 21 верасня 2025 года на чэмпіянаце свету ў [[Токіа]] ўстанавіла асабісты рэкорд, узяўшы вышыню 2 м 00 см, і выйграла сярэбраны медаль. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Жодзік Марыя}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Баранавічах]] [[Катэгорыя:Скакуны ў вышыню Беларусі]] [[Катэгорыя:Скакуны ў вышыню Польшчы]] 0xwop6upei83k8ix7ro7j2ji9dgdevx 0 762106 5181711 4787799 2026-08-16T05:41:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181711 wikitext text/x-wiki {{вучоны}} {{цёзкі2|Ямашыта}} {{Nihongo|'''Сунішы Ямашыта'''|山下 俊一|Yamashita Shun'ichi|нар. 1952}} — японскі вучоны-медык, выконваючы абавязкі дэкана і прафесара ў Вышэйшай школе біямедыцынскіх навук ва [[Універсітэт Нагасакі|Універсітэце Нагасакі]]. == Біяграфія == [[Файл:Shunichi_Yamashita_20120113_2.jpg|злева|міні|250пкс|У Токіа 13 студзеня 2012 года.]] Сунішы Ямашыта нарадзіўся ў горадзе [[Нагасакі]] прэфектуры [[Нагасакі (прэфектура)|Нагасакі]] ў 1952 годзе. Яго маці была [[хібакуся]]<ref name="ft.com">[http://www.ft.com/cms/s/2/9ede0406-68be-11e1-a6cc-00144feabdc0.html#axzz1piBuyV3h Fukushima: a strange kind of homecoming By Mure Dickie]</ref>, якая перажыла [[Ядзерная зброя|атамную бомбу]], скінутую ў [[Нагасакі]] 9 жніўня 1945 года. Сунішы Ямашыта з’яўляецца нашчадкам {{нп3|Какурэ кірысітан||be-tarask|Какурэ кірысітан}} ва Уракамі<ref>[http://www.nagasaki-u.ac.jp/ja/about/info/publicity/file/c036-03.pdf 東日本大震災で長崎大学が果たした役割 (The role played by Nagasaki University in the great Earthquake of Eastern Japan)]</ref> (сучасны горад Нагасакі), якія таемна захоўвалі сваю веру больш за 200 гадоў пад жорсткім пераследам з боку [[Сёгунат Такугава|сёгуната Такугава]]. Сам Ямашыта з’яўляецца каталіком і належыць да каталіцкай царквы Сіраяма [[архідыяцэзіі Нагасакі]]<ref>[http://www.j-cma.com/news_bn.cgi?mode=view&no=68 ■　カトリック医師会ニュース　■ 2005/1/14 ▼　カトリック新聞　2005年1月15日号から　▼] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120425073122/http://www.j-cma.com/news_bn.cgi?mode=view&no=68|date=2012-04-25}}</ref>. Ён з’яўляецца членам Японскай асацыяцыі каталіцкіх урачоў і з’яўляецца прэзідэнтам яе аддзялення ў Нагасакі<ref>[http://www.j-cma.com/index_sub1_19thseminar.html 第19回カトリック医療関連学生セミナー報告　　長崎支部　山下俊一・芦澤潔人] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121106013215/http://www.j-cma.com/index_sub1_19thseminar.html|date=2012-11-06}}</ref>. З дзяцінства Ямашыта паважаў [[Альберт Швейцэр|Альберта Швейцэра]] і Пола {{нп3|Такасі Нагаі||ru|Нагаи, Такаси}}. Яго дэвізы: «Шанаванне жыцця» і «Любі бліжняга твайго, як самога сябе»<ref>[http://www.cao.go.jp/noguchisho/info/interviewprofyamashita.html 日本一の長寿県を目指して・山下　俊一　福島県立医科大学　副学長・長崎大学大学院　教授 〜福島県復興に向けて健康の見守り事業〜]</ref>. Згодна з інтэрв’ю {{нп3|Асахі сімбун||ru|Асахи симбун}}, яго павага да доктара Пола {{нп3|Такасі Нагаі||ru|Нагаи, Такаси}} (аўтара «Звона Нагасакі») заахвоціла яго стаць урачом<ref>ひと　朝日がん大賞を受ける山下俊一さん(59) (The person to be bestowed with Asahi Cancer Award, Mr. Shunichi Yamashita) The Asahi Shimbun September 1, 2011</ref>. Спачатку Ямашыту прыцягвала {{нп3|трапічная медыцына||ru|Тропическая медицина}}, таму што ён паважаў [[Хідэё Нагуці]]. Ён атрымаў адукацыю ў пачатковай і малодшай сярэдняй школе Святой Марыі, якая кіравалася ордэнам аўгустынцаў, ад дзіцячага сада да малодшай сярэдняй школы<ref>よきおとずれ　2005年　916号　3月号4面 あなたの60年長崎原爆忌　被爆地長崎の医療を世界の届ける山下俊一さん(52)長崎大学教授</ref>. Пазней Ямашыта вучыўся ў сярэдняй школе прэфектуры Нагасакі Кіта<ref>{{Cite web |url=http://www.nk-dousou.org/info.php |title=2012年2月 — 長崎県立長崎北高等学校同窓会 |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=1 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220101161505/http://www.nk-dousou.org/info.php |url-status=dead }}</ref>. Ямасіта скончыў медыцынскі факультэт Універсітэта Нагасакі ў 1978 годзе. Скончыў дактарантуру ў аспірантуры таго ж універсітэта ў 1984 годзе. Пры падтрымцы доктара [[Шыгенобу Нагатакі]] ён вучыўся ў медыцынскім цэнтры Сідарс-Сінай пры Каліфарнійскім універсітэце ў Лос-Анджэлесе ў ЗША з 1984 па 1987 год<ref>{{Cite web |url=http://www.smhf.or.jp/outline/pdf/chernobyl.pdf |title=笹川チェルノブイリ医療協力事業を振り返って — 笹川記念保健協力財団 |access-date=24 сакавіка 2024 |archive-date=30 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121030161019/http://www.smhf.or.jp/outline/pdf/chernobyl.pdf |url-status=dead }}</ref>. Пасля вяртання ў Японію Ямашыта працаваў пад кіраўніцтвам доктара Нагатакі. У 1989 годзе ён атрымаў ступень доктара медыцыны і ў наступным годзе быў прызначаны прафесарам медыцынскага факультэта Універсітэта Нагасакі. Пазней ён быў прызначаны прэзідэнтам Міжнароднага медыцынскага цэнтра хібакуся памяці Нагаі Такашы. == Медыцынскія даследаванні ў Чарнобылі == З 1991 года Ямашыта ўдзельнічаў у даследчым праекце аховы здароўя пры падтрымцы {{нп3|Nippon Foundation|||Nippon Foundation}}. Ён 100 разоў бываў у пацярпелых ад [[Чарнобыль|аварыі на ЧАЭС]] раёнах<ref name="hiroshimapeacemedia.jp">[http://www.hiroshimapeacemedia.jp/mediacenter/article.php?story=20090622171330357_en Concern about the future of medical care for radiation victims]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Па словах Ямашыты, зносіны з дзецьмі, чый узрост быў такім жа, як і ў яго ўласных дзяцей, і іх маці, выклікалі ў яго адчуванне, быццам гэтая мясцовасць знаходзіцца побач з Нагасакі<ref name="hiroshimapeacemedia.jp" />. У рэшце рэшт ён зрабіў наступную выснову аб уздзеянні радыяцыі ў рэгіёне: «Акрамя рэзкага павелічэння захворвання на [[рак шчытападобнай залозы]] сярод тых, хто падвергся ўздзеянню радыяцыі ў маладым узросце, няма дакладна прадэманстраванага павелічэння колькасці салідных ракавых захворванняў або [[Лейкоз|лейкеміі]] з-за радыяцыі ў найбольш пацярпелых груп насельніцтва»<ref>{{Cite web |url=http://naosite.lb.nagasaki-u.ac.jp/dspace/bitstream/10069/9375/1/acta51_04_139.pdf |title=Report of the Health Effects of the ChernobylAccident |access-date=24 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203000929/http://naosite.lb.nagasaki-u.ac.jp/dspace/bitstream/10069/9375/1/acta51_04_139.pdf |archivedate=3 снежня 2013 |url-status=dead }}</ref>. == Намаганні па зніжэнні радыяцыйнага ўздзеяння пры лячэнні == Перад ядзерным крызісам у Фукусіме Ямашыта выказваў занепакоенасць дозай радыяцыі, якой падвяргаліся маладыя людзі. У «''The Journal of Japan Physicians Association»'' ён піша: «У асноўным для людзей ва ўзросце да дваццаці гадоў, калі яны падвяргаюцца ўздзеянню празмернай радыяцыі ад 10 да 100 [[Зіверт (адзінка вымярэння)|мЗв]], рызыка канцэрагенезу бясспрэчная»<ref>«The Light and Dark Side of Radiation: The Strategy of WHO», ''The Journal of Japan Physicians Association'', Vol.23 No.5, 2009</ref>. У іншым дакладзе, напісаным разам з іншымі навукоўцамі, адзначаецца, што «самыя нізкія дозы рэнтгенаўскага выпраменьвання, для якіх існуюць дастаткова надзейныя доказы павышэння рызыкі рака, вагаюцца ад 10 да 50 [[Грэй (адзінка вымярэння)|мГр]]»<ref>{{Cite web |url=http://www.med.or.jp/english/pdf/2005_09/451_457.pdf |title=N. Ghtobi, M. Morishita, A. Ohtsuru, S. Yamashita (2005). "Evidence-based guidelines needed on the use of CT scanning in Japan"JMAJ 48 (9): pp. 451—457 |access-date=24 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220123043306/https://www.med.or.jp/english/pdf/2005_09/451_457.pdf |archivedate=23 студзеня 2022 |url-status=dead }}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-03-24}} {{DEFAULTSORT:Ямашыта Сунішы}} [[Катэгорыя:Медыкі Японіі]] aw3o2p0hnmeaemrypm4cqnnlsk7j5jn 0 764187 5181642 4769183 2026-08-16T00:05:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181642 wikitext text/x-wiki '''Старазапаветныя апокрыфы''' (яўрэйскія апокрыфы) — гэта [[апокрыфы]], заснаваныя на [[Стары Запавет|Старым Запавеце]] або ў кантэксце яго. Упершыню яны з’явіліся на мяжы [[III ст. да н.э.|3]] і [[II ст. да н.э.]] і працягвалі з’яўляцца да пачатку [[II ст.]]. Паводле свайго [[жанр]]у старазапаветныя апокрыфы належаць да [[апакаліпсіс|апакаліптычнай]] літаратуры, твораў мудрацоў, запаветаў, [[мідраш]]аў і [[хагада|агад]]. У заходняй (асабліва пратэстанцкай) [[Біблеістыка|біблеістыцы]] толькі [[другакананічныя кнігі|некананічныя кнігі Старога Запавету]] (прынятыя [[праваслаўная царква|Праваслаўнай Царквой]]) называюцца «старазапаветнымі апокрыфамі», а астатнія называюцца «яўрэйскімі апокрыфамі». == Мідрашы == === Кніга Юбілеяў === '''[[Кніга Юбілеяў]], або Малая Кніга Быцця''', змяшчае легенды на тэму [[Кніга Быццё|Кнігі Быцця]] і [[Кніга Выхад|Кнігі Зыходу]]. Ён быў напісаны заўзятым законнікам, які імкнуўся паказаць, што абрады Маісея з [[Пяцікніжжа]] выконваліся нават у патрыярхальную эпоху. Аўтар лічыць, што Закон быў запісаны на нябесных скрыжалях яшчэ да стварэння свету. Назва кнігі звязана з тым, што аўтар падзяляе апавяданне на цыклы па 50 гадоў (юбілейныя даты). Святы [[Епіфаній Кіпрскі]] і блажэнны [[Еранім Стрыдонскі]] спасылаюцца на Кнігу Юбілеяў. Тэкст кнігі (у эфіёпскім перакладзе) быў нанава адкрыты І. Л. Крапфам і апублікаваны Дыльманам ([[1859]]). Грэчаскі пераклад і фрагменты яўрэйскага арыгінала таксама захаваліся (сярод [[кумран]]скіх тэкстаў). Кніга Юбілеяў была напісана ў канцы II стагоддзя да н. э. Яе аўтар быў альбо [[фарысеі|фарысеем]], альбо членам кумранскай секты. На рускую мову быў перакладзены прот. А. Смірновым. === Кніга жыцця Адама і Евы === '''[[Кніга жыцця Адама і Евы]]''' — гэта легендарны і мастацкі пераказ гісторыі першых людзей ад іх выгнання з [[Эдэм]]у да смерці [[Адам]]а. Падзенне [[сатана|сатаны]] тлумачыцца ягонай зайздрасцю да чалавека, якому (як вобразу Божаму) ён не хацеў схіляцца. Аўтар вызнае веру ў будучыню выратавання: "«Гасподзь адкіне ад Сябе бязбожніка, а праведнік заззяе, як сонца. І ў гэты час людзі будуць ачышчацца ад грахоў вадой» (29, 9). Кніга была напісана ў [[Евангелле|евангельскую]] эпоху, і згадка пра ваду можа сведчыць пра надзеі, выкліканыя пропаведдзю [[Ян Хрысціцель|Яна Хрысціцеля]]. Захаваўся ў лацінскіх і грэчаскіх перакладах. Яе версія мела ўмоўную назву «[[Апакаліпсіс Майсея]]». === Апокрыф Кнігі Быцця === '''[[Апокрыф Кнігі Быцця]]''' — гэта вольны пераказ раздзелаў 12-15 [[Кніга Быццё|Кнігі Быцця]]. Захаваліся толькі фрагменты кнігі на [[арамейская мова|арамейскай мов]] ў бібліятэцы [[Кумран]]а. === Пакутніцтва прарока Ісаі === '''[[Пакутніцтва прарока Ісаі]]''' апавядае пра смерць [[прарок]]а, які нібыта быў засечаны пілой падчас пераследу [[Манасія (цар іўдзейскі)|Манасіі]]. Кніга была адрэдагавана [[хрысціянства|хрысціянскім]] аўтарам прыкладна ў [[II стагоддзе|II стагоддзі]] на аснове яўрэйскага [[мідраш]]а I стагоддзя да н.э. === Кнігі Эноха === '''[[Кніга Эноха]] (1 Эноха)''' змяшчае абяцанні і прароцтвы аб сусветных падзеях і прыходзе [[Месія|Месіі]], Якога называлі Сынам Чалавечым, Выбраным, Сынам Жонкі, Святым. Сказана, што Ён быў «абраны і схаваны» перад Панам «перш чым быў створаны свет» (48:70). Па стылі і духу 1 Эноха найбольш блізкая да [[Кніга прарока Данііла|Кнігі прарока Данііла]]. Гісторыя [[грэхападзенне|грэхападзення]] не звязваецца аўтарам (або аўтарамі) з 3-м раздзелам Кнігі Быцця, але з раздзелам 6:1-6: заняпалыя анёлы вучылі людзей варажбе і за гэта былі кінуты ў бездань (пар. Юд 1:6, 14-15). Кніга падзелена на некалькі частак: * уступ (1-5); * анёлы і Сусвет (6-36); * прытчы (37-71); * нябесныя свяцілы (72-82); * бачанне (83-90); * заклік да праведнасці (91-105); * заключэнне (106—108), уключаючы [[Кніга Ноя|Кнігу Ноя]] (106—107). 1 Кніга Эноха дае найбольш поўнае ўяўленне аб надзеях яўрэяў у міжзапаветны перыяд. Кніга была пераадкрыта ў эфіопскім перакладзе і апублікавана на англійскай мове ў [[1821]]. Захаваліся ўрыўкі на грэчаскай і [[арамейская мова|арамейскай]] мовах (на [[Кумран]]е). Відаць, не ўсе часткі кнігі былі напісаны адначасова. Самыя раннія раздзелы адносяцца да эпохі паўстання [[Макавеі|Макавеяў]] (змяшчаюць прамыя алюзіі на [[Юда Макавей|Юду Макавея]]). Хоць 1 Эноха не было ўключана ў [[канон]], яно карысталася вялікай пашанай у ранняй Царкве (гл. Юды 1:14). '''2 Кніга Эноха, або [[Кніга таямніц Эноха]] (2 Эноха)''', апісвае ўзыходжанне [[Энох]]а на нябёсы, дзе вырашаюцца лёсы свету ад грэхападзення да [[Сусветны патоп|Патопу]]. Кніга захавалася ў стараславянскім перакладзе. Арыгінал, верагодна, напісаны на [[арамейская мова|арамейскай]] або [[старажытнаяўрэйская мова|старажытнаяўрэйскай]]. [[Сонечны каляндар]], за якім ідзе аўтар, паказвае на яго сувязь з [[Кумран]]ам. Пераклаў на рускую Сяргей Авярынцаўю '''[[Трэцяя Кніга Эноха]]''' — маладаследаваны тэкст, захаваны ў сярэднявечным лацінскім перакладзе. Выдадзены ў [[1928]] годзе. === Ушэсце Майсея === '''[[Ушэсце Майсея]]''', [[апакаліпсіс]], які дайшоў да нас толькі ў выглядзе фрагмента. На думку аўтара, [[Суд Божы]] і перамога над [[д’ябал|д’яблам]] супадаюць са смерцю «арла» — [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]], калі адзін [[Бог]] будзе панаваць над Ізраілем і ўсім светам. Кніга была напісана ў першыя гады нашай эры асобай, набліжанай да [[зілоты|зілотаў]] і [[есэі|есэяў]]. Захаваўся ў лацінскім перакладзе. === Апакаліпсіс Абрагама === '''[[Апакаліпсіс Абрагама]]''' распавядае пра лёс старазапаветнай Царквы, якая нібыта была адкрыта [[Абрагам]]у. Захаваўся ў перакладзе на стараславянскую мову. Крыніца ідэй, верагодна, есэйская. === Кумранскія апакаліпсісы === * [[Вайна сыноў свету]] * [[Кніга таямніц]] === Апакаліпсіс прарока Іллі === '''[[Апакаліпсіс прарока Іллі]]''' з’яўляецца хрысціянскай трактоўкай месіянскіх прароцтваў, напісаных у [[I стагоддзе да н.э.|I стагоддзі да н. э.]] — [[I стагоддзе|I стагоддзі н.э.]] === Прароцтвы Сівілы === '''[[Прароцтвы Сівілы]]''' — вершы, напісаныя ад імя паганскай варажбіткі [[Сівіла|Сівілы]]. Іх аўтары заклікаюць язычнікаў звярнуцца да Адзінага Бога, выкрываюць ідалапаклонства, зло і бязбожнасць. III, IV і V часткі кнігі належаць габрэйскім аўтарам. Датуецца часам паміж I ст. да н.э. і I ст. н.э. === Апакаліпсіс Баруха === '''[[Апакаліпсіс Баруха]]''' змяшчае прароцтвы аб Валадарстве Месіі, якое павінна змяніцца часам выпрабаванняў. Яго прыход звязаны са строгім выкананнем Закона. Захаваўся ў двух варыянтах — сірыйскім і грэчаскім, хоць, верагодна, было напісана на іўрыце. Дата — канец [[I ст. н.э.]], пасля разбурэння [[Ерусалім]]а імператарам [[Ціт]]ам. == Псалмы == '''[[Псалмы Саламона]]''' напісаны як выкрыццё нявартых уладароў, абяцанне ім адплаты ад рук заходніх ворагаў — «кітым» (кітытаў). Прышэсце Месіі апісваецца як звышнатуральная і адначасова палітычная падзея. Па стылістыцы Псалмы Саламона роднасныя кананічнаму [[Псалтыр]]у. Захаваўся толькі ў грэцкім перакладзе з іўрыту. Псалмы Саламона сталі вядомы навуцы з [[17 ст.]]. Мяркуецца, што яны былі напісаны падчас заваёвы [[Іўдзея|Іўдзеі]] [[Пампей|Пампеем]] ([[63 г. да н.э.]]), але кніга змяшчае алюзіі на смерць Пампея, што паказвае на [[48 г. да н.э.]] '''[[Оды Саламона|Оды, або Песні Саламона]]''' — гэта [[хрысціянства|хрысціянскія]] гімны [[гнастыцызм|гнастычнага]] характару. Упершыню апублікаваны ў [[1909]] годзе. '''[[Удзячныя гімны]]''' захаваліся сярод тэкстаў [[Кумран]]а. == Творы ў стылі сачыненняў мудрацоў == '''[[Ліст Арыстэя да Філакрата]]''' распавядае пра тое, як ствараўся пераклад Сямідзесяці ([[Септуагінта]]). Акрамя гісторыі гэтай падзеі, [[апокрыф]] змяшчае апалогію рэлігіі [[Стары Запавет|Старога Запавету]], у якой вера не супярэчыць розуму. Улічваючы, што яго чытачы таксама былі язычнікамі, аўтар не адмаўляе, што пад імем [[Зеўс]]а яны могуць шанаваць сапраўднага Бога. Нягледзячы на шэраг [[анахранізм]]аў, пасланне змяшчае гістарычныя звесткі. Дата напісання кнігі — каля [[200]] года нашай эры. '''[[Чацвёртая кніга Макавеяў]] (або Аб кіраванні розуму)''' змяшчае філасофскія дыскусіі, пабудаваныя як [[мідраш]] да гісторыі [[Другая кніга Макавеяў|2 Макавеяў]] пра [[Элеазар]]а і братоў-пакутнікаў. У старажытнасці кнігу прыпісвалі [[Іосіф Флавій|Іосіфу Флавію]]. Гэта характэрны твор александрыйскай яўрэйскай літаратуры, у якім біблейскае вучэнне спалучалася з [[антычная філасофія|антычнай філасофіяй]]. [[Святыя Айцы]] часта звярталіся да гэтай кнігі. Дата яго стварэння не ўстаноўлена, але, хутчэй за ўсё, яго можна аднесці да перыяду 18 — 37 гг. н.э. == Запаветы == '''[[Запаветы Дванаццаці Патрыярхаў]]''' напісаны як наследаванне 49-га раздзелу Кнігі Быцця і з’яўляюцца запаветамі-прароцтвамі, укладзенымі ў вусны сыноў патрыярха [[Якаў (патрыярх)|Якава]]. Кніга распавядае пра нябесныя таямніцы і лёс [[Ізраіль|Ізраіля]]. Месія называецца святаром, і намалявана яго непрыняцце яўрэйскім народам. Фрагменты кнігі, знойдзеныя ў [[Кумран]]е, паказваюць на сувязь іх аўтараў з [[есэі]]змам. У сучасным выглядзе, на думку большасці даследчыкаў, кніга мае сляды яе перапрацоўкі юдэа-хрысціянінам, які жыў у [[Палесціна|Палесціне]]. '''[[Запавет Абрагама]]''' захаваўся ў двух выданнях на грэчаскай мове. '''[[Запавет Адама]]''' і '''[[Запавет Ісаака]]''' захаваліся на сірыйскай, арабскай і эфіопскай мовах. Усе тры творы былі перапрацаваны хрысціянскімі аўтарамі. == Праваслаўны погляд == З пункту гледжання [[праваслаўнае багаслоўе|праваслаўнага багаслоўя]], сэнс старазапаветных апокрыфаў вызначаецца тым, што яны ўзнаўляюць духоўнае асяроддзе, у якім жылі яўрэі да прышэсця [[Хрыстос|Хрыста]], а таксама ў [[Евангелле|евангельскай]] і [[апостальскай]] эпохі. Кола ідэй, развітых апокрыфамі, дапамагае зразумець многія ўрыўкі [[Новы Запавет|Новага Запавету]]. У іх моцныя [[эсхаталогія|эсхаталагічныя]] і [[месія]]нскія надзеі, вера ў хуткі Суд над светам, апакаліптычны погляд на гісторыю як на арэну бітвы нябачных супрацьлеглых сіл. У апокрыфах, з пункту гледжання [[праваслаўе|праваслаўя]], ёсць пробліскі праўды, калі кажуць пра [[Месія|Месію]] як пра звышнатуральную Істоту, але гэтыя пробліскі спалучаюцца з нястрымнай апакаліптычнай фантазіяй, упэўненасцюю ў тым, што [[Суд Божы]] неаддзельны ад адраджэння Царства Ізраіля. Такім чынам, апокрыфы тлумачаць як непрыняцце Хрыста, так і фактары, якія спрыялі веры ў яго. Некаторыя выслоўі гэтых апокрыфаў блізкія да евангельскіх. У пэўным сэнсе старазапаветныя апокрыфы з’яўляюцца мостам паміж двума запаветамі. == Літаратура == * {{ref-ru}} Вознесение Моисея // Отрывки иудейских древностей, М., 1916. * {{ref-ru}} От берегов Босфора до берегов Евфрата (сб. сир. ветхозав. и новозав. апокрифов в пер. Аверинцева С. С.), М., 1987. * {{ref-ru}} ''Порфирьев И. Я.'', Апокрифич. сказания о ветхозав. лицах и событиях, Каз., 1872. * {{ref-ru}} ''Смирнов А., прот.'' (сост.), Апокрифы Ветхого Завета, вып. 1—4, Каз., 1888—1911: ** вып. 1: Кн. Еноха ** вып. 2: Кн. Юбилеев, или Малое бытие ** вып. 3: Псалмы Соломона ** вып. 4: Заветы двенадцати патриархов, сыновей Иакова. * {{ref-ru}} ''Соколов М. И.'', Славянская Книга Еноха Праведного, М., 1910. * {{ref-ru}} ''Трофимова М. К.'', Из рукописей Наг-Хаммади // Античность и современность, М., 1972. * {{ref-en}} Apocrypha and Pseudepigrapha of the Old Testament, vol. 1—2, Ed. by R. H. *Charles, N. Y. — Oxf., 1963. * {{ref-en}} ''Charlesworth J. H.'', The Old Testament Pseudepigrapha and the New Testament, Camb., 1985. * {{ref-en}} ''Dimier C.'', The Old Testament Apocrypha, L. — N. Y., 1964. * {{ref-en}} The Apocryphal Old Testament, Ed. by H. Sparks, Oxf., 1984. * {{ref-en}} ''Torrey C.'', The Apocryphal literature, New Haven, 1945. == Спасылкі == * [http://apokrif.fullweb.ru/apocryph2/ Старазапаветныя апокрыфы] * [https://azbyka.ru/otechnik/6/kniga-apokrifov/1_1 Кніга Юбілеяў] * [https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_%D0%95%D0%BD%D0%BE%D1%85%D0%B0 Кніга Эноха] на [[Вікікрыніцы|Вікікрыніцах]] * [http://yakov.works/libr_min/06_e/no/h.htm Другая Кніга Эноха] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250222044832/http://yakov.works/libr_min/06_e/no/h.htm |date=22 лютага 2025 }} * [https://www.universalinternetlibrary.ru/book/92718/chitat_knigu.shtml Трэцяя Кніга Эноха] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-04-29}} {{DEFAULTSORT:Старазапаветныя апокрыфы}} [[Катэгорыя:Біблеістыка]] [[Катэгорыя:Стары Запавет]] [[Катэгорыя:Апокрыфы]] [[Катэгорыя:Апокрыфы Старога Запавету| ]] 8rbeoe891x7kpr0yyp9asuf60v9gcp0 0 764951 5181635 4961863 2026-08-15T23:39:08Z DzBar 156353 дапаўненне 5181635 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карпентэр}} {{кінематаграфіст}} '''Джон Говард Карпентэр''' ({{lang-en|John Howard Carpenter}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], прадзюсар і кінакампазітар. На працягу амаль саракагадовай кінакар’еры Карпентэр зняў шэраг фільмаў у жанрах жахаў і навуковай фантастыкі, некаторыя з якіх атрымалі сусветнае прызнанне і культавы статус. Будучы незалежным рэжысёрам, ён зняў свой першы поўнаметражны фільм «Цёмная зорка» ў 1974 годзе, калі яму было ўсяго 25 гадоў. Праз два гады ён зняў баявік «Напад на 13-ы ўчастак». Яшчэ праз два гады, у 1978 годзе, выйшаў фільм жахаў «[[Хэлаўін (фільм, 1978)|Хэлаўін]]», ён меў вялікі касавы поспех, а таксама вельмі станоўчыя водгукі крытыкаў. Пасля гэтага Джон Карпентэр пачаў лічыцца адным з самых прыбытковых рэжысёраў і пачалася яго кар’ера ў Галівудзе. Фільмы Карпентэра часта былі малабюджэтнымі, яны вылучаюцца адсутнасцю вынаходніцтваў у аператарскай працы, а таксама мінімалістычнай музыкай, якую Карпентэр напісаў сам да пераважнай большасці сваіх фільмаў. За музыку да фільма «Вампіры» ён атрымаў прэмію «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» у 1999 годзе. Яго стыль і ўплыў на жанр паслужылі таму, што рэжысёр атрымаў статус «майстра жахаў». Яго музыка аказала вялікі ўплыў на фарміраванне жанру сінтвейв. Сёння многія з яго фільмаў сталі эталонамі фільмаў жахаў і навуковай фантастыкі, у тым ліку «Туман», «[[Уцёкі з Нью-Ёрка]]», «[[Нешта (фільм, 1982)|Нешта]]», «[[Крысцін (фільм, 1983)|Крысцін]]», «[[Вялікі перапалох у маленькім Кітаі]]», «Чужыя сярод нас» і «У пашчы вар’яцтва». Таксама стварае музыку, якая не з'яўляецца саўндтрэкамі. Гэтая музыка запісваецца пераважна ў супрацоўніцтве з яго сынам Кодзі Карпентэрам і хросным сынам Дэніелам Дэвісам. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * ''Lost Themes'' ''(2015, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Lost Themes'' ''II (2016, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Lost Themes'' ''III: Alive After Death (2021, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Lost Themes'' ''IV: Noir (2024, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Cathedral'' ''(2026, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам; саўндтрэк да аднайменнага графічнага рамана)'' === Саўндтрэкі === == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Джон Карпентэр}} {{DEFAULTSORT:Карпентэр Джон}} pqob3wuaeooucq39fe24121707jni6w 5181638 5181635 2026-08-15T23:47:34Z DzBar 156353 + 6 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5181638 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Карпентэр}} {{кінематаграфіст}} '''Джон Говард Карпентэр''' ({{lang-en|John Howard Carpenter}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі кінарэжысёр, [[сцэнарыст]], прадзюсар і кінакампазітар. На працягу амаль саракагадовай кінакар’еры Карпентэр зняў шэраг фільмаў у жанрах жахаў і навуковай фантастыкі, некаторыя з якіх атрымалі сусветнае прызнанне і культавы статус. Будучы незалежным рэжысёрам, ён зняў свой першы поўнаметражны фільм «Цёмная зорка» ў 1974 годзе, калі яму было ўсяго 25 гадоў. Праз два гады ён зняў баявік «Напад на 13-ы ўчастак». Яшчэ праз два гады, у 1978 годзе, выйшаў фільм жахаў «[[Хэлаўін (фільм, 1978)|Хэлаўін]]», ён меў вялікі касавы поспех, а таксама вельмі станоўчыя водгукі крытыкаў. Пасля гэтага Джон Карпентэр пачаў лічыцца адным з самых прыбытковых рэжысёраў і пачалася яго кар’ера ў Галівудзе. Фільмы Карпентэра часта былі малабюджэтнымі, яны вылучаюцца адсутнасцю вынаходніцтваў у аператарскай працы, а таксама мінімалістычнай музыкай, якую Карпентэр напісаў сам да пераважнай большасці сваіх фільмаў. За музыку да фільма «Вампіры» ён атрымаў прэмію «[[Сатурн (кінапрэмія)|Сатурн]]» у 1999 годзе. Яго стыль і ўплыў на жанр паслужылі таму, што рэжысёр атрымаў статус «майстра жахаў». Яго музыка аказала вялікі ўплыў на фарміраванне жанру сінтвейв. Сёння многія з яго фільмаў сталі эталонамі фільмаў жахаў і навуковай фантастыкі, у тым ліку «Туман», «[[Уцёкі з Нью-Ёрка]]», «[[Нешта (фільм, 1982)|Нешта]]», «[[Крысцін (фільм, 1983)|Крысцін]]», «[[Вялікі перапалох у маленькім Кітаі]]», «Чужыя сярод нас» і «У пашчы вар’яцтва». Таксама стварае музыку, якая не з'яўляецца саўндтрэкамі. Гэтая музыка запісваецца пераважна ў супрацоўніцтве з яго сынам Кодзі Карпентэрам і хросным сынам Дэніелам Дэвісам. == Дыскаграфія == === Студыйныя альбомы === * ''Lost Themes'' ''(2015, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Lost Themes'' ''II (2016, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Lost Themes'' ''III: Alive After Death (2021, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Lost Themes'' ''IV: Noir (2024, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам)'' * ''Cathedral'' ''(2026, разам з Кодзі Карпентэрам і Дэніелам Дэвісам; саўндтрэк да аднайменнага графічнага рамана)'' === Саўндтрэкі === == Зноскі == {{reflist}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Джон Карпентэр}} {{DEFAULTSORT:Карпентэр Джон}} [[Катэгорыя:Кінакампазітары ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры ЗША]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Рэжысёры XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]] [[Катэгорыя:Гітарысты ЗША]] f11njirkb57bncms2k9jfnw40wl9tlo 0 770045 5181779 4811028 2026-08-16T09:43:49Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181779 wikitext text/x-wiki {{газета}} '''«Сяля́нская газе́та»''' — колішняя абласная газета [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]. Выходзіла ў 1939 — 1960 гадах на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. == Гісторыя == Заснавана ў 1939 г. пад назвай ''«Вілейская праўда»'' (першы вядомы нумар — № 14 за 15.11.1939). З 17 лютага 1940 г. мела назву ''«Сялянская праўда»''. Друкавалася як орган Часовага ўпраўлення Вілейскай вобласці; [[Вілейскі аблвыканкам|Вілейскага аблвыканкама]]; [[Вілейскі абкам КП(б)‌Б|Вілейскага абкама КП(б)‌Б]] і [[Вілейскі аблвыканкам|аблвыканкама]]; [[Вілейскі абкам КП(б)‌Б|Вілейскага абкама]], [[Вілейскі гаркам КП(б)‌Б|гаркама КП(б)‌Б]] і [[Вілейскі абласны Савет дэпутатаў працоўных|абласнога Савета дэпутатаў працоўных]]. Выходзіла да 22 чэрвеня 1941 г<ref name=":0">[https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1798/ «Сяля́нская газе́та»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240728082415/https://belarus.belarusenc.by/temy/belarusindrugwar/1798/ |date=28 ліпеня 2024 }} // Беларуская энцыклапедыя</ref>. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з’яўлялася органам [[Вілейскі падпольны абкам КП(б)‌Б|Вілейскага падпольнага абкама КП(б)‌Б]]. Выдавалася спачатку ў Суражскай партызанскай зоне на Віцебшчыне, з ліпеня 1943 г. — на Мядзельшчыне, у зоне дыслакацыі [[Партызанская брыгада імя К. Я. Варашылава|партызанскай брыгады імя К. Я. Варашылава]] ([[Вілейская вобласць|Вілейскай вобласці]]). У лютым 1943 г. была арганізавана абласная падпольная друкарня. Яна размяшчалася ў зямлянцы, дзе знаходзіліся друкарскія матэрыялы і абсталяванне, радыёпрыёмнік. Тут таксама выходзілі газеты «[[Молодёжная правда]]», «[[За победу]]» [орган [[Пастаўскі падпольны райкам КП(б)‌Б|Пастаўскага падпольнага райкама КП(б)‌Б]]]'','' лістоўкі і зводкі [[Саўінфармбюро]]. Загалоўкі і ілюстрацыі для розных выданняў вырабляліся на [[Лінолеум|лінолеуме]] і [[Драўніна|дрэве]]<ref name=":0" />. Вядома 60 нумароў газеты (№ 151 за 1942; № 152, 156–187 за 1943; № 1–30 за 1944) за перыяд з 22 студзеня 1942 г. да чэрвеня 1944 г., пераважна на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. Асобныя нумары на беларускай і рускай мовах. Выпускала «Бюллетень “Сялянскай газеты”». Верагодна, № 151 за 1942 г. выйшаў 22 снежня, а не 22 студзеня (на экзэмплярах газеты маюцца адпаведныя выпраўленні ад рукі). Паводле іншых звестак, газета выходзіла ўжо з ліпеня 1942 г. Рэдактары: [[А. Ц. Васілеўскі]] (да 29.8.1943), [[М. П. Петухоў]] (з 17.10.1943)<ref name=":0" />. Пасля [[Вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў|вызвалення Беларусі]] выдавалася пад той жа назвай. З 1 студзеня 1951 г. мела назву ''«Сталінскі шлях»''. У перыяд з 11 ліпеня 1956 г. па 30 мая 1957 г. называлася ''«Калгаснае жыццё»'', затым — ''«Чырвоны сцяг»'', орган [[Маладзечанскі абкам КПБ|Маладзечанскага абкама КПБ]] і [[Маладзечанскі абласны Савет дэпутатаў працоўных|абласнога Савета дэпутатаў працоўных]]. Выданне спынена на № 14 за 20 студзеня 1960 г. у сувязі са скасаваннем [[Маладзечанская вобласць|Маладзечанскай вобласці]]<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Газеты Беларусі на беларускай мове]] [[Катэгорыя:Культура Маладзечна]] [[Катэгорыя:Маладзечанская вобласць]] 1hxalbu380blm6gzy8r30thzmgmdfnl 0 774899 5181504 5167121 2026-08-15T15:45:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181504 wikitext text/x-wiki [[Файл:Vank Cathedral courtyard.jpg|thumb|[[Новая Джульфа]] ў [[Ісфахан]]е, [[Іран]]: гэта па-ранейшаму адзін з найстарэйшых і найбуйнейшых армянскіх кварталаў у свеце.]] У артыкуле прадстаўлены '''спіс [[Армяне|армянскіх]] [[Этнічны анклаў|этнічных анклаваў]]''', які ўключае гарады, раёны і кварталы з пераважна армянскім насельніцтвам або цесна звязаныя з [[Армянская культура|армянскай культурай]], як у наш час, так і гістарычна. Большасць лічбаў з’яўляюцца ацэнкамі розных арганізацый і сродкаў масавай інфармацыі, паколькі многія краіны проста не збіраюць даныя аб этнічнай прыналежнасці. == Сучасныя анклавы == === Еўропа === [[Файл:San Lazzaro degli Armeni, Venice aerial photo 2013.jpg|thumb|Армянскі каталіцкі манастыр на [[Сан-Ладзара-дэльі-Армені]], што ў [[Венецыянская лагуна|Венецыянскай лагуне]].]] {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Месцазнаходжанне ! {{Tooltip|Усяго|Агульная колькасць насельніцтва.}} ! {{Tooltip|Армяне|Агульная колькасць армян.}} ! {{Tooltip|%|Працэнт армянскага насельніцтва ў адносінах да агульнай колькасці насельніцтва.}} !class="unsortable" style="width:3em"| {{Tooltip|Сп.|Спасылка}} |- | [[Альфорвіль]]<ref name=":0">У гэтым артыкуле «New York Times» Альфорвіль названы «армянскім раёнам» ({{lang-en|«an Armenian neighborhood»}}): {{cite news|title=15 are hurt in Paris by 3 explosions in an Armenian neighborhood|url=https://www.nytimes.com/1984/05/04/world/15-are-hurt-in-paris-by-3-explosions-in-an-armenian-neighborhood.html|newspaper=[[New York Times]]|date=4 траўня 1984}}</ref> | ''[[Камуны Францыі|камуна]]'' | {{flagicon|France}} [[Парыж]], [[Францыя]] | align="center"|{{num|45000}} | align="center"|{{num|7000}}–{{num|9000}} | align="center"|15–20 % | align="center"|<ref>{{cite news |title=Les Arméniens en France |url=https://www.la-croix.com/Actualite/France/Les-Armeniens-en-France-2015-02-16-1281478 |work=[[La Croix (newspaper)|La Croix]] |date=15 лютага 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121193238/https://www.la-croix.com/Actualite/France/Les-Armeniens-en-France-2015-02-16-1281478 |archive-date=21 студзеня 2021 |language=fr }}<blockquote>Горад Альфорвіль (Валь-дэ-Марн), празваны «маленькай Арменіяй», з’яўляецца адным з найбольш паказальных: ад 7000 да 9000 прадстаўнікоў сярод больш за 45 000 жыхароў.{{oq|fr|La ville d’Alfortville (Val-de-Marne), surnommée la « petite Arménie », est l’une des plus représentatives, avec 7 000 à 9 000 membres parmi plus de 45 000 habitants.}}</blockquote></ref> |- | [[Валанс]] | ''камуна'' | {{flagicon|France}} [[Дром (дэпартамент)|Дром]], Францыя | align="center"|{{num|64483}} | align="center"|{{num|7500}} | align="center"|10 % |<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Construction of new Armenian school in France launches in Valence |url=https://horizonweekly.ca/en/construction-of-new-armenian-school-in-france-launches-in-valence/ |access-date=2024-09-22 |website=horizonweekly.ca |language=en-US}}</ref> |- | [[Ісі-ле-Муліно]]<ref>{{cite news|last=Dubouis|first=Kevin|title=Dubouis: Revoking Denial of Pride|url=http://www.armenianweekly.com/2013/04/18/dubouis-revoking-denial-of-pride/|newspaper=[[The Armenian Weekly]]|date=18 красавіка 2013|quote=}}<blockquote>… армянскі раён Ісі-ле-Муліно…{{oq|en|… the Armenian district of Issy-les-Moulineaux…}}</blockquote></ref><ref>{{cite news |last1=Tenaglia |first1=Adelaïde |title=Issy-les-Moulineaux, la petite Arménie des Hauts-de-Seine |url=https://www.lesechos.fr/pme-regions/ile-de-france/issy-les-moulineaux-la-petite-armenie-des-hauts-de-seine-1779010 |work=[[Les Echos (France)|Les Echos]] |date=27 ліпеня 2022 |archive-url=https://archive.today/20220729082203/https://www.lesechos.fr/pme-regions/ile-de-france/issy-les-moulineaux-la-petite-armenie-des-hauts-de-seine-1779010?fbclid=IwAR2Hiiaj_CCK3R5jddYvOBrUWDh7_E5qRM9Aj_UHPJerCY4Dbp5PJ4lRxZ8 |archive-date=29 ліпеня 2022 |language=fr}}</ref> | ''камуна'' | {{flagicon|France}} Парыж, Францыя | align="center"| {{num|63000}} | align="center"| {{num|6000}}–{{num|6500}} | align="center"| 10 % | align="center"| <ref>{{cite news |last1=Lenhardt |first1=Marjorie |title=Issy-les-Moulineaux, village arménien depuis 1920 |url=https://www.leparisien.fr/hauts-de-seine-92/issy-les-moulineaux-village-armenien-depuis-1920-06-02-2019-8006121.php |work=[[Le Parisien]] |date=6 лютага 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124173203/https://www.leparisien.fr/hauts-de-seine-92/issy-les-moulineaux-village-armenien-depuis-1920-06-02-2019-8006121.php |archive-date=24 студзеня 2021 |language=fr}}</ref> |- |[[Марсель]] |''[[Прэфектура (Францыя)|прэфектура]]'' |{{flagicon|France}} [[Буш-дзю-Рон]], Францыя | align="center"|{{num|873076}} | align="center"|{{num|80000}} | align="center"|9 % |<ref>{{Cite web |date=2004-09-28 |title=Citoyenneté et intégration: Marseille, modèle d’intégration? |url=http://histgeo.ac-aix-marseille.fr/pedago/ecjs/paro_001.htm |access-date=2024-09-22 |archive-date=2004-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20040928021015/http://histgeo.ac-aix-marseille.fr/pedago/ecjs/paro_001.htm}}</ref> |- | [[Сан-Ладзара-дэльі-Армені]]<ref>{{cite news|last=Saryan|first=Levon A.|title=A Visit to San Lazzaro: An Armenian Island in the Heart of Europe|url=http://www.armenianweekly.com/2011/07/12/a-visit-to-san-lazzaro-an-armenian-island-in-the-heart-of-europe-part-i/|newspaper=[[The Armenian Weekly]]|date=11 ліпеня 2011}}</ref> | востраў | {{flagicon|Italy}} [[Венецыя]], Італія |colspan="2" align="center"| 17 | align="center"| ~100 % | align="center"|<ref>{{cite news|last=Cole|first=Teresa Levonian|title=San Lazzaro degli Armeni: A slice of Armenia in Venice|url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/san-lazzaro-degli-armeni-a-slice-of-armenia-in-venice-10429928.html|work=[[The Independent]]|date=31 ліпеня 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103085107/https://www.independent.co.uk/travel/europe/san-lazzaro-degli-armeni-a-slice-of-armenia-in-venice-10429928.html|archive-date=3 лістапада 2017}}<blockquote>Сёння засталося ўсяго 12 вардапетаў (вучоных манахаў) і пяць паслушнікаў…{{oq|en|Today, just 12 vardapets (learned monks) and five novices remain…}}</blockquote></ref> |- |} === Заходняя Азія === ;Сірыя У [[Сірыя|Сірыі]] ёсць некалькі вёсак, населеных армянамі, сярод якіх [[Арамо (Сірыя)|Арамо]]<ref name="monitor syria">{{cite news|last1=Zaman|first1=Amberin|authorlink1=Amberin Zaman|title=Turkey losing propaganda war over Syrian Armenians|url=http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/04/turkey-syrian-conflict-armenian-genocide-kassab-propaganda.html|work=[[Al-Monitor]]|date=8 красавіка 2014}}<blockquote>… Касаб і некалькі іншых армянскіх вёсак — Арамо, Гнеміе і Якубіе…{{oq|en|… Kassab along with a few other Armenian villages — Aramo, Ghnemieh and Yacoubieh…}}</blockquote></ref><ref name="Cholakian">{{cite web|last1=Cholakian|first1=Hagop|title=Latin Rite Roman Catholics of Armenian Descent in Syria|url=http://www.noravank.am/eng/articles/detail.php?ELEMENT_ID=6550|publisher=[[Noravank Foundation]]|date=18 чэрвеня 2012}}<blockquote>… населеныя армянамі вёскі Арамо, Гнеміе і Арпалі…{{oq|en|… the Armenian populated villages Aramo, Ghnemiye and Arpali…}}</blockquote></ref>, Аль-Ганіме (Гнемія)<ref name="Cholakian"/><ref>{{cite web|title=Armenian Populated Village in Latakia Liberated|url=http://asbarez.com/144840/armenian-populated-village-in-latakia-liberated/|website=[[Asbarez]]|date=22 студзеня 2016|access-date=13 кастрычніка 2024|archive-date=8 лютага 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208002111/http://asbarez.com/144840/armenian-populated-village-in-latakia-liberated/|url-status=dead}}</ref>, [[Кесаб (Сірыя)|Кесаб]]{{efn|Армянскае насельніцтва Касаба было [[Бітва пры Касабе (2014)|выгнана ў сакавіку 2014 года]] падчас [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны ў Сірыі]].<ref>{{cite news|last1=Manjikian|first1=Lalai|title=Kessab: Deep Roots Under Attack|url=http://www.armenianweekly.com/2014/03/25/deep-roots-under-attack/|work=[[The Armenian Weekly]]|date=25 сакавіка 2014}}<blockquote>Пераважна армянскі анклаў Кесаб зараз пазбаўлены свайго армянскага насельніцтва, якое пражывала там сотні гадоў, пасля таго, як у рэгіён з Турцыі ўварваліся паўстанцкія сілы.{{oq|en|The predominantly Armenian enclave of Kessab is now emptied of its Armenian population that has been there for hundreds of years, after rebel forces descended on the region from Turkey.}}</blockquote></ref>}} ({{num|2000}}–{{num|2200}})<ref>{{cite news|last=Sherlock|first=Ruth|title=Turkey 'aided Islamist fighters' in attack on Syrian town|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/turkey/10765696/Turkey-aided-Islamist-fighters-in-attack-on-Syrian-town.html|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|date=14 красавіка 2014}}<blockquote>Праз два дні Касаб апынуўся ў руках альянсу ісламісцкіх груповак, уключаючы джыхадысцкую Джабхат ан-Нусру, звязаную з Аль-Каідай. Амаль усе вёскі, каля 2000 жыхароў, беглі.{{oq|en|Two days later Kasab was in the hands of an alliance of Islamist groups, including the jihadist Jabhat al-Nusra, aligned with al-Qaeda. Almost all of the villages approximately 2,000 inhabitants had fled.}}</blockquote></ref><ref>{{cite news|last=Gilbert|first=Ben|title=Taking Refuge: Armenian Family Exiled For Third Time In Century|url=http://america.aljazeera.com/articles/2014/5/7/syrian-armenianslebanon.html|date=7 траўня 2014|agency=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]}}<blockquote>… пераважна армянская хрысціянская вёска Касаб (насельніцтва 2200 чалавек)…{{oq|en|… mostly Armenian Christian village of Kassab (population 2,200)…}}</blockquote></ref> у [[Латакія|Латакіі]], і [[Аль-Якубія]] ў [[Ідліб (мухафаза)|Ідлібе]]<ref name="monitor syria"/>. У [[Алепа]] ёсць армянскія кварталы [[Аль-Дждайдэ]] і Нор-К’ёх (Аль-Мідан)<ref>{{cite news|title=Aleppo Under Fire: The Ruins of Armenian Neighborhoods|url=http://www.armenianweekly.com/2014/06/05/aleppo-ruins/|work=[[The Armenian Weekly]]|date=5 чэрвеня 2014}}<blockquote>… пераважна армянскія кварталы Нор-К’ёх (Мідан)…{{oq|en|… the predominantly Armenian neighborhoods of Nor Kyough (Meedan)…}}</blockquote></ref><ref>{{cite news|last1=Arnold|first1=David|title=In Battle for Aleppo, Armenians Seek Neutral Ground|url=http://middleeastvoices.voanews.com/2012/09/syria-witness-in-battle-for-aleppo-armenians-seek-neutral-ground-30131/|work=Middle East Voices|agency=[[Voice of America]]|date=24 верасня 2012|access-date=13 кастрычніка 2024|archive-date=14 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203019/http://middleeastvoices.voanews.com/2012/09/syria-witness-in-battle-for-aleppo-armenians-seek-neutral-ground-30131/|url-status=dead}}<blockquote>… армянскі квартал аль-Мідан…{{oq|en|… the Armenian neighborhood of al-Midan…}}</blockquote></ref>. ;Іарданія [[Файл:Armenian church, Amman.jpg|thumb|Армянская апостальская царква ў [[Джабаль аль-Ашрафія|аль-Ашрафіі]], Іарданія.]] З 1914 года армяне сталі таксама перасяляцца ў [[Джабаль аль-Ашрафія|аль-Ашрафію]], у [[Іарданія|Іарданіі]], дзе ў 1962 годзе яны ўзвялі [[Армянская Апостальская Царква|Армянскую апостальскую царкву]] і армянамоўную школу. Па стане на 2019 год тут жыло каля 5000 армян, большасць з якіх з’яўляюцца нашчадкамі бежанцаў з [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]] падчас [[Генацыд армян|Генацыду армян]] 1915 года<ref name=newsam>{{Cite web|url=https://news.am/eng/news/545358.html|title=Aleksander Lapshin shares story about "Little Armenia in Jordan"|publisher=[[news.am]]|access-date = 14 лістапада 2023}}</ref>. ;іншыя краіны {| class="wikitable sortable" ! style="width:11em"| Назва месца ! style="width:4em"| Тып ! style="width:14em"| Месцазнаходжанне ! style="width:4em"| Усяго ! style="width:5em"| Армяне ! style="width:5em"| % !class="unsortable" style="width:2em"| {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Анджар]]<ref>{{cite book|last=Kahana |first=Ephraim|last2=Suwaed|first2=Muhammad|title=Historical Dictionary of Middle Eastern Intelligence|date=2009 |publisher=Scarecrow Press|location=Lanham, Maryland |isbn=9780810863026|page=[https://books.google.com/books?id=Xoftt29B4soC&dq=Anjar%2C+Lebanon+armenians&pg=PA179 179]}}<blockquote>… Анджар, армянскае сяло ў даліне Бекаа.{{oq|en|… Anjar, an Armenian village in the Bekaa Valley.}}</blockquote></ref> | мястэчка | {{flagicon|Lebanon}} [[Захле (раён)|Захле]], [[Ліван]] |colspan="2" align="center"| {{num|2400}}–{{num|4000}} | align="center"| ~100 % | align="center"|<ref>{{cite web|last=Filian |first=Levon |title=AMAA News |url=http://www.amaa.org/AMAA%20News/AMAA%20News%20OctNovDec2013.pdf |publisher=Publication of the Armenian Missionary Association of America |location=Paramus, New Jersey |page=8 |issn=1097-0924 |date=Fall 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714205931/http://www.amaa.org/AMAA%20News/AMAA%20News%20OctNovDec2013.pdf |archive-date=2014-07-14 }}<blockquote>Колькасць армянскага насельніцтва скарацілася прыкладна да 4000 чалавек.{{oq|en|The Armenian population had dwindled to about 4,000.}}</blockquote></ref><ref>{{cite web|title=Geography & Demographics of Anjar|url=http://www.mousaler.com/anjar/data/demographics.html|publisher=Anjar Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517195554/http://www.mousaler.com/anjar/data/demographics.html|archive-date=17 траўня 2014}}<blockquote>Зараз у Анджары пражывае каля 2400 чалавек, 99,99 % з якіх армяне.{{oq|en|Nowadays, approximately 2400 people, 99.99% of them Armenians, live in Anjar.}}</blockquote></ref> |- | [[Антэліас]] | горад |{{flagicon|Lebanon}} [[Матн (раён)|Матн]], Ліван | align="center"|{{num|16000}} | align="center"|{{num|3200}}–{{num|4000}} | align="center"|~20 % | align="center"|<ref name=":0" /> |- | [[Армянскі квартал (Іерусалім)|Армянскі квартал]] | квартал |{{flagicon|Israel}} [[Стары горад Іерусаліма|Стары горад]], [[Іерусалім]]{{efn|Статус Іерусаліма аспрэчваецца паміж Ізраілем і [[Дзяржава Палесціна|Дзяржавай Палесціна]], але Стары горад ''[[дэ-факта]]'' знаходзіцца пад кіраваннем Ізраіля.}} | align="center"|{{num|2424}} | align="center"|500–{{num|1000}} | align="center"|21–41 % | align="center"|<ref>{{cite web|last=Beltran|first=Gray |title=Torn between two worlds and an uncertain future|publisher=[[Columbia University]] |url=http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140530203431/http://archives.jrn.columbia.edu/2010-2011/coveringreligion.org/2011/05/torn-between-two-worlds-and-an-uncertain-future/index.html|archive-date=30 траўня 2014|date=9 траўня 2011 }}<blockquote>Сёння ў Армянскім квартале пражывае каля 500 армян.{{oq|en|Today, about 500 Armenians live in the Armenian Quarter.}}</blockquote></ref><ref>{{cite encyclopedia|title=The Armenian Quarter |encyclopedia=[[Яўрэйская віртуальная бібліятэка|Jewish Virtual Library]] |url=http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_&_Culture/geo/armenianq.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413044842/http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/Society_%26_Culture/geo/armenianq.html |archive-date=13 красавіка 2014 }}<blockquote>Зараз у Армянскім квартале пражывае каля тысячы армян.{{oq|en|Currently, about one thousand Armenians live in the Armenian Quarter.}}</blockquote></ref><ref>{{cite book |chapter=Old City Population Distribution and Density |url=http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |title=Jerusalem Old City: Urban Fabric and Geopolitical Implications|publisher=International Peace and Cooperation Center|location=Jerusalem |page=22|isbn=978-965-7283-16-5|date=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928095409/http://www.ochaopt.org/documents/opt_prot_ipcc_Old_City_urban_fabric_geopo_implications_2009.pdf |archive-date=2013-09-28}}</ref> |- | [[Бурдж-Хамуд]]<ref>{{cite book|title=Cultural Studies Review |date=2008|publisher=Melbourne University Publishing |isbn=9780522855081|page=[https://books.google.com/books?id=yMHg7GIMBm4C&dq=Bourj+Hammoud+armenians&pg=PA102 102] |author1=Healy, Chris |author2=Muecke, Stephen }}<blockquote>… у армянскім квартале Бурдж-Хамуд…{{oq|en|… in the Armenian neighborhood of Bourj Hammoud…}}</blockquote></ref><ref>{{cite news |last1=Worth |first1=Robert F. |authorlink1=Robert F. Worth |title=In Lebanon's Patchwork, a Focus on Armenians' Political Might |work=[[The New York Times]] |date=25 траўня 2009 |url=https://www.nytimes.com/2009/05/26/world/middleeast/26armenians.html}}<blockquote>Бейруцкі раён Бурдж-Хамуд — гэта свайго роду мініятурная Арменія з крамнымі шыльдамі, напісанымі армянскім пісьмом, і сямейнай культурай шчыльных крам, хат і рэстаранаў працоўнага класа.{{oq|en|The Beirut neighborhood of Bourj Hamoud is a kind of miniature Armenia, with shop signs written in Armenian script and a dense, familial culture of working-class shops, homes and restaurants.}}</blockquote></ref> | горад | {{flagicon|Lebanon}} [[Матн (раён)|Матн]], Ліван | align="center"|{{num|150000}} | align="center"|{{num|110000}} | align="center"|73 % | align="center"|<ref>{{cite journal|journal=Anthropological Quarterly|date=1973|volume=46-47|page=73|publisher=[[Выдавецтва Каталіцкага ўніверсітэта Амерыкі|Catholic University of America Press]]}}<blockquote>З прыкладна 180 000 армян, якія пражываюць у Ліване, 110 000 пражываюць у кварталах Бурдж-Хамуд і Дора ў Вялікім Бейруце.{{oq|en|Of the estimated 180,000 Armenians in Lebanon, 110,000 are concentrated in the Bourj-Hammoud and Dora quarters of Greater Beirut.}}</blockquote></ref><ref>{{cite web|title=Local authorities taking account of the major urban risks "From a case study to a global approach" The example of the City of Bourj Hammoud, Lebanon |url=http://www.euromedina.org/bibliotheque_fichiers/Rapport_Bourj_Hammoud_en.pdf |access-date=2014-06-08 |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502141035/http://www.euromedina.org/bibliotheque_fichiers/Rapport_Bourj_Hammoud_en.pdf}}<blockquote>У горадзе … пражывае амаль 150 000 жыхароў.{{oq|en|The city … has a population of almost 150,000 hab.}}</blockquote></ref> |- | [[Вакыфлы]] | вёска | {{flagicon|Turkey}} [[Хатай (правінцыя)|Хатай]], [[Турцыя]] |colspan="2" align="center"| 135 | align="center"| ~100 % | align="center"|<ref>{{cite news|last=Kanbolat|first=Hasan|title=Syrian Conflict Taking Toll on Turkey's Last Armenian Village|url=http://www.al-monitor.com/pulse/culture/2012/10/turkeys-last-armenian-village.html|date=2 кастрычніка 2012|agency=[[Al-Monitor]]}}<blockquote>Вакыфлы, вёска ў правінцыі Хатай, з’яўляецца адзінай армянскай вёскай у Турцыі. Тут пражывае ўсяго 135 чалавек…{{oq|en|Vakifli, a village in Hatay province, is Turkey's sole remaining Armenian village. Home to just 135 people…}}</blockquote></ref> |- | [[Зарна (Ісфахан)|Зарна]] (Болоран) | вёска | {{flagicon|Iran}} [[Ісфахан (астан)]], Іран | align="center"|61<ref>{{cite web|url=https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1385/results/all/10.xls|title=Перапіс насельніцтва Ісламскай Рэспублікі Іран, 1385 (2006)|publisher=[[Статыстычны цэнтр Ірана]]|format=Excel|archive-url=https://web.archive.org/web/20110920084728/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/10.xls|archive-date=2011-09-20|url-status=live}}</ref> | align="center"|61 | align="center"|100 % | align="center"|<ref>{{cite news |title=Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին նւիրւած միջոցառումներ՝ Փերիոյ գաւառի Բոլորան գիւղում |url=https://alikonline.ir/news/community/isfahan/item/25002-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%81-%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-100-%D6%80%D5%A4-%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%AC%D5%AB%D6%81%D5%AB%D5%B6-%D5%B6%D6%82%D5%AB%D6%80%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%B8%D6%81%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%9D-%D6%83%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B8%D5%B5-%D5%A3%D5%A1%D6%82%D5%A1%D5%BC%D5%AB-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B4 |work=[[Alik (daily)|Alik]] |date=31 траўня 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815075342/https://alikonline.ir/news/community/isfahan/item/25002-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%81-%D6%81%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6-100-%D6%80%D5%A4-%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%AC%D5%AB%D6%81%D5%AB%D5%B6-%D5%B6%D6%82%D5%AB%D6%80%D6%82%D5%A1%D5%AE-%D5%B4%D5%AB%D5%BB%D5%B8%D6%81%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%9D-%D6%83%D5%A5%D6%80%D5%AB%D5%B8%D5%B5-%D5%A3%D5%A1%D6%82%D5%A1%D5%BC%D5%AB-%D5%A2%D5%B8%D5%AC%D5%B8%D6%80%D5%A1%D5%B6-%D5%A3%D5%AB%D6%82%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%B4 |archive-date=15 жніўня 2021 |language=hy }}<blockquote>У вёсцы ў асноўным жывуць армяне…{{oq|hy|Գիւղում ամբողջութեամբ հայեր են բնակւում…}}</blockquote></ref><ref>{{cite book |last1=Грыгор’ян |first1=Х. |title=[[Армянская савецкая энцыклапедыя]] Том 2 |date=1976 |location=Ереван |page=[https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B7%D5%BB:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%8D%D5%B8%D5%BE%D5%A5%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%B6_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/512 512] |language=hy |chapter=Բոլորան, Զառնե [Балоран, Зарнэ]}}</ref> |- | [[Новая Джульфа]]<ref>{{cite book|last=Canby|first=Sheila R.|title=Shah ʻAbbas: the remaking of Iran|url=https://archive.org/details/shahabbasremakin0000canb|date=2009|publisher=[[Выдавецтва Брытанскага музея|British Museum Press]] |location=London|isbn=9780714124520 |page=[https://archive.org/details/shahabbasremakin0000canb/page/n71 64]}}<blockquote>Названы Новай Джульфай, гэты раён дагэтуль застаецца армянскім кварталам Ісфахана.{{oq|en|Called New Julfa, this area remains the Armenian quarter of Isfahan to this day.}}</blockquote></ref> | квартал | {{flagicon|Iran}} [[Ісфахан]], [[Іран]] |colspan="2" align="center"| {{num|10000}}–{{num|12000}} | {{NA}} | align="center"|<ref>{{cite web|last=Петросян|first=Давид|title=Армянская община в Иране|url=https://www.ca-c.org.ru/journal/1998/15-1998/st_10_petrosjan.shtml|publisher=Institute for Central Asian and Caucasian Studies|language=ru|date=1998}}<blockquote>… яшчэ 10-12 тысяч — у Ісфахане (армяне называюць яго Новай Джугай)…{{oq|ru|… еще 10-12 тысяч — в Исфагане (армяне называют его Новой Джугой)…}}</blockquote></ref> |- |} === Злучаныя Штаты Амерыкі === {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Месцазнаходжанне ! Усяго ! Армяне ! % !class="unsortable" style="width:3em"| {{Tooltip|Ref|References}} |- | [[Глендэйл (Каліфорнія)|Глендэйл]]<ref>{{cite news|last=Bittman|first=Mark|title=This Armenian Life|url=https://www.nytimes.com/2013/07/28/magazine/this-armenian-life.html|newspaper=[[New York Times]]|date=4 ліпеня 2013|authorlink=Марк Бітман}}<blockquote>Сярод гэтых гарадоў — Глендэйл … цэнтр армянскай дыяспары і месца пражывання адной з найбуйнейшых у свеце армянскіх абшчын за межамі Арменіі.{{oq|en|Among those cities is Glendale … a center of the Armenian diaspora and home to one of the world's largest Armenian populations outside Armenia.}}</blockquote></ref> | горад | [[Файл:Flag of California.svg|border|25px|Сцяг Каліфорніі]] [[Лос-Анджэлес (акруга)]], [[Каліфорнія]] | align="center"|{{num|220000}} | align="center"|{{num|100000}} | align="center"|45 % | align="center"|<ref>{{cite news |last1=Elliott |first1=Raffi |title=Glendale Mayor Takes Over Armenia's Diaspora Affairs |url=https://armenianweekly.com/2019/06/19/glendale-mayor-takes-over-armenias-diaspora-affairs/ |work=[[The Armenian Weekly]] |date=19 чэрвеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126120840/https://armenianweekly.com/2019/06/19/glendale-mayor-takes-over-armenias-diaspora-affairs/ |archive-date=26 лістапада 2020}}<br />{{iw|Зарэх Сінанян||en|Zareh Sinanyan}}:<blockquote>«У Глендэйле я быў мэрам для 220 тысяч чалавек (уключаючы 100 тысяч армян)…»{{oq|en|In Glendale, I was mayor for 220 thousand people (including 100 thousand Armenians)…}}</blockquote></ref> |- | [[Маленькая Арменія]]<ref>{{cite news|title=Part of East Hollywood Is Designated 'Little Armenia'|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2000-oct-07-me-32895-story.html|newspaper=[[Los Angeles Times]]|date=7 кастрычніка 2000}}</ref> | квартал | [[Файл:Flag of California.svg|border|25px|Сцяг Каліфорніі]] Лос-Анджэлес, Каліфорнія | align="center"|{{num|21600}} | {{NA}} | align="center"| | align="center"|<ref>{{cite web|title=Little Armenia neighborhood in Los Angeles, California (CA), 90027, 90029 detailed profile|url=http://www.city-data.com/neighborhood/Little-Armenia-Los-Angeles-CA.html|publisher=[[City-Data]]}}<blockquote>Насельніцтва: 21&nbsp;600{{oq|en|Population: 21,600}}</blockquote></ref> |- | [[Уотэртаўн (Масачусетс)|Уотэртаўн]]<ref>{{cite news|last=Howe|first=Jeff|title=Captured in Watertown|url=http://www.newyorker.com/online/blogs/newsdesk/2013/04/captured-in-watertown.html|newspaper=[[The New Yorker]]|date=20 красавіка 2013|quote=}}<blockquote>… Уотэртаўн — адзін з найбуйнейшых армянскіх анклаваў у ЗША…{{oq|en|… Watertown is one of the largest Armenian enclaves in the U.S.…}}</blockquote></ref><ref>{{cite news|last1=Kevonian|first1=Tamar|title=Finding the Passion|url=http://asbarez.com/83938/finding-the-passion/|newspaper=[[Asbarez]]|access-date=13 кастрычніка 2024|archive-date=1 ліпеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701231357/http://asbarez.com/83938/finding-the-passion/|url-status=dead}}<blockquote>… Бостан … Уотэртаўн, армянскі анклаў горада…{{oq|en|… Boston … Watertown, the Armenian enclave of the city…}}</blockquote></ref> | горад | [[Файл:Flag of Massachusetts.svg|border|25px|Сцяг Масачусетса]] [[Бостан]], [[Масачусетс]] | align="center"|{{num|33000}} | align="center"|{{num|2700}}–{{num|8000}} | align="center"|8–25 % | align="center"|<ref>[http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Watertown Watertown] in Armeniapedia.org</ref><ref>[http://www.hayk.net/destinations/watertown-ma/ Armenians in Watertown, MA] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121223033235/http://www.hayk.net/destinations/watertown-ma/ |date=23 снежня 2012 }} in Hayk the Ubiquitous Armenian</ref> |- |} === Постсавецкія дзяржавы === ==== Азербайджан ==== {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Месцазнаходжанне ! {{Tooltip|Усяго|Агульная колькасць насельніцтва.}} ! {{Tooltip|Армяне|Агульная колькасць армян.}} ! {{Tooltip|%|Працэнт армянскага насельніцтва ў адносінах да агульнай колькасці насельніцтва.}} ! {{Tooltip|Год|Год перапісу}} !class="unsortable" style="width:3em"| {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахская Рэспубліка<br />(Рэспубліка Арцах)]] | [[непрызнаная дзяржава]]{{efn|name=Artsakh|Нагорна-Карабахская Рэспубліка (Рэспубліка Арцах) застаецца непрызнанай на міжнародным узроўні і разглядаецца ўсімі членамі ААН як ''[[дэ-юрэ]]'' частка Азербайджана.}} | тэрыторыі былой [[Нагорна-Карабахская аўтаномная вобласць|НКАА]] ў складзе<br />[[Азербайджанская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Азербайджанскай ССР]] | align="center"|{{num|145053}} | align="center"|{{num|144683}} | align="center"| 99,74 % | align="center"| 2015 | align="center"|<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_rus/MAS_2/1_7_62_63.pdf|title=Табліца 1.7. Колькасць наяўнага і пастаяннага насельніцтва НКР (гарадское, сельскае) па даных перапісаў насельніцтва 1959, 1970, 1979, 1989, 2005, 2015 гадоў|author=|website=|date=|publisher=|access-date=2021-10-25|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313220104/http://stat-nkr.am/files/publications/2016/Mardahamar_2015_rus/MAS_2/1_7_62_63.pdf|url-status=live}}</ref> |} ==== Грузія ==== [[Файл:Akhalkalaki and Ninotsminda districts.png|thumb|upright=1.15|Карта Грузіі: чырвоным пазначана [[Джавахетыя]] (Джавахк) ў межах правінцыі [[Самцхэ-Джавахеты]], акрэсленая чорным.]] {| class="wikitable sortable" ! style="width:12em"| Назва месца ! style="width:7em"| Тып ! style="width:10em"| Месцазнаходжанне ! style="width:5em"| Усяго ! style="width:5em"| Армяне ! style="width:3em"| % !class="unsortable" style="width:3em"| {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Аўлабары]] (Хаўлабар)<ref>{{cite news|last=Zenian|first=David|title=Havlabar: A Little Armenia on the hill|url=http://agbu.org/news-item/havlabar-a-little-armenia-on-the-hill/|date=1 верасня 1992|agency=[[AGBU]] News Magazine}}</ref><ref>{{cite news|last=Hakobyan|first=Julia|title=Havlabar: Armenian community in Tbilisi pays the price of urbanization|url=http://www.armenianow.com/features/7696/havlabar_armenian_community_in_tbi|newspaper=[[ArmeniaNow]]|date=28 верасня 2007|access-date=13 кастрычніка 2024|archive-date=9 студзеня 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109051012/http://www.armenianow.com/features/7696/havlabar_armenian_community_in_tbi|url-status=dead}}</ref> | мікрараён | {{flagicon image|Flag of Tbilisi.svg}} [[Тбілісі]] | align="center"| | align="center"| | align="center"| | align="center"| |- | [[Джавахетыя]] (Джавахк) | правінцыя | [[Самцхэ-Джавахеты]] | align="center"|{{num|95280}} | align="center"|{{num|90373}} | align="center"|94,8 % | align="center"|<ref>{{cite web|title=Этнічныя групы па асноўных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках|url=http://www.geostat.ge/cms/site_images/_files/english/census/2002/03%20Ethnic%20Composition.pdf|publisher=Нацыянальная статыстычная служба Грузіі}}{{ref-ka}}</ref> |- |} ===== Абхазія ===== Па стане на 2004 год у [[Абхазія|Абхазіі]] налічвалася «каля 50–60 армянскіх сёлаў»{{efn|Абхазія ''[[дэ-юрэ]]'' прызнаецца большасцю краін часткай Грузіі, аднак ''[[дэ-факта]]'' яна Грузіі непадкантрольная.}}<ref>{{cite web|last=Tchilingirian|first=Hratch |authorlink=Хратч Чылінгір’ян|title=The Armenian community in Abkhazia Today|url=http://oxbridgepartners.com/hratch/index.php/in-the-news/activities/250-the-armenian-community-in-abkhazia-today|publisher=[[The Armenian Reporter|Armenian Reporter International]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530192801/http://oxbridgepartners.com/hratch/index.php/in-the-news/activities/250-the-armenian-community-in-abkhazia-today|archive-date=30 траўня 2014 }}<blockquote>Зараз у Абхазіі каля 50-60 армянскіх вёсак…{{oq|en|There are now around 50-60 Armenian villages in Abkhazia…}}</blockquote></ref>. Па даных перапісу насельніцтва Абхазіі 2011 года, армяне складалі большасць насельніцтва [[Сухумскі раён|Сухумскага раёна]] (6467 армян, 56,1 % ад агульнай колькасці насельніцтва ў {{num|11531}} чалавек), а таксама значную колькасць у [[Гульрыпшскі раён|Гульрыпшскім раёне]] (8430 армян, або 46,8 % ад {{num|18032}} чалавек) і [[Гаграўскі раён|Гаграўскім раёне]] ({{num|15422}} армян, або 38,3 % ад {{num|40217}} чалавек)<ref name="abkhazia">{{cite web|title=Вынікі перапісу насельніцтва Рэспублікі Абхазія 2011 года|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html|publisher=Упраўленне дзяржаўнай статыстыкі Абхазіі|location=Сухумі|language=ru}}</ref>. ==== Расійская Федэрацыя ==== [[Файл:Расселение армян в городском округе Сочи по городским и сельским поселениям, в %.png|thumb|upright=1.15|Доля армян у муніцыпальным утварэнні горада Сочы па населеных пунктах.]] {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Месцазнаходжанне ! Усяго ! Армяне ! % !class="unsortable" style="width:3em"| {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Адлерскі раён]] | раён | {{flagicon image|Flag of Krasnodar Krai.svg}} [[Сочы]], [[Краснадарскі край]] | align="center"|{{num|138572}} | align="center"|{{num|44000}}–{{num|80000}} | align="center"|32–58 % | align="center"|<ref>{{cite news|last=Schreck|first=Carl|title=Sochi's Armenian Diaspora Weeps|url=http://www.themoscowtimes.com/news/article/sochis-armenian-diaspora-weeps/205176.html|newspaper=[[The Moscow Times]]|date=5 траўня 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20140530201559/http://www.themoscowtimes.com/news/article/sochis-armenian-diaspora-weeps/205176.html|archive-date=30 траўня 2014}}<blockquote>… Адлерскі раён Сочы, дзе пражывае каля 80&nbsp;000 этнічных армян…{{oq|en|… Sochi's Adler district, home to about 80,000 ethnic Armenians…}}</blockquote></ref><ref>{{cite web|last=Ракачев|first=Вадим|title=Этнодемографические изменения а Краснодарском Крае, 1989-1999 годы [Этнадэмаграфічныя змены а Краснадарскім Краі, 1989-1999 гады]|url=http://www.nir.ru/socio/scipubl/sj/sj2-01rak.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140525002945/http://www.nir.ru/socio/scipubl/sj/sj2-01rak.html|archive-date=25 траўня 2014|language=ru}}<blockquote>Звяртае на сябе ўвагу рэзкі рост армянскага насельніцтва ў Сочы і, у прыватнасці, у Адлерскім раёне, дзе яно павялічылася на 17,5 % і склала 31,8 % да агульнай колькасьці жыхароў раёна.{{oq|en|Обращает на себя внимание резкий рост армянского населения в Сочи и, в частности, в Адлерском районе, где оно увеличилось на 17,5% и составило 31,8% к общему количеству жителей района.}}</blockquote></ref><ref>{{cite web|title=Ацэнка колькасці насельніцтва на 1 студзеня 2014 года па муніцыпальных утварэннях Краснадарскага краю|url=http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/4e0d2c0043a4c2d0955995d06954faf7|publisher=[[Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі (Расійская Федэрацыя)|Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140614194427/http://krsdstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/krsdstat/ru/news/rss/4e0d2c0043a4c2d0955995d06954faf7|archive-date=14 чэрвеня 2014|language=ru|date=15 красавіка 2014}}</ref> |- | [[Гай-Кодзор]] | вёска | {{flagicon image|Flag of Krasnodar Krai.svg}} [[Анапскі раён]], Краснадарскі край | align="center"| | align="center"| | align="center"| | align="center"| |- | [[Карабаглы (Дагестан)|Карабаглы]] | вёска | {{flagicon image|Flag of Dagestan.svg}} [[Дагестан]] | align="center"|723 | align="center"|~400 | align="center"|56 % | align="center"|<ref>{{Cite web |url=http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |title=Колькасць насельніцтва на 1 студзеня 2014 года па сельскіх паселішчах Рэспублікі Дагестан |language=ru |access-date=2014-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085238/http://dagstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/dagstat/resources/2b0901004382ea27a3cef3dd898fc419/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+1+%D1%8F%D0%BD%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8F+2014+%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B0+%D0%BF%D0%BE+%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%BC+%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%D0%BC.xls |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://lingvarium.org/files/2002.zip Даныя Усерасійскага перапісу насельніцтва 2002 года: табліца 02c. М .: Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі, 2004.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006083414/http://lingvarium.org/files/2002.zip |date=6 кастрычніка 2014 }}{{ref-ru}}</ref> |- | [[Мяснікоўскі раён]] | раён | {{flagicon image|Flag of Rostov Oblast.svg}} [[Растоўская вобласць]] | align="center"|{{num|39631}} | align="center"|{{num|22108}} | align="center"|56 % | align="center"|<ref>{{cite web|title=Вынікі ўсерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года па Растоўскай вобласці: Нацыянальны склад і валоданне мовамі, грамадзянства |language=ru |url=http://rostov.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/rostov/resources/9a1c30804f9abf7f9460bd9b972d8349/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+4+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+(%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+1).pdf|publisher=[[Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі (Расійская Федэрацыя)|Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі]]|pages=260–261|access-date=2014-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714235819/http://rostov.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/rostov/resources/9a1c30804f9abf7f9460bd9b972d8349/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+4+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+(%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+1).pdf|archive-date=2014-07-14}}</ref> |- | [[Пралетарскі раён (Растоў-на-Доне)|Пралетарскі раён]] (былы [[Нахічэвань-на-Доне]])<ref name="Hewsen">{{cite book |last=Hewsen|first=Robert H.|authorlink=Robert H. Hewsen |title=Armenia: A Historical Atlas|publisher=University of Chicago Press |location=Chicago|year=2001|isbn=0-226-33228-4|page=280}}<blockquote>З часам Новая Нахічэвань была паглынута Растовам, што разрастаўся, і зараз яна з’яўляецца свайго роду армянскім кварталам усярэдзіне горада…{{oq|en|In time, Nor Nakhichevan was engulfed by the growth of Rostov, and it now amounts to a kind of Armenian quarter within the city…}}</blockquote></ref><ref>{{cite web |title=Историческая справка Пролетарского района города Ростова-на-Дону |url=https://rostov-gorod.ru/administration/territorial_unit/proletarian-district/info/ |website=rostov-gorod.ru |publisher=Афіцыйны партал Гарадской Думы і Адміністрацыі горада Растоў-на-Доне |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601084656/https://rostov-gorod.ru/administration/territorial_unit/proletarian-district/info/ |archive-date=1 чэрвеня 2021 |language=ru }}<blockquote>… у 1929 годзе на тэрыторыі Нахічэвані быў утвораны адзін з найбуйнейшых у горадзе — Пралетарскі раён.{{oq|ru|… в 1929 году на территории Нахичевани был образован один из крупнейших в городе — Пролетарский район.}}</blockquote></ref> | гарадскі раён | {{flagicon image|Flag of Rostov Oblast.svg}} [[Растоў-на-Доне]], [[Растоўская вобласць]] | align="center"|{{num|122174}} | align="center"|{{num|10008}} | align="center"|8 % | align="center"|<ref name="Rostov">{{cite web |title=Вынікі ўсерасійскага перапісу насельніцтва 2010 года па Растоўскай вобласці: Том 4 Нацыянальны склад і валоданне мовамі, грамадзянства |url=https://rostov.gks.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+4+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+(%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+1).pdf |website=rostov.gks.ru |publisher=[[Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі (Расійская Федэрацыя)|Федэральная служба дзяржаўнай статыстыкі]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121180633/https://rostov.gks.ru/storage/mediabank/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+4+%D0%9D%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D0%B9+%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2+%D0%B8+%D0%B2%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D0%B8,+%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE+%28%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+1%29.pdf |archive-date=21 студзеня 2021 |language=ru}}</ref> |- | [[Туапсінскі раён]] | раён | {{flagicon image|Flag of Krasnodar Krai.svg}} Краснадарскі край | align="center"|{{num|62400}} | align="center"|{{num|13700}} | align="center"|22 % | align="center"|<ref>{{Cite web|url=http://www.noravank.am/rus/issues/detail.php?ELEMENT_ID=3048#5_b|title = "Асимметричные" точки опоры Армении на её диаспоральные ресурсы по периметру Чёрного моря}} ''noravank.am''.</ref> |- | [[Эдысія]] (Эдэсія)<ref>{{cite news|title=Армяне Ставропольского края отметили 210-летие села Эдиссия [Армяне Стаўрапольскага краю адзначылі 210-годдзе вёскі Эдысія].|url=http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/122599/|date=2 верасня 2007|agency=[[Каўказскі Вузел]]|language=ru}}<blockquote>… армянскага паселішча Эдысія — аднаго з найстарэйшых армянскіх паселішчаў на Поўдні Расіі.{{oq|ru|… армянского поселения Эдиссия — одного из старейших армянских поселений на Юге России.}}</blockquote></ref> | вёска | {{flagicon image|Flag of Stavropol Krai.svg}} [[Стаўрапольскі край]] | align="center"|{{num|5657}} | align="center"|{{num|5377}} | align="center"|92,7 % | align="center"|<ref>{{Cite web |url=http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/52f1a4804f47c390bed9ffe1000af5d8/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+3+%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+1.rar |title=Том 3 кніга 1 "Нацыянальны склад і валоданне мовамі, грамадзянства"; табліца 4 "Нацыянальны склад насельніцтва Стаўрапольскага краю па гарадскіх акругах, муніцыпальных раёнах, гарадскіх населеных пунктах, сельскіх населеных пунктах з колькасцю насельніцтва 3000 чалавек і больш"|language=ru|access-date=2014-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170805222150/http://stavstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/stavstat/resources/52f1a4804f47c390bed9ffe1000af5d8/%D0%A2%D0%BE%D0%BC+3+%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0+1.rar |archive-date=2017-08-05 |url-status=dead }}</ref> |} ==== Украіна ==== {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Месцазнаходжанне ! Усяго ! Армяне ! % !class="unsortable" style="width:3em"| {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Айкаван (Украіна)|Айкаван]]<ref>{{cite news|title=Маленькая Армения в Крыму|url=http://podrobnosti.ua/podrobnosti/2008/06/27/535941.html|newspaper=podrobnosti.ua|date=27 чэрвеня 2008|language=ru}}</ref> | вёска | {{flagicon image|Flag of Crimea.svg}} [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]{{efn|name=Crimea|[[Крымскі паўвостраў]] з’яўляецца прадметам спрэчкі паміж Расійскай Федэрацыяй і Украінай і з 2014 года ''[[дэ-факта]]'' кіруецца расійскай акупацыйнай уладай, застаючыся міжнародна прызнанай ''[[дэ-юрэ]]'' часткай Украіны. Падрабязней гл. [[Палітычны статус Крыма]].}} |colspan="2" align="center"| 160 | align="center"| ~100 % |align="center"|<ref>{{cite web|title=Трудовской сельский совет |url=http://simf-rga.gov.ua/ru/trudovskoy.html |publisher=Сайт Сімферопальскага раёна Дзяржаўнай адміністрацыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым |language=ru |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140612114723/http://simf-rga.gov.ua/ru/trudovskoy.html |archive-date=2014-06-12 }}</ref> |} == Зніклыя анклавы == [[Файл:আর্মেনিয়ান গির্জার পার্শ্বদৃশ্য.jpg|thumb|[[Армянская Царква Святога Уваскрэшання (Дака)|Царква Святога Уваскрэшання]] ў [[Арманітола|Арманітоле]], [[Дака]]]] [[Файл:Szamosújvár, örmény katolikus székesegyház 2022 03.jpg|thumb|[[Армяна-каталіцкі сабор Святой Тройцы (Герла)|Армяна-каталіцкі сабор Святой Тройцы]] ў [[Герла|Герле]]]] [[Файл:Церква Св. Сергія 3.jpg|thumb|Царква Святога Саркiса ў [[Феадосія|Феадосіі]].]] [[Файл:S-krim-5127.jpg|thumb|Манастыр Святога Крыжа (Сурп-Хач) ў [[Стары Крым|Старым Крыме]].]] [[Файл:Кам'янець-Подільський Башта дзвіниця вірменського костелу 1.jpg|thumb|Званіца армянскай царквы Святога Мікалая ў [[Камянец-Падольскі|Камянцы-Падольскім]].]] {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Сучаснае месцазнаходжанне ! Час ! Армянскае насельніцтва ў колькасці і працэнтах <small>(дата перапісу)</small> !class="unsortable" style="width:3em"| {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Арманітола]] | раён | {{flagicon|Bangladesh}} [[Дака]], [[Бангладэш]] | 18 стагоддзе | | align="center"|<ref>{{cite news|last1=Lawson|first1=Alastair|title=The mission of Dhaka's last Armenian|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/2645617.stm|agency=[[BBC News]]|date=10 студзеня 2003}}</ref> |- | Армен-Сефер | раён | {{flagicon|Ethiopia}} [[Адыс-Абеба]], [[Эфіопія]] | пачатак 20 стагоддзя | | align="center"|<ref>{{cite news|last1=Sevadjian|first1=R. P.|title=Remembering the Armenians of Ethiopia|url=https://armenianweekly.com/2015/05/06/remembering-the-armenians-of-ethiopia/|agency=[[Armenian Weekly]]|date=6 траўня 2015}}</ref> |- | Гала і [[Лілава]]<br />(Арманестан) | раён | {{flagicon|Iran}} [[Тэбрыз]], Іран | 19 стагоддзе | align="center"| {{num|6000}} <small>(c. 1900)</small> | align="center"|<ref>{{cite encyclopedia | article = ARMENIANS OF MODERN IRAN | last1 = Amurian | first1 = A. | last2 = Kasheff | first2 = M. | authorlink = | url = | editor-last = | editor-first = | editor-link = | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1986 | isbn = }}<blockquote>Армянская епархія Азербайджана мае свой цэнтр у Тэбрызе (арм. Даўрэз), найбуйнейшым горадзе правінцыі і адміністрацыйнай сталіцы Усходняга Азербайджана, дзе на мяжы стагоддзяў пражывала квітнеючая армянская абшчына колькасцю каля 6000 душ. Армяне былі засяроджаныя ў двух кварталах Гала (арм. Бердатал) і Лілава, якія разам зваліся Арманестан […]{{oq|en|The Armenian diocese of Azerbaijan has its center in Tabrīz (Arm. Dawrēz), the largest town in the province and the administrative capital of eastern Azerbaijan, which had a thriving Armenian community of about 6,000 souls at the turn of the century. Armenians were concentrated in the two neighborhoods of Ḡala (Arm. Berdaṭʿał) and Lilava, collectively called Armanestān […]}}</blockquote></ref><ref>Shahvar, Soli. (2009). ''Forgotten Schools: The Baha’is and Modern Education in Iran, 1899—1934''. I.B.Tauris. p. 42<blockquote>У Тэбрызе ў кожным з двух армянскіх раёнаў горада (Гала і Лілава) меліся пачатковая школа і дзіцячы садок…{{oq|en|Tabriz had an elementary school and a kindergarten in each of the two Armenian districts of the city (Gala and Lilava)…}}</blockquote></ref><ref>Berberian, Houri (2001). ''Armenians and the Iranian Constitutional Revolution of 1905—1911''. Westview Press.<blockquote>… у пераважна, а часам і выключна армянскіх мястэчках Гала і Лілава.{{oq|en|… in the predominantly and at times exclusively Armenian towns of Ghala and Lilava.}}</blockquote></ref> |- | [[Герла (Румынія)|Герла]] (Арменаполіс) | горад | {{flagicon|Romania}} [[Клуж (жудзец)|Клуж]], [[Румынія]] | 17 стагоддзе | align="center"| 43,48 % <small>(1850)</small> | align="center"|<ref>{{cite book|title=Romania & Moldova|year=2004|publisher=Lonely Planet|location=Footscray, Victoria|isbn=9781741041491|page=[https://archive.org/details/romaniamoldova00kemp/page/159 159]|author1=Steve Kokker|author2=Cathryn Kemp|url-access=registration|url=https://archive.org/details/romaniamoldova00kemp/page/159}}<blockquote>Герла Калісьці пераважна армянскае селішча, якое звалася Арменаполісам у 17 стагоддзі…{{oq|en|Gherla Once a predominantly Armenian settlement called Armenopolis in the 17th century…}}</blockquote></ref> |- | [[Етэм (Каліфорнія)|Етэм]] | паселішча | {{flagicon|United States}} [[Туларэ (акруга)|Туларэ]], [[Каліфорнія]], ЗША | к. 1900–1920-я | align="center"| 500 (100 %) <small>(1920)</small> | align="center"| <ref>{{cite news |last1=Gbranian-Melkonian |first1=Seda |title=The 100 Years Old Armenian Family of Yettem |url=https://hetq.am/en/article/2626 |work=[[Hetq]] |date=2 ліпеня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314184219/https://hetq.am/en/article/2626 |archive-date=14 сакавіка 2020}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Melkonian |first1=Markar |title=The Fool's Dream: The Fall of Another New Eden and the Utopian Appeal of Ethnic Solidarity |journal=[[Utopian Studies]] |date=2007 |volume=18 |issue=2 |pages=223–235 |doi=10.5325/utopianstudies.18.2.0223 |jstor=20719865 |s2cid=149522631 |doi-access=free }}</ref> |- | [[Кізляр]] | мястэчка | {{flagicon|Russia}} [[Дагестан]], РФ | канец 19 стагоддзя | align="center"| 3,523 (48 %) <small>(1897)</small> | align="center"|<ref>{{Cite web|url=http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=505|title = Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей}}</ref> |- | [[Кумкапы]]<ref>{{cite news|url=http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=managing-the-difficult-balance-between-tourism-and-authenticity-kumkapi-2008-07-26|title=Managing the difficult balance between tourism and authenticity: Kumkapı|last=Schäfers|first=Marlene|date=26 ліпеня 2008|newspaper=[[Hürriyet Daily News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130603140730/http://www.hurriyetdailynews.com/default.aspx?pageid=438&n=managing-the-difficult-balance-between-tourism-and-authenticity-kumkapi-2008-07-26|archive-date=2013-06-03|url-status=dead}}<blockquote>З таго часу ў Кумкапы пераважаюць армяне і грэкі. На працягу стагоддзяў насельніцтва квартала захоўвала гэтую этналінгвістычную адметнасць — фактычна, аж да 1950-х гадоў Кумкапы ўсё яшчэ быў вядомы як армянскі квартал. Аднак, пачынаючы з 1960-х гадоў, армянскае насельніцтва Кумкапы пачало скарачацца, паколькі людзі пераязджалі за мяжу ў Еўропу ці Амерыку або проста ў іншыя кварталы горада, такія як Самат’я, Енікёй ці Бакыркёй.{{oq|en|Kumkapı, since then, has been dominated by Armenians and Greeks. Over the centuries, the quarter's population retained this ethnic-linguistic characteristic—in fact, as late as the 1950s, Kumkapı was still known as an Armenian quarter. Starting in the 1960s, however, Kumkapı's Armenian population began to decrease, with people moving abroad to Europe or America or simply to other quarters of the city, like Samatya, Yeniköy or Bakırköy.}}</blockquote></ref><ref>{{cite book|last=Nahai|first=Gina B.|title=Moonlight on the Avenue of Faith|date=2000|publisher=Washington Square Press|location=New York|isbn=9780671042837|page=[https://books.google.com/books?id=4oZ1taFhf1sC&dq=Kumkap%C4%B1+armenian&pg=PA219 219]|authorlink=Джына Бархордар Нахай}}<blockquote>Армянскае гета Стамбула Кумкапы межавала з аптовым рыбным рынкам і было населена амаль выключна армянамі.{{oq|en|Istanbul's Armenian ghetto, the Kumkapi bordered the wholesale fish market and was populated almost entirely by Armenians.}}</blockquote></ref> | квартал | {{flagicon|Turkey}} [[Фаціх]], [[Стамбул]], Турцыя | | | align="center"| |- | [[Кыналыада]] | востраў | {{flagicon|Turkey}} [[Стамбул]], Турцыя | 19–20 стагоддзі | align="center"| {{num|35000}} (сезонна)<br />65–95 % | align="center"|<ref>{{cite news |last1=Schleifer |first1=Yigal |title=Turkey: Religious Minorities Watch Closely as Election Day Approaches |url=https://eurasianet.org/turkey-religious-minorities-watch-closely-as-election-day-approaches |agency=[[EurasiaNet]] |date=19 ліпеня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520085340/https://eurasianet.org/turkey-religious-minorities-watch-closely-as-election-day-approaches |archive-date=20 траўня 2020 }}<blockquote>Кіналі, адзін з невялікіх астравоў, з’яўляецца ўлюбёным месцам стамбульскіх армян.{{oq|en|Kinali, one of the smaller islands, is a favorite among Istanbul's Armenians.}}</blockquote></ref><ref>{{cite news |last1=Schleifer |first1=Yigal |title=Istanbul's isle of diversity |url=https://www.csmonitor.com/2005/0728/p07s01-woeu.html |work=The Christian Science Monitor |date=28 ліпеня 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190921104527/https://www.csmonitor.com/layout/set/amphtml/2005/0728/p07s01-woeu.html |archive-date=21 верасня 2019}}<blockquote>Малюсенькі Кіналі, дзе ўлетку калісьці жыла ажыўленая армянская абшчына.{{oq|en|Tiny Kinali, once home to a bustling summertime Armenian community.}}</blockquote></ref><ref>{{cite book |last1=Goltz |first1=Thomas |authorlink1=Thomas Goltz |title=Istanbul |date=1989 |publisher=Insight Guide |page=175}}<blockquote>З таго часу, як востраў купілі два армянскія вяльможы, яго насельніцтва складала не менш як дзве трэці армян…{{oq|en|Its population was at least two-thirds Armenian ever since two Armenian worthies bought the island…}}</blockquote></ref><ref>{{cite news |last1=Zenian |first1=David |title=The Armenian Community: What Makes It Tick |url=https://agbu.org/news-item/the-armenian-community-what-makes-it-tick/ |agency=[[AGBU]] Magazine |date=1 лістапада 1993 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229222328/https://agbu.org/news-item/the-armenian-community-what-makes-it-tick/ |archive-date=29 лютага 2020 }}<blockquote>…на востраве Кіналі, курорце, дзе амаль 95 працэнтаў сезоннага насельніцтва ў 35 000 чалавек складалі армяне…{{oq|en|…on Kinali Island, a resort where almost 95 percent of the seasonal population of 35,000 were Armenians…}}</blockquote></ref> |- | [[Нарыманаўскі раён (Баку)|Нарыманаўскі раён]] | гарадскі раён | {{flagicon|Azerbaijan}} [[Баку]], Азербайджан | сярэдзіна 20 стагоддзя | align="center"| 27,6–47,6 % <small>(1939–1979)</small> | align="center"|<ref>{{cite web|title=Город Баку: 1939|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku39.html|language=ru|year=1939}}</ref><ref>{{cite web|title=Город Баку: 1959|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku59.html|language=ru|year=1939}}</ref><ref>{{cite web|title=Город Баку: 1970|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku70.html|language=ru|year=1939}}</ref><ref>{{cite web|title=Город Баку: 1979|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/baku79.html|language=ru|year=1939}}</ref> |- | [[Нахічэвань-на-Доне]] | горад | {{flagicon|Russia}} [[Растоў-на-Доне]], РФ | 1778–1928 | align="center"| 30–58,7 % <small>(1897)</small> | align="center"|<ref>{{ref-ru}} [http://demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=408 Першы ўсеагульны перапіс насельніцтва Расійскай Імперыі 1897 г. Размеркаванне насельніцтва па роднай мове і паветах 50 губерняў Еўрапейскай Расіі] — Па стане на 1897 год агульная колькасць насельніцтва складала {{num|28427}} чалавек, армяне складалі 29,1 % насельніцтва, г.зн. 8277 чалавек.</ref><ref name="Weinberg 1897">{{cite book|last=Вейнберг |first=Леанід Барысавіч|authorlink=Леанід Барысавіч Вейнберг|title=[[Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона|Энцыклапедычны слоўнік Бракгаўза і Эфрона Том XXa]]|contribution=[[:ru:s:ЭСБЕ/Нахичевань-на-Дону|Нахичевань-на-Дону [Нахічэвань-на-Доне]]]|date=1897|pages=705–706|language=ru}}</ref> |- | [[Рашкаў (Малдова)|Рашкаў]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Moldova}} [[Малдова]] | 18 стагоддзе | align="center"|''Меншасць'' | align="center"|{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Стары армянскі горад (Фрэсна, Каліфорнія)|Стары армянскі горад]] | раён | {{flagicon|United States}} [[Фрэсна]], [[Каліфорнія]], ЗША | к. 1900–1950-я | | align="center"|<ref>{{cite web |title=Holy Trinity Armenian Apostolic Church (1914) |url=http://historicfresno.org/nrhp/holytrin.htm |website=Historicfresno.org |publisher=A Guide to Historic Architecture in Fresno, California |archive-url=https://web.archive.org/web/20160906120455/http://historicfresno.org/nrhp/holytrin.htm |archive-date=6 верасня 2016}}. Adapted from the National Register of Historic Places nomination, originally prepared by Robby Antoyan.</ref> |- | [[Армяне ў Баку#Армянскі квартал|Эрменікенд]] | квартал | {{flagicon|Azerbaijan}} [[Насімінскі раён]], [[Баку]], [[Азербайджан]] | 19–20 стагоддзі | | align="center"| |} === Грузія ў Расійскай імперыі === {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Сучасны рэгіён ! Час ! Армянскае насельніцтва ў працэнтах <small>(дата перапісу)</small> ! class="unsortable" style="width:3em" | {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Артвін]] | мястэчка | {{flagicon|Turkey}} [[Артвін (правінцыя)|Артвін]] | Канец 19 стагоддзя | align="center" |65,52 % <small>(к. 1897)</small> | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=441 |access-date=2024-09-21 |website=www.demoscope.ru}}</ref> |- | [[Батумі]] | мястэчка | {{flagicon|Georgia}} [[Аджарыя]] | Канец 19 стагоддзя | align="center" |24 % <small>(к. 1897)</small> | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=451 |access-date=2024-09-21 |website=www.demoscope.ru}}</ref> |- | [[Горы (Грузія)|Горы]] | мястэчка | {{flagicon|Georgia}} [[Шыда Картлі]] | 19 стагоддзе | align="center" |58,25 % <small>(к. 1873)</small> | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа - Кубанская генеалогия |url=https://kubangenealogy.ucoz.ru/index/sb_kavkaz/0-25 |access-date=2024-09-21 |website=kubangenealogy.ucoz.ru}}</ref> |- | [[Душэты]] | мястэчка | {{flagicon|Georgia}} [[Мцхета-Мтыянеты]] | 19 стагоддзе | align="center" |''Большасць'' | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Географическо-статистический словарь Российской Империи: Семёнов-Тян-Шанский Пётр Петрович — Алфавитный каталог — Электронная библиотека Руниверс |url=https://runivers.ru/lib/book3063/9668/ |access-date=2024-09-21 |website=runivers.ru |archive-date=21 верасня 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921141626/https://runivers.ru/lib/book3063/9668/ |url-status=dead }}</ref> |- | [[Закаталы]] | мястэчка | {{flagicon|Azerbaijan}} [[Загатальскі раён]] | Канец 19 стагоддзя | align="center" |46,5 % <small>(к. 1897)</small> | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=552 |access-date=2024-09-21 |website=www.demoscope.ru}}</ref> |- | [[Оні (горад)|Оні]] | мястэчка | {{flagicon|Georgia}} [[Рача]] | Канец 19 стагоддзя | align="center" |13,78 % <small>(к. 1897)</small> | align="center" |<ref>{{Cite web |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/emp_lan_97_uezd.php?reg=464 |access-date=2024-09-21 |website=www.demoscope.ru}}</ref> |- | [[Салалакі]] | квартал | {{flagicon|Georgia}} [[Тбілісі]] | 19 стагоддзе | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |<ref>{{Cite web |title=ПРОГУЛКА ПО СОЛОЛАКИ |url=https://golosarmenii.am/article/30137/progulka-po-sololaki |access-date=2024-09-21 |website=golosarmenii.am |archive-date=6 снежня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201206022355/https://golosarmenii.am/article/30137/progulka-po-sololaki |url-status=dead }}</ref> |- | [[Сігнагі]] | мястэчка | {{flagicon|Georgia}} [[Кахетыя]] | 19 стагоддзе | align="center" |96 % <small>(к. 1836)</small> | align="center" |<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-02-04 |title=ГПИБ {{!}} Ч. 4. - 1836. |url=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/68553-ch-4-1836#mode/inspect/page/371/zoom/7 |access-date=2024-09-21 |archive-date=2022-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220204124334/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/68553-ch-4-1836#mode/inspect/page/371/zoom/7}}</ref> |- | [[Тэлаві]] | мястэчка | {{flagicon|Georgia}} [[Кахетыя]] | 19 стагоддзе | align="center" |81 % <small>(к. 1836)</small> | align="center" |<ref name=":1" /> |} === Украіна === {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Сучаснае месцазнаходжанне ! Час ! Армянскае насельніцтва ў колькасці<br />і працэнтах <small>(дата перапісу)</small> ! {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Абэртын]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Івана-Франкоўская вобласць]] | 18 стагоддзе | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Броды (горад)|Броды]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Львоўская вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Бэрэжаны]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Цярнопальская вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Гарадэнка]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Івана-Франкоўская вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Жванец]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Хмяльніцкая вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Камянец-Падольскі]]{{efn|name=Польшча}} | горад | {{flagicon|Ukraine}} [[Хмяльніцкая вобласць]] | 14–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|p=118}} |- | [[Лысэць]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Івана-Франкоўская вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Львоў]]{{efn|name=Польшча|У горадзе размяшчалася адна з армянскіх абшчын пад кіраваннем [[Царства Польскае|Царства Польскага]]. Падрабязней гл. [[Армяне ў Польшчы]].}} | горад | {{flagicon|Ukraine}} [[Львоўская вобласць]] | 14–18 стагоддзі | align="center" |{{num|2500}} (''меншасць'') <small>(1633)</small> | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|p=118}}<ref>{{cite book |last=Maksoudian |first=Krikor |title=The Armenian People from Ancient to Modern Times |year=1997 |editor-last=Hovannisian |editor-first=Richard G. |volume=II |location=New York |page=63 |chapter=Armenian Communities in Eastern Europe}}</ref> |- | [[Магілёў-Падольскі]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Вінніцкая вобласць]] | 18 стагоддзе | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Снятын]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Івана-Франкоўская вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Івана-Франкоўск|Станіслаў]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Івана-Франкоўская вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Стары Крым]] | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]{{efn|name=Crimea}} | | align="center"|471 (43,4 %) <small>(1863)</small> | align="center"|<ref>{{cite book|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XI|year=1890|language=pl|location=Warszawa|page=271}}</ref> |- | [[Тысмэныця]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Івана-Франкоўская вобласць]] | 17–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Феадосія]] (Кафа) | горад | {{flagicon|Ukraine}} [[Аўтаномная Рэспубліка Крым]]{{efn|name=Crimea}} | 15 стагоддзе | align="center"|{{num|46000}} (65 %) <small>(1470-я)</small> | align="center"|<ref>{{cite web|title=Этнография народов Крыма: Армяне|url=http://www.mkiek.crimea.edu/crimea/etno/museum/exb/armans/index.htm|publisher=[[Таўрычаскі нацыянальны ўніверсітэт імя У. І. Вярнадскага]]|language=ru|year=1999|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20140608012933/http://www.mkiek.crimea.edu/crimea/etno/museum/exb/armans/index.htm|archive-date=2014-06-08}}<blockquote>У 30-я гг. XIV ст. армянскія калоніі Крыма папоўніліся перасяленцамі з Ак-Сарая (выхадцы з г. [[Ані]]), у 70-я гг. XV ст. з 70-тысячнага насельніцтва Кафы 2/3, г.зн. звыш 46 тыс., складалі армяне.{{oq|ru|В 30-е гг. XIV в. армянские колонии Крыма пополнились переселенцами из Ак-Сарая (выходцы из г. Ани), в 70-е гг. XV в. из 70- тысячного населения Кафы 2/3, т.е. свыше 46 тыс., составляли армяне.}}</blockquote></ref> |- | [[Балта|Юзэфгруд]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Адэская вобласць]] | 18 стагоддзе | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- | [[Язлавец]]{{efn|name=Польшча}} | мястэчка | {{flagicon|Ukraine}} [[Цярнопальская вобласць]] | 16–18 стагоддзі | align="center" |''Меншасць'' | align="center" |{{sfn|Stopka|2010|pp=118–119}} |- |} === Цэнтральная Азія === {| class="wikitable sortable" ! Назва месца ! Тып ! Сучаснае месцазнаходжанне ! Час ! Армянскае насельніцтва ў працэнтах<br /><small>(дата перапісу)</small> ! {{Tooltip|Сп.|Спасылкі}} |- | [[Ашгабат]] | мястэчка | {{flagicon|Turkmenistan}} [[Туркменістан]] | канец 19 ст. — пачатак 20 ст. | align="center" | 13,53 % <small>(1926)</small> | align="center" | <ref name=":2">{{Cite web |title=Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. |url=https://www.demoscope.ru/weekly/ssp/ussr_nac_26.php |access-date=2024-10-01 |website=www.demoscope.ru}}</ref> |- | [[Гызыларбат]] | мястэчка | {{flagicon|Turkmenistan}} [[Туркменістан]] | канец 19 ст. — пачатак 20 ст. | align="center" |10,00 % <small>(1897)</small> | align="center" |<ref name=":2" /> |- | [[Мерв]] | мястэчка | {{flagicon|Turkmenistan}} [[Туркменістан]] | канец 19 ст. — пачатак 20 ст. | align="center" |8,00 % <small>(1897)</small> | align="center" |<ref name=":2" /> |- |[[Туркменбашы]] |мястэчка |{{flagicon|Turkmenistan}} [[Туркменістан]] | канец 19 ст. — пачатак 20 ст. | align="center" |12,99 % <small>(1897)</small> | align="center" |<ref name=":2" /> |} == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{cite book|last=Stopka|first=Krzysztof|editor-last1=Kopczyński|editor-first1=Michał|editor-last2=Tygielski|editor-first2=Wojciech|year=2010|title=Pod wspólnym niebem. Narody dawnej Rzeczypospolitej|language=pl|location=Warszawa|publisher=Muzeum Historii Polski, Bellona|chapter=Ormianie|isbn=978-83-11-11724-2}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-10-13}} [[Катэгорыя:Армянская дыяспара| ]] 8vxurig5hagz2ndqc0ttgwvdcofo0gc 0 777599 5181678 4877790 2026-08-16T02:23:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181678 wikitext text/x-wiki '''Стрэс меншасці''' апісвае высокі ўзровень [[стрэс]]у, з якім сутыкаюцца прадстаўнікі [[Сацыяльная стыгматызацыя|стыгматызаваных]] [[Групы меншасцяў|груп меншасцяў]]<ref name="Meyer">{{артыкул|аўтар= Meyer, Ilan H. |загаловак= Prejudice, Social Stress, and Mental Health in Lesbian, Gay, and Bisexual Populations: Conceptual Issues and Research Evidence|арыгінал= |спасылка= https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2072932/|аўтар выдання= |выданне= Psychol Bull|тып= |месца= |выдавецтва= |год= 2003|выпуск= |том= |нумар= 129 (5)|старонкі= 674–697|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= en|ref= |archive-url= https://web.archive.org/web/20241120110317/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2072932/|archive-date=2024-11-20}}</ref>. Ён можа быць выкліканы шэрагам фактараў, у тым ліку дрэннай [[Сацыяльная падтрымка|сацыяльнай падтрымкай]] і нізкім [[Сацыяльна-эканамічны статус|сацыяльна-эканамічным статусам]]; добра зразумелымі прычынамі стрэсу меншасці з’яўляюцца міжасобасныя [[забабоны]] і [[дыскрымінацыя]]<ref name="Clark">{{артыкул|аўтар= Clark R., Anderson Norman B., Clark Vrenessa R., Williams Dawid R. |загаловак= Racism as a stressor for African Americans: A biopsychosocial model|арыгінал= |спасылка= https://www.isr.umich.edu/williams/All%20Publications/DRW%20pubs%201999/racism%20as%20a%20stressor%20for%20african%20americans.pdf|аўтар выдання= |выданне= American Psychologist|тып= |месца= |выдавецтва= |год= 1999|выпуск= |том= |нумар= 54 (10)|старонкі= 805–816|isbn= |issn= 0003-066X|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= en|ref= |archive-url= https://web.archive.org/web/20210227132939/http://www.isr.umich.edu/williams/All%20Publications/DRW%20pubs%201999/racism%20as%20a%20stressor%20for%20african%20americans.pdf|archive-date=2021-02-27}}</ref><ref name="Pascoe">{{артыкул|аўтар= Pascoe Elizabeth A., Richman Laura Smart|загаловак= Perceived Discrimination and Health: A Meta-Analytic Review|арыгінал= |спасылка= https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2747726/|аўтар выдання= |выданне= Psychological Bulletin|тып= |месца= |выдавецтва= |год= 1999|выпуск= |том= |нумар= 135 (4)|старонкі= 531–554|isbn= |issn= 1939-1455|doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= en|ref= |archive-url= https://web.archive.org/web/20240929153626/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2747726/|archive-date=2024-09-29}}</ref>. Шматлікія навуковыя даследаванні паказалі, што калі асобныя меншасці адчуваюць высокую ступень прадузятасці, гэта можа выклікаць стрэсавыя рэакцыі (напрыклад, высокае крывяны ціск, трывога), якія нарастаюць з цягам часу, што ў канчатковым выніку прыводзіць да дрэннага псіхічнага і фізічнага здароўя<ref name="Meyer"></ref><ref name="Pascoe"></ref><ref name="Dohrenwend">{{артыкул|аўтар= Dohrenwend B. P.|загаловак= The role of adversity and stress in psychopathology: some evidence and its implications for theory and research|арыгінал= |спасылка= https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10750319/|аўтар выдання= |выданне= Journal of Health and Social Behavior|тып= |месца= |выдавецтва= |год= 2000|выпуск= |том= |нумар= 41 (1)|старонкі= 1–19|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= en|ref= |archive-url= https://web.archive.org/web/20241002232128/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10750319/|archive-date=2024-10-02}}</ref><ref name="Meyer2">{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = The health of sexual minorities: Public health perspectives on lesbian, gay, bisexual and transgender populations|арыгінал = |спасылка = https://archive.org/details/healthofsexualmi0000unse/page/n755/mode/1up|адказны = Edited by Meyer, I. H., Northridge, M. E.|выданне = |месца = New York|выдавецтва = Springer|год = 2007|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = 978-0-387-31344-6|тыраж = |ref = }}</ref>. Тэрмін «стрэс меншасці» ўпершыню з’явіўся ў 1981 годзе ў кнізе ''«Minority Stress in Lesbian Women»''<ref>«Стрэс меншасці ў жанчын-лесбіянак»</ref> [[Уін Келі Брукс|Вірджыніі Рэй Брукс]] у прымяненні да сексуальных і гендэрных меншасцяў<ref>{{артыкул|аўтар= Rich A.J., Salway T., Scheim A., Poteat T.|загаловак= Sexual Minority Stress Theory: Remembering and Honoring the Work of Virginia Brooks|арыгінал= |спасылка= https://www.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/lgbt.2019.0223?journalCode=lgbt|аўтар выдання= |выданне= LGBT Health|тып= |месца= |выдавецтва= |год= 2020|выпуск= |том= |нумар= 7 (3)|старонкі= 124–127|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= en|ref= |archive-url= https://web.archive.org/web/20241205223843/https://www.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/lgbt.2019.0223?journalCode=lgbt|archive-date= 5 снежня 2024}}</ref>. У навуковы зварот, тэорыя «стрэсу меншасці», была ўведзена Іланам Меірам у яго даследаванні 1995 года ''«Minority stress and mental health in gay men»''. == Крыніцы == {{reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-11-26}} [[Катэгорыя:Псіхалагічны стрэс]] [[Катэгорыя:Адносіны паміж большасцю і меншасцю]] nn6ihi0kxfxi1vo13dofl9u6gfowjy8 0 778964 5181626 5167246 2026-08-15T23:13:22Z Emilia Noah 155537 /* */ Выява. 5181626 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=KGoldrunner game in progress.png}} '''«Lode Runner»''' ― камп’ютарная гульня ў жанры {{Не перакладзена 5|Аркада (жанр)|аркаднай|ru|Аркада (жанр)}} {{Не перакладзена 5|Галаваломка (жанр камп’ютарных гульняў)|галаваломкі|ru|Головоломка (жанр компьютерных игр)}}, выдадзеная ў 1983 годзе.<ref name="cite1" /><ref name="cite2" /> == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="cite1">{{Cite web|url=https://kotaku.com/5936566/nearly-thirty-years-old-and-lode-runner-is-still-kicking-my-ass|title=Nearly Thirty Years Old and Lode Runner is Still Kicking My Ass|first=Mike|last=Fahey|date=2012-08-21|website={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|publisher=Gizmodo Media Group|archive-date=2017-10-04|lang=en|archive-date=2018-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180519120630/https://kotaku.com/5936566/nearly-thirty-years-old-and-lode-runner-is-still-kicking-my-ass}}</ref> <ref name="cite2">{{Cite web|url=http://entropymine.com/jason/lr/misc/ldhist.html|title=Loderunner: Ancient History!|publisher=entropymine.com|archive-date=2017-10-04|archive-date=2016-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20161106164202/http://entropymine.com/jason/lr/misc/ldhist.html}}</ref> }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Mac OS]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Відэагульні з двухмернай графікай]] [[Катэгорыя:Відэагульні 1983 года]] it1225cku2dooi80u5wmgswbx6z4lx7 0 779058 5181611 5167765 2026-08-15T22:20:19Z Emilia Noah 155537 /* */ Выява. 5181611 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=Castlevania Symphony of the Night logo.png}} '''«Castlevania: Symphony of the Night»'''{{Efn|З [[Англійская мова|англ.]] «Кастлванія: Сімфонія ночы». У Японіі гульня была выпушчана пад назвай 悪魔城ドラキュラX 月下の夜想曲 ''акумадзё: доракюра эккусу гэкка но ясо: кёку'', «Д’ябальскі замак Дракулы Ікс: Накцюрн пад месяцам».|group=lower-alpha}} ― відэагульня ў жанры {{Не перакладзена 5|Метроідванія|метроідваніі|ru|Метроидвания}}, распрацаваная і выпушчаная японскай кампаніяй «[[Konami]]» для «[[PlayStation]]» у [[1997]] годзе. Гульня ўваходзіць у серыю «{{Не перакладзена 5|Castlevania|Castlevania|ru|Castlevania}}» і служыць працягам «{{Не перакладзена 5|Castlevania: Rondo of Blood|Castlevania: Rondo of Blood|ru|Castlevania: Rondo of Blood}}» і больш ранняй «{{Не перакладзена 5|Castlevania III: Dracula’s Curse|Castlevania III: Dracula’s Curse|ru|Castlevania III: Dracula’s Curse}}». У «Rondo of Blood» галоўны антаганіст серыі граф [[Дракула]] быў зрынуты, але яго пераможца Рыхтэр Бяльмонт знік без вестак, а праз чатыры гады замак Дракулы зноў паўстаў з ніадкуль. Сын Дракулы {{Не перакладзена 5|Алукард|Алукард|ru|Алукард (Castlevania)}} — {{Не перакладзена 5|Дампір|дампір|ru|Дампир}}-паўкроўка, які стаў паляўнічым на вампіраў ― адпраўляецца ў замак, каб знішчыць гэтае месца канчаткова. У адрозненне ад папярэдніх гульняў серыі, распрацаваная пад кіраўніцтвам Тору Хагіхары і {{Не перакладзена 5|Кодзі Ігарасі|Кодзі Ігарасі|ru|Игараси, Кодзи}} «Symphony of the Night» уяўляе сабой не [[Экшан (жанр відэагульняў)|экшан]]-{{Не перакладзена 5|Платформер|платформер|ru|Платформер}}, а першую ў серыі гульню-{{Не перакладзена 5|Метроідванія|метраідванню|ru|Метроидвания}}. Яна прапануе гульцу складана ўладкованы нелінейны мір са мноствам сакрэтаў і ўтоеных праходаў; па ходзе гульні Алукард набывае новыя здольнасці і знаходзіць розныя прадметы, якія дапамагаюць яму змагацца з ворагамі і трапляць у раней недаступныя месцы. Менавіта «Symphony of the Night» разам з «{{Не перакладзена 5|Super Metroid|Super Metroid|ru|Super Metroid}}» заклала асновы жанру метроідваній, і як наступныя гульні серыі «Castlevania», так і шматлікія гульні-метраідванні іншых распрацоўнікаў пераймалі геймплэю «Symphony of the Night». Хоць першапачатковыя продажы гульні былі сціплымі, з часам «Symphony of the Night» здабыла культавы статут; розныя аглядальнікі звалі яе лепшай у серыі і ўключалі ў спісы лепшых гульняў у гісторыі. == Зноскі == === Каментарыі === {{Notelist|group=lower-alpha}} === Крыніцы === {{Reflist}} == Спасылкі == * [http://shedevr.org.ru/games/Sol/sotn_rus.txt ''Прохождение Castlevania: Symphony of the Night'' на «Shedevr»] * [http://castleofdracula.com.ru/ Castle of Dracula] — рускамоўны сайт аб «Castlevania» {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Android]] [[Катэгорыя:Гульні для iOS]] [[Катэгорыя:Гульні для PlayStation Portable]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Відэагульні з адкрытым светам]] pgcndq8x7t5y33sxrtdylmzt1c9pu25 0 779529 5181718 5163754 2026-08-16T05:51:35Z Emilia Noah 155537 /* Крыніцы */ Шаблон. 5181718 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні | загаловак = Mario Power Tennis | распрацоўшчык = [[Camelot Software Planning|Camelot]] | выдавец = [[Nintendo]] | серыя = ''[[Mario Tennis]]'' | платформы = [[GameCube]], [[Wii]], [[Zeebo]], TV Anhanguera, Nintendo & Sega CD-ROM & (Virtual Console) Amiga Yeach. | дата выпуску = '''GameCube''' <br/> {{выпуск гульні|Японія|28 кастрычніка 2004}} <br/> {{выпуск гульні|Паўночная Амерыка|8 лістапада 2004}} <br/> {{выпуск гульні|PAL|25 лютага 2005}} <br/> {{выпуск гульні|Карэя|2005}} <br/>'''TV Anhanguera CD-ROM''' <br/> {{выпуск гульні|Паўночная Амерыка|28 кастрычніка 2004}} <br/> {{выпуск гульні|Еўропа|8 лістапада 2004}} <br/> {{выпуск гульні|Карэя|9 лістапада 2004}} <br/> {{выпуск гульні|Бразілія|Лістапад 2004}} <br/> {{выпуск гульні|Тайвань|Лістапад 2004}} <br/> {{выпуск гульні|Мексіка|2004}} <br/> {{выпуск гульні|Японія|31 сакавіка 2005}}<br/>'''Nintendo CD-ROM & Sega CD-ROM''' <br/> {{выпуск гульні|Японія|31 сакавіка 2005}} '''Nintendo Wii''' <br/> {{выпуск гульні|Японія|15 студзеня 2009}} <br/> {{выпуск гульні|Паўночная Амерыка|9 сакавіка 2009}} <br/> {{выпуск гульні|Еўропа|6 сакавіка 2009}} <br/> {{выпуск гульні|Аўстралія|26 сакавіка 2009}}<br/>'''Zeebo'''{{выпуск гульні|Бразілія|2009}}<br/>'''Amiga Yeach'''<br/>{{выпуск гульні|Аўстралія|10 лютага 2016}} <br/> {{выпуск гульні|Карэя|Ліпень 2016}} <br/> {{выпуск гульні|[[Японія|Японія]]/[[Мексіка|Мексіка]]|12 верасня 2016}} <br/> {{выпуск гульні|Бразілія|Снежань 2016}} | жанр = [[спартыўны сімулятар]] | рэжымы = [[Аднакарыстальніцкая гульня|Мультыплэер]] <br> [[Аднакарыстальніцкая гульня|адзін гулец]] }} '''Mario Power Tennis''', таксама вядомая як {{Nihongo|''Mario Tennis GC''|マリオテニスGC|Mario Tenisu Jī Shī}} у Японіі — гэта [[відэагульня]] ў жанры [[Спартыўны сімулятар|спартыўнага сімулятара]], якая першапачаткова з’явілася на [[GameCube]]. Гульня была выпушчана ў [[Еўропа|Еўропе]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] ў 2004 годзе і ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] ў 2005 годзе. Гульня была перавыдадзена на [[Nintendo Wii]] як частка [[New Play Control!]]. Пазней былі выпушчаны парты на іншыя платформы. == Водгукі == Гульня атрымала вельмі добрыя ацэнкі, у тым ліку 81,03% станоўчых водгукаў на [[Game Rankings|GameRankings]].<ref>{{Cite web|url=http://www.gamerankings.com/gamecube/557719-mario-power-tennis/index.html|title=Mario Power Tennis|publisher=GameRankings|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013024914/http://www.gamerankings.com/gamecube/557719-mario-power-tennis/index.html|archive-date=October 13, 2014|access-date=October 18, 2014|url-status=dead}}</ref> Гульня атрымала 8,5 балаў ад [[IGN]].<ref> {{Cite web|url=http://uk.ign.com/games/mario-power-tennis/gcn-478864|title=Mario Power Tennis Review|author=Casamassina|first=Matt|date=November 8, 2004|publisher=IGN|access-date=October 18, 2014}} </ref> == Спасылкі == * [http://www.mariowiki.com/Mario_Power_Tennis Mario Power Tennis] на Super Mario Wiki == Крыніцы == {{Reflist}} {{ізаляваны артыкул|date=2024-12-28}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні для Wii]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] [[Катэгорыя:Працягі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Гульні для GameCube]] [[Катэгорыя:Відэагульні 2005 года]] [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]] fboi1d067aseywyfhxdijxw9ywq5i3e 0 781666 5181575 4999127 2026-08-15T19:11:43Z Emilia Noah 155537 /* Крыніцы */ 5181575 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шыфрын}} {{Асоба}} '''Нахі́м (Яфім) Залманавіч Шыфрын''' (нар. {{ДН|25|3|1956}}, [[Нексікан]], [[Сусуманскі раён]], [[Магаданская вобласць]], [[РСФСР]]) — расійскі [[акцёр]] тэатра, кіно, тэлебачання і агучвання, гумарыст, спявак, артыст эстрады, рэжысёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 сакавіка 1956 года ў пасёлку Нексікан Магаданскай вобласці. Годам раней яго бацьку Залмана Шмуілавіча Шыфрына (паходзіў з [[Дрыбін|Дрыбіна]]) рэабілітавалі і вызвалілі ад прымусовага пражывання на Калыме. У 1973—1974 гадах вучыўся на філалагічным факультэце [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], а з 1974 па 1978 год — на эстрадным аддзяленні ДВЦЭМ, на курсе [[Раман Вікцюк|Рамана Вікцюка]]. У яго з 1977 года пачаў граць у Студэнцкім тэатры МДУ. Сярод тэатральных работ Яфіма Шыфрына ў той час — спектаклі «Да спаткання, хлопчыкі!», «Ноч пасля выпуску». У 1979 годзе стаў лаўрэатам 1-га Маскоўскага конкурсу артыстаў эстрады, у 1983 годзе — лаўрэатам 7-га Усесаюзнага конкурсу артыстаў эстрады. Першы сольны спектакль «Я хацеў бы сказаць» — у асноўным паводле твораў Віктара Каклюшкіна — Шыфрын сыграў у 1985 годзе. Тэксты В. Каклюшкіна ляглі таксама ў аснову спектакляў «Тры пытанні» і «Круглы месяц». У 1980—1985 гадах вучыўся на факультэце рэжысёраў эстрады ў ГІТІСе. У 1990 годзе сыграў у эстрадным музычным монаспектаклі «Я граю Шастаковіча». Стварыў «Шыфрын-Тэатр», якім кіруе да гэтага часу. У 1992 годзе Яфім Шыфрын стаў першым лаўрэатам прэміі «Залаты Астап». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шыфрын}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] el6x5w6y008o5p62mav2w1uhn8bglqx 5181577 5181575 2026-08-15T19:13:01Z Emilia Noah 155537 /* */ 5181577 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шыфрын}} {{Асоба}} '''Нахі́м (Яфім) Залманавіч Шыфрын''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[акцёр]] тэатра, кіно, тэлебачання і агучвання, гумарыст, спявак, артыст эстрады, рэжысёр. == Біяграфія == Нарадзіўся 25 сакавіка 1956 года ў пасёлку Нексікан Магаданскай вобласці. Годам раней яго бацьку Залмана Шмуілавіча Шыфрына (паходзіў з [[Дрыбін|Дрыбіна]]) рэабілітавалі і вызвалілі ад прымусовага пражывання на Калыме. У 1973—1974 гадах вучыўся на філалагічным факультэце [[Латвійскі ўніверсітэт|Латвійскага дзяржаўнага ўніверсітэта]], а з 1974 па 1978 год — на эстрадным аддзяленні ДВЦЭМ, на курсе [[Раман Вікцюк|Рамана Вікцюка]]. У яго з 1977 года пачаў граць у Студэнцкім тэатры МДУ. Сярод тэатральных работ Яфіма Шыфрына ў той час — спектаклі «Да спаткання, хлопчыкі!», «Ноч пасля выпуску». У 1979 годзе стаў лаўрэатам 1-га Маскоўскага конкурсу артыстаў эстрады, у 1983 годзе — лаўрэатам 7-га Усесаюзнага конкурсу артыстаў эстрады. Першы сольны спектакль «Я хацеў бы сказаць» — у асноўным паводле твораў Віктара Каклюшкіна — Шыфрын сыграў у 1985 годзе. Тэксты В. Каклюшкіна ляглі таксама ў аснову спектакляў «Тры пытанні» і «Круглы месяц». У 1980—1985 гадах вучыўся на факультэце рэжысёраў эстрады ў ГІТІСе. У 1990 годзе сыграў у эстрадным музычным монаспектаклі «Я граю Шастаковіча». Стварыў «Шыфрын-Тэатр», якім кіруе да гэтага часу. У 1992 годзе Яфім Шыфрын стаў першым лаўрэатам прэміі «Залаты Астап». == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Шыфрын}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі XXI стагоддзя]] a6g2xvpml1ctlgsmm6zzb4qxsgbgxfz 0 783668 5181621 5026472 2026-08-15T22:55:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181621 wikitext text/x-wiki {{асоба}} {{цёзкі2|Шаціла}} '''Станіслаў Іосіфавіч Шаціла''' — беларускі [[інжынер-канструктар]]. == Біяграфія == Скончыў у 1949 годзе гімназію № 1 г. [[Стоўбцы]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nastgaz.by/19514/|title=Там, дзе былі руіны|website=«Настаўніцкая газета»|date=2015-08-17|access-date=2025-03-01|archive-date=17 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250417154944/https://nastgaz.by/19514/|url-status=dead}}</ref>, у 1957 годзе — [[БПІ]]. З 1953 года працаваў у «[[Белдзяржпраект|Белдзяржпраекце]]», галоўны інжынер праектаў<ref name=":0">{{Крыніцы/Белдзяржпраект|артыкул=Шатило Станислав Иосифович}}</ref>. Аўтар праекта (у калектыве) забудовы 1-й чэргі пасёлка [[Сосны]]; кінатэатра ў [[Светлагорск]]у; рэспубліканскага піянерлагера на 960 месцаў, турбазы, кінатэатра на 400 месцаў, прафілакторыяў на 200 і 210 месцаў, санаторыя на [[Нарач (возера)|возеры Нарач]]; крытага рынку ў [[Гродна|Гродне]]; бальніцы ў [[Пінск]]у<ref name=":0" />; [[Свята-Міхайлаўская царква (Мінск)|Міхайлаўскага храма]] ў Мінску (праект 2007-2010, будаўніцтва ў 2008-2013)<ref>[[В. Г. Арабей|Арабей В.Г.]] [https://rep.bntu.by/bitstream/handle/data/55176/TRANSFARMACYYA_ARH_TEHKTURY_M_HAJLA_SKAGA_HRAMA.pdf%20%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%A4%D0%90%D0%A0%D0%9C%D0%90%D0%A6%D0%AB%D0%AF%20%D0%90%D0%A0%D0%A5%D0%86%D0%A2%D0%AD%D0%9A%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%AB%20%D0%9C%D0%86%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%9B%D0%90%D0%8E%D0%A1%D0%9A%D0%90%D0%93%D0%90%20%D0%A5%D0%A0%D0%90%D0%9C%D0%90%20%D0%8E%20%D0%9C%D0%86%D0%9D%D0%A1%D0%9A%D0%A3%20%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%B9%20%D0%92.%D0%93. ТРАНСФАРМАЦЫЯ АРХІТЭКТУРЫ МІХАЙЛАЎСКАГА ХРАМА Ў МІНСКУ]{{Недаступная спасылка}}</ref>. == Узнагароды == Узнагароджаны медалём «[[За доблесную працу]]». Занесены ў Кнігу народнай славы Белдзяржпраекта<ref name=":0" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Белдзяржпраект|артыкул=Шатило Станислав Иосифович}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шаціла Станіславаў Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Інжынеры-канструктары Беларусі]] mxyjk3x0x7hhu9wxhcaed4x5w8c8qig 0 786023 5181600 5181077 2026-08-15T21:12:26Z Emilia Noah 155537 /* Падзеі */ 5181600 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}}{{Кароткае апісанне|храналагічны пералік}} {{гады ў гісторыі літаратуры|2026}}'''[[2026]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == Адзначаецца сусветны дзень пісьменніка,<ref name="kp" /> маецца шэраг пісьменнікаў-юбіляраў.<ref name ="god"/> == Кнігі == {{асноўная катэгорыя|Кнігі 2026 года}} == Прэміі == == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[10 лютага]]: [[Міхась Губернатараў]] (79) — беларускі паэт, літаратуразнавец. * 10 лютага: [[Раман Міхайлавіч Цымбераў]] (44) — беларускі паэт, выдавец і кнігагандляр. * [[9 сакавіка]]: [[Георгій Якаўлевіч Галенчанка]] (89) — беларускі гісторык-медыявіст, кнігазнавец, скарыназнавец. * [[5 красавіка]]: [[Анатоль Леанідавіч Верабей|Анатоль Верабей]] (75) — беларускі літаратуразнавец, крытык, даследчык творчасці [[Уладзімір Караткевіч|Уладзіміра Караткевіча]]. * [[26 траўня]]: [[Раіса Андрэеўна Баравікова|Раіса Баравікова]] (79) — беларуская паэтка, празаік і перакладчыца. * [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] (54) — беларуская пісьменніца, журналістка. * [[21 ліпеня]]: [[Мікола Кандратаў]] (69) — беларускі паэт і перакладчык. * [[11 жніўня]]: [[Алена Таболіч]] (86) — беларуская перакладчыца. ==Гл. таксама== == Зноскі == {{reflist|refs= <ref name ="kp">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|title=Всемирный день писателя в 2026 году: история и традиции праздника|author=Ольга Бондаренко|website=[[Камсамольская праўда]]|publisher= {{Не перакладзена 5|Камсамольская праўда (выдавецкі дом)|Камсамольская праўда|ru|Комсомольская правда (издательский дом)}}|archive-url=https://web.archive.org/web/20241009044655/https://www.kp.ru/family/prazdniki/vsemirnyj-den-pisatelya/|archive-date=2024-10-09|access-date=2025-04-06|url-status=live|ref=kp}}</ref> <ref name ="god">{{Cite web|lang=ru|url=https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|title=Писатели-юбиляры 2026 года|website=Год Змеи|date=2025-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20250430134004/https://2026god.com/pisateli-jubilyary-2026-goda/|archive-date=2025-04-30|access-date=2025-09-19|url-status=live|ref=god}}</ref> }} ==Літаратура== == Спасылкі == {{навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{вонкавыя спасылкі}} {{храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:2026 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] ifvyslwgktn32yicx1presu0744rg4f 0 787252 5181736 5161684 2026-08-16T06:52:26Z Emilia Noah 155537 /* Крыніцы */ Шаблон. 5181736 wikitext text/x-wiki [[Файл:FlightGear_3.0_Boeing_777-200_cockpit.png|міні| Авіясімулятар ''FlightGear'' ]] '''Сімулятар''' — жанр [[Камп’ютарная гульня|відэагульняў]], прызначаных для капіявання пэўнага роду дзеянняў з рэальнага свету. Гульня-сімулятар можа выкарыстоўвацца не толькі для забавы, але таксама для навучання і практыкавання. == Паджанры == === Сімулятар будавання і кіраўніцтва === Сімулятар будавання і кіраўніцтва — гэта паджанр сімулятараў, у якім гульцы ствараюць або кіруюць суполкамі або праектамі з абмежаванымі рэсурсамі. Аспекты сімулятара будавання і кіраўніцтва часам з’яўляюцца часткай гульнявой эканомікі [[Камп’ютарная стратэгічная гульня|стратэгій]], аднак у «чыстых» сімулятарах мэта гульца — не перамагчы ворага, а пабудаваць што-небудзь.<ref name="Rollings">{{cite book|last=Rollings|first=Andrew|author2=Ernest Adams|title=Andrew Rollings and Ernest Adams on Game Design|publisher=New Riders Publishing|year=2003|pages=417–441|url=http://safari.adobepress.com/1592730019/ch14|isbn=978-1-59273-001-8|access-date=2010-08-06|archive-date=2008-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915150839/http://safari.adobepress.com/1592730019/ch14|url-status=dead}}</ref> Да сімулятараў будавання і кіраўніцтва адносяцца горадабудаўнічыя (''SimCity, Cities: Skylines''), эканамічныя ([[Factorio]]) і палітычныя сімулятары (''Crisis in the Kremlin''). Існуюць сімулятары са спецыфічнай тэматыкай, напрыклад, сімулятар стварэння калоніі ў космасе [[RimWorld]]. === Сімулятар жыцця === Сімулятары жыцця — гэта паджанр сімулятараў, у якім гулец жыве або кіруе адной або некалькімі формамі жыцця. Гэта можа быць як мадэляванне цэлай экасістэмы (''Spore''), так і паўсядзённага жыцця пэўных асоб з іх адносінамі і штодзённымі праблемамі ([[The Sims (серыя гульняў)|TheSims]]).<ref name="fundamentals">{{cite book|last=Rollings|first=Andrew|author2=Ernest Adams|title=Fundamentals of Game Design|publisher=Prentice Hall|year=2006|url=http://wps.prenhall.com/bp_gamedev_1/54/14053/3597646.cw/index.html|access-date=28 красавіка 2025|archive-date=31 снежня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171231072651/http://wps.prenhall.com/bp_gamedev_1/54/14053/3597646.cw/index.html|url-status=dead}}</ref> === Спартыўныя сімулятары === Большасць відаў спорту былі адлюстраваныя ў відэагульнях, у тым ліку камандныя віды спорту (серыі гульняў [[FIFA (серыя відэагульняў)|FIFA]], ''Pro Evolution Soccer'', ''NBA 2K''), лёгкая атлетыка (''Track & Field'') і экстрэмальныя віды спорту (''Tony Hawk’s Pro Skater''). Некаторыя гульні робяць упор менавіта на заняткі спортам, у той час як іншыя засяроджваюцца на стратэгіі і арганізацыі (''Football Manager''). === Ваенныя сімулятары === Ваенныя сімулятары — гэта відэагульні з высокай ступенню рэалізму ваенных дзеянняў. Яны спрабуюць імітаваць рэальную вайну на тактычным або стратэгічным узроўні. Існуюць сімулятары, распрацаваныя для амерыканскіх вайскоўцаў, каб дапамагчы новым афіцэрам навучыцца спраўляцца з гульнявымі сітуацыямі, перш чым прыняць камандаванне ў рэальным свеце (''GeoCommander'' ад ''Intelligence Gaming''). <ref>{{Cite web|url=http://www.invism.com/projects/software-applications/geocommander/geocommander.html|title=Invism Software Applications|date=2010-03-11|publisher=[[Invism]]|access-date=2010-12-05}}</ref> Некаторыя тактычныя шутары распрацаваныя з вельмі высокай рэалістычнасцю ў параўнанні з звычанымі шутарамі. Яны спрабуюць імітаваць адчуванне сапраўднага бою і часам называюцца «сімулятарамі салдат» (серыя [[ArmA 2|Arma]]). Да ваенных сімулятараў адносяцца: * [[Танкавы сімулятар|Танкавыя сімулятары]]: [[World of Tanks]], [[Tanki Online]] * Сімулятары падводных лодак: [[Silent Hunter II|Silent Hunter]] === Сімулятары кіравання транспартным сродкам === * Авіясімулятары: ''Microsoft Flight Simulator'', ''FlightGear'' * Гоначныя відэагульні: ''Need for Speed'', ''Burnout'' * Сімулятары цягнікоў: ''Railroad Tycoon'', ''NIMBY Rails'' * Сімулятары грузавых перавозак: [[Euro Truck Simulator 2|Euro Truck Simulator]], ''18 Wheels of Steel'' === Іншыя віды === * У медыцынскіх сімулятарах гулец выконвае ролю [[хірург]]а (''Trauma Center'', ''LifeSigns''). * Некаторыя гульні цалкам прысвечаныя фатаграфіі (''Pokémon Snap'', ''Afrika''), аднак часцей фатаграфія сустракаецца як механіка ў іншых жанрах відэагульняў (''Dead Rising'', ''Endless Ocean'', ''Spider-Man 3 ''). * Лічбавыя картачныя гульні імітуюць звычайныя картачныя гульні, такія як [[блэкджэк]] і [[покер]] * Сімулятары механічных або азартных гульняў з рэальнага свету, такіх як [[пінбол]], гульнявыя аўтаматы і рулетка. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Жанры камп’ютарных гульняў}} [[Катэгорыя:Жанры відэагульняў]] [[Катэгорыя:Сімулятары]] lauxv0ybexmxq5ki757oxvei74ajzx1 0 787428 5181712 5161933 2026-08-16T05:41:35Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5181712 wikitext text/x-wiki {{Хроніка выпускаў | 1993 = ''[[FIFA 94|FIFA International Soccer]]'' | 1994 = ''FIFA Soccer 95'' | 1995 = ''FIFA Soccer 96'' | 1996 = ''FIFA 97'' | 1997 = ''FIFA: Road to World Cup 98'' | 1998a = ''FIFA World Cup 98'' | 1998b = ''FIFA 99'' | 1999 = ''FIFA 2000'' | 2000 = ''FIFA 2001'' | 2001 = ''FIFA Football 2002'' | 2002a = ''2002 FIFA World Cup'' | 2002b = ''FIFA Football 2003'' | 2003 = ''FIFA Football 2004'' | 2004 = ''FIFA Football 2005'' | 2005a = ''FIFA Street'' | 2005b = ''FIFA 06'' | 2006 = ''FIFA Street 2'' | 2006b = ''2006 FIFA World Cup'' | 2006c = ''FIFA 07'' | 2007 = ''[[FIFA 08]]'' | 2008a = ''FIFA Street 3'' | 2008b = ''FIFA 09'' | 2009 = ''FIFA 10'' | 2010a = ''2010 FIFA World Cup South Africa'' | 2010b = ''FIFA 11'' | 2011 = ''FIFA 12'' | 2012a = ''FIFA Street'' | 2012b = ''FIFA 13'' | 2013a = ''FIFA 14'' | 2013b = ''FIFA World'' | 2014a = ''2014 FIFA World Cup Brazil'' | 2014b = ''FIFA 15'' | 2015 = ''FIFA 16'' | 2016a = ''FIFA 17'' | 2016b = ''FIFA Mobile'' | 2017 = ''FIFA 18'' | 2018 = ''FIFA 19'' | 2019 = ''[[FIFA 20]]'' | 2020 = ''FIFA 21'' | 2021 = ''FIFA 22'' | 2022 = ''FIFA 23'' }} '''''FIFA''''' — серыя [[Спартыўны сімулятар|футбольных сімулятараў]], якая распрацоўвалася кампаніямі EA Vancouver і [[Electronic Arts|EA Romania]] і выдавалася кампаніяй EA Sports. Серыя ''FIFA'' была занесеная ў [[Кніга рэкордаў Гінэса|Кнігу рэкордаў Гінеса]] як найбольшая па продажах франшыза спартыўных відэагульняў у свеце, па стане на 2021 год была прададзена больш за 325 мільёнаў гульняў.<ref name="Copies">{{Cite web|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-02-02-ea-extends-uefa-exclusivity-working-on-multiple-fifa-mobile-games|title=Game Industry: EA extends UEFA exclusivity, working on multiple FIFA mobile games: "The FIFA franchise has now sold more than 35 units over its lifetime, with player count for FIFA 21 already tracking ahead of the record-breaking FIFA 20."|date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308095937/https://www.gamesindustry.biz/articles/2021-02-02-ea-extends-uefa-exclusivity-working-on-multiple-fifa-mobile-games|archive-date=8 March 2021|access-date=3 February 2021|url-status=live}}</ref> 10 мая 2022 года было абвешчана, што трыццацігадовае ліцэнзійнае пагадненне паміж [[Electronic Arts]] і [[ФІФА|FIFA]], якое дазваляла выкарыстоўваць назву FIFA у відэагульнях, не будзе ўзноўлена. Такім чынам апошняй гульнёй франшызы стала ''FIFA 23''. У якасці пераемніка серыі EA запусціла асобную франшызу ''EA Sports FC'', гульня ''EA Sports FC 24'' стала першай пад новай назвай.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.ign.com/articles/fifa-name-change-ea-sports-fc|title=FIFA to Officially Change Its Name to EA Sports FC|author=Skrebels|first=Joe|website=IGN|date=2022-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510161254/https://www.ign.com/articles/fifa-name-change-ea-sports-fc|archive-date=10 May 2022|access-date=2022-11-01|url-status=live}}</ref> Серыя FIFA пачалася з ''[[FIFA 94|FIFA International Soccer]]'' на [[Sega Mega Drive]] у канцы 1993 года і была прыкметная тым, што стала першай гульнёй, якая атрымала афіцыйную ліцэнзію ад [[Міжнародная футбольная федэрацыя|Міжнароднай футбольнай федэрацыі]]. Галоўным канкурэнтам франшызы была серыя Pro Evolution Soccer ад [[Konami]] (цяпер вядомая як ''eFootball''). На вокладках гульняў з’яўляліся [[Кіліян Мбапэ]] (''FIFA 21'', ''FIFA 22'' і ''FIFA 23)'', [[Эдэн Азар]] (''[[FIFA 20]]'') і [[Крыштыяну Раналду|Крышціяну Раналду]] (''FIFA 18'' і ''FIFA 19''). [[Ліянель Месі|Ліянэль Месі]] з’яўляўся на чатырох вокладках запар, пачынаючы з ''FIFA 13'' і заканчваючы ''FIFA 16''. [[Уэйн Руні]] зняўся на сямі вокладках серыі ад ''FIFA 06'' да ''FIFA 12''. [[Раналдынью|Раналдзіньё]] з’яўляўся разам з Руні на чатырох з іх (''з FIFA 06'' па ''FIFA 09''), а таксама на вокладцы ''FIFA Football 2004'', ''FIFA Street'' і ''FIFA Street 3.''<ref>[https://www.nytimes.com/2007/03/26/sports/soccer/26ronaldinho.html?fta=y&_r=0 «Ronaldinho Becoming the Face of Soccer»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181118191446/https://www.nytimes.com/2007/03/26/sports/soccer/26ronaldinho.html?fta=y&_r=0}}. </ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{official website}} * [https://web.archive.org/web/20101004235609/https://www.ea.com/uk/football/ EA Sports Football]{{ref-en}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:ФІФА]] [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]] [[Катэгорыя:Серыі відэагульняў]] [[Катэгорыя:FIFA (серыя відэагульняў)]] 6c1ob16wq2v9w4mgnvxykgpv0l3h3p0 0 788029 5181488 5167063 2026-08-15T14:21:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181488 wikitext text/x-wiki [[Файл:25 Wrestling gym (Poly Haven).jpg|alt=Спартыўная зала.|міні|Спартыўная зала.]] '''Спартыўная зала''' — спецыяльна абсталяванае памяшканне, прызначанае для правядзення фізічных практыкаванняў, трэніровак, спартыўных заняткаў і спаборніцтваў. У залежнасці ад тыпу і прызначэння залы, яна можа быць выкарыстана для гульнявых відаў спорту ([[футбол]], [[баскетбол]], [[валейбол]] і інш.), гімнастыкі, лёгкай атлетыкі, баявых мастацтваў, фітнесу, а таксама для школьных урокаў фізічнай культуры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/technology/gymnasium-sports|title=Gymnasium {{!}} Athletics, Exercise & Fitness {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2025-05-15}}</ref>. == Асаблівасці == Спартыўныя залы могуць быць<ref>{{Cite web|url=https://spb.zali-v-arendu.ru/articles/ploshchad-i-gabarity-sportivnykh-zalov/|title=Площадь и габариты спортивных залов, размеры и виды|website=spb.zali-v-arendu.ru|access-date=2025-05-15}}</ref>: * Шматфункцыянальнымі — адаптаваныя пад розныя віды спорту; * Спецыялізаванымі — прызначаныя для аднаго канкрэтнага віду спорту (напрыклад, трэнажорная зала, гімнастычная зала); * Навучальнымі — выкарыстоўваюцца ва ўстановах адукацыі для правядзення ўрокаў фізічнай культуры; * Прыватнымі або грамадскімі — у залежнасці ад формы ўласнасці і даступнасці для насельніцтва. Асноўнымі элементамі абсталявання з'яўляюцца спартыўны інвентар, трэнажоры, гімнастычныя прыстасаванні, разметка пляцовак, абарончая покрыва падлогі, асвятленне і сістэма вентыляцыі<ref>{{Cite web|url=https://www.fabrikasporta.ru/harakteristiki-sportivnogo-zala.htm|title=Характеристики спортивного зала|website=www.fabrikasporta.ru|access-date=2025-05-15|archive-date=16 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516161908/https://www.fabrikasporta.ru/harakteristiki-sportivnogo-zala.htm|url-status=dead}}</ref>. == У Беларусі == Спартыўныя залы шырока прадстаўлены ў агульнаадукацыйных школах, установах вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай адукацыі, прафесійных спартыўных клубах, фітнес-цэнтрах, спартыўна-аздараўленчых комплексах і іншых установах. Яны з'яўляюцца важнай часткай спартыўнай і выхаваўчай інфраструктуры краіны<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://nastgaz.by/pedagogi-z-roznyh-regiyonau-raskazali-yak-dlya-syabe-vyznachayuts-panyatstse-yakasnaya-adukatsyya/|title=Педагогі з розных рэгіёнаў расказалі, як для сябе вызначаюць паняцце «якасная адукацыя»|website=«Настаўніцкая газета»|date=2024-01-25|access-date=2025-05-15|archive-date=16 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250516162120/https://nastgaz.by/pedagogi-z-roznyh-regiyonau-raskazali-yak-dlya-syabe-vyznachayuts-panyatstse-yakasnaya-adukatsyya/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ng-press.by/2021/03/15/spartyunaya-zala-zaprashae/|title=Спартыўная зала запрашае — NG-PRESS.BY|date=2021-03-15|access-date=2025-05-15|archive-date=28 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250528050954/https://ng-press.by/2021/03/15/spartyunaya-zala-zaprashae/|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Спартыўныя збудаванні]] ja46e96twozkw3egplca3w6lpq1a05c 0 792649 5181607 5169251 2026-08-15T22:09:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181607 wikitext text/x-wiki {{Інфармацыйны спіс}} Выдавецтва [[Адукацыя і выхаванне (выдавецтва)|Адукацыя і выхаванне]] здзяйсняе выпуск шэрага навукова-метадычных, навукова-практычных і дзіцячых часопісаў.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.aiv.by/ru/nashi-zhurnaly.html|title=Наши журналы|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-09-22|archive-date=26 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926064319/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly.html|url-status=dead}}</ref> == Серыя "У дапамогу педагогу" == {| class="wikitable" !Назва часопіса !Пачаў выходзіць (год) !Перыядычнасць !Заўвагі |- |[[Беларуская мова і літаратура]] |1995 |штомесяц | |- |[[Біялогія і хімія (часопіс)|Біялогія і хімія]] |2013 |6 разоў у год | |- |[[Выхаванне і дадатковая адукацыя (часопіс)|Выхаванне і дадатковая адукацыя]] |2013 |штомесяц | |- |[[Геаграфія: праблемы выкладання]] |1995 |6 разоў у год |З 2013 года выходзіць пад назвай "Геаграфія" |- |[[Замежныя мовы (часопіс)|Замежныя мовы]] |2001 |штоквартал | |- |[[Здаровы лад жыцця (часопіс)|Здаровы лад жыцця]] |1997 |штомесяц |З 7 красавіка 2019 года выдаецца пад рускамоўнай назвай "Здоровый образ жизни"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/zdorovyj-obraz-zhizni?format=html|title=ЗДОРОВЫЙ ОБРАЗ ЖИЗНИ|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-09-22|archive-date=26 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926140431/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/zdorovyj-obraz-zhizni?format=html|url-status=dead}}</ref> |- |[[Мастацтва і школа (часопіс)|Мастацтва і школа]] |2013 |штоквартал |Да 2021 года выдаваўся пад назвай "Мастацкая і музычная адукацыя"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/mastatstva-i-shkola?format=html|title=МАСТАЦТВА І ШКОЛА|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-09-22|archive-date=26 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926094638/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/mastatstva-i-shkola?format=html|url-status=dead}}</ref> |- |[[Матэматыка і фізіка (часопіс)|Матэматыка і фізіка]] |1995 |6 разоў у год |Створаны ў ліпені 2023 года праз аб'яднанне часопісаў "Матэматыка: навукова-метадычны часопіс" і "Фізіка: навукова-метадычны часопіс" |- |Матэматыка: праблемы выкладання |1995 |6 разоў у год |З 2012 па 2022 гады выдаваўся пад назвай "Матэматыка: навукова-метадычны часопіс" |- |Минская школа сегодня |2001 |штомесяц | |- |[[Спецыяльная адукацыя (часопіс)|Спецыяльная адукацыя]] |1995 |6 разоў у год |Да 2007 года выдаваўся пад назвай "Дэфекталогія"<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/spetsyyalnaya-adukatsyya?format=html|title=СПЕЦЫЯЛЬНАЯ АДУКАЦЫЯ|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-09-22|archive-date=27 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250927124520/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/spetsyyalnaya-adukatsyya?format=html|url-status=dead}}</ref> |- |Пачатковае навучанне: сям’я, дзіцячы сад, школа |1997 |штомесяц | |- |[[Пачатковая школа (часопіс)|Пачатковая школа]] |1992 |штомесяц | |- |[[Пралеска (часопіс)|Пралеска]] |1991 |штомесяц | |- |Профессиональное образование |2010 |штоквартал | |- |Русский язык и литература |1995 |штомесяц | |- |Сацыяльна-педагагічная работа |1997 |штомесяц |Выпуск прыпынены ў 2012 годзе |- |[[Фізіка: праблемы выкладання]] |1995 |6 разоў у год |З 2012 па 2022 гады выдаваўся пад назвай "Фізіка: навукова-метадычны часопіс" |- |Экалогія: навукова-метадычны часопіс |2008 |штомесяц |Выпуск прыпынены ў 2012 годзе |} == Часопісы без серыі == {| class="wikitable" !Назва часопіса !Пачаў выходзіць (год) !Перыядычнасць !Заўвагі |- |[[Адукацыя і выхаванне (часопіс)|Адукацыя і выхаванне]] |1992 |штомесяц |Да 2023 года ўваходзіў у серыю "У дапамогу педагогу"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/adukatsyya-i-vykhavanne?format=html|title=АДУКАЦЫЯ І ВЫХАВАННЕ|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-09-22|archive-date=26 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926084950/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/adukatsyya-i-vykhavanne?format=html|url-status=dead}}</ref> |- |[[Беларускі гістарычны часопіс]] |1993 |штомесяц | |- |[[Гісторыя: праблемы выкладання|История и современность]] |1997 |штоквартал |Да 2011 года выдаваўся пад назвай "Гісторыя: праблемы выкладання", да верасня 2024 года — "Гісторыя і грамадазнаўства"<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/gistoryya-i-gramadaznaustva?format=html|title=ГІСТОРЫЯ І ГРАМАДАЗНАУСТВА|website=РУП «Издательство «Адукацыя і выхаванне»|date=2023-09-13|access-date=2025-09-22|archive-date=30 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250930001353/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly/gistoryya-i-gramadaznaustva?format=html|url-status=dead}}</ref> |- |Диалог |2013 |6 разоў у год | |- |[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] |1988 |штомесяц | |} == Часопісы для дзяцей == {| class="wikitable" !Назва часопіса !Пачаў выходзіць (год) !Перыядычнасць !Заўвагі |- |[[Буся (часопіс)|Буся]] |2013 |два разы ў месяц | |- |[[Вясёлка (часопіс)|Вясёлка]] |1957 |штомесяц | |- |[[Рюкзачок]] |2005 |штомесяц | |- |Рюкзачок. ВЕСЁЛЫЙ ЗООПАРК |2009 |штомесяц |Выпуск прыпынены |- |Рюкзачок. МИР ПУТЕШЕСТВИЙ |2009 |штомесяц |Выпуск прыпынены |- |Юны тэхнік-вынаходнік |2006 |штоквартал (2006—2012), штомесяц |З 2012 года выдаваўся пад рускамоўнай назвай "Юный техник и изобретатель", выпуск прыпынены з ліпеня 2021<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://p-shkola.by/services/zhurnaly/detskie-zhurnaly/|title=Детские журналы - p-shkola.by|website=p-shkola.by|access-date=2025-09-22|archive-date=15 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250915005949/https://p-shkola.by/services/zhurnaly/detskie-zhurnaly/|url-status=dead}}</ref> |} == Спасылкі == * {{Спасылка|спасылка=https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly.html|загаловак=Журналы издательства «Адукацыя i выхаванне»|мова=ru|дата доступу=22 верасня 2025|access-date=22 верасня 2025|archive-date=26 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250926064319/https://aiv.by/ru/nashi-zhurnaly.html|url-status=dead}} == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2025-09-23}} [[Катэгорыя:Інфармацыйныя спісы]] [[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]] fdpo19awd174u7nyj8bs1kxqhrzu7f9 0 792852 5181494 5127398 2026-08-15T15:01:59Z 5181494 wikitext text/x-wiki '''Справа Беларускага Гаюна''' — палітычна матываваны крымінальны пераслед, распачаты [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] супраць інфарматараў маніторынгавага [[Разведка на аснове адкрытых крыніц|OSINT]]-праекта «[[Беларускі Гаюн]]», які адсочваў ваенную актыўнасць расійскіх і беларускіх войск пасля пачатку [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]]. == Перадгісторыя == [[Беларускі Гаюн]] з’явіўся ў пачатку студзеня 2022 года як маніторынгавая ініцыятыва па адсочванні перамяшчэння расійскай тэхнікі і войск па тэрыторыі Беларусі. Перад праектам стаяла задача назіраць за колькасцю тэхнікі, якую завозяць у краіну і вывозяць назад, дзе патэнцыяльна можа ўзнікнуць новая расійская вайсковая база<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://mediazona.by/article/2023/02/25/hajun|title=«30 тысяч человек сообщили о перемещении войск». Интервью с создателем «Беларускага Гаюна» Антоном Мотолько|author=Михаил Полозняков, Полина Хрушч|website=Медиазона Беларусь|date=25.02.2023|access-date=2023-09-13|archive-date=8 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608043105/https://mediazona.by/article/2023/02/25/hajun|url-status=dead}}</ref>. == Рэакцыя спецслужб == У сакавіку 2022 года [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|МУС РБ]] прызнала тэлеграм-канал праекта [[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]. У красавіку 2022 года на канал падпісалася больш за 360 тысяч чалавек. На той момант 90 % аўдыторыі складалі падпісчыкі з Украіны, а астатняя частка — беларусы<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.dw.com/ru/kak-sobirajut-informaciju-o-maroderah-i-vojskah-rf-v-belarusi/a-61413203|title=Как собирают информацию о мародерах и войсках РФ в Беларуси|author=Катя Тейзе|website=[[Deutsche Welle]]|date=11.04.2022|access-date=2023-09-13}}</ref>. У снежні 2022 года супрацоўнікі беларускіх сілавых органаў пад выглядам назіральнікаў «Беларускага Гаюна» спрабавалі даведацца пра асабістыя даныя і фарміраваць дасье на падпісчыкаў праекта. Рабілі яны гэта з дапамогай чат-ботаў для знаёмстваў. У паведамленнях, у не надакучлівай форме, яны прасілі пазначыць імя і прозвішча, дату нараджэння, месца пражывання, а таксама іншыя асабістыя даныя<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://focus.ua/world/542124-pod-vidom-nablyudateley-lukashenko-nachal-ohotu-na-gruppu-belaruski-gayun|title=Под видом наблюдателей: Лукашенко начал "охоту" на группу "Беларускі Гаюн"|website=ФОКУС|date=2022-12-22|access-date=2023-09-13}}</ref> На момант 8 верасня 2023 года стваральніку праекта было вядома пра 10 выпадкаў арышту за ўзаемадзеянне з Беларускім Гаюном. [[Антон Матолька]] заявіў, што недзе людзі былі ідэнтыфікаваны праз вулічнае відэаназіранне, а недзе праз знойдзены ў тэлефоне тэлеграм-бот<ref name=":3"/><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://reform.news/303300-belaruski-gajun-priznan-jekstremistskim-formirovaniem|title="Беларускі Гаюн" признан экстремистским формированием|website=[[Reform.news]]|date=2022-03-16|access-date=2023-09-13}}</ref>. У красавіку 2023 года па беларускім дзяржаўным тэлебачанні паказалі фільм, дзе было расказана пра затрыманне [[Інфармацыйныя тэхналогіі|айцішніка]] Дзмітрыя Маставога. Аўтары фільма абвінавацілі яго ў стварэнні анлайн-трансляцыі на аэрадроме [[50-я змешаная авіябаза|Мачулішчы]]. Яны заявілі, што чат-бот «Гаюна» кантралюецца беларускімі сілавымі органамі. Медыя «[[Zerkalo.io|Zerkalo»]] адзначыла, што ў эфіры дзяржаўнага ТБ няма доказаў гэтым заявам, а замест здымкаў перапіскі аўтары ўжывалі камп’ютарную графіку. Адміністрацыя «Гаюна» заявіла, што затрыманы праграміст не рабіў для іх прамых трансляцый, а паведамленні пра кантроль іх чат-бота сілавікамі — «лухта»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/life/36283.html|title=«Беларускі Гаюн»: Мостовой не вел для нас трансляцию с аэродрома в Мачулищах|website=[[Zerkalo.io]]|date=2023-04-06|access-date=2023-09-13}}</ref>. 5 лютага 2025 года [[Антон Матолька]] паведаміў, што ў выніку несанкцыянаванага ўваходу беларускія сілавікі раніцай атрымалі доступ да чата з ботам «Гаюна», куды збіралася інфармацыя ад людзей. Сілавікі атрымалі доступ да чата, перайшоўшы па запрашальнай спасылцы, якая была створана яшчэ 2 сакавіка 2022 года<ref name=":4">{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/360986|title=Бот Беларускага Гаюна быў узламаны. Хто туды пісаў — пад пагрозай|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-05|access-date=2025-02-07}}</ref>. Спасылку на бот «Гаюна» яны знайшлі на тэлефоне затрыманай незадоўга да таго актывісткі, якая працяглы час хавалася ў Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/361000|title=Спасылку на бот «Гаюна» сілавікі знайшлі на тэлефоне затрыманай актывісткі, якая працяглы час хавалася ў Беларусі|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-05|access-date=2025-02-07}}</ref>. У момант пранікнення сілавікоў у чат у яго наладах не была ўключаная функцыя схавання старых паведамленняў для новых карыстальнікаў. Маштаб выгружанага аб’ёма дадзеных невядомы<ref name=":4" />. == Крымінальны пераслед і арышт інфарматараў праекта == 6 лютага [[ГУБАЗіК]] паказаў супрацоўніка [[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод|Мазырскага нафтаперапрацоўчага завода]], якога, як сцвярджаюць сілавікі, затрымалі пасля ўзлому доступу да бота праекта «Беларускі Гаюн»<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/361168|title=Стала вядома імя чалавека, якога сілавікі назвалі першым затрыманым па справе «Гаюна»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-07|access-date=2025-02-07}}</ref>. Кіраўнік [[BYSOL]] [[Андрэй Стрыжак]] заявіў, што праз доступ сілавікоў да інфармацыі з чат-бота «Беларускага Гаюна» толькі за суткі на іх гарачую лінію прыйшло 50 запытаў па экстраннай эвакуацыі з Беларусі<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/361066|title=Стрыжак назваў, колькі зваротаў прыйшло ў BYSOL праз узлом «Беларускага Гаюна»|website=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=2025-02-06|access-date=2025-02-07}}</ref>. [[Гомельскі абласны суд]] 20 жніўня вынес першы прысуд па справе «Беларускага Гаюна» — жыхару [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]], евангельскаму пастару Алегу Лойку прысудзілі да трох з паловай гадоў пазбаўлення волі ва ўмовах узмоцненага рэжыму<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://d1j52mw0aso44.cloudfront.net/ru/vybary-2020/sovest-chista-pered-bogom-vynesen-pervyj-v-gomelskoj-oblasti-prigovor-po-belaruskamu-gajunu.html|title=«Совесть чиста перед Богом». Вынесен первый в Гомельской области приговор по «Беларускаму Гаюну»|website=Флагшток|date=2025-08-21|access-date=2025-09-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://t.me/christianvision/4588|title=Вынесен приговор пастору Олегу Лойко: три с половиной годы лишения свободы |website=Telegram-канал «Хрысціянская візія»|date=2025-08-20|access-date=2025-09-26}}</ref>. У канцы жніўня 2025 года, паводле звестак [[Флагшток (СМІ)|«Флагштока»]], больш за 250 жыхароў Гомельскай вобласці затрыманы з пачатку 2025 года па справе «Беларускага Гаюна»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://d1j52mw0aso44.cloudfront.net/ru/vybary-2020/po-delu-belaruskaga-gajuna-v-gomelskoj-oblasti-zaderzhano-predpolozhitelno-bolee-250-chelovek-v-spiske-na-zaderzhanie-v-razy-bolshe.html|title=По делу «Беларускага Гаюна» в Гомельской области задержано, предположительно, более 250 человек. В списке на задержание — в разы больше|website=Флагшток|date=2025-08-27|access-date=2025-09-26|archive-date=20 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250920111303/https://d1j52mw0aso44.cloudfront.net/ru/vybary-2020/po-delu-belaruskaga-gajuna-v-gomelskoj-oblasti-zaderzhano-predpolozhitelno-bolee-250-chelovek-v-spiske-na-zaderzhanie-v-razy-bolshe.html|url-status=dead}}</ref>. У верасні 2025 года стала вядома пра яшчэ аднаго фігуранта «справы Гаюна», якога арыштавалі ў чэрвені 2025 года, — Кірыла Краўцова, заснавальніка арт-вёскі [[Чырвоны Кастрычнік (Рэчыцкі раён)|Чырвоны Кастрычнік]] ([[Рэчыцкі раён]]) і ўдзельніка акцыі дзярСМІ «З табурэткай да акіяна»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://d1j52mw0aso44.cloudfront.net/ru/vybary-2020/osnovatel-znamenitoj-art-derevni-chyrvony-kastrychnik-arestovan-po-delu-gajuna-i-zhdet-suda.html|title=Основатель знаменитой арт-деревни «Чырвоны Кастрычнік» арестован по «делу Гаюна» и ждет суда|website=Флагшток|date=2025-09-26|access-date=2025-09-26|archive-date=12 снежня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251212064858/https://d1j52mw0aso44.cloudfront.net/ru/vybary-2020/osnovatel-znamenitoj-art-derevni-chyrvony-kastrychnik-arestovan-po-delu-gajuna-i-zhdet-suda.html|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Палітычны крызіс у Беларусі}} [[Катэгорыя:Палітычны крызіс у Беларусі (2020)]] [[Катэгорыя:Палітычныя рэпрэсіі ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Крымінальныя справы ў Беларусі]] 5fwebw3hw0dlwp4purkhmkmoztysfny 0 794204 5181795 5141452 2026-08-16T10:24:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181795 wikitext text/x-wiki '''Сямён Рыгоравіч Файнштэйн''' — беларускі савецкі супрацоўнік органаў унутраных спраў, кіраўнік міліцыі БССР у міжваенны час. Узначальваў Магілёўскую акруговую міліцыю і крымінальны вышук. Каардынаваў аперацыі супраць узброеных бандыцкіх груп у рэгіёне, пазней служыў у Бабруйску і Віцебску, працаваў у Галоўміліцыі БССР. Узнагароджаны [[Ордэн Леніна|ордэнамі Леніна]], [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Чырвонага Сцяга]], [[Ордэн Чырвонай Зоркі|Чырвонай Зоркі]] і знакам «[[Ордэн «Знак Пашаны»|Пашаны]]».<ref name="vm">{{cite web |last=Бухалоўцава |first=Вольга |title=Ступеньки истории: милицейская служба Семёна Файнштейна |url=https://www.vestnikmogileva.by/novosti/obshestvo/stupenki-istorii-milicejskaja-sluzhba-semena-fajnshtejna/ |website=Вестник Могилёва |date=2021-05-19 |language=ru |access-date=2025-10-30 |url-status=dead }}</ref><ref name="simkhovich">{{cite web |url=https://document.wikireading.ru/h0fZqxsinW |title=Симхович А. М. «Евреи в НКВД СССР. 1936–1938 гг. Опыт исследования» (фрагм.) |language=ru |access-date=2025-10-30}}</ref> == Службовая кар’ера == У першым загадзе па ўпраўленні, Файнштэйн паставіў задачы «зжыць бандытызм ва ўдарным і тэрміновым парадку», знішчыць дзеючыя банды, узмацніць барацьбу з крымінальнымі злачынствамі, самагонаварэннем і хуліганствам, наладзіць работу раённых аддзелаў і дысцыпліну асабовага складу.<ref name="vm" /> Да канца 1924 года, паводле зводак і дакладаў акруговай міліцыі, былі ліквідаваныя банды Шаўчэнкі і Іванова-Пруднікава. У 1925—1927 гадах у ўзаемадзеянні з атрадамі ДПУ нейтралізаваны групы Маліноўскага, Дудкіных, Пратасава і Сцяпанава, Батуры, Агароднікава. У першай палове 1930-х гадоў Файнштэйн служыў начальнікам Бабруйскага адміністрацыйнага аддзела, начальнікам Віцебскага ўпраўлення міліцыі і крымінальнага вышуку. Таксама Файнштэйн быў намеснікам начальніка палітсакратарыята і ваенкаматам камандных курсаў міліцэйскай службы Галоўміліцыі БССР, дэлегатам Першага ўсебеларускага з’езда начальніцкага складу рабоча-сялянскай міліцыі. Праходзіў навучанне ў Цэнтральнай вышэйшай школе РКМ.<ref name="vm" /> 16 жніўня 1936 года яму прысвоена спецыяльнае званне капітана міліцыі. У 1954 годзе выйшаў на пенсію, пасля жыў у [[Ленінград]]зе і [[Куйбышаў (Новасібірская вобласць)|Куйбышаве]].<ref name="vm" /><ref>{{Cite web|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82:%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_757_%D0%BE%D1%82_16.08.1936.|title=Документ:Приказ НКВД СССР № 757 от 16.08.1936. — Кадровый состав НКВД 1935-1939|website=nkvd.memo.ru|access-date=2025-10-29|url-status=dead}}</ref> == Узнагароды == * [[Ордэн Леніна]] * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] * [[Знак Пашаны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{cite web|language=ru|url=https://www.vestnikmogileva.by/novosti/obshestvo/stupenki-istorii-milicejskaja-sluzhba-semena-fajnshtejna/|title=Ступеньки истории: милицейская служба Семёна Файнштейна|author=Ольга Бухоловцева|website=Вестник Могилёва|date=2021-05-19|access-date=2025-10-30|url-status=dead}}. * {{cite web|language=ru|url=https://nkvd.memo.ru/index.php/%D0%94%D0%BE%D0%BA%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%3A%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%B7_%D0%9D%D0%9A%D0%92%D0%94_%D0%A1%D0%A1%D0%A1%D0%A0_%E2%84%96_757_%D0%BE%D1%82_16.08.1936.|title=Документ: Приказ НКВД СССР № 757 от 16.08.1936 (извлечение). Раздел «по БССР»: «капитана милиции — Файнштейн, Семен Григорьевич»|publisher=Проект «Мемориал»|access-date=2025-10-30|url-status=dead}} * {{cite news|title=Новые факты убийства Пэна и истории витебской милиции нашла краевед и архивист Инна Абрамова|url=https://vitvesti.by/index.php/kultura/novye-fakty-ubiistva-pena-i-istorii-vitebskoi-militcii-nashla-kraeved-i-arkhivist-inna-abramova.html|work=Витебские вести|date=2014-12-05|language=ru|access-date=2025-10-30}}. * Витебская милиция, 1924—1938 / [авт. текста и коммент. И. А. Абрамова; под общ. ред. И. В. Евсеева]. — [Б. м. : Логинов], [2012?]. — 332 с. * {{cite web|language=ru|url=https://document.wikireading.ru/h0fZqxsinW|title=Евреи в НКВД СССР. 1936–1938 гг. Опыт биографического словаря (фрагмент: биографическая справка: Файнштейн Семен Григорьевич (1895-?), Свислочь)|author=Симхович А. М.|access-date=2025-10-30}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-30}} {{DEFAULTSORT:Файнштэйн Сямён Рыгоравіч}} [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Леніна]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонага Сцяга]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Чырвонай Зоркі]] 9uxxz4wx2a9xcha7kkby7iy0ndjuwvj 0 794672 5181613 5161774 2026-08-15T22:25:31Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5181613 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«Pac-Man»''' ({{Lang-ja|パックマン}}, ''Пакку-ман'') — [[аркадная гульня|аркадная]] [[відэагульня]], распрацаваная японскай кампаніяй «[[Namco]]» і ліцэнзаваная на распаўсюд у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаных Штатах Амерыкі]] кампаніяй «[[Midway]]», першы выпуск якой адбыўся ў [[Японія|Японіі]] [[22 мая]] [[1980]] года<ref name="birth">[http://www.wired.com/science/discoveries/news/2007/10/dayintech_1010 Oct. 10, 1979: ''Pac-Man'' Brings Gaming Into Pleistocene Era], ''Wired'' {{Ref-en}}</ref>. Надзвычай папулярная з першага дня свайго выпуску па цяперашні дзень, гульня стала не толькі сінонімам камп’ютарных гульняў, але і сімвалам [[масавая культура|масавай культуры]] 1980-х гадоў увогуле. Пасля свайго выхаду, «Pac-Man» і, у далейшым, вытворныя ад яго гульні сталі сапраўдным сацыяльным феноменам<ref>Green, Chris (June 17, 2002). [https://web.archive.org/web/20110806050450/http://www.salon.com/entertainment/masterpiece/2002/06/17/pac_man/print.html ''Pac-Man'']. Salon.com. Retrieved February 12, 2006.</ref>, які, акрамя пазнейшых гульняў з франшызы, натхніў на стварэнне анімацыйнага серыялу «[[Pac-Man (анімацыйны серыял)|Pac-Man]]» і сінгла «[[Pac-Man Fever (песня)|Pac-Man Fever]]», які ўвайшоў у дзясятку «Billboard Hot 100» ў ЗША за сакавік [[1982]] года<ref name="bill100">[https://web.archive.org/web/20110122151527/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,921174,00.html ''Pac-Man'': Fever], ''Time'' {{Ref-en}}</ref>. На трыццацігоддзе гульні «[[Google]]» змяніў лагатып старонкі [[Google search|пашукавіка]] на эмулятар гульні ў «Pac-Man»<ref name="google_30ann">[http://www.joystiq.com/2010/05/21/google-celebrates-pac-mans-30th-with-playable-logo/ Google celebrates ''Pac-Man''’s 30th anniversary with playable logo], ''Joystiq'' {{ref-en}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Tilt byte - 8.jpeg|міні|Вітальны экран паўночна-амерыканскай версіі гульні ад «Midway»]] Гулец кіруе Пэкмэнам, галоўным героем, перасоўваючы яго па лабірынтах ад узроўню да ўзроўню. Калі Пэкмэн з’ядае ўсе кропкі ў лабірынце, гулец прасоўваецца на наступны ўзровень. Па ўзроўню бегаюць чатыры [[#монстры|монстры]], якія намагаюцца з’есці Пэкмэна, якіх ён мусіць пазбягаць. Калі монстр дасягае Пэкмэна, адно жыццё губляецца. Калі скончыліся ўсе жыцці, гульня канчаецца. Калі гулец дасягае 10 тысяч пунктаў, то дадаецца адно жыццё (у першых аўтаматах быў [[DIP-перарывальнік]], з дапамогай якога магла быць змененая колькасць неабходных пунктаў, ці ўвогуле выключаны бонус). У розных кутах лабірынта змяшчаюцца мільгаючыя кропкі, з’еўшы якія, Пэкмэн часова атрымлівае магчымасць есці монстраў, атрымлівая ва ўзнагароду дадатковыя пункты. У гэтым стане монстры перафарбоўваюцца ў блакітны колер, і, наадварот, бягуць ад Пэкмэна. Калі монстр з’едзены, яго вочы хутка перасоўваюцца ў [[рэспон (камп’ютарныя гульні)|камеру для монстраў]], дзе перараджаюцца ў звычайным стане. За некалькі секунд да вяртання ў звычайны стан монстры пачынаюць мільгаць белым і блакітным колерам. Канкрэтны час мільгання да пераўтварэння залежыў ад платформы; да таго ж, ад узроўню да ўзроўню гэты час змяншаўся. На апошніх узроўнях монстры ўвогуле не пераўтвараюцца ў блакітных, але бягуць у адваротным ад Пэкмэна кірунку. У дадатак, у цэнтры ўзроўню часам з’яўляецца бонусны аб’ект, які дадае розныя бонусы. Часцей за ўсё гэтыя аб’екты — розная садавіна. Пасля некаторых асноўных узроўняў гулец бачыць [[#Ролікі паміж узроўнямі|жартоўныя анімацыі]]. === Монстры === Аркадны аўтамат «Pac-Man» называе ворагаў монстрамі ({{Lang-en|monsters|скарочана}}). У той жа час, версія для «Atari 2600» была выдадзеная з аднакаляровымі мільгаючымі монстрамі, якія зваліся прывідамі ({{Lang-en|ghosts|скарочана}}). У [[Пэкмэн (серыял)|мультсерыяле]] яны завуцца прывіднымі монстрамі ({{Lang-en|ghost monsters|скарочана}}). Монстры перасоўваюцца такім жа чынам, як і Пэкмэн, толькі звычайна хутчэй. Павольней яны перасоўваюцца бліжэй да кутоў узроўню і ў тунэлях (праз якія з аднаго краю лабірынту можна патрапіць у супрацьлеглы). Пэкмэн запавольваецца толькі калі есьць кропкі, што дае шанец монстрам злавіць яго. Чырвоны монстр пачынае перасоўвацца хутчэй, калі Пэкмэн з’ядае пэўную колькасць кропак (чым вышэй узровень, тым меней кропак патрэбна для павелічэння хуткасці монстра). ==== Назвы монстраў ==== З монстрамі можна азнаёміцца ў дэма-рэжыме перад пачаткам гульні. {| class="wikitable" border="1" |- ! rowspan=2 | Колер<br />монстра ! colspan=6 | Арыгінальны «Pac Man»<ref>{{Кніга| аўтар=DeMaria, Rusel & Wilson, Johnny L.| загаловак=High Score!: The Illustrated History of Electronic Games| выдавецтва=McGraw-Hill Osborne Media | год=2003| выданне=2nd edition|isbn=0-07-223172-6}}</ref> ! colspan=2 | Амерыканскі «Pac-Man» |- style="text-align:center;" !Монстр !Пераклад !Мянушка !Пераклад !Альт.<br />назва !Альт.<br />мянушка !Монстр !Мянушка |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #ff0000" | Чырвоны | nowrap | Oikake ({{Lang-ja|追いかけ}}) |пераследнік | nowrap | Akabei ({{Lang-ja|赤ベイ}}) |чырвоны |Urchin |Macky |Shadow |Blinky |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #ffb8de" | Ружовы | nowrap | Machibuse ({{Lang-ja|待ち伏せ}}) |у засадзе | nowrap | Pinky ({{Lang-ja|ピンキー}}) |ружовы |Romp |Micky |Speedy |Pinky |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #00ffde" | Блакітны | nowrap | Kimagure ({{Lang-ja|気まぐれ}}) |зменлівы | nowrap | Aosuke ({{Lang-ja|青助}}) |блакітны |Stylist |Mucky |Bashful |Inky |- style="text-align:center;" ! style="background-color: #ffb847" | Аранжавы | nowrap | Otoboke ({{Lang-ja|お惚け}}) |дурны | nowrap | Guzuta ({{Lang-ja|愚図た}}) |павольны |Crybaby |Mocky |Pokey |Clyde |} ==== Паводзіны ==== У звычайным стане монстры рухаюцца ў адным напрамку да бліжэйшага скрыжавання, дзе могуць накіравацца ў іншы бок. Час ад часу монстры пачынаюць рухацца ў адваротным напрамку — гэты стан узгадваецца як разгон ({{Lang-en|scatter mode}}). У інтэрв’ю Тору Іватані паведаміў, што для кожнага монстра быў створаны ўласны набор паводзінаў, каб зрабіць гульню не вельмі нуднай ці непраходнай<ref name="exAI">Mateas, Michael (2003). «[https://web.archive.org/web/20120514225846/http://www.lcc.gatech.edu/~mateas/publications/MateasDIGRA2003.pdf Expressive AI: Games and Artificial Intelligence]», ''Proceedings of Level Up: Digital Games Research Conference, Utrecht, Netherlands''. {{Ref-en}}</ref>. Дакладныя паводзіны кожнага з монстраў былі высветленыя шляхам адваротнага інжэнерынгу<ref name="pmdossier">[http://home.comcast.net/~jpittman2/pacman/pacmandossier.html The ''Pac-Man'' Dossier], Jamey Pittman {{Ref-en}}</ref>. Хоць з першага погляду [[паводзіны]] монстраў падаюцца выпадковымі, іх перасоўванне па ўзроўням цалкам дэтэрмінаванае, што дазваляе дасведчаным гульцам праходзіць нават складаныя ўзроўні, не будучы з’едзенымі. Будучыя версіі гульні ўносілі выпраўленні ў паводзіны монстраў, але і для новай версіі былі знойдзены добрыя тактыкі. Іншыя гульцы знайшлі недахопы ў праектаванні. Гэтак, існуюць месцы, дзе можна хавацца ад монстраў, а таксама [[баг (праграмаванне)|баг]], з-за якога Пэкмэн можа праходзіць непашкоджаным праз неблакітных монстраў. Прычына гэтага ў падыходзе да апрацоўкі гульнёй дадзеных пра месцазнаходжанне: увесь экран падзелены на прастакутнікі, і, хоць на экране монстры і Пэкмэн перасоўваюцца плыўна, для гульні яны нейкі час займаюць фактычна адну каардынату. Калі монстр і Пэкмэн знаходзяцца ў адной каардынаце, то гулец прайграе, але існуюць моманты, калі монстар і Пэкмэн адначасова абменьваюцца каардынатамі, з-за чаго яны не апыняюцца ў адным блоку<ref name="pmdossier" />. === Ролікі паміж узроўнямі === У гульні існуюць тры розныя анімацыі, якія ўзнікаюць паміж некаторымі ўзроўнямі. Першая з’яўляецца пасьля другога ўзроўню, другая — пасьля пятага, а трэцяя — пасьля 9, 13, 17 і далей<ref name="pacman_maniac">[https://web.archive.org/web/20130121070227/http://maniacworld.com/pacman.htm Pacman Game], Pacman Intermissions {{Ref-en}}</ref>. === 256 узровень === У задуме «Pac-Man» — бясконцая гульня, у якую можна гуляць, пакуль застаецца прынамсі адно жыццё. Але з-за праграмнай памылкі на 256 узроўні ў частцы коду, якая выяўляе фрукт-бонус, правая частка экрану пераўтвараецца ў блытаніну сімвалаў, не дазваляючы перайсці на далейшы ўзровень. === Ідэальная гульня === Ідэальная гульня ў «Pac-Man» адбываецца тады, калі гулец набірае максімальна магчымы лік на першых 255 узроўнях (едучы ўсе магчымыя кропкі, энерджайзеры, фрукты і монстраў) бяз страты ніводнага жыцця і набіраючы столькі пунктаў, колькі магчыма на апошнім узроўні<ref name="oafe">[http://www.oafe.net/yo/pacplu.php ''Pac-Man'' review at OAFE] {{Ref-en}}</ref><ref name="mitchell">Ramsey, David. «[https://web.archive.org/web/20080229043301/http://www.oxfordamericanmag.com/content.cfm?ArticleID=58&Entry=Home The Perfect Man — How Billy Mitchell became a video-game superstar and achieved ''Pac-Man'' bliss].» ''Oxford American'', issue 53. Spring 2006. {{Ref-en}}</ref>. Пад кантролем «Twin Galaxies International Scoreboard» на [[3 ліпеня]] [[1999]] года першым чалавекам, які адсягнуў максімальнага гульнёвага ліку (3 333 360 пунктаў) быў Білі Мітчэл са штату [[Фларыда (штат)|Фларыда]], які здзейсніў рэкорд за шэсць гадзін<ref name="mitchell"/><ref>[http://www.twingalaxies.com/index.aspx?c=22&pi=2&gi=3229&vi=3365 «''Pac-Man'' at the Twin Galaxies Official Scoreboard»]. Twin Galaxies. Retrieved 2006-07-22. {{Ref-en}}</ref>. У верасні 2009 года Дэвід Бівэрчык са штату [[Агая]] стаў шостым гульцом, які дасягнуў абсалютнага ліку. Яго час, 3 гадзіны 41 хвіліна і 22 секунды, усталяваў новы сусветны рэкорд па хуткасці дасягення максімальна магчымага ліку ў гульні. Мяркуецца, што ў снежні 1982 году васьмігадовы хлопчык Джэфры Р. Йі атрымаў ліст ад [[Прэзідэнт ЗША|прэзідэнта Злучаных Штатаў]] [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]] з віншаваннямі аб дасягненні сусветнага рэкорда ў 6 131 940 пунктаў, ліку, магчымага толькі ў выпадку праходжання праз 256 узровень<ref name="mitchell"/>. Мела месца гэтая падзея, альбо не — невядома, але гэты выпадак стаў аб’ектам палкіх дыскусій сярод геймерскіх колаў са дня верагоднага інцыдэнта. У верасні 1983 года Вальтэр Дэй, галоўны суддзя «Twin Galaxies», сабраў нацыянальную амерыканскую каманду па відэагульнях для тура па ўсходнім узбярэжжы ЗША з мэтай наведвання усіх відэагульцоў, якія сцвярджалі, што здолелі прайсці праз 256 узровень. Ніводны з гэтых гульцоў не здолеў прадэманстраваць сваё дасягненне. У 1999 годзе Білі Мітчэл прапанаваў $100 000 кожнаму, хто здолее перасячы мяжу 256 узроўню да 1 студзеня 2000 года — прыз застаўся незапатрабаваным<ref name="mitchell"/>. == Зноскі == {{Reflist|2}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Гульні 1980 года]] [[Катэгорыя:З’явіліся 22 мая]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1980 годзе]] 7u3e9v9e5jmoti3nhadjajtr9rhjvdk 0 797053 5181788 5181052 2026-08-16T10:01:32Z Siliyiw 169172 5181788 wikitext text/x-wiki {{Фестываль|Назва=Кліч Палесся}} '''Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»''' ({{Lang-ru|Зов Полесья}})&nbsp;— [[фестываль]], прысвечаны самабытнай культуры і традыцыям [[палешукі|палешукоў]], які праводзіцца раз на два гады ў [[аграгарадок|аграгарадку]] [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] на тэрыторыі [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»]]<ref name="ocnt">{{cite web|url=https://ocntgomel.by/?page_id=3304|title=Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»|website=Гомельскі абласны цэнтр народнай творчасці|accessdate=23 снежня 2025|lang=be|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106054748/https://ocntgomel.by/?page_id=3304|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Першы фестываль адбыўся ў [[2010]] годзе. У [[2012]] годзе ІІ фестывалю быў нададзены статус рэспубліканскага; у мерапрыемстве прыняў удзел Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]. З [[2014]] года фестываль праводзіцца на міжнародным узроўні<ref name="ocnt" />. 15 жніўня 2026 года фестываль пройдзе у дзявяты раз.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel-region.gov.by/ru/klichpalessya-ru/|title=Зов Полесья|website=Гомельский областной исполнительный комитет|date=2020-08-05|access-date=2026-08-14}}</ref> == Мэты == Мэтамі фестывалю з’яўляюцца захаванне і папулярызацыя этнакультурных традыцый [[Палессе|Палесся]], вывучэнне і падтрымка яго гісторыка-культурнай спадчыны, умацаванне творчых сувязей паміж жыхарамі Палесся Беларусі і [[Расія|Расіі]], а таксама стварэнне спрыяльных умоў для развіцця культурна-гістарычнага, [[этнаграфічны турызм|этнаграфічнага]] і [[экалагічны турызм|экалагічнага]] турызму<ref name="ocnt" />. == Арганізатары == Арганізатарамі фестывалю выступаюць [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскі]] і [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкі]] аблвыканкамы, ДПУ «[[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]», ААТ «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]]» і ААТ «[[Белаграпрамбанк]]»<ref name="ocnt" />. == Удзельнікі і геаграфія == У фестывальных мерапрыемствах традыцыйна прымаюць удзел творчыя калектывы, майстры і рамеснікі з 8 раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ([[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]], [[Ельскі раён|Ельскага]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага]], [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]) і 4 раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ([[Лунінецкі раён|Лунінецкага]], [[Пінскі раён|Пінскага]], [[Іванаўскі раён (Брэсцкая вобласць)|Іванаўскага]], [[Столінскі раён|Столінскага]]), а таксама калектыў Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»<ref name="ocnt" />. У розныя гады гасцямі фестывалю станавіліся прадстаўнікі [[Расія|Расіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан|Азербайджана]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Іран|Ірана]], [[Кітай|Кітая]], [[Літва|Літвы]], [[Пакістан|Пакістана]], [[Палесціна (дзяржава)|Палесціны]], [[Польшча|Польшчы]], [[Судан|Судана]], [[Узбекістан|Узбекістана]] і [[Украіна|Украіны]]<ref name="ocnt" />. == Праграма == Праграма фестывалю ўключае разнастайныя мерапрыемствы: [[навукова-практычная канферэнцыя|навукова-практычныя канферэнцыі]], [[пленэр]]ы, выставы, [[майстар-клас]]ы, конкурсы, [[канцэрт]]ы, шоу і палескія [[кірмаш]]ы, дзе прадстаўлены старадаўнія святы і абрады, песні і танцы, а таксама вырабы майстроў [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладной творчасці]]<ref name="ocnt" />. == Крыніцы == {{крыніцы}}{{Фестывалі Беларусі}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]] 8czchzgmea2ylp8tc6vnorfgh9r6fgl 5181791 5181788 2026-08-16T10:03:17Z Siliyiw 169172 5181791 wikitext text/x-wiki {{Фестываль|Назва=Кліч Палесся|Краіна=Беларусь|Горад=}} '''Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»''' ({{Lang-ru|Зов Полесья}})&nbsp;— [[фестываль]], прысвечаны самабытнай культуры і традыцыям [[палешукі|палешукоў]], які праводзіцца раз на два гады ў [[аграгарадок|аграгарадку]] [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]] [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага раёна]] на тэрыторыі [[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»|Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»]]<ref name="ocnt">{{cite web|url=https://ocntgomel.by/?page_id=3304|title=Міжнародны фестываль этнакультурных традыцый «Кліч Палесся»|website=Гомельскі абласны цэнтр народнай творчасці|accessdate=23 снежня 2025|lang=be|archive-date=6 студзеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260106054748/https://ocntgomel.by/?page_id=3304|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == Першы фестываль адбыўся ў [[2010]] годзе. У [[2012]] годзе ІІ фестывалю быў нададзены статус рэспубліканскага; у мерапрыемстве прыняў удзел Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]. З [[2014]] года фестываль праводзіцца на міжнародным узроўні<ref name="ocnt" />. 15 жніўня 2026 года фестываль пройдзе у дзявяты раз.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://gomel-region.gov.by/ru/klichpalessya-ru/|title=Зов Полесья|website=Гомельский областной исполнительный комитет|date=2020-08-05|access-date=2026-08-14}}</ref> == Мэты == Мэтамі фестывалю з’яўляюцца захаванне і папулярызацыя этнакультурных традыцый [[Палессе|Палесся]], вывучэнне і падтрымка яго гісторыка-культурнай спадчыны, умацаванне творчых сувязей паміж жыхарамі Палесся Беларусі і [[Расія|Расіі]], а таксама стварэнне спрыяльных умоў для развіцця культурна-гістарычнага, [[этнаграфічны турызм|этнаграфічнага]] і [[экалагічны турызм|экалагічнага]] турызму<ref name="ocnt" />. == Арганізатары == Арганізатарамі фестывалю выступаюць [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства сельскай гаспадаркі і харчавання Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя Рэспублікі Беларусь]], [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь]], [[Гомельскі абласны выканаўчы камітэт|Гомельскі]] і [[Брэсцкі абласны выканаўчы камітэт|Брэсцкі]] аблвыканкамы, ДПУ «[[Нацыянальны парк «Прыпяцкі»]]», ААТ «[[Мазырскі нафтаперапрацоўчы завод]]» і ААТ «[[Белаграпрамбанк]]»<ref name="ocnt" />. == Удзельнікі і геаграфія == У фестывальных мерапрыемствах традыцыйна прымаюць удзел творчыя калектывы, майстры і рамеснікі з 8 раёнаў [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] ([[Жыткавіцкі раён|Жыткавіцкага]], [[Ельскі раён|Ельскага]], [[Калінкавіцкі раён|Калінкавіцкага]], [[Лельчыцкі раён|Лельчыцкага]], [[Мазырскі раён|Мазырскага]], [[Нараўлянскі раён|Нараўлянскага]], [[Петрыкаўскі раён|Петрыкаўскага]], [[Хойніцкі раён|Хойніцкага]]) і 4 раёнаў [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] ([[Лунінецкі раён|Лунінецкага]], [[Пінскі раён|Пінскага]], [[Іванаўскі раён (Брэсцкая вобласць)|Іванаўскага]], [[Столінскі раён|Столінскага]]), а таксама калектыў Нацыянальнага парку «Прыпяцкі»<ref name="ocnt" />. У розныя гады гасцямі фестывалю станавіліся прадстаўнікі [[Расія|Расіі]], [[Арменія|Арменіі]], [[Азербайджан|Азербайджана]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Іран|Ірана]], [[Кітай|Кітая]], [[Літва|Літвы]], [[Пакістан|Пакістана]], [[Палесціна (дзяржава)|Палесціны]], [[Польшча|Польшчы]], [[Судан|Судана]], [[Узбекістан|Узбекістана]] і [[Украіна|Украіны]]<ref name="ocnt" />. == Праграма == Праграма фестывалю ўключае разнастайныя мерапрыемствы: [[навукова-практычная канферэнцыя|навукова-практычныя канферэнцыі]], [[пленэр]]ы, выставы, [[майстар-клас]]ы, конкурсы, [[канцэрт]]ы, шоу і палескія [[кірмаш]]ы, дзе прадстаўлены старадаўнія святы і абрады, песні і танцы, а таксама вырабы майстроў [[дэкаратыўна-прыкладное мастацтва|дэкаратыўна-прыкладной творчасці]]<ref name="ocnt" />. == Крыніцы == {{крыніцы}}{{Фестывалі Беларусі}} [[Катэгорыя:Фестывалі Беларусі]] [[Катэгорыя:Культура Петрыкаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2010 годзе]] [[Катэгорыя:2010 год у Беларусі]] n0e6bsz913mx27qmuelfcg8m4ej4r4f 0 803704 5181670 5166845 2026-08-16T02:04:46Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181670 wikitext text/x-wiki '''Абрад «Стрылка»''' — гэта ўнікальны элемент старажытнаславянскай культуры, які захоўваецца ў традыцыях беларускага народа. Ён сімвалізуе заканчэнне Вялікага посту, пачатак веснавых сельскагаспадарчых работ і радасныя народныя гулянні ў гонар Вялікадня. Гэты абрад прызнаны [[Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай культурнай каштоўнасцю Беларусі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&oldid=5090629|загаловак=Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|год=2026-01-31|мова=be|выданне=Вікіпедыя}}</ref>, што падкрэслівае яго значнасць у нацыянальнай спадчыне. Структура абраду ўключае некалькі ключавых кампанентаў, якія ствараюць яго ўнікальную атмасферу. Цэнтральнае месца займае хрэсны ход — урачыстае шэсце з малітвамі і благаслаўленнем,Вялікдзень якое яднае ўдзельнікаў у адным духоўным парыве. Абрад таксама суправаджаецца народнымі забавамі і гульнямі, што перадаюцца з пакалення ў пакаленне: перацягванне каната, [[арэлі]], [[карагод]]ы і кіданне стрэл. Неад’емнай часткай з’яўляюцца выступленні народных калектываў — яркія канцэртныя нумары ў выкананні фальклорных ансамбляў [[Драгічынскі раён|Драгічынскага раёна]], якія ствараюць святочны настрой. Абрадавыя рытуалы знаёмяць са старадаўнімі традыцыямі і ўключаюць сімвалічныя дзеянні, накіраваныя на багаты ўраджай і дабрабыт. Завяршаецца свята пачастункамі, дзе ўдзельнікі маюць магчымасць паспрабаваць традыцыйныя велікодныя стравы, выпечку і напоі.<ref>{{Cite web|lang=by|url=https://ekskursii.by/by/?sobytia_v_Belarusi=3246_Vesenniy_slavyanskiy_obryad_Strilka_Velikodnae_dziva_20_aprelya_2025_goda|title=Вясновы славянскі абрад Стрылка Велікоднае дзіва - Экскурсіі з Мінска па Беларусі|website=ekskursii.by|access-date=2026-03-09}}</ref> == Апісанне == Ваджэнне вясновага абрадавага карагода «Стрылка» адбываецца штогод у першы дзень [[Вялікдзень|Вялікадня]] пасля велікоднай вячэрняй службы ў царкве. Гэтая служба па-мясцоваму называецца «''Нешпар''» і доўжыцца 40—60 хвілін. Пасля яе жыхары вёсак Бездзежскага сельскага савета збіраюцца для ажыццяўлення абраду на вясковай плошчы (па-мясцоваму — «''місці''») перад царквой ля крыжа, які знаходзіцца на скрыжаванні пяці дарог. «''Місто''» з’яўляецца важным элементам культурнага ландшафту, звязанага з бытаваннем абраду. Традыцыйная планіроўка вуліц і мясцовая архітэктура выступаюць чыннікам захавання ва ўсіх складовых элементаў абраду. Перад пачаткам карагода святар акрапляе прысутных святой вадой. Для ўдзелу ў абрадзе мясцовыя жыхары старанна рыхтуюцца і апранаюцца ў мясцовы [[строй]]. Функцыю «''завадатара''» некалькі гадоў выконвае адзін і той жа чалавек — звычайна самая старэйшая і паважаная жанчына, якая знаходзіцца ў шлюбе, мае дзяцей і добра ведае, як завесці карагод. Яна ставіць «''зырнятак''» (маленькіх дзетак) у выглядзе трохкутніка. Дзеці ў сваіх групках стояць на адным месцы, а астатнія ўдзельнікі карагода злучаюць рукі і рухаюцца па сонцу, агінаючы «''зырнятак''» у выглядзе падковы. Падчас руху яны спяваюць карагодную песню ў спакойным, працяжным тэмпе. Абрад захоўвае выкананне рэдкага спеву карагоднай песні «Ты лыты, лыты стрылка». Пасля непасрэднага ваджэння карагода яго ўдзельнікі гуляюць у традыцыйныя гульні: «В бытушкы», «Чые яйцэ далый закотыца», «Кулікало», а таксама танчаць [[Танцавальная музыка|мясцовыя танцы]] «Карапэт», «Ночку», «Коханочку».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/viasnovy-abradavy-karagod-strylka|title=Вясновы абрадавы карагод «Стрылка» — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-03-09|archive-date=17 сакавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260317095915/https://heritage.gov.by/catalog/viasnovy-abradavy-karagod-strylka|url-status=dead}}</ref> Абрад уяўляе сабой зварот да вышэйшых сіл з просьбай аб новым багатым ураджаі, засцярогу вяскоўцаў ад магчымых катаклізмаў і негатыўных звычак, каб не страціць «дзявоцкую, парабоцкую, жаноцкую, мужыцкую красу».<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/news/agragaradok-bezdzezh-dragichynskaga-raena-zaprashae-na-tradytcyiny-viasnovy-abradavy-karagod-strylka|title=Аграгарадок Бездзеж Драгічынскага раёна запрашае на традыцыйны вясновы абрадавы карагод "Стрылка" — навіны спадчыны Беларусі|website=heritage.gov.by|date=2024-04-29|access-date=2026-03-09|archive-date=16 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260216000058/https://heritage.gov.by/news/agragaradok-bezdzezh-dragichynskaga-raena-zaprashae-na-tradytcyiny-viasnovy-abradavy-karagod-strylka|url-status=dead}}</ref> «Стрылка» з’яўляецца вельмі ўстойлівым элементам мясцовай культуры, які спрыяе выхаванню ў новых пакаленняў паважлівых адносін да звычаяў продкаў і захаванню сваёй культурнай адметнасці. == Захаванне і наданне статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці == Дакладны час узнікнення абраду невядомы, але ў памяці носьбітаў традыцыі захаваліся веды аб тым, як ён праводзіўся раней. Абрад «Стрылка» выконваў сімвалічна-знакавую функцыю дазволу на забавы ўсёй вясковай супольнасці — спяваць пачыналі пасля вячэрняй службы на першы дзень Вялікадня. Практыка здзяйснення абраду не перапынялася з даўніх часоў, і мясцовая супольнасць лічыць яго вялікай каштоўнасцю, вартай захавання і перадачы. <ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/news/viasnovy-abradavy-karagod-strylka|title=Вясновы абрадавы карагод СТРЫЛКА — навіны спадчыны Беларусі|website=heritage.gov.by|date=2025-04-16|access-date=2026-03-09|archive-date=14 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260414175425/https://heritage.gov.by/news/viasnovy-abradavy-karagod-strylka|url-status=dead}}</ref> Перадача абраду адбываецца некалькімі шляхамі: праз непасрэдны ўдзел у ім усёй вясковай супольнасці, праз школы народнай творчасці раёна і фальклорныя гурткі. Дзякуючы гэтаму традыцыя захоўвае жывучасць і перадаецца новым пакаленням.<ref>{{Cite web|url=https://d-cult.by/index.php?view=show_new&news_id=889|title=Отдел культуры Дрогичинского РИК|website=d-cult.by|access-date=2026-03-09|url-status=dead}}</ref> 22 студзеня 2014 года на пасяджэнні [[Беларуская рэспубліканская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны|Беларускай рэспубліканскай навукова-метадычнай рады]] па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны пры [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь|Міністэрстве культуры]] Рэспублікі Беларусь было прынята рашэнне надаць абраду «Стрылка» статус [[Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь.]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D0%BF%D1%96%D1%81_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8D%D1%80%D1%8B%D1%8F%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D0%BA%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD%D1%8B%D1%85_%D0%BA%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%B9_%D0%A0%D1%8D%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%96_%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8C&oldid=5090629|загаловак=Спіс нематэрыяльных гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|год=2026-01-31|мова=be|выданне=Вікіпедыя}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-09}} [[Катэгорыя:Культура Драгічынскага раёна]] [[Катэгорыя:Беларускія абрады і звычаі]] b9zozjochc1eami7a8p9ekgmhjiu0m6 0 803708 5181462 5110352 2026-08-15T12:18:28Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 6 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181462 wikitext text/x-wiki <mapframe latitude="54.479613" longitude="26.411133" zoom="11" width="200" height="100" />'''«Смаргонскія найгрышы»''' — гэта традыцыйная [[народная музыка]] [[Смаргонскі раён|Смаргоншчыны]], якая ўвабрала ў сябе характэрныя рысы музычнага фальклору Гродзенскага [[Панямонне|Панямоння]]. Яна ўключае [[Марш (музыка)|вясельныя маршы]], [[Полька|полькі]], [[Вальс|вальсы]], а таксама мелодыі розных танцаў і песень. Характэрныя для інструментальнай музыкі [[Смаргонскі раён|Смаргоншчыны]] рытмічныя асаблівасці бяруць пачатак з XVII стагоддзя. <ref>{{Cite web|lang=en|url=https://profkult-grodno.by/yak-guchyc-smargonshchyna-regiyanalny-festyval-instrumentalnaj-muzyki-igrayu-yak-znayu-skachu-yak-hachu-projdze-zalessi.html|title=Як гучыць Смаргоншчына? Рэгіянальны фестываль інструментальнай музыкі “Іграю, як знаю, скачу, як хачу” пройдзе ў Залессі - profkult-grodno.by|last=zmedia.by|website=Як гучыць Смаргоншчына? Рэгіянальны фестываль інструментальнай музыкі “Іграю, як знаю, скачу, як хачу” пройдзе ў Залессі - profkult-grodno.by|access-date=2026-03-09}}</ref> == Гісторыя == Свой пачатак традыцыя бярэ ў XVII стагоддзі на тэрыторыі сучаснага Смаргонскага раёна Гродзенскай вобласці. На працягу XX стагоддзя «Смаргонскія найгрышы» нязменна суправаджалі вольны час мясцовых сялян: іх выконвалі на вяселлях і танцах у вясковых хатах. Выканаўцамі былі пераважна музыкі-самавучкі, якія з лёгкасцю пераходзілі з адной мелодыі на другую. Свой [[Музыкант|музыкант-саліст]] або ансамбль музыкаў быў амаль у кожнай вёсцы. Такія ансамблі ў рэгіёне называліся капэлямі і з’яўляюцца якасным прыкладам феномена «траістай музыкі» мясцовай інструментальнай культуры. На тэрыторыі Смаргонскага раёна народная інструментальная музыка актыўна развівалася напачатку ХХ стагоддзя, дасягнула сапраўднага росквіту ў 1940-х — 1960-х гадах і працягвала заставацца жывой з’явай да пачатку 1990-х, калі існавала мноства разнастайных ансамбляў народных музыкаў. У раёне захавалася шмат імёнаў выбітных народных музыкантаў. Яркім прадстаўніком мясцовай традыцыі быў Уладзіслаў Іванавіч Будзько (1919—2016 гг.) — унікальны музыка-самавучка, які большую частку жыцця граў са сваёй капэлай танцы і вяселлі па ўсёй акрузе. У 1990-я гады яго выканальніцкае майстэрства «з рукі на руку» пераняў мультыінструменталіст Чэслаў Альфонсавіч Жых, які арганізаваў сямейную музычную капэлу і стаў заснавальнікам дзіцячага калектыву «Гулянок» з вучняў школы мастацтваў. <ref>{{Cite web|lang=be|url=https://heritage.gov.by/catalog/muzychna-instrumentalnaia-tradytcyia-smargonskiia-naigryshy|title=Музычна - інструментальная традыцыя (Смаргонскія найгрышы) — гісторыка-культурная каштоўнасць Беларусі|website=heritage.gov.by|access-date=2026-03-09|archive-date=15 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260415032613/https://heritage.gov.by/catalog/muzychna-instrumentalnaia-tradytcyia-smargonskiia-naigryshy|url-status=dead}}</ref> == Апісанне == Музычна-інструментальная традыцыя Смаргонскага раена – ўзор рэпрэзентацыі музычна-інструментальнай выканальніцкай сістэмы фальклору Гродзенскага Панямоння з тыповымі стылістычна-жанравымі (траіста музыка як выканальніцкі стыль, абрадавасць і танцавальнасць як функцыянальнасць музыкі) і марфалагічнымі (саліруючыя (скрыпка), гарманізуючыя (гармонік, акардыѐн ці дуда), рытмізуючыя (бубен з калатушкай ці барабан) інструменты) характарыстыкамі. Народная музыка гісторыка-этнаграфічнага рэгіѐна фарміравалася ва ўзаемадзеянні з культурнымі плынямі суседніх рэгіѐнаў і пад уплывам гістарычных падзей XX ст. Элемент складаецца з комплекса ўменняў і навыкаў ансамблевага выканальніцтва ў складзе капэлы традыцыйнай траістай музыкі (падбор музычнай партыі па слыху, дакладнае пачуццѐ рытму, свабоднае валоданне інструментам і музычнай імправізацыяй і інш.), музычна характэрнага мясцовага рэпертуару танцавальнай і абрадавай (вясельнай) музыкі, практыкі музычна-інструментальнага выканальніцтва ў мясцовай супольнасці. <ref name=":0">{{Cite web|lang=бел|url=https://rck.by/images/data/NKN.pdf|title=Элемент нематэрыяльнай гісторыка-культурнай каштоўнасці “Музычна-інструментальная традыцыя (Смаргонскія найрышы)”|access-date=9 сакавіка 2026|archive-date=29 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629104723/http://rck.by/images/data/NKN.pdf|url-status=dead}}</ref> «Смаргонскія найгрышы» ўключаюць цыкл вясельных маршаў, разнастайныя полькі, вальсы, мелодыі розных бытавых танцаў і некаторых песень. Для музычнага рэпертуару інструментальнай традыцыі Смаргонскага раёна характэрны: * песенны склад мелодый; * паўторнасць і квартавыя хады ў невялікім дыяпазоне гучання; * просты рытмічны малюнак; * выкарыстанне пераменлівасці ладу (у асноўным з мінору ў мажор); * разнастайнасць тэмпавых малюнкаў; * валоданне свабоднай імправізацыяй; * «бясконцае» паўтарэнне прыпева і запева, што стварае адчуванне пастаяннага руху па крузе і ўражанне бясконцага кругавароту мелодыі. У адрозненні ад Магілёўскіх ці Віцебскіх, «Смаргонскія найгрышы» вылучаюцца меладычнасцю і экспрэсіўнасцю. Галоўнымі асаблівасцямі з’яўляюцца іх абрадавасць, танцавальнасць і непасрэднае перайманне традыцыі ад пакалення да пакалення. Самымі любімымі і часта выконваемымі найгрышамі ў Смаргонскім раёне з’яўляюцца: марш «Вясельны», вальс «Вішанька», полька «Шабасоўка», танцы «Ліцвін» і «Нарэчанька». Выбітнымі прадстаўнікамі мясцовай музычнай традыцыі з’яўляюцца Уладзіслаў Будзько, Чэслаў Жых, Пётр Драгун, Іосіф Тумаш, Іван Буйноўскі, Станіслаў Гоіч, а таксама члены «Кушлянскай капэлы» Браніслаў Дзебесь, Генрых Бернат і Сцяпан Піменаў. <ref>{{Cite web|url=https://smorgon.gov.by/special/by/smorgon-news-by/view/smargonskija-najgryshy-atrymajuts-status-gistoryka-kulturnaj-kashtounastsi-17599-2021/|title=“Смаргонскія найгрышы” атрымаюць статус гісторыка-культурнай каштоўнасці {{!}} Навiны раёна {{!}} Белорусская версия|website=smorgon.gov.by|access-date=2026-03-09|archive-date=20 мая 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260520163053/https://smorgon.gov.by/special/by/smorgon-news-by/view/smargonskija-najgryshy-atrymajuts-status-gistoryka-kulturnaj-kashtounastsi-17599-2021/|url-status=dead}}</ref> Сёння «Смаргонскія найгрышы» складаюць архіў аўдыязапісаў. Частка гэтага архіву знаходзіцца ў працэсе вывучэння і расшыфроўкі, а другая частка актыўна выкарыстоўваецца беларускімі этнамузыколагамі і фальклорнымі калектывамі. == Захаванне і наданне статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці == Мелодыі вясковых варыяцый Смаргоншчыны гучаць на вясельных цырымоніях і сямейных святах, на народных і дзяржаўных святкаваннях. Напрыклад, 9 Мая і 3 ліпеня падчас святочных мерапрыемстваў у гарадскім парку на адкрытай пляцоўцы мясцовыя жыхары, сярод якіх большасць складае моладзь, у натуральным асяроддзі танцуюць пад мясцовыя найгрышы. Падобныя пляцоўкі арганізоўваюцца на фестывалі «Кераміка Крэва», святкаванні Масленіцы, Дажынак, а таксама на музычна-танцавальных вечарынах «Скокі ва ўсе бокі», свяце бытавых танцаў «Жодзішкаўскі кагарод», фестывалях фальклорнага мастацтва «Берагіня» і «Ветразь». Выступленні носьбітаў традыцыі неад’емна ўваходзяць у канцэртныя праграмы раённых святаў, а таксама ў шматлікія рэгіянальныя, рэспубліканскія і міжнародныя конкурсы і фестывалі. Традыцыя перадаецца непасрэдна ад дасведчаных музыкаў да маладых. Пераемнікі і вучні не толькі ўдзельнічаюць у складзе аматарскіх калектываў, але і самастойна граюць на святах для сваіх сваякоў, сяброў і знаёмых. Захаванне традыцыйнай музыкі вітаецца жыхарамі Смаргоншчыны, якія ведаюць мясцовую музычна-інструментальную традыцыю і жадаюць яе працягу.<ref>{{Cite web|lang=бел|url=https://shliah.by/news/obshhestvo/kultura/news39021.html|title=Як гучыць Смаргоншчына? Рэгіянальны фестываль інструментальнай музыкі “Іграю, як знаю, скачу, як хачу” пройдзе ў Залессі|access-date=9 сакавіка 2026|archive-date=1 чэрвеня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240601083712/https://www.shliah.by/news/obshhestvo/kultura/news39021.html|url-status=dead}}</ref> Прапановуа па ўключэнні элемента рыхтаваў з 2018 г рыхтавалася дзяржаўнай установай культуры «Смаргонскі раённы цэнтр культуры» пры дапамозе спецыялістаў Смаргонскай дзіцячай школы мастацтваў імя М. К. Агінскага і Жодзішкаўскага вучэбна-педагагічнага комплексу. Архіўныя фотаздымкі і ўспаміны прадаставілі Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей і рэдакцыя газеты «Светлы шлях». <ref>{{Cite web|lang=be-by|url=https://rck.by/be/dzejnast/dasyagnenni.html|title=ДУК «Смаргонскі раённы цэнтр культуры» - Дасягненні|website=rck.by|access-date=2026-03-09|url-status=dead}}</ref> 15 снежня 2021 года [[Беларуская рэспубліканская навукова-метадычная рада па пытаннях гісторыка-культурнай спадчыны]] падтрымала прапанову аб неабходнасці надання статусу гісторыка-культурнай каштоўнасці элементу «Музычна-інструментальныя традыцыі (Смаргонскія найгрышы)», які бытуе на тэрыторыі Смаргонскага раёна. <ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://grodnonews.by/news/kultura/grodnonews.by/news/kultura/elementu_vykanalnitskaga_mastatstva_smargonskiya_naygryshy_nadali_status_gistoryka_kulturnay_kashto_nastsi_respubliki_belarus.html|title=Элементу выканальніцкага мастацтва «Смаргонскія найгрышы» надалі статус гісторыка-культурнай каштоўнасці Рэспублікі Беларусь|website=Гродненска правда|access-date=2026-03-09}}</ref> “Смаргонскія найгрышы” – гэта не толькі першы аб’ект нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны Смаргонскага раена, але і наогул, першы выпадак уключэння ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь народнай інструментальнай музыкі. <ref name=":0" /> У Смаргонскім раёне распрацавана і зацверджана праграма захавання элемента НКС «Смаргонскія найгрышы» на 2021—2025 гг., у якой прапісаны меры для захавання, распаўсюджвання і папулярызацыі музычных традыцый. Дадзеная праграма з’яўляецца міжведамаснай. У рэалізацыі мер па захаванню, распаўсюджанню і развіцці прымаюць удзел: * Смаргонскі раённы выканаўчы камітэт, * ДУК «Смаргонская дзіцячая школа мастацтваў імя М. К. Агінскага», * ДУК «Смаргонскі раённы цэнтр культуры», * аддзел культуры Смаргонскага райвыканкама, * аддзел спорту і турызму Смаргонскага райвыканкама, * аддзел ЗАГС Смаргонскага райвыканкама, * упраўленне адукацыі Смаргонскага райвыканкама, * УК «Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей», * мясцовыя СМІ.<ref>{{Cite web|url=https://living-heritage.by/news/8170/|title=Міжведамаснае ўзаемадзеянне ў захаванні, ахове і папулярызацыі элемента НКС “Смаргонскія найгрышы”|website=living-heritage.by|access-date=2026-03-09}}</ref> Установа культуры «Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей» з мэтай захавання, развіцця і папулярызацыі элемента нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны «Смаргонскія найгрышы» пачаў працу над стварэннем адметнай экспазіцыйна-выставачнай прасторы ў музеі. У 2022 г. пастаянная экспазіцыя музея «Дарогай сустрэч» пачала дапаўняцца народнымі музычнымі інструментамі'''''.''''' Чацвёртая зала экспазіцыі была дапоўнена скрыпкай самадзейнага музыканта Івана Буйноўскага'''''.'''''<ref>{{Cite web|lang=беларуская|url=http://smorgon.museum.by/be|title=Смаргонскі гісторыка-краязнаўчы музей|access-date=9 сакавіка 2026|archive-date=15 кастрычніка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251015195638/http://smorgon.museum.by/be|url-status=dead}}</ref> Дзякуючы набыццю статусу, 18 чэрвеня 2022 года на базе [[Музей-сядзіба Францішка Багушэвіча «Кушляны»|музея-сядзібы Францішка Багушэвіча ў Кушлянах]] упершыню быў арганізаваны фестываль інструментальнай народнай музыкі. Ён праводзіцца на Смаргоншчыне адзін раз у два гады з мэтай захавання, развіцця і папулярызацыі традыцыйнай музычна-інструментальнай культуры. Мерапрыемства садзейнічае вяртанню жывой атмасферы свята, прыгожай камунікацыі праз музыку і танец, а таксама аднаўленню культуры беларускага традыцыйнага адпачынку. Акрамя таго, «Смаргонскія найгрышы» ўдзельнічаюць у абласным фестывалі традыцыйнай культуры «Скарбы Гродзеншчыны».<ref>{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://www.rck.by/ru/novosti/item/3759-festyval-narodnaj-instrumentalnaj-muzyki-igrayu-yak-znayu-skachu-yak-khachu.html|title=ГУК «Сморгонский районный центр культуры» - Фестываль народнай інструментальнай музыкі «Іграю як знаю, скачу як хачу»|website=www.rck.by|access-date=2026-03-09|archive-date=29 чэрвеня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629104544/http://rck.by/ru/novosti/item/3759-festyval-narodnaj-instrumentalnaj-muzyki-igrayu-yak-znayu-skachu-yak-khachu.html|url-status=dead}}</ref> 24 сакавіка 2023 года ў рамках выканання праграмы захавання элемента нематэрыяльнай гісторыка-культурнай спадчыны “Музычнаінструментальная традыцыя Смаргонскага раёна” ў гісторыкакраязнаўчым музеі Смаргоні адбылося адкрыцце выставы прысвечанай элементу. На выставе прадстаўлены архіўныя фотаздымкі, музычныя інструменты, аўдыязапісы носьбітаў розных пакаленняў, атрыманыя падчас сумесных этнаграфічных экспедыцый спецыялістаў ДУК “Смаргонскі раённы цэнтр культуры” і УК “Смаргонскі гісторыкакраязнаўчы музей”. Наведвальнікі выставы змаглі пазнаеміцца з калектывамі-носьбітамі элемента: узорным ансамблем народнай музыкі “Гулянок”, узорным фальклорным гуртам “Нальшчаначка”, калектывам інструментальнай музыкі “Кушлянская капэла”, які дзейнічае на базе Смаргонскага раённага цэнтра культуры. У выкананні дадзеных калектываў прагучалі новыя найгрышы, расшыфраваныя і засвоеныя ў 2022 годзе. Таксама была магчымасць пазнаёміцца з нашчадкамі тых самабытных музыкаў, дзякуючы якім і захаваўся ўнікальны элемент выканальніцкага мастацтва регіёна. <ref>{{Cite web|lang=бел|url=https://museumsmorgon.by/24-sakav-ka-2023-goda-adkrytsts-vystavy-smargonsk-ya-naygryshy-|title=24 сакавіка 2023 года. Адкрыццё выставы "Смаргонскія найгрышы..."}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-03-09}} [[Катэгорыя:Культура Смаргонскага раёна]] p2g5a1ycakt5fgvlqsspy1ee7bicuow 0 804522 5181631 5130471 2026-08-15T23:28:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181631 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Станіслаў Судроўскі''' ({{lang-pl|Stanisław Sudrowski}}, {{lang-la|Sudrovius, Swidrous}}) ({{ВДП}}) — кальвінісцкай дзеяч, [[прапаведнік]] і [[тэолаг]]. == Біяграфія == Нарадзіўся, магчыма, у сям’і мяшчан з [[Астралэнка|Астраленкі]]. Энцыклапедычныя выданні даюць час нараджэння Судроўскага як каля 1550 года, аднак, на думку [[Генрык Люлевіч|Генрыка Люлевіча]], нарадзіцца ён мог раней, бо ў 1580 годзе лічыўся ўжо чалавекам сталага ўзросту. Дзе вучыўся не вядома, але ўзровень пазнейшай дзейнасці сведчыць пра адукацыі, імаверна, у межах краіны.{{r|psb}} Як сцвярджалі яго ворагі, каталіцкія палемісты (у прыватнасці, езуіт Марцін Лашч), у маладосці Судроўскі быў асуджаны ў Львове да павешання за крадзеж сярэбранай талеркі і ўнік кары толькі праз згоду стаць катам.{{r|psb}} Духоўную кар’еру пачынаў службай пры двары Радзівілаў біржанскай лініі, быў прапаведнікам у ваяводы віленскага і канцлера Мікалая Радзівіла Рудога. Вясной 1570 года Судроўскі ўжо быў міністрам [[Віленскі кальвінскі збор|віленскага кальвінскага збора]], быў прадстаўніком вялікалітоўскіх кальвіністаў на сінодзе ў Сандаміры. Думаюць, што месца міністра мог атрымаць яшчэ ў сярэдзіне 1560-х гадоў.{{r|psb}} З 29 верасня да 1 кастрычніка 1573 года быў дэлегатам ад кальвіністаў Вялікага Княства Літоўскага на генеральным сінодзе ў Кракаве. 15 лютага 1577 года Судроўскі згаданы сярод пакупнікоў камяніцы ў Вільні (так званага Гарнастаеўскага дома), якую Радзівіл прадаў кальвінскай грамадзе пад збор. У 1577 годзе Судроўскі стаў духоўным сеньёрам (кіраўніком) віленскага дыстрыкта, змяніў на гэтай пасадзе Шымона Зацыюша. 25 чэрвеня 1578 года ўдзельнічаў у нарадзе лютэран і кальвіністаў у Вільні і падпісаў «віленскую згоду».{{r|psb}} У маі 1589 года Крыштаф Радзівіл Пярун прызначыў Судроўскага прапаведнікам збору ў Біржах. 8 снежня 1592 года як утрыманне Судроўскаму нададзены вёскі Мстуны і Шалнодзі пад Біржамі, а таксама пажыццёвая пенсія (100 злотых штогод) і натуральныя выплаты збожжам. У маі 1591 года ён старшынстваваў на сінодзе ў Вільні.{{r|psb}} Судроўскі быў прыяцелем рэфармацыйнага дзеяча [[Андрэй Волан|Андрэя Волана]]. У 1589 годзе Волан выступіў у абарону Судроўскага ад абвінавачванняў езуіцкіх палемістаў (у прыватнасці Андрэя Юргевіча) у невуцтве і няведанні асноў лацінскай граматыкі, выклаў абарону ў творы «Ad scurilem et famosum libellum Jurgievitii responsio». Судроўскі, магчыма, быў выдаўцом і папулярызатарам польскіх перакладаў палемічных твораў Волана, скіраваных супраць Пятра Скаргі. Праз блізкасць інтэлектуальных пазіцый Судроўскаму часам памылкова прыпісвалі аўтарства вядомага твора Волана «Idolatriae Loiolitarum Vilnensium Oppugnatio» (1583), скіраванага супраць віленскіх езуітаў. Паводле Андрэя Юргевіча, у другім выданні «Nauka i utwierdzenie…» (1598), у зборніку рэлігійных песень былі акравершы, якія славілі прыгажосць Зоф’і Воланаўны — дачкі Андрэя Волана, што абурыла віленскую кальвінісцкую грамаду, як сцвярджалі, нават стала прычынай пераходу віленскага цівуна Яна Паца ў каталіцтва.{{r|psb}} Памёр у 1600 годзе і, імаверна, пахаваны ў Вільні.{{r|psb}} Па смерці Судроўскага Андрэй Волан абраны для агалашэння пахавальнай прамовы («Oratio funebris»), яе тэкст выйшаў асобным выданнем у 1600 годзе.{{r|psb}}. Пазней Судроўскі стаў персанажам контррэфармацыйнай сатыры Яна Жжэнчыцкага «Anatomia Martynusa Lutra» (1619){{r|psb}}. == Сям’я == Магчыма, Судроўскі быў жанаты двойчы. Другой жонкай магла быць віленская мяшчанка Марта Мазурава (або Мазураўна).{{r|psb}} Пэўных звестак пра нашчадкаў няма, аднак даследчык Уладзімір Будка выказаў здагадку, што яго сынам быў Анджэй Судроўскі Знаеўскі (памёр у 1639). Пры гэтым прозвішча Знаеўскі часам памылкова прыпісвалі самому Станіславу.{{r|psb}} == Дзейнасць == Судроўскі быў актыўным удзельнікам рэлігійнага жыцця Вялікага Княства Літоўскага. У 1585 годзе ўдзельнічаў у дыспуце паміж кальвінісцкімі і лютэранскімі тэолагамі пра прыроду ўдзелу Хрыста ў Тайнай Вячэры, а таксама ў дыспуце з езуітамі і лютэранамі пра шанаванне абразоў. Судроўскага лічылі глыбокім знаўцам Святога Пісання.{{r|psb}} Пісаў на польскай мове, вядомыя творы: * «Wykład na modlitwę pańską» («Выклад на малітву Панскую», Вільня, 1580) — каментарыі да малітвы «Ойча наш» {{r|psb}}. * «Nauka i utwierdzenie…» («Навука і сцвярджэнне…», 1580; 2-е выд. 1598) — праца пра падрыхтоўку хрысціяніна да смерці{{r|psb}}. * «Katechizm albo krótkie w jedno miejsce zebranie wiary…» («Катэхізіс», Вільня, 1598; 2-е выд. 1600) — падрыхтаваны на аснове нясвіжскага катэхізіса Сымона Буднага (1562) па даручэнні сіноду{{r|psb}}. * «Forma albo porządek sprawowania świętości pańskich…» — дапаўненне да другога выдання Катэхізіса{{r|psb}}. Таксама складальнік зборнікаў песень: * У першае выданне «Навука і сцвярджэнне…» (Nauka i utwierdzenie…) 1580 года ўключаны зборнік з 48 песень і 30 псалмоў Давіда, якіх раней не было ў кальвінісцкіх катэхізісах. Другое выданне выйшла ў 1598 годзе ў Вільні, менавіта ў ім, быццам, былі акравершы з усхваленнем Зоф’і Воланаўны.{{r|psb}} * У склад «Катэхізіса» («Віленскага катэхізіса») 1598 года ўключаны польскія песні пра боскую прыроду Хрыста і пра Святога Духа, а таксама даданы ноты да прыкладна 300 рэлігійных песень. Другое выданне гэтага Катэхізіса з песнямі апублікавана ў 1600 годзе.{{r|psb}} Таксама Судроўскі, магчыма, непасрэдна ўдзельнічаў ў складанні канцыянала (зборніка духоўных песень), які выйшаў у 1594 годзе ў Вільні.{{r|psb}} == Крыніцы == {{reflist|refs= <ref name="psb">{{артыкул|аўтар=Lulewicz Henryk|загаловак=Sudrowski (Sudrovius, Swidrous) Stanisław|выданне=Polski Słownik Biograficzny|тып=|месца=Warszawa; Kraków|спасылка = https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-sudrowski-sudrovius-swidrous|выдавецтва=|год=2008|том=XLV/3|старонкі=349—351|issn=}}</ref> }} == Літаратура == * ''Woźniak Wojciech''. Stanisław Sudrowski z Ostrołęki: pisarz kalwiński z XVI wieku: szkic o życiu i ksiązkach. -- Ostrołęka, 1987. * ''Lulewicz Henryk''. Sudrowski (Sudrovius, Swidrous) Stanisław // PSB. T. XLV/3. — Warszawa; Kraków, 2008. — S. 349—351. == Спасылкі == * {{cite web|url=http://vkl.by/articles/sudrouski-stanislau|title=Судроўскі Станіслаў|author=Пазднякоў Валерый|website=Электронная энцыклапедыя "Вялікае Княства Літоўскае"|date=2006, 2019|accessdate=2026-03-21|language=be|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Судроўскі Станіслаў}} [[Катэгорыя:Кальвінізм у Вялікім Княстве Літоўскім]] 6c4ka4x2p180d7jboohbk9s7l4wn70l 0 804538 5181580 5115453 2026-08-15T19:45:37Z JerzyKundrat 174 /* Пашырэнне */ 5181580 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Gőtehal-2.jpg | image descr = {{bt-bellat|Буры протоптар|Protopterus annectens}} | regnum = Жывёлы | rang = Род | latin = Protopterus | author = Owen, 1839 | range map = Protopterus map.jpg | wikispecies = Protopterus }} '''Пратоптар''' (''Protopterus'') — [[род, біялогія|род]] афрыканскіх дваякадыхальных рыб. == Апісанне == Цела выцягнутае, вугрападобнае. Род уключае 4 віды. Самы буйны — вялікі пратоптар — можа дасягаць 2 метраў у даўжыню, а малы пратоптар звычайна не перавышае 50 см. Грудныя і брушныя плаўнікі маюць выгляд тонкіх жгуцікаў або нітак. Яны служаць не толькі для плавання, але і для «хаджэння» па дне. Луска дробная, цыклоідная, глыбока пагружаная ў скуру. У пратоптараў ёсць як [[жабры]], так і прымітыўныя [[лёгкія]]. Яны могуць засвойваць кісларод з вады і непасрэдна з атмасфернага паветра, што жыццёва важна ў заглееных вадаёмах з нізкім утрыманнем кіслароду. Калі вадаём перасыхае, рыба зарываецца ў грунт і стварае вакол сябе спецыяльны кокан са слізі. У такім стане яны могуць знаходзіцца ад паўгода да 4 гадоў, чакаючы вяртання вады. == Пашырэнне == Арэал ахоплівае тэрыторыі ад Заходняй Афрыкі ([[Сенегал]], [[Гамбія]]) да Усходняй ([[Кенія]]) і на поўдзень да басейна ракі [[Замбезі]]. Яны сустракаюцца ў басейнах такіх буйных рэк, як [[Ніл]], Конга, Замбезі, Нігер і Вольта. Таксама жывуць у Вялікіх Афрыканскіх азёрах — [[возера Вікторыя|Вікторыя]], [[Танганьіка]] і Альберт. Протаптары аддаюць перавагу стаячым або марудным водам, зарослым расліннасцю. Часовыя вадаёмы — гэта іх галоўная экалагічная ніша. Яны засяляюць поймы рэк і балоты, якія цалкам перасыхаюць у сезон засухі. == Асаблівасці біялогіі == Гэта актыўныя драпежнікі, якія палююць пераважна ўначы. Іх рацыён даволі разнастайны і залежыць ад памеру рыбы і канкрэтнага месца пражывання. Дзякуючы моцным зубам, якія зліты ў суцэльныя касцяныя пласціны, яны лёгка разгрызаюць ракавіны [[малюскі|малюскаў]]. Дробныя крабы і ракі таксама складаюць значную частку рацыёну. Насякомыя і іх лічынкі асабліва важныя для маладых асобін. Пратоптары палююць на дробную рыбу, якая жыве ў тых жа заіленых вадаёмах, могуць есці жаб, а часам і апалонікаў. Калі ўзровень вады ў вадаёме зніжаецца да 5-10 см, рыба пачынае рыць грунт. Пратоптар захоплівае глеістую глебу ротам, здрабняе яе і выкідвае вонкі праз жаберныя шчыліны. Гэта дазваляе яму паступова паглыбляцца ў дно. Рыба выкопвае вертыкальны ход, які заканчваецца пашырэннем — камерай. Глыбіня такой норы звычайна складае ад 30 да 50 см. Рыба забіраецца ў камеру і прымае характэрную позу: складваецца напалам, рылам (носам) уверх. Яна падплывае да паверхні, каб зрабіць апошнія глыткі паветра, пакуль вада яшчэ ёсць, а потым канчаткова апускаецца ў нару. Калі вада цалкам знікае, скура рыбы пачынае выдзяляць вялікую колькасць слізі. Гэтая слізь змешваецца з грунтам і застывае, утвараючы тонкую, але трывалую і непранікальную абалонку — кокан. У верхняй частцы норы застаецца невялікая адтуліна («корак» з порыстай глебы), праз якую рыба можа дыхаць атмасферным паветрам падчас шматгадовай спячкі. Хуткасць абмену рэчываў падае ў 10-15 разоў. [[Сэрца]] б’ецца вельмі рэдка, а дыханне становіцца павярхоўным і марудным. Рыба не есць, таму арганізм пачынае павольна «спальваць» уласныя запасы. Спачатку ідзе тлушч, а потым — [[цягліцавая тканка]]. За час доўгай спячкі протоптэр можа страціць да 20 % сваёй вагі. Арганізм ператварае [[аміяк]] у мачавіну. Як толькі пачынаецца сезон дажджоў і вада размывае кокан, метабалізм аднаўляецца неверагодна хутка — літаральна за некалькі гадзін рыба прыходзіць у норму і пачынае шукаць ежу. Размнажэнне протаптараў пачынаецца з прыходам сезону дажджоў. [[Самец]] выкопвае ў глеістым дне сярод густой расліннасці спецыяльную нару або яму. Гняздо можа мець некалькі ўваходаў. [[Самка]] адкладае ў гэтае гняздо да некалькіх тысяч ікрынак. Пасля гэтага яна пакідае гняздо. Самец не толькі ахоўвае гняздо ад ворагаў, але і пастаянна ўзбівае ваду сваімі ніткападобнымі плаўнікамі, што неабходна, каб ікра атрымлівала дастаткова кіслароду. Калі з ікры выходзяць лічынкі, іх вонкавыя [[жабры]] (як у [[апалонік (лічынка)|апалонікаў]] або [[аксалотль|аксалотляў]]) маюць спецыяльны орган-прысоску, якім яны мацуюцца да сценак гнязда, пакуль не навучацца плаваць. Праз некаторы час вонкавыя жабры знікаюць, і маладыя протаптары пачынаюць дыхаць лёгкімі, падымаючыся да паверхні за паветрам. У дзікай прыродзе сярэдні тэрмін жыцця складае ад 20 да 30 гадоў. Аднак з-за засух і драпежнікаў многія асобіны гінуць раней. У акварыумах і заапарках пры добрым даглядзе яны жывуць значна даўжэй, вядомы выпадак, калі протоптэр пражыў у няволі больш за 50 гадоў. == У кулінарыі == [[Файл:Catching a Lungfish.jpg|thumb|Лоўля протаптара ў лужыне, Замбія, даліна р. [[Луангва]].]] Пратоптары займаюць важнае месца ў рацыёне жыхароў многіх рэгіёнаў Афрыкі, асабліва там, дзе іншай рыбы ў засушлівы сезон проста няма. Мясцовыя жыхары знаходзяць паветраныя адтуліны ў сухім грунце і выкопваюць рыбу разам з коканам. Мяса пратоптара мае моцны пах і прысмак ціны, яно даволі тлустае, рыхлай кансістэнцыі. Спосабы прыгатавання: вяленне і сушка, вэнджанне, тушэнне з гароднінай. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дваякадыхальныя]] 525qa43ndqabxunf2gwzne73pzis59f 5181583 5181580 2026-08-15T20:02:51Z JerzyKundrat 174 /* Асаблівасці біялогіі */ 5181583 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Gőtehal-2.jpg | image descr = {{bt-bellat|Буры протоптар|Protopterus annectens}} | regnum = Жывёлы | rang = Род | latin = Protopterus | author = Owen, 1839 | range map = Protopterus map.jpg | wikispecies = Protopterus }} '''Пратоптар''' (''Protopterus'') — [[род, біялогія|род]] афрыканскіх дваякадыхальных рыб. == Апісанне == Цела выцягнутае, вугрападобнае. Род уключае 4 віды. Самы буйны — вялікі пратоптар — можа дасягаць 2 метраў у даўжыню, а малы пратоптар звычайна не перавышае 50 см. Грудныя і брушныя плаўнікі маюць выгляд тонкіх жгуцікаў або нітак. Яны служаць не толькі для плавання, але і для «хаджэння» па дне. Луска дробная, цыклоідная, глыбока пагружаная ў скуру. У пратоптараў ёсць як [[жабры]], так і прымітыўныя [[лёгкія]]. Яны могуць засвойваць кісларод з вады і непасрэдна з атмасфернага паветра, што жыццёва важна ў заглееных вадаёмах з нізкім утрыманнем кіслароду. Калі вадаём перасыхае, рыба зарываецца ў грунт і стварае вакол сябе спецыяльны кокан са слізі. У такім стане яны могуць знаходзіцца ад паўгода да 4 гадоў, чакаючы вяртання вады. == Пашырэнне == Арэал ахоплівае тэрыторыі ад Заходняй Афрыкі ([[Сенегал]], [[Гамбія]]) да Усходняй ([[Кенія]]) і на поўдзень да басейна ракі [[Замбезі]]. Яны сустракаюцца ў басейнах такіх буйных рэк, як [[Ніл]], Конга, Замбезі, Нігер і Вольта. Таксама жывуць у Вялікіх Афрыканскіх азёрах — [[возера Вікторыя|Вікторыя]], [[Танганьіка]] і Альберт. Протаптары аддаюць перавагу стаячым або марудным водам, зарослым расліннасцю. Часовыя вадаёмы — гэта іх галоўная экалагічная ніша. Яны засяляюць поймы рэк і балоты, якія цалкам перасыхаюць у сезон засухі. == Асаблівасці біялогіі == Гэта актыўныя драпежнікі, якія палююць пераважна ўначы. Іх рацыён даволі разнастайны і залежыць ад памеру рыбы і канкрэтнага месца пражывання. Дзякуючы моцным зубам, якія зліты ў суцэльныя касцяныя пласціны, яны лёгка разгрызаюць ракавіны [[малюскі|малюскаў]]. Дробныя крабы і ракі таксама складаюць значную частку рацыёну. Насякомыя і іх лічынкі асабліва важныя для маладых асобін. Пратоптары палююць на дробную рыбу, якая жыве ў тых жа заіленых вадаёмах, могуць есці жаб, а часам і апалонікаў. Калі ўзровень вады ў вадаёме зніжаецца да 5-10 см, рыба пачынае рыць грунт. Пратоптар захоплівае глеістую глебу ротам, здрабняе яе і выкідвае вонкі праз жаберныя шчыліны. Гэта дазваляе яму паступова паглыбляцца ў дно. Рыба выкопвае вертыкальны ход, які заканчваецца пашырэннем — камерай. Глыбіня такой норы звычайна складае ад 30 да 50 см. Рыба забіраецца ў камеру і прымае характэрную позу: складваецца напалам, рылам (носам) уверх. Яна падплывае да паверхні, каб зрабіць апошнія глыткі паветра, пакуль вада яшчэ ёсць, а потым канчаткова апускаецца ў нару. Калі вада цалкам знікае, скура рыбы пачынае выдзяляць вялікую колькасць слізі. Гэтая слізь змешваецца з грунтам і застывае, утвараючы тонкую, але трывалую і непранікальную абалонку — кокан. У верхняй частцы нары застаецца невялікая адтуліна («корак» з порыстай глебы), праз якую рыба можа дыхаць атмасферным паветрам падчас шматгадовай спячкі. Хуткасць абмену рэчываў падае ў 10-15 разоў. [[Сэрца]] б’ецца вельмі рэдка, а дыханне становіцца павярхоўным і марудным. Рыба не есць, таму арганізм пачынае павольна «спальваць» уласныя запасы. Спачатку ідзе тлушч, а потым — [[цягліцавая тканка]]. За час доўгай спячкі пратоптар можа страціць да 20 % сваёй масы. Арганізм ператварае [[аміяк]] у мачавіну. Як толькі пачынаецца сезон дажджоў і вада размывае кокан, метабалізм аднаўляецца вельмі хутка — літаральна за некалькі гадзін рыба прыходзіць у норму і пачынае шукаць ежу. Размнажэнне протаптараў пачынаецца з прыходам сезону дажджоў. [[Самец]] выкопвае ў глеістым дне сярод густой расліннасці спецыяльную нару або яму. Гняздо можа мець некалькі ўваходаў. [[Самка]] адкладае ў гэтае гняздо да некалькіх тысяч ікрынак. Пасля гэтага яна пакідае гняздо. Самец не толькі ахоўвае гняздо ад ворагаў, але і пастаянна ўзбівае ваду сваімі ніткападобнымі плаўнікамі, што неабходна, каб ікра атрымлівала дастаткова кіслароду. Калі з ікры выходзяць лічынкі, іх вонкавыя [[жабры]] (як у [[апалонік (лічынка)|апалонікаў]] або [[аксалотль|аксалотляў]]) маюць спецыяльны орган-прысоску, якім яны мацуюцца да сценак гнязда, пакуль не навучацца плаваць. Праз некаторы час вонкавыя жабры знікаюць, і маладыя протаптары пачынаюць дыхаць лёгкімі, падымаючыся да паверхні за паветрам. У дзікай прыродзе сярэдні тэрмін жыцця складае ад 20 да 30 гадоў. Аднак з-за засух і драпежнікаў многія асобіны гінуць раней. У акварыумах і заапарках пры добрым даглядзе яны жывуць значна даўжэй, вядомы выпадак, калі пратоптар пражыў у няволі больш за 50 гадоў. == У кулінарыі == [[Файл:Catching a Lungfish.jpg|thumb|Лоўля протаптара ў лужыне, Замбія, даліна р. [[Луангва]].]] Пратоптары займаюць важнае месца ў рацыёне жыхароў многіх рэгіёнаў Афрыкі, асабліва там, дзе іншай рыбы ў засушлівы сезон проста няма. Мясцовыя жыхары знаходзяць паветраныя адтуліны ў сухім грунце і выкопваюць рыбу разам з коканам. Мяса пратоптара мае моцны пах і прысмак ціны, яно даволі тлустае, рыхлай кансістэнцыі. Спосабы прыгатавання: вяленне і сушка, вэнджанне, тушэнне з гароднінай. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{refless}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дваякадыхальныя]] itr7m0yv52m2terpu388bngw6pk4gvl 10 805430 5181662 5130634 2026-08-16T01:25:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181662 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Беларусазнаўства ў Польшчы |загаловак = [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] |выява = |клас_спісаў = hlist |група1 = Акадэмічныя<br/>і навуковыя<br/>цэнтры |спіс1 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Варшава |спіс1 = [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]]{{·}} [[Працоўня беларускай філалогіі Польскай акадэміі навук|Працоўня беларускай філалогіі ПАН]] |загаловак2 = Беласток |спіс2 = [[Кафедра беларускай філалогіі Беластоцкага ўніверсітэта]]{{·}} [[Аддзел беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта]] |загаловак3 = Люблін |спіс3 = [[Аддзел беларусістыкі Універсітэта Марыі Складоўскай-Кюры]] |загаловак4 = Вільня<br/>(1921-1939) |спіс4 = [[Беларусазнаўства ва Універсітэце Стэфана Баторыя]]{{·}} [[Навукова-даследчы інстытут Усходняй Еўропы]] }} |група2 = Даследчыкі<br/>паводле<br/>асяродкаў |спіс2 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Пачынальнікі |спіс1 = [[Самуіл Багуміл Ліндэ]]{{·}} [[Ян Баршчэўскі]]{{·}} [[Казімір Андрэевіч Буйніцкі|Казімір Буйніцкі]]{{·}} [[Аляксандр Феліксавіч Рыпінскі|Аляксандр Рыпінскі]]{{·}} [[Ян Чачот]] |загаловак2 = Варшаўскі |спіс2 = [[Антаніна Абрэмбская-Яблонская]]{{·}} [[Аляксандр Баршчэўскі]]{{·}} [[Ніна Баршчэўская]]{{·}} [[Базыль Белаказовіч]]{{·}} [[Яніна Эльжбета Смулэк|Эльжбета Смулкова]]{{·}} [[Юры Туронак]]{{·}} [[Мікалай Валянцінавіч Хаўстовіч|Мікалай Хаўстовіч]]{{·}} [[Ганна Энгелькінг]]{{·}} [[Мірослаў Янковяк]] |загаловак3 = Беластоцкі |спіс3 = [[Алена Глагоўская]]{{·}} [[Міхаіл Кандрацюк]]{{·}} [[Алег Юр’евіч Латышонак|Алег Латышонак]]{{·}} [[Ірэна Матус]]{{·}} [[Яўген Васілевіч Мірановіч|Яўген Мірановіч]]{{·}} [[Аляксандр Міськевіч]]{{·}} [[Базыль Сегень]]{{·}} [[Галіна Паўлаўна Тварановіч|Галіна Тварановіч]]{{·}} [[Лілія Цітко|Лілія Цытко]]{{·}} [[Ян Чыквін]] |загаловак4 = Люблінскі |спіс4 = [[Сяргей Валер’евіч Кавалёў|Сяргей Кавалёў]]{{·}} [[Міхал Лесьёў]]{{·}} [[Рышард Лужны]]{{·}} [[Рышард Радзік]]{{·}} [[Міхал Саевіч]]{{·}} [[Беата Сівек]] |загаловак5 = Віленскі<br/>(да 1939) |спіс5 = [[Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ|Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ-Эрэнкройцава]]{{·}} [[Севярын Віславух]]{{·}} [[Мар’ян Пецюкевіч]]{{·}} [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]]{{·}} [[Ян Станкевіч]]{{·}} [[Генадзь Іванавіч Цітовіч|Генадзь Цітовіч]] }} |група3 = Навуковыя<br/>і гістарычныя<br/>таварыствы |спіс3 = * [[Беларускае гістарычнае таварыства (Польшча)|Беларускае гістарычнае таварыства]] * [[Беларускае навуковае таварыства (Вільня)|Беларускае навуковае таварыства]] * [[Таварыства прыяцеляў беларусаведы]] (УСБ) * [[Белавежа (літаратурнае аб’яднанне)|БЛА «Белавежа»]] ''(навукова-крытычная секцыя)'' |група4 = Перыядычныя<br/>выданні |спіс4 = {{Навігацыйная табліца|subgroup |загаловак1 = Сучасныя |спіс1 = «[[Acta Albaruthenica]]»{{·}} «[[Annus Albaruthenicus]]»{{·}} «[[Białorutenistyka Białostocka]]»{{·}} «[[Białoruskie Zeszyty Historyczne]]»{{·}} «[[Studia Białorutenistyczne]]»{{·}} «[[Termopile]]» |загаловак2 = Гістарычныя |спіс2 = «[[Balticoslavica]]»{{·}} «[[Родная мова (часопіс)|Родная мова]]»{{·}} «[[Środy Literackie]]» }} |група5 = Фундаментальныя<br/> працы і выданні |спіс5 = * «[[Люд беларускі]]» (М. Федароўскі) * [[Гербарыі Міхала Федароўскага]] *«[[Падручны беларуска-польскі слоўнік]]» (Б. Друцкі-Падбярэскі) *«[[Вільня і Віленская зямля (манаграфія)|Вільня і Віленская зямля]]» *«[[Атлас усходнеславянскіх гаворак Беласточчыны]]» *«[[Старабеларуская літаратура ХІ—XVIII стст. Хрэстаматыя]]» }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Польшча]] </noinclude> ifxtwxhthd59ao2668ykbfy5qvb2ayv 0 805722 5181813 5169926 2026-08-16T11:10:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181813 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рудэнка}}{{Дзяржаўны дзеяч|імя=Сяргей Ігнатавіч Рудэнка}} '''Сяргей Ігнатавіч Рудэнка''' ({{Lang-uk|Сергій Гнатович Руденко}}; {{Lang-ru|Серге́й Игна́тьевич Руде́нко}}; 7 (20) кастрычніка 1904 — 10 ліпеня 1990, [[Масква]]) — савецкі военачальнік. Камандуючы ПДВ (1948—1949). [[Маршал роду войск|Маршал авіяцыі]] (1955). [[Герой Савецкага Саюза]] (18.08.1944). [[Прафесар]] (1972)<ref>Руденко Сергей Игнатьевич // Авиационная энциклопедия в лицах / Отв. [[Аляксандр Мікалаевіч Яфімаў|А. Н. Ефимов]]. — [[Масква|Москва]]: Барс, 2007. — С. 515. — 712 с. — <nowiki>ISBN 978-5-85914-075-6</nowiki>.</ref>. == Біяграфія == === Даваенная служба === Нарадзіўся 7 (20) кастрычніка 1904 года ў пасёлку [[Корап]] Кралявецкага павета [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай губерні]] (цяпер [[Корапскі раён]], [[Чарнігаўская вобласць]]) у сям'і шаўца. Быў старэйшым з трох дзяцей у сям'і і пасля смерці бацькі ў 1911 годзе адказваў за малодшых у сям'і. Скончыў царкоўна-прыходскую школу і двухкласнае [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]] Міністэрства народнай асветы. З 1917 года працаваў вучнем шаўца. Адначасова з 1917 па 1919 гады вучыўся ў гімназіі, але з-за пазбаўленняў грамадзянскай вайны вучобу прыйшлося перапыніць. Працаваў сакратаром у камітэце беднаты, памочнікам падатковага інспектара і лічыльнікам у валасным падатковым бюро, дзясятнікам у геадэзічнай партыі. У 1922 годзе скончыў рабочую сямігадовую школу, працаваў тэхнічным сакратаром у мясцовым камітэце [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|РКП(б)]], уступіў у [[камсамол]]<ref>''[[Канстанцін Фёдаравіч Цялегін|Телегин К. Ф.]]'' Маршал авиации С. И. Руденко. // «Военно-исторический журнал». — 1974. — № 9. — С.124-128.</ref>. У верасні 1923 года добраахвотнікам уступіў у Чырвоную армію. Быў залічаны курсантам у Кіеўскую авіяшколу Чырвонага Паветранага флоту. У сувязі з яго рэарганізацыяй у верасні 1924 года стаў курсантам Ваенна-тэарэтычнай школы ВПС РККА ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]], якую скончыў у 1926 годзе. Згодна з практыкай навучання таго часу затым накіраваны для практычнага асваення кіравання самалётам у [[Качынскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў|1-ю ваенную школу лётчыкаў імя А.Ф. Мяснікова]], якую скончыў у 1927 годзе. Са жніўня 1927 года служыў малодшым лётчыкам 30-й авіяцыйнай эскадрыллі ВПС Маскоўскай ваеннай акругі, з лістапада 1927 — у 22-м асобным авіяатрада гэтай акругі, дзе прайшоў пасады старэйшага лётчыка, начальніка штаба атрада, камандзіра звяна, камісара атрада.[[Файл:1-й Белорусский фронт, Руденко С.И., Малинин М.С., Казаков В.И. 1944 г.jpg|злева|міні|233x233пкс|Генерал-палкоўнік авіяцыі Рудэнка С. І., генерал-палкоўнік [[Міхаіл Сяргеевіч Малінін|Малінін]] [[Міхаіл Сяргеевіч Малінін|М. С.]], генерал-палкоўнік артылерыі [[Васіль Іванавіч Казакоў (маршал артылерыі)|Казакоў В. І.]], 1944 г.]] У лістападзе 1930 года вучыўся на камандным факультэце Ваенна-паветранай акадэміі РККА ім. М. Я. Жукоўскага, які скончыў у 1932 годзе. Падчас вучобы ў 1931 годзе здаў экзамены за поўны курс навучання ў [[Арэнбургскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў|3-й ваеннай школе лётчыкаў і летнабаў імя К.]] [[Арэнбургскае вышэйшае ваеннае авіяцыйнае вучылішча лётчыкаў|Я. Варашылава]] ў 1931 годзе. З мая 1932 года часова выконваў пасаду камандзіра 83-й авіяцыйнай эскадрыллі ВПС [[Кіеўская ваенная акруга (Расійская імперыя)|Украінскай ваеннай акругі]], з лістапада 1932 — камандзір 36-й армейскай разведвальнай авіяцыйнай эскадрылляй у той жа акрузе. У 1936 годзе скончыў аператыўны факультэт ваенна-паветранай акадэміі РККА ім. М. Я. Жукоўскага. З красавіка 1936 года — камандзір 31-й хуткасны бамбардзіровачнай авіяцыйнай эскадрыллі ВПС Харкаўскай ваеннай акругі, з лістапада 1937 — камандзір 118-й хуткасны бамбардзіровачнай авіяцыйнай брыгады, з красавіка 1938 — камандзір 60-га хуткаснага бамбардзіровачнага авіяцыйнага палка, з лістапада 1938 — камандзір 1-га хуткаснага бамбардзіровачнага авіяцыйнага палка ВПС [[Сібірская ваенная акруга|Сібірскай ваеннай акругі]]. З красавіка 1939 года служыў у ВПС [[2-я Чырванасцяжная армія|2-й асобнай Чырванасцяжнай арміі]] на Далёкім Усходзе: камандзір 26-й змяшанай авіябрыгады, з красавіка 1940 — намеснік камандзіра 31-й змяшанай авіядывізіі, са студзеня 1941 года — камандзір гэтай дывізіі<ref>''[[Яўген Якаўлевіч Савіцкі|Савицкий Е. Я.]]'' Маршал авиации С. И. Руденко (К 80-летию со дня рождения). // «Военно-исторический журнал». — 1984. — № 10. — С.86-88.</ref>. === Вялікая Айчынная вайна === 5 чэрвеня 1941 года быў атрыманы загад аб перакідцы дывізіі на Захад. Да пачатку ліпеня першыя часткі прыбылі на фронт і былі перададзеныя ў падпарадкаванне камандуючаму ВПС 29-й арміі [[Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Заходняга фронту]], дзе і пачаўся баявы шлях палкоўніка С. І. Рудэнка ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайне]]. У лістападзе 1941 года яго прызначылі камандуючым [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] 20-й арміі Заходняга фронту, у снежні — камандуючым ВПС 61-й арміі [[Бранскі фронт|Бранскага фронту]], у студзені 1942 — камандуючым ВПС [[Калінінскі фронт|Калінінскага фронту]]. З красавіка 1942 года камандаваў 7-й ударнай авіягрупай Стаўкі ВГК на Бранскім фронце. З чэрвеня 1942 года — намеснік камандуючага ВПС [[Паўднёва-Заходні фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўднёва-Заходняга фронту]], з ліпеня 1942 — камандуючы ВПС [[Сталінградскі фронт|Сталінградскага фронту]]. З кастрычніка 1942 года да перамогі — камандуючы 16-й паветранай арміяй на [[Сталінградскі фронт|Сталінградскім]], [[Данскі фронт|Данскім]], [[Цэнтральны фронт|Цэнтральным]], [[Беларускі фронт (1943)|Беларускім]], [[1-ы Беларускі фронт|1-м Беларускім]] франтах. У гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] ўдзельнічаў у [[Смаленская бітва (1941)|Смаленскай абарончай бітве]], у [[Бітва за Маскву|бітве за Маскву]], у [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]], у Сеўскай аперацыі і ў паветранай аперацыі ВПС РСЧА па знішчэнні нямецкай авіяцыі на аэрадромах у маі 1943 года, у [[Курская бітва|Курскай бітве]], у [[Бітва за Дняпро|бітве за Дняпро]], у [[Гомельска-Рэчыцкая аперацыя|Гомельска-Рэчыцкай]], [[Калінкавіцка-Мазырская аперацыя|Калінкавіцка-Мазырскай]], [[Рагачоўска-Жлобінская аперацыя|Рагачоўска-Жлобінскай]], [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай]], [[Вісла-Одэрская аперацыя|Вісла-Одэрскай,]] Усходне-Памеранскай і [[Берлінская наступальная аперацыя|Берлінскай]] наступальных аперацыях. За гады вайны тройчы атрымаў генеральскія воінскія званні: генерал-маёр авіяцыі (29.10.1941), генерал-лейтэнант авіяцыі (27.01.1943), генерал-палкоўнік авіяцыі (11.05.1944). За выдатнае выкананне баявых заданняў Камандавання на фронце барацьбы з нямецка-фашысцкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым адвагу і геройства ў ходзе [[Аперацыя «Баграціён»|Беларускай стратэгічнай наступальнай аперацыі]] Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 18 жніўня 1944 года генерал-палкоўніку авіяцыі Сяргею Ігнатавічу Рудэнку прысвоена званне [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медаля «Залатая Зорка»]]. === Пасляваенная служба === Пасля вайны яшчэ паўтара года працягваў камандаваць 16-й паветранай арміяй у складзе [[Група савецкіх войск у Германіі|Групы савецкіх акупацыйных войскаў у Германіі]]. З лютага 1947 па снежань 1948 — камандуючы 1-й паветранай арміяй<ref>Согласно данным в биографических словарях «Великая Отечественная. Командармы» (М., 2005) и «Великая Отечественная. Комдивы» (том 2. М.: 2014) в это время С. И Руденко командовал 17-й воздушной армией. Однако в том же самом труде «Великая Отечественная. Командармы» на странице 371 указано, что 17-й воздушной армией в это время командовал генерал-полковник авиации [[Сяргей Кандрацьевіч Гаруноў|С. К. Горюнов]]. Эта же информация содержится и в других публикациях об С. К. Горюнове.</ref>. Са снежня 1948 па верасень 1949 года — камандуючы Асобнай гвардзейскай паветрана-дэсантнай арміяй<ref>Должность командующего ВДВ в то время отсутствовала, все воздушно-десантные части были объединены в составе ОГВДА. В последующей литературе командующие ОГВДА часто указываются как командующие ВДВ.</ref>. З верасня 1949 года — начальнік Галоўнага штаба ВПС СССР. Са жніўня 1950 года-камандуючы Далёкай авіяцыяй — намеснік галоўнакамандуючага ВПС. З чэрвеня 1953 года — начальнік Галоўнага штаба ВПС — першы намеснік галоўнакамандуючага ВПС СССР. [[Маршал роду войск|Маршал авіяцыі]] (11.03.1955). З лютага 1958 года — першы намеснік галоўнакамандуючага ВПС. На гэтай пасадзе адказваў, у ліку іншых абавязкаў, за рэалізацыю савецкіх касмічных праграм. Яго дзейнасць на гэтай ніве ў сваіх дзённіках моцна крытыкаваў кіраўнік пілатуемай касманаўтыкі [[Мікалай Пятровіч Каманін|М. П. Каманін]]<ref>Каманин Н. П. Скрытый космос. Книги 1—4. — [[Масква|Москва]], 1995—2001.</ref>. З мая 1968 года — начальнік [[Ваенна-паветраная акадэмія імя Ю. А. Гагарына|Ваенна-паветранай акадэміі імя Ю.А. Гагарына]]. Са жніўня 1973 года — ваенны інспектар-саветнік Групы генеральных інспектараў [[Міністэрства абароны СССР]]. Быў членам [[Камуністычная партыя Савецкага Саюза|КПСС]] з 1928 года. У 1961—1966 гадах — кандыдат у члены [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК КПСС]]. Дэпутат [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 2-га і 6-га скліканняў (1946—1950, 1962—1966). Дэпутат [[Вярхоўны Савет РСФСР|Вярхоўнага Савета РСФСР]] 4-5 скліканняў (1955—1963). Памёр 10 ліпеня 1990 года. Пахаваны на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Узнагароды == [[Файл:Мундир Руденко С.И.JPG|міні|260x260пкс|Мундзір С. І. Рудэнкі ў Цэнтральным музеі Вялікай Айчыннай вайны.]] ; СССР * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] (19.08.1944); * Шэсць [[Ордэн Леніна|ордэнаў Леніна]] (25.05.1936, 19.08.1944, 20.06.1949<ref name=":0">Награждён в соответствии с Указом Президиума Верховного Совета СССР от 04.06.1944 «О награждении орденами и медалями за выслугу лет в Красной Армии».</ref>, 19.10.1964, 19.10.1984); * [[Ордэн Кастрычніцкай Рэвалюцыі]] (18.10.1974); * Чатыры [[Ордэн Чырвонага Сцяга|Ордэны Чырвонага Сцяга]] (23.11.1942, 08.04.1944<ref>Указ Президиума ВС СССР № 217/15 О награждении орденами генералов и офицеров военно-воздушных сил Красной Армии от 08.04.1944 г.</ref>, 03.11.1944<ref name=":0" />, 03.11.1953<ref name=":0" />); * Два ордэны Суворава I ступені (06.04.1945, 29.05.1945); * [[Ордэн Кутузава]] I ступені (27.08.1943); * [[Ордэн Суворава]] II ступені (08.02.1943); * [[Ордэн Кутузава]] II ступені (10.04.1945); * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (11.03.1985); * [[Ордэн «За службу Радзіме ва Узброеных Сілах СССР»]] III ступені (30.04.1975); ** медалі, уключаючы: * [[Медаль «За абарону Масквы»]]; * [[Медаль «За абарону Сталінграда»]]; * [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»]]; * [[Медаль «За ўзяцце Берліна»]]; * [[Медаль «За вызваленне Варшавы»]]; * [[Медаль «Ветэран Узброеных Сіл СССР»]]; * [[Медаль «За ўмацаванне баявой садружнасці»]]. ; Узнагароды іншых дзяржаў * [[Virtuti Militari|Ордэна «Virtuti militari»]] II (19.12.1968) і IV (4.05.1946) ступеняў ([[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]]); * [[Ордэн «Крыж Грунвальда»]] II ступені (ПНР, 4.05.1946); * Баявы ордэн «За заслугі перад народам і Айчынай» у золаце ([[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]], 8.05.1975); * Ордэн «За баявыя заслугі» ([[Мангольская Народная Рэспубліка|МНР]], 6.07.1971); * Медаль «Братэрства па зброі» (ПНР, 12.10.1988); * Медаль «20-я гадавіна Рэвалюцыйных Узброеных сіл Кубы» (Куба, 1976); * Медаль «30-я гадавіна Рэвалюцыйных Узброеных сіл Кубы» (Куба, 24.11.1986); * Медаль «За ўмацаванне дружбы па зброі» I ступені (ЧССР); * Медаль «50 гадоў Мангольскай Народнай Арміі» (МНР, 15.03.1971); * Медаль «50 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі» (МНР, 16.12.1971); * Медаль «40 гадоў Халхін-Гольскай Перамогі» (МНР, 26.11.1979); * Медаль «60 гадоў Узброеным сілам МНР» (МНР, 29.12.1981); * Медаль «Кітайска-савецкая дружба» ([[Кітай|КНР]]); * Медаль «Братэрства па зброі» ў золаце (ГДР); * Медаль «100 гадоў з дня нараджэння Георгія Дзімітрава» ([[Народная Рэспубліка Балгарыя|НРБ]]); * Медаль «25 гадоў Балгарскай народнай арміі» (НРБ); * Медаль «90 гадоў з дня нараджэння Георгія Дзімітрава» (НРБ, 23.02.1974); * Медаль «40 гадоў Перамогі над гітлераўскім фашызмам» (НРБ, 16.05.1985). == Памяць == * У пасёлку гарадскога тыпу [[Корап]] ўстаноўлена два памятныя знакі. * Мемарыяльная дошка на доме 5/13 па Смаленскай набярэжнай у [[Масква|Маскве]]<ref>Офицеры Волгограда. Руденко Сергей Игнатьевич.</ref>. * У [[Гомель|Гомелі]] адкрыта мемарыяльная дошка С. Рудэнка<ref>{{Cite web|url=https://belta.by/regions/view/memorialnuju-dosku-komandarmu-sergeju-rudenko-otkrojut-v-gomelskom-kadetskom-uchilische-370609-2019/|title=Мемориальную доску командарму Сергею Руденко откроют в Гомельском кадетском училище|website=[[БелТА]]}}</ref>. * Ганаровы грамадзянін [[Ганаровыя грамадзяне Гомеля|Гомеля]] (1968, [[Гомель]])<ref>{{Cite web|url=https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/letopis-gomelya/pochetnye-grazhdane-g-gomelya/|title=Почетные граждане г. Гомеля|website=Гомельский горисполком|access-date=8 красавіка 2026|archive-date=29 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230929034619/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/letopis-gomelya/pochetnye-grazhdane-g-gomelya/|url-status=dead}}</ref>; [[Бабруйск|Бабруйска]] (22.06.1984)<ref>{{Cite web|url=https://bobruisk.gov.by/pochyotnye-grazhdane-goroda-bobruyska/rudenko-sergey-ignatevich|title=Руденко Сергей Игнатьевич|website=Бобруйский горисполком|access-date=8 красавіка 2026|archive-date=16 красавіка 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260416172452/https://bobruisk.gov.by/pochyotnye-grazhdane-goroda-bobruyska/rudenko-sergey-ignatevich|url-status=dead}}</ref>, [[Чарнігаў|Чарнігава]] (25.08.1983), [[Корап|Корапа]]. * Імя занесена на гарадскую Дошку гонару ([[Гомель]]). * У фондах [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] захоўваюцца фатаграфіі і прадметы, звязаныя з жыццём і дзейнасцю Сяргея Ігнатавіча. Сярод іх фотапартрэт героя 1944 года, групавыя і сюжэтныя фатаграфіі, а таксама яго кіцель. Імя С. І. Рудэнкі ўвекавечана ў зале Перамогі музея ў спісе Герояў Савецкага Саюза, а таксама ў спісе камандуючых франтамі і войскамі, якія ўдзельнічалі ў вызваленні Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў<ref>{{Cite web|url=https://www.warmuseum.by/news/lyudi_i_sudby/k-115-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-geroya-sovetskogo-soyuza-marshala-aviatsii-sergeya-ignatevicha-rudenko/|title=Герой Советского Союза Маршал авиации С. И. Руденко|access-date=8 красавіка 2026|archive-date=27 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231227214735/https://www.warmuseum.by/news/lyudi_i_sudby/k-115-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-geroya-sovetskogo-soyuza-marshala-aviatsii-sergeya-ignatevicha-rudenko/|url-status=dead}}</ref>. * У гонар С. І. Рудэнкі названа адна з вуліц [[Гомель|Гомеля]] ([[Беларусь]]) — {{Lang-be|вуліца Сярге́я Рудэ́нкі}}; {{Lang-ru|улица Серге́я Руде́нко}}<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926g0145418|title=Решение Гомельского городского Совета депутатов от 17 марта 2026 года № 148 «О наименованиях составных частей города Гомеля»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://newsgomel.by/news/osvobozhdenie-belarusi/v-gomele-poyavyatsya-ulitsy-sergeya-rudenko-i-prokofiya-romanenko_216321.html|title=В Гомеле появятся улицы Сергея Руденко и Прокофия Романенко|website=Гомельские ведомости}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gp.by/novosti/obshchestvo/news316241.html|title=В микрорайоне «Шведская Горка» новые улицы назовут в честь героев Великой Отечественной войны|website=[[Гомельская праўда]]}}</ref>. == Сачыненне == * ''Руденко С. И.'' Крылья Победы. — М.: Международные отношения, 1985. == Спасылкі == <references responsive="" /> == Літаратура == * Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии [[Іван Мікалаевіч Шкадаў|И. Н. Шкадов]]. — <abbr>М.</abbr>: [[Воениздат]], 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — <nowiki>ISBN 5-203-00536-2</nowiki>. * ''Коллектив авторов.'' Великая Отечественная. Командармы. Военный биографический словарь / Под общей ред. [[Міхаіл Георгіевіч Важакін|М. Г. Вожакина]]. — <abbr>М.</abbr>; Жуковский: Кучково поле, 2005. — 408 с. — <nowiki>ISBN 5-86090-113-5</nowiki>. * ''Коллектив авторов.'' Великая Отечественная: Комдивы. Военный биографический словарь / В. П. Горемыкин. — <abbr>М.</abbr>: Кучково поле, 2014. — Т. 2. — С. 777-778. — 1000 экз. — <nowiki>ISBN 978-5-9950-0341-0</nowiki>. * Руденко Сергей Игнатьевич//Советская военная энциклопедия в 8 томах. — М.: Воениздат, 1976-1980, том 7, С.156. * Руденко Сергей Игнатьевич//Великая Отечественная война 1941—1945: энциклопедия /главный редактор генерал армии, профессор М. М. Козлов и др. — М.: Советская энциклопедия, 1985.-C.623 * Руденко Сергей Игнатьевич//Военный энциклопедический словарь. /Пред. Гл.ред.комиссии Н. В. Огарков .- М.: Воениздат, 1983.- 863 с. с ил,30 л.ил. — С.642 * Воздушно-десантные войска в лицах. Под ред. В. А. Шаманова. — [[Масква|Москва]], 2010. * Жизнь в авиации: Маршал авиации С. И. Руденко (Автор-составитель ''Петров В. С.''). — [[Валгаград|Волгоград]]: Издатель, 2002. — 54 с. — <nowiki>ISBN 5-9233-0214-4</nowiki>. * ''Рыбалка В. В.'' Командующие воздушными армиями. — М.: Патриот, 2006. * Герои огненных лет. Кн.5. — М.: Московский рабочий, 1982. * Созвездие полководцев. Кн.1. — [[Благавешчанск|Благовещенск]], 1972. * ''Церковный М. Ф., Шиганов А. Д., Юрьев Б. Ю.'' Героев подвиги бессмертны. — [[Кіеў|Киев]], 1982. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{warheroes|id=1390}}. * [https://structure.mil.ru/structure/forces/airborne/history/leaders/more.htm?id=11278728%40SD_Employee Биографическая справка о С. И. Руденко на сайте Министерства обороны Российской Федерации]. * [https://newsgomel.by/news/society/imya-emu-geroy-sergey-rudenko-luchshiy-komanduyushchiy-vozdushnoy-armii-vremyen-vov_88455.html Имя ему — ГЕРОЙ: Сергей Руденко — лучший командующий воздушной армии времён ВОВ]. ''Гомельские ведомости''. {{Маршалы роду войск}} [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Трыццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «70 гадоў Узброеных Сіл СССР»]] [[Катэгорыя:Кавалеры залатога знака ордэна Virtuti Militari]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад народам і Айчынай» у золаце]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём ГДР «Братэрства па зброі»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За баявыя заслугі»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «40 гадоў Халхін-Гольскай Перамогі»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «50 гадоў Мангольскай Народнай Арміі»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «50 гадоў Мангольскай Народнай Рэвалюцыі»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «60 гадоў Мангольскай Народнай Арміі»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя чэхаславацкім медалём «За ўмацаванне дружбы па зброі»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя польскім медалём «Брацтва па зброі»]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Кітайска-савецкая дружба»]] [[Катэгорыя:Постаці паветрана-дэсантных войскаў СССР і Расіі]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Ваенна-паветранай інжынернай акадэміі імя М. Я. Жукоўскага]] [[Катэгорыя:Ваенныя лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Камандуючыя арміямі ў Вялікай Айчыннай вайне]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Сталінградскай бітвы]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Бабруйска]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Гомеля]] [[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Чарнігава]] [[Катэгорыя:Мемуарысты СССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 2-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 6-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 4-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета РСФСР 5-га склікання]] [[Катэгорыя:Кандыдаты ў члены ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIII з’езда КПСС]] [[Катэгорыя:Дэлегаты XXIV з’езда КПСС]] 22g8za1pdk8lrfxkvi9ptdnms1tntr1 0 807888 5181609 5142225 2026-08-15T22:14:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181609 wikitext text/x-wiki [[Файл:Bellapais Abbey 11.jpg|міні|апраў|280px|Гатычныя спічастыя аркі [[Абацтва Белапаіс|абацтва Белапаіс]].]] [[Файл:Worcester cathedral 010.JPG|міні|апраў|280px|Спічастыя аркі ўтвараюць нервюрныя скляпенні [[Вустэрскі сабор|Вустэрскага сабора]] (1084—1504 гады).]] '''Спіча́стая а́рка'''<ref name="verbum1">{{verbum.by|tsblm|spichasty|спічасты}}</ref>, таксама '''стральча́тая а́рка'''<ref name="verbum2">{{verbum.by|tsblm|stralchaty|стральчаты}}</ref> — востраканечная арка, вяршыня якой утворана скрыжаваннем дзвюх частак акружнасці{{sfn|Bechmann|2017|с=322}}{{sfn|Woodman, Bloom|2003|loc=Two-centred}}. Спічастая арка з'яўляецца адным з найбольш важных і характэрных будаўнічых прыёмаў [[Гатычная архітэктура|гатычнай архітэктуры]]. Самае ранняе выкарыстанне падобнай формы адносіцца да часоў [[Бронзавы век|бронзавага веку]] ў [[Ніпур]]ы. Як паўнавартасны структурны элемент яна ўпершыню была ўжыта ва ўсходняй хрысціянскай, [[Візантыйская архітэктура|візантыйскай]] і сасанідскай архітэктуры, а ў XII стагоддзі пачала шырока выкарыстоўвацца ў [[Францыя|Францыі]] і [[Англія|Англіі]] ў спалучэнні з іншымі элементамі, такімі як [[Нервюра|нервюрнае скляпенне]], а пазней — [[Аркбутан|аркбутаны]]. Гэта дазволіла ўзводзіць [[Сабор|саборы]], [[Палац|палацы]] і іншыя будынкі значна большай вышыні і з шырокімі вокнамі, якія напаўнялі ўнутраную прастору святлом{{sfn|Mignon|2015|с=10}}. == Этымалогія == Слова «спічасты» паходзіць ад {{lang-pl|spiczasty, szpiczasty}}, якое ўтворана ад {{lang-pl|szpica}}, што ў сваю чаргу запазычана з {{lang-de|Spitze}} — «вастрыё»<ref name="esbm">{{verbum.by|esbm|spichak|Спічак}}</ref>. == Раннія аркі == [[Файл:Pointed arch cyprus.jpg|міні|апраў|Візантыйскія спічастыя аркі VII стагоддзя з акведука Хітрой-Канстанцыя, [[Кіпр]].]] Грубыя аркі спічастай формы былі знойдзены на археалагічных аб'ектах бронзавага веку ў Ніпуры і датуюцца раней за 2700 год да н.&nbsp;э. У палацы [[Ніневія|Ніневіі]] таксама прысутнічаюць спічастыя арачныя сцёкі, але ў іх няма сапраўднага замковага каменя<ref name="Handcock">{{cite web |title=The Project Gutenberg eBook of Mesopotamian Archæology, by Percy S. P. Handcock. |url=https://www.gutenberg.org/files/45229/45229-h/45229-h.htm |accessdate=30 ліпеня 2020 |website=www.gutenberg.org |lang=en}}</ref>. Мноства іншых ранніх прыкладаў сустракаюцца ў [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскай]], позняй [[Старажытны Рым|рымскай]] і [[Дзяржава Сасанідаў|сасанідскай]] архітэктуры. Пераважна гэта фіксуецца ў раннім царкоўным будаўніцтве ў [[Сірыя|Сірыі]] і [[Месапатамія|Месапатаміі]], а таксама ў інжынерных збудаваннях, такіх як візантыйскі мост Карамагара (які меў спічастую арку пралётам 17 метраў), што робіць «даісламскае паходжанне спічастай архітэктуры бясспрэчным сцвярджэннем»<ref name="Warren1991">{{cite journal |last=Warren |first=John |title=Creswell's Use of the Theory of Dating by the Acuteness of the Pointed Arches in Early Muslim Architecture |journal=Muqarnas |volume=8 |year=1991 |pages=59–65 |publisher=E.J. Brill |url=https://www.archnet.org/publications/4180 |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en |archive-date=13 жніўня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813205613/https://www.archnet.org/publications/4180 |url-status=dead }}</ref>. Найбольш выразным захаваным прыкладам даісламскіх спічастых арак з'яўляюцца дзве аркі акведука Хітрой-Канстанцыя на [[Кіпр]]ы, якія датуюцца VII стагоддзем<ref name="Stewart2014">{{cite journal |last=Stewart |first=Charles Anthony |date=2014 |title=Architectural Innovation in Early Byzantine Cyprus |url=https://www.jstor.org/stable/43489744 |journal=Architectural History |volume=57 |pages=1–29 |issn=0066-622X |lang=en}}</ref>. == Спічастыя аркі ў ісламскай архітэктуры == Зараджэнне і развіццё спічастай аркі шчыльна звязана з архітэктурай [[Ісламскі свет|ісламскага свету]]. Яна з'явілася ў ранняй ісламскай архітэктуры, у тым ліку ў пабудовах [[Амеяды|Амеядаў]] і [[Абасіды|Абасідаў]] (з канца VII па IX стагоддзе)<ref name="Herzfeld2016">{{cite book |last=Herzefeld |first=Ernst |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VgwkDwAAQBAJ&q=pointed+arch+alien+to+pre+islamic&pg=PP69 |title=Early Islamic Art and Architecture |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=9781351942584 |editor-last=Bloom |editor-first=Jonathan M. |pages=35–36 |language=en |translator-last=Hillenbrand |translator-first=Fritz |chapter=The Genesis of Islamic Art and the Problem of Mshatta |author-link=Ernst Herzfeld |orig-date=1910 |translator-last2=Bloom |translator-first2=Jonathan M.}}</ref>{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Яшчэ з VI стагоддзя спічастая арка паступова пачала прымяняцца на аснове спецыяльных разлікаў у архітэктуры [[Каір]]а, а з VII стагоддзя — архітэктарамі [[Александрыя|Александрыі]]. Разлікі першапачаткова рабіліся на падставе [[Трохвугольнік|трохвугольніка]], які выцягваўся з дыяганалі [[Піраміда (геаметрыя)|піраміды]] з квадратнай асновай, у якой вертыкальная плоскасць, апушчаная з вяршыні паралельна боку асновы, стварае роўнабаковы трохвугольнік{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=335—336}}. Ва ўсходніх краінах і [[Візантыя|Візантыі]] [[Паўцыркульная арка|паўцыркульныя]] і спічастыя аркі выкарыстоўваліся адначасова (апошняя часцей у Каіры і [[Персія|Персіі]]). На ламаных арках тут узводзілі [[Парус (архітэктура)|парусы]] і сфераідальныя [[Трамп (архітэктура)|трампы]]{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. Найбольш дасканалай формай у ісламскім дойлідстве стала чатырохцэнтровая арка, якая з'явілася ў абасідскай архітэктуры. Раннія прыклады ўключаюць парталы васьмікутнага павільёна Кубат ас-Сулайбія і палаца [[Каср аль-Ашык]] у горадзе [[Самара (Ірак)|Самара]], пабудаваных абасідскімі халіфамі ў IX стагоддзі для сваёй новай сталіцы{{sfn|Petersen|2002|с=25, 250—251}}. Пазней яна з'явілася ў архітэктуры [[Фаціміды|Фацімідаў]] у Егіпце<ref name="GroveFatimid">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=109 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref> і стала характэрнай для персідскай архітэктуры<ref name="GrovePersian">{{cite book |title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture |publisher=Oxford University Press |year=2009 |isbn=9780195309911 |editor-last=M. Bloom |editor-first=Jonathan |volume=1 |pages=100 |language=en |chapter=Architecture |editor-last2=S. Blair |editor-first2=Sheila}}</ref>, архітэктуры Імперыі [[Цімурыды|Цімурыдаў]]{{sfn|Petersen|2002|с=283}} і інда-ісламскай архітэктуры<ref name="BurtonPage2008">{{cite book |last=Burton-Page |first=John |url=https://books.google.com/books?id=aDP_jlCYouAC&pg=PA20 |title=Indian Islamic Architecture: Forms and Typologies, Sites and Monuments |publisher=Brill |year=2008 |isbn=978-90-04-16339-3 |pages=20 |language=en}}</ref><ref name="Shokoohy2020">{{cite book |last1=Mehrdad |first1=Shokoohy |url=https://books.google.com/books?id=aHsxEAAAQBAJ&dq=four-centred+arch+mughal&pg=PA479 |title=Bayana: The Sources of Mughal Architecture |last2=Shokoohy |first2=Natalie E. |publisher=Edinburgh University Press |year=2020 |isbn=978-1-4744-6075-0 |pages=479 |language=en}}</ref><ref name="Bandyopadhyay2019">{{cite book |last1=Bandyopadhyay |first1=Soumyen |chapter-url=https://books.google.com/books?id=MHa7DwAAQBAJ&pg=PT293 |title=The Routledge Handbook on the Reception of Classical Architecture |last2=Chauhan |first2=Sagar |publisher=Routledge |year=2019 |isbn=978-1-351-69385-1 |editor-last=Temple |editor-first=Nicholas |language=en |chapter=Herbert Baker, New Delhi and the reception of the classical tradition |editor-last2=Piotrowski |editor-first2=Andrzej |editor-last3=Heredia |editor-first3=Juan Manuel}}</ref>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:قصر العاشق 03.JPG|Адноўленыя аркі абасідскай архітэктуры гарадскіх варот Самары (IX стагоддзе). Файл:Ibn-Tulun-Moschee 2015-11-14i.jpg|Цэнтральная малітоўная ніша ў мячэці Ібн Тулуна ў Каіры (876—879 гады). Файл:SamarkandBibiKhanym.jpg|Мячэць Бібі-Ханым, [[Самарканд]], [[Узбекістан]] (1399—1404). Файл:AspendosBrücke1.jpg|Мост Эўрымедон у [[Турцыя|Турцыі]], першапачаткова пабудаваны рымлянамі і перабудаваны са спічастай аркай у XIII стагоддзі сельджукскім султанам. Файл:Sheikh Lotf Allah 3D aa.jpg|[[Мячэць Шэйха Лютфалы]], [[Ісфахан]], [[Іран]] (1603—1619). </gallery> Эвалюцыя спічастай аркі ў ісламскай архітэктуры была звязана з павелічэннем адлегласці паміж цэнтрамі акружнасцей, што ўтвараюць дзве бакі аркі (робячы арку менш «тупой» і больш «вострай»): ад 1/10 пралёта ў [[Кусайр-Амра]] (712—715 гады), да 1/6 у [[Хамам ас-Сарах]] (725—730 гады), да 1/5 у палацы [[Мшата]] (744 год) і нарэшце да 1/3 у [[Фустат|Фустаце]] (861—862 гады)<ref name="Treccani1991">{{cite encyclopedia |title=arco |encyclopedia=Enciclopedia dell'Arte Medievale |last=Ewert |first=C. |publisher=Treccani |year=1991 |url=https://www.treccani.it/enciclopedia/arco_%28Enciclopedia-dell%27-Arte-Medievale%29/ |lang=it}}</ref>. Існаванне даісламскіх познерымскіх і візантыйскіх прыкладаў само па сабе не вызначае адзінага паходжання спічастай аркі, але паказвае, што гэтая форма ўжо была часткай рымска-візантыйскага архітэктурнага рэпертуару да ўзнікнення [[Іслам|ісламу]]. [[Джон Уорэн]] у сваім даследаванні ранняй мусульманскай архітэктуры адзначаў візантыйскія прыклады, уключаючы мост [[Карамагара]], базіліку [[Сант-Апалінарэ-ін-Класэ]] ў [[Равена|Равене]] і [[Царква Святой Ірыны|царкву Святой Ірыны]] ў [[Канстанцінопаль|Канстанцінопалі]]<ref name="Warren1991"/>. Даследчык [[Чарльз Энтані Сцюарт]] таксама сцвярджаў, што спічастыя аркі і аркбутаны на ранневізантыйскім Кіпры варта разумець як мясцовыя візантыйскія архітэктурныя інавацыі, а не як больш позні гатычны ўплыў<ref name="Stewart2014"/>. У заходнееўрапейскай [[Раманская архітэктура|раманскай архітэктуры]] спічастыя аркі таксама мелі ўнутранае структурнае абгрунтаванне. Напрыклад, у [[Дарэмскі сабор|Дарэмскім саборы]] каменныя нервюры, што ўтвараюць спічастыя аркі, выкарыстоўваліся для падтрымкі скляпення [[Неф|нефа]]. Гэта дазваляла аркам розных пралётаў падымацца на аднолькавую вышыню і дапамагала перадаваць вагу каменнага скляпення ўніз да сцен<ref name="DurhamWHS">{{cite web |title=Architectural Importance |website=Durham World Heritage Site |url=https://www.durhamworldheritagesite.com/architecture/cathedral/architectural-importance |accessdate=28 красавіка 2026 |lang=en}}</ref>. Такім чынам, раманскае і гатычнае выкарыстанне спічастай аркі лепш апісваць як развіццё ў межах еўрапейскай будаўнічай практыкі з магчымымі рэгіянальнымі ўплывамі ў некаторых выпадках, а не проста як запазычанне з ісламскай архітэктуры. == Запазычанне еўрапейскімі дойлідамі і раманская архітэктура == [[Файл:Paris (75), abbaye Saint-Germain-des-Prés, chœur, côté nord.JPG|міні|апраў|280px|Раннегатычнае спалучэнне паўцыркульных і спічастых арак у канструкцыі [[Хор (архітэктура)|хора]] царквы абацтва [[Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (абацтва)|Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]].]] [[Дзяржавы крыжакоў]], якія ўзніклі ў пачатку XII стагоддзя на тэрыторыі [[Левант]]а, пачалі ўжываць распаўсюджаныя тут ламаныя аркі ў архітэктуры сваіх будынкаў. Тады ж адбылося і запазычанне спічастай формы аркі еўрапейскімі, перш за ўсё французскімі архітэктарамі, што стала вынікам развіцця [[Пілігрымства|пілігрымства]] да ўсходніх святынь і першых [[Крыжовыя паходы|Крыжовых паходаў]]. Лічыцца, што першымі яе перанялі і ўжылі дойліды [[Абацтва Клюні|Клюнійскага абацтва]], якія стварылі сваю ўласную архітэктурную школу{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}{{sfn|Шуази|1937|с=446}}. Запазычанне спічастай аркі спачатку адбылося ў рамках пануючай у Еўропе раманскай архітэктуры, таму форма ламаных арак з'яўляецца яшчэ ў складзе раманскіх па стылі будынкаў. Як пісаў [[Агюст Шуазі|Агюст Шуазі]], «пачынаючы з 1100 года, раманскія архітэктары шырока ўжывалі спічастую арку, выказваючы дзіўнае разуменне тых пераваг, якія можна было атрымаць з яе аслабленага распору». Паводле яго меркавання, гатычныя архітэктары перанялі ламаную арку ў раманскіх з-за перайманні, першапачаткова нават не ўсведамляючы ў поўнай меры яе статычныя перавагі. Менавіта таму ў ранняй гатычнай архітэктуры спічастая арка спачатку ўжывалася нароўні з паўцыркульнай. Падобныя спалучэнні добра бачныя, напрыклад, у канструкцыі хораў [[Нуаёнскі сабор|Нуаёнскага сабора]] (XII—XIII стагоддзі) і царквы абацтва Сен-Жэрмен-дэ-Прэ (XI—XII стагоддзі){{sfn|Шуази|1937|с=245—246}}. У [[Трыфорый|трыфорыі]] [[Сен-Жэрмэн-дэ-Прэ|царквы Сен-Жэрмен-дэ-Прэ]] спічастая арка прысутнічае выключна ў дэкаратыўных мэтах, а ў верхнім і ніжнім галоўных паверхах хора яна выкарыстаная толькі для таго, каб выраўнаваць вышыню замкаў арак закруглення з замкамі арак прамой часткі плана. Менавіта імкненне ўсталяваць у адзін узровень шчокавыя і дыяганальныя аркі скляпенняў падахвочвала раманскіх, а затым і гатычных дойлідаў уводзіць ламаную форму аркі ў [[Крыжовае скляпенне|крыжовыя скляпенні]], якія ўзводзіліся на аснове паўцыркульнай дыяганальнай аркі. Можна сказаць, што аж да XIII стагоддзя гатычныя крыжовыя скляпенні, што ўзводзіліся на нервюрах, мелі пераважна паўцыркульнае абрысоўванне, а не спічастае. Па словах [[Эжэн Эмануэль Віяле-ле-Дзюк|Э.&nbsp;Э.&nbsp;Віяле-ле-Дзюка]], «ва ўсіх клюнійскіх і [[Цыстэрцыянцы|цыстэрцыянскіх]] помніках архітэктуры, пабудаваных у [[Палесціна (гістарычная вобласць)|Палесціне]] да XIII стагоддзя... выкарыстоўваючы спічастую форму пры пабудове арак, захоўваецца ўсё ж раманская сістэма канструкцыі. Але ні ў адным з гэтых збудаванняў спічастая арка не ўжываецца для таго, каб мадыфікаваць рымскае крыжовае скляпенне... Але як толькі яна ўводзіцца ў французскіх правінцыях на поўнач ад [[Луара|Луары]], спічастая арка злучаецца са скляпеннем і відазмяняе яго» {{sfn|Шуази|1937|с=246}}{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=337}}. == Развіццё ў гатычнай архітэктуры == Зніжэнне [[Распор|распору]] (гарызантальнага ціску) на апоры, якое забяспечвала спічастая арка ў параўнанні з паўкруглай пры аднолькавай нагрузцы і пралёце, было хутка ацэнена сярэднявечнымі еўрапейскімі будаўнікамі. Спачатку яны дасягнулі гэтага эксперыментальным шляхам, але тэхнічная літаратура эпохі Адраджэння сведчыць, што формулы для вызначэння распору маглі выкарыстоўвацца ўжо ў Сярэднявеччы<ref name="Treccani1991"/>. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Voute.Villard.de.Honnecourt.png|Ілюстрацыя XIII стагоддзя [[Віяр дэ Анекур|Віяра дэ Анекура]], якая паказвае, як розныя спічастыя аркі могуць быць зроблены з адной крывой цыркуля (з кнігі Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Coupe.nef.eglise.Saint.Denis.png|Гатычныя спічастыя вокны, каланады і скляпенні ў базіліцы Сен-Дэні, Парыж (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). Файл:Rib vault model - Museum of French Monuments.jpg|Дынаміка нервюрнага скляпення: ціск вонкі і ўніз ураўнаважваецца калонамі і контрфорсамі (Нацыянальны музей французскіх помнікаў). Файл:Ossature.voute.arc.ogive.png|Ранняе шасцічастковае нервюрнае скляпенне (малюнак Э. Віяле-ле-Дзюка). </gallery> === Нервюрныя скляпенні === [[Файл:Groin vault top.jpg|міні|леваруч|200px|Спічастае крыжовае скляпенне.]] [[Файл:Basilique Sainte-Marie-Madeleine de Vézelay PM 46651.jpg|міні|апраў|280px|Спічастае скляпенне [[Нартэкс|нартэкса]] базілікі [[Абацтва Везле|абацтва Везле]].]] Пазаімстваваўшы спічастую форму аркі, французскія дойліды ў выніку цалкам замянілі ёю паўцыркульную пры ўзвядзенні скляпенняў і [[Купал|купалоў]]. Адным з першых прыкладаў гэтага з'яўляюцца скляпенні нартэкса базілікі Святой Марыі Магдаліны ў абацтве Везле, узведзенага ў 1135 годзе{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=338}}. Спічастая арка дазволіла гатычным архітэктарам больш свабодна канструяваць скляпенні на прамавугольнай аснове, старанна выконваючы пры гэтым прынцып прапарцыянальнасці{{sfn|Виолле-ле-Дюк|2013|с=340}}. У XII стагоддзі архітэктары ў [[Сіцылія|Сіцыліі]], Англіі і Францыі знайшлі новае прымяненне спічастай арцы, пачаўшы выкарыстоўваць яе для стварэння нервюрнага скляпення для перакрыцця нефаў абацтваў і сабораў. Адно з першых гатычных нервюрных скляпенняў было пабудавана ў Дарэмскі саборы ў Англіі (1135—1490){{sfn|Mignon|2015|с=10}}. Іншыя з'явіліся ў дэамбулаторыі [[Базіліка Сен-Дэні|абацтва Сен-Дэні]] ў Парыжы (1140—1144), [[Абацтва Лесэ|абацтве Лесэ]] ў [[Нармандыя|Нармандыі]] (1064—1178), [[Сабор Чафалу|саборы Чафалу]] на Сіцыліі (1131—1240) і [[Сабор Парыжскай Божай Маці|саборы Парыжскай Божай Маці]]. Нервюрнае скляпенне хутка замяніла раманскае [[Цыліндрычнае скляпенне|цыліндрычнае скляпенне]] ў будаўніцтве сабораў, палацаў і іншых буйных збудаванняў. У цыліндрычным скляпенні круглая арка над нефам ціснула непасрэдна на сцены, якія павінны былі быць вельмі тоўстымі, з невялікай колькасцю вокнаў, каб вытрымаць вагу. У нервюрным скляпенні тонкія каменныя рэбры (нервюры) спічастых арак размяркоўвалі вагу вонкі і ўніз на шэрагі ніжніх апор. У выніку сцены сталі больш тонкімі і высокімі і змяшчалі вялікія вокны паміж калонамі. З даданнем аркбутанаў вага магла падтрымлівацца вонкавымі выгнутымі апорамі, што азначала яшчэ большую вышыню сабораў з велічнымі [[Вітраж|вітражнымі]] вокнамі{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. У самым раннім тыпе гатычнага нервюрнага скляпення — шасцічастковым — скляпенне мела папярочную спічастую арку і падзялялася нервюрамі на шэсць адсекаў. Яно магло перакрываць толькі абмежаваную прастору і патрабавала сістэмы чаргавання калон і слупоў. Гэты тып выкарыстоўваўся ў [[Сабор Святога Стэфана (Санс)|Санскім саборы]] і саборы Парыжскай Божай Маці. Неўзабаве была ўведзена новая версія, якая паменшыла колькасць адсекаў з шасці да чатырох, раўнамерна размяркоўвала вагу на чатыры апоры, пазбаўляла ад неабходнасці чаргавання і дазваляла перакрываць больш шырокую прастору. Гэтае чатырохчастковае скляпенне выкарыстоўвалася ў [[Ам’енскі сабор|Ам'енскім]], [[Шартрскі сабор|Шартрскім]] і [[Рэймскі сабор|Рэймскім саборах]] і надавала гэтым будынкам беспрэцэдэнтную вышыню{{sfn|Renault, Lazé|2005|с=34—35}}. <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Durham Cathedral. Interior.jpg|Нервюрныя скляпенні Дарэмскага сабора (1135—1490). Файл:Abbaye de Lessay - choeur 2.JPG|Хор абацтва Лесэ ў Нармандыі (1064—1178). Файл:Cefalu duomo int.jpg|Скляпеністая столь сабора Чафалу на Сіцыліі (1131—1240). Файл:Saint-Denis (93), basilique Saint-Denis, chapelle St-Firmin 3.jpg|Капліца Святога Фірміна ў базіліцы Сен-Дэні (1140—1144). Файл:Picardie Beauvais2 tango7174.jpg|Хор [[Сабор Святога Пятра (Бавэ)|сабора ў Бавэ]] (вышыня 48,5 метраў, пачатак будаўніцтва — 1225 год). </gallery> === Парталы і вокны === [[Партал (архітэктура)|Парталы]] сабораў гатычнага перыяду звычайна мелі форму спічастай аркі, акружанай скульптурай, што часта сімвалізавала ўваход у [[Рай|рай]]. Акно ў форме спічастай аркі з'яўляецца агульнай характарыстыкай гатычнага стылю. Вокны часам ствараліся ў класічнай форме, якую называюць «роўнабаковай аркай», тады як іншыя мелі больш мудрагелістыя формы, што спалучалі розныя геаметрычныя фігуры. Адной з распаўсюджаных формаў было ланцэтнае акно — высокае і вузкае акно са спічастай аркай, якое атрымала сваю назву ад [[Дзіда|дзіды]] (ланцэта). Ланцэтныя вокны часта групаваліся па два, тры ці чатыры. Позняя готыка, таксама вядомая як [[палымяная готыка]] (фламбаян), мела вокны са спічастымі аркамі, якія займалі амаль усю прастору сцен. Выдатным прыкладам з'яўляюцца вокны [[Сент-Шапель-дэ-Венсен]] (1379—1480). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:FP Toledo Cathedral 2025 - Puerta de los Leones.jpg|Партал [[Таледскі сабор|Таледскага сабора]], «Брама Львоў» (1226—1493). Файл:Reims Cathedral west portals.JPG|Заходні партал Рэймскага сабора (1211—1345). Файл:Chartres - portail royal, tympan central.jpg|Цэнтральны партал Шартрскага сабора (1194—1220). Файл:Abadía de Aulne 06.jpg|Руіны абацтва Аўльн у [[Бельгія|Бельгіі]] (1214—1247). Файл:High Altar - geograph.org.uk - 1428606.jpg|Ланцэтныя вокны. Файл:Double-Lancet Window MET DP102909.jpg|Двайное ланцэтнае акно (каля 1330 года, [[Метраполітэн-музей]]). Файл:Interior of Sainte Chapelle, Vincennes 140308 1.jpg|Спічастыя вокны нефа Сент-Шапель-дэ-Венсен займаюць амаль усе сцены (1379—1480). Файл:Paris Sainte Chapelle du Chateau de Vincennes ancienne demeure royale Vers le Bois de Vincennes en France angle 3.JPG|Множныя аркі палымянай готыкі ў Сент-Шапель-дэ-Венсен. Файл:Great Gate, Trinity College, Cambridge (inside).jpg|Вялікая брама [[Трыніці-каледж (Кембрыдж)|Трыніці-каледжа]] ў [[Кембрыдж]]ы, прыклад аркі Цюдораў або чатырохцэнтровай аркі. </gallery> === Формы === [[Файл:Spitzbogen.png|міні|Разнавіднасці гатычных спічастых арак: 1 — роўнабаковая, 2 — прытупленая, 3 — ланцэтная, 4 — кілепадобная (ажывальная), 5 — чатырохцэнтровая (Цюдараў), 6 — інфлексная (занавесачная), 7 — спічастая падковападобная.]] Найбольш распаўсюджаная форма гатычнай спічастай аркі ў вокнах і збудаваннях грунтавалася на роўнабаковым трохвугольніку, у якім усе тры бакі маюць аднолькавую даўжыню (пралёт аркі роўны радыусам дугі). Гэтая так званая роўнабаковая арка мела вялікую перавагу ў прастаце. Каменячосы маглі дакладна начарціць дугу на камені з дапамогай вяроўкі і маркера. Гэта дазваляла вырабляць блокі ў кар'еры ў вялікай колькасці з вялікай дакладнасцю, а затым дастаўляць і збіраць іх на месцы. Выкарыстанне роўнабаковага трохвугольніка мела і тэалагічнае тлумачэнне — тры бакі ўвасаблялі [[Святая Тройца|Святую Тройцу]]{{sfn|Bechmann|2017|с=207—215}}. У пазнейшыя гады палымянай готыкі аркі і вокны часта набывалі больш складаныя формы з кругамі і разнастайнымі [[Масверк|масверкамі]]. Некаторыя выкарыстоўвалі мадыфікацыю падкоўвай аркі, запазычаную з ісламскай архітэктуры. [[Арка Цюдараў]] познегатычнага стылю была варыяцыяй ісламскай чатырохцэнтровай аркі. Чатырохцэнтровая арка — гэта нізкі, шырокі тып аркі з завостранай вяршыняй. Яе структура дасягаецца шляхам стварэння дзвюх дуг, якія крута падымаюцца ад кожнай кропкі апоры на малым радыусе, а затым пераходзяць у дзве аркі з шырокім радыусам і значна ніжэйшай кропкай апоры. Два найбольш прыкметныя тыпы вядомыя як персідская арка і арка Цюдараў, якая з'яўляецца больш плоскай за персідскую і шырока выкарыстоўвалася ў [[Англійская архітэктура|англійскай архітэктуры]], асабліва ў часы дынастыі [[Цюдары|Цюдараў]] (1485—1603)<ref name="Pugin1821">{{cite book |author-link=Augustus Pugin |first=Augustus |last=Pugin | title=Specimens of Gothic Architecture: Selected from Various Ancient Edifices in England |date=1821 |volume= 1–2 |url=https://books.google.com/books?id=oFVDAQAAMAAJ&pg=PA3 |page=3 |lang=en}}</ref>. == Адраджэнне спічастай аркі == Нягледзячы на тое, што гатычная спічастая арка была ў значнай ступені забытая ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]] і замененая больш класічнымі формамі, яна зноў з'явілася ў XVIII—XIX стагоддзях у рамках [[Неаготыка|неагатычнай архітэктуры]]. Яна выкарыстоўвалася ў рэзідэнцыі Строберы-Хіл у [[Лондан]]е, пабудаванай [[Гарацыа Уолпал|Гарацыа Уолпалам]] (1717—1797) з 1749 года. Звычайна яна ўжывалася ў цэрквах і капліцах, а пазней — у брытанскім [[Вестмінстэрскі палац|Вестмінстэрскім палацы]] (1840—1876), адбудаваным пасля знішчэння папярэдняга будынка пажарам. У XIX стагоддзі спічастыя аркі з'яўляліся ў разнастайных збудаваннях, уключаючы гатычны чыгуначны вакзал у [[Пецяргоф|Новым Пецяргофе]] ў Расіі (1857). <gallery mode="packed" heights="200"> Файл:Strawberry Hill House 01.jpg|Рэзідэнцыя Строберы-Хіл, Лондан. Файл:Houses of Parliament, Entrance to Victoria's Tower (3611642058).jpg|Уваход у вежу Вікторыі, Вестмінстэрскі палац (1840—1876). Файл:Станция Новый Петергоф -1.jpg|[[Чыгуначная станцыя|Вакзал]] у Новым Пецяргофе, Расія (1857). Файл:Almudena 2022 - nave.jpg|Інтэр'ер сабора [[Альмудэна]] ў [[Мадрыд]]зе (1889—1992). </gallery> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=[[Эжэн Эманюэль Віяле-ле-Дзюк|Виолле-ле-Дюк Э. Э.]] |загаловак=Энциклопедия готической архитектуры |адказны=пер. с фр. С. Баталина |месца=М. |выдавецтва=ЭКСМО — Наше слово |год=2013 |старонак=512 |серыя=Мировое наследие |isbn=978-5-699-60674-0 |ref=Виолле-ле-Дюк}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=[[Агюст Шуазі|Шуази О.]] |загаловак=История архитектуры |адказны=пер. с фр. Е. Г. Денисовой |месца=М. |выдавецтва=Издательство Всесоюзной академии архитектуры |год=1937 |том=II |старонак=694 |ref=Шуази}} {{ref-ru}} * {{кніга |аўтар=Bechmann Roland |загаловак=Les Racines des Cathédrales |выдавецтва=Payot |год=2017 |isbn=978-2-228-90651-7 |ref=Bechmann}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Woodman Francis, Bloom Jonathan M. |загаловак=Oxford Art Online |раздзел=Arch |выдавецтва=Oxford University Press |год=2003 |isbn=978-1-884446-05-4 |ref=Woodman, Bloom}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Mignon Olivier |загаловак=Architecture des Cathédrales Gothiques |выдавецтва=Éditions Ouest-France |год=2015 |isbn=978-2-7373-6535-5 |ref=Mignon}} {{ref-fr}} * {{кніга |аўтар=Petersen Andrew |загаловак=Dictionary of Islamic Architecture |месца=London |выдавецтва=Routledge |год=2002 |isbn=9780203203873 |ref=Petersen}} {{ref-en}} * {{кніга |аўтар=Renault Christophe, Lazé Christophe |загаловак=Mémento Gisserot de l'architecture |серыя=Mémento Gisserot : histoire de l'art |год=2005 |isbn=9782877477635 |ref=Renault, Lazé}} {{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гатычная архітэктура]] [[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]] [[Катэгорыя:Храмавая архітэктура]] [[Катэгорыя:Скляпенні]] fp3c2w4q2zl7zxu4rndhro3i4deuxv3 0 808087 5181762 5158155 2026-08-16T08:38:02Z StaarPups 164524 5181762 wikitext text/x-wiki {{Тэрарыстычная атака|Назва=Тэракт у iсламскiм цэнтры Сан-Дыега}} Днём [[18 мая]] [[2026]] года ў [[Сан-Дыега]], [[штат Каліфорнія]], [[ЗША]], двое ўзброеных падлеткаў напалі на ісламскі цэнтр, забіўшы траіх, пасля чаго здзейснілі [[самагубства]]. == Ход падзей == У 9:42 раніцы 18 мая 2026 года, прыкладна за дзве гадзіны да нападу, маці аднаго з падазраваных патэлефанавала ў паліцыю і паведаміла, што яе сын схаваўся, разам з яе машынай і трыма адзінкамі зброі<ref>[https://www.independent.co.uk/bulletin/news/san-diego-mosque-shooting-suspects-timeline-b2979533.html Mom of San Diego mosque suspect called 911 to report missing guns hours before shooting]</ref>. Як дадала жанчына, хлопчык выяўляў суіцыдальныя паводзіны і знаходзіўся з іншым чалавекам, абодва былі апранутыя ў камуфляжную вопратку<ref>{{Cite web|url=https://edition.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack}}</ref>. У 11:43 яны пад’ехалі на машыне і адкрылі стральбу ў будынку ісламскай школы «Аль-Рашыд» каля ўваходу ісламскага цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/auth/sso.shtml?origin=/social/news/2026/05/19/28496077.shtml|title=Document|website=www.gazeta.ru|access-date=2026-05-18}}</ref>. Першай ахвярай стаў ахоўнік, які аказаў нападнікам супраціў і паспеў папярэдзіць аб атацы людзей у будынку. У школе пачалася экстранная эвакуацыя<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/drugie-strany/abc-news-pri-strelbe-v-islamskom-centre-v-ssha-pogibli-tri-cheloveka|title=ABC News: При стрельбе в Исламском центре в США погибли три человека|lang=ru|last=Report.az|website=Report.az|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref>. Далей зламыснікі ўвайшлі ў мячэць, але іх выманілі на вуліцу двое мужчын, якія затым былі забітыя на паркоўцы.<ref>{{Cite news|title=Slain guard delayed shooters whose writings espoused ‘broad hatred,’ officials say|first=N.|last=Kirkpatrick|url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/19/security-guard-warned-teachers-lock-doors-san-diego-islamic-center-shooting/|website=The Washington Post|id=0190-8286|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|lang=en-US}}</ref> У 11:47 супрацоўнікі паліцыі Сан-Дыега прыбылі на месца здарэння і выявілі трох загінулых дарослых людзей<ref>{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/2026/05/19/us/san-diego-mosque-shooting-victims.html|title=San-Diego Mosque shooting victims}}</ref>. У 11:52 нападнікі пры ўцёках з машыны адкрылі агонь па садоўніку ў жылым квартале. Аднак мужчына не пацярпеў праз тое, што куля адскочыла ад ахоўнай каскі<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/articles/clypd19p7z1o|title=В мечети Сан-Диего застрелены трое мужчин. Подозреваемые — подростки, их нашли мертвыми|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>. Праз некалькі хвілін пасля стральбы падлеткі здзейснілі самагубства ў пары кварталаў ад ісламскага цэнтра<ref>{{cite web |last1=Alfaro |first1=Mariana |last2=Brulliard |first2=Karin |title=Mother’s call to police sparked urgent search before San Diego mosque shooting |url=https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |website=The Washington Post |access-date=19 May 2026 |date=18 May 2026 |archive-date=May 18, 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260518215007/https://www.washingtonpost.com/nation/2026/05/18/one-dead-shooting-san-diego-islamic-center/ |url-status=live }}</ref>. == Нападнікі == У машыне, з якой адбывалася страляніна, былі выяўленыя двое нападнікаў — 17-гадовы Кейн Кларк і 18-гадовы Калеб Васкез. Абодва былі грамадзянамі ЗША<ref>{{Cite web|url=https://minval.az/news/124534187|title=Стрельба возле исламского центра в Калифорнии|lang=ru-RU|website=Minval Politika|date=2026-05-19|access-date=2026-05-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-05-19/anti-islamic-writings-found-in-car-of-california-mosque-shooting-suspects-official-says|title=В автомобиле подозреваемых в стрельбе в мечети в Калифорнии обнаружены «антиисламские надписи», сообщил официальный представитель.}}</ref>. На зброі стралкоў былі напісаныя словы і сімвалы, якія распальваюць нянавісць, [[ісламафобія|ісламафобскія]] надпісы, сцягі і жэтоны, а на каністры каля машыны меўся сімвал [[СС]]<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/crime/san-diego-mosque-shooting-what-happened-b2979238.html|title=What we know about San Diego mosque shooting suspects as mom’s desperate 911 warning call revealed|lang=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://rtvi.com/news/v-ssha-rassleduyut-strelbu-v-islamskom-czentre-kak-prestuplenie-na-pochve-nenavisti/|title=В США расследуют стрельбу в исламском центре как преступление на почве ненависти|lang=ru|first=Алексей|last=Сочнев|website=Главные новости в России и мире - RTVI|date=2026-05-19|access-date=2026-05-19}}</ref>. Таксама была знойдзена перадсмяротная запіска<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/cg4pnp0gdlko|title=What we know about the San Diego mosque attack suspects}}</ref>. == Ахвяры == Загінулі трое супрацоўнікаў цэнтра<ref>{{Cite web|url=https://www.ms.now/news/san-diego-shooting-islamic-center|title=3 killed at San Diego mosque shooting, police say 2 suspects also dead|lang=en-US|first=Erum|last=Salam|website=MS NOW|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20}}</ref>: 51-гадовы ахоўнік Амін Абдула, 57-гадовы настаўнік Махамед Надэр, 78-гадовы вартаўнік Мансур Казіх (ён жа Абу Эз, працаваў у цэнтры з моманту яго пабудовы ў 1980-х гадах)<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/san-diego-islamic-center-shooting-security-guard-9d71c50378dc8415406fbf9bf0d8c3a3|title=Community grieves the 3 men killed while defending San Diego mosque|lang=en|first=Jaimie|last=Ding|website=AP News|date=2026-05-19|access-date=2026-05-20|last2=Oneil|first2=Ty|last3=español|first3=SAFIYAH RIDDLE Leer en}}</ref>. == Реакцыя == Начальнік дэпартамента паліцыі [[Сан-Дыега]] Скот Уол<ref>{{Cite web|url=https://rtvi.us/incidents/dvoe-podrostkov-otkryli-strelbu-v-krupnejshej-mecheti-san-diego-i-ubili-troih-chelovek/|title=Двое подростков открыли стрельбу в Исламском центре Сан-Диего и убили троих человек|lang=ru|date=2026-05-18|access-date=2026-05-18}}</ref> і старшыня [[Савет дырэктараў|савета дырэктараў]] мячэці Ахмед Шабаік<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/5/19/mansour-kaziha-nader-awad-identified-as-victims-in-san-diego-mosque-attack|title=Mansour Kaziha, Nader Awad identified as victims in San Diego Mosque attack|lang=en|first=Joseph|last=Stepansky|website=Al Jazeera|access-date=2026-05-20}}</ref> адзначылі дзеянні загінулых, якія сваім жыццём выратавалі іншых. Губернатар штата [[Гэвін Ньюсам]] асудзіў напад<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.ca.gov/2026/05/18/governor-first-partner-statement-on-islamic-center-of-san-diego-shooting/|title=Governor, First Partner statement on Islamic Center of San Diego shooting|lang=en}}</ref>. Прэзідэнт ЗША [[Дональд Трамп]] і мэр Сан-Дыега [[Тод Глорыя]] былі праінфармаваныя аб стральбе<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2026/05/18/us/live-news/san-diego-islamic-center-shooting|title=Shooting suspect’s mother reported her son, car and weapons missing hours before mosque attack|lang=en|first=Sharif Paget, Taylor Romine, Emma Tucker, Nina Giraldo, Elizabeth Wolfe, Maureen Chowdhury, Chris Boyette, Norma Galeana, Catherine Nicholls, Karina Tsui, Holly Yan, Roxanne Garcia, Diego Mendoza, Kelly McCleary, Elise Hammond, Deva Lee, Josh Campbell, Blake Ellis, Isabelle Chapman, Casey Tolan, Scott Glover, John Miller, Kyung Lah, Zoe Sottile, Aditi Sangal, Jeff Winter, Mark Morales, Donald Judd, Kristen Holmes, Sarah Dewberry, Devon M. Sayers, Holmes Lybrand, MariaSole Campinoti, Taylor|last=Galgano|website=CNN|date=2026-05-18|access-date=2026-05-20}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Май 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у ЗША]] [[Катэгорыя:Падзеі 18 мая]] [[Катэгорыя:Тэрарыстычныя акты, здзейсненыя ў ЗША]] [[Катэгорыя:Ісламафобія]] 9tfa9bbcnrptw6mc8zu656hl7wytsi5 0 808237 5181617 5145120 2026-08-15T22:35:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181617 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = карціна |выява = Сталінградская панарама фрагмент.jpeg |памер = 400px |назва = Разгром нямецка-фашысцкіх войскаў пад Сталінградам |аўтар = мастакі [[Студыя ваенных мастакоў імя М. Б. Грэкава|студыі ваенных мастакоў імя М. Б. Грэкава]] |год = [[1961]]—[[1982]] |матэрыял = палатно |тэхніка = алей |вышыня = 1600 |шырыня = 12000 |месцазнаходжанне = [[Валгаград]] |музей = Музей-панарама [[Сталінградская бітва (музей-панарама)|Сталінградская бітва]] }} {{external media | topic = Панарама "Разгром нямецка-фашысцкіх войскаў пад Сталінградам" | subtopic = Кругавая панарама палатна (360°), інфармацыйныя кропкі | font-size = 150 | align = right | clear = | width = 418px | image1 = [http://www.volfoto.ru/volgograd/panorama/razgrom-pod-stalingradom/photos/?photo=3107 Кругавая панарама палатна "Разгром нямецка-фашысцкіх войскаў пад Сталінградам"] }} '''Панарама «Разгром нямецка-фашысцкіх войскаў пад Сталінградам»''' — частка [[Сталінградская бітва (музей-запаведнік)|музейнага комплексу «Сталінградская бітва»]]. == Гісторыя == Ідэя стварэння мастацкага палатна, якое ілюструе подзвігі абаронцаў Сталінграда, была вылучана ў адкрытым лісце генерал-маёра Г. І. Анісімава да Вярхоўнага Галоўнакамандуючага [[Сталін|І. В. Сталіна]] ад [[12 снежня]] [[1943|1943 г.]] І ўжо ў [[1944]] годзе на конкурсе эскізных праектаў аднаўлення [[Валгаград|Сталінграда]] канчаткова сфарміравалася ідэя аб стварэнні панарамы аб [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітве]]<ref name="vf1">{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/panorama/rotonda/ |title=Аб стварэнні панарамы «Сталінградская бітва» |access-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080925123236/http://www.volfoto.ru/volgograd/panorama/rotonda/ |archive-date=2008-09-25 |url-status=dead }}</ref>. Тады ж, у [[1944]] годзе групай мастакоў пад кіраўніцтвам H. Котава, В. Якаўлева і В. Бяляева была створана разборна-перасоўная панарама «Гераічная абарона Сталінграда». На палатне былі адлюстраваны падзеі 15—20 верасня 1942 г., калі на некалькі дзён [[Мамаеў курган]] быў адбіты ў нямецкіх войскаў. Шмат у чым з-за таго, што падзеі, адлюстраваныя на палатне, не былі паказальнымі для таго перыяду [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]], ужо ў [[1948]] годзе пачалася праца над новай панарамай. Групу [[Студыя ваенных мастакоў імя М. Б. Грэкава|мастакоў-«грэкаўцаў»]] узначальваў А. Гарпенка. Праца над новым палатном, якое на гэты раз адлюстроўвала студзеньскія баі [[1943]] года, была скончана ў [[1950]] годзе. Пасля паказу панарамы ў Маскве ў 1950 годзе яна была адпраўлена ў [[Валгаград|Сталінград]], дзе яе дэманстравалі ў кінатэатры «Перамога» да [[1952]] года<ref name="vf1" />. Першая пастанова аб будаўніцтве панарамы ў Сталінградзе была прынята Саветам Міністраў РСФСР у снежні [[1958|1958 г.]] Згодна з ёй, панарама павінна была размяшчацца на [[Мамаеў курган|Мамаевым кургане]], была ўжо адбудавана скрынка будынка (пазней там была размешчана зала воінскай славы)<ref name="vf2">{{Cite web |url=http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/zal_slavi/ |title=Мамаеў курган — Зала Воінскай Славы |access-date=2008-07-25 |archive-date=2008-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080506001533/http://www.volfoto.ru/volgograd/mamayev_kurgan/zal_slavi/ |url-status=live }}</ref>. Аднак праз 6 гадоў, у [[1964]] годзе, панарама «Бітва на Волзе» была выведзена са складу помніка-ансамбля «Героям Сталінградскай бітвы» на [[Мамаеў курган|Мамаевым кургане]]. Панараму было вырашана ўключыць у склад новага [[Сталінградская бітва (музей-запаведнік)|музея «Сталінградская бітва»]], які павінен быў размясціцца на месцы трамвайнага кальца, побач з двума будынкамі — відавочцамі Сталінградскай бітвы: [[Дом Паўлава|Домам Паўлава]] і руінамі [[Млын Гергардта|млына Гергардта]]. Праект будынка быў выкананы супрацоўнікамі інстытута «Валгаградграмадзянпраект». [[Ратонда]] мае форму [[гіпербалоід]]а вярчэння, выканана з папярэдне напружанага [[бетон]]у і абліцавана белым [[вапняк]]ом. Новае палатно панарамы было створана мастакамі [[Студыя ваенных мастакоў імя М. Б. Грэкава|Студыі імя М. Б. Грэкава]]. Кансультавала грэкаўцаў група ваенных — Маршалы Савецкага Саюза [[Васіль Іванавіч Чуйкоў|В. І. Чуйкоў]], [[Андрэй Іванавіч Яроменка|А. І. Яроменка]], М. І. Крылоў, галоўны маршал артылерыі М. М. Воранаў. У [[1961]] годзе мастакі падрыхтавалі эскіз панарамы памерам у ⅓ натуральнай велічыні. Перанос выявы з папярэдняга малюнка на панарамнае палатно і работы па стварэнні прадметнага плана доўжыліся з лета [[1980]] да вясны [[1982]] года. Панарама плошчай у 2000 м² стала самым буйным жывапісным палатном Расіі, адной з найбуйнейшых у свеце панарам, якая да гэтага часу застаецца адзінай, напісанай на тэму [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. [[8 ліпеня]] [[1982]] г. панарама «Разгром нямецка-фашысцкіх войскаў пад Сталінградам» была адкрыта для вольнага наведвання. У [[2005]] годзе да 60-годдзя Перамогі спецыялістамі [[Усерасійскі мастацкі навукова-рэстаўрацыйны цэнтр імя І. Э. Грабара|Усесаюзнага рэстаўрацыйнага цэнтра імя Грабара]] палатно панарамы было адрэстаўравана. Рэстаўрацыйныя работы працягваліся на працягу двух гадоў<ref name="vdv">[http://news.vdv-s.ru/news/?news=800 Пасля рэстаўрацыі панарама Сталінградскай бітвы выглядае як новая]{{Недаступная спасылка|date=Чэрвень 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. [[Файл:Панорама «Разгром немецко-фашистских войск.(1).jpg|міні|Будынак панарамы]] == Апісанне панарамы == Панарама «Сталінградская бітва» — гэта палатно памерам 16×120 м, плошчай каля 2000 м² і 1000 м² прадметнага плана. Гэта самае буйное жывапіснае палатно ў Расіі. Сюжэт — заключны этап [[Сталінградская бітва|Сталінградскай бітвы]] — [[Аперацыя «Кольца» (1943)|аперацыя «Кольца»]]. На палатне паказана злучэнне [[26 студзеня]] [[1943 год|1943]] года 21-й і 62-й армій Данскога фронту на заходнім схіле [[Мамаеў курган|Мамаева Кургана]], што прывяло да рассячэння акружанай нямецкай групоўкі на дзве часткі. На панараме бою, бачнага з вяршыні Мамаева Кургана, паказана тэрыторыя сучасных Цэнтральнага, Варашылаўскага, Чырвонаакцябрскага і Дзяржынскага раёнаў Валгаграда, бачныя будынкі, якія сталі сімваламі Сталінградскай бітвы: [[Дом Паўлава]], [[млын Гергардта]], [[Плошча Леніна (Валгаград)|плошча 9-га Студзеня]], воданапорная вежа вакзала [[Валгаград I|Сталінград-1]], [[Элеватар (Валгаград)|элеватар]]. == Персаналіі == На палатне адлюстраваны байцы Савецкай арміі, якія сталі вядомымі ў дні Сталінградской бітвы (але не менавіта ў дзень 26 студзеня 1943 года, таксама многія з адлюстраваных байцоў здзейснілі паказаны подзвіг у іншых раёнах Сталінграда, а не на Мамаевым Кургане, як паказана на панараме): * сувязіст [[Мацвей Мяфодзьевіч Пуцілаў|Мацвей Пуцілаў]], які заціснуў у зубах канцы абарванага провада; * камандзір кулямётнага ўзвода [[Ханпаша Нурадзілавіч Нурадзілаў|Ханпаша Нурадзілаў]]; * малодшы сяржант [[Мікалай Піліпавіч Сердзюкоў|Мікалай Сердзюкоў]]; * палаючы матрос-пехацінец [[Міхаіл Авер'янавіч Панікаха|Міхаіл Панікаха]]; * медсястра [[Ганна Бяссчаснава]]; * лётчык [[Віктар Андрэевіч Рагальскі|Віктар Рагальскі]], які здзяйсняе [[таран]]; * капітан [[Міхаіл Яфімавіч Нячаеў|Міхаіл Нячаеў]], які здзяйсняе танкавы таран; * санітарны інструктар [[Марыянела Уладзіміраўна Каралёва|Гуля Каралёва]]; * танкіст [[Сяргей Сяргеевіч Маркін|Сяргей Маркін]]; * снайпер [[Васіль Рыгоравіч Зайцаў|Васіль Зайцаў]] * камандуючы [[62-я армія (СССР)|62-й арміяй]] [[Васіль Іванавіч Чуйкоў]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.stalingrad-battle.ru/ Музей-панарама «Сталінградская бітва»] — афіцыйны сайт * [http://www.stalingrad-battle.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=102 Музей-панарама «Сталінградская бітва». Віртуальная экскурсія] — афіцыйны сайт * [http://www.volfoto.ru/volgograd/panorama/razgrom-pod-stalingradom/photos/?photo=3107 Панарама «Разгром нямецка-фашысцкіх войскаў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220124191755/https://volfoto.ru/volgograd/panorama/razgrom-pod-stalingradom/photos/?photo=3107 |date=24 студзеня 2022 }} * [http://ssllyy.livejournal.com/33261.html Інтэрактыўная 3D Панарама «Сталінградская бітва»] {{Панарамы}} [[Катэгорыя:Сталінградская бітва ў культуры]] [[Катэгорыя:Культура Валгаграда]] [[Катэгорыя:Панарамы]] [[Катэгорыя:Батальныя карціны]] crtuzjhmlilh518n18xgi7a9s5u8qv1 0 809099 5181686 5151837 2026-08-16T03:43:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181686 wikitext text/x-wiki {{Орган судовай улады | краіна = [[Беларусь]] | назва = Суд Глускага раёна | арыгінальная назва = | эмблема = | апісанне эмблемы = | подпіс да эмблемы = | від = [[раённы суд (Беларусь)|раённы суд]] | інстанцыя = [[суд першай інстанцыі]] | юрысдыкцыя = [[Глускі раён]] | орган абскарджання = [[Магілёўскі абласны суд]] | заснаваны = | мова = [[беларуская]], [[руская]] | метад фарміравання складу = прызначаецца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] па прадстаўленні [[Старшыня Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь|Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]] | крыніца правамоцтва = | тэрмін службы = 5 гадоў | пасада главы = Старшыня | глава = [[Вольга Аляксандраўна Галаўнёва]] | дата ўступлення главы на пасаду = 7 верасня 2021 | месцазнаходжанне = | адрас залы пасяджэнняў = 213879, [[Магілёўская вобласць]], г.п. [[Глуск]], [[Першамайская вуліца (Глуск)|вул. Першамайская]], 15а | lat_dir = N | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = E | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | сайт = [https://court.gov.by/court_apply/rai/Mogilev/a192baa656b3f120.html court.gov.by] }} '''Суд Глускага раёна''' — раённы [[суд агульнай юрысдыкцыі]]<ref name="pravo"/> на тэрыторыі [[Глускі раён|Глускага раёна]]. Размешчаны ў [[Глуск|Глуску]], у будынку па [[Першамайская вуліца (Глуск)|вуліцы Першамайскай]], 15а. Разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі ў якасці [[суд першай інстанцыі|суда першай інстанцыі]] і па абставінах, якія нанава адкрыліся, [[грамадзянская справа|грамадзянскія справы]], а таксама ў якасці суда першай інстанцыі [[крымінальная справа|крымінальныя справы]] і справы аб [[адміністрацыйнае правапарушэнне|адміністрацыйных правапарушэннях]]; разглядае ў межах сваёй кампетэнцыі скаргі (пратэсты) на пастановы па справах аб адміністрацыйных правапарушэннях; вывучае і абагульняе судовую практыку, вядзе судовую статыстыку; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы ў адпаведнасці з заканадаўчымі актамі<ref name="pravo">[https://pravo.by/document/?guid=3871&p0=hk0600139 Кодэкс Рэспублікі Беларусь аб судаўладкаванні і статусе суддзяў] 29 чэрвеня 2006 г. № 139-З</ref>. Суд складаецца з суддзяў, у тым ліку старшыні суда, якія прызначаюцца [[Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь|Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь]] па прадстаўленні [[Старшыня Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь|Старшыні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь]]. Суддзі прызначаюцца на пасаду тэрмінам на пяць гадоў і могуць быць прызначаны на новы тэрмін ці бестэрмінова. Верхні ўзрост знаходжання на дзяржаўнай службе суддзяў — 65 гадоў<ref name="pravo"/>. Вышэйстаячым судом з’яўляецца [[Магілёўскі абласны суд]]<ref name="pravo"/>. == Дзейнасць == Паводле даследавання тэлеканала «[[Белсат]]», да 2025 года суд Глускага раёна не выносіў пастаноў аб прызнанні інфармацыйных матэрыялаў «[[Экстрэмісцкія матэрыялы|экстрэмісцкімі]]». Аднак з вясны 2025 года па чэрвень 2026 года суд прыняў 57 адпаведных рашэнняў, што зрабіла Глускі раён статыстычным лідарам у Беларусі па колькасці прызнаных «экстрэмісцкімі» матэрыялаў у пераліку на 10 тысяч чалавек насельніцтва (49,45 рашэння на 10 тысяч чалавек пры колькасці насельніцтва каля 11,5 тысяч чалавек). Прадстаўнікі аб'яднання былых беларускіх сілавікоў «[[BELPOL]]» звязвалі такую анамальную актыўнасць раённага суда са зручнасцю і адладжанасцю працэсу для ініцыятараў судовых разглядаў з абласных упраўленняў сілавых ведамстваў<ref name="belsat">{{cite web|url=https://ru.belsat.eu/93656256/samyj-ekstremistskij-rajon-belarusi|title=Мы знайшлі самы «экстрэмісцкі» раён Беларусі. Вы маглі нават не чуць пра такі|publisher=[[Белсат]]|date=6 чэрвеня 2026|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026}}</ref>. == Старшыні суда == * з 7 верасня 2021 — [[Вольга Аляксандраўна Галаўнёва]]<ref>{{cite web|url=https://www.glusk.by/власть/predsedatelem-suda-glusskogo-rajona-naznachena-olga-golovnyova/|title=Старшынёй суда Глускага раёна прызначана Вольга Галаўнёва|publisher=Радзіма|date=21 верасня 2021|lang=ru|accessdate=6 чэрвеня 2026|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://court.gov.by/court_apply/rai/Mogilev/a192baa656b3f120.html Афіцыйная старонка] {{Суды Беларусі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Суды Беларусі]] [[Катэгорыя:Арганізацыі Глуска]] [[Катэгорыя:Глускі раён]] gauhoxgft2ficit1dwoy6a4nb9tfwyr 0 809365 5181644 5169347 2026-08-16T00:21:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5181644 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Старт (значэнні)}} {{Стадыён |назва = Старт |лагатып = |выява = Стадион "Старт".jpg |каментарый = Стадыён «Старт» |катэгорыя = |поўная назва = |арыгінальная назва = {{lang-ru|Старт}} |былыя назвы = |неафіцыйная назва = |месцазнаходжанне = {{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Ліда]], вул. Качана, 33 |закладзены = 1979 |пабудаваны = |адкрыты = 2013 |рэканструяваны = |закрыты = |разбураны = |кошт пабудовы = |кошт рэканструкцыі = |архітэктар = |уладальнік = |кіравальная кампанія = |забудоўшчык = |каманда = «[[Ліда (футбольны клуб)|Ліда]]» |умяшчальнасць = 2960 |габарыты = 105 × 68 м |пакрыццё = штучнае |даўжыня = |матэрыял = |сайт = |вікісховішча = }} '''«Старт»''' — шматфункцыянальны спартыўны стадыён у горадзе [[Ліда|Лідзе]] (Беларусь). Афіцыйна адкрыты ў 2013 годзе. Здольны ўмясціць 2960 гледачоў. З’яўляецца адной з дзвюх хатніх арэн (разам са стадыёнам «[[Юнацтва (стадыён, Ліда)|Юнацтва]]») футбольнага клуба «[[Ліда (футбольны клуб)|Ліда]]». == Гісторыя == Будаўніцтва стадыёна пачалося ў 1979 годзе. Кіраўніцтва [[Лідская абутковая фабрыка|Лідскай абутковай фабрыкі]], якая апекавалася гарадскім футбольным клубам «[[ФК Абутнік Ліда|Абутнік]]», вырашыла скарыстацца перадалімпійскай праграмай развіцця спартыўнай інфраструктуры напярэдадні [[Летнія Алімпійскія гульні 1980|Алімпійскіх гульняў у Маскве]]. Быў выкапаны катлаван і расчышчана пляцоўка для ўкладкі газона. Аднак пасля завяршэння Алімпіяды фінансаванне было спынена, і будоўля замарозілася<ref name="fbl">{{cite web|url=https://football.by/news/44147|title=В новой форме на новом стадионе (ФОТО)|author=Николай Белявский|publisher=Football.by|date=27 красавіка 2013|lang=ru|accessdate=22 снежня 2025}}</ref><ref name="lid">{{cite web|url=http://www.lida.info/po-domam-proekt-o-stadionax-belarusi-epizod-16-start-lida/|title=«По домам». Проект о стадионах Беларуси. Эпизод 16: «Старт» (Лида)|publisher=Lida.info|date=26 верасня 2015|lang=ru|accessdate=22 снежня 2025|url-status=dead}}</ref>. З гадамі недабудаваны спартыўны аб’ект ператварыўся ў гарадскі рынак, які атрымаў назву «Старт». Гандлёвыя рады атачылі травяны газон, які мясцовыя футбалісты перыядычна выкарыстоўвалі для трэніровак, каб не псаваць цэнтральнае поле галоўнага гарадскога стадыёна<ref name="fbl"/>. Аднаўленне будаўніцтва адбылося падчас падрыхтоўкі Ліды да правядзення рэспубліканскага фестывалю-кірмашу працаўнікоў сяла «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]» ў 2010 годзе. На стадыёне абсталявалі штучны газон і ўзвялі трыбуны. У тым жа годзе на ім быў праведзены фінальны матч аматарскага чэмпіянату ў прысутнасці галоўнага трэнера зборнай Беларусі [[Бернд Штанге|Бернда Штанге]] і генеральнага дырэктара АБФФ [[Леанід Дзмітраніца|Леаніда Дзмітраніцы]]. Нягледзячы на гэта, здаць аб’ект цалкам у тэрмін не ўдалося: завяршэнне будаўніцтва адміністрацыйна-бытавога корпуса адкладалася яшчэ на працягу трох гадоў, з-за чаго лідскі клуб часам быў вымушаны праводзіць хатнія матчы ў іншых гарадах<ref name="fbl"/>. Вясной 2013 года стадыён быў канчаткова ўведзены ў эксплуатацыю і атрымаў назву «Старт» у спадчыну ад былога рынку. Першы афіцыйны матч адбыўся 27 красавіка 2013 года: у рамках чэмпіянату [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі]] мясцовая «Ліда» перамагла мінскі «[[СКВІЧ]]» з лікам 3:0 (дублем адзначыўся нападаючы Ігар Крывабок). Новы стадыён замяніў старое механічнае табло на сучаснае электроннае<ref name="fbl"/>. == Характарыстыка і інфраструктура == Стадыён мае дзве трыбуны ўздоўж поля агульнай умяшчальнасцю 2960 гледачоў, з якіх 1440 месцаў знаходзяцца пад дахам, а 1520 з’яўляюцца адкрытымі. На заходняй цэнтральнай трыбуне абсталявана 20 крытых VIP-месцаў, а таксама 8 крытых месцаў для прадстаўнікоў сродкаў масавай інфармацыі. Прадугледжана 16 месцаў для асоб з абмежаванымі магчымасцямі, ёсць асобнае памяшканне для прэс-канферэнцый. Побач арганізавана паркоўка на 102 аўтамабілі і 6 аўтобусаў<ref name="sta">{{cite web|url=http://fclida.by/stadion|title=Стадион «Старт»|publisher=Афіцыйны сайт ФК «Ліда»|lang=ru|accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. Памеры футбольнага поля складаюць 105 × 68 метраў. Пакрыццё — штучнае. Сістэма падагравання поля адсутнічае, аднак маюцца штучнае мачтавае асвятленне і электроннае табло. Лёгкаатлетычная інфраструктура ўключае тартанавую бегавую дарожку на 6 палос (8 палос на галоўнай прамой). За паўночным віражом бегавой дарожкі размешчаны адміністрацыйны будынак, у той час як паўднёвы віраж абнесены земляным валам без глядацкіх месцаў<ref name="sta"/><ref name="lid"/>. У адзіны спартыўны кластар са стадыёнам уваходзяць суседнія аб’екты: крыты [[Лядовы палац (Ліда)|Лядовы палац]] і комплекс «Алімпія», які аб’ядноўвае пад адным дахам спартыўную залу, басейн, трэнажорную залу і саўну<ref>{{cite web|url=https://hockey.by/icearenas/|title=Ледовые арены|publisher=Hockey.by|lang=ru|accessdate=22 снежня 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=http://olimpialida.by/uslugi|title=Услуги|publisher=Спорткомплекс «Олимпия»|lang=ru|accessdate=22 снежня 2025|archive-date=11 верасня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250911065346/http://olimpialida.by/uslugi|url-status=dead}}</ref>. Пазней на тэрыторыі побач з лясным масівам і будынкам гарадской СДЮШАР па футболе была ўзведзена дадатковая шматфункцыянальная крытая спартыўная пляцоўка з каркасам з металаканструкцый (памерам 40 × 20 метраў). Гэтае збудаванне ацяпляецца ўзімку спецыяльнымі паветранымі гарматамі і прызначана для заняткаў міні-футболам, валейболам, баскетболам, боксам, цяжкай атлетыкай і барацьбой<ref>{{cite web|url=https://oblsport.grodno.by/ru/press/news/novuyu-sportivnuyu-ploshchadku-na-stadione-start-postroili-v-lide.html|title=Новую спортивную площадку на стадионе «Старт» построили в Лиде|publisher=Управление спорта и туризма Гродненского облисполкома|lang=ru|accessdate=22 снежня 2025}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Стадыёны Беларусі]] [[Катэгорыя:Спорт у Лідзе]] [[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Ліды]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2013 годзе]] hcgcof7ta6389poyvo8ipdbvfi7g4nj 0 810603 5181578 5164209 2026-08-15T19:16:54Z Emilia Noah 155537 /* Спасылкі */ 5181578 wikitext text/x-wiki {{Музыкант}} '''Уладзі{{Націск}}мір Сярге{{Націск}}евіч За{{Націск}}йчанка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Беларусь|беларускі]] [[музыкант]], гукарэжысёр, [[Музычны прадзюсар|прадзюсар]]. Другі прэзідэнт [[Мінскі рок-клуб|мінскага рок-клуба]].<ref>{{cite web|url = https://www.kp.ru/daily/26882.7/3925381/|title = КГБ не интересовалось минским рок-клубом в 1980-х, зато концерты срывал милиционер в полушубке|first = Сергей|last = Трефилов|authorlink = |date = 2018-09-14|work = |publisher = [[Комсомольская правда]]|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-19|url-status = live|quote = |ref = IP}}</ref> ==Біяграфія== Нарадзіўся 9 студзеня 1954 года ў [[Чалябінск]]у.<ref>{{cite web|url = https://citydog.io/post/zaden-zajchenko-rip/|title = Умер Владимир Зайченко – белорусская рок-легенда|first = |last = |authorlink = |date = 2022-03-17|work = |publisher = CityDog|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20260619223220/https://citydog.io/post/zaden-zajchenko-rip/|archive-date = 2026-06-19|access-date = 2026-07-10|url-status = live|quote = |ref = city}}</ref> Скончыў [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт|Беларускі дзяржаўны інстытут народнай гаспадаркі]] і сярэднюю музычную школу па класе [[фартэпіяна]]. З канца 1970-х гадоў пачаў выступаць у складзе школьнага ансамбля, затым граў у адным з калектываў свайго інстытута, а таксама ў групе «ZPG» (другім стваральнікам групы быў [[Сяргей Філімонаў (тэлевядучы)|Сяргей Філімонаў]]). Працаваў у складзе гуртоў «Модуль» Алега Спіцына (1986) і «Князь Мышкін» [[Леанід Нарушэвіч|Леаніда Нарушэвіча]] (1993). У 1987 годзе быў абраны прэзідэнтам Мінскага рок-клуба, заставаўся на гэтай пасадзе больш за дваццаць гадоў. Ініцыятар і арганізатар фестывалю «Дзень нараджэння Рычы Блэкмара», які праходзіў у [[Мінск]]у штогод, пачынаючы з 1982 года і фестывалю «Дзень нараджэння Джымі Хендрыкса» (з 1996), аўтар і вядучы тэлевізійнай праграмы «Рок-архіў» (1992—1993). Удзельнік шматлікіх мінскіх рок-фестываляў у якасці рок-гітарыста. З канца 1970-х гадоў на хатняй студыі «Fanatic Records» запісаў больш за 80 сольных альбомаў.<ref>{{cite web|url = https://nestor.minsk.by/mg/1998/49/mg84931.html|title = Зайченко, Владимир. The Best Of... (Z. V. Hard rock 1996-1997)|first = |last = |authorlink = |date = 1998-12-15|work = |publisher = [[Музыкальная газета]]|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20241214021018/https://nestor.minsk.by/mg/1998/49/mg84931.html|archive-date = 2024-12-14|access-date = 2026-07-10|url-status = live|quote = |ref = music}}</ref> Спачатку на магнітафонных бабінах, з 1998 года — у лічбавым фармаце.<ref>{{cite web|url = https://www.kp.ru/daily/26927.3/3976872/|title = Минчанин записал 102 альбома: Пишу песни по дороге за хлебом, а новый диск - о ведьмах и вурдалаках|first = Сергей|last = Трефилов|authorlink = |date = 2019-01-08|work = |publisher = Комсомольская правда|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-10|url-status = live|quote = |ref = kp2}}</ref> У 2009 годзе пры супрацоўніцтве з мінскім лэйблам «Каўчэг» адабраў са свайго архіва 9 альбомаў, якія перавыдаў на CD. Працаваў на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]», дзе з’яўляўся рэжысёрам-аператарам вышэйшай катэгорыі, здымаў відэакліпы беларускім гуртам і выканаўцам. Стварыў цыкл кампазіцый для альбома «Костер», створаных у супрацоўніцтве з паэтам-песеннікам Аляксандрам Зотавым. ==Дыскаграфія== *«Время вечности» (ZV Fanatic Records, 2001, «Ковчег», 2009); *«Праздник на час» (ZV Fanatic Records, 2001, «Ковчег», 2009); *«Мир иллюзий» (ZV Fanatic Records, 2002, «Ковчег», 2009); *«Замкнутый круг» (ZV Fanatic Records, 2006, «Ковчег», 2009); *«Кот в мешке»<ref>{{cite web|url = https://www.experty.by/content/vladimir-zaichenko-kot-v-meshke|title = Владимир Зайченко "Кот в мешке"|first = |last = |authorlink = |date = 2009-12-07|work = |publisher = [[Experty.by]]|location = |page = |language = ru|trans-title = |format = |doi = |archive-url = https://web.archive.org/web/20230204151614/https://www.experty.by/content/vladimir-zaichenko-kot-v-meshke|archive-date = 2023-02-04|access-date = 2026-07-10|url-status = live|quote = |ref = experty}}</ref> (ZV Fanatic Records, 2007, «Ковчег», 2009); *«Юбилей рок-монстра» (ZV Fanatic Records, «Ковчег», 2010); *«Черный маскарад» (ZV Fanatic Records, 2011); *«Турне вокруг света» (ZV Fanatic Records, 2013); *«Костер» (ZV Fanatic Records, 2015). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} *[https://www.instagram.com/p/DIT9U48MzYx/ Владимир Зайченко] {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Зайчанка Уладзімір}} 1dyvmgrpyfo544zk4kze8p7rl6826j3 0 810970 5181616 5168720 2026-08-15T22:34:28Z Emilia Noah 155537 /* Зноскі */ 5181616 wikitext text/x-wiki {{Гульнявая сістэма|logo=[[Файл:Nintendo 64 wordmark.svg|200px]]|image=[[Файл:Nintendo-64-wController-L.jpg|300px]]}} {{Nihongo|'''«Nintendo 64»'''|ニンテンドー64|Нінтэндо: Рокудзю:ён||таксама '''Ultra 64''' і '''N64'''}} — {{Не перакладзена 5|64 біта|64-разрадная|ru|64 бита}} [[гульнявая прыстаўка]], распрацаваная [[Японія|японскай]] карпарацыяй «[[Nintendo]]» сумесна з [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскай]] кампаніяй «{{Не перакладзена 5|Silicon Graphics|Silicon Graphics|ru|Silicon Graphics}}». Была выпушчана ў 1996 годзе (23 чэрвеня ў [[Японія|Японіі]], 29 верасня ў [[Амерыка|Амерыцы]]) і ў 1997 годзе (1 сакавіка ў {{Не перакладзена 5|EMEA|Еўропе, Блізкім Усходзе і Афрыцы|ru|EMEA}} і [[Кітай|Кітаі]] і 1 верасня ў [[Францыя|Францыі]] і [[Бенілюкс]]е) і стала адказам на прыстаўкі канкурэнтаў «Sony [[PlayStation]]» і «[[Sega Saturn]]». Тактавая частата цэнтральнага працэсара — 93,75 Мгц, графічнага — 62,5 Мгц. Абсталёўвалася агульнай уніфікаванай аператыўнай памяццю аб’ёмам 4 МБ. Максімальны дазвол быў роўны 640×480 пры 24-бітнай глыбіні колеру. Дзякуючы ўдзелу «Silicon Graphics», у гэтай прыстаўцы з’явілася маса навін, звязаных з трохмернай графікай: згладжванне тэкстур, {{Не перакладзена 5|MIP-тэкстураванне|MIP-mapping|ru|MIP-текстурирование}} і інш. У якасці гульнявога носьбіта быў абраны [[Гульнявы картрыдж|картрыдж]] аб’ёмам да 64 МБ. Разам з кансоллю «Nintendo» выпусціла першы 3D-платформер «{{Не перакладзена 5|Super Mario 64|Super Mario 64|ru|Super Mario 64}}», які дэманстраваў яе навіны ва ўсёй красе. Гэта і дало пачатковы штуршок. Аднак, у першыя часы гульняў для «Nintendo 64» было вельмі мала: не ўсім даваліся асаблівасці праграмавання для яе, акрамя таго, шматлікіх адпужваў састарэлы фармат носьбіта (абодва асноўных канкурэнта тады ўжо перайшлі на [[кампакт-дыск]]і, якія мелі вялікую ёмістасць і былі зручней і танней). Сама ж «Nintendo» не была гатова да поўнага забеспячэння сваёй кансолі гульнявымі праектамі. Але да 1998 году сітуацыя выправілася, і N64 заняла другое месца на рынку гульнявых прыставак пасля «PlayStation» (праект «Saturn» тады ўжо можна было лічыць праваленым). У [[Кітай|мацерыковым Кітаі]] выйшла перайначаная версія кансолі пад назвай «{{Не перакладзена 5|iQue Player|iQue Player|ru|iQue Player}}». Гэтая версія выканана ў форм-фактары геймпада, каб абыйсці мясцовую забарону на гульнявыя кансолі. Кансоль мае некалькі убудаваных гульняў, астатнія карыстач мог загрузіць самастойна праз анлайн-сэрвіс «iQue Depot». У Расіі рэліз быў анансаваны на 10 кастрычніка 1996 года, а дыстрыбутарам павінна была стаць сетка «АОЗТ Денди»<ref>{{Артыкул|загаловак=ДИНОЗАВРЫ ПОЛЕТЯТ 10 ОКТЯБРЯ !|год=1996|мова=ru|выданне=Страна игр|выдавецтва=Game Land|тып=часопіс|месяц=09|нумар=06|старонкі=73}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://retrocdn.net/images/d/dd/CTW_UK_586_Europe_Supplement.pdf|загаловак=Nintendo defends Eastern empire|год=1996|мова=en|выданне=CTW Europe|выдавецтва=Opportunity Publishing|тып=часопіс|месяц=05|нумар=53|старонкі=1}}</ref>. На момант пачатку паставак NTSC-версія кансолі прадавалася толькі ў некалькіх крамах, у тым ліку «Game Land»<ref>{{Артыкул|загаловак=Game Land вернулся на Новый Арбат|год=1996|мова=ru|выданне=Страна игр|выдавецтва=Game Land|тып=часопіс|месяц=09|нумар=06|старонкі=06}}</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Nintendo 64 в Москве !|год=1996|мова=ru|выданне=Страна игр|выдавецтва=Game Land|тып=часопіс|месяц=12|нумар=08|старонкі=109}}</ref>. Пазней дыстрыбуцыяй занялася кампанія «Бука», якая ў той час была афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo» (а таксама «Sega Saturn» і «Sony PlayStation»)<ref>{{Артыкул|загаловак=Бука. Новые поступления еженедельно|год=1997|мова=ru|выданне=Страна игр|выдавецтва=Game Land|тып=часопіс|месяц=05|нумар=12|старонкі=07}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220922005801/http://www.buka.ru/cgi-bin/show_more.pl?option=Show_companyinfo О компании]</ref><ref>{{Артыкул|загаловак=Бука|год=1996|мова=ru|выданне=Страна игр|выдавецтва=Game Land|тып=часопіс|месяц=01|нумар=01|старонкі=53}}</ref>, але далейшыя продажы былі спынены, з-за {{Не перакладзена 5|Эканамічны крызіс у Расіі (2008)|цяжкага эканамічнага крызісу|ru|Экономический кризис в России (1998)}}. З 2000 года афіцыйным дыстрыбутарам «Nintendo 64» выступаў «{{Не перакладзена 5|Новый Диск|Новый Диск|ru|Новый Диск}}»<ref>[https://web.archive.org/web/20001206025700/http://www.nd.ru/about/index.shtml Новый Диск — Информация о компании]</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Nintendo}} {{Асноўныя гульнявыя прыстаўкі}} {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} s05lhef6plm43oatp7k73c1k2ozjwxh 0 811393 5181661 5169512 2026-08-16T01:25:07Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5181661 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Матус}} {{Навуковец |Імя = Ірэна Матус |Арыгінал імя = {{lang-pl|Irena Matus}} |Фота = |Шырыня = |Подпіс = |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Польшча}} |Род дзейнасці = [[гісторык]], [[навуковец]] |Месца працы = [[Беластоцкі ўніверсітэт]] |Навуковая ступень = [[доктар габілітаваны]] |Навуковае званне = [[прафесар]] |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Узнагароды і прэміі = }} '''Ірэ́на Ма́тус''' ({{lang-pl|Irena Matus}})&nbsp;— польскі гісторык, [[доктар габілітаваны]], прафесар [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]]. Даследчыца гісторыі [[Праваслаўе|праваслаўя]], царкоўнай адукацыі і мінуўшчыны [[Беларусы Падляшша|беларусаў]] на [[Падляшша|Падляшшы]]. == Навуковая і адміністрацыйная дзейнасць == Навуковая дзейнасць Ірэны Матус шчыльна звязана з гістарычнымі даследаваннямі ў межах беластоцкага асяроддзя беларусістаў. Яна з'яўляецца членам [[Беларускае гістарычнае таварыства (Польшча)|Беларускага гістарычнага таварыства]] ў Польшчы{{sfn|Siwek|2021|с=149}}. У 2014 годзе, пасля рэарганізацыі структуры [[Беластоцкі ўніверсітэт|Беластоцкага ўніверсітэта]] і пераўтварэння [[Кафедра беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Кафедры беларускай культуры]] ў [[Аддзел беларускай культуры Беластоцкага ўніверсітэта|Аддзел беларускай культуры]], Ірэна Матус была прызначана яго кіраўніком{{sfn|Siwek|2021|с=147}}. На гэтай пасадзе яна працавала да [[2020]] года, калі ў выніку чарговай універсітэцкай рэформы аддзел спыніў сваё існаванне як асобная структурная адзінка{{sfn|Siwek|2021|с=147}}{{sfn|Białostockie środowisko|2018|с=503}}. Асноўныя навуковыя інтарэсы даследчыцы засяроджаны на гісторыі праваслаўнай царквы ў XIX–XX стагоддзях, станаўленні сістэмы [[Царкоўнапрыходская школа|царкоўна-прыходскіх школ]] і працэсах адраджэння [[Праваслаўе на Беласточчыне|праваслаўя на Беласточчыне]] ў міжваенны перыяд. Таксама яна займаецца гісторыяй асобных паселішчаў рэгіёна. У лютым 2021 года падпісала адкрыты ліст польскіх і замежных экспертаў у галіне беларускай мовы і культуры ў падтрымку беларускага народа і супраць палітычных рэпрэсій у краіне<ref name="open_letter">{{cite web|url=https://zbsb.org/news/zbsb/adkryty-list-dzeyacha-i-eksperta-u-belaruskay-move-i-kultury-da-belarusa/|title=Адкрыты ліст дзеячаў і экспертаў у беларускай мове і культуры да беларусаў|publisher=Згуртаванне беларусаў свету «Бацькаўшчына»|date=26 лютага 2021|lang=be|accessdate=22 ліпеня 2026}}</ref>. == Бібліяграфія == * ''Szkolnictwo cerkiewno-parafialne w powiecie bielskim w latach 1884–1914 na tle sytuacji oświatowej w diecezji grodzieńskiej: z dziejów oświaty ludu białoruskiego na Podlasiu'' (2006){{sfn|Siwek|2021|с=146}}. * ''Schyłek unii i proces restytucji prawosławia w obwodzie białostockim w latach 30. XIX wieku'' (2013){{sfn|Siwek|2021|с=146}}. * ''Wieś Strzelce-Dawidowicze w tradycji historycznej''{{sfn|Siwek|2021|с=149}}. * ''Historia Białorusinów Podlasia'' (2016, у суаўтарстве){{sfn|Siwek|2021|с=149}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |загаловак=Białostockie środowisko filologiczne 1968–2018. Historia w 45 wywiadach |адказны=red. J. Ławski |месца=Białystok |выдавецтва=Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku |год=2018 |старонак=524 |isbn=978-83-64081-49-1 |ref=Białostockie środowisko}} * {{артыкул |аўтар=Siwek B. |загаловак=Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju |выданне=Roczniki Humanistyczne |год=2021 |том=LXIX |нумар=7 |старонкі=131—155 |ref=Siwek}} {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Матус Ірэна}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Беластоцкага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Праваслаўнай царквы]] 6ldz90pq4qtks2d20caipcac2i0deo3 0 812429 5181521 5179955 2026-08-15T16:41:52Z Emilia Noah 155537 /* Крыніцы */ 5181521 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[Землетрасенне]] на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]] [[магнітуда землетрасення|магнітудай]] 7,4 здарылася [[10 жніўня]] [[2026]] года, а 7:34 раніцы па мясцовым часе. Эпіцэнтр знаходзіўся прыкладна за 60 кіламетраў на захад ад горада [[Перэйра (Калумбія)|Перэйра]]. Загінулі прынамсі 254 чалавекі, значныя разбурэнні. == Рэакцыя на катастрофу == Прэзідэнт [[Абеларда дэ ла Эспрыэлья]], які прынёс прысягу за тры дні да землятрусу, абвясціў надзвычайнае становішча. У [[Калі (горад)|Калі]], [[Арменія (Кіндыа)|Арменіі]] і [[Манісалес]]е была ўведзена каменданцкая гадзіна; у Калі на вуліцы былі выведзены дадатковыя вайсковыя і паліцэйскія падраздзяленні для прадухілення рабаванняў. Дзяржаўны сакратар ЗША [[Марка Рубіа]] паабяцаў вылучыць краіне 15,5 мільёнаў долараў на ліквідацыю наступстваў стыхійнага бедства. Міжамерыканскі банк развіцця абвясціў, што ахвяруе 700 000 долараў на ліквідацыю наступстваў стыхійнага бедства, а Лацінаамерыканскі банк развіцця абяцаў 500 000 долараў. Некалькі краін прапанавалі дапамогу, а ААН заявіла пра гатоўнасць аказаць любую неабходную дапамогу. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-12}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Землетрасенні]] [[Катэгорыя:Жнівень 2026 года]] [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 10 жніўня]] hibpitah19irjy1cofj5a70ka1bv59t 0 812526 5181533 5180094 2026-08-15T17:16:28Z Emilia Noah 155537 /* Цяжкасці асваення і тэрафарміравання */ 5181533 wikitext text/x-wiki [[Выява:TerraformedVenus.jpg|міні|Канцэптуальная выява [[Венера (планета)|Венеры]] ў выпадку яе тэрафармавання. Цікавыя хмарныя ўтварэнні і наяўнасць палярных шапак характарызуюць яе атмасферу. Дзве ячэйкі Хэдлі, уласцівыя гэтай планеце, заканчваюцца на 70-й паралелі паўночнай і паўднёвай шыраты, таму палярныя рэгіёны аказваюцца адрэзанымі ад патокаў цёплага паветра. Акрамя таго, павольнае вярчэнне планеты прыводзіць да таго, што хмары імкліва аблятаюць яе — асабліва на экватары, — каб згладзіць розніцу тэмператур паміж дзённым і начным бакамі.]] '''Тэрафармаванне Венеры''' — гіпатэтычны працэс стварэння ўмоў, прыдатных для [[Жыццё|жыцця]] чалавека на [[Венера (планета)|Венеры]]. {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаваная|ru|Терраформирование}} Венера можа ўяўляць сабой [[Планета|планету]] з цёплым і вільготным [[клімат]]ам. Падлічана, што калі б венерыянская атмасфера мела зямны састаў, то яе сярэдняя тэмпература была б каля {{Num|26|°C}} (на Зямлі {{Num|15|°C}})<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://it-day.ru/space/52-earth.html|title=Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом|access-date=2009-07-11|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html|url-status=live}}</ref>. ==Сучасныя ўмовы на Венеры== Сярэдняя [[тэмпература]] + 467 °C ([[Венера (планета)|Венера]] — адна з самых гарачых [[Планета|планет]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]), [[атмасферны ціск]] — каля 93 атм ([[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]), склад атмасферы: [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] — 96,5 %, [[азот]] — 3,5 %, [[Монааксід вугляроду|угарны газ]] і {{Не перакладзена 5|Аксід серы|сярністы газ|ru|Оксид серы(IV)}} — 0,197 %, {{Не перакладзена 5|Вадзяны пар|вадзяны пар|ru|Водяной пар}} — 0,003 %. ==Прывабнасць асваення== #Венера — сястра-блізнюк нашай планеты: сярэдні дыяметр Венеры {{Num|12103,6|км}} ({{Num|95|%}} ад сярэдняга дыяметра [[Зямля|Зямлі]]), маса 4,87{{E|24}} кг ({{Num|81,5|%}} ад масы Зямлі), паскарэнне вольнага падзення {{Num|8,9|м/с²}} ({{Num|90,4|%}} ад зямной). #Венера — самая блізкая да Зямлі планета. #На Венеру трапляе шмат сонечнай энергіі, якую можна выкарыстоўваць для тэрафармавання. == Цяжкасці асваення і тэрафарміравання == #На Венеры вельмі горача — сярэдняя тэмпература на паверхні +{{Num|467|°C}} (гарачэй, чым на [[Меркурый|Меркурыі]]). ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Жыццё на Венеры|Жыццё на Венеры|ru|Жизнь на Венере}} *[[Каланізацыя Венеры]] *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаванне|ru|Терраформирование}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[https://web.archive.org/web/20031015225932/http://www.geocities.com/alt_cosmos/index.html An approach to terraforming Venus] *[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=407 Терраформирование] — обсуждение на форуме журнала «Новости космонавтики». *[https://web.archive.org/web/20070928003349/http://forum.membrana.ru/forum/space.html?parent=1052201440 Терраформирование Венеры] — обсуждение на сайте «Мембрана.ру». * [http://it-day.ru/space/52-earth.html Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венера}} {{Даследаванне Венеры АМС}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Венера (планета)]] m6c2t5iiwionkvw4dnbdhojan8z2nqz 5181601 5181533 2026-08-15T21:15:24Z Emilia Noah 155537 /* Цяжкасці асваення і тэрафарміравання */ 5181601 wikitext text/x-wiki [[Выява:TerraformedVenus.jpg|міні|Канцэптуальная выява [[Венера (планета)|Венеры]] ў выпадку яе тэрафармавання. Цікавыя хмарныя ўтварэнні і наяўнасць палярных шапак характарызуюць яе атмасферу. Дзве ячэйкі Хэдлі, уласцівыя гэтай планеце, заканчваюцца на 70-й паралелі паўночнай і паўднёвай шыраты, таму палярныя рэгіёны аказваюцца адрэзанымі ад патокаў цёплага паветра. Акрамя таго, павольнае вярчэнне планеты прыводзіць да таго, што хмары імкліва аблятаюць яе — асабліва на экватары, — каб згладзіць розніцу тэмператур паміж дзённым і начным бакамі.]] '''Тэрафармаванне Венеры''' — гіпатэтычны працэс стварэння ўмоў, прыдатных для [[Жыццё|жыцця]] чалавека на [[Венера (планета)|Венеры]]. {{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаваная|ru|Терраформирование}} Венера можа ўяўляць сабой [[Планета|планету]] з цёплым і вільготным [[клімат]]ам. Падлічана, што калі б венерыянская атмасфера мела зямны састаў, то яе сярэдняя тэмпература была б каля {{Num|26|°C}} (на Зямлі {{Num|15|°C}})<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://it-day.ru/space/52-earth.html|title=Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом|access-date=2009-07-11|archive-date=2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206085812/http://it-day.ru/space/52-earth.html|url-status=live}}</ref>. ==Сучасныя ўмовы на Венеры== Сярэдняя [[тэмпература]] + 467 °C ([[Венера (планета)|Венера]] — адна з самых гарачых [[Планета|планет]] [[Сонечная сістэма|Сонечнай сістэмы]]), [[атмасферны ціск]] — каля 93 атм ([[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]), склад атмасферы: [[Дыяксід вугляроду|вуглякіслы газ]] — 96,5 %, [[азот]] — 3,5 %, [[Монааксід вугляроду|угарны газ]] і {{Не перакладзена 5|Аксід серы|сярністы газ|ru|Оксид серы(IV)}} — 0,197 %, {{Не перакладзена 5|Вадзяны пар|вадзяны пар|ru|Водяной пар}} — 0,003 %. ==Прывабнасць асваення== #Венера — сястра-блізнюк нашай планеты: сярэдні дыяметр Венеры {{Num|12103,6|км}} ({{Num|95|%}} ад сярэдняга дыяметра [[Зямля|Зямлі]]), маса 4,87{{E|24}} кг ({{Num|81,5|%}} ад масы Зямлі), паскарэнне вольнага падзення {{Num|8,9|м/с²}} ({{Num|90,4|%}} ад зямной). #Венера — самая блізкая да Зямлі планета. #На Венеру трапляе шмат сонечнай энергіі, якую можна выкарыстоўваць для тэрафармавання. == Цяжкасці асваення і тэрафарміравання == #На Венеры вельмі горача — сярэдняя тэмпература на паверхні +{{Num|467|°C}} (гарачэй, чым на [[Меркурый|Меркурыі]]). #Ціск на паверхні Венеры 93 [[Атмасфера (адзінка вымярэння)|атмасферы]]. ==Гл. таксама== *{{Не перакладзена 5|Жыццё на Венеры|Жыццё на Венеры|ru|Жизнь на Венере}} *[[Каланізацыя Венеры]] *{{Не перакладзена 5|Тэрафармаванне|Тэрафармаванне|ru|Терраформирование}} ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Спасылкі== *[https://web.archive.org/web/20031015225932/http://www.geocities.com/alt_cosmos/index.html An approach to terraforming Venus] *[http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/phpBB2/viewtopic.php?t=407 Терраформирование] — обсуждение на форуме журнала «Новости космонавтики». *[https://web.archive.org/web/20070928003349/http://forum.membrana.ru/forum/space.html?parent=1052201440 Терраформирование Венеры] — обсуждение на сайте «Мембрана.ру». * [http://it-day.ru/space/52-earth.html Терраформирование, или останется ли Земля нашим домом] {{Вонкавыя спасылкі}} {{Венера}} {{Даследаванне Венеры АМС}} {{Каланізацыя космасу}} [[Катэгорыя:Каланізацыя космасу]] [[Катэгорыя:Венера (планета)]] 9zmyrhsj1casvwr1obs6gq6t7wdaw15 0 812670 5181571 5181110 2026-08-15T19:03:36Z JerzyKundrat 174 5181571 wikitext text/x-wiki {{Картка бітвы |Назва бітвы = Бітва пад Соламі |Кампанія = |Каляровая схема = |Выява = |Загаловак = |Канфлікт = [[Паўстанне 1794 года]] |Дата = |Месца = [[Солы|Солы]] |Вынік = Параза паўстанцкіх войскаў |Бок1 = {{Сцяг Рэчы Паспалітай}} [[Рэч Паспалітая]] |Бок2 = {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] |Камандзір1 = |Камандзір2 = |Сілы1 = |Сілы2 = |Страты1 = |Страты2 = |Камандуючы1=[[Якуб Ясінскі]] [[Ежы Францішак Грабоўскі]]|Камандуючы2=Мікалай Зубаў Ляонцій Бенігсен}}  '''Бітва пад Соламі''' — адна з бітваў [[Паўстанне 1794 года|паўстання Касцюшкі,]] якая адбылася 26 чэрвеня 1794 года і скончылася паразай войска паўстанцаў. Сутыкненне адбылося, калі войска паўстанцаў (каля 4000 чалавек пад камандаваннем генерала [[Якуб Ясінскі|Я. Ясінскага)]], якое рухалася на [[Ашмяны]], сутыкнуліся з [[Руская імператарская армія|расійскімі войскамі]], размешчанымі лагерам каля [[Солы|Солаў]] . Расіяне разгарнулі свае сілы ў двух лагерах на процілеглых берагах ракі [[Ашмянка]] . Асноўныя польскія сілы адкінулі расійскі авангард, прасунуліся каля [[Жупраны|Жупранаў]], у бок Солаў, а затым атакавалі большы расійскі лагер, размешчаны на левым беразе. Пасля жорсткай бітвы генерал Ясінскі захапіў Солы. Тым часам асобны атрад палкоўніка [[Стэфан Грабоўскі|С. Грабоўскага]] (полк [[Касінеры|касінераў]], 200 кавалерыстаў і 2 гарматы) пераправіўся на правы бераг ракі і атакаваў меншы расійскі лагер. Расійцы адступілі пад ціскам Ясінскага, пераправіліся на другі бераг, знішчыўшы пераправы за сабой, і атакавалі войскі Грабоўскага. Адрэзаны ген. Ясінскі не змог прыйсці на дапамогу аддзеленаму атраду, у выніку чаго сілы Грабоўскага былі разбітыя і страцілі гарматы. Увечары паўстанцы адышлі ў [[Слабодка (Гудагайскі сельсавет)|Слабодку]], а на наступны дзень — у [[Шумск (Літва)|Шумск]]. [[Катэгорыя:Бітвы паўстання 1794 года]] [[Катэгорыя:Падзеі 26 чэрвеня]] 22gat27y5i71ssuxr3zdln7ng7mbuxo 0 812693 5181782 5181319 2026-08-16T09:50:18Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5181782 wikitext text/x-wiki '''«Іктынеа II»''' ({{lang-es|Ictíneo II}}, што перакладаецца як ''«Рыба-каранбель II»'') — наватарская [[падводная лодка]], сканструяваная і пабудаваная ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў Барселоне каталонскім вынаходнікам Нарсісам Мантурыёлем. Гэтае судна ўвайшло ў гісторыю тэхнікі як першая ў свеце субмарына, якая паспяхова прыводзілася ў рух сістэмай рухавікоў унутранага згарання і паравой машынай, здольнай функцыянаваць ва ўмовах адсутнасці атмасфернага паветра (анаэробны рухавік) <ref>{{Cite web|url=https://www.asme.org/wwwasmeorg/media/resourcefiles/aboutasme/who%20we%20are/engineering%20history/landmarks/189-ictineo-ii-submarine.pdf|title=Ictineo II Submarine - National Historic Engineering Landmark|publisher=American Society of Mechanical Engineers|access-date=2026-08-15}}</ref>. == Гісторыя стварэння і інжынерныя асаблівасці == Перадумовай для пабудовы карабля стаў ранейшы абмежаваны поспех папярэдняй, менш тэхналагічнай эксперыментальнай мадэлі «Ictíneo I». Будаўніцтва «Іктынеа II» было ініцыявана кампаніяй Мантурыёля і фінансавалася ў асноўным за кошт шырокай народнай падпіскі (ахвяраванняў каталонскай грамадскасці), паколькі вышэйшыя ўрадавыя ваенныя колы Іспаніі праігнаравалі звароты інжынера і адмовіліся падтрымаць праект на дзяржаўным узроўні <ref>{{Cite web|url=http://monturiol.cat/biography.html|title=Narcís Monturiol i Estarriol: Pioneer of Submarine Navigation|publisher=Monturiol.cat|access-date=2026-08-15}}</ref>. З пункту гледжання ваенна-марскога будаўніцтва, субмарына вылучалася рэвалюцыйнай для свайго часу дзвюхкорпуснай архітэктурай. Яна складалася з вонкавага драўлянага абцякальнага корпуса і ўнутранага сферычнага ціскавага трывалага корпуса. Гэта ўнутраная канструкцыя выраблялася з суцэльных масіваў аліўкавага дрэва таўшчынёй да сарака сантыметраў і дадаткова ўзмацнялася масіўнымі дубовымі шпангоўтамі з меднай ашалёўкай, каб вытрымліваць сур'ёзны ціск тоўшчы вады пры апусканні. Найгалоўным інавацыйным дасягненнем Нарсіса Мантурыёля стала ўласнае навуковае вырашэнне фундаментальнай праблемы кіслароднага галадання і забеспячэння карабля рухальнай энергіяй пад вадой. Рухальная сістэма апарата складалася з класічнай паравой машыны для плавання на паверхні мора (працавала на вугалі) і спецыялізаванага ўнікальнага катла для падводнай навігацыі <ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.pub/entry/history/ictineo-ii|title=History of Ictíneo II: First Combustion Engine Submarine|publisher=Encyclopedia|access-date=2026-08-15}}</ref>. Гэты апарат працаваў на аснове інтэнсіўнай хімічнай рэакцыі між хларатам калію, цынкам і дыяксідам марганцу. Рэакцыя стварала патрэбную экзэтэрмічную тэмпературу для закіпання вады ў катле (і руху грабной шрубы), а таксама ў працэсе свайго распаду адначасова сінтэзавала велізарную колькасць жыццёва неабходнага кіслароду, які збіраўся ў ёмістасці для дыхання экіпажа. Дзякуючы гэтаму механізму апарат мог пазбаўляцца назапашанага вуглякіслага газу і гадзінамі захоўваць пад вадой бяспечны і якасны мікраклімат, неабходны маракам. == Выпрабаванні і лёс == Афіцыйны першы пуск новай лодкі і праверка шчыльнасці корпуса адбыліся восенню 1864 года, пасля чаго судна доўга мадэрнізавалася. Серыя вырашальных публічных навігацыйных і тэставых пагружэнняў у акваторыі порта [[Барселона|Барселоны]] вялася на працягу ўсяго 1865 года. Субмарына паспяхова манеўравала, давёўшы інжынернаму таварыству надзейнасць усіх бар'ерных і ізаляцыйных сістэм і нават здольнасць весці карэктныя назіранні за марскім дном. У перыяд рэкорднага пагружэння яна пратрымалася на глыбіні 30 метраў некалькі гадзін. Аднак бліскучыя тэхналагічныя поспехі перапляліся з жорсткімі фінансавымі рэаліямі тагачаснай еўрапейскай эканомікі. Без надзейнага цэнтральнага стратэгічнага інвеставання на камерцыйнае распаўсюджванне такіх апаратаў, прыватнае канструктарскае таварыства Нарсіса Мантурыёля было вымушана прыпыніць далейшыя работы, зваліўшыся ў даўгі. Пазоўнікі запатрабавалі поўнага разліку з пазыкамі, з прычыны чаго ўвосень 1867 года апарат быў цалкам канфіскаваны. Вынаходства апынулася ў руках агенцтваў, якія, каб хутчэй адбіць сродкі, пазбавілі каштоўную парамашынную і тэхнічную зборку статусу гістарычнага аб'екта, жорстка распілавалі канструкцыю карабля і прадалі інавацыйнае судна літаральна на дровы і медны металалом, пакінуўшы вынаходніка практычна без сродкаў для існавання. З гістарычнага нябыту важнасць стварэння каталонца была паднята значна пазней інтэрнацыянальнай супольнасцю ў межах пачатку шырокага асваення сусветнага акіяна ў дваццатым стагоддзі. У сучасны момант падрабязная гістарычная копія субмарыны «Іктынеа II» з'яўляецца важнай турыстычнай экспазіцыяй Барселоны і ўстаноўлена прама ў зоне набярэжнай у раёне старога порта (Port Vell), выступаючы культурным напамінам пра інавацыі мінулага. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * Відэаэкскурсія і даследаванне чарцяжоў: гісторыя і аднаўленне [[Барселона|«Ictíneo II»]] на амерыканскай відэаплатформе гісторыі флоту {{ref-en}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-16}} [[Катэгорыя:Судны паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Падводныя лодкі]] 8i1b9un4jrakd9vgu4avsc8hifubkei 0 812694 5181781 5181320 2026-08-16T09:50:14Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5181781 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Ванда Тэлакоўская | арыгінальнае імя = {{lang-pl|Wanda Telakowska}} | жанчына = так | фатаграфія = | памер = | апісанне = | дата нараджэння = 20.4.1905 | месца нараджэння = [[Сасновец]], Каралеўства Польскае, [[Расійская імперыя]] | дата смерці = 15.1.1985 | месца смерці = [[Варшава]], [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]] | месца пахавання = [[Паванзкоўскія могілкі]] | грамадзянства = {{сцягафікацыя|Польшча}} | альма-матар = [[Акадэмія прыгожых мастацтваў (Варшава)|Школа прыгожых мастацтваў]] (Варшава) | прафесія = мастачка, графік | род дзейнасці = арганізатарка прамысловага дызайну, прафесар }} '''Ванда Тэлакоўская''' ({{lang-pl|Wanda Telakowska}}; [[20 красавіка]] [[1905]] года, [[Сасновец]] — [[15 студзеня]] [[1985]] года, [[Варшава]]) — польская мастачка, спецыялістка па выяўленчым мастацтве і выбітная арганізатарка польскага прамысловага дызайну. Зрабіла вызначальны ўнёсак у эстэтызацыю польскай пасляваеннай прамысловасці. == Біяграфічны нарыс == Нарадзілася ў Сасноўцы ў сям'і Эдмунда і Марыі (у дзявоцтве Сняхоўскай) Тэлакоўскіх, таксама мела сястру Барбару (у будучым таксама мастачку-праектоўцу). Базавую і сярэднюю адукацыю Ванда атрымала ў Варшаўскай гімназіі імя Цэцыліі Плятэр-Зыберк, дзе пачала развіваць свае таленты пад кіраўніцтвам знакамітага выкладчыка і архітэктара Станіслава Наакоўскага <ref name="rzehak">{{Cite book|last=Rzehak|first=Katarzyna|title=Wanda Telakowska: piękno dla wszystkich, czyli Jak powstało polskie wzornictwo powojenne|year=2026|publisher=Marginesy|location=Warszawa|isbn=978-83-68549-66-9}}</ref>. У 1923 годзе пасля паспяховай здачы іспытаў Тэлакоўская паступіла ў варшаўскую Школу прыгожых мастацтваў. Яна спецыялізавалася на вывучэнні жывапісу і станковай графікі ў прафесара Эдмунда Бартламейчыка. Выпускніца хутка атрымала вядомасць дзякуючы неардынарнаму падыходу да дрэварыту: яшчэ ў перыяд да Другой сусветнай вайны мастачка атрымала шэраг прэстыжных замежных узнагарод, сярод якіх залаты медаль на міжнародным конкурсе ў Фларэнцыі (1935) і галоўны прыз на Сусветнай выстаўцы «Мастацтва і тэхніка ў сучасным жыцці» ў [[Парыж|Парыжы]] ў 1937 годзе <ref name="rzehak" />. У варшаўскіх мастацкіх колах яна падтрымлівала цёплыя сяброўскія адносіны з інтэлектуаламі тагачаснай Польшчы: Яраславам Івашкевічам, Антоніем Слонімскім і Ірэнай Кшывіцкай. Падчас Другой сусветнай вайны і нямецкай акупацыі заставалася ў Варшаве, выкладаючы шрыфт і тэхнікі рэкламы ў камерцыйным ліцэі. Галоўным дасягненнем і жыццёвым фокусам Тэлакоўскай пасля вайны стала развіццё канцэпцыі «прыгажосці для ўсіх» і масавага дызайну <ref name="rzehak" />. У першыя пасляваенныя гады яна разам з Марыяй Скачылас-Ляшчынскай арганізавала Бюро нагляду за эстэтыкай вытворчасці, якое праз сістэмную працу ператварылася ў паўнавартасны ўрадавы Інстытут прамысловага дызайну (польск. ''Instytut Wzornictwa Przemysłowego, IWP''). Гэтае ведамства адкрылася ў 1950 годзе і на доўгі час стала галоўнай установай распрацоўкі таварнага і прамысловага аблічча краіны. У ліпені 1957 года за заслугі перад галіной Цэнтральная кваліфікацыйная камісія падарыла ёй афіцыйнае званне прафесара надзвычайнага. Насуперак тэхналагічным поспехам установы, на хвалі ўнутраных палітычных канфліктаў восенню 1968 года яе фактычна прымусілі сысці з пасады кіраўніка Інстытута, аднак Тэлакоўская ўтрымалася ва ўстанове і працягвала ўплываць на развіццё школы ўжо як звычайны кіраўнік лакальных праектных калектываў. У 1977 годзе ўрад ацаніў яе грамадскі і культурны ўнёсак у развіццё народных і сучасных практык прэміяй імя Оскара Кольберга <ref>{{Cite web|url=https://www.nagrodakolberg.pl/laureaci-prof._wanda_telakowska|title=prof. Wanda Telakowska – laureat Nagrody Kolberga 1977|publisher=nagrodakolberg.pl|access-date=2026-08-15}}</ref>. Тады ж Тэлакоўская перадала выключна багатую калекцыю выставачных узораў свайго інстытута ў карыстанне [[Нацыянальны музей у Варшаве|Нацыянальнаму музею]] ў Варшаве. Пад канец свайго жыцця страціла зрок, але заставалася іконай і значнай фігурай гісторыі мастацтва Польшчы. Памерла 15 студзеня 1985 года, пахавана ў фамільнай магіле на Паванзкоўскіх могілках Варшавы. == Ушанаванне памяці == Памяць пра ўплыў мастачкі-канцэптуалісткі падтрымліваецца на сучасным дзяржаўным і культурным узроўні. У кастрычніку 2011 года сталічная рада Варшавы прыняла рашэнне надаць адной з вуліц у цэнтральным раёне Сяродмесце імя Ванды Тэлакоўскай. Праз пяць гадоў, у 2016 годзе, сучасныя мастакі пад кіраўніцтвам Радэка Скрыпчака ўшанавалі фігуру заснавальніцы дызайну вялікім сталічным муралам, графічнай асновай для якога паслужыў класічны даваенны дрэварыт Ванды «Байдаркі». Мурал размешчаны ў Варшаве па адрасе: вуліца Паненская, дом 3. У дадатак да гэтага, Сенат Польшчы на адмысловым пасяджэнні ў 2025 годзе спецыяльна адзначыў урачыстую 120-ю гадавіну з дня нараджэння мастачкі і грамадскай дзяячкі <ref>{{Cite web|url=https://dzieje.pl/kultura-i-sztuka/senat-upamietnil-120-rocznice-urodzin-wandy-telakowskiej|title=Senat upamiętnił 120. rocznicę urodzin Wandy Telakowskiej|publisher=Dzieje.pl|access-date=2026-08-15}}</ref>. == Зноскі == <references /> {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-16}} qcnsb2qj76rwrv7zlu378ousc5g4vbm 4 812699 5181463 2026-08-15T12:49:05Z Rabbi Mendl 19651 новы праект 5181463 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. '''[СПАСЫЛКА ДЛЯ ЗАГРУЗКІ ФОТА]''' — загружайце менавіта праз гэту спасылку, якая заканчваецца на ''&campaign=wlv-by'', бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. == Спісы вёсак па раёнам Беларусі == Тут можна знайсці поўныя спісы вёсак для загрузак менавіта па кожнай вёсцы. У назве фота мусіць быць назва вёскі, раён, вобласць, дата здымка. * [[:be:Сельскія населеныя пункты Беларусі]] * [[:be-tarask:Вёскі Беларусі]] {| |<categorytree>Сельскія населеныя пункты Беларусі</categorytree> |} {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Гл. таксама == [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] io07dkha5f2zb5yl8yojogmf4fh3yv6 5181466 5181463 2026-08-15T12:54:24Z Rabbi Mendl 19651 афармленне 5181466 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. '''[СПАСЫЛКА ДЛЯ ЗАГРУЗКІ ФОТА]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. == Спісы вёсак па раёнам Беларусі == Тут можна знайсці поўныя спісы вёсак для загрузак менавіта па кожнай вёсцы. У назве фота мусіць быць назва вёскі, раён, вобласць, дата здымка. * [[:be:Сельскія населеныя пункты Беларусі]] * [[:be-tarask:Вёскі Беларусі]] {| |<categorytree>Сельскія населеныя пункты Беларусі</categorytree> |} {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Гл. таксама == [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] tjdpybkbyuqjih93fmhgxb44lvd4e7q 5181520 5181466 2026-08-15T16:41:31Z Rabbi Mendl 19651 /be 5181520 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. '''[СПАСЫЛКА ДЛЯ ЗАГРУЗКІ ФОТА]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. == Спісы вёсак па раёнам Беларусі == Тут можна знайсці поўныя спісы вёсак для загрузак менавіта па кожнай вёсцы. У назве фота мусіць быць назва вёскі, раён, вобласць, дата здымка. * [[:be:Сельскія населеныя пункты Беларусі]] * [[:be-tarask:Вёскі Беларусі]] {| |<categorytree>Сельскія населеныя пункты Беларусі</categorytree> |} {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Гл. таксама == [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] rle9mh93lfqedi2zb1t7ewfoqepltxm 5181564 5181520 2026-08-15T18:42:54Z Rabbi Mendl 19651 афармленне 5181564 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі. Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна. '''[[https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|{{Wiki Loves Villages in Belarus map}}]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Гл. таксама == [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] 1lswe19zghu38a9huqcpb64x8ppjlgv 5181566 5181564 2026-08-15T18:57:03Z Rabbi Mendl 19651 дапаўненне 5181566 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі. Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна. '''[[https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|{{Wiki Loves Villages in Belarus map}}]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Прыклады адпаведных фота == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Прыклады адпаведных фота"> Bluzha village.jpg|Агульны выгляд 2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла 2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец 2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая 2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма 2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё 2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер 2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства 2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|Ткацтва </gallery> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] 4pgxki28yc0x90wnz3idbykme9xeha6 5181570 5181566 2026-08-15T19:03:10Z Rabbi Mendl 19651 /* Прыклады адпаведных фота */ ілюстрацыя 5181570 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі. Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна. '''[[https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|{{Wiki Loves Villages in Belarus map}}]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Прыклады адпаведных фота == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Прыклады адпаведных фота"> Bluzha village.jpg|Агульны выгляд 2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла 2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец 2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая 2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма 2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка 2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё 2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер 2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства 2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|Ткацтва </gallery> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] f18epq0dsbsleq8bknehzkq3qbi4g25 5181582 5181570 2026-08-15T19:59:17Z Rabbi Mendl 19651 /* Прыклады адпаведных фота */ ілюстрацыя 5181582 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі. Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна. '''[[https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|{{Wiki Loves Villages in Belarus map}}]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Прыклады адпаведных фота == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Прыклады адпаведных фота"> Bluzha village.jpg|Агульны выгляд 2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец 2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла 2024.08.22 Wheel tractor in Traby Iŭje District Hrodna Region.jpg|Тэхніка 2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая 2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма 2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка 2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё 2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер 2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства 2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|Ткацтва </gallery> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] co70oadbiyfv21sivu2n2j7e2oxb2tz 5181584 5181582 2026-08-15T20:05:02Z Rabbi Mendl 19651 /* Прыклады адпаведных фота */ ганчарства 5181584 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі. Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна. '''[[https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|{{Wiki Loves Villages in Belarus map}}]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Прыклады адпаведных фота == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Прыклады адпаведных фота"> Bluzha village.jpg|Агульны выгляд 2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец 2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла 2024.08.22 Wheel tractor in Traby Iŭje District Hrodna Region.jpg|Тэхніка 2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая 2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма 2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка 2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё 2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер 2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства 2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|Ткацтва 2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 11.jpg|Ганчарства </gallery> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] jekfm97u5jej3lsawz0t53kab5lssk9 5181586 5181584 2026-08-15T20:13:43Z Rabbi Mendl 19651 /* Прыклады адпаведных фота */ афармленне 5181586 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі. Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна. '''[[https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|{{Wiki Loves Villages in Belarus map}}]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Прыклады адпаведных фота == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Прыклады адпаведных фота"> Bluzha village.jpg|Агульны выгляд 2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец 2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла 2024.08.22 Wheel tractor in Traby Iŭje District Hrodna Region.jpg|Тэхніка 2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая 2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма 2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка 2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё 2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер 2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|Ткацтва 2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства 2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 11.jpg|Ганчарства </gallery> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] 4smodo0n564xitk2slnez4hdrk7q8fn 5181598 5181586 2026-08-15T20:38:11Z Rabbi Mendl 19651 афармленне, ілюстрацыя 5181598 wikitext text/x-wiki Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]]. Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]]. Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3); Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]]. Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі. Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул! Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна. '''[[https://commons.wikimedia.org/wiki/Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|{{Wiki Loves Villages in Belarus map}}]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў. {{ВЛВ-навігацыйны шаблон}} == Прыклады адпаведных фота == <gallery mode="packed" heights="200" caption="Прыклады адпаведных фота"> Bluzha village.jpg|Агульны выгляд 2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец 2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла 2024.08.22 Wheel tractor in Traby Iŭje District Hrodna Region.jpg|Тэхніка 2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая 2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма 2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка Ram in Tsna, Minsk 01.jpg|[[Сельскагаспадарчыя жывёлы]] 2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё 2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер 2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|[[Ткацтва]] 2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства 2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 11.jpg|[[Ганчарства]] </gallery> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]] og5jd0tku2bq6fe0culoxieewgkahhh 4 812700 5181465 2026-08-15T12:51:46Z Rabbi Mendl 19651 новая старонка 5181465 wikitext text/x-wiki Старонка адзначэння ўдзелу ў «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі|Вікі любіць вёскі]]». == 2026 == тут бы, можа, не зашкодзілі подпісы (праз кнопку на панэлі або <nowiki>--~~~~</nowiki>) * [[User:Tess Mattew|Tess Mattew]] * [[User:Dina Panayotis|Dina Panayotis]] t0ndkm50weoxpmy2bv12u9mcl8owjgk 0 812701 5181469 2026-08-15T13:15:41Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:pl:Special:Redirect/revision/79045401|Jerzy Remer]]» 5181469 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }} [[Файл:Jury_Konkurs_na_pomnik_marszałka_Józefa_Piłsudskiego_na_placu_Na_Rozdrożu_w_Warszawie_1937.jpg|міні| Ежы Рэмер (першы справа) з членамі журы конкурсу на помнік маршалу Юзафу Пілсудскаму на плошчы На Раздрожу ў Варшаве (1937)]] '''Ежы Людвік Рэмер''' ([[Польская мова|пол.]] ''Jerzy Ludwik Remer''''',''' [[16 красавіка]] [[1888|1888,]] [[Затар]] - [[16 лютага]] [[1979|1979,]] [[Торунь]]) — польскі [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]] і кансерватар помнікаў, кансерватар віленска-наваградскай акругі і прафесар гісторыі мастацтва ў Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя (1922-28). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Эдварда (1859–1925), касіра маёнтка Патоцкіх, і Марыі, народжанай Грыхоўскай (1867–1947). У 1899–1907 гадах вучыўся ў рэальнай гімназіі ў [[Вадавіцы|Вадавіцах]] . У 1914 годзе скончыў факультэт гісторыі мастацтваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Практыкаваўся ў якасці рэстаўратара помнікаў у Парыжы і наведваў спецыялізаваны курс музеялогіі і кансервацыі ў Школе Луўра. Падчас Першай сусветнай вайны быў мабілізаваны ў аўстрыйскую армію, ваяваў у Польскіх легіёнах. З пачатку [[Незалежнасць|незалежнасці]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] працаваў у аддзелах аховы помнікаў — спачатку ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] і [[Кельцы|Кельцэ]], а пазней у [[Вільня|Вільні]]. У 1922-28 жыў у Вільні, працаваў кансерватарам віленска-наваградскай акругі, а таксама кіраваў мастацкім аддзелам ва ўрадзе Віленскага ваяводства. Таксама выкладаў у Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя як заступца прафесара гісторыі мастацтва і кансервацыі на мастацкім факультэце. З 1930 года быў генеральным кансерватарам помнікаў. Запачаткаваў першую сістэматычную праграму кансервацыі помнікаў, знішчаных падчас Першай сусветнай вайны. Быў суаўтарам закона пра ахову гістарычных помнікаў. У 1937 годзе яго знялі з пасады і перавялі ў Кракаў, калі ён выступіў супраць планаванай куплі і перавозкі ў Варшаву познягатычнага паліпціха Святога Яна з аўгустынскага манастыра ў Кракаве. У міжваенны перыяд ён працаваў у некалькіх арганізацыях, якія займаліся аховай помнікаў: Таварыстве аховы гістарычных помнікаў, Польскай асацыяцыі мастацтвазнаўцаў, Таварыстве аховы народнага мастацтва, Польскім турыстычным таварыстве і Міжнароднай камісіі па гістарычных помніках. У 1931–1932 гадах быў рэдактарам часопіса ''«Ziemia»''. У 1938–1939 гадах быў кансерватарам помнікаў у [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскім ваяводстве]] (з 1 лістапада 1938 г.) і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] жыў і працаваў у [[Варшава|Варшаве]], пасля вайны быў губернскім кансерватарам помнікаў у Паморскім ваяводскім упраўленні ў [[Быдгашч|Быдгашчы]]. У 1947 годзе стаў дырэктарам Раённага музея ў [[Торунь|Торуні]] і займаў гэтую пасаду да 1971 года, таксама працаваў ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка]], куды яго разам з іншымі інтэлектуаламі з Львова і Вільні прывёў [[Людвік Калянкоўскі]]. Памёр у 1979 годзе ў Торуні і пахаваны на могілках Святога Георгія. == Прыватнае жыццё == З 20 студзеня 1912 года ён быў жанаты на Эміліі, народжанай Тшэцецкай (1893–1976). [[Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] sjapukdiw3x32mfjmoungwgiyw0ew4h 5181470 5181469 2026-08-15T13:16:53Z Aliaksei Lastouski 75892 5181470 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }} [[Файл:Jury_Konkurs_na_pomnik_marszałka_Józefa_Piłsudskiego_na_placu_Na_Rozdrożu_w_Warszawie_1937.jpg|міні| Ежы Рэмер (першы справа) з членамі журы конкурсу на помнік маршалу Юзафу Пілсудскаму на плошчы На Раздрожу ў Варшаве (1937)]] '''Ежы Людвік Рэмер''' ([[Польская мова|пол.]] ''Jerzy Ludwik Remer''''',''' [[16 красавіка]] [[1888|1888,]] [[Затар]] - [[16 лютага]] [[1979|1979,]] [[Торунь]]) — польскі [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]] і кансерватар помнікаў, кансерватар віленска-наваградскай акругі і прафесар гісторыі мастацтва ў Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя (1922-28). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Эдварда (1859–1925), касіра маёнтка Патоцкіх, і Марыі, народжанай Грыхоўскай (1867–1947). У 1899–1907 гадах вучыўся ў рэальнай гімназіі ў [[Вадавіцы|Вадавіцах]] . У 1914 годзе скончыў факультэт гісторыі мастацтваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Практыкаваўся ў якасці рэстаўратара помнікаў у Парыжы і наведваў спецыялізаваны курс музеялогіі і кансервацыі ў Школе Луўра. Падчас Першай сусветнай вайны быў мабілізаваны ў аўстрыйскую армію, ваяваў у Польскіх легіёнах. З пачатку [[Незалежнасць|незалежнасці]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] працаваў у аддзелах аховы помнікаў — спачатку ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] і [[Кельцы|Кельцэ]], а пазней у [[Вільня|Вільні]]. У 1922-28 жыў у Вільні, працаваў кансерватарам віленска-наваградскай акругі, а таксама кіраваў мастацкім аддзелам ва ўрадзе Віленскага ваяводства. Таксама выкладаў у Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя як заступца прафесара гісторыі мастацтва і кансервацыі на мастацкім факультэце. З 1930 года быў генеральным кансерватарам помнікаў. Запачаткаваў першую сістэматычную праграму кансервацыі помнікаў, знішчаных падчас Першай сусветнай вайны. Быў суаўтарам закона пра ахову гістарычных помнікаў. У 1937 годзе яго знялі з пасады і перавялі ў Кракаў, калі ён выступіў супраць планаванай куплі і перавозкі ў Варшаву познягатычнага паліпціха Святога Яна з аўгустынскага манастыра ў Кракаве. У міжваенны перыяд ён працаваў у некалькіх арганізацыях, якія займаліся аховай помнікаў: Таварыстве аховы гістарычных помнікаў, Польскай асацыяцыі мастацтвазнаўцаў, Таварыстве аховы народнага мастацтва, Польскім турыстычным таварыстве і Міжнароднай камісіі па гістарычных помніках. У 1931–1932 гадах быў рэдактарам часопіса ''«Ziemia»''. У 1938–1939 гадах быў кансерватарам помнікаў у [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскім ваяводстве]] (з 1 лістапада 1938 г.) і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] жыў і працаваў у [[Варшава|Варшаве]], пасля вайны быў губернскім кансерватарам помнікаў у Паморскім ваяводскім упраўленні ў [[Быдгашч|Быдгашчы]]. У 1947 годзе стаў дырэктарам Раённага музея ў [[Торунь|Торуні]] і займаў гэтую пасаду да 1971 года, таксама працаваў ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка]], куды яго разам з іншымі інтэлектуаламі з Львова і Вільні прывёў [[Людвік Калянкоўскі]]. Памёр у 1979 годзе ў Торуні і пахаваны на могілках Святога Георгія. == Прыватнае жыццё == З 20 студзеня 1912 года быў жанаты на Эміліі, народжанай Тшэцецкай (1893–1976). Дзяцей не было. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Рэмер Ежы}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] mawq8g12z7p5mam9rnpcboun9topnij 5181478 5181470 2026-08-15T13:35:58Z Aliaksei Lastouski 75892 5181478 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }} [[Файл:Jury_Konkurs_na_pomnik_marszałka_Józefa_Piłsudskiego_na_placu_Na_Rozdrożu_w_Warszawie_1937.jpg|міні| Ежы Рэмер (першы справа) з членамі журы конкурсу на помнік маршалу Юзафу Пілсудскаму на плошчы На Раздрожу ў Варшаве (1937)]] '''Ежы Людвік Рэмер''' ([[Польская мова|пол.]] ''Jerzy Ludwik Remer''''',''' [[16 красавіка]] [[1888|1888,]] [[Затар]] - [[16 лютага]] [[1979|1979,]] [[Торунь]]) — польскі [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]] і кансерватар помнікаў, кансерватар віленска-наваградскай акругі і прафесар гісторыі мастацтва ў [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя]] (1922-28). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Эдварда (1859–1925), касіра маёнтка Патоцкіх, і Марыі, народжанай Грыхоўскай (1867–1947). У 1899–1907 гадах вучыўся ў рэальнай гімназіі ў [[Вадавіцы|Вадавіцах]] . У 1914 годзе скончыў факультэт гісторыі мастацтваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Практыкаваўся ў якасці рэстаўратара помнікаў у Парыжы і наведваў спецыялізаваны курс музеялогіі і кансервацыі ў Школе Луўра. Падчас Першай сусветнай вайны быў мабілізаваны ў аўстрыйскую армію, ваяваў у Польскіх легіёнах. З пачатку [[Незалежнасць|незалежнасці]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] працаваў у аддзелах аховы помнікаў — спачатку ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] і [[Кельцы|Кельцэ]], а пазней у [[Вільня|Вільні]]. У 1922-28 жыў у Вільні, працаваў кансерватарам віленска-наваградскай акругі, а таксама кіраваў мастацкім аддзелам ва ўрадзе Віленскага ваяводства. Таксама выкладаў у Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя як заступца прафесара гісторыі мастацтва і кансервацыі на мастацкім факультэце.<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/707180.pdf|title=Odrodzenie Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939)|author=Dormus Katarzyna|website=Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych 2011/LXIV}}</ref> Ініцыяваў аднаўленне [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]. [[Станіслаў Лорэнц]], які прыйшоў яму на замену, такім чынам яго згадваў: <blockquote>Вельмі амбіцыйны, поўны ініцыятывы, таленавіты арганізатар і таварыскі па характару, ён дасягнуў вельмі паважанай пасады ў Вільні, а паколькі быў таксама прызначаны намеснікам прафесара гісторыі мастацтва на мастацкім факультэце УСБ, то меў шырокі спектр дзейнасці. Ён апынуўся ў Вільні ў той час, калі пасля вызвалення польскае жыццё перабудоўвалася, абапіраючыся на старыя віленскія традыцыі, а ў галіне аховы помнікаў яго роля была піянерскай.<ref>''S. Lorentz'', Album wileńskie, PIW, Warszawa 1986, s. 12.</ref></blockquote>З 1930 года быў генеральным кансерватарам помнікаў. Запачаткаваў першую сістэматычную праграму кансервацыі помнікаў, знішчаных падчас Першай сусветнай вайны. Быў суаўтарам закона пра ахову гістарычных помнікаў. У 1937 годзе яго знялі з пасады і перавялі ў Кракаў, калі ён выступіў супраць планаванай куплі і перавозкі ў Варшаву познягатычнага паліпціха Святога Яна з аўгустынскага манастыра ў Кракаве. У міжваенны перыяд ён працаваў у некалькіх арганізацыях, якія займаліся аховай помнікаў: Таварыстве аховы гістарычных помнікаў, Польскай асацыяцыі мастацтвазнаўцаў, Таварыстве аховы народнага мастацтва, Польскім турыстычным таварыстве і Міжнароднай камісіі па гістарычных помніках. У 1931–1932 гадах быў рэдактарам часопіса ''«Ziemia»''. У 1938–1939 гадах быў кансерватарам помнікаў у [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскім ваяводстве]] (з 1 лістапада 1938 г.) і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] жыў і працаваў у [[Варшава|Варшаве]], пасля вайны быў губернскім кансерватарам помнікаў у Паморскім ваяводскім упраўленні ў [[Быдгашч|Быдгашчы]]. У 1947 годзе стаў дырэктарам Раённага музея ў [[Торунь|Торуні]] і займаў гэтую пасаду да 1971 года, таксама працаваў ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка]], куды яго разам з іншымі інтэлектуаламі з Львова і Вільні прывёў [[Людвік Калянкоўскі]]. Памёр у 1979 годзе ў Торуні і пахаваны на могілках Святога Георгія. == Прыватнае жыццё == З 20 студзеня 1912 года быў жанаты на Эміліі, народжанай Тшэцецкай (1893–1976). Дзяцей не было. == Выбраныя публікацыі == Madonna warowni wileńskiej: (rzecz o obrazie Matki Boskiej Ostrobramskiej). Kraków, 1927. [https://fbc.pionier.net.pl/metadatasearch?action=AdvancedSearchAction&type=-3&val1=Title:%22W+s%C5%82u%C5%BCbie+sztuki+:+u+%C5%BAr%C3%B3de%C5%82+tw%C3%B3rczo%C5%9Bci+Ferdynanda+Ruszczyca%22&p=0 W służbie sztuki: u źródeł twórczości Ferdynanda Ruszczyca. Wilno, 1927.] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Рэмер Ежы}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] 87z9irca7dmu93tytvb97cdaj985zmv 5181480 5181478 2026-08-15T14:02:39Z Aliaksei Lastouski 75892 5181480 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = }} [[Файл:Jury_Konkurs_na_pomnik_marszałka_Józefa_Piłsudskiego_na_placu_Na_Rozdrożu_w_Warszawie_1937.jpg|міні| Ежы Рэмер (першы справа) з членамі журы конкурсу на помнік маршалу Юзафу Пілсудскаму на плошчы На Раздрожу ў Варшаве (1937)]] '''Ежы Людвік Рэмер''' ([[Польская мова|пол.]] ''Jerzy Ludwik Remer''''',''' [[16 красавіка]] [[1888|1888,]] [[Затар]] - [[16 лютага]] [[1979|1979,]] [[Торунь]]) — польскі [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]] і кансерватар помнікаў, кансерватар віленска-наваградскай акругі і прафесар гісторыі мастацтва ў [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя]] (1922-28). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Эдварда (1859–1925), касіра маёнтка Патоцкіх, і Марыі, народжанай Грыхоўскай (1867–1947). У 1899–1907 гадах вучыўся ў рэальнай гімназіі ў [[Вадавіцы|Вадавіцах]] . У 1914 годзе скончыў факультэт гісторыі мастацтваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Практыкаваўся ў якасці рэстаўратара помнікаў у Парыжы і наведваў спецыялізаваны курс музеялогіі і кансервацыі ў Школе Луўра. Падчас Першай сусветнай вайны быў мабілізаваны ў аўстрыйскую армію, ваяваў у Польскіх легіёнах. З пачатку [[Незалежнасць|незалежнасці]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] працаваў у аддзелах аховы помнікаў — спачатку ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] і [[Кельцы|Кельцэ]], а пазней у [[Вільня|Вільні]]. У 1922-28 жыў у Вільні, працаваў кансерватарам віленска-наваградскай акругі, а таксама кіраваў мастацкім аддзелам ва ўрадзе Віленскага ваяводства. Таксама выкладаў у Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя як заступца прафесара гісторыі мастацтва і кансервацыі на мастацкім факультэце.<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/707180.pdf|title=Odrodzenie Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939)|author=Dormus Katarzyna|website=Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych 2011/LXIV}}</ref> Ініцыяваў аднаўленне [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]. Ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва кансервацыі абраза Маці Божай Вострабрамскай у 1925 годзе. [[Станіслаў Лорэнц]], які прыйшоў яму на замену, такім чынам яго згадваў: <blockquote>Вельмі амбіцыйны, поўны ініцыятывы, таленавіты арганізатар і таварыскі па характару, ён дасягнуў вельмі паважанай пасады ў Вільні, а паколькі быў таксама прызначаны намеснікам прафесара гісторыі мастацтва на мастацкім факультэце УСБ, то меў шырокі спектр дзейнасці. Ён апынуўся ў Вільні ў той час, калі пасля вызвалення польскае жыццё перабудоўвалася, абапіраючыся на старыя віленскія традыцыі, а ў галіне аховы помнікаў яго роля была піянерскай.<ref>''S. Lorentz'', Album wileńskie, PIW, Warszawa 1986, s. 12.</ref></blockquote>З 1930 года быў генеральным кансерватарам помнікаў. Запачаткаваў першую сістэматычную праграму кансервацыі помнікаў, знішчаных падчас Першай сусветнай вайны. Быў суаўтарам закона пра ахову гістарычных помнікаў. У 1937 годзе яго знялі з пасады і перавялі ў Кракаў, калі ён выступіў супраць планаванай куплі і перавозкі ў Варшаву познягатычнага паліпціха Святога Яна з аўгустынскага манастыра ў Кракаве. У міжваенны перыяд ён працаваў у некалькіх арганізацыях, якія займаліся аховай помнікаў: Таварыстве аховы гістарычных помнікаў, Польскай асацыяцыі мастацтвазнаўцаў, Таварыстве аховы народнага мастацтва, Польскім турыстычным таварыстве і Міжнароднай камісіі па гістарычных помніках. У 1931–1932 гадах быў рэдактарам часопіса ''«Ziemia»''. У 1938–1939 гадах быў кансерватарам помнікаў у [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскім ваяводстве]] (з 1 лістапада 1938 г.) і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] жыў і працаваў у [[Варшава|Варшаве]], пасля вайны быў губернскім кансерватарам помнікаў у Паморскім ваяводскім упраўленні ў [[Быдгашч|Быдгашчы]]. У 1947 годзе стаў дырэктарам Раённага музея ў [[Торунь|Торуні]] і займаў гэтую пасаду да 1971 года, таксама працаваў ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка]], куды яго разам з іншымі інтэлектуаламі з Львова і Вільні прывёў [[Людвік Калянкоўскі]]. Памёр у 1979 годзе ў Торуні і пахаваны на могілках Святога Георгія. == Прыватнае жыццё == З 20 студзеня 1912 года быў жанаты на Эміліі, народжанай Тшэцецкай (1893–1976). Дзяцей не было. == Выбраныя публікацыі == [https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/944766/NDIGCZAS101960_1925_010_012.pdf ''Architektura monumentalna w województwie nowogródzkim,'' Ziemia, 1925, nr. 10-12.] ''Madonna warowni wileńskiej: (rzecz o obrazie Matki Boskiej Ostrobramskiej).'' Kraków, 1927. [https://fbc.pionier.net.pl/metadatasearch?action=AdvancedSearchAction&type=-3&val1=Title:%22W+s%C5%82u%C5%BCbie+sztuki+:+u+%C5%BAr%C3%B3de%C5%82+tw%C3%B3rczo%C5%9Bci+Ferdynanda+Ruszczyca%22&p=0 ''W służbie sztuki: u źródeł twórczości Ferdynanda Ruszczyca''. Wilno, 1927.] ''Wilno (Cuda Polski)''. Poznań: Wydawnictwo Polskie R.Wegner, 1934. ''Toruń : historia, ludzie, sztuka''. Toruń, Łódź 1962 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Рэмер Ежы}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] sf9k3scwpoxveyjqud6azh9n4kwj2ri 5181481 5181480 2026-08-15T14:05:37Z Aliaksei Lastouski 75892 5181481 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Jerzy Remer.jpg|thumb|]] }} [[Файл:Jury_Konkurs_na_pomnik_marszałka_Józefa_Piłsudskiego_na_placu_Na_Rozdrożu_w_Warszawie_1937.jpg|міні| Ежы Рэмер (першы справа) з членамі журы конкурсу на помнік маршалу Юзафу Пілсудскаму на плошчы На Раздрожу ў Варшаве (1937)]] '''Ежы Людвік Рэмер''' ([[Польская мова|пол.]] ''Jerzy Ludwik Remer''''',''' [[16 красавіка]] [[1888|1888,]] [[Затар]] - [[16 лютага]] [[1979|1979,]] [[Торунь]]) — польскі [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]] і кансерватар помнікаў, кансерватар віленска-наваградскай акругі і прафесар гісторыі мастацтва ў [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя]] (1922-28). == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Эдварда (1859–1925), касіра маёнтка Патоцкіх, і Марыі, народжанай Грыхоўскай (1867–1947). У 1899–1907 гадах вучыўся ў рэальнай гімназіі ў [[Вадавіцы|Вадавіцах]] . У 1914 годзе скончыў факультэт гісторыі мастацтваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Практыкаваўся ў якасці рэстаўратара помнікаў у Парыжы і наведваў спецыялізаваны курс музеялогіі і кансервацыі ў Школе Луўра. Падчас Першай сусветнай вайны быў мабілізаваны ў аўстрыйскую армію, ваяваў у Польскіх легіёнах. З пачатку [[Незалежнасць|незалежнасці]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] працаваў у аддзелах аховы помнікаў — спачатку ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] і [[Кельцы|Кельцэ]], а пазней у [[Вільня|Вільні]]. У 1922-28 жыў у Вільні, працаваў кансерватарам віленска-наваградскай акругі, а таксама кіраваў мастацкім аддзелам ва ўрадзе Віленскага ваяводства. Таксама выкладаў у Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя як заступца прафесара гісторыі мастацтва і кансервацыі на мастацкім факультэце.<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/707180.pdf|title=Odrodzenie Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939)|author=Dormus Katarzyna|website=Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych 2011/LXIV}}</ref> Ініцыяваў аднаўленне [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]. Ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва кансервацыі абраза Маці Божай Вострабрамскай у 1925 годзе. [[Станіслаў Лорэнц]], які прыйшоў яму на замену, такім чынам яго згадваў: <blockquote>Вельмі амбіцыйны, поўны ініцыятывы, таленавіты арганізатар і таварыскі па характару, ён дасягнуў вельмі паважанай пасады ў Вільні, а паколькі быў таксама прызначаны намеснікам прафесара гісторыі мастацтва на мастацкім факультэце УСБ, то меў шырокі спектр дзейнасці. Ён апынуўся ў Вільні ў той час, калі пасля вызвалення польскае жыццё перабудоўвалася, абапіраючыся на старыя віленскія традыцыі, а ў галіне аховы помнікаў яго роля была піянерскай.<ref>''S. Lorentz'', Album wileńskie, PIW, Warszawa 1986, s. 12.</ref></blockquote>З 1930 года быў генеральным кансерватарам помнікаў. Запачаткаваў першую сістэматычную праграму кансервацыі помнікаў, знішчаных падчас Першай сусветнай вайны. Быў суаўтарам закона пра ахову гістарычных помнікаў. У 1937 годзе яго знялі з пасады і перавялі ў Кракаў, калі ён выступіў супраць планаванай куплі і перавозкі ў Варшаву познягатычнага паліпціха Святога Яна з аўгустынскага манастыра ў Кракаве. У міжваенны перыяд ён працаваў у некалькіх арганізацыях, якія займаліся аховай помнікаў: Таварыстве аховы гістарычных помнікаў, Польскай асацыяцыі мастацтвазнаўцаў, Таварыстве аховы народнага мастацтва, Польскім турыстычным таварыстве і Міжнароднай камісіі па гістарычных помніках. У 1931–1932 гадах быў рэдактарам часопіса ''«Ziemia»''. У 1938–1939 гадах быў кансерватарам помнікаў у [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскім ваяводстве]] (з 1 лістапада 1938 г.) і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] жыў і працаваў у [[Варшава|Варшаве]], пасля вайны быў губернскім кансерватарам помнікаў у Паморскім ваяводскім упраўленні ў [[Быдгашч|Быдгашчы]]. У 1947 годзе стаў дырэктарам Раённага музея ў [[Торунь|Торуні]] і займаў гэтую пасаду да 1971 года, таксама працаваў ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка]], куды яго разам з іншымі інтэлектуаламі з Львова і Вільні прывёў [[Людвік Калянкоўскі]]. Памёр у 1979 годзе ў Торуні і пахаваны на могілках Святога Георгія. == Прыватнае жыццё == З 20 студзеня 1912 года быў жанаты на Эміліі, народжанай Тшэцецкай (1893–1976). Дзяцей не было. == Выбраныя публікацыі == [https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/944766/NDIGCZAS101960_1925_010_012.pdf ''Architektura monumentalna w województwie nowogródzkim,'' Ziemia, 1925, nr. 10-12.] ''Madonna warowni wileńskiej: (rzecz o obrazie Matki Boskiej Ostrobramskiej).'' Kraków, 1927. [https://fbc.pionier.net.pl/metadatasearch?action=AdvancedSearchAction&type=-3&val1=Title:%22W+s%C5%82u%C5%BCbie+sztuki+:+u+%C5%BAr%C3%B3de%C5%82+tw%C3%B3rczo%C5%9Bci+Ferdynanda+Ruszczyca%22&p=0 ''W służbie sztuki: u źródeł twórczości Ferdynanda Ruszczyca''. Wilno, 1927.] ''Wilno (Cuda Polski)''. Poznań: Wydawnictwo Polskie R.Wegner, 1934. ''Toruń : historia, ludzie, sztuka''. Toruń, Łódź 1962 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Рэмер Ежы}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] niq6dgauegy773lq1olbrvzoqizogx6 5181483 5181481 2026-08-15T14:10:41Z Aliaksei Lastouski 75892 5181483 wikitext text/x-wiki {{Асоба | Commons = | выява = [[File:Jerzy Remer.jpg|thumb|]] }} [[Файл:Jury_Konkurs_na_pomnik_marszałka_Józefa_Piłsudskiego_na_placu_Na_Rozdrożu_w_Warszawie_1937.jpg|міні| Ежы Рэмер (першы справа) з членамі журы конкурсу на помнік маршалу Юзафу Пілсудскаму на плошчы На Раздрожу ў Варшаве (1937)]] '''Ежы Людвік Рэмер''' ([[Польская мова|пол.]] ''Jerzy Ludwik Remer''''',''' [[16 красавіка]] [[1888|1888,]] [[Затар]] - [[16 лютага]] [[1979|1979,]] [[Торунь]]) — польскі [[Мастацтвазнаўства|мастацтвазнаўца]] і кансерватар помнікаў, кансерватар віленска-наваградскай акругі і прафесар гісторыі мастацтва ў [[Віленскі ўніверсітэт Стэфана Баторыя|Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя]] (1922-28).<ref>Remer Jerzy // Polski Słownik Biograficzny. T. XXXI. S. 97-98.</ref><ref>{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://kurierwilenski.lt/2023/01/02/wilno-niejedno-ma-oblicze/|title=Wilno niejedno ma oblicze – Kurier Wileński|first=Tomasz|last=Balbus|date=2023-01-02|access-date=2026-08-15}}</ref> == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям'і Эдварда (1859–1925), касіра маёнтка Патоцкіх, і Марыі, народжанай Грыхоўскай (1867–1947). У 1899–1907 гадах вучыўся ў рэальнай гімназіі ў [[Вадавіцы|Вадавіцах]] . У 1914 годзе скончыў факультэт гісторыі мастацтваў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскага ўніверсітэта]]. Практыкаваўся ў якасці рэстаўратара помнікаў у Парыжы і наведваў спецыялізаваны курс музеялогіі і кансервацыі ў Школе Луўра. Падчас Першай сусветнай вайны быў мабілізаваны ў аўстрыйскую армію, ваяваў у Польскіх легіёнах. З пачатку [[Незалежнасць|незалежнасці]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] працаваў у аддзелах аховы помнікаў — спачатку ў [[Чэнстахова|Чэнстахове]] і [[Кельцы|Кельцэ]], а пазней у [[Вільня|Вільні]]. У 1922-28 жыў у Вільні, працаваў кансерватарам віленска-наваградскай акругі, а таксама кіраваў мастацкім аддзелам ва ўрадзе Віленскага ваяводства. Таксама выкладаў у Віленскім універсітэце Стэфана Баторыя як заступца прафесара гісторыі мастацтва і кансервацыі на мастацкім факультэце.<ref>{{Cite web|url=https://bibliotekanauki.pl/articles/707180.pdf|title=Odrodzenie Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie (1919–1939)|author=Dormus Katarzyna|website=Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych 2011/LXIV}}</ref> Ініцыяваў аднаўленне [[Навагрудскі замак|Навагрудскага замка]]. Ажыццяўляў навуковае кіраўніцтва кансервацыі абраза [[Маці Божая Вастрабрамская|Маці Божай Вострабрамскай]] у 1925 годзе. [[Станіслаў Лорэнц]], які прыйшоў яму на замену, такім чынам яго згадваў: <blockquote>Вельмі амбіцыйны, поўны ініцыятывы, таленавіты арганізатар і таварыскі па характару, ён дасягнуў вельмі паважанай пасады ў Вільні, а паколькі быў таксама прызначаны намеснікам прафесара гісторыі мастацтва на мастацкім факультэце УСБ, то меў шырокі спектр дзейнасці. Ён апынуўся ў Вільні ў той час, калі пасля вызвалення польскае жыццё перабудоўвалася, абапіраючыся на старыя віленскія традыцыі, а ў галіне аховы помнікаў яго роля была піянерскай.<ref>''S. Lorentz'', Album wileńskie, PIW, Warszawa 1986, s. 12.</ref></blockquote>З 1930 года быў генеральным кансерватарам помнікаў. Запачаткаваў першую сістэматычную праграму кансервацыі помнікаў, знішчаных падчас Першай сусветнай вайны. Быў суаўтарам закона пра ахову гістарычных помнікаў. У 1937 годзе яго знялі з пасады і перавялі ў Кракаў, калі ён выступіў супраць планаванай куплі і перавозкі ў Варшаву познягатычнага паліпціха Святога Яна з аўгустынскага манастыра ў Кракаве. У міжваенны перыяд ён працаваў у некалькіх арганізацыях, якія займаліся аховай помнікаў: Таварыстве аховы гістарычных помнікаў, Польскай асацыяцыі мастацтвазнаўцаў, Таварыстве аховы народнага мастацтва, Польскім турыстычным таварыстве і Міжнароднай камісіі па гістарычных помніках. У 1931–1932 гадах быў рэдактарам часопіса ''«Ziemia»''. У 1938–1939 гадах быў кансерватарам помнікаў у [[Варшаўскае ваяводства (1919—1939)|Варшаўскім ваяводстве]] (з 1 лістапада 1938 г.) і [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкім ваяводстве]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|вайны]] жыў і працаваў у [[Варшава|Варшаве]], пасля вайны быў губернскім кансерватарам помнікаў у Паморскім ваяводскім упраўленні ў [[Быдгашч|Быдгашчы]]. У 1947 годзе стаў дырэктарам Раённага музея ў [[Торунь|Торуні]] і займаў гэтую пасаду да 1971 года, таксама працаваў ва [[Універсітэт Мікалая Каперніка ў Торуні|Універсітэце Мікалая Каперніка]], куды яго разам з іншымі інтэлектуаламі з Львова і Вільні прывёў [[Людвік Калянкоўскі]]. Памёр у 1979 годзе ў Торуні і пахаваны на могілках Святога Георгія. == Прыватнае жыццё == З 20 студзеня 1912 года быў жанаты на Эміліі, народжанай Тшэцецкай (1893–1976). Дзяцей не было. == Выбраныя публікацыі == [https://jbc.bj.uj.edu.pl/Content/944766/NDIGCZAS101960_1925_010_012.pdf ''Architektura monumentalna w województwie nowogródzkim,'' Ziemia, 1925, nr. 10-12.] ''Madonna warowni wileńskiej: (rzecz o obrazie Matki Boskiej Ostrobramskiej).'' Kraków, 1927. [https://fbc.pionier.net.pl/metadatasearch?action=AdvancedSearchAction&type=-3&val1=Title:%22W+s%C5%82u%C5%BCbie+sztuki+:+u+%C5%BAr%C3%B3de%C5%82+tw%C3%B3rczo%C5%9Bci+Ferdynanda+Ruszczyca%22&p=0 ''W służbie sztuki: u źródeł twórczości Ferdynanda Ruszczyca''. Wilno, 1927.] ''Wilno (Cuda Polski)''. Poznań: Wydawnictwo Polskie R.Wegner, 1934. ''Toruń : historia, ludzie, sztuka''. Toruń, Łódź 1962 == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Рэмер Ежы}} [[Катэгорыя:Памерлі ў 1979 годзе]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта Мікалая Каперніка]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1888 годзе]] [[Катэгорыя:Польскія рэстаўратары]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы культуры Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя нагрудным знакам 1000-годдзя польскай дзяржавы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «10-годдзе Народнай Польшчы»]] p2gf4r75fi0tyk4kh3l7r4eq0jdf1a2 0 812702 5181492 2026-08-15T14:59:26Z M.L.Bot 261 Новая старонка: «'''Кравец''' або '''Сцяпан''' — адзін з Барысавых камянёў — помнік эпіграфікі XII ст., які да 1936 года ляжаў каля Высокага Гарадца, цяпер у Талачынскім раёне. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]]...» 5181492 wikitext text/x-wiki '''Кравец''' або '''Сцяпан''' — адзін з Барысавых камянёў — помнік эпіграфікі XII ст., які да 1936 года ляжаў каля Высокага Гарадца, цяпер у Талачынскім раёне. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]] У 1889 годзе этнограф і археолаг [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] паведаміў пра адкрыццё каля Высокага Гарадца [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] яшчэ аднаго [[Барысавы камяні|Барысава каменя]]. Паводле Раманава, камень ляжаў на паўднёвы ўсход ад вёскі па дарозе ў [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], гэта была глыба чырвонага граніту амаль квадратнай формы, памерам 4¼ × 4¼ [[аршын]]ыа (прыкладна 3 × 3 метры) і вышынёй 1½ аршына (каля 1 метра). На камені быў высечаны васьміканцовы крыж і надпіс, большая частка надпісу невыразная. Аднак, паводле Раманава, цалкам угадваўся звычайны для Барысавых камянёў тэкст: «Господи, помоги рабу своему Борису». Даследчык адзначыў, крыж на камені быў даволі дакладна арыентаваны па баках свету, вяршыняй — на ўсход, асновай — на захад. Паўночны край каменя быў адколаты, таму надпіс там не захаваўся. Раманаў адзначаў, што мясцовыя жыхары называлі камень «Краўцом», даследчык запісаў пачутае паданне: ''«Давно, в незапамятные времена, камень обладал чудною силою шить платье. Стоило принести вечером сукно или другую ткань и сказать: „Степан, сшей мне [[Жупан (адзенне)|жупан]]!“ — и наутро получалось готовое платье… Но одна женщина вздумала насмеяться над „Кравцом“: принесши сукно, она попросила камень сшить ей ни то, ни сё. Утром берёт платье, но оно испорчено: один рукав на надлежащем месте, а другой пришит к поле внизу… С той поры „Кравец“ перестал шить, хотя и до сего времени на камне заметны следы бывших когда-то ножниц»''{{sfn|Романов|1889|}}. У 1937 годзе камень быў разбіты невядомымі на некалькі частак. У 1941 годзе Віцебскай абласной навуковай экспедыцыяй па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва камень узяты пад ахову дзяржавы. Была запланавана рэстаўрацыя каменя з выкарыстаннем злучальнага матэрыялу, якой перашкодзіла вайна{{sfn|Віцьбіч|1941|}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Ю.]]|загаловак=Барысаў камень|спасылка=|выданне=«Віцебскі рабочы»|тып=газета|месяц=3|месца=Віцебск|год=1941|чысло=29|том=|старонкі=3|issn=|ref=Віцьбіч}} * {{кніга | аўтар = Романов Е. Р. | частка = Борисов камень в селе Высоком Городце, Сенненского уезда Могилевской губернии | спасылка частка = https://archive.today/20121230100953/http://www.countrysite.spb.ru/Library/Borisov.htm | загаловак = Труды Императорского Московского археологического общества | месца = М. | год = 1889 | том = XIII, вып. 1 | ref = Романов }} {{Бібліяінфармацыя}} ixld3ga8m9aizkn3et21w764wwsve2g 5181493 5181492 2026-08-15T15:01:51Z M.L.Bot 261 /* Гісторыя */ 5181493 wikitext text/x-wiki '''Кравец''' або '''Сцяпан''' — адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] — помнік прыроды і эпіграфікі XII ст., які да 1936 года ляжаў каля [[Высокі Гарадзец|Высокага Гарадца]], цяпер у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]]. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]] У 1889 годзе этнограф і археолаг [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] паведаміў пра адкрыццё каля Высокага Гарадца [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] яшчэ аднаго [[Барысавы камяні|Барысава каменя]]. Паводле Раманава, камень ляжаў на паўднёвы ўсход ад вёскі па дарозе ў [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], гэта была глыба чырвонага граніту амаль квадратнай формы, памерам 4¼ × 4¼ [[аршын|аршыны]]ыа (прыкладна 3 × 3 метры) і вышынёй 1½ аршына (каля 1 метра). На камені быў высечаны васьміканцовы крыж і надпіс, большая частка надпісу невыразная. Аднак, паводле Раманава, цалкам угадваўся звычайны для Барысавых камянёў тэкст: «Господи, помоги рабу своему Борису». Даследчык адзначыў, крыж на камені быў даволі дакладна арыентаваны па баках свету, вяршыняй — на ўсход, асновай — на захад. Паўночны край каменя быў адколаты, таму надпіс там не захаваўся. Раманаў адзначаў, што мясцовыя жыхары называлі камень «Краўцом», даследчык запісаў пачутае паданне: ''«Давно, в незапамятные времена, камень обладал чудною силою шить платье. Стоило принести вечером сукно или другую ткань и сказать: „Степан, сшей мне [[Жупан (адзенне)|жупан]]!“ — и наутро получалось готовое платье… Но одна женщина вздумала насмеяться над „Кравцом“: принесши сукно, она попросила камень сшить ей ни то, ни сё. Утром берёт платье, но оно испорчено: один рукав на надлежащем месте, а другой пришит к поле внизу… С той поры „Кравец“ перестал шить, хотя и до сего времени на камне заметны следы бывших когда-то ножниц»''{{sfn|Романов|1889|}}. У 1937 годзе камень быў разбіты невядомымі на некалькі частак. У 1941 годзе Віцебскай абласной навуковай экспедыцыяй па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва камень узяты пад ахову дзяржавы. Была запланавана рэстаўрацыя каменя з выкарыстаннем злучальнага матэрыялу, якой перашкодзіла вайна{{sfn|Віцьбіч|1941|}}. == Гл. таксама == * [[Камень-кравец]] у беларускай міфалогіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Ю.]]|загаловак=Барысаў камень|спасылка=|выданне=«Віцебскі рабочы»|тып=газета|месяц=3|месца=Віцебск|год=1941|чысло=29|том=|старонкі=3|issn=|ref=Віцьбіч}} * {{кніга | аўтар = Романов Е. Р. | частка = Борисов камень в селе Высоком Городце, Сенненского уезда Могилевской губернии | спасылка частка = https://archive.today/20121230100953/http://www.countrysite.spb.ru/Library/Borisov.htm | загаловак = Труды Императорского Московского археологического общества | месца = М. | год = 1889 | том = XIII, вып. 1 | ref = Романов }} {{Бібліяінфармацыя}} ab7kdvmytgc407p21vf07cbi6l0b2ax 5181529 5181493 2026-08-15T17:08:01Z M.L.Bot 261 дададзена [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5181529 wikitext text/x-wiki '''Кравец''' або '''Сцяпан''' — адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] — помнік прыроды і эпіграфікі XII ст., які да 1936 года ляжаў каля [[Высокі Гарадзец|Высокага Гарадца]], цяпер у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]]. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]] У 1889 годзе этнограф і археолаг [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] паведаміў пра адкрыццё каля Высокага Гарадца [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] яшчэ аднаго [[Барысавы камяні|Барысава каменя]]. Паводле Раманава, камень ляжаў на паўднёвы ўсход ад вёскі па дарозе ў [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], гэта была глыба чырвонага граніту амаль квадратнай формы, памерам 4¼ × 4¼ [[аршын|аршыны]]ыа (прыкладна 3 × 3 метры) і вышынёй 1½ аршына (каля 1 метра). На камені быў высечаны васьміканцовы крыж і надпіс, большая частка надпісу невыразная. Аднак, паводле Раманава, цалкам угадваўся звычайны для Барысавых камянёў тэкст: «Господи, помоги рабу своему Борису». Даследчык адзначыў, крыж на камені быў даволі дакладна арыентаваны па баках свету, вяршыняй — на ўсход, асновай — на захад. Паўночны край каменя быў адколаты, таму надпіс там не захаваўся. Раманаў адзначаў, што мясцовыя жыхары называлі камень «Краўцом», даследчык запісаў пачутае паданне: ''«Давно, в незапамятные времена, камень обладал чудною силою шить платье. Стоило принести вечером сукно или другую ткань и сказать: „Степан, сшей мне [[Жупан (адзенне)|жупан]]!“ — и наутро получалось готовое платье… Но одна женщина вздумала насмеяться над „Кравцом“: принесши сукно, она попросила камень сшить ей ни то, ни сё. Утром берёт платье, но оно испорчено: один рукав на надлежащем месте, а другой пришит к поле внизу… С той поры „Кравец“ перестал шить, хотя и до сего времени на камне заметны следы бывших когда-то ножниц»''{{sfn|Романов|1889|}}. У 1937 годзе камень быў разбіты невядомымі на некалькі частак. У 1941 годзе Віцебскай абласной навуковай экспедыцыяй па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва камень узяты пад ахову дзяржавы. Была запланавана рэстаўрацыя каменя з выкарыстаннем злучальнага матэрыялу, якой перашкодзіла вайна{{sfn|Віцьбіч|1941|}}. == Гл. таксама == * [[Камень-кравец]] у беларускай міфалогіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Ю.]]|загаловак=Барысаў камень|спасылка=|выданне=«Віцебскі рабочы»|тып=газета|месяц=3|месца=Віцебск|год=1941|чысло=29|том=|старонкі=3|issn=|ref=Віцьбіч}} * {{кніга | аўтар = Романов Е. Р. | частка = Борисов камень в селе Высоком Городце, Сенненского уезда Могилевской губернии | спасылка частка = https://archive.today/20121230100953/http://www.countrysite.spb.ru/Library/Borisov.htm | загаловак = Труды Императорского Московского археологического общества | месца = М. | год = 1889 | том = XIII, вып. 1 | ref = Романов }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] n70roivseb66g5tt4edqnhatdetlk7f 5181530 5181529 2026-08-15T17:12:09Z M.L.Bot 261 5181530 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Кравец''' або '''Сцяпан''' — адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] — помнік прыроды і эпіграфікі XII ст., які да 1936 года ляжаў каля [[Высокі Гарадзец|Высокага Гарадца]], цяпер у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]]. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]] У 1889 годзе этнограф і археолаг [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] паведаміў пра адкрыццё каля Высокага Гарадца [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] яшчэ аднаго [[Барысавы камяні|Барысава каменя]]. Паводле Раманава, камень ляжаў на паўднёвы ўсход ад вёскі па дарозе ў [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], гэта была глыба чырвонага граніту амаль квадратнай формы, памерам 4¼ × 4¼ [[аршын|аршыны]]ыа (прыкладна 3 × 3 метры) і вышынёй 1½ аршына (каля 1 метра). На камені быў высечаны васьміканцовы крыж і надпіс, большая частка надпісу невыразная. Аднак, паводле Раманава, цалкам угадваўся звычайны для Барысавых камянёў тэкст: «Господи, помоги рабу своему Борису». Даследчык адзначыў, крыж на камені быў даволі дакладна арыентаваны па баках свету, вяршыняй — на ўсход, асновай — на захад. Паўночны край каменя быў адколаты, таму надпіс там не захаваўся. Раманаў адзначаў, што мясцовыя жыхары называлі камень «Краўцом», даследчык запісаў пачутае паданне: ''«Давно, в незапамятные времена, камень обладал чудною силою шить платье. Стоило принести вечером сукно или другую ткань и сказать: „Степан, сшей мне [[Жупан (адзенне)|жупан]]!“ — и наутро получалось готовое платье… Но одна женщина вздумала насмеяться над „Кравцом“: принесши сукно, она попросила камень сшить ей ни то, ни сё. Утром берёт платье, но оно испорчено: один рукав на надлежащем месте, а другой пришит к поле внизу… С той поры „Кравец“ перестал шить, хотя и до сего времени на камне заметны следы бывших когда-то ножниц»''{{sfn|Романов|1889|}}. У 1937 годзе камень быў разбіты невядомымі на некалькі частак. У 1941 годзе Віцебскай абласной навуковай экспедыцыяй па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва камень узяты пад ахову дзяржавы. Была запланавана рэстаўрацыя каменя з выкарыстаннем злучальнага матэрыялу, якой перашкодзіла вайна{{sfn|Віцьбіч|1941|}}. == Гл. таксама == * [[Камень-кравец]] у беларускай міфалогіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Ю.]]|загаловак=Барысаў камень|спасылка=|выданне=«Віцебскі рабочы»|тып=газета|месяц=3|месца=Віцебск|год=1941|чысло=29|том=|старонкі=3|issn=|ref=Віцьбіч}} * {{кніга | аўтар = Романов Е. Р. | частка = Борисов камень в селе Высоком Городце, Сенненского уезда Могилевской губернии | спасылка частка = https://archive.today/20121230100953/http://www.countrysite.spb.ru/Library/Borisov.htm | загаловак = Труды Императорского Московского археологического общества | месца = М. | год = 1889 | том = XIII, вып. 1 | ref = Романов }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] midfg16oxy0lyu4riqm1usl2zkpkoaw 5181531 5181530 2026-08-15T17:13:11Z M.L.Bot 261 5181531 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Кравец''' або '''Сцяпан''' — адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] — помнік прыроды і эпіграфікі XII ст., які да 1936 года ляжаў каля [[Высокі Гарадзец|Высокага Гарадца]], цяпер у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]]. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]] У 1889 годзе этнограф і археолаг [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] паведаміў пра адкрыццё каля Высокага Гарадца [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] яшчэ аднаго [[Барысавы камяні|Барысава каменя]]. Паводле Раманава, камень ляжаў на паўднёвы ўсход ад вёскі па дарозе ў [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], гэта была глыба чырвонага граніту амаль квадратнай формы, памерам 4¼ × 4¼ [[аршын]]ы (прыкладна 3 × 3 метры) і вышынёй 1½ аршына (каля 1 метра). На камені быў высечаны васьміканцовы крыж і надпіс, большая частка надпісу невыразная. Аднак, паводле Раманава, цалкам угадваўся звычайны для Барысавых камянёў тэкст: «Господи, помоги рабу своему Борису». Даследчык адзначыў, крыж на камені быў даволі дакладна арыентаваны па баках свету, вяршыняй — на ўсход, асновай — на захад. Паўночны край каменя быў адколаты, таму надпіс там не захаваўся. Раманаў адзначаў, што мясцовыя жыхары называлі камень «Краўцом», даследчык запісаў пачутае паданне: ''«Давно, в незапамятные времена, камень обладал чудною силою шить платье. Стоило принести вечером сукно или другую ткань и сказать: „Степан, сшей мне [[Жупан (адзенне)|жупан]]!“ — и наутро получалось готовое платье… Но одна женщина вздумала насмеяться над „Кравцом“: принесши сукно, она попросила камень сшить ей ни то, ни сё. Утром берёт платье, но оно испорчено: один рукав на надлежащем месте, а другой пришит к поле внизу… С той поры „Кравец“ перестал шить, хотя и до сего времени на камне заметны следы бывших когда-то ножниц»''{{sfn|Романов|1889|}}. У 1937 годзе камень быў разбіты невядомымі на некалькі частак. У 1941 годзе Віцебскай абласной навуковай экспедыцыяй па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва камень узяты пад ахову дзяржавы. Была запланавана рэстаўрацыя каменя з выкарыстаннем злучальнага матэрыялу, якой перашкодзіла вайна{{sfn|Віцьбіч|1941|}}. == Гл. таксама == * [[Камень-кравец]] у беларускай міфалогіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Ю.]]|загаловак=Барысаў камень|спасылка=|выданне=«Віцебскі рабочы»|тып=газета|месяц=3|месца=Віцебск|год=1941|чысло=29|том=|старонкі=3|issn=|ref=Віцьбіч}} * {{кніга | аўтар = Романов Е. Р. | частка = Борисов камень в селе Высоком Городце, Сенненского уезда Могилевской губернии | спасылка частка = https://archive.today/20121230100953/http://www.countrysite.spb.ru/Library/Borisov.htm | загаловак = Труды Императорского Московского археологического общества | месца = М. | год = 1889 | том = XIII, вып. 1 | ref = Романов }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] 86uddgmm4x9gqwha9lodf1nr4gt3jjm 5181532 5181531 2026-08-15T17:14:35Z M.L.Bot 261 5181532 wikitext text/x-wiki {{Славутасць}} '''Кравец''' або '''Сцяпан''' — адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]] — помнік прыроды і эпіграфікі XII ст., які да 1936 года ляжаў каля [[Высокі Гарадзец|Высокага Гарадца]], цяпер у [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]]. == Гісторыя == [[Файл:Gorodec Stone.jpg|thumb|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы Еўдакімам Раманавым ў 1889 годзе.]] У 1889 годзе этнограф і археолаг [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]] паведаміў пра адкрыццё каля Высокага Гарадца [[Сенненскі павет|Сенненскага павета]] [[Магілёўская губерня|Магілёўскай губерні]] яшчэ аднаго [[Барысавы камяні|Барысава каменя]]. Паводле Раманава, камень ляжаў на паўднёвы ўсход ад вёскі па дарозе ў [[Петрашы (Талачынскі раён)|Петрашы]], гэта была глыба чырвонага граніту амаль квадратнай формы, памерам 4¼ × 4¼ [[аршын]]ы (прыкладна 3 × 3 метры) і вышынёй 1½ аршына (каля 1 метра). На камені быў высечаны васьміканцовы крыж і надпіс, большая частка надпісу невыразная. Аднак, паводле Раманава, цалкам пазнаваўся звычайны для Барысавых камянёў тэкст: «Господи, помоги рабу своему Борису». Даследчык адзначыў, крыж на камені быў даволі дакладна арыентаваны па баках свету, вяршыняй — на ўсход, асновай — на захад. Паўночны край каменя быў адколаты, таму надпіс там не захаваўся. Раманаў адзначаў, што мясцовыя жыхары называлі камень «Краўцом», даследчык запісаў пачутае паданне: ''«Давно, в незапамятные времена, камень обладал чудною силою шить платье. Стоило принести вечером сукно или другую ткань и сказать: „Степан, сшей мне [[Жупан (адзенне)|жупан]]!“ — и наутро получалось готовое платье… Но одна женщина вздумала насмеяться над „Кравцом“: принесши сукно, она попросила камень сшить ей ни то, ни сё. Утром берёт платье, но оно испорчено: один рукав на надлежащем месте, а другой пришит к поле внизу… С той поры „Кравец“ перестал шить, хотя и до сего времени на камне заметны следы бывших когда-то ножниц»''{{sfn|Романов|1889|}}. У 1937 годзе камень быў разбіты невядомымі на некалькі частак. У 1941 годзе Віцебскай абласной навуковай экспедыцыяй па ахове помнікаў рэвалюцыі, гісторыі і мастацтва камень узяты пад ахову дзяржавы. Была запланавана рэстаўрацыя каменя з выкарыстаннем злучальнага матэрыялу, якой перашкодзіла вайна{{sfn|Віцьбіч|1941|}}. == Гл. таксама == * [[Камень-кравец]] у беларускай міфалогіі. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул|аўтар=[[Юрка Віцьбіч|Віцьбіч Ю.]]|загаловак=Барысаў камень|спасылка=|выданне=«Віцебскі рабочы»|тып=газета|месяц=3|месца=Віцебск|год=1941|чысло=29|том=|старонкі=3|issn=|ref=Віцьбіч}} * {{кніга | аўтар = Романов Е. Р. | частка = Борисов камень в селе Высоком Городце, Сенненского уезда Могилевской губернии | спасылка частка = https://archive.today/20121230100953/http://www.countrysite.spb.ru/Library/Borisov.htm | загаловак = Труды Императорского Московского археологического общества | месца = М. | год = 1889 | том = XIII, вып. 1 | ref = Романов }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Барысавы камяні]] 9iuvsjihpmsvhf1c7uzrq3gyczwm6om 0 812703 5181514 2026-08-15T16:06:50Z DBatura 73587 Новая старонка: «[[File:Ghetto Lyady (Vitebsk region) 1a.jpg|thumb|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Лядах''' — (лета 1941 — 2 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскія гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] Дубровен...» 5181514 wikitext text/x-wiki [[File:Ghetto Lyady (Vitebsk region) 1a.jpg|thumb|Помнік загінулым вязням гета.]] '''Гета ў Лядах''' — (лета 1941 — 2 красавіка 1942) — [[гета ў перыяд Другой сусветнай вайны|яўрэйскія гета]], месца прымусовага перасялення [[яўрэі|яўрэяў]] вёскі [[Ляды (Дубровенскі раён)|Ляды]] [[Дубровенскі раён|Дубровенскага раёна]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] ў працэсе [[Халакост у Беларусі|пераследу і знішчэння яўрэяў]] падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|акупацыі тэрыторыі Беларусі]] войскамі [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў перыяд [[Другая Сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. == Стварэнне гета == У 1939 годзе ў Лядах жылі 897 яўрэяў — 40% насельніцтва<ref name=autogenerated1>{{Cite web |url=http://shtetle.com/Shtetls/lyady/lyady.html |title=Проект «Голоса еврейских местечек. Витебская область». Ляды |access-date=2020-01-20 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128064318/http://shtetle.com/shtetls/lyady/lyady.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}<ref name=autogenerated2>''Р. А. Золотовицкий.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html Месторождение смысла жизни] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/zolotovichi.html |date=20130622092725 }}</ref>. 15 (14{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}) ліпеня 1941 года Ляды захоплены немцамі. Акупацыя доўжылася да 8 кастрычніка 1943 года{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated6>''Г. Винница.'' Горечь и боль. Орша, 1982</ref>. Адразу пасля акупацыі спецпадраздзяленні [[СС]] разам з мясцовымі [[Беларускі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|калабарацыяністамі]] ператварылі мястэчка ў гета, якое ахоўвалася паставымі, асабліва старанна ў начны час{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7>Журнал «Край Смоленский», 1992 год, № 4, стр. 30-31</ref>. Габрэям забаранілі з’яўляцца без нашывак у выглядзе [[жоўтая зорка|жоўтай зоркі]], хадзіць па ходніках, знаходзіцца ў грамадскіх месцах і малоць зерне на млыне{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557}}. Прадстаўнікоў нацыянальнасці прымушалі выконваць самыя цяжкія працы, а габрэяў-мужчын запрагалі ў вазы летам і ў сані зімой і прымушалі замест коней вазіць ваду для немцаў. Вязні голымі рукамі ў мароз брукавалі цэглай цэнтральную вуліцу мястэчка, пры гэтым ім забаранялі карыстацца насілкамі і інструментамі, і нават проста выпростваць спіну{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. У лютым 1942 года акупанты арганізавалі ў Лядах яшчэ і так званае «малое гета» ў школе і парку каля яе, загнаўшы туды сотні яўрэяў, абгарадзіўшы тэрыторыю плотам з калючым дротам і паставіўшы вышкі з кулямётамі. У пачатку сакавіка 1942 года ў Лядах стварылі яшчэ адно гета, куды прыганялі яўрэяў і з бліжэйшых вёсак<ref>''Л. Смиловицкий''. Катастрофа евреев в Белоруссии. 1941—1944 гг. Тель-Авив, 2000</ref>{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Масавыя забойствы == Немцы вельмі сур’ёзна ставіліся да магчымасці супраціву, і таму ў першую чаргу забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння габрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў — нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо гэта былі самыя працаздольныя вязні<ref>''А. Каганович''. [http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 Вопросы и задачи исследования мест принудительного содержания евреев на территории Беларуси в 1941—1944 годах.] {{Wayback|url=http://www.jewniverse.ru/RED/Kaganovich/Belarusia%5B2%5D.htm#_ftnref15 |date=20160826000241 }}</ref>. Па гэтай прычыне 30 верасня 1941 года, спецыяльна перад святам [[Ём-Кіпур]], нацысты расстралялі ў Лядах групу яўрэяў-мужчын, а ад пакінутых запатрабавалі кантрыбуцыю{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=557-558}}. У першы дзень [[Песах]]а, 2 красавіка 1942 года, усіх яўрэяў — 1200 чалавек — сагналі і пад узмоцненым канвоем павялі ў гару па старой Смаленскай дарозе да супрацьтанкавага рова ў 300 метрах ад дарогі за рэчкай [[Мярэя|Мярэя]]. Людзей выводзілі групамі і расстрэльвалі. Забойства працягвалася цэлы дзень. Многія проста падалі ў яму і параненыя былі закапаныя жывымі{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276}}<ref name=autogenerated7 /><ref name=autogenerated5>{{РЕЭ|Ляды}}</ref><ref name=autogenerated4 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}{{sfn|Свидетельствуют палачи|2010|с=154}}. Акрамя [[Айнзацкаманда 8|айнзацкаманды 8]], у забойствах яўрэяў у Лядах прымалі ўдзел [[дапаможная паліцыя|паліцаі]] з мясцовых жыхароў, [[Украінскі калабарацыянізм у Другой сусветнай вайне|украінскія паліцаі]]<ref name=autogenerated2 />. Руская сям’я схавала габрэйскую дзяўчынку гадоў 11-12 на хутары Бухарына, але хтосьці яе выдаў. Яе прывялі назад у гета, зламалі кожны палец і забілі. Адным з яе забойцаў быў мясцовы жыхар Іван Пузыроў<ref name=autogenerated2 />. Усяго з 18 ліпеня 1941 года па 8 кастрычніка 1943 года немцы забілі ў Лядах больш за 2000 яўрэяў, а многія з насельнікаў гета загінулі ад голаду і тыфу<ref name=autogenerated1 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. Ужо на наступны дзень пасля вызвалення мястэчка прадстаўнікі [[Надзвычайная дзяржаўная камісія па ўстанаўленні і расследаванні злачынстваў нямецка-фашысцкіх захопнікаў|НДК]] зрабілі раскопку расстрэльнага рова, выявіўшы там знявечаныя целы забітых яўрэяў<ref name=autogenerated4>''Вячеслав Тамаркин.'' [http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml Глас убиенных молчать не даёт!] {{Wayback|url=http://mishpoha.org/library/03/0304.shtml |date=20100702052309 }}</ref>{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=276, 277}}<ref name=autogenerated7 /><ref>Газета «Красноармейская правда», 31 октября 1943 года</ref>. == Выпадкі выратавання == Выжылі цудам толькі некалькіх габрэяў мястэчка Ляды<ref name=autogenerated4 />: * Фрыда Залманаўна Велікоўская (па мужу Коган), рэпатрыявалася з сям’ёй у Ізраіль; * Дора Барысаўна Малкіна (па мужу Катляр), памерла ў 1996 годзе ў Маскве; * Ілля Самойлавіч Фрадкін, памёр у 1980-х гадах у Маскоўскай вобласці; * Ара Длы, жыў у Санкт-Пецярбургу; * Сёстры Ніна і Жэня Зільберборд, беглі з гета, сталі партызанкамі, жылі пасля вайны ў Дуброўне Віцебскай вобласці, памерлі ў 1990-х гадах; * Тамаркін Вячаслаў Львовіч, пасля рэпатрыяваўся ў Ізраіль, напісаў кнігу пра Лядаў{{sfn|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|с=7}}. Пасля вайны ў мястэчка вярнуліся толькі некалькі габрэяў, а ў сярэдзіне 1990-х гадоў памёр Леў Саламонавіч Эрэнбург (апошні габрэй мястэчка Ляды)<ref>''А. Шульман.'' [http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html Хранитель памяти] {{Wayback|url=http://shtetle.co.il/Shtetls/lyady/lyady.html |date=20110823193619 }}</ref>. == Памяць == 19 чэрвеня 1966 года сваякі загінулых габрэяў на свае сродкі вырабілі і ўсталявалі побач з Лядамі на месцы расстрэлу вязняў гета помнік ахвярам фашызму без згадкі пра габрэяў — надпіс кажа пра савецкіх грамадзян<ref name=autogenerated5 />{{sfn|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|с=277}}<ref name=autogenerated7 />{{sfn|Холокост на территории СССР|2011|с=558}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|«Памяць. Дубровенскi раён»|1997|Ф.С. Кулакоў, М.А. Ляшчынскi, А.Л. Петрашкевіч i iнш. (рэдкал.), А.Я. Гаўруцікаў, Р.П. Кахноўская (укладальнікi). «Памяць. Дубровенскi раён». — Мн.: «Паліграфафармленне», 1997. — ISBN 985-6351-02-02. }} * {{h|Холокост на территории СССР|2011|Холокост на территории СССР. Энциклопедия / Гл. ред. И. А. Альтман. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: РОССПЭН, 2011. — 1143 с. — ISBN 978-5-8243-1463-2.}} * {{h|Свидетельствуют палачи|2010|Свидетельствуют палачи. Уничтожение евреев на оккупированной территории Беларуси в 1941—1944 гг. / Составители В. И. Адамушко, И. П. Герасимова, В. Д. Селеменев. — 2-е издание. — Мн.: НАРБ, 2010. — 199 с. — ISBN 978-985-6372-67-7.}} * {{h|«Выстояли и победили: свидетельствуют архивы»|2005|М.В. Пищуленок, В.В. Федосов, В.Л. Половцев и др. (редкол.), Т.В. Буевич, С.Ю. Каравка и др. (составители). «Выстояли и победили: свидетельствуют архивы». — Витебск: «Государственный архив Витебской области», 2005. — ISBN 985-6733-11-1.}} {{ВС}} {{Гета на Беларусі}} [[Катэгорыя:Гета ў Беларусі|Ляды]] [[Катэгорыя:Гісторыя Дубровенскага раёна]] dfpqvbdmq21wvkwb32heoo2n0c65ay1 0 812704 5181516 2026-08-15T16:24:27Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Прэтарыйскае пагадненне''' — пагадненне, падпісанае паміж [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] і [[Руанда]]й [[30 ліпеня]] [[2002]] года ў кантэксце [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. Пасярэднікам выступілі [[ПАР]] і [[ААН]]. Паводле...» 5181516 wikitext text/x-wiki '''Прэтарыйскае пагадненне''' — пагадненне, падпісанае паміж [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] і [[Руанда]]й [[30 ліпеня]] [[2002]] года ў кантэксце [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. Пасярэднікам выступілі [[ПАР]] і [[ААН]]. Паводле дакумента, Руанда за 90 дзён павінна была вывесці свае войскі з кангалезскай тэрыторыі, у той час як ДР Конга — рэпатраваць былых руандыйскіх вайскоўцаў і правесці разбраенне атрадаў «[[інтэрахамвэ]]»<ref>[https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786810085&tld=by&lang=ru&name=d-r-con.pdf&text=%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%202002&url=https%3A%2F%2Fwww.un.org%2Fru%2Fga%2F56%2Fplenary%2Fd-r-con.pdf&lr=102220&mime=pdf&l10n=ru&sign=343fb3af599fa79edf3ed1e3ce83b8d2&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786810085%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3Dd-r-con.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B9%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B5%2B%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2588%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B5%2B2002%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.un.org%2Fru%2Fga%2F56%2Fplenary%2Fd-r-con.pdf%26lr%3D102220%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D343fb3af599fa79edf3ed1e3ce83b8d2%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Выступление президента Демократической Республики Конго генерала-майора Жозефа Кабилы]</ref>. Выкананне пагаднення затрымлівалася. 27 верасня руандыйцы пачалі пакідаць краіну<ref>{{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}</ref>{{rp|72}}, а 5 кастрычніка Руанда абвясціла аб завяршэнні вываду свайго кантынгенту<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|title=Rwandan Patriotic Army completes troops withdrawal from DR of Congo – UN|date=2002-10-07|website=UN News|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611232738/https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Падзеі 30 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 2002 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]][[Катэгорыя:2002 год у палітыцы]][[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы]] b1uk25j4l8kngo2fayd5ttbcnfmyeih 5181518 5181516 2026-08-15T16:27:13Z DBatura 73587 5181518 wikitext text/x-wiki '''Прэтарыйскае пагадненне''' — пагадненне, падпісанае паміж [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] і [[Руанда]]й [[30 ліпеня]] [[2002]] года ў кантэксце [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]]. Пасярэднікам выступілі [[ПАР]] і [[ААН]]. Паводле дакумента, Руанда павінна была вывесці свае войскі з кангалезскай тэрыторыі, у той час як ДР Конга — рэпатраваць былых руандыйскіх вайскоўцаў і правесці разбраенне атрадаў «[[інтэрахамвэ]]». Тэрмін на выканання пагаднення быў вызначаны 90 днямі<ref>[https://docs.yandex.by/docs/view?tm=1786810085&tld=by&lang=ru&name=d-r-con.pdf&text=%D0%9F%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5%20%D1%81%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%202002&url=https%3A%2F%2Fwww.un.org%2Fru%2Fga%2F56%2Fplenary%2Fd-r-con.pdf&lr=102220&mime=pdf&l10n=ru&sign=343fb3af599fa79edf3ed1e3ce83b8d2&keyno=0&nosw=1&serpParams=tm%3D1786810085%26tld%3Dby%26lang%3Dru%26name%3Dd-r-con.pdf%26text%3D%25D0%259F%25D1%2580%25D0%25B5%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B9%25D1%2581%25D0%25BA%25D0%25BE%25D0%25B5%2B%25D1%2581%25D0%25BE%25D0%25B3%25D0%25BB%25D0%25B0%25D1%2588%25D0%25B5%25D0%25BD%25D0%25B8%25D0%25B5%2B2002%26url%3Dhttps%253A%2F%2Fwww.un.org%2Fru%2Fga%2F56%2Fplenary%2Fd-r-con.pdf%26lr%3D102220%26mime%3Dpdf%26l10n%3Dru%26sign%3D343fb3af599fa79edf3ed1e3ce83b8d2%26keyno%3D0%26nosw%3D1 Выступление президента Демократической Республики Конго генерала-майора Жозефа Кабилы]</ref>. Выкананне пагаднення затрымлівалася. 27 верасня руандыйцы пачалі пакідаць краіну<ref>{{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}</ref>{{rp|72}}, а 5 кастрычніка Руанда абвясціла аб завяршэнні вываду свайго кантынгенту<ref>{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|title=Rwandan Patriotic Army completes troops withdrawal from DR of Congo – UN|date=2002-10-07|website=UN News|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611232738/https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|url-status=live}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Падзеі 30 ліпеня]][[Катэгорыя:Ліпень 2002 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]][[Катэгорыя:2002 год у палітыцы]][[Катэгорыя:Міжнародныя дагаворы]] l2zvq9gsizeyu30t8j9x2sw0k6wdc5r 0 812705 5181535 2026-08-15T17:22:28Z МарсоКот 172622 Новая старонка: «{{Электрадэпо метрапалітэна | Названа = Выбаргскае | Лінія = Маскоўска-Петраградская лінія | Сістэма = Пецярбургскі метрапалітэн | Старана = {{Сцягафікацыя|Расія}} | Горад = {{Сцягафікацыя|Санкт-Пецярбург}} | Дата адкрыцця...» 5181535 wikitext text/x-wiki {{Электрадэпо метрапалітэна | Названа = Выбаргскае | Лінія = Маскоўска-Петраградская лінія | Сістэма = Пецярбургскі метрапалітэн | Старана = {{Сцягафікацыя|Расія}} | Горад = {{Сцягафікацыя|Санкт-Пецярбург}} | Дата адкрыцця = [[1 лютага]] [[2000 год у гісторыі метрапалітэна|2000 года]] | Нумары вагонаў = № 2хх | Тыпы вагонаў = [[81-717/714|81-717/714 (.5, .5П)]],<br> [[81-540.1/541.1]],<br> [[81-540/541, 81-540.9/541.9]], <br> [[Балтыец (вагон метро)|Балтыец]] | Адрас = [[Праспект Энгельса]], 162 |lat_dir = N|lat_deg = 60|lat_min = 4|lat_sec = 6.38 |loh_dir = E|loh_deg = 30|loh_min = 19|loh_sec = 14.79 | Бліжэйшая станцыя = [[Парнас (станцыя метро)|Парнас]] }} '''ЦЧ-6 « Выбаргскае»''' — эксплатацыйнае дэпо [[Санкт-Пецярбургскі метрапалітэн|Санкт-Пецярбургскі метрапалітэна]]. Знаходзіцца на [[Маскоўска-Петраградская лінія|Маскоўска-Петраградскай лініі]] за станцыяй [[Парнас (станцыя метро)|Парнас]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/?gws_rd=ssl|title=Google|website=www.google.com|access-date=2026-08-15}}</ref> == Гісторыя == Пабудова дэпо вялася хутка, каб разгрузіць дэпо Неўскае, якое абслугоўвае дзве лініі. Першая чарга дэпо была адкрыта 1 лютага 2000 года як абаротны. Толькі з 1 студзеня 2001 года дэпо піерайшло да абслугоўванне 4 лініі. 18 снежня 2008 года былі адкрыты 15 канаў, а ў 2013 - апошняя.<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/?gws_rd=ssl|title=Google|website=www.google.com|access-date=2026-08-15}}</ref> == Размяшчэнне і асаблівасці == Ў 2000 гаду правы тупік станцыі [[Праспект Асветы (станцыя метро)|Праспект Асветы]] быў падоўжаны да дэпо. В 2004 гаду да дэпо быў падоўжаны левы тупік. В 2006 гаду на перагоне да дэпо была адкрыта станцыя [[Парнас (станцыя метро)|Парнас]].<ref>{{Cite web|url=https://www.google.com/?gws_rd=ssl|title=Google|website=www.google.com|access-date=2026-08-15}}</ref> [[Катэгорыя:Дэпо Піцарбуркгскага метрапалітэна]] [[Катэгорыя:Транспарт Санкт-Пецярбурга]] eidymwnpmxiz36so0fuzajzt6dsd2o6 0 812706 5181542 2026-08-15T17:33:20Z МарсоКот 172622 Перасылае да [[Выбаргскае (электрадэпо)]] 5181542 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Выбаргскае (электрадэпо)]] mo25ty2f8dka4rjcb7w4xfse81uj6lt 0 812707 5181554 2026-08-15T18:02:31Z DBatura 73587 Новая старонка: «{{Універсальная картка}} '''БТР-40''' — савецкі колавы бронетранспарцёр. == Гісторыя == Рраспрацоўваўся ў 1947—1949 гадах у [[Горкаўскі аўтамабільны завод|АКБ Горкаўскага аўтамабільнага завода (ГАЗ)]] пад кіраўніцтвам Уладзімір Аляксеевіч Дзядкоў|У. А. Дзядков...» 5181554 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''БТР-40''' — савецкі колавы бронетранспарцёр. == Гісторыя == Рраспрацоўваўся ў 1947—1949 гадах у [[Горкаўскі аўтамабільны завод|АКБ Горкаўскага аўтамабільнага завода (ГАЗ)]] пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Аляксеевіч Дзядкоў|У. А. Дзядкова]]. Дзяржаўныя выпрабаванні прайшоў у 1949 годзе. У 1950 годзе прыняты на ўзбраенне. Серыйна выпускаўся серыйна да 1960 года (усяго было выпушчана каля 8500 адзінак). У 1993 годзе зняты з узбраення. Пастаўляўся ў арміі 18 краін свету. Ужываўся ў баявых дзеяннях у [[В’етнам]]е і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Апісанне == Распрацаваны пад уплывам вопыту выкарыстання амерыканскіх БТР [[Scout Car М3А1]] Савецкім Саюзам у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] (пастаўляліся па [[Ленд-ліз]]у) і германскіх БТР [[Sd.Kfz.247]]. Выкарыстоўваўся як лёгкі бронетранспарцёр і прызначаўся для транспарціроўкі асабовага складу мотастралковых падраздзяленняў, для вядзення разведкі, забеспячэння сувязі, хімічнай разведкі і як санітарная машына. Створаны на базе агрэгатаў і вузлоў савецкага грузавога аўтамабіля падвышанай праходнасці [[ГАЗ-63]] са скарочаным корпусам і поўным прывадам (4х4). Бронекорпус выпускаўся на Мурамскім паравозарамонтным заводзе. Машына абсталёўвалася лябёдкай з высілкам да 4500кг і з даўжынёй троса 50 м. Хадавая частка абсталёўвалася рысорнай падвескай з гідраўлічнымі поршневымі амартызатарамі 2-х іншага дзеяння. Колы мелі пнеўматычныя шыны. Бронетранспарцёр выпускаўся ў 5-ці мадыфікацыях, у тым ліку БТР-40В з цэнтралізаванай сістэмай рэгулявання ціску паветра ў шынах, БТР-40Б з браняваным дахам пасля [[Венгерскае паўстанне (1956)|падзей у Венгрыі]], БТР-40А здольны перамяшчацца па чыгунцы. Машына абсталёўвалася кулямётным узбраеннем: для барацьбы з пяхотай праціўніка — 7.62 мм СГМБ і для знішчэння паветраных цэляў праціўніка 14.5 мм зенітным кулямётам КПВ. == Спасылкі == * [https://parkpatriot.ru/o-parke/tekhnika-parka/sovetskiy-legkiy-bronetransporter-btr-40/ На сайте парка «Патриот»] * [https://kubinkamuseum.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=217&Itemid=420 На сайте Кубинки] {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронетранспарцёры]][[Катэгорыя:Бранятэхніка СССР]] 7knpcby15vub91f32pdzc3szp7u60uy 5181602 5181554 2026-08-15T21:22:14Z DzBar 156353 афармленне 5181602 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} '''БТР-40''' — савецкі колавы бронетранспарцёр. == Гісторыя == Распрацоўваўся ў 1947—1949 гадах у [[Горкаўскі аўтамабільны завод|АКБ Горкаўскага аўтамабільнага завода (ГАЗ)]] пад кіраўніцтвам [[Уладзімір Аляксеевіч Дзядкоў|У. А. Дзядкова]]. Дзяржаўныя выпрабаванні прайшоў у 1949 годзе. У 1950 годзе прыняты на ўзбраенне. Серыйна выпускаўся серыйна да 1960 года (усяго было выпушчана каля 8500 адзінак). У 1993 годзе зняты з узбраення. Пастаўляўся ў арміі 18 краін свету. Ужываўся ў баявых дзеяннях у [[В’етнам]]е і на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]]. == Апісанне == Распрацаваны пад уплывам вопыту выкарыстання амерыканскіх БТР [[Scout Car М3А1]] Савецкім Саюзам у [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайне]] (пастаўляліся па [[Ленд-ліз]]у) і германскіх БТР [[Sd.Kfz.247]]. Выкарыстоўваўся як лёгкі бронетранспарцёр і прызначаўся для транспарціроўкі асабовага складу мотастралковых падраздзяленняў, для вядзення разведкі, забеспячэння сувязі, хімічнай разведкі і як санітарная машына. Створаны на базе агрэгатаў і вузлоў савецкага грузавога аўтамабіля падвышанай праходнасці [[ГАЗ-63]] са скарочаным корпусам і поўным прывадам (4х4). Бронекорпус выпускаўся на Мурамскім паравозарамонтным заводзе. Машына абсталёўвалася лябёдкай з высілкам да 4500кг і з даўжынёй троса 50 м. Хадавая частка абсталёўвалася рысорнай падвескай з гідраўлічнымі поршневымі амартызатарамі 2-х іншага дзеяння. Колы мелі пнеўматычныя шыны. Бронетранспарцёр выпускаўся ў 5-ці мадыфікацыях, у тым ліку БТР-40В з цэнтралізаванай сістэмай рэгулявання ціску паветра ў шынах, БТР-40Б з браняваным дахам пасля [[Венгерскае паўстанне (1956)|падзей у Венгрыі]], БТР-40А здольны перамяшчацца па чыгунцы. Машына абсталёўвалася кулямётным узбраеннем: для барацьбы з пяхотай праціўніка — 7.62 мм СГМБ і для знішчэння паветраных цэляў праціўніка 14.5 мм зенітным кулямётам КПВ. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == * [https://parkpatriot.ru/o-parke/tekhnika-parka/sovetskiy-legkiy-bronetransporter-btr-40/ На сайте парка «Патриот»] * [https://kubinkamuseum.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=217&Itemid=420 На сайте Кубинки] {{ВС}} [[Катэгорыя:Бронетранспарцёры]][[Катэгорыя:Бранятэхніка СССР]] ejt0q7g4x2vqspnv5c4xegp7v5uculv 0 812708 5181585 2026-08-15T20:10:04Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Фільм}} '''«Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі»''' — брытанскі кароткаметражны нямы дакументальны фільм 1890 года, зняты рэжысёрам Уільямам Фрыз-Грынам. Фільм паказвае транспартны паток на вуліцы Кінгс-роўд у лонданскім раёне Чэлсі.<ref>{{Cite web| уеб_адрес = h...» 5181585 wikitext text/x-wiki {{Фільм}} '''«Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі»''' — брытанскі кароткаметражны нямы дакументальны фільм 1890 года, зняты рэжысёрам Уільямам Фрыз-Грынам. Фільм паказвае транспартны паток на вуліцы Кінгс-роўд у лонданскім раёне Чэлсі.<ref>{{Cite web| уеб_адрес = http://www.imdb.com/title/tt2116968/ | заглавие = Title for Traffic in King's Road, Chelsea | достъп_дата = 2015-6-27 | фамилно_име = | първо_име = | дата = | труд = | издател = [[IMDb]] | цитат = | език = en}}</ref> 3xs5ojzd0x9pyrwlc6xfrf0pdg07rgi 5181589 5181585 2026-08-15T20:17:03Z Emilia Noah 155537 5181589 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=King's Road (William Friese-Greene, 1890).webm}} '''«Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі»''' ({{Lang-en|Traffic in King's Road, Chelsea}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[Кароткаметражны фільм|кароткаметражны]] [[Нямое кіно|нямы]] [[Дакументальнае кіно|дакументальны]] фільм [[1890]] года, зняты [[рэжысёр]]ам Уільямам Фрыз-Грынам. Фільм паказвае транспартны паток на вуліцы Кінгс-роўд у [[лондан]]скім раёне Чэлсі.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt2116968/| заглавие = Title for Traffic in King's Road, Chelsea | достъп_дата = 2015-6-27 | фамилно_име = | първо_име = | дата = | труд = | издател = [[IMDb]] | цитат = | език = en}}</ref> i2alt5jd7gu05rx5jwaq81giuvlmvzl 5181592 5181589 2026-08-15T20:18:41Z Emilia Noah 155537 5181592 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=King's Road (William Friese-Greene, 1890).webm}} '''«Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі»''' ({{Lang-en|Traffic in King's Road, Chelsea}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[Кароткаметражны фільм|кароткаметражны]] [[Нямое кіно|нямы]] [[Дакументальнае кіно|дакументальны]] фільм [[1890]] года, зняты [[рэжысёр]]ам Уільямам Фрыз-Грынам. Фільм паказвае транспартны паток на вуліцы Кінгс-роўд у [[лондан]]скім раёне Чэлсі.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt2116968/|title=Title for Traffic in King's Road, Chelsea | достъп_дата = 2015-6-27 | фамилно_име = | първо_име = | дата = | труд = | издател = [[IMDb]] | цитат = | език = en}}</ref> == Спасылкі == * {{Imdb title|2116968|''Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі''}} 2t277u1k3nho94bccy6d7g1s2gxgq9p 5181593 5181592 2026-08-15T20:22:47Z Emilia Noah 155537 5181593 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Выява=King's Road (William Friese-Greene, 1890).webm}} '''«Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі»''' ({{Lang-en|Traffic in King's Road, Chelsea}}) — [[Вялікабрытанія|брытанскі]] [[Кароткаметражны фільм|кароткаметражны]] [[Нямое кіно|нямы]] [[Дакументальнае кіно|дакументальны]] фільм [[1890]] года, зняты [[рэжысёр]]ам Уільямам Фрыз-Грынам. Фільм паказвае транспартны паток на вуліцы Кінгс-роўд у [[лондан]]скім раёне Чэлсі.<ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt2116968/|title=Title for Traffic in King's Road, Chelsea|access-date=2015-06-27|publisher=[[Internet Movie Database]]|lang=en}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{Imdb title|2116968|''Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі''}} [[Катэгорыя:Дакументальныя фільмы Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Фільмы 1890 года]] nqbmvxsz2m3ivkv9w8d0sqglsrg5mtz 1 812709 5181594 2026-08-15T20:24:57Z Emilia Noah 155537 /* */ 5181594 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812710 5181633 2026-08-15T23:36:19Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{subst:l}}{{Картка гульні}}» 5181633 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=15 жніўня 2026}}{{Картка гульні}} 6ez05gr51nan244lsask93r4198vcrq 5181634 5181633 2026-08-15T23:38:15Z Emilia Noah 155537 5181634 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=15 жніўня 2026}}{{Картка гульні|выява=California Games.jpg}} bu52p3ybvdyaonoda0j73zthc3vwcbi 5181636 5181634 2026-08-15T23:43:58Z Emilia Noah 155537 5181636 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=15 жніўня 2026}}{{Картка гульні|выява=California Games.jpg}} '''«California Games»''' — гэта распрацаваная «Epyx» і выпушчаная ў 1987 годзе спартыўная камп’ютарная гульня для розных хатніх камп’ютараў і гульнявых прыставак. Гульня ўяўляе сабой адгалінаванне ад серый гульняў «Summer Games» і «Winter Games» і ўключае спаборніцтвы па некалькіх спартыўных дысцыплінах, папулярных у Каліфорніі, уключаючы скейтбордынг, сокс фрыстайл, сёрфінг, катанне на роліках, лятаючы дыск (фрызбі) і ВМХ. Гульня вельмі добра прадавалася, займаючы верхавіны зімовых чартаў продажаў. Яна таксама карысталася поспехам у рэцэнзентаў, многія з якіх палічылі «California Games» апошнім класічным спартыўным сімулятарам «Epyx». Працяг гульні быў выпушчаны ў 1991 годзе пад назвай «California Games II», але не карыстаўся такім жа поспехам, што і арыгінал. tm3geyh6s51k1qhk76klwh944ev8cgm 5181707 5181636 2026-08-16T05:29:49Z Emilia Noah 155537 5181707 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=15 жніўня 2026}}{{Картка гульні|выява=California Games.jpg}} '''«California Games»''' — гэта распрацаваная «Epyx» і выпушчаная ў 1987 годзе спартыўная камп’ютарная гульня для розных хатніх камп’ютараў і гульнявых прыставак. Гульня ўяўляе сабой адгалінаванне ад серый гульняў «Summer Games» і «Winter Games» і ўключае спаборніцтвы па некалькіх спартыўных дысцыплінах, папулярных у Каліфорніі, уключаючы скейтбордынг, сокс фрыстайл, сёрфінг, катанне на роліках, лятаючы дыск (фрызбі) і ВМХ. Гульня вельмі добра прадавалася, займаючы верхавіны зімовых чартаў продажаў. Яна таксама карысталася поспехам у рэцэнзентаў, многія з якіх палічылі «California Games» апошнім класічным спартыўным сімулятарам «Epyx». Працяг гульні быў выпушчаны ў 1991 годзе пад назвай «California Games II», але не карыстаўся такім жа поспехам, што і арыгінал. == Зноскі == {{Крыніцы}} nzm6dnyqquvr9wieofqyr9nwr7ly06e 5181709 5181707 2026-08-16T05:40:13Z Emilia Noah 155537 5181709 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=15 жніўня 2026}}{{Картка гульні|выява=California Games.jpg}} '''«California Games»''' — гэта распрацаваная «Epyx» і выпушчаная ў 1987 годзе спартыўная камп’ютарная гульня для розных хатніх камп’ютараў і гульнявых прыставак. Гульня ўяўляе сабой адгалінаванне ад серый гульняў «Summer Games» і «Winter Games» і ўключае спаборніцтвы па некалькіх спартыўных дысцыплінах, папулярных у Каліфорніі, уключаючы скейтбордынг, сокс фрыстайл, сёрфінг, катанне на роліках, лятаючы дыск (фрызбі) і ВМХ. Гульня вельмі добра прадавалася, займаючы верхавіны зімовых чартаў продажаў. Яна таксама карысталася поспехам у рэцэнзентаў, многія з якіх палічылі «California Games» апошнім класічным спартыўным сімулятарам «Epyx». Працяг гульні быў выпушчаны ў 1991 годзе пад назвай «California Games II», але не карыстаўся такім жа поспехам, што і арыгінал. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|загаловак=The Making of California Games|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Retro Gamer|Retro Gamer|ru|Retro Gamer}}|выдавецтва=Live Publishing|тып=часопіс|год=2008|нумар=46|старонкі=68—71|ref=Making}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1987 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Гульні для мабільных тэлефонаў]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum]] [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] mkkgng6wlvrp1wzvowwivf72ebx8dm5 5181739 5181709 2026-08-16T07:01:06Z Emilia Noah 155537 5181739 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні|выява=California Games.jpg}} '''«California Games»''' — гэта распрацаваная «{{Не перакладзена 5|Epyx|Epyx|ru|Epyx}}» і выпушчаная ў [[1987 год у гісторыі відэагульняў|1987]] годзе спартыўная камп’ютарная [[Відэагульня|гульня]] для розных [[Хатні камп’ютар|хатніх камп’ютараў]] і [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]]. Гульня ўяўляе сабой адгалінаванне ад серый гульняў «Summer Games» і «Winter Games» і ўключае спаборніцтвы па некалькіх спартыўных дысцыплінах, папулярных у [[Каліфорнія|Каліфорніі]], уключаючы {{Не перакладзена 5|Скейтбордынг|скейтбордынг|ru|Скейтбординг}}, {{Не перакладзена 5|Сокс|сокс фрыстайл|ru|Сокс}}, [[сёрфінг]], {{Не перакладзена 5|Катанне на ролікавых каньках|катанне на роліках|ru|Катание на роликовых коньках}}, {{Не перакладзена 5|Лятаючы дыск|лятаючы дыск|ru|Летающий диск}} (фрызбі) і {{Не перакладзена 5|BMX (дысцыпліна веласпорту)|ВМХ|ru|BMX (дисциплина велоспорта)}}. Гульня вельмі добра прадавалася, займаючы верхавіны зімовых чартаў продажаў. Яна таксама карысталася поспехам у рэцэнзентаў, многія з якіх палічылі «California Games» апошнім класічным спартыўным сімулятарам «Epyx». Працяг гульні быў выпушчаны ў [[1991 год у гісторыі відэагульняў|1991]] годзе пад назвай «California Games II», але не карыстаўся такім жа поспехам, што і арыгінал. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Артыкул|загаловак=The Making of California Games|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Retro Gamer|Retro Gamer|ru|Retro Gamer}}|выдавецтва=Live Publishing|тып=часопіс|год=2008|нумар=46|старонкі=68—71|ref=Making}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Відэагульні 1987 года]] [[Катэгорыя:Гульні для Commodore 64]] [[Катэгорыя:Гульні для DOS]] [[Катэгорыя:Гульні для мабільных тэлефонаў]] [[Катэгорыя:Гульні для NES]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Гульні для ZX Spectrum]] [[Катэгорыя:Спартыўныя сімулятары]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў ЗША]] 6q41xutzp38xtb41f4h4qxzu2frb1c5 1 812711 5181637 2026-08-15T23:45:28Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5181637 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812712 5181643 2026-08-16T00:17:28Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1368457481|Panic! at the Disco]]» 5181643 wikitext text/x-wiki {{Музычны калектыў | Гады = 2004—2023 }} '''Panic! at the Disco''' — амерыканскі [[Поп-рок|поп-рок-]]<nowiki/>гурт з [[Лас-Вегас|Лас-Вегаса]], які існаваў у 2004—2023 гадах. З 2015 года да свайго закрыцця гурт фактычна з'яўляўся сольным праектам фронтмена Брэндана Уры. == Музычны стыль і ўплывы == Panic! at the Disco апісваюць як [[поп-рок]], [[Барока-поп|барочны поп]], [[электрапоп]], [[альтэрнатыўны рок]], [[поп-панк]], [[Эма (музычны стыль)|эма]], эма-поп, дэнс-панк, [[Поп-музыка|поп]], дэнс-поп і [[Сінці-поп|сінт-поп]]. {{Refn|Musical styles:{{columns-list|colwidth=30em| *"pop rock"<ref name="Panic breakup"/><ref name="theguardian2">{{cite news|first=Mark|last=Beaumont|url=https://www.theguardian.com/music/2016/jan/13/panic-at-the-disco-review-brixton-brendon-urie|title=Panic! at the Disco review – emo pop for a teen rebellion|newspaper=[[The Guardian]]|date=January 13, 2016|access-date=December 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107032042/https://www.theguardian.com/music/2016/jan/13/panic-at-the-disco-review-brixton-brendon-urie|archive-date=November 7, 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Jem|last=Aswad|url=https://variety.com/2023/music/news/panic-at-the-disco-split-up-1235500246/|title=Panic! at the Disco Announces Split: 'It's Been a Hell of a Journey'|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=January 24, 2023|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250407151530/https://variety.com/2023/music/news/panic-at-the-disco-split-up-1235500246/|archive-date=April 7, 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first=Palmer|last=Haasch|url=https://www.businessinsider.com/panic-at-the-disco-brendon-urie-disbandment-over-2023-1|title=Brendon Urie, frontman and final member of Panic! At The Disco, announces the band's official disbandment|newspaper=[[Business Insider]]|date=January 24, 2023|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20240520074108/https://www.businessinsider.com/panic-at-the-disco-brendon-urie-disbandment-over-2023-1|archive-date=May 20, 2024|url-status=live}}</ref> *"baroque pop"<ref name="Drowned in Sound Genres">{{cite web|first=Terry|last=Bezer|url=https://drownedinsound.com/releases/16097|title=Panic! At the Disco Vices & Virtues|work=[[Drowned in Sound]]|date=March 28, 2011|access-date=May 31, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624233253/https://drownedinsound.com/releases/16097|archive-date=June 24, 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|first=Christopher|last=Treacy|url=http://www.bostonherald.com/entertainment/music/music_news/2008/05/no_need_panic_baroque_pop_band_better_ever?amp|title=No need to Panic: Baroque pop band is better than ever|work=[[Boston Herald]]|date=May 12, 2008|access-date=January 9, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180110174339/http://www.bostonherald.com/entertainment/music/music_news/2008/05/no_need_panic_baroque_pop_band_better_ever?amp|archive-date=January 10, 2018|url-status=dead}}</ref> *"electropop"<ref name="the Academy Is... tour 2"/><ref name="ppcorn">{{cite web|first=Megan|last=Savage|url=https://socurrent.com/panic-disco-death-bachelor-album-review/|title=Panic! At The Disco: 'Death of a Bachelor' Album Review|work=So Current|date=January 17, 2016|access-date=March 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304163642/https://socurrent.com/panic-disco-death-bachelor-album-review/|archive-date=March 4, 2021|url-status=live}}</ref> *"alternative rock"<ref name="ppcorn"/><ref>{{cite web|first=Thea de|last=Gallier|url=https://www.loudersound.com/features/10-best-panic-at-the-disco-songs-by-brendon-urie-interview-dcd2-tour|title=The 10 best Panic! At The Disco songs according to Brendon Urie|work=Louder Sound|date=September 5, 2016|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250423212254/https://www.loudersound.com/features/10-best-panic-at-the-disco-songs-by-brendon-urie-interview-dcd2-tour|archive-date=April 23, 2025|url-status=live}}</ref> *"pop-punk"<ref name="Bryan Rolli">{{cite magazine|first=Bryan|last=Rolli|url=https://www.billboard.com/music/rock/the-killers-panic-at-the-disco-las-vegas-number-one-albums-7988717/|title=The Killers and Panic! at the Disco: How the Two Veteran Rock Bands Took the Long Way to the Top|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=October 4, 2017|access-date=December 15, 2017}}</ref><ref name="NME Pretty Odd">{{cite web|url=https://www.nme.com/blogs/nme-blogs/pretty-odd-panic-at-the-disco-and-the-strange-death-of-emo-46880|title=Pretty Odd – Panic At The Disco And The Strange Death Of Emo|work=[[NME]]|date=July 7, 2009|access-date=January 9, 2018}}</ref><ref name="Loudwire genres">{{cite web|first=Mark|last=Beaumont|url=https://loudwire.com/alternative-bands-switched-genres-it-worked/|title=10 Alternative Bands That Switched Genres…and it Worked!|work=[[Loudwire]]|date=August 31, 2021|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250707191559/https://loudwire.com/alternative-bands-switched-genres-it-worked/|archive-date=July 7, 2025|url-status=live}}</ref> *"emo"<ref name="Loudwire genres"/><ref name="Sean Michaels">{{cite news|first=Sean|last=Michaels|url=https://www.theguardian.com/music/2009/jul/07/panic-at-the-disco|title=Panic At the Disco split … in half|newspaper=[[The Guardian]]|date=July 7, 2009|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250903043438/https://www.theguardian.com/music/2009/jul/07/panic-at-the-disco|archive-date=September 3, 2025|url-status=live}}</ref> *"emo pop"<ref>{{cite web|first=Kaitlyn|last=Radde|url=https://www.npr.org/2023/01/24/1151092998/panic-at-the-disco-ending-brendon-urie|title=Panic! at the Disco is ending after nearly two decades|work=[[NPR]]|date=January 24, 2023|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411023051/https://www.npr.org/2023/01/24/1151092998/panic-at-the-disco-ending-brendon-urie|archive-date=April 11, 2025|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|first=Rachel|last=Aroesti|url=https://www.theguardian.com/music/2018/jun/22/panic-at-the-disco-pray-for-the-wicked-review-a-parade-of-emo-pop-pizzazz|title=Panic! at the Disco: Pray for the Wicked review – a parade of emo-pop pizzazz|newspaper=[[The Guardian]]|date=June 22, 2018|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250315094151/https://www.theguardian.com/music/2018/jun/22/panic-at-the-disco-pray-for-the-wicked-review-a-parade-of-emo-pop-pizzazz|archive-date=March 15, 2025|url-status=live}}</ref> *"dance punk"<ref name="Panic! at the Disco">{{cite magazine|first=Emily|last=Zemler|url=http://www.spin.com/2005/10/panic-disco/|title=Panic! at the Disco|magazine=[[Spin (magazine)|Spin]]|date=October 3, 2005|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002142426/http://www.spin.com/2005/10/panic-disco/|archive-date=October 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref name="Panic! at the Disco 2">{{cite web|url=https://www.nme.com/reviews/reviews-panic-at-the-disco-7868-311192|title=Panic! At The Disco Bowery Ballroom, New York, Wednesday February 8|work=[[NME]]|date=February 24, 2006|access-date=December 10, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250831181650/https://www.nme.com/reviews/reviews-panic-at-the-disco-7868-311192|archive-date=August 31, 2025|url-status=live}}</ref> *"pop"<ref>{{cite news|first=Andrew|last=Murfett|url=https://www.theage.com.au/entertainment/music/panic-at-the-disco-20061006-ge39xg.html|title=Panic! At The Disco|date=October 6, 2006|newspaper=[[The Age]]|access-date=May 30, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210623182629/https://www.theage.com.au/entertainment/music/panic-at-the-disco-20061006-ge39xg.html|archive-date=June 23, 2021|url-status=live}}</ref> *"dance-pop"<ref name="altpresscabin"/> *"synth-pop"<ref name="Panic! at the Disco 2"/> }}|group=note}} Брэндан Уры называе такія гурты і выканаўцаў, як [[Фрэнк Сінатра]], [[Queen]], [[Дэвід Боўі]], Том Дэлонж, [[Weezer]], [[Green Day]] і My Chemical Romance, найбольш уплывовымі на яго.<ref>{{Cite web|url=http://abcnewsradioonline.com/music-news/2016/1/18/panic-at-the-discos-brendon-urie-talks-the-influence-of-bowi.html|title=Panic! at the Disco's Brendon Urie Talks the Influence of Bowie, Queen, and Sinatra on Death of a Bachelor|author=Lainez|first=Sherwin|website=[[ABC NewsRadio]]|date=January 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903083149/http://abcnewsradioonline.com/music-news/2016/1/18/panic-at-the-discos-brendon-urie-talks-the-influence-of-bowi.html|archive-date=September 3, 2017|access-date=December 15, 2017|url-status=dead}}</ref><ref name="Kerrang0662">{{cite journal|date=March 4, 2006|title=Icons: The Rock Stars That Changed Your World|journal=[[Kerrang!]]|issue=1097|page=40|publisher=[[Bauer Media Group]]}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Brittany|last=Spanos|url=https://www.rollingstone.com/music/news/watch-panic-at-the-discos-brendon-urie-talk-working-with-rivers-cuomo-20160113|title=Watch Panic! at the Disco's Brendon Urie Talk Working With Rivers Cuomo|magazine=[[Rolling Stone]]|date=January 13, 2016|access-date=March 6, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20220801131649/https://www.rollingstone.com/music/music-features/watch-panic-at-the-discos-brendon-urie-talk-working-with-rivers-cuomo-44151/|archive-date=August 1, 2022|url-status=live}}</ref> == Удзельнікі гурта == '''Канчатковы склад''' * '''Брэндан Уры''' — вакал, гітара, клавішныя <small>(2004–2023, 2025</small>); бас-гітара <small>(2005–2018</small>); барабаны, перкусія <small>(2015–2023)</small> '''Гастрольныя ўдзельнікі''' * Дэн Паўловіч — ударныя, перкусія, бэк-вакал <small>(2013–2023, 2025)<ref name="2025 lineup" /> <ref name="Dan on Touring">{{Cite web|url=https://www.moderndrummer.com/2016/07/dan-pawlovich-touring-panic-disco/|title=Dan Pawlovich on Touring With Panic! at the Disco|website=Modern Drummer|date=July 1, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20250805095813/https://www.moderndrummer.com/2016/07/dan-pawlovich-touring-panic-disco/|archive-date=August 5, 2025|access-date=December 11, 2025|url-status=live}}</ref></small> * Крыс Баўтыста — труба <small>(2016–2023, 2025)<ref name="2025 lineup" /></small> * Эрм Навара — трамбон <small>(2016–2023, 2025)<ref>{{Cite web|url=https://www.oxy.edu/person/erm-navarro|title=Erm Navarro - Trombone Instructor|website=oxy.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20250321013036/https://www.oxy.edu/person/erm-navarro|archive-date=March 21, 2025|access-date=December 11, 2025|url-status=live}}</ref><ref name="2025 lineup" /></small> * Джэсі Молой — саксафон <small>(2016–2023, 2025)<ref name="2025 lineup" /></small> * Ніколь Роў — бас-гітара, бэк-вакал <small>(2018–2023, 2025)<ref name="2025 lineup">{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/DQE8FW-kUM8/?hl=en&img_index=15|title=@whenwewereyoungfest with @panicatthedisco was absolutely insane! Truly a dream come true. Thank you to everyone involved in making it happen.|author=Cassar|first=Zak|date=October 21, 2025|access-date=December 7, 2025}}</ref></small> * Майк Наран — гітары, бэк-вакал <small>(2018–2023, 2025)<ref name="2025 lineup" /></small> * Кіяра Ана Перыка — альт <small>(2018–2023, 2025)<ref name="2025 lineup" /></small> * Лія Мецлер — віяланчэль <small>(2018–2023, 2025)<ref name="2025 lineup" /></small> * Laurann Angel — скрыпка <small>(2025</small>)<ref>{{cite instagram|user=laurannangel|author=Laurann Angel|postid=DQDmYtZDu36|title=This weekend will forever live in my heart.|date=2025-10-21|accessdate=2026-04-03}}</ref><ref name="2025 lineup" /> '''Былыя''' * Раян Рос — гітары, вакал, клавішныя <small>(2004–2009)</small> * Спенсер Сміт — ударныя, перкусія, часам бэк-вакал <small>(2004–2015, госць 2025)</small> * Брэнт Уілсан — бас-гітара <small>(2004–2006)</small> * Джон Уокер — бас-гітара, клавішныя, гітара, бэк-вакал <small>(2006–2009)</small> * Далан Уікс — бас-гітара, клавішныя, гітары, вакал <small>(2010–2015; гастролі 2009–2010, 2015–2017)</small> == Дыскаграфія == '''Студыйныя альбомы''' * ''A Fever You Can't Sweat Out'' (2005) * ''Pretty. Odd.'' (2008) * ''Vices & Virtues'' (2011) * ''Too Weird to Live, Too Rare to Die!'' (2013) * ''Death of a Bachelor'' (2016) * ''Pray for the Wicked'' (2018) * ''Viva Las Vengeance'' (2022) == Заўвагі == {{Крыніцы|group=note}} == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 2004 годзе]] [[Катэгорыя:Пераможцы MTV Video Music Awards]] [[Катэгорыя:Поп-рок-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Поп-гурты ЗША]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія зніклі ў 2023 годзе]] plfdcm54z62az1jxgxrbmkyasnr4x4k 10 812713 5181652 2026-08-16T01:04:33Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{ref-lang|бел. (лац.)|беларускай (лацініцай)|}}<noinclude> {{DEFAULTSORT:be-latin}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Пазначэнне мовы для спасылак]] </noinclude>» 5181652 wikitext text/x-wiki {{ref-lang|бел. (лац.)|беларускай (лацініцай)|}}<noinclude> {{DEFAULTSORT:be-latin}} [[Катэгорыя:Шаблоны:Пазначэнне мовы для спасылак]] </noinclude> tbrxajw9g00p97txrcjl9wam3g41tlx 0 812714 5181655 2026-08-16T01:08:36Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Зміцер Юркевіч]] 5181655 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Зміцер Юркевіч]] 0kpjo4hlgk2d7ugq6u20yf2h03p3a1q 0 812715 5181656 2026-08-16T01:09:03Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Беларускі шлях (газета, 1918)]] 5181656 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Беларускі шлях (газета, 1918)]] b86r0w0r5i4zcdbakd4srnm2srrcgy3 0 812716 5181667 2026-08-16T01:40:27Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Абраз Маці Божай Мінскай]] 5181667 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абраз Маці Божай Мінскай]] kwn9m5zu19krco26jp59ej1cnuom8sw 0 812717 5181669 2026-08-16T02:01:07Z SimondR 62742 Новая старонка: «{{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Г...» 5181669 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Горная сістэма = Альпы |Хрыбет ці масіў = Берхтэсгадэнскія Альпы |Вышыня = 2711.8 |Крыніца вышыні = <ref>{{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }}</ref> |Адносная вышыня = 952 |Першае ўзыходжанне = жнівень 1800 года ([[Валянцін Станіч]]) }} '''Ва́цман''' ({{lang-de|Watzmann}}, {{lang-bar|Watzmo}}) — цэнтральны горны [[горны масіў]] у [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпах]], які цалкам размешчаны на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]] у [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] ([[Германія]]). Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод [[Спіс найвышэйшых гор Германіі|галоўных горных вяршынь Германіі]]. Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпах]]{{пераход|Усходняя сцяна Зюдшпіцэ}}. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах{{пераход|Ледзяная капліца}}. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі. З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана»){{пераход|Малы Вацман}} і Дзяцьмі Вацмана{{пераход|Дзеці Вацмана}} — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй{{пераход|Легенда пра Вацмана}}. == Фізіка-геаграфічнае апісанне == === Геаграфічнае становішча і рэльеф === [[Файл:Aerial image of Watzmann and Königssee (view from the south).jpg|міні|злева|Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. У даліне ляжыць [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]], а за лясістым хрыбтом [[Унтэрсберг]] (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.]] Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]], на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]], у межах камун [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] і [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі [[Германія|Германіі]]{{sfn|Pusch|2010|pp=8, 30–35}}. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]] і за 30 км на паўднёвы захад ад [[Зальцбург]]а — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай {{iw|Вімбахталь||de|Wimbachtal}}, узвышаецца гара [[Хохкальтэр]] (2607 м), на поўнач, за далінай ракі {{iw|Рамзаўэр-Ахэ||de|Ramsauer Ache}} — {{iw|Тотэр-Ман (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Тотэр-Ман|de|Toter Mann (Berchtesgadener Alpen)}} (1392 м), а на поўдзень — {{iw|Шнайбер||de|Schneiber}} (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або {{iw|Кёнігсзэ||de|Königssee}}, знаходзяцца горы {{iw|Енер (гара)|Енер|de|Jenner (Berg)}} (1874 м) і {{iw|Калерсберг||de|Kahlersberg}} (2350 м). Пасля вяршынь масіву [[Хохкёніг]] (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]], якія належаць да [[Паўночныя Вапняковыя Альпы|Паўночных Вапняковых Альпаў]]. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] або ад аўтастаянкі {{comment|Хамерштыль|Hammerstiel}} у {{comment|Хінтэршонаў|Hinterschönau}}, праз горны прытулак [[Вацманхаўс]] (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі [[Спіс горных вяршынь Альпаў вышэй за 4000 метраў|чатырохтысячнікам]]). Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман ({{lang-de|Großer Watzmann}}, {{lang-bar|Groußen Watzmo}}). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ({{lang-de2|Mittelspitze}} — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ({{lang-de2|Südspitze}} — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман ({{lang-de2|Kleiner Watzmann}}, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана ({{lang-de2|Watzmannfrau}}), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана ({{lang-de2|Watzmannkinder}}, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. {{Section link||Другарадныя вяршыні масіву}}). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць [[ледавіковы цырк]] Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. {{Section link||Ледавікі і снежнікі}}). <gallery caption="Вацман з розных бакоў свету" mode=packed heights=150px style="text-align:сenter"> Watzmann (Westseite).jpg|З захаду Watzmann von Norden.jpg|З поўначы<br/>Пад туманам схавана камуна [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Watzmann (Nordostansicht).jpg|З паўночнага ўсходу<br/>Краявід з Дзюрэка. Watzmann (Ostseite).jpg|З усходу<br/>На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман. Watzmann3.jpg|З поўдня<br/>Краявід з Офенлоха. </gallery> === Геалогія і геамарфалогія === [[Файл:Watzmannostwand vom 3. Kind ohne Kreuz.jpg|міні|справа|[[Дахштайнскі вапняк]] на ўсходняй сцяне, від з [[Вацман#Дзеці Вацмана|3-га Дзіцяці]]. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.]] Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага {{iw|Дахштайнскі вапняк|дахштайнскага вапняку|de|Dachsteinkalk}} і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя [[асадкавыя горныя пароды]] адносяцца да позняга [[Трыясавы перыяд|трыясу]] ([[нарыйскі ярус]], каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння [[Падзенне пласта|падаюць]] там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас [[Альпійская складкавасць|фарміравання Альпаў]]. Характэрнай рысай гэтых вапняковых [[Фармацыя (геалогія)|фармацый]] з’яўляецца беднасць на [[акамянеласці]]. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў сямейства {{bt-bellat||Megalodontidae}}. Аснова гары складаецца з адносна крохкага [[даламіт]]у, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту {{iw|Ветэрштайнскі вапняк|ветэрштайнскага вапняку|de|Wettersteinkalk}}. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу ([[Ладзінскі ярус|ладзінскі]] і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на [[шэльф]]е заходняй часткі старажытнага акіяна [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе [[Тэктанічнае покрыва|тэктанічнага покрыва]] на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай [[друз]]ам даліне [[Вімбахталь]], а таксама на схілах даліны Айсбахталь (''Eisbachtal''). Рака Айсбах (''Eisbach''; або Айсграбен, ''Eisgraben'') на заходнім беразе [[Кёнігсзэ]] ўтварыла [[конус вынасу]], які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы. === Другарадныя вяршыні масіву === ==== Малы Вацман ==== [[Файл:20170823 Kleiner Watzmann, 2307 m (00955).jpg|міні|справа|Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.]] Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман ({{lang-de|Kleiner Watzmann}}, {{lang-bar|Kloaner Watzmo}}, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана ({{lang-de|Watzmannfrau}}, {{lang-bar|Watzmoweibe}}, радзей — {{lang-de|Watzfrau}}). Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую [[Марэна|марэну]] Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» ({{lang-de2|Gendarm}}). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для [[бівак]]а<ref name="gamssteig.de"/>. У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана<ref name="gamssteig.de">{{cite web |author=Alois Igelspacher |url=https://www.gamssteig.de/touren/kleiner-watzmann-mooslahnerkopf |title=Kleiner Watzmann und Mooslahnerkopf: Klettertour über die Watzmannfrau |website=gamssteig.de |language=de |access-date=2026-08-04}}</ref>. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны [[Тур (груда камянёў)|каменнымі турамі]]. З вяршыні Малога Вацмана праз [[Седлавіна (геамарфалогія)|седлавіну]] да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера [[Кёнігсзэ]]. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля ({{lang-de2|Watzmannlabl}}) — невялікай [[Альпійскія лугі|горнай лугавіны]]. Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана{{пераход|Заходні схіл}} з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ{{пераход|Усходняя сцяна Вацмана}}. ==== Дзеці Вацмана ==== [[Файл:20160831 Watzmann aus dem Steinernen Meer, Nationalpark Berchtesgaden (DSC06747).jpg|міні|справа|«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на [[Брайтхорн (Штайнэрнес-Меер)|Брайтхорн]].]] Дзеці Вацмана ({{lang-de|Watzmannkinder}}, {{lang-bar|Watzmokinda}}) — гэта града пікаў, што замыкае [[ледавіковы цырк]] Вацманкар ({{lang-de2|Watzmannkar}}) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды{{Пераход|Легенда пра Вацмана}}, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: * 1-е Дзіця (2247 м) * 2-е Дзіця (2232 м) * 3-е Дзіця (2213 м) * 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — {{lang-de|Watzmann-Jungfrau}}, 2270 м) * 5-е Дзіця (2225 м) Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» ({{lang-de2|Berchtesgadener Alpen alpin}}) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ({{lang-de2|Watzmann-Skischarte}}){{sfn|Kühnhauser|2011|p=506}}. Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:{{num|25000}} ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:{{num|10000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=11&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Ortskarte 1:10.000 |trans-title=Мясцовая карта 1:10 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> і 1:{{num|25000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=10&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Topographische Karte 1:25.000 |trans-title=Тапаграфічная карта 1:25 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> [[Дзяржаўнае ўпраўленне лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі|Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі]] адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі. Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана. Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае. ==== Грунштайн ==== {{Некалькі выяў | align = right | total_width = 500 | caption_align = center | image1 = Jenner Blick nach Schönau.JPG | caption1 = Краявід з вяршыні [[Енер (гара)|Енер]] на Грунштайн, на паўночны ўскраек [[Кёнігсзэ]] і камуну [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. | image2 = Grünstein 160706.jpg | caption2 = Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ. }} Грунштайн ({{lang-de|Grünstein}}, {{lang-bar|Greastoa}}) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-[[бобслей]]най трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ ({{lang-de2|Grünsteinhütte}}), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. 21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва [[Вія-ферата|вія-фераты]] на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» ({{lang-de2|Isidor-Klettersteig}}, у гонар Ісідора Грасля)<ref>{{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/reise/watzmann-gruenstein-isidor-klettersteig-1.28413 |title=Neuer Klettersteig am Grünstein: Isidor hat es in sich |trans-title=Новая вія-ферата на Грунштайне: Ісідор — гэта нешта асаблівае. |website=sueddeutsche.de |date=2009-09-24 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост<ref>{{cite web |url=https://www.bergsteigen.com/touren/klettersteig/gruenstein-klettersteig-mit-var-isidor/ |title=Grünstein Klettersteig mit Var. Isidor |website=bergsteigen.at |date=2018-12-11 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» ({{lang-de2|Räuberleiter}}). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост. ==== Хіршвізэ ==== Хіршвізэ ({{lang-de|Hirschwiese}}, таксама вядомая як Хіршвіскопф ({{lang-de2|Hirschwieskopf}}), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ ({{lang-de2|Schönfeldscharte}}). Ад Трышубеля ({{lang-de2|Trischübel}}, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато [[Штайнэрнес-Меер]] — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае [[плато]]. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман. ==== Іншыя вяршыні ==== Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: * Вялікі Хахелькопф ({{lang-de2|Großer Hachelkopf}}, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў ({{lang-de2|Hachelköpfe}}), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]]. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. * Грысшпіцэ ({{lang-de2|Grießspitze}}, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд ({{lang-de2|Schönfeld}}). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. * Мосланеркопф ({{lang-de2|Mooslahnerkopf}}, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы {{iw|Кюройнтальм||de|Kührointalm}} без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскага края]]. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. * Фальцкёпфль ({{lang-de2|Falzköpfl}}, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца [[Вацманхаўс]] — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане. * Шапбахрыдэль ({{lang-de2|Schapbachriedel}}, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі. === Ледавікі і снежнікі === На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі [[снежнік]]аў і [[Ледавіковае поле|ледавіковых палёў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] найбольшую вядомасць атрымаў [[фірн]]авы басейн так званай Ледзяной капліцы. ==== Ледавік Вацман ==== [[Файл:Watzmanngletscher.jpg|міні|злева|<center>Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.</center>]] Ледавік Вацман ({{lang-de|Watzmanngletscher}}) — адзін з чатырох [[ледавік]]оў, якія захаваліся ў [[Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}). Разам з [[Блаўайс (ледавік)|Блаўайсам]] ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў [[Паўднёвы Шнеефернер]]){{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэна]], ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на [[Глабальнае пацяпленне|кліматычныя змены]]: у [[Адступанне ледавікоў з 1850 года|перыяд пацяплення]] да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя [[фірн]]авыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=28–29}}. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху. Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы [[Ледавіковы цырк|цырка]] Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным [[друз]]ам, які даволі добра абараняе лёд ад [[Інсаляцыя|прамых сонечных прамянёў]]. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 [[Гектар|га]] пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=30–31}}, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме {{num|140000|м³}} (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў {{num|600000|м³}}). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі<ref>{{cite web |url=https://badw.de/die-akademie/presse/pressemitteilungen/pm-einzelartikel/detail/neue-vermessung-zeigt-beschleunigten-gletscherschwund.html |title=Neue Vermessung zeigt beschleunigten Gletscherschwund |type=Прэс-рэліз 07/2026 |publisher=[[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften]] |date=2026-03-19 |accessdate=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца [[Снежны полаг|снежнага полага]] ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=25}}. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта [[Junkers Ju 52]], які разбіўся ў кастрычніку 1940 года. ==== Ледзяная капліца ==== [[Файл:Eiskapelle.JPG|міні|справа|<center>Ледзяная капліца да абрушэння,<br/>лета 2009.</center>]] Фірнавы басейн Ледзяной капліцы ({{lang-de|Eiskapelle}}), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым [[снежнік]]ам у Альпах. Падчас першай поўнай [[Тапаграфічная здымка|тапаграфічнай здымкі]] баварскіх ледавікоў, праведзенай [[Себасцьян Фінстэрвальдэр|Себасцьянам Фінстэрвальдэрам]] у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой [[ледавіковы язык]] і сёння з’яўляецца толькі снежнікам{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры [[Кёнігсзэ]]. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей. Снежнік жывіцца за кошт [[Лавіна|лавін]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца<ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/mapapps/resources/reports/sb_geotope/generateBericht.pdf?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Geotop-Steckbrief Eiskapelle |publisher=Баварскае дзяржаўнае ўпраўленне аховы навакольнага асяроддзя |lang=de |format=PDF }}</ref>. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца<ref name="Geotope Nr. 100">{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/index.htm |title=Bayerns schönste Geotope Nr. 100: Watzmannostwand mit Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/doc/100_schautafel.pdf |title=Informationsblatt zur Watzmann-Ostwand und Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |format=pdf |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref>. Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы<ref name="Geotope Nr. 100"/>, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем<ref>{{cite news |title=Die Eiskapelle am Watzmann existiert nicht mehr |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане больш не існуе |newspaper=Mittelbayerische Zeitung |date=2025-09-10 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt-bedeutung-fuer-bayern,UwNlhiT |title=Die Eiskapelle am Watzmann: So bedeutend war sie für Bayern |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане: наколькі яна была важная для Баварыі |newspaper=BR24 |date=2025-09-14 |language=de }}</ref><ref>{{cite press release |title=Einzigartiges Geotop ist in Folge des Klimawandels verschwunden: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Унікальны геатоп знік у выніку змянення клімату: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Nationalpark Berchtesgaden |date=2025-09-09 |url=https://www.nationalpark-berchtesgaden.bayern.de/service/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung.htm?PMNr=36/25 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |title=Betretung lebensgefährlich: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Уваход небяспечны для жыцця: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Bayerischer Rundfunk |date=2025-09-09 |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/betretung-lebensgefaehrlich-eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt,UwJdAx3 |language=de |type=відэаматэрыял }}</ref>. ==== Шольхорн ==== На самой усходняй сцяне, у так званым [[Ледавіковы цырк|ледавіковым цырку]] Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhornkar}}), знаходзіцца яшчэ адно [[ледавіковае поле]] — лёд Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhorneis}}), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха ({{lang-de2|Kederbacher-Weg}}). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў [[рандклюфт]] і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ. == Флора і фауна == [[Файл:Königssee 270604.jpg|міні|справа|[[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічны]] [[конус вынасу]] ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера [[Кёнігсзэ]], ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|капліца Святога Варфаламея]].]] Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай [[Біялагічная разнастайнасць|экалагічнай разнастайнасці]], Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя [[Букавы лес|букавыя лясы]], якія вышэй пераходзяць у [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] [[мяшаныя лясы]]. Верхні лясны ярус утвораны [[Іглічны лес|іглічнымі]] пародамі, перш за ўсё [[елка]]й, [[лістоўніца]]й і {{bt-bellat|Хвоя кедравая еўрапейская{{!}}еўрапейскай кедравай хвояй|Pinus cembra}}. Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены [[монакультура]]мі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, [[мяжа лесу]] — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам [[рададэндран]]а віду {{bt-bellat||Rhododendron hirsutum}}), зараснікі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}} і {{bt-bellat|Вольха зялёная{{!}}вольхі зялёнай|Alnus viridis}}, лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі [[Асака|асакі]]), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў. У [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Берхтэсгадэн]], і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх [[цыкламен]] {{bt-bellat||Cyclamen purpurascens}}, [[чэмер]] {{bt-bellat||Helleborus niger}}, [[ворлікі]] {{bt-bellat||Aquilegia einseleana}}, [[першацвет]] {{bt-bellat||Primula clusiana}}, [[каменяломнік]] {{bt-bellat||Saxifraga burseriana}}, [[праломнік]] {{bt-bellat||Androsace hausmannii}}, [[ламатагоніум]] {{bt-bellat||Lomatogonium carinthiacum}}, [[баршчэўнік]] {{bt-bellat||Heracleum austriacum}} і [[старасцень]] {{bt-bellat||Senecio abrotanifolius}}. Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных [[Капытныя|капытных]], такіх як {{bt-bellat|Казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}} і {{bt-bellat|сарна|Rupicapra rupicapra}}. Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: [[заяц-бяляк]], [[глушэц]] і [[цецярук]], а таксама {{bt-bellat|Курапатка тундравая{{!}}тундравая курапатка|Lagopus muta}} і {{bt-bellat|Рабчык (від птушак){{!}}рабчык|Tetrastes bonasia}}, {{bt-bellat|беркут|Aquila chrysaetos}}, {{bt-bellat|Саламандра альпійская{{!}}альпійская саламандра|Salamandra atra}} і {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}звычайная гадзюка|Vipera berus}}. {{bt-bellat|Альпійскі сурок|Marmota marmota}} сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель ({{lang-de2|Trischübel}}). [[Альпійскі горны казёл|Альпійскага казярога]] можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор [[Хагенгебірге]] і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана. <gallery mode="packed" heights=200px> Auerhahn mg-k (retuschiert).jpg|[[Глушэц]] на [[Такаванне|такаванні]] сярод зараснікаў [[Хвоя горная|горнай хвоі]] Вацмана. Kamzík.jpg|[[Сарна]] сярод [[Альпійскія лугі|лугоў]] на Вацмане. </gallery> == Альпінізм == [[Файл:Watzmannhaus von Watzmann aus.jpg|міні|справа|<center>[[Вацманхаўс]]</center>]] Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года [[Славенцы|славенскім]] святаром і даследчыкам [[Валянцін Станіч|Валянцінам Станічам]], хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні [[Гросглокнер]]а (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка<ref>{{cite journal |last=Peterlin-Neumaier |first=Tatjana |date=2002 |title=Ein Jubiläum auch des Göll |trans-title=Юбілей таксама і для Гёля |url=https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |journal=Nationalpark Berchtesgaden |volume=6 |issue=2 |page=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031034759/https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |archive-date=2022-10-31 |url-status=dead |language=de }}</ref>. Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе {{iw|Петэр Карл Турвізер||de|Peter Karl Thurwieser}} праз плато Шонфельд. Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў {{iw|Іаган Грыль (альпініст)|Іаган Грыль|de|Johann Grill}} і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам. З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром [[Вацманхаўс]]а. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву. === Траверс Вацмана === [[Файл:Hocheck Mittelspitze 1900.jpg|міні|злева|<center>Мітэльшпіцэ і Хохэк</center>]] [[Файл:Übergang-Mittelspitze.jpg|міні|справа|<center>Альпіністы на Мітэльшпіцэ</center>]] Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку [[Вацманхаўс]], каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і [[каменяпад]]аў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для [[бівак]]а{{пераход|Аварыйная хованка}}. Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. [[Экстрэмальны спорт|Спартсмен-экстрэмал]] з Рамзаў [[Антон Пальцэр]] утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.bgland24.de/bgland/region-berchtesgaden/ramsau-bei-berchtesgaden-ort478523/ramsau-berchtesgaden-profi-berglaeufer-toni-palzer-holt-sich-rekord-watzmann-ueberschreitung-13813516.html |title="Einmal Hölle und zurück" am Watzmann: Palzer holt sich Rekord in Fabelzeit zurück |website=bgland24.de |date=2020-06-27 |lang=de |access-date=2026-08-06 }}</ref>. Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]]. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца [[вія-ферата]]й у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект. === Усходняя сцяна Зюдшпіцэ === [[Файл:Bartholomae-2005.jpg|міні|справа|[[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|Царква Святога Варфаламея]] на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.]] Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея ({{lang-de|Bartholomäwand}}) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» ({{lang-de2|Julische Alpen}}), дзе вышыня заходняй сцяны гары [[Ёф-ды-Мантазіа]] (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў. Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»: * паўночная сцяна [[Трыглаў|Трыглава]] ([[Юлійскія Альпы]]) — каля 1500 м; * паўднёвая сцяна [[Бірнхорн]]а ([[Леагангскія горы]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Хохванер]]а ([[Ветэрштайн]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Шэрмберг]]а ([[Мёртвыя горы (Паўночныя Вапняковыя Альпы)|Мёртвыя горы]]) — каля 1400 м; * паўночная сцяна [[Хохштадэль|Хохштадэля]] ([[Гайльтальскія Альпы]]) — каля 1300–1400 м. Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на [[Гросэс-Вісбаххорн]] вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены. Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах{{sfn|Sinek|1922}}. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў»{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана [[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя]] ў афіцыйны {{iw|Спіс 100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі|спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі»|de|Liste der „Schönsten Geotope Bayerns“}}<ref name="Geotope Nr. 100"/><ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/standortauskunft/rest/reporting/sb_geotope/generate?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Eiskapelle W von St. Bartholomä |website=umweltatlas.bayern.de |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |lang=de }}</ref>. ==== Складанасці і небяспекі ==== [[Файл:Eiskapelle 5 mit Watzmann.jpg|міні|справа|Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа]] З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага [[Іаган Грыль (альпініст)|Іаганам Грылем]] і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек<ref>{{cite web |url=http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |title=100. Todesopfer in der Watzmann-Ostwand |work=Bergwacht Berchtesgaden |date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025005023/http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |archive-date=2010-10-25 |url-status=dead |access-date=2015-09-14}}</ref><ref name="Watzmann extrem">{{cite web |url=https://www.berchtesgadener-anzeiger.de/region-und-lokal/lokales-berchtesgadener-land_artikel,-watzmann-extrem-_arid,226735.html |title=Watzmann extrem |work=Berchtesgadener Anzeiger |access-date=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую {{iw|Паўночная сцяна Айгера|паўночную сцяну Айгера|de|Eiger-Nordwand}}. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі. З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» ({{lang-de|Berchtesgadener Weg}}), які быў адкрыты ў 1947 годзе {{iw|Іозеф Ашаўэр (альпініст)|Іозефам Ашаўэрам|de|Josef Aschauer}} і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]] паводле [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на [[скаладром]]ах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне [[Навальніца|навальнічных]] [[Атмасферны фронт|франтоў]] з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй. У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая [[Лавіна|лавінная]] небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога [[фірн]]у могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў. ==== Маршруты ==== [[Файл:20150823 Watzmann-Ostwand, Nationalpark Berchtesgaden (DSC01925).jpg|міні|справа|Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.]] Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца: * Шлях Кедэрбахера ({{lang-de2|Kederbacherweg}}). Названы ў гонар першапраходцы [[Іаган Грыль (альпініст)|Іагана Грыля]], які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ; * Зальцбургскі шлях ({{lang-de2|Salzburger Weg}}); * Мюнхенскі шлях ({{lang-de2|Münchner Weg}}); * Франкфурцкі шлях ({{lang-de2|Frankfurter Weg}}); * Польскі шлях ({{lang-de2|Polenweg}}); * Шлях памяці Франца Распа ({{lang-de2|Franz-Rasp-Gedächtnisweg}}). Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму. ==== Значныя ўзыходжанні і рэкорды ==== [[Файл:Watzmann-Hocheck Gipfelkreuz.jpg|міні|справа|Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет [[Хохкальтэр]].]] Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года [[Герман Буль|Германам Булем]] была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]] [[Нангапарбат]] у тым жа годзе. Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу ({{lang-de2|Heinz Zembsch}}) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года)<ref name="Watzmann extrem" />. Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп ({{lang-de2|Franz Rasp}}), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны. З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр ({{lang-de2|Philipp Reiter}}). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.alpin.de/home/news/27168/artikel_watzmann__philipp_reiter_stellt_neuen_ostwand-rekord_auf.html |title=Watzmann: Philipp Reiter stellt neuen Ostwand-Rekord auf |publisher=alpin.de |date=2018-10-23 |lang=de }}</ref>. ==== Аварыйная хованка ==== [[Файл:Ostwand biwak 20111005.jpg|міні|справа|Бівачная хованка на ўсходняй сцяне]] Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — {{lang-de|Massiger Pfeiler}}), усталявана спецыяльная {{iw|бівачная хованка||de|Biwakschachtel}}. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце. === Заходні схіл === Заходні схіл Вацмана ({{lang-de|Westflanke}}) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд ({{lang-de2|Schüttalpelschneid}}) і Грысшпіцэ ({{lang-de2|Griesspitze}}) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і [[Дахштайнскі вапняк|дахштайнскім вапняком]]. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы [[Кулуар (геамарфалогія)|кулуараў]]. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}горнай хвоі|Pinus mugo}}, што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання. Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей{{sfn|von Frerichs|1903|pp=319–321}}. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску. === Іншыя скалалазныя маршруты === Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку [[Вацманхаўс]]. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорый складанасці]]. Сярод іх асабліва вылучаецца ''Закрышэ-Эк'' ({{lang-de|Sakrische Eck}}, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскім краі]] маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана». Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы ''маршрут Відэра'' ({{lang-de2|Wiederroute}}). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў. == У культуры і мастацтве == === Легенда пра Вацмана === [[Файл:Familie Watzmann.jpg|міні|справа|<center>''«Вацманава сям’я»''<br />Паштоўка XIX стагоддзя.</center>]] Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ ({{lang-de2|Waze}}), або Вацман ({{lang-de2|Wazemann}}), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры [[Кёнігсзэ]] і [[Оберзэ (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Оберзэ]] ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары [[Гросэр-Хундстод|Хундстод]] ({{lang-de|Hundstod}}, літаральна — «сабачая смерць»)<ref name="Bechstein">{{cite book |author=Ludwig Bechstein |author-link=Людвіг Бехштайн |chapter=König Watzmann |title=Sagen und Geschichten aus deutschen Gauen |url=https://www.projekt-gutenberg.org/antholog/saggesch/chap062.html |edition=3 |publisher=Loewes Verlag |via=Projekt Gutenberg-DE |lang=de }}</ref>. Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Caspar David Friedrich - The Watzmann (1824-25).jpg|міні|справа|[[Каспар Давід Фрыдрых]]. ''«[[Вацман (карціна)|Вацман]]»'' (каля 1824–1825).]] У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх [[Аўгуст Леў-старэйшы]], [[Іаган Маціяс Ранфтль]], [[Юліус Ланге (мастак)|Юліус Ланге]], [[Генрых Райнгольд (мастак)|Генрых Райнгольд]], [[Ота Шэфенакер]] і [[Людвіг Рыхтэр]]. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] (карціна «[[Вацман (карціна)|Вацман]]»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна<ref>{{cite web |url=http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |title=Der Watzmann: Ausstellung in Berchtesgaden |author=Christian Holzner |date=2010-06-25 |publisher=Regionalfernsehen Oberbayern |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219182524/http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |archive-date=2014-02-19 |lang=de }} — Тэлевізійны сюжэт з нагоды юбілейнага года «Берхтэсгадэн: 200 гадоў у складзе Баварыі» пра групавую выставу сучасных выяўленчых мастакоў рэгіёна ў «Галерэі Гангхоф».</ref>. === Літаратура === Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах [[Людвіг Бехштайн|Людвіга Бехштайна]]<ref name="Bechstein"/>. [[Людвіг Гангхофер]] выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» ({{lang-de|Die Martinsklause}}, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна {{iw|Рэгулярныя канонікі Святога Аўгусціна|рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі|de|Augustiner-Chorherren}} ў пачатку XII стагоддзя<ref>{{cite web |url=https://www.projekt-gutenberg.org/ganghofe/martinsk/martinsk.html |title=Die Martinsklause |author=Ludwig Ganghofer |authorlink=Людвіг Гангхофер |work=Projekt Gutenberg |language=de |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-05 |url-status=live }} — Поўны тэкст выдання 1929 года.</ref>. З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму [[Сатыра|сатырычнаму]] часопісу ''Watzmann'', які выдаваўся [[карыкатурыст]]ам Гельмутам Фоглем. === Музыка === «Вацман кліча» ({{lang-de|Der Watzmann ruft}}) — назва [[Канцэптуальны альбом|канцэптуальнага альбома]] 1974 года, створанага [[Вольфганг Амброс|Вольфгангам Амбросам]], [[Манфрэд Таўхен|Манфрэдам Таўхенам]] і [[Ёзі Пракапец]]ам<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0313765/ |title=Der Watzmann ruft |work=[[IMDb]] }}</ref>. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» ({{lang-de2|Rustical}}) — [[неалагізм]], утвораны ад спалучэння слоў ''Musical'' («мюзікл») і ''rustikal'' («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны [[мюзікл]]<ref>{{cite web |url=https://steiermark.orf.at/magazin/stories/3182059/ |title=Der Watzmann nahm in Graz Abschied |work=steiermark.ORF.at |date=2022-11-14 |lang=de |access-date=2026-08-05}}</ref>. === Дакументальнае кіно === Некалькі эпізодаў тэлевізійнага [[Дакументальнае кіно|дакументальнага серыяла]] «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» ({{lang-de|In höchster Not – Bergretter im Einsatz}}), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане<ref>{{cite web |url=https://www.ardmediathek.de/serie/in-hoechster-not-bergretter-im-einsatz/staffel-1/Y3JpZDovL2JyLmRlL2Jyb2FkY2FzdFNlcmllcy9GMjAyNFdPMDA0MjM3QTA/1 |title=In höchster Not |work=ARD-Mediathek}}</ref>. == Крыніцы == === Зноскі === {{reflist|2}} === Бібліяграфія === {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor=Akademischer Alpenverein München |year=1901 |title=VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 |trans-title=VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900 |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/02_AV-Sektionsschriften/Akademischer_Alpenverein_Muenchen_erst_ab_1938_DAV-Sektion_nach1950keineDAVSektionmehr/Jahresberichte/AkademischerAlpenvereinMuenchen1899-1900-web.pdf |location=München |publisher=Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München |language=de }} * {{cite book |author=Deutscher Alpenverein |date=2013 |title=BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten |url=https://d-nb.info/1046976613 |series=Alpenvereinskarte Bayerische Alpen |edition=Wegmarkierung und Skirouten, 2nd |location=München |publisher=Landesamt für Vermessung u. Geoinformation |isbn=978-3-937530-46-8 |language=de }} * {{cite book |last=Höfler |first=Horst |date=2001 |title=Watzmann. Mythos und wilder Berg |series=Bergmonografie |volume=6 |location=Zürich |publisher=AS-Verlag |isbn=3-905111-61-6 |language=de }} * {{cite book |last=Kühnhauser |first=Bernhard |date=2011 |title=Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/01_Alpenvereins-Publikationen/07_AV-Fuehrer/Berchtesgadener_Alpen/BerchtesgadenerAlpen_KuehnhauserBernhard_20_Auflage_2011.pdf |series=Berchtesgadener Alpen alpin |edition=20 |location=München |publisher=Bergverlag Rother GmbH |isbn=978-3-7633-1127-9 }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Lambrecht |first3=Astrid |date=2012 |title=Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht |url=https://geo.badw.de/fileadmin/user_upload/Files/GLAZ/pdf/Bayerische_Gletscher_im_Klimawandel_2012.pdf |location=München |publisher=Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Weber |first3=Markus |last4=Lambrecht |first4=Astrid |date=2021 |title=Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen |url=https://badw.de/fileadmin/akademie/1_3_Politikberatung/Bayerischer_Gletscherbericht_2021_bf_low-DS_n.pdf |location=München |publisher=[[Баварскае дзяржаўнае міністэрства навакольнага асяроддзя і абароны правоў спажыўцоў|Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV)]], [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite book |last=Pusch |first=Wolfgang |date=2010 |title=Watzmann |url=http://d-nb.info/992706696/04 |edition=1st |location=München |publisher=Bergverlag Rother |isbn=978-3-7633-7052-8 |language=de }} * {{cite book |last=Rasp |first=Franz |date=2013 |title=Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer) |location=Oberhaching |publisher=Bergverlag Rother |isbn=3-7633-4141-2 |language=de }} * {{cite book |last=Schöner |first=Hellmut |date=1943 |title=Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch |location=Salzburg |publisher=Das Bergland-Buch |language=de }} * {{cite journal |last=Sinek |first=Ludwig |date=1922 |title=Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen |trans-title=Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1922&page=80 |journal=Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins |volume=LIII |pages=74–90 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} * {{cite journal |last=von Frerichs |first=Wilhelm |date=1903 |title=Der Watzmann |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1903&page=327 |journal=Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins |volume=XXXIV |pages=298–330 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} {{refend}} == Спасылкі == {{commonscat|Watzmann}} * {{commonscat-inline|Watzmannstock}} * {{wikivoyage|Watzmannstock}} * {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }} * {{cite web |url=https://geofinder.ch/2222 |title=Watzmann |website=geofinder.ch |lang=de }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Альп]] [[Катэгорыя:Горы Баварыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Берхтэсгадэнскія Альпы]] [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] m2ekycngaoxnl6offckk6qtgbkv48nw 5181674 5181669 2026-08-16T02:11:36Z SimondR 62742 ілюстрацыя 5181674 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Горная сістэма = Альпы |Хрыбет ці масіў = Берхтэсгадэнскія Альпы |Вышыня = 2711.8 |Крыніца вышыні = <ref>{{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }}</ref> |Адносная вышыня = 952 |Першае ўзыходжанне = жнівень 1800 года ([[Валянцін Станіч]]) }} '''Ва́цман''' ({{lang-de|Watzmann}}, {{lang-bar|Watzmo}}) — цэнтральны горны [[горны масіў]] у [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпах]], які цалкам размешчаны на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]] у [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] ([[Германія]]). Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод [[Спіс найвышэйшых гор Германіі|галоўных горных вяршынь Германіі]]. Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпах]]{{пераход|Усходняя сцяна Зюдшпіцэ}}. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах{{пераход|Ледзяная капліца}}. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі. З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана»){{пераход|Малы Вацман}} і Дзяцьмі Вацмана{{пераход|Дзеці Вацмана}} — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй{{пераход|Легенда пра Вацмана}}. == Фізіка-геаграфічнае апісанне == === Геаграфічнае становішча і рэльеф === [[Файл:Aerial image of Watzmann and Königssee (view from the south).jpg|міні|злева|Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. У даліне ляжыць [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]], а за лясістым хрыбтом [[Унтэрсберг]] (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.]] Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]], на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]], у межах камун [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] і [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі [[Германія|Германіі]]{{sfn|Pusch|2010|pp=8, 30–35}}. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]] і за 30 км на паўднёвы захад ад [[Зальцбург]]а — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай {{iw|Вімбахталь||de|Wimbachtal}}, узвышаецца гара [[Хохкальтэр]] (2607 м), на поўнач, за далінай ракі {{iw|Рамзаўэр-Ахэ||de|Ramsauer Ache}} — {{iw|Тотэр-Ман (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Тотэр-Ман|de|Toter Mann (Berchtesgadener Alpen)}} (1392 м), а на поўдзень — {{iw|Шнайбер||de|Schneiber}} (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або {{iw|Кёнігсзэ||de|Königssee}}, знаходзяцца горы {{iw|Енер (гара)|Енер|de|Jenner (Berg)}} (1874 м) і {{iw|Калерсберг||de|Kahlersberg}} (2350 м). [[Файл:Berchtesgadener Alpen.png|міні|справа|Аглядная карта [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]]. Вацман падпісаны як ''Watzmann-Mittelspitze''.]] Пасля вяршынь масіву [[Хохкёніг]] (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]], якія належаць да [[Паўночныя Вапняковыя Альпы|Паўночных Вапняковых Альпаў]]. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] або ад аўтастаянкі {{comment|Хамерштыль|Hammerstiel}} у {{comment|Хінтэршонаў|Hinterschönau}}, праз горны прытулак [[Вацманхаўс]] (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі [[Спіс горных вяршынь Альпаў вышэй за 4000 метраў|чатырохтысячнікам]]). Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман ({{lang-de|Großer Watzmann}}, {{lang-bar|Groußen Watzmo}}). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ({{lang-de2|Mittelspitze}} — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ({{lang-de2|Südspitze}} — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман ({{lang-de2|Kleiner Watzmann}}, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана ({{lang-de2|Watzmannfrau}}), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана ({{lang-de2|Watzmannkinder}}, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. {{Section link||Другарадныя вяршыні масіву}}). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць [[ледавіковы цырк]] Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. {{Section link||Ледавікі і снежнікі}}). {{clear}} <gallery caption="Вацман з розных бакоў свету" mode=packed heights=150px style="text-align:сenter"> Watzmann (Westseite).jpg|З захаду Watzmann von Norden.jpg|З поўначы<br/>Пад туманам схавана камуна [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Watzmann (Nordostansicht).jpg|З паўночнага ўсходу<br/>Краявід з Дзюрэка. Watzmann (Ostseite).jpg|З усходу<br/>На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман. Watzmann3.jpg|З поўдня<br/>Краявід з Офенлоха. </gallery> === Геалогія і геамарфалогія === [[Файл:Watzmannostwand vom 3. Kind ohne Kreuz.jpg|міні|справа|[[Дахштайнскі вапняк]] на ўсходняй сцяне, від з [[Вацман#Дзеці Вацмана|3-га Дзіцяці]]. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.]] Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага {{iw|Дахштайнскі вапняк|дахштайнскага вапняку|de|Dachsteinkalk}} і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя [[асадкавыя горныя пароды]] адносяцца да позняга [[Трыясавы перыяд|трыясу]] ([[нарыйскі ярус]], каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння [[Падзенне пласта|падаюць]] там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас [[Альпійская складкавасць|фарміравання Альпаў]]. Характэрнай рысай гэтых вапняковых [[Фармацыя (геалогія)|фармацый]] з’яўляецца беднасць на [[акамянеласці]]. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў сямейства {{bt-bellat||Megalodontidae}}. Аснова гары складаецца з адносна крохкага [[даламіт]]у, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту {{iw|Ветэрштайнскі вапняк|ветэрштайнскага вапняку|de|Wettersteinkalk}}. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу ([[Ладзінскі ярус|ладзінскі]] і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на [[шэльф]]е заходняй часткі старажытнага акіяна [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе [[Тэктанічнае покрыва|тэктанічнага покрыва]] на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай [[друз]]ам даліне [[Вімбахталь]], а таксама на схілах даліны Айсбахталь (''Eisbachtal''). Рака Айсбах (''Eisbach''; або Айсграбен, ''Eisgraben'') на заходнім беразе [[Кёнігсзэ]] ўтварыла [[конус вынасу]], які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы. === Другарадныя вяршыні масіву === ==== Малы Вацман ==== [[Файл:20170823 Kleiner Watzmann, 2307 m (00955).jpg|міні|справа|Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.]] Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман ({{lang-de|Kleiner Watzmann}}, {{lang-bar|Kloaner Watzmo}}, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана ({{lang-de|Watzmannfrau}}, {{lang-bar|Watzmoweibe}}, радзей — {{lang-de|Watzfrau}}). Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую [[Марэна|марэну]] Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» ({{lang-de2|Gendarm}}). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для [[бівак]]а<ref name="gamssteig.de"/>. У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана<ref name="gamssteig.de">{{cite web |author=Alois Igelspacher |url=https://www.gamssteig.de/touren/kleiner-watzmann-mooslahnerkopf |title=Kleiner Watzmann und Mooslahnerkopf: Klettertour über die Watzmannfrau |website=gamssteig.de |language=de |access-date=2026-08-04}}</ref>. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны [[Тур (груда камянёў)|каменнымі турамі]]. З вяршыні Малога Вацмана праз [[Седлавіна (геамарфалогія)|седлавіну]] да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера [[Кёнігсзэ]]. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля ({{lang-de2|Watzmannlabl}}) — невялікай [[Альпійскія лугі|горнай лугавіны]]. Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана{{пераход|Заходні схіл}} з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ{{пераход|Усходняя сцяна Вацмана}}. ==== Дзеці Вацмана ==== [[Файл:20160831 Watzmann aus dem Steinernen Meer, Nationalpark Berchtesgaden (DSC06747).jpg|міні|справа|«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на [[Брайтхорн (Штайнэрнес-Меер)|Брайтхорн]].]] Дзеці Вацмана ({{lang-de|Watzmannkinder}}, {{lang-bar|Watzmokinda}}) — гэта града пікаў, што замыкае [[ледавіковы цырк]] Вацманкар ({{lang-de2|Watzmannkar}}) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды{{Пераход|Легенда пра Вацмана}}, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: * 1-е Дзіця (2247 м) * 2-е Дзіця (2232 м) * 3-е Дзіця (2213 м) * 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — {{lang-de|Watzmann-Jungfrau}}, 2270 м) * 5-е Дзіця (2225 м) Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» ({{lang-de2|Berchtesgadener Alpen alpin}}) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ({{lang-de2|Watzmann-Skischarte}}){{sfn|Kühnhauser|2011|p=506}}. Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:{{num|25000}} ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:{{num|10000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=11&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Ortskarte 1:10.000 |trans-title=Мясцовая карта 1:10 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> і 1:{{num|25000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=10&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Topographische Karte 1:25.000 |trans-title=Тапаграфічная карта 1:25 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> [[Дзяржаўнае ўпраўленне лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі|Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі]] адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі. Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана. Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае. ==== Грунштайн ==== {{Некалькі выяў | align = right | total_width = 500 | caption_align = center | image1 = Jenner Blick nach Schönau.JPG | caption1 = Краявід з вяршыні [[Енер (гара)|Енер]] на Грунштайн, на паўночны ўскраек [[Кёнігсзэ]] і камуну [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. | image2 = Grünstein 160706.jpg | caption2 = Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ. }} Грунштайн ({{lang-de|Grünstein}}, {{lang-bar|Greastoa}}) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-[[бобслей]]най трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ ({{lang-de2|Grünsteinhütte}}), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. 21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва [[Вія-ферата|вія-фераты]] на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» ({{lang-de2|Isidor-Klettersteig}}, у гонар Ісідора Грасля)<ref>{{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/reise/watzmann-gruenstein-isidor-klettersteig-1.28413 |title=Neuer Klettersteig am Grünstein: Isidor hat es in sich |trans-title=Новая вія-ферата на Грунштайне: Ісідор — гэта нешта асаблівае. |website=sueddeutsche.de |date=2009-09-24 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост<ref>{{cite web |url=https://www.bergsteigen.com/touren/klettersteig/gruenstein-klettersteig-mit-var-isidor/ |title=Grünstein Klettersteig mit Var. Isidor |website=bergsteigen.at |date=2018-12-11 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» ({{lang-de2|Räuberleiter}}). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост. ==== Хіршвізэ ==== Хіршвізэ ({{lang-de|Hirschwiese}}, таксама вядомая як Хіршвіскопф ({{lang-de2|Hirschwieskopf}}), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ ({{lang-de2|Schönfeldscharte}}). Ад Трышубеля ({{lang-de2|Trischübel}}, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато [[Штайнэрнес-Меер]] — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае [[плато]]. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман. ==== Іншыя вяршыні ==== Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: * Вялікі Хахелькопф ({{lang-de2|Großer Hachelkopf}}, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў ({{lang-de2|Hachelköpfe}}), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]]. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. * Грысшпіцэ ({{lang-de2|Grießspitze}}, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд ({{lang-de2|Schönfeld}}). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. * Мосланеркопф ({{lang-de2|Mooslahnerkopf}}, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы {{iw|Кюройнтальм||de|Kührointalm}} без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскага края]]. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. * Фальцкёпфль ({{lang-de2|Falzköpfl}}, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца [[Вацманхаўс]] — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане. * Шапбахрыдэль ({{lang-de2|Schapbachriedel}}, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі. === Ледавікі і снежнікі === На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі [[снежнік]]аў і [[Ледавіковае поле|ледавіковых палёў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] найбольшую вядомасць атрымаў [[фірн]]авы басейн так званай Ледзяной капліцы. ==== Ледавік Вацман ==== [[Файл:Watzmanngletscher.jpg|міні|злева|<center>Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.</center>]] Ледавік Вацман ({{lang-de|Watzmanngletscher}}) — адзін з чатырох [[ледавік]]оў, якія захаваліся ў [[Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}). Разам з [[Блаўайс (ледавік)|Блаўайсам]] ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў [[Паўднёвы Шнеефернер]]){{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэна]], ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на [[Глабальнае пацяпленне|кліматычныя змены]]: у [[Адступанне ледавікоў з 1850 года|перыяд пацяплення]] да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя [[фірн]]авыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=28–29}}. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху. Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы [[Ледавіковы цырк|цырка]] Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным [[друз]]ам, які даволі добра абараняе лёд ад [[Інсаляцыя|прамых сонечных прамянёў]]. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 [[Гектар|га]] пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=30–31}}, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме {{num|140000|м³}} (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў {{num|600000|м³}}). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі<ref>{{cite web |url=https://badw.de/die-akademie/presse/pressemitteilungen/pm-einzelartikel/detail/neue-vermessung-zeigt-beschleunigten-gletscherschwund.html |title=Neue Vermessung zeigt beschleunigten Gletscherschwund |type=Прэс-рэліз 07/2026 |publisher=[[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften]] |date=2026-03-19 |accessdate=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца [[Снежны полаг|снежнага полага]] ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=25}}. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта [[Junkers Ju 52]], які разбіўся ў кастрычніку 1940 года. ==== Ледзяная капліца ==== [[Файл:Eiskapelle.JPG|міні|справа|<center>Ледзяная капліца да абрушэння,<br/>лета 2009.</center>]] Фірнавы басейн Ледзяной капліцы ({{lang-de|Eiskapelle}}), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым [[снежнік]]ам у Альпах. Падчас першай поўнай [[Тапаграфічная здымка|тапаграфічнай здымкі]] баварскіх ледавікоў, праведзенай [[Себасцьян Фінстэрвальдэр|Себасцьянам Фінстэрвальдэрам]] у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой [[ледавіковы язык]] і сёння з’яўляецца толькі снежнікам{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры [[Кёнігсзэ]]. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей. Снежнік жывіцца за кошт [[Лавіна|лавін]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца<ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/mapapps/resources/reports/sb_geotope/generateBericht.pdf?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Geotop-Steckbrief Eiskapelle |publisher=Баварскае дзяржаўнае ўпраўленне аховы навакольнага асяроддзя |lang=de |format=PDF }}</ref>. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца<ref name="Geotope Nr. 100">{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/index.htm |title=Bayerns schönste Geotope Nr. 100: Watzmannostwand mit Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/doc/100_schautafel.pdf |title=Informationsblatt zur Watzmann-Ostwand und Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |format=pdf |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref>. Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы<ref name="Geotope Nr. 100"/>, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем<ref>{{cite news |title=Die Eiskapelle am Watzmann existiert nicht mehr |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане больш не існуе |newspaper=Mittelbayerische Zeitung |date=2025-09-10 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt-bedeutung-fuer-bayern,UwNlhiT |title=Die Eiskapelle am Watzmann: So bedeutend war sie für Bayern |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане: наколькі яна была важная для Баварыі |newspaper=BR24 |date=2025-09-14 |language=de }}</ref><ref>{{cite press release |title=Einzigartiges Geotop ist in Folge des Klimawandels verschwunden: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Унікальны геатоп знік у выніку змянення клімату: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Nationalpark Berchtesgaden |date=2025-09-09 |url=https://www.nationalpark-berchtesgaden.bayern.de/service/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung.htm?PMNr=36/25 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |title=Betretung lebensgefährlich: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Уваход небяспечны для жыцця: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Bayerischer Rundfunk |date=2025-09-09 |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/betretung-lebensgefaehrlich-eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt,UwJdAx3 |language=de |type=відэаматэрыял }}</ref>. ==== Шольхорн ==== На самой усходняй сцяне, у так званым [[Ледавіковы цырк|ледавіковым цырку]] Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhornkar}}), знаходзіцца яшчэ адно [[ледавіковае поле]] — лёд Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhorneis}}), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха ({{lang-de2|Kederbacher-Weg}}). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў [[рандклюфт]] і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ. == Флора і фауна == [[Файл:Königssee 270604.jpg|міні|справа|[[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічны]] [[конус вынасу]] ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера [[Кёнігсзэ]], ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|капліца Святога Варфаламея]].]] Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай [[Біялагічная разнастайнасць|экалагічнай разнастайнасці]], Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя [[Букавы лес|букавыя лясы]], якія вышэй пераходзяць у [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] [[мяшаныя лясы]]. Верхні лясны ярус утвораны [[Іглічны лес|іглічнымі]] пародамі, перш за ўсё [[елка]]й, [[лістоўніца]]й і {{bt-bellat|Хвоя кедравая еўрапейская{{!}}еўрапейскай кедравай хвояй|Pinus cembra}}. Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены [[монакультура]]мі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, [[мяжа лесу]] — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам [[рададэндран]]а віду {{bt-bellat||Rhododendron hirsutum}}), зараснікі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}} і {{bt-bellat|Вольха зялёная{{!}}вольхі зялёнай|Alnus viridis}}, лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі [[Асака|асакі]]), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў. У [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Берхтэсгадэн]], і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх [[цыкламен]] {{bt-bellat||Cyclamen purpurascens}}, [[чэмер]] {{bt-bellat||Helleborus niger}}, [[ворлікі]] {{bt-bellat||Aquilegia einseleana}}, [[першацвет]] {{bt-bellat||Primula clusiana}}, [[каменяломнік]] {{bt-bellat||Saxifraga burseriana}}, [[праломнік]] {{bt-bellat||Androsace hausmannii}}, [[ламатагоніум]] {{bt-bellat||Lomatogonium carinthiacum}}, [[баршчэўнік]] {{bt-bellat||Heracleum austriacum}} і [[старасцень]] {{bt-bellat||Senecio abrotanifolius}}. Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных [[Капытныя|капытных]], такіх як {{bt-bellat|Казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}} і {{bt-bellat|сарна|Rupicapra rupicapra}}. Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: [[заяц-бяляк]], [[глушэц]] і [[цецярук]], а таксама {{bt-bellat|Курапатка тундравая{{!}}тундравая курапатка|Lagopus muta}} і {{bt-bellat|Рабчык (від птушак){{!}}рабчык|Tetrastes bonasia}}, {{bt-bellat|беркут|Aquila chrysaetos}}, {{bt-bellat|Саламандра альпійская{{!}}альпійская саламандра|Salamandra atra}} і {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}звычайная гадзюка|Vipera berus}}. {{bt-bellat|Альпійскі сурок|Marmota marmota}} сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель ({{lang-de2|Trischübel}}). [[Альпійскі горны казёл|Альпійскага казярога]] можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор [[Хагенгебірге]] і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана. <gallery mode="packed" heights=200px> Auerhahn mg-k (retuschiert).jpg|[[Глушэц]] на [[Такаванне|такаванні]] сярод зараснікаў [[Хвоя горная|горнай хвоі]] Вацмана. Kamzík.jpg|[[Сарна]] сярод [[Альпійскія лугі|лугоў]] на Вацмане. </gallery> == Альпінізм == [[Файл:Watzmannhaus von Watzmann aus.jpg|міні|справа|<center>[[Вацманхаўс]]</center>]] Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года [[Славенцы|славенскім]] святаром і даследчыкам [[Валянцін Станіч|Валянцінам Станічам]], хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні [[Гросглокнер]]а (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка<ref>{{cite journal |last=Peterlin-Neumaier |first=Tatjana |date=2002 |title=Ein Jubiläum auch des Göll |trans-title=Юбілей таксама і для Гёля |url=https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |journal=Nationalpark Berchtesgaden |volume=6 |issue=2 |page=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031034759/https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |archive-date=2022-10-31 |url-status=dead |language=de }}</ref>. Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе {{iw|Петэр Карл Турвізер||de|Peter Karl Thurwieser}} праз плато Шонфельд. Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў {{iw|Іаган Грыль (альпініст)|Іаган Грыль|de|Johann Grill}} і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам. З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром [[Вацманхаўс]]а. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву. === Траверс Вацмана === [[Файл:Hocheck Mittelspitze 1900.jpg|міні|злева|<center>Мітэльшпіцэ і Хохэк</center>]] [[Файл:Übergang-Mittelspitze.jpg|міні|справа|<center>Альпіністы на Мітэльшпіцэ</center>]] Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку [[Вацманхаўс]], каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і [[каменяпад]]аў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для [[бівак]]а{{пераход|Аварыйная хованка}}. Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. [[Экстрэмальны спорт|Спартсмен-экстрэмал]] з Рамзаў [[Антон Пальцэр]] утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.bgland24.de/bgland/region-berchtesgaden/ramsau-bei-berchtesgaden-ort478523/ramsau-berchtesgaden-profi-berglaeufer-toni-palzer-holt-sich-rekord-watzmann-ueberschreitung-13813516.html |title="Einmal Hölle und zurück" am Watzmann: Palzer holt sich Rekord in Fabelzeit zurück |website=bgland24.de |date=2020-06-27 |lang=de |access-date=2026-08-06 }}</ref>. Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]]. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца [[вія-ферата]]й у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект. === Усходняя сцяна Зюдшпіцэ === [[Файл:Bartholomae-2005.jpg|міні|справа|[[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|Царква Святога Варфаламея]] на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.]] Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея ({{lang-de|Bartholomäwand}}) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» ({{lang-de2|Julische Alpen}}), дзе вышыня заходняй сцяны гары [[Ёф-ды-Мантазіа]] (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў. Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»: * паўночная сцяна [[Трыглаў|Трыглава]] ([[Юлійскія Альпы]]) — каля 1500 м; * паўднёвая сцяна [[Бірнхорн]]а ([[Леагангскія горы]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Хохванер]]а ([[Ветэрштайн]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Шэрмберг]]а ([[Мёртвыя горы (Паўночныя Вапняковыя Альпы)|Мёртвыя горы]]) — каля 1400 м; * паўночная сцяна [[Хохштадэль|Хохштадэля]] ([[Гайльтальскія Альпы]]) — каля 1300–1400 м. Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на [[Гросэс-Вісбаххорн]] вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены. Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах{{sfn|Sinek|1922}}. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў»{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана [[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя]] ў афіцыйны {{iw|Спіс 100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі|спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі»|de|Liste der „Schönsten Geotope Bayerns“}}<ref name="Geotope Nr. 100"/><ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/standortauskunft/rest/reporting/sb_geotope/generate?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Eiskapelle W von St. Bartholomä |website=umweltatlas.bayern.de |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |lang=de }}</ref>. ==== Складанасці і небяспекі ==== [[Файл:Eiskapelle 5 mit Watzmann.jpg|міні|справа|Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа]] З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага [[Іаган Грыль (альпініст)|Іаганам Грылем]] і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек<ref>{{cite web |url=http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |title=100. Todesopfer in der Watzmann-Ostwand |work=Bergwacht Berchtesgaden |date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025005023/http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |archive-date=2010-10-25 |url-status=dead |access-date=2015-09-14}}</ref><ref name="Watzmann extrem">{{cite web |url=https://www.berchtesgadener-anzeiger.de/region-und-lokal/lokales-berchtesgadener-land_artikel,-watzmann-extrem-_arid,226735.html |title=Watzmann extrem |work=Berchtesgadener Anzeiger |access-date=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую {{iw|Паўночная сцяна Айгера|паўночную сцяну Айгера|de|Eiger-Nordwand}}. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі. З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» ({{lang-de|Berchtesgadener Weg}}), які быў адкрыты ў 1947 годзе {{iw|Іозеф Ашаўэр (альпініст)|Іозефам Ашаўэрам|de|Josef Aschauer}} і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]] паводле [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на [[скаладром]]ах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне [[Навальніца|навальнічных]] [[Атмасферны фронт|франтоў]] з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй. У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая [[Лавіна|лавінная]] небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога [[фірн]]у могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў. ==== Маршруты ==== [[Файл:20150823 Watzmann-Ostwand, Nationalpark Berchtesgaden (DSC01925).jpg|міні|справа|Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.]] Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца: * Шлях Кедэрбахера ({{lang-de2|Kederbacherweg}}). Названы ў гонар першапраходцы [[Іаган Грыль (альпініст)|Іагана Грыля]], які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ; * Зальцбургскі шлях ({{lang-de2|Salzburger Weg}}); * Мюнхенскі шлях ({{lang-de2|Münchner Weg}}); * Франкфурцкі шлях ({{lang-de2|Frankfurter Weg}}); * Польскі шлях ({{lang-de2|Polenweg}}); * Шлях памяці Франца Распа ({{lang-de2|Franz-Rasp-Gedächtnisweg}}). Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму. ==== Значныя ўзыходжанні і рэкорды ==== [[Файл:Watzmann-Hocheck Gipfelkreuz.jpg|міні|справа|Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет [[Хохкальтэр]].]] Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года [[Герман Буль|Германам Булем]] была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]] [[Нангапарбат]] у тым жа годзе. Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу ({{lang-de2|Heinz Zembsch}}) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года)<ref name="Watzmann extrem" />. Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп ({{lang-de2|Franz Rasp}}), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны. З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр ({{lang-de2|Philipp Reiter}}). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.alpin.de/home/news/27168/artikel_watzmann__philipp_reiter_stellt_neuen_ostwand-rekord_auf.html |title=Watzmann: Philipp Reiter stellt neuen Ostwand-Rekord auf |publisher=alpin.de |date=2018-10-23 |lang=de }}</ref>. ==== Аварыйная хованка ==== [[Файл:Ostwand biwak 20111005.jpg|міні|справа|Бівачная хованка на ўсходняй сцяне]] Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — {{lang-de|Massiger Pfeiler}}), усталявана спецыяльная {{iw|бівачная хованка||de|Biwakschachtel}}. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце. === Заходні схіл === Заходні схіл Вацмана ({{lang-de|Westflanke}}) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд ({{lang-de2|Schüttalpelschneid}}) і Грысшпіцэ ({{lang-de2|Griesspitze}}) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і [[Дахштайнскі вапняк|дахштайнскім вапняком]]. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы [[Кулуар (геамарфалогія)|кулуараў]]. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}горнай хвоі|Pinus mugo}}, што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання. Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей{{sfn|von Frerichs|1903|pp=319–321}}. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску. === Іншыя скалалазныя маршруты === Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку [[Вацманхаўс]]. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорый складанасці]]. Сярод іх асабліва вылучаецца ''Закрышэ-Эк'' ({{lang-de|Sakrische Eck}}, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскім краі]] маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана». Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы ''маршрут Відэра'' ({{lang-de2|Wiederroute}}). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў. == У культуры і мастацтве == === Легенда пра Вацмана === [[Файл:Familie Watzmann.jpg|міні|справа|<center>''«Вацманава сям’я»''<br />Паштоўка XIX стагоддзя.</center>]] Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ ({{lang-de2|Waze}}), або Вацман ({{lang-de2|Wazemann}}), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры [[Кёнігсзэ]] і [[Оберзэ (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Оберзэ]] ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары [[Гросэр-Хундстод|Хундстод]] ({{lang-de|Hundstod}}, літаральна — «сабачая смерць»)<ref name="Bechstein">{{cite book |author=Ludwig Bechstein |author-link=Людвіг Бехштайн |chapter=König Watzmann |title=Sagen und Geschichten aus deutschen Gauen |url=https://www.projekt-gutenberg.org/antholog/saggesch/chap062.html |edition=3 |publisher=Loewes Verlag |via=Projekt Gutenberg-DE |lang=de }}</ref>. Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Caspar David Friedrich - The Watzmann (1824-25).jpg|міні|справа|[[Каспар Давід Фрыдрых]]. ''«[[Вацман (карціна)|Вацман]]»'' (каля 1824–1825).]] У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх [[Аўгуст Леў-старэйшы]], [[Іаган Маціяс Ранфтль]], [[Юліус Ланге (мастак)|Юліус Ланге]], [[Генрых Райнгольд (мастак)|Генрых Райнгольд]], [[Ота Шэфенакер]] і [[Людвіг Рыхтэр]]. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] (карціна «[[Вацман (карціна)|Вацман]]»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна<ref>{{cite web |url=http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |title=Der Watzmann: Ausstellung in Berchtesgaden |author=Christian Holzner |date=2010-06-25 |publisher=Regionalfernsehen Oberbayern |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219182524/http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |archive-date=2014-02-19 |lang=de }} — Тэлевізійны сюжэт з нагоды юбілейнага года «Берхтэсгадэн: 200 гадоў у складзе Баварыі» пра групавую выставу сучасных выяўленчых мастакоў рэгіёна ў «Галерэі Гангхоф».</ref>. === Літаратура === Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах [[Людвіг Бехштайн|Людвіга Бехштайна]]<ref name="Bechstein"/>. [[Людвіг Гангхофер]] выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» ({{lang-de|Die Martinsklause}}, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна {{iw|Рэгулярныя канонікі Святога Аўгусціна|рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі|de|Augustiner-Chorherren}} ў пачатку XII стагоддзя<ref>{{cite web |url=https://www.projekt-gutenberg.org/ganghofe/martinsk/martinsk.html |title=Die Martinsklause |author=Ludwig Ganghofer |authorlink=Людвіг Гангхофер |work=Projekt Gutenberg |language=de |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-05 |url-status=live }} — Поўны тэкст выдання 1929 года.</ref>. З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму [[Сатыра|сатырычнаму]] часопісу ''Watzmann'', які выдаваўся [[карыкатурыст]]ам Гельмутам Фоглем. === Музыка === «Вацман кліча» ({{lang-de|Der Watzmann ruft}}) — назва [[Канцэптуальны альбом|канцэптуальнага альбома]] 1974 года, створанага [[Вольфганг Амброс|Вольфгангам Амбросам]], [[Манфрэд Таўхен|Манфрэдам Таўхенам]] і [[Ёзі Пракапец]]ам<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0313765/ |title=Der Watzmann ruft |work=[[IMDb]] }}</ref>. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» ({{lang-de2|Rustical}}) — [[неалагізм]], утвораны ад спалучэння слоў ''Musical'' («мюзікл») і ''rustikal'' («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны [[мюзікл]]<ref>{{cite web |url=https://steiermark.orf.at/magazin/stories/3182059/ |title=Der Watzmann nahm in Graz Abschied |work=steiermark.ORF.at |date=2022-11-14 |lang=de |access-date=2026-08-05}}</ref>. === Дакументальнае кіно === Некалькі эпізодаў тэлевізійнага [[Дакументальнае кіно|дакументальнага серыяла]] «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» ({{lang-de|In höchster Not – Bergretter im Einsatz}}), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане<ref>{{cite web |url=https://www.ardmediathek.de/serie/in-hoechster-not-bergretter-im-einsatz/staffel-1/Y3JpZDovL2JyLmRlL2Jyb2FkY2FzdFNlcmllcy9GMjAyNFdPMDA0MjM3QTA/1 |title=In höchster Not |work=ARD-Mediathek}}</ref>. == Крыніцы == === Зноскі === {{reflist|2}} === Бібліяграфія === {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor=Akademischer Alpenverein München |year=1901 |title=VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 |trans-title=VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900 |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/02_AV-Sektionsschriften/Akademischer_Alpenverein_Muenchen_erst_ab_1938_DAV-Sektion_nach1950keineDAVSektionmehr/Jahresberichte/AkademischerAlpenvereinMuenchen1899-1900-web.pdf |location=München |publisher=Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München |language=de }} * {{cite book |author=Deutscher Alpenverein |date=2013 |title=BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten |url=https://d-nb.info/1046976613 |series=Alpenvereinskarte Bayerische Alpen |edition=Wegmarkierung und Skirouten, 2nd |location=München |publisher=Landesamt für Vermessung u. Geoinformation |isbn=978-3-937530-46-8 |language=de }} * {{cite book |last=Höfler |first=Horst |date=2001 |title=Watzmann. Mythos und wilder Berg |series=Bergmonografie |volume=6 |location=Zürich |publisher=AS-Verlag |isbn=3-905111-61-6 |language=de }} * {{cite book |last=Kühnhauser |first=Bernhard |date=2011 |title=Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/01_Alpenvereins-Publikationen/07_AV-Fuehrer/Berchtesgadener_Alpen/BerchtesgadenerAlpen_KuehnhauserBernhard_20_Auflage_2011.pdf |series=Berchtesgadener Alpen alpin |edition=20 |location=München |publisher=Bergverlag Rother GmbH |isbn=978-3-7633-1127-9 }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Lambrecht |first3=Astrid |date=2012 |title=Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht |url=https://geo.badw.de/fileadmin/user_upload/Files/GLAZ/pdf/Bayerische_Gletscher_im_Klimawandel_2012.pdf |location=München |publisher=Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Weber |first3=Markus |last4=Lambrecht |first4=Astrid |date=2021 |title=Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen |url=https://badw.de/fileadmin/akademie/1_3_Politikberatung/Bayerischer_Gletscherbericht_2021_bf_low-DS_n.pdf |location=München |publisher=[[Баварскае дзяржаўнае міністэрства навакольнага асяроддзя і абароны правоў спажыўцоў|Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV)]], [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite book |last=Pusch |first=Wolfgang |date=2010 |title=Watzmann |url=http://d-nb.info/992706696/04 |edition=1st |location=München |publisher=Bergverlag Rother |isbn=978-3-7633-7052-8 |language=de }} * {{cite book |last=Rasp |first=Franz |date=2013 |title=Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer) |location=Oberhaching |publisher=Bergverlag Rother |isbn=3-7633-4141-2 |language=de }} * {{cite book |last=Schöner |first=Hellmut |date=1943 |title=Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch |location=Salzburg |publisher=Das Bergland-Buch |language=de }} * {{cite journal |last=Sinek |first=Ludwig |date=1922 |title=Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen |trans-title=Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1922&page=80 |journal=Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins |volume=LIII |pages=74–90 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} * {{cite journal |last=von Frerichs |first=Wilhelm |date=1903 |title=Der Watzmann |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1903&page=327 |journal=Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins |volume=XXXIV |pages=298–330 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} {{refend}} == Спасылкі == {{commonscat|Watzmann}} * {{commonscat-inline|Watzmannstock}} * {{wikivoyage|Watzmannstock}} * {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }} * {{cite web |url=https://geofinder.ch/2222 |title=Watzmann |website=geofinder.ch |lang=de }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Альп]] [[Катэгорыя:Горы Баварыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Берхтэсгадэнскія Альпы]] [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] 3dqmo8opz7v8mprx4pgz1u0zdwwsh5l 5181675 5181674 2026-08-16T02:18:08Z SimondR 62742 5181675 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Горная сістэма = Альпы |Хрыбет ці масіў = Берхтэсгадэнскія Альпы |Вышыня = 2711.8 |Крыніца вышыні = <ref>{{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }}</ref> |Адносная вышыня = 952 |Першае ўзыходжанне = жнівень 1800 года ([[Валянцін Станіч]]) }} '''Ва́цман''' ({{lang-de|Watzmann}}, {{lang-bar|Watzmo}}) — цэнтральны горны [[горны масіў]] у [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпах]], які цалкам размешчаны на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]] у [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] ([[Германія]])<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Вацман}}</ref>. Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод [[Спіс найвышэйшых гор Германіі|галоўных горных вяршынь Германіі]]. Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпах]]{{пераход|Усходняя сцяна Зюдшпіцэ}}. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах{{пераход|Ледзяная капліца}}. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі. З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана»){{пераход|Малы Вацман}} і Дзяцьмі Вацмана{{пераход|Дзеці Вацмана}} — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй{{пераход|Легенда пра Вацмана}}. == Фізіка-геаграфічнае апісанне == === Геаграфічнае становішча і рэльеф === [[Файл:Aerial image of Watzmann and Königssee (view from the south).jpg|міні|злева|Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. У даліне ляжыць [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]], а за лясістым хрыбтом [[Унтэрсберг]] (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.]] Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]]<ref name="БСЭ1"/>, на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]], у межах камун [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] і [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі [[Германія|Германіі]]{{sfn|Pusch|2010|pp=8, 30–35}}. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]] і за 30 км на паўднёвы захад ад [[Зальцбург]]а — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай {{iw|Вімбахталь||de|Wimbachtal}}, узвышаецца гара [[Хохкальтэр]] (2607 м), на поўнач, за далінай ракі {{iw|Рамзаўэр-Ахэ||de|Ramsauer Ache}} — {{iw|Тотэр-Ман (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Тотэр-Ман|de|Toter Mann (Berchtesgadener Alpen)}} (1392 м), а на поўдзень — {{iw|Шнайбер||de|Schneiber}} (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або {{iw|Кёнігсзэ||de|Königssee}}<ref name="БСЭ1"/>, знаходзяцца горы {{iw|Енер (гара)|Енер|de|Jenner (Berg)}} (1874 м) і {{iw|Калерсберг||de|Kahlersberg}} (2350 м). [[Файл:Berchtesgadener Alpen.png|міні|справа|Аглядная карта [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]]. Вацман падпісаны як ''Watzmann-Mittelspitze''.]] Пасля вяршынь масіву [[Хохкёніг]] (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]], якія належаць да [[Паўночныя Вапняковыя Альпы|Паўночных Вапняковых Альпаў]]. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] або ад аўтастаянкі {{comment|Хамерштыль|Hammerstiel}} у {{comment|Хінтэршонаў|Hinterschönau}}, праз горны прытулак [[Вацманхаўс]] (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі [[Спіс горных вяршынь Альпаў вышэй за 4000 метраў|чатырохтысячнікам]]). Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман ({{lang-de|Großer Watzmann}}, {{lang-bar|Groußen Watzmo}}). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ({{lang-de2|Mittelspitze}} — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ({{lang-de2|Südspitze}} — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман ({{lang-de2|Kleiner Watzmann}}, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана ({{lang-de2|Watzmannfrau}}), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана ({{lang-de2|Watzmannkinder}}, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. {{Section link||Другарадныя вяршыні масіву}}). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць [[ледавіковы цырк]] Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. {{Section link||Ледавікі і снежнікі}}). {{clear}} <gallery caption="Вацман з розных бакоў свету" mode=packed heights=150px style="text-align:сenter"> Watzmann (Westseite).jpg|З захаду Watzmann von Norden.jpg|З поўначы<br/>Пад туманам схавана камуна [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Watzmann (Nordostansicht).jpg|З паўночнага ўсходу<br/>Краявід з Дзюрэка. Watzmann (Ostseite).jpg|З усходу<br/>На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман. Watzmann3.jpg|З поўдня<br/>Краявід з Офенлоха. </gallery> === Геалогія і геамарфалогія === [[Файл:Watzmannostwand vom 3. Kind ohne Kreuz.jpg|міні|справа|[[Дахштайнскі вапняк]] на ўсходняй сцяне, від з [[Вацман#Дзеці Вацмана|3-га Дзіцяці]]. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.]] Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага {{iw|Дахштайнскі вапняк|дахштайнскага вапняку|de|Dachsteinkalk}} і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя [[асадкавыя горныя пароды]] адносяцца да позняга [[Трыясавы перыяд|трыясу]] ([[нарыйскі ярус]], каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння [[Падзенне пласта|падаюць]] там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас [[Альпійская складкавасць|фарміравання Альпаў]]. Характэрнай рысай гэтых вапняковых [[Фармацыя (геалогія)|фармацый]] з’яўляецца беднасць на [[акамянеласці]]. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў сямейства {{bt-bellat||Megalodontidae}}. Аснова гары складаецца з адносна крохкага [[даламіт]]у, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту {{iw|Ветэрштайнскі вапняк|ветэрштайнскага вапняку|de|Wettersteinkalk}}. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу ([[Ладзінскі ярус|ладзінскі]] і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на [[шэльф]]е заходняй часткі старажытнага акіяна [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе [[Тэктанічнае покрыва|тэктанічнага покрыва]] на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай [[друз]]ам даліне [[Вімбахталь]], а таксама на схілах даліны Айсбахталь (''Eisbachtal''). Рака Айсбах (''Eisbach''; або Айсграбен, ''Eisgraben'') на заходнім беразе [[Кёнігсзэ]] ўтварыла [[конус вынасу]], які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы. === Другарадныя вяршыні масіву === ==== Малы Вацман ==== [[Файл:20170823 Kleiner Watzmann, 2307 m (00955).jpg|міні|справа|Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.]] Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман ({{lang-de|Kleiner Watzmann}}, {{lang-bar|Kloaner Watzmo}}, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана ({{lang-de|Watzmannfrau}}, {{lang-bar|Watzmoweibe}}, радзей — {{lang-de|Watzfrau}}). Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую [[Марэна|марэну]] Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» ({{lang-de2|Gendarm}}). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для [[бівак]]а<ref name="gamssteig.de"/>. У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана<ref name="gamssteig.de">{{cite web |author=Alois Igelspacher |url=https://www.gamssteig.de/touren/kleiner-watzmann-mooslahnerkopf |title=Kleiner Watzmann und Mooslahnerkopf: Klettertour über die Watzmannfrau |website=gamssteig.de |language=de |access-date=2026-08-04}}</ref>. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны [[Тур (груда камянёў)|каменнымі турамі]]. З вяршыні Малога Вацмана праз [[Седлавіна (геамарфалогія)|седлавіну]] да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера [[Кёнігсзэ]]. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля ({{lang-de2|Watzmannlabl}}) — невялікай [[Альпійскія лугі|горнай лугавіны]]. Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана{{пераход|Заходні схіл}} з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ{{пераход|Усходняя сцяна Вацмана}}. ==== Дзеці Вацмана ==== [[Файл:20160831 Watzmann aus dem Steinernen Meer, Nationalpark Berchtesgaden (DSC06747).jpg|міні|справа|«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на [[Брайтхорн (Штайнэрнес-Меер)|Брайтхорн]].]] Дзеці Вацмана ({{lang-de|Watzmannkinder}}, {{lang-bar|Watzmokinda}}) — гэта града пікаў, што замыкае [[ледавіковы цырк]] Вацманкар ({{lang-de2|Watzmannkar}}) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды{{Пераход|Легенда пра Вацмана}}, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: * 1-е Дзіця (2247 м) * 2-е Дзіця (2232 м) * 3-е Дзіця (2213 м) * 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — {{lang-de|Watzmann-Jungfrau}}, 2270 м) * 5-е Дзіця (2225 м) Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» ({{lang-de2|Berchtesgadener Alpen alpin}}) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ({{lang-de2|Watzmann-Skischarte}}){{sfn|Kühnhauser|2011|p=506}}. Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:{{num|25000}} ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:{{num|10000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=11&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Ortskarte 1:10.000 |trans-title=Мясцовая карта 1:10 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> і 1:{{num|25000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=10&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Topographische Karte 1:25.000 |trans-title=Тапаграфічная карта 1:25 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> [[Дзяржаўнае ўпраўленне лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі|Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі]] адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі. Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана. Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае. ==== Грунштайн ==== {{Некалькі выяў | align = right | total_width = 500 | caption_align = center | image1 = Jenner Blick nach Schönau.JPG | caption1 = Краявід з вяршыні [[Енер (гара)|Енер]] на Грунштайн, на паўночны ўскраек [[Кёнігсзэ]] і камуну [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. | image2 = Grünstein 160706.jpg | caption2 = Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ. }} Грунштайн ({{lang-de|Grünstein}}, {{lang-bar|Greastoa}}) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-[[бобслей]]най трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ ({{lang-de2|Grünsteinhütte}}), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. 21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва [[Вія-ферата|вія-фераты]] на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» ({{lang-de2|Isidor-Klettersteig}}, у гонар Ісідора Грасля)<ref>{{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/reise/watzmann-gruenstein-isidor-klettersteig-1.28413 |title=Neuer Klettersteig am Grünstein: Isidor hat es in sich |trans-title=Новая вія-ферата на Грунштайне: Ісідор — гэта нешта асаблівае. |website=sueddeutsche.de |date=2009-09-24 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост<ref>{{cite web |url=https://www.bergsteigen.com/touren/klettersteig/gruenstein-klettersteig-mit-var-isidor/ |title=Grünstein Klettersteig mit Var. Isidor |website=bergsteigen.at |date=2018-12-11 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» ({{lang-de2|Räuberleiter}}). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост. ==== Хіршвізэ ==== Хіршвізэ ({{lang-de|Hirschwiese}}, таксама вядомая як Хіршвіскопф ({{lang-de2|Hirschwieskopf}}), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ ({{lang-de2|Schönfeldscharte}}). Ад Трышубеля ({{lang-de2|Trischübel}}, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато [[Штайнэрнес-Меер]] — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае [[плато]]. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман. ==== Іншыя вяршыні ==== Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: * Вялікі Хахелькопф ({{lang-de2|Großer Hachelkopf}}, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў ({{lang-de2|Hachelköpfe}}), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]]. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. * Грысшпіцэ ({{lang-de2|Grießspitze}}, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд ({{lang-de2|Schönfeld}}). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. * Мосланеркопф ({{lang-de2|Mooslahnerkopf}}, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы {{iw|Кюройнтальм||de|Kührointalm}} без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскага края]]. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. * Фальцкёпфль ({{lang-de2|Falzköpfl}}, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца [[Вацманхаўс]] — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане. * Шапбахрыдэль ({{lang-de2|Schapbachriedel}}, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі. === Ледавікі і снежнікі === На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі [[снежнік]]аў і [[Ледавіковае поле|ледавіковых палёў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] найбольшую вядомасць атрымаў [[фірн]]авы басейн так званай Ледзяной капліцы. ==== Ледавік Вацман ==== [[Файл:Watzmanngletscher.jpg|міні|злева|<center>Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.</center>]] Ледавік Вацман ({{lang-de|Watzmanngletscher}}) — адзін з чатырох [[ледавік]]оў, якія захаваліся ў [[Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}). Разам з [[Блаўайс (ледавік)|Блаўайсам]] ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў [[Паўднёвы Шнеефернер]]){{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэна]], ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на [[Глабальнае пацяпленне|кліматычныя змены]]: у [[Адступанне ледавікоў з 1850 года|перыяд пацяплення]] да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя [[фірн]]авыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=28–29}}. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху. Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы [[Ледавіковы цырк|цырка]] Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным [[друз]]ам, які даволі добра абараняе лёд ад [[Інсаляцыя|прамых сонечных прамянёў]]. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 [[Гектар|га]] пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=30–31}}, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме {{num|140000|м³}} (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў {{num|600000|м³}}). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі<ref>{{cite web |url=https://badw.de/die-akademie/presse/pressemitteilungen/pm-einzelartikel/detail/neue-vermessung-zeigt-beschleunigten-gletscherschwund.html |title=Neue Vermessung zeigt beschleunigten Gletscherschwund |type=Прэс-рэліз 07/2026 |publisher=[[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften]] |date=2026-03-19 |accessdate=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца [[Снежны полаг|снежнага полага]] ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=25}}. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта [[Junkers Ju 52]], які разбіўся ў кастрычніку 1940 года. ==== Ледзяная капліца ==== [[Файл:Eiskapelle.JPG|міні|справа|<center>Ледзяная капліца да абрушэння,<br/>лета 2009.</center>]] Фірнавы басейн Ледзяной капліцы ({{lang-de|Eiskapelle}}), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым [[снежнік]]ам у Альпах. Падчас першай поўнай [[Тапаграфічная здымка|тапаграфічнай здымкі]] баварскіх ледавікоў, праведзенай [[Себасцьян Фінстэрвальдэр|Себасцьянам Фінстэрвальдэрам]] у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой [[ледавіковы язык]] і сёння з’яўляецца толькі снежнікам{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры [[Кёнігсзэ]]. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей. Снежнік жывіцца за кошт [[Лавіна|лавін]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца<ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/mapapps/resources/reports/sb_geotope/generateBericht.pdf?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Geotop-Steckbrief Eiskapelle |publisher=Баварскае дзяржаўнае ўпраўленне аховы навакольнага асяроддзя |lang=de |format=PDF }}</ref>. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца<ref name="Geotope Nr. 100">{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/index.htm |title=Bayerns schönste Geotope Nr. 100: Watzmannostwand mit Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/doc/100_schautafel.pdf |title=Informationsblatt zur Watzmann-Ostwand und Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |format=pdf |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref>. Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы<ref name="Geotope Nr. 100"/>, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем<ref>{{cite news |title=Die Eiskapelle am Watzmann existiert nicht mehr |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане больш не існуе |newspaper=Mittelbayerische Zeitung |date=2025-09-10 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt-bedeutung-fuer-bayern,UwNlhiT |title=Die Eiskapelle am Watzmann: So bedeutend war sie für Bayern |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане: наколькі яна была важная для Баварыі |newspaper=BR24 |date=2025-09-14 |language=de }}</ref><ref>{{cite press release |title=Einzigartiges Geotop ist in Folge des Klimawandels verschwunden: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Унікальны геатоп знік у выніку змянення клімату: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Nationalpark Berchtesgaden |date=2025-09-09 |url=https://www.nationalpark-berchtesgaden.bayern.de/service/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung.htm?PMNr=36/25 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |title=Betretung lebensgefährlich: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Уваход небяспечны для жыцця: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Bayerischer Rundfunk |date=2025-09-09 |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/betretung-lebensgefaehrlich-eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt,UwJdAx3 |language=de |type=відэаматэрыял }}</ref>. ==== Шольхорн ==== На самой усходняй сцяне, у так званым [[Ледавіковы цырк|ледавіковым цырку]] Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhornkar}}), знаходзіцца яшчэ адно [[ледавіковае поле]] — лёд Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhorneis}}), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха ({{lang-de2|Kederbacher-Weg}}). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў [[рандклюфт]] і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ. == Флора і фауна == [[Файл:Königssee 270604.jpg|міні|справа|[[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічны]] [[конус вынасу]] ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера [[Кёнігсзэ]], ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|капліца Святога Варфаламея]].]] Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай [[Біялагічная разнастайнасць|экалагічнай разнастайнасці]], Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя [[Букавы лес|букавыя лясы]], якія вышэй пераходзяць у [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] [[мяшаныя лясы]]. Верхні лясны ярус утвораны [[Іглічны лес|іглічнымі]] пародамі, перш за ўсё [[елка]]й, [[лістоўніца]]й і {{bt-bellat|Хвоя кедравая еўрапейская{{!}}еўрапейскай кедравай хвояй|Pinus cembra}}. Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены [[монакультура]]мі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, [[мяжа лесу]] — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам [[рададэндран]]а віду {{bt-bellat||Rhododendron hirsutum}}), зараснікі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}} і {{bt-bellat|Вольха зялёная{{!}}вольхі зялёнай|Alnus viridis}}, лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі [[Асака|асакі]]), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў. У [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Берхтэсгадэн]], і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх [[цыкламен]] {{bt-bellat||Cyclamen purpurascens}}, [[чэмер]] {{bt-bellat||Helleborus niger}}, [[ворлікі]] {{bt-bellat||Aquilegia einseleana}}, [[першацвет]] {{bt-bellat||Primula clusiana}}, [[каменяломнік]] {{bt-bellat||Saxifraga burseriana}}, [[праломнік]] {{bt-bellat||Androsace hausmannii}}, [[ламатагоніум]] {{bt-bellat||Lomatogonium carinthiacum}}, [[баршчэўнік]] {{bt-bellat||Heracleum austriacum}} і [[старасцень]] {{bt-bellat||Senecio abrotanifolius}}. Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных [[Капытныя|капытных]], такіх як {{bt-bellat|Казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}} і {{bt-bellat|сарна|Rupicapra rupicapra}}. Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: [[заяц-бяляк]], [[глушэц]] і [[цецярук]], а таксама {{bt-bellat|Курапатка тундравая{{!}}тундравая курапатка|Lagopus muta}} і {{bt-bellat|Рабчык (від птушак){{!}}рабчык|Tetrastes bonasia}}, {{bt-bellat|беркут|Aquila chrysaetos}}, {{bt-bellat|Саламандра альпійская{{!}}альпійская саламандра|Salamandra atra}} і {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}звычайная гадзюка|Vipera berus}}. {{bt-bellat|Альпійскі сурок|Marmota marmota}} сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель ({{lang-de2|Trischübel}}). [[Альпійскі горны казёл|Альпійскага казярога]] можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор [[Хагенгебірге]] і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана. <gallery mode="packed" heights=200px> Auerhahn mg-k (retuschiert).jpg|[[Глушэц]] на [[Такаванне|такаванні]] сярод зараснікаў [[Хвоя горная|горнай хвоі]] Вацмана. Kamzík.jpg|[[Сарна]] сярод [[Альпійскія лугі|лугоў]] на Вацмане. </gallery> == Альпінізм == [[Файл:Watzmannhaus von Watzmann aus.jpg|міні|справа|<center>[[Вацманхаўс]]</center>]] Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года [[Славенцы|славенскім]] святаром і даследчыкам [[Валянцін Станіч|Валянцінам Станічам]], хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні [[Гросглокнер]]а (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка<ref>{{cite journal |last=Peterlin-Neumaier |first=Tatjana |date=2002 |title=Ein Jubiläum auch des Göll |trans-title=Юбілей таксама і для Гёля |url=https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |journal=Nationalpark Berchtesgaden |volume=6 |issue=2 |page=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031034759/https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |archive-date=2022-10-31 |url-status=dead |language=de }}</ref>. Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе {{iw|Петэр Карл Турвізер||de|Peter Karl Thurwieser}} праз плато Шонфельд. Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў {{iw|Іаган Грыль (альпініст)|Іаган Грыль|de|Johann Grill}} і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам. З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром [[Вацманхаўс]]а. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву. === Траверс Вацмана === [[Файл:Hocheck Mittelspitze 1900.jpg|міні|злева|<center>Мітэльшпіцэ і Хохэк</center>]] [[Файл:Übergang-Mittelspitze.jpg|міні|справа|<center>Альпіністы на Мітэльшпіцэ</center>]] Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку [[Вацманхаўс]], каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і [[каменяпад]]аў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для [[бівак]]а{{пераход|Аварыйная хованка}}. Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. [[Экстрэмальны спорт|Спартсмен-экстрэмал]] з Рамзаў [[Антон Пальцэр]] утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.bgland24.de/bgland/region-berchtesgaden/ramsau-bei-berchtesgaden-ort478523/ramsau-berchtesgaden-profi-berglaeufer-toni-palzer-holt-sich-rekord-watzmann-ueberschreitung-13813516.html |title="Einmal Hölle und zurück" am Watzmann: Palzer holt sich Rekord in Fabelzeit zurück |website=bgland24.de |date=2020-06-27 |lang=de |access-date=2026-08-06 }}</ref>. Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]]. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца [[вія-ферата]]й у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект. === Усходняя сцяна Зюдшпіцэ === [[Файл:Bartholomae-2005.jpg|міні|справа|[[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|Царква Святога Варфаламея]] на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.]] Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея ({{lang-de|Bartholomäwand}}) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» ({{lang-de2|Julische Alpen}}), дзе вышыня заходняй сцяны гары [[Ёф-ды-Мантазіа]] (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў. Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»: * паўночная сцяна [[Трыглаў|Трыглава]] ([[Юлійскія Альпы]]) — каля 1500 м; * паўднёвая сцяна [[Бірнхорн]]а ([[Леагангскія горы]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Хохванер]]а ([[Ветэрштайн]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Шэрмберг]]а ([[Мёртвыя горы (Паўночныя Вапняковыя Альпы)|Мёртвыя горы]]) — каля 1400 м; * паўночная сцяна [[Хохштадэль|Хохштадэля]] ([[Гайльтальскія Альпы]]) — каля 1300–1400 м. Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на [[Гросэс-Вісбаххорн]] вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены. Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах{{sfn|Sinek|1922}}. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў»{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана [[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя]] ў афіцыйны {{iw|Спіс 100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі|спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі»|de|Liste der „Schönsten Geotope Bayerns“}}<ref name="Geotope Nr. 100"/><ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/standortauskunft/rest/reporting/sb_geotope/generate?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Eiskapelle W von St. Bartholomä |website=umweltatlas.bayern.de |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |lang=de }}</ref>. ==== Складанасці і небяспекі ==== [[Файл:Eiskapelle 5 mit Watzmann.jpg|міні|справа|Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа]] З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага [[Іаган Грыль (альпініст)|Іаганам Грылем]] і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек<ref>{{cite web |url=http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |title=100. Todesopfer in der Watzmann-Ostwand |work=Bergwacht Berchtesgaden |date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025005023/http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |archive-date=2010-10-25 |url-status=dead |access-date=2015-09-14}}</ref><ref name="Watzmann extrem">{{cite web |url=https://www.berchtesgadener-anzeiger.de/region-und-lokal/lokales-berchtesgadener-land_artikel,-watzmann-extrem-_arid,226735.html |title=Watzmann extrem |work=Berchtesgadener Anzeiger |access-date=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую {{iw|Паўночная сцяна Айгера|паўночную сцяну Айгера|de|Eiger-Nordwand}}. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі. З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» ({{lang-de|Berchtesgadener Weg}}), які быў адкрыты ў 1947 годзе {{iw|Іозеф Ашаўэр (альпініст)|Іозефам Ашаўэрам|de|Josef Aschauer}} і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]] паводле [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на [[скаладром]]ах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне [[Навальніца|навальнічных]] [[Атмасферны фронт|франтоў]] з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй. У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая [[Лавіна|лавінная]] небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога [[фірн]]у могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў. ==== Маршруты ==== [[Файл:20150823 Watzmann-Ostwand, Nationalpark Berchtesgaden (DSC01925).jpg|міні|справа|Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.]] Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца: * Шлях Кедэрбахера ({{lang-de2|Kederbacherweg}}). Названы ў гонар першапраходцы [[Іаган Грыль (альпініст)|Іагана Грыля]], які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ; * Зальцбургскі шлях ({{lang-de2|Salzburger Weg}}); * Мюнхенскі шлях ({{lang-de2|Münchner Weg}}); * Франкфурцкі шлях ({{lang-de2|Frankfurter Weg}}); * Польскі шлях ({{lang-de2|Polenweg}}); * Шлях памяці Франца Распа ({{lang-de2|Franz-Rasp-Gedächtnisweg}}). Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму. ==== Значныя ўзыходжанні і рэкорды ==== [[Файл:Watzmann-Hocheck Gipfelkreuz.jpg|міні|справа|Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет [[Хохкальтэр]].]] Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года [[Герман Буль|Германам Булем]] была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]] [[Нангапарбат]] у тым жа годзе. Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу ({{lang-de2|Heinz Zembsch}}) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года)<ref name="Watzmann extrem" />. Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп ({{lang-de2|Franz Rasp}}), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны. З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр ({{lang-de2|Philipp Reiter}}). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.alpin.de/home/news/27168/artikel_watzmann__philipp_reiter_stellt_neuen_ostwand-rekord_auf.html |title=Watzmann: Philipp Reiter stellt neuen Ostwand-Rekord auf |publisher=alpin.de |date=2018-10-23 |lang=de }}</ref>. ==== Аварыйная хованка ==== [[Файл:Ostwand biwak 20111005.jpg|міні|справа|Бівачная хованка на ўсходняй сцяне]] Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — {{lang-de|Massiger Pfeiler}}), усталявана спецыяльная {{iw|бівачная хованка||de|Biwakschachtel}}. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце. === Заходні схіл === Заходні схіл Вацмана ({{lang-de|Westflanke}}) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд ({{lang-de2|Schüttalpelschneid}}) і Грысшпіцэ ({{lang-de2|Griesspitze}}) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і [[Дахштайнскі вапняк|дахштайнскім вапняком]]. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы [[Кулуар (геамарфалогія)|кулуараў]]. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}горнай хвоі|Pinus mugo}}, што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання. Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей{{sfn|von Frerichs|1903|pp=319–321}}. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску. === Іншыя скалалазныя маршруты === Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку [[Вацманхаўс]]. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорый складанасці]]. Сярод іх асабліва вылучаецца ''Закрышэ-Эк'' ({{lang-de|Sakrische Eck}}, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскім краі]] маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана». Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы ''маршрут Відэра'' ({{lang-de2|Wiederroute}}). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў. == У культуры і мастацтве == === Легенда пра Вацмана === [[Файл:Familie Watzmann.jpg|міні|справа|<center>''«Вацманава сям’я»''<br />Паштоўка XIX стагоддзя.</center>]] Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ ({{lang-de2|Waze}}), або Вацман ({{lang-de2|Wazemann}}), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры [[Кёнігсзэ]] і [[Оберзэ (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Оберзэ]] ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары [[Гросэр-Хундстод|Хундстод]] ({{lang-de|Hundstod}}, літаральна — «сабачая смерць»)<ref name="Bechstein">{{cite book |author=Ludwig Bechstein |author-link=Людвіг Бехштайн |chapter=König Watzmann |title=Sagen und Geschichten aus deutschen Gauen |url=https://www.projekt-gutenberg.org/antholog/saggesch/chap062.html |edition=3 |publisher=Loewes Verlag |via=Projekt Gutenberg-DE |lang=de }}</ref>. Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Caspar David Friedrich - The Watzmann (1824-25).jpg|міні|справа|[[Каспар Давід Фрыдрых]]. ''«[[Вацман (карціна)|Вацман]]»'' (каля 1824–1825).]] У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх [[Аўгуст Леў-старэйшы]], [[Іаган Маціяс Ранфтль]], [[Юліус Ланге (мастак)|Юліус Ланге]], [[Генрых Райнгольд (мастак)|Генрых Райнгольд]], [[Ота Шэфенакер]] і [[Людвіг Рыхтэр]]. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] (карціна «[[Вацман (карціна)|Вацман]]»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна<ref>{{cite web |url=http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |title=Der Watzmann: Ausstellung in Berchtesgaden |author=Christian Holzner |date=2010-06-25 |publisher=Regionalfernsehen Oberbayern |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219182524/http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |archive-date=2014-02-19 |lang=de }} — Тэлевізійны сюжэт з нагоды юбілейнага года «Берхтэсгадэн: 200 гадоў у складзе Баварыі» пра групавую выставу сучасных выяўленчых мастакоў рэгіёна ў «Галерэі Гангхоф».</ref>. === Літаратура === Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах [[Людвіг Бехштайн|Людвіга Бехштайна]]<ref name="Bechstein"/>. [[Людвіг Гангхофер]] выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» ({{lang-de|Die Martinsklause}}, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна {{iw|Рэгулярныя канонікі Святога Аўгусціна|рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі|de|Augustiner-Chorherren}} ў пачатку XII стагоддзя<ref>{{cite web |url=https://www.projekt-gutenberg.org/ganghofe/martinsk/martinsk.html |title=Die Martinsklause |author=Ludwig Ganghofer |authorlink=Людвіг Гангхофер |work=Projekt Gutenberg |language=de |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-05 |url-status=live }} — Поўны тэкст выдання 1929 года.</ref>. З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму [[Сатыра|сатырычнаму]] часопісу ''Watzmann'', які выдаваўся [[карыкатурыст]]ам Гельмутам Фоглем. === Музыка === «Вацман кліча» ({{lang-de|Der Watzmann ruft}}) — назва [[Канцэптуальны альбом|канцэптуальнага альбома]] 1974 года, створанага [[Вольфганг Амброс|Вольфгангам Амбросам]], [[Манфрэд Таўхен|Манфрэдам Таўхенам]] і [[Ёзі Пракапец]]ам<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0313765/ |title=Der Watzmann ruft |work=[[IMDb]] }}</ref>. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» ({{lang-de2|Rustical}}) — [[неалагізм]], утвораны ад спалучэння слоў ''Musical'' («мюзікл») і ''rustikal'' («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны [[мюзікл]]<ref>{{cite web |url=https://steiermark.orf.at/magazin/stories/3182059/ |title=Der Watzmann nahm in Graz Abschied |work=steiermark.ORF.at |date=2022-11-14 |lang=de |access-date=2026-08-05}}</ref>. === Дакументальнае кіно === Некалькі эпізодаў тэлевізійнага [[Дакументальнае кіно|дакументальнага серыяла]] «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» ({{lang-de|In höchster Not – Bergretter im Einsatz}}), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане<ref>{{cite web |url=https://www.ardmediathek.de/serie/in-hoechster-not-bergretter-im-einsatz/staffel-1/Y3JpZDovL2JyLmRlL2Jyb2FkY2FzdFNlcmllcy9GMjAyNFdPMDA0MjM3QTA/1 |title=In höchster Not |work=ARD-Mediathek}}</ref>. == Крыніцы == === Зноскі === {{reflist|2}} === Бібліяграфія === {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor=Akademischer Alpenverein München |year=1901 |title=VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 |trans-title=VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900 |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/02_AV-Sektionsschriften/Akademischer_Alpenverein_Muenchen_erst_ab_1938_DAV-Sektion_nach1950keineDAVSektionmehr/Jahresberichte/AkademischerAlpenvereinMuenchen1899-1900-web.pdf |location=München |publisher=Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München |language=de }} * {{cite book |author=Deutscher Alpenverein |date=2013 |title=BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten |url=https://d-nb.info/1046976613 |series=Alpenvereinskarte Bayerische Alpen |edition=Wegmarkierung und Skirouten, 2nd |location=München |publisher=Landesamt für Vermessung u. Geoinformation |isbn=978-3-937530-46-8 |language=de }} * {{cite book |last=Höfler |first=Horst |date=2001 |title=Watzmann. Mythos und wilder Berg |series=Bergmonografie |volume=6 |location=Zürich |publisher=AS-Verlag |isbn=3-905111-61-6 |language=de }} * {{cite book |last=Kühnhauser |first=Bernhard |date=2011 |title=Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/01_Alpenvereins-Publikationen/07_AV-Fuehrer/Berchtesgadener_Alpen/BerchtesgadenerAlpen_KuehnhauserBernhard_20_Auflage_2011.pdf |series=Berchtesgadener Alpen alpin |edition=20 |location=München |publisher=Bergverlag Rother GmbH |isbn=978-3-7633-1127-9 }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Lambrecht |first3=Astrid |date=2012 |title=Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht |url=https://geo.badw.de/fileadmin/user_upload/Files/GLAZ/pdf/Bayerische_Gletscher_im_Klimawandel_2012.pdf |location=München |publisher=Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Weber |first3=Markus |last4=Lambrecht |first4=Astrid |date=2021 |title=Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen |url=https://badw.de/fileadmin/akademie/1_3_Politikberatung/Bayerischer_Gletscherbericht_2021_bf_low-DS_n.pdf |location=München |publisher=[[Баварскае дзяржаўнае міністэрства навакольнага асяроддзя і абароны правоў спажыўцоў|Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV)]], [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite book |last=Pusch |first=Wolfgang |date=2010 |title=Watzmann |url=http://d-nb.info/992706696/04 |edition=1st |location=München |publisher=Bergverlag Rother |isbn=978-3-7633-7052-8 |language=de }} * {{cite book |last=Rasp |first=Franz |date=2013 |title=Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer) |location=Oberhaching |publisher=Bergverlag Rother |isbn=3-7633-4141-2 |language=de }} * {{cite book |last=Schöner |first=Hellmut |date=1943 |title=Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch |location=Salzburg |publisher=Das Bergland-Buch |language=de }} * {{cite journal |last=Sinek |first=Ludwig |date=1922 |title=Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen |trans-title=Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1922&page=80 |journal=Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins |volume=LIII |pages=74–90 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} * {{cite journal |last=von Frerichs |first=Wilhelm |date=1903 |title=Der Watzmann |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1903&page=327 |journal=Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins |volume=XXXIV |pages=298–330 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} {{refend}} == Спасылкі == {{commonscat|Watzmann}} * {{commonscat-inline|Watzmannstock}} * {{wikivoyage|Watzmannstock}} * {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }} * {{cite web |url=https://geofinder.ch/2222 |title=Watzmann |website=geofinder.ch |lang=de }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Альп]] [[Катэгорыя:Горы Баварыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Берхтэсгадэнскія Альпы]] [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] t1ay1bmnfpkixuj61ob630if4836ot2 5181747 5181675 2026-08-16T08:06:30Z JerzyKundrat 174 /* Геаграфічнае становішча і рэльеф */ то занадта 5181747 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Горная сістэма = Альпы |Хрыбет ці масіў = Берхтэсгадэнскія Альпы |Вышыня = 2711.8 |Крыніца вышыні = <ref>{{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }}</ref> |Адносная вышыня = 952 |Першае ўзыходжанне = жнівень 1800 года ([[Валянцін Станіч]]) }} '''Ва́цман''' ({{lang-de|Watzmann}}, {{lang-bar|Watzmo}}) — цэнтральны горны [[горны масіў]] у [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпах]], які цалкам размешчаны на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]] у [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] ([[Германія]])<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Вацман}}</ref>. Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод [[Спіс найвышэйшых гор Германіі|галоўных горных вяршынь Германіі]]. Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпах]]{{пераход|Усходняя сцяна Зюдшпіцэ}}. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах{{пераход|Ледзяная капліца}}. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі. З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана»){{пераход|Малы Вацман}} і Дзяцьмі Вацмана{{пераход|Дзеці Вацмана}} — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй{{пераход|Легенда пра Вацмана}}. == Фізіка-геаграфічнае апісанне == === Геаграфічнае становішча і рэльеф === [[Файл:Aerial image of Watzmann and Königssee (view from the south).jpg|міні|злева|Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. У даліне ляжыць [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]], а за лясістым хрыбтом [[Унтэрсберг]] (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.]] Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]]<ref name="БСЭ1"/>, на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]], у межах камун [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] і [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі [[Германія|Германіі]]{{sfn|Pusch|2010|pp=8, 30–35}}. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]] і за 30 км на паўднёвы захад ад [[Зальцбург]]а — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай {{iw|Вімбахталь||de|Wimbachtal}}, узвышаецца гара [[Хохкальтэр]] (2607 м), на поўнач, за далінай ракі {{iw|Рамзаўэр-Ахэ||de|Ramsauer Ache}} — {{iw|Тотэр-Ман (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Тотэр-Ман|de|Toter Mann (Berchtesgadener Alpen)}} (1392 м), а на поўдзень — {{iw|Шнайбер||de|Schneiber}} (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або {{iw|Кёнігсзэ||de|Königssee}}<ref name="БСЭ1"/>, знаходзяцца горы {{iw|Енер (гара)|Енер|de|Jenner (Berg)}} (1874 м) і {{iw|Калерсберг||de|Kahlersberg}} (2350 м). [[Файл:Berchtesgadener Alpen.png|міні|справа|Аглядная карта [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]]. Вацман падпісаны як ''Watzmann-Mittelspitze''.]] Пасля вяршынь масіву [[Хохкёніг]] (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]], якія належаць да [[Паўночныя Вапняковыя Альпы|Паўночных Вапняковых Альпаў]]. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] або ад аўтастаянкі {{comment|Хамерштыль|Hammerstiel}} у {{comment|Хінтэршонаў|Hinterschönau}}, праз горны прытулак [[Вацманхаўс]] (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі [[Спіс горных вяршынь Альпаў вышэй за 4000 метраў|чатырохтысячнікам]]). Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман ({{lang-de|Großer Watzmann}}, {{lang-bar|Groußen Watzmo}}). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ({{lang-de2|Mittelspitze}} — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ({{lang-de2|Südspitze}} — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман ({{lang-de2|Kleiner Watzmann}}, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана ({{lang-de2|Watzmannfrau}}), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана ({{lang-de2|Watzmannkinder}}, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. {{Section link||Другарадныя вяршыні масіву}}). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць [[ледавіковы цырк]] Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. {{Section link||Ледавікі і снежнікі}}). {{clear}} <gallery caption="Вацман з розных бакоў" mode=packed heights=150px style="text-align:сenter"> Watzmann (Westseite).jpg|З захаду Watzmann von Norden.jpg|З поўначы<br/>Пад туманам схавана камуна [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Watzmann (Nordostansicht).jpg|З паўночнага ўсходу<br/>Краявід з Дзюрэка. Watzmann (Ostseite).jpg|З усходу<br/>На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман. Watzmann3.jpg|З поўдня<br/>Краявід з Офенлоха. </gallery> === Геалогія і геамарфалогія === [[Файл:Watzmannostwand vom 3. Kind ohne Kreuz.jpg|міні|справа|[[Дахштайнскі вапняк]] на ўсходняй сцяне, від з [[Вацман#Дзеці Вацмана|3-га Дзіцяці]]. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.]] Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага {{iw|Дахштайнскі вапняк|дахштайнскага вапняку|de|Dachsteinkalk}} і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя [[асадкавыя горныя пароды]] адносяцца да позняга [[Трыясавы перыяд|трыясу]] ([[нарыйскі ярус]], каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння [[Падзенне пласта|падаюць]] там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас [[Альпійская складкавасць|фарміравання Альпаў]]. Характэрнай рысай гэтых вапняковых [[Фармацыя (геалогія)|фармацый]] з’яўляецца беднасць на [[акамянеласці]]. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў сямейства {{bt-bellat||Megalodontidae}}. Аснова гары складаецца з адносна крохкага [[даламіт]]у, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту {{iw|Ветэрштайнскі вапняк|ветэрштайнскага вапняку|de|Wettersteinkalk}}. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу ([[Ладзінскі ярус|ладзінскі]] і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на [[шэльф]]е заходняй часткі старажытнага акіяна [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе [[Тэктанічнае покрыва|тэктанічнага покрыва]] на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай [[друз]]ам даліне [[Вімбахталь]], а таксама на схілах даліны Айсбахталь (''Eisbachtal''). Рака Айсбах (''Eisbach''; або Айсграбен, ''Eisgraben'') на заходнім беразе [[Кёнігсзэ]] ўтварыла [[конус вынасу]], які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы. === Другарадныя вяршыні масіву === ==== Малы Вацман ==== [[Файл:20170823 Kleiner Watzmann, 2307 m (00955).jpg|міні|справа|Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.]] Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман ({{lang-de|Kleiner Watzmann}}, {{lang-bar|Kloaner Watzmo}}, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана ({{lang-de|Watzmannfrau}}, {{lang-bar|Watzmoweibe}}, радзей — {{lang-de|Watzfrau}}). Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую [[Марэна|марэну]] Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» ({{lang-de2|Gendarm}}). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для [[бівак]]а<ref name="gamssteig.de"/>. У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана<ref name="gamssteig.de">{{cite web |author=Alois Igelspacher |url=https://www.gamssteig.de/touren/kleiner-watzmann-mooslahnerkopf |title=Kleiner Watzmann und Mooslahnerkopf: Klettertour über die Watzmannfrau |website=gamssteig.de |language=de |access-date=2026-08-04}}</ref>. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны [[Тур (груда камянёў)|каменнымі турамі]]. З вяршыні Малога Вацмана праз [[Седлавіна (геамарфалогія)|седлавіну]] да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера [[Кёнігсзэ]]. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля ({{lang-de2|Watzmannlabl}}) — невялікай [[Альпійскія лугі|горнай лугавіны]]. Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана{{пераход|Заходні схіл}} з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ{{пераход|Усходняя сцяна Вацмана}}. ==== Дзеці Вацмана ==== [[Файл:20160831 Watzmann aus dem Steinernen Meer, Nationalpark Berchtesgaden (DSC06747).jpg|міні|справа|«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на [[Брайтхорн (Штайнэрнес-Меер)|Брайтхорн]].]] Дзеці Вацмана ({{lang-de|Watzmannkinder}}, {{lang-bar|Watzmokinda}}) — гэта града пікаў, што замыкае [[ледавіковы цырк]] Вацманкар ({{lang-de2|Watzmannkar}}) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды{{Пераход|Легенда пра Вацмана}}, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: * 1-е Дзіця (2247 м) * 2-е Дзіця (2232 м) * 3-е Дзіця (2213 м) * 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — {{lang-de|Watzmann-Jungfrau}}, 2270 м) * 5-е Дзіця (2225 м) Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» ({{lang-de2|Berchtesgadener Alpen alpin}}) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ({{lang-de2|Watzmann-Skischarte}}){{sfn|Kühnhauser|2011|p=506}}. Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:{{num|25000}} ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:{{num|10000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=11&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Ortskarte 1:10.000 |trans-title=Мясцовая карта 1:10 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> і 1:{{num|25000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=10&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Topographische Karte 1:25.000 |trans-title=Тапаграфічная карта 1:25 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> [[Дзяржаўнае ўпраўленне лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі|Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі]] адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі. Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана. Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае. ==== Грунштайн ==== {{Некалькі выяў | align = right | total_width = 500 | caption_align = center | image1 = Jenner Blick nach Schönau.JPG | caption1 = Краявід з вяршыні [[Енер (гара)|Енер]] на Грунштайн, на паўночны ўскраек [[Кёнігсзэ]] і камуну [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. | image2 = Grünstein 160706.jpg | caption2 = Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ. }} Грунштайн ({{lang-de|Grünstein}}, {{lang-bar|Greastoa}}) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-[[бобслей]]най трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ ({{lang-de2|Grünsteinhütte}}), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. 21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва [[Вія-ферата|вія-фераты]] на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» ({{lang-de2|Isidor-Klettersteig}}, у гонар Ісідора Грасля)<ref>{{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/reise/watzmann-gruenstein-isidor-klettersteig-1.28413 |title=Neuer Klettersteig am Grünstein: Isidor hat es in sich |trans-title=Новая вія-ферата на Грунштайне: Ісідор — гэта нешта асаблівае. |website=sueddeutsche.de |date=2009-09-24 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост<ref>{{cite web |url=https://www.bergsteigen.com/touren/klettersteig/gruenstein-klettersteig-mit-var-isidor/ |title=Grünstein Klettersteig mit Var. Isidor |website=bergsteigen.at |date=2018-12-11 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» ({{lang-de2|Räuberleiter}}). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост. ==== Хіршвізэ ==== Хіршвізэ ({{lang-de|Hirschwiese}}, таксама вядомая як Хіршвіскопф ({{lang-de2|Hirschwieskopf}}), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ ({{lang-de2|Schönfeldscharte}}). Ад Трышубеля ({{lang-de2|Trischübel}}, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато [[Штайнэрнес-Меер]] — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае [[плато]]. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман. ==== Іншыя вяршыні ==== Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: * Вялікі Хахелькопф ({{lang-de2|Großer Hachelkopf}}, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў ({{lang-de2|Hachelköpfe}}), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]]. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. * Грысшпіцэ ({{lang-de2|Grießspitze}}, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд ({{lang-de2|Schönfeld}}). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. * Мосланеркопф ({{lang-de2|Mooslahnerkopf}}, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы {{iw|Кюройнтальм||de|Kührointalm}} без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскага края]]. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. * Фальцкёпфль ({{lang-de2|Falzköpfl}}, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца [[Вацманхаўс]] — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане. * Шапбахрыдэль ({{lang-de2|Schapbachriedel}}, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі. === Ледавікі і снежнікі === На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі [[снежнік]]аў і [[Ледавіковае поле|ледавіковых палёў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] найбольшую вядомасць атрымаў [[фірн]]авы басейн так званай Ледзяной капліцы. ==== Ледавік Вацман ==== [[Файл:Watzmanngletscher.jpg|міні|злева|<center>Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.</center>]] Ледавік Вацман ({{lang-de|Watzmanngletscher}}) — адзін з чатырох [[ледавік]]оў, якія захаваліся ў [[Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}). Разам з [[Блаўайс (ледавік)|Блаўайсам]] ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў [[Паўднёвы Шнеефернер]]){{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэна]], ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на [[Глабальнае пацяпленне|кліматычныя змены]]: у [[Адступанне ледавікоў з 1850 года|перыяд пацяплення]] да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя [[фірн]]авыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=28–29}}. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху. Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы [[Ледавіковы цырк|цырка]] Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным [[друз]]ам, які даволі добра абараняе лёд ад [[Інсаляцыя|прамых сонечных прамянёў]]. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 [[Гектар|га]] пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=30–31}}, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме {{num|140000|м³}} (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў {{num|600000|м³}}). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі<ref>{{cite web |url=https://badw.de/die-akademie/presse/pressemitteilungen/pm-einzelartikel/detail/neue-vermessung-zeigt-beschleunigten-gletscherschwund.html |title=Neue Vermessung zeigt beschleunigten Gletscherschwund |type=Прэс-рэліз 07/2026 |publisher=[[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften]] |date=2026-03-19 |accessdate=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца [[Снежны полаг|снежнага полага]] ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=25}}. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта [[Junkers Ju 52]], які разбіўся ў кастрычніку 1940 года. ==== Ледзяная капліца ==== [[Файл:Eiskapelle.JPG|міні|справа|<center>Ледзяная капліца да абрушэння,<br/>лета 2009.</center>]] Фірнавы басейн Ледзяной капліцы ({{lang-de|Eiskapelle}}), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым [[снежнік]]ам у Альпах. Падчас першай поўнай [[Тапаграфічная здымка|тапаграфічнай здымкі]] баварскіх ледавікоў, праведзенай [[Себасцьян Фінстэрвальдэр|Себасцьянам Фінстэрвальдэрам]] у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой [[ледавіковы язык]] і сёння з’яўляецца толькі снежнікам{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры [[Кёнігсзэ]]. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей. Снежнік жывіцца за кошт [[Лавіна|лавін]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца<ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/mapapps/resources/reports/sb_geotope/generateBericht.pdf?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Geotop-Steckbrief Eiskapelle |publisher=Баварскае дзяржаўнае ўпраўленне аховы навакольнага асяроддзя |lang=de |format=PDF }}</ref>. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца<ref name="Geotope Nr. 100">{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/index.htm |title=Bayerns schönste Geotope Nr. 100: Watzmannostwand mit Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/doc/100_schautafel.pdf |title=Informationsblatt zur Watzmann-Ostwand und Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |format=pdf |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref>. Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы<ref name="Geotope Nr. 100"/>, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем<ref>{{cite news |title=Die Eiskapelle am Watzmann existiert nicht mehr |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане больш не існуе |newspaper=Mittelbayerische Zeitung |date=2025-09-10 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt-bedeutung-fuer-bayern,UwNlhiT |title=Die Eiskapelle am Watzmann: So bedeutend war sie für Bayern |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане: наколькі яна была важная для Баварыі |newspaper=BR24 |date=2025-09-14 |language=de }}</ref><ref>{{cite press release |title=Einzigartiges Geotop ist in Folge des Klimawandels verschwunden: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Унікальны геатоп знік у выніку змянення клімату: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Nationalpark Berchtesgaden |date=2025-09-09 |url=https://www.nationalpark-berchtesgaden.bayern.de/service/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung.htm?PMNr=36/25 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |title=Betretung lebensgefährlich: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Уваход небяспечны для жыцця: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Bayerischer Rundfunk |date=2025-09-09 |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/betretung-lebensgefaehrlich-eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt,UwJdAx3 |language=de |type=відэаматэрыял }}</ref>. ==== Шольхорн ==== На самой усходняй сцяне, у так званым [[Ледавіковы цырк|ледавіковым цырку]] Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhornkar}}), знаходзіцца яшчэ адно [[ледавіковае поле]] — лёд Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhorneis}}), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха ({{lang-de2|Kederbacher-Weg}}). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў [[рандклюфт]] і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ. == Флора і фауна == [[Файл:Königssee 270604.jpg|міні|справа|[[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічны]] [[конус вынасу]] ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера [[Кёнігсзэ]], ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|капліца Святога Варфаламея]].]] Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай [[Біялагічная разнастайнасць|экалагічнай разнастайнасці]], Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя [[Букавы лес|букавыя лясы]], якія вышэй пераходзяць у [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] [[мяшаныя лясы]]. Верхні лясны ярус утвораны [[Іглічны лес|іглічнымі]] пародамі, перш за ўсё [[елка]]й, [[лістоўніца]]й і {{bt-bellat|Хвоя кедравая еўрапейская{{!}}еўрапейскай кедравай хвояй|Pinus cembra}}. Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены [[монакультура]]мі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, [[мяжа лесу]] — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам [[рададэндран]]а віду {{bt-bellat||Rhododendron hirsutum}}), зараснікі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}} і {{bt-bellat|Вольха зялёная{{!}}вольхі зялёнай|Alnus viridis}}, лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі [[Асака|асакі]]), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў. У [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Берхтэсгадэн]], і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх [[цыкламен]] {{bt-bellat||Cyclamen purpurascens}}, [[чэмер]] {{bt-bellat||Helleborus niger}}, [[ворлікі]] {{bt-bellat||Aquilegia einseleana}}, [[першацвет]] {{bt-bellat||Primula clusiana}}, [[каменяломнік]] {{bt-bellat||Saxifraga burseriana}}, [[праломнік]] {{bt-bellat||Androsace hausmannii}}, [[ламатагоніум]] {{bt-bellat||Lomatogonium carinthiacum}}, [[баршчэўнік]] {{bt-bellat||Heracleum austriacum}} і [[старасцень]] {{bt-bellat||Senecio abrotanifolius}}. Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных [[Капытныя|капытных]], такіх як {{bt-bellat|Казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}} і {{bt-bellat|сарна|Rupicapra rupicapra}}. Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: [[заяц-бяляк]], [[глушэц]] і [[цецярук]], а таксама {{bt-bellat|Курапатка тундравая{{!}}тундравая курапатка|Lagopus muta}} і {{bt-bellat|Рабчык (від птушак){{!}}рабчык|Tetrastes bonasia}}, {{bt-bellat|беркут|Aquila chrysaetos}}, {{bt-bellat|Саламандра альпійская{{!}}альпійская саламандра|Salamandra atra}} і {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}звычайная гадзюка|Vipera berus}}. {{bt-bellat|Альпійскі сурок|Marmota marmota}} сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель ({{lang-de2|Trischübel}}). [[Альпійскі горны казёл|Альпійскага казярога]] можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор [[Хагенгебірге]] і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана. <gallery mode="packed" heights=200px> Auerhahn mg-k (retuschiert).jpg|[[Глушэц]] на [[Такаванне|такаванні]] сярод зараснікаў [[Хвоя горная|горнай хвоі]] Вацмана. Kamzík.jpg|[[Сарна]] сярод [[Альпійскія лугі|лугоў]] на Вацмане. </gallery> == Альпінізм == [[Файл:Watzmannhaus von Watzmann aus.jpg|міні|справа|<center>[[Вацманхаўс]]</center>]] Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года [[Славенцы|славенскім]] святаром і даследчыкам [[Валянцін Станіч|Валянцінам Станічам]], хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні [[Гросглокнер]]а (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка<ref>{{cite journal |last=Peterlin-Neumaier |first=Tatjana |date=2002 |title=Ein Jubiläum auch des Göll |trans-title=Юбілей таксама і для Гёля |url=https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |journal=Nationalpark Berchtesgaden |volume=6 |issue=2 |page=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031034759/https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |archive-date=2022-10-31 |url-status=dead |language=de }}</ref>. Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе {{iw|Петэр Карл Турвізер||de|Peter Karl Thurwieser}} праз плато Шонфельд. Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў {{iw|Іаган Грыль (альпініст)|Іаган Грыль|de|Johann Grill}} і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам. З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром [[Вацманхаўс]]а. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву. === Траверс Вацмана === [[Файл:Hocheck Mittelspitze 1900.jpg|міні|злева|<center>Мітэльшпіцэ і Хохэк</center>]] [[Файл:Übergang-Mittelspitze.jpg|міні|справа|<center>Альпіністы на Мітэльшпіцэ</center>]] Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку [[Вацманхаўс]], каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і [[каменяпад]]аў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для [[бівак]]а{{пераход|Аварыйная хованка}}. Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. [[Экстрэмальны спорт|Спартсмен-экстрэмал]] з Рамзаў [[Антон Пальцэр]] утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.bgland24.de/bgland/region-berchtesgaden/ramsau-bei-berchtesgaden-ort478523/ramsau-berchtesgaden-profi-berglaeufer-toni-palzer-holt-sich-rekord-watzmann-ueberschreitung-13813516.html |title="Einmal Hölle und zurück" am Watzmann: Palzer holt sich Rekord in Fabelzeit zurück |website=bgland24.de |date=2020-06-27 |lang=de |access-date=2026-08-06 }}</ref>. Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]]. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца [[вія-ферата]]й у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект. === Усходняя сцяна Зюдшпіцэ === [[Файл:Bartholomae-2005.jpg|міні|справа|[[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|Царква Святога Варфаламея]] на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.]] Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея ({{lang-de|Bartholomäwand}}) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» ({{lang-de2|Julische Alpen}}), дзе вышыня заходняй сцяны гары [[Ёф-ды-Мантазіа]] (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў. Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»: * паўночная сцяна [[Трыглаў|Трыглава]] ([[Юлійскія Альпы]]) — каля 1500 м; * паўднёвая сцяна [[Бірнхорн]]а ([[Леагангскія горы]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Хохванер]]а ([[Ветэрштайн]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Шэрмберг]]а ([[Мёртвыя горы (Паўночныя Вапняковыя Альпы)|Мёртвыя горы]]) — каля 1400 м; * паўночная сцяна [[Хохштадэль|Хохштадэля]] ([[Гайльтальскія Альпы]]) — каля 1300–1400 м. Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на [[Гросэс-Вісбаххорн]] вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены. Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах{{sfn|Sinek|1922}}. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў»{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана [[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя]] ў афіцыйны {{iw|Спіс 100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі|спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі»|de|Liste der „Schönsten Geotope Bayerns“}}<ref name="Geotope Nr. 100"/><ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/standortauskunft/rest/reporting/sb_geotope/generate?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Eiskapelle W von St. Bartholomä |website=umweltatlas.bayern.de |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |lang=de }}</ref>. ==== Складанасці і небяспекі ==== [[Файл:Eiskapelle 5 mit Watzmann.jpg|міні|справа|Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа]] З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага [[Іаган Грыль (альпініст)|Іаганам Грылем]] і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек<ref>{{cite web |url=http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |title=100. Todesopfer in der Watzmann-Ostwand |work=Bergwacht Berchtesgaden |date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025005023/http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |archive-date=2010-10-25 |url-status=dead |access-date=2015-09-14}}</ref><ref name="Watzmann extrem">{{cite web |url=https://www.berchtesgadener-anzeiger.de/region-und-lokal/lokales-berchtesgadener-land_artikel,-watzmann-extrem-_arid,226735.html |title=Watzmann extrem |work=Berchtesgadener Anzeiger |access-date=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую {{iw|Паўночная сцяна Айгера|паўночную сцяну Айгера|de|Eiger-Nordwand}}. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі. З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» ({{lang-de|Berchtesgadener Weg}}), які быў адкрыты ў 1947 годзе {{iw|Іозеф Ашаўэр (альпініст)|Іозефам Ашаўэрам|de|Josef Aschauer}} і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]] паводле [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на [[скаладром]]ах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне [[Навальніца|навальнічных]] [[Атмасферны фронт|франтоў]] з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй. У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая [[Лавіна|лавінная]] небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога [[фірн]]у могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў. ==== Маршруты ==== [[Файл:20150823 Watzmann-Ostwand, Nationalpark Berchtesgaden (DSC01925).jpg|міні|справа|Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.]] Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца: * Шлях Кедэрбахера ({{lang-de2|Kederbacherweg}}). Названы ў гонар першапраходцы [[Іаган Грыль (альпініст)|Іагана Грыля]], які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ; * Зальцбургскі шлях ({{lang-de2|Salzburger Weg}}); * Мюнхенскі шлях ({{lang-de2|Münchner Weg}}); * Франкфурцкі шлях ({{lang-de2|Frankfurter Weg}}); * Польскі шлях ({{lang-de2|Polenweg}}); * Шлях памяці Франца Распа ({{lang-de2|Franz-Rasp-Gedächtnisweg}}). Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму. ==== Значныя ўзыходжанні і рэкорды ==== [[Файл:Watzmann-Hocheck Gipfelkreuz.jpg|міні|справа|Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет [[Хохкальтэр]].]] Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года [[Герман Буль|Германам Булем]] была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]] [[Нангапарбат]] у тым жа годзе. Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу ({{lang-de2|Heinz Zembsch}}) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года)<ref name="Watzmann extrem" />. Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп ({{lang-de2|Franz Rasp}}), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны. З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр ({{lang-de2|Philipp Reiter}}). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.alpin.de/home/news/27168/artikel_watzmann__philipp_reiter_stellt_neuen_ostwand-rekord_auf.html |title=Watzmann: Philipp Reiter stellt neuen Ostwand-Rekord auf |publisher=alpin.de |date=2018-10-23 |lang=de }}</ref>. ==== Аварыйная хованка ==== [[Файл:Ostwand biwak 20111005.jpg|міні|справа|Бівачная хованка на ўсходняй сцяне]] Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — {{lang-de|Massiger Pfeiler}}), усталявана спецыяльная {{iw|бівачная хованка||de|Biwakschachtel}}. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце. === Заходні схіл === Заходні схіл Вацмана ({{lang-de|Westflanke}}) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд ({{lang-de2|Schüttalpelschneid}}) і Грысшпіцэ ({{lang-de2|Griesspitze}}) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і [[Дахштайнскі вапняк|дахштайнскім вапняком]]. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы [[Кулуар (геамарфалогія)|кулуараў]]. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}горнай хвоі|Pinus mugo}}, што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання. Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей{{sfn|von Frerichs|1903|pp=319–321}}. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску. === Іншыя скалалазныя маршруты === Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку [[Вацманхаўс]]. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорый складанасці]]. Сярод іх асабліва вылучаецца ''Закрышэ-Эк'' ({{lang-de|Sakrische Eck}}, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскім краі]] маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана». Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы ''маршрут Відэра'' ({{lang-de2|Wiederroute}}). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў. == У культуры і мастацтве == === Легенда пра Вацмана === [[Файл:Familie Watzmann.jpg|міні|справа|<center>''«Вацманава сям’я»''<br />Паштоўка XIX стагоддзя.</center>]] Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ ({{lang-de2|Waze}}), або Вацман ({{lang-de2|Wazemann}}), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры [[Кёнігсзэ]] і [[Оберзэ (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Оберзэ]] ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары [[Гросэр-Хундстод|Хундстод]] ({{lang-de|Hundstod}}, літаральна — «сабачая смерць»)<ref name="Bechstein">{{cite book |author=Ludwig Bechstein |author-link=Людвіг Бехштайн |chapter=König Watzmann |title=Sagen und Geschichten aus deutschen Gauen |url=https://www.projekt-gutenberg.org/antholog/saggesch/chap062.html |edition=3 |publisher=Loewes Verlag |via=Projekt Gutenberg-DE |lang=de }}</ref>. Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Caspar David Friedrich - The Watzmann (1824-25).jpg|міні|справа|[[Каспар Давід Фрыдрых]]. ''«[[Вацман (карціна)|Вацман]]»'' (каля 1824–1825).]] У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх [[Аўгуст Леў-старэйшы]], [[Іаган Маціяс Ранфтль]], [[Юліус Ланге (мастак)|Юліус Ланге]], [[Генрых Райнгольд (мастак)|Генрых Райнгольд]], [[Ота Шэфенакер]] і [[Людвіг Рыхтэр]]. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] (карціна «[[Вацман (карціна)|Вацман]]»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна<ref>{{cite web |url=http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |title=Der Watzmann: Ausstellung in Berchtesgaden |author=Christian Holzner |date=2010-06-25 |publisher=Regionalfernsehen Oberbayern |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219182524/http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |archive-date=2014-02-19 |lang=de }} — Тэлевізійны сюжэт з нагоды юбілейнага года «Берхтэсгадэн: 200 гадоў у складзе Баварыі» пра групавую выставу сучасных выяўленчых мастакоў рэгіёна ў «Галерэі Гангхоф».</ref>. === Літаратура === Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах [[Людвіг Бехштайн|Людвіга Бехштайна]]<ref name="Bechstein"/>. [[Людвіг Гангхофер]] выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» ({{lang-de|Die Martinsklause}}, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна {{iw|Рэгулярныя канонікі Святога Аўгусціна|рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі|de|Augustiner-Chorherren}} ў пачатку XII стагоддзя<ref>{{cite web |url=https://www.projekt-gutenberg.org/ganghofe/martinsk/martinsk.html |title=Die Martinsklause |author=Ludwig Ganghofer |authorlink=Людвіг Гангхофер |work=Projekt Gutenberg |language=de |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-05 |url-status=live }} — Поўны тэкст выдання 1929 года.</ref>. З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму [[Сатыра|сатырычнаму]] часопісу ''Watzmann'', які выдаваўся [[карыкатурыст]]ам Гельмутам Фоглем. === Музыка === «Вацман кліча» ({{lang-de|Der Watzmann ruft}}) — назва [[Канцэптуальны альбом|канцэптуальнага альбома]] 1974 года, створанага [[Вольфганг Амброс|Вольфгангам Амбросам]], [[Манфрэд Таўхен|Манфрэдам Таўхенам]] і [[Ёзі Пракапец]]ам<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0313765/ |title=Der Watzmann ruft |work=[[IMDb]] }}</ref>. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» ({{lang-de2|Rustical}}) — [[неалагізм]], утвораны ад спалучэння слоў ''Musical'' («мюзікл») і ''rustikal'' («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны [[мюзікл]]<ref>{{cite web |url=https://steiermark.orf.at/magazin/stories/3182059/ |title=Der Watzmann nahm in Graz Abschied |work=steiermark.ORF.at |date=2022-11-14 |lang=de |access-date=2026-08-05}}</ref>. === Дакументальнае кіно === Некалькі эпізодаў тэлевізійнага [[Дакументальнае кіно|дакументальнага серыяла]] «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» ({{lang-de|In höchster Not – Bergretter im Einsatz}}), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане<ref>{{cite web |url=https://www.ardmediathek.de/serie/in-hoechster-not-bergretter-im-einsatz/staffel-1/Y3JpZDovL2JyLmRlL2Jyb2FkY2FzdFNlcmllcy9GMjAyNFdPMDA0MjM3QTA/1 |title=In höchster Not |work=ARD-Mediathek}}</ref>. == Крыніцы == === Зноскі === {{reflist|2}} === Бібліяграфія === {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor=Akademischer Alpenverein München |year=1901 |title=VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 |trans-title=VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900 |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/02_AV-Sektionsschriften/Akademischer_Alpenverein_Muenchen_erst_ab_1938_DAV-Sektion_nach1950keineDAVSektionmehr/Jahresberichte/AkademischerAlpenvereinMuenchen1899-1900-web.pdf |location=München |publisher=Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München |language=de }} * {{cite book |author=Deutscher Alpenverein |date=2013 |title=BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten |url=https://d-nb.info/1046976613 |series=Alpenvereinskarte Bayerische Alpen |edition=Wegmarkierung und Skirouten, 2nd |location=München |publisher=Landesamt für Vermessung u. Geoinformation |isbn=978-3-937530-46-8 |language=de }} * {{cite book |last=Höfler |first=Horst |date=2001 |title=Watzmann. Mythos und wilder Berg |series=Bergmonografie |volume=6 |location=Zürich |publisher=AS-Verlag |isbn=3-905111-61-6 |language=de }} * {{cite book |last=Kühnhauser |first=Bernhard |date=2011 |title=Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/01_Alpenvereins-Publikationen/07_AV-Fuehrer/Berchtesgadener_Alpen/BerchtesgadenerAlpen_KuehnhauserBernhard_20_Auflage_2011.pdf |series=Berchtesgadener Alpen alpin |edition=20 |location=München |publisher=Bergverlag Rother GmbH |isbn=978-3-7633-1127-9 }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Lambrecht |first3=Astrid |date=2012 |title=Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht |url=https://geo.badw.de/fileadmin/user_upload/Files/GLAZ/pdf/Bayerische_Gletscher_im_Klimawandel_2012.pdf |location=München |publisher=Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Weber |first3=Markus |last4=Lambrecht |first4=Astrid |date=2021 |title=Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen |url=https://badw.de/fileadmin/akademie/1_3_Politikberatung/Bayerischer_Gletscherbericht_2021_bf_low-DS_n.pdf |location=München |publisher=[[Баварскае дзяржаўнае міністэрства навакольнага асяроддзя і абароны правоў спажыўцоў|Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV)]], [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite book |last=Pusch |first=Wolfgang |date=2010 |title=Watzmann |url=http://d-nb.info/992706696/04 |edition=1st |location=München |publisher=Bergverlag Rother |isbn=978-3-7633-7052-8 |language=de }} * {{cite book |last=Rasp |first=Franz |date=2013 |title=Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer) |location=Oberhaching |publisher=Bergverlag Rother |isbn=3-7633-4141-2 |language=de }} * {{cite book |last=Schöner |first=Hellmut |date=1943 |title=Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch |location=Salzburg |publisher=Das Bergland-Buch |language=de }} * {{cite journal |last=Sinek |first=Ludwig |date=1922 |title=Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen |trans-title=Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1922&page=80 |journal=Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins |volume=LIII |pages=74–90 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} * {{cite journal |last=von Frerichs |first=Wilhelm |date=1903 |title=Der Watzmann |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1903&page=327 |journal=Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins |volume=XXXIV |pages=298–330 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} {{refend}} == Спасылкі == {{commonscat|Watzmann}} * {{commonscat-inline|Watzmannstock}} * {{wikivoyage|Watzmannstock}} * {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }} * {{cite web |url=https://geofinder.ch/2222 |title=Watzmann |website=geofinder.ch |lang=de }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Альп]] [[Катэгорыя:Горы Баварыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Берхтэсгадэнскія Альпы]] [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] 9j9jgrlugalqlrxu6p032appu25aeaq 5181749 5181747 2026-08-16T08:08:59Z JerzyKundrat 174 вікіфікацыя 5181749 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Горная сістэма = Альпы |Хрыбет ці масіў = Берхтэсгадэнскія Альпы |Вышыня = 2711.8 |Крыніца вышыні = <ref>{{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }}</ref> |Адносная вышыня = 952 |Першае ўзыходжанне = жнівень 1800 года ([[Валянцін Станіч]]) }} '''Ва́цман''' ({{lang-de|Watzmann}}, {{lang-bar|Watzmo}}) — цэнтральны горны [[горны масіў]] у [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпах]], які цалкам размешчаны на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]] у [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] ([[Германія]])<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Вацман}}</ref>. Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод [[Спіс найвышэйшых гор Германіі|галоўных горных вяршынь Германіі]]. Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпах]]{{пераход|Усходняя сцяна Зюдшпіцэ}}. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах{{пераход|Ледзяная капліца}}. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў [[Баварыя|Баварыі]]. З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана»){{пераход|Малы Вацман}} і Дзяцьмі Вацмана{{пераход|Дзеці Вацмана}} — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй{{пераход|Легенда пра Вацмана}}. == Фізіка-геаграфічнае апісанне == === Геаграфічнае становішча і рэльеф === [[Файл:Aerial image of Watzmann and Königssee (view from the south).jpg|міні|злева|Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. У даліне ляжыць [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]], а за лясістым хрыбтом [[Унтэрсберг]] (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.]] Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]]<ref name="БСЭ1"/>, на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]], у межах камун [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] і [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі [[Германія|Германіі]]{{sfn|Pusch|2010|pp=8, 30–35}}. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]] і за 30 км на паўднёвы захад ад [[Зальцбург]]а — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай {{iw|Вімбахталь||de|Wimbachtal}}, узвышаецца гара [[Хохкальтэр]] (2607 м), на поўнач, за далінай ракі {{iw|Рамзаўэр-Ахэ||de|Ramsauer Ache}} — {{iw|Тотэр-Ман (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Тотэр-Ман|de|Toter Mann (Berchtesgadener Alpen)}} (1392 м), а на поўдзень — {{iw|Шнайбер||de|Schneiber}} (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або {{iw|Кёнігсзэ||de|Königssee}}<ref name="БСЭ1"/>, знаходзяцца горы {{iw|Енер (гара)|Енер|de|Jenner (Berg)}} (1874 м) і {{iw|Калерсберг||de|Kahlersberg}} (2350 м). [[Файл:Berchtesgadener Alpen.png|міні|справа|Аглядная карта [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]]. Вацман падпісаны як ''Watzmann-Mittelspitze''.]] Пасля вяршынь масіву [[Хохкёніг]] (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]], якія належаць да [[Паўночныя Вапняковыя Альпы|Паўночных Вапняковых Альпаў]]. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] або ад аўтастаянкі {{comment|Хамерштыль|Hammerstiel}} у {{comment|Хінтэршонаў|Hinterschönau}}, праз горны прытулак [[Вацманхаўс]] (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі [[Спіс горных вяршынь Альпаў вышэй за 4000 метраў|чатырохтысячнікам]]). Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман ({{lang-de|Großer Watzmann}}, {{lang-bar|Groußen Watzmo}}). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ({{lang-de2|Mittelspitze}} — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ({{lang-de2|Südspitze}} — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман ({{lang-de2|Kleiner Watzmann}}, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана ({{lang-de2|Watzmannfrau}}), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана ({{lang-de2|Watzmannkinder}}, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. {{Section link||Другарадныя вяршыні масіву}}). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць [[ледавіковы цырк]] Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. {{Section link||Ледавікі і снежнікі}}). {{clear}} <gallery caption="Вацман з розных бакоў" mode=packed heights=150px style="text-align:сenter"> Watzmann (Westseite).jpg|З захаду Watzmann von Norden.jpg|З поўначы<br/>Пад туманам схавана камуна [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Watzmann (Nordostansicht).jpg|З паўночнага ўсходу<br/>Краявід з Дзюрэка. Watzmann (Ostseite).jpg|З усходу<br/>На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман. Watzmann3.jpg|З поўдня<br/>Краявід з Офенлоха. </gallery> === Геалогія і геамарфалогія === [[Файл:Watzmannostwand vom 3. Kind ohne Kreuz.jpg|міні|справа|[[Дахштайнскі вапняк]] на ўсходняй сцяне, від з [[Вацман#Дзеці Вацмана|3-га Дзіцяці]]. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.]] Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага {{iw|Дахштайнскі вапняк|дахштайнскага вапняку|de|Dachsteinkalk}} і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя [[асадкавыя горныя пароды]] адносяцца да позняга [[Трыясавы перыяд|трыясу]] ([[нарыйскі ярус]], каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння [[Падзенне пласта|падаюць]] там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас [[Альпійская складкавасць|фарміравання Альпаў]]. Характэрнай рысай гэтых вапняковых [[Фармацыя (геалогія)|фармацый]] з’яўляецца беднасць на [[акамянеласці]]. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў сямейства {{bt-bellat||Megalodontidae}}. Аснова гары складаецца з адносна крохкага [[даламіт]]у, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту {{iw|Ветэрштайнскі вапняк|ветэрштайнскага вапняку|de|Wettersteinkalk}}. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу ([[Ладзінскі ярус|ладзінскі]] і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на [[шэльф]]е заходняй часткі старажытнага акіяна [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе [[Тэктанічнае покрыва|тэктанічнага покрыва]] на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай [[друз]]ам даліне [[Вімбахталь]], а таксама на схілах даліны Айсбахталь (''Eisbachtal''). Рака Айсбах (''Eisbach''; або Айсграбен, ''Eisgraben'') на заходнім беразе [[Кёнігсзэ]] ўтварыла [[конус вынасу]], які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы. === Другарадныя вяршыні масіву === ==== Малы Вацман ==== [[Файл:20170823 Kleiner Watzmann, 2307 m (00955).jpg|міні|справа|Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.]] Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман ({{lang-de|Kleiner Watzmann}}, {{lang-bar|Kloaner Watzmo}}, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана ({{lang-de|Watzmannfrau}}, {{lang-bar|Watzmoweibe}}, радзей — {{lang-de|Watzfrau}}). Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую [[Марэна|марэну]] Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» ({{lang-de2|Gendarm}}). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для [[бівак]]а<ref name="gamssteig.de"/>. У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана<ref name="gamssteig.de">{{cite web |author=Alois Igelspacher |url=https://www.gamssteig.de/touren/kleiner-watzmann-mooslahnerkopf |title=Kleiner Watzmann und Mooslahnerkopf: Klettertour über die Watzmannfrau |website=gamssteig.de |language=de |access-date=2026-08-04}}</ref>. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны [[Тур (груда камянёў)|каменнымі турамі]]. З вяршыні Малога Вацмана праз [[Седлавіна (геамарфалогія)|седлавіну]] да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера [[Кёнігсзэ]]. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля ({{lang-de2|Watzmannlabl}}) — невялікай [[Альпійскія лугі|горнай лугавіны]]. Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана{{пераход|Заходні схіл}} з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ{{пераход|Усходняя сцяна Вацмана}}. ==== Дзеці Вацмана ==== [[Файл:20160831 Watzmann aus dem Steinernen Meer, Nationalpark Berchtesgaden (DSC06747).jpg|міні|справа|«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на [[Брайтхорн (Штайнэрнес-Меер)|Брайтхорн]].]] Дзеці Вацмана ({{lang-de|Watzmannkinder}}, {{lang-bar|Watzmokinda}}) — гэта града пікаў, што замыкае [[ледавіковы цырк]] Вацманкар ({{lang-de2|Watzmannkar}}) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды{{Пераход|Легенда пра Вацмана}}, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: * 1-е Дзіця (2247 м) * 2-е Дзіця (2232 м) * 3-е Дзіця (2213 м) * 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — {{lang-de|Watzmann-Jungfrau}}, 2270 м) * 5-е Дзіця (2225 м) Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» ({{lang-de2|Berchtesgadener Alpen alpin}}) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ({{lang-de2|Watzmann-Skischarte}}){{sfn|Kühnhauser|2011|p=506}}. Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:{{num|25000}} ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:{{num|10000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=11&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Ortskarte 1:10.000 |trans-title=Мясцовая карта 1:10 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> і 1:{{num|25000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=10&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Topographische Karte 1:25.000 |trans-title=Тапаграфічная карта 1:25 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> [[Дзяржаўнае ўпраўленне лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі|Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі]] адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі. Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана. Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае. ==== Грунштайн ==== {{Некалькі выяў | align = right | total_width = 500 | caption_align = center | image1 = Jenner Blick nach Schönau.JPG | caption1 = Краявід з вяршыні [[Енер (гара)|Енер]] на Грунштайн, на паўночны ўскраек [[Кёнігсзэ]] і камуну [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. | image2 = Grünstein 160706.jpg | caption2 = Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ. }} Грунштайн ({{lang-de|Grünstein}}, {{lang-bar|Greastoa}}) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-[[бобслей]]най трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ ({{lang-de2|Grünsteinhütte}}), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. 21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва [[Вія-ферата|вія-фераты]] на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» ({{lang-de2|Isidor-Klettersteig}}, у гонар Ісідора Грасля)<ref>{{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/reise/watzmann-gruenstein-isidor-klettersteig-1.28413 |title=Neuer Klettersteig am Grünstein: Isidor hat es in sich |trans-title=Новая вія-ферата на Грунштайне: Ісідор — гэта нешта асаблівае. |website=sueddeutsche.de |date=2009-09-24 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост<ref>{{cite web |url=https://www.bergsteigen.com/touren/klettersteig/gruenstein-klettersteig-mit-var-isidor/ |title=Grünstein Klettersteig mit Var. Isidor |website=bergsteigen.at |date=2018-12-11 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» ({{lang-de2|Räuberleiter}}). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост. ==== Хіршвізэ ==== Хіршвізэ ({{lang-de|Hirschwiese}}, таксама вядомая як Хіршвіскопф ({{lang-de2|Hirschwieskopf}}), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ ({{lang-de2|Schönfeldscharte}}). Ад Трышубеля ({{lang-de2|Trischübel}}, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато [[Штайнэрнес-Меер]] — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае [[плато]]. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман. ==== Іншыя вяршыні ==== Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: * Вялікі Хахелькопф ({{lang-de2|Großer Hachelkopf}}, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў ({{lang-de2|Hachelköpfe}}), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]]. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. * Грысшпіцэ ({{lang-de2|Grießspitze}}, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд ({{lang-de2|Schönfeld}}). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. * Мосланеркопф ({{lang-de2|Mooslahnerkopf}}, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы {{iw|Кюройнтальм||de|Kührointalm}} без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскага края]]. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. * Фальцкёпфль ({{lang-de2|Falzköpfl}}, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца [[Вацманхаўс]] — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане. * Шапбахрыдэль ({{lang-de2|Schapbachriedel}}, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі. === Ледавікі і снежнікі === На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі [[снежнік]]аў і [[Ледавіковае поле|ледавіковых палёў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] найбольшую вядомасць атрымаў [[фірн]]авы басейн так званай Ледзяной капліцы. ==== Ледавік Вацман ==== [[Файл:Watzmanngletscher.jpg|міні|злева|<center>Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.</center>]] Ледавік Вацман ({{lang-de|Watzmanngletscher}}) — адзін з чатырох [[ледавік]]оў, якія захаваліся ў [[Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}). Разам з [[Блаўайс (ледавік)|Блаўайсам]] ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў [[Паўднёвы Шнеефернер]]){{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэна]], ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на [[Глабальнае пацяпленне|кліматычныя змены]]: у [[Адступанне ледавікоў з 1850 года|перыяд пацяплення]] да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя [[фірн]]авыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=28–29}}. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху. Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы [[Ледавіковы цырк|цырка]] Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным [[друз]]ам, які даволі добра абараняе лёд ад [[Інсаляцыя|прамых сонечных прамянёў]]. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 [[Гектар|га]] пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=30–31}}, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме {{num|140000|м³}} (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў {{num|600000|м³}}). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі<ref>{{cite web |url=https://badw.de/die-akademie/presse/pressemitteilungen/pm-einzelartikel/detail/neue-vermessung-zeigt-beschleunigten-gletscherschwund.html |title=Neue Vermessung zeigt beschleunigten Gletscherschwund |type=Прэс-рэліз 07/2026 |publisher=[[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften]] |date=2026-03-19 |accessdate=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца [[Снежны полаг|снежнага полага]] ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=25}}. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта [[Junkers Ju 52]], які разбіўся ў кастрычніку 1940 года. ==== Ледзяная капліца ==== [[Файл:Eiskapelle.JPG|міні|справа|<center>Ледзяная капліца да абрушэння,<br/>лета 2009.</center>]] Фірнавы басейн Ледзяной капліцы ({{lang-de|Eiskapelle}}), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым [[снежнік]]ам у Альпах. Падчас першай поўнай [[Тапаграфічная здымка|тапаграфічнай здымкі]] баварскіх ледавікоў, праведзенай [[Себасцьян Фінстэрвальдэр|Себасцьянам Фінстэрвальдэрам]] у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой [[ледавіковы язык]] і сёння з’яўляецца толькі снежнікам{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры [[Кёнігсзэ]]. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей. Снежнік жывіцца за кошт [[Лавіна|лавін]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца<ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/mapapps/resources/reports/sb_geotope/generateBericht.pdf?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Geotop-Steckbrief Eiskapelle |publisher=Баварскае дзяржаўнае ўпраўленне аховы навакольнага асяроддзя |lang=de |format=PDF }}</ref>. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца<ref name="Geotope Nr. 100">{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/index.htm |title=Bayerns schönste Geotope Nr. 100: Watzmannostwand mit Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/doc/100_schautafel.pdf |title=Informationsblatt zur Watzmann-Ostwand und Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |format=pdf |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref>. Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы<ref name="Geotope Nr. 100"/>, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем<ref>{{cite news |title=Die Eiskapelle am Watzmann existiert nicht mehr |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане больш не існуе |newspaper=Mittelbayerische Zeitung |date=2025-09-10 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt-bedeutung-fuer-bayern,UwNlhiT |title=Die Eiskapelle am Watzmann: So bedeutend war sie für Bayern |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане: наколькі яна была важная для Баварыі |newspaper=BR24 |date=2025-09-14 |language=de }}</ref><ref>{{cite press release |title=Einzigartiges Geotop ist in Folge des Klimawandels verschwunden: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Унікальны геатоп знік у выніку змянення клімату: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Nationalpark Berchtesgaden |date=2025-09-09 |url=https://www.nationalpark-berchtesgaden.bayern.de/service/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung.htm?PMNr=36/25 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |title=Betretung lebensgefährlich: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Уваход небяспечны для жыцця: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Bayerischer Rundfunk |date=2025-09-09 |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/betretung-lebensgefaehrlich-eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt,UwJdAx3 |language=de |type=відэаматэрыял }}</ref>. ==== Шольхорн ==== На самой усходняй сцяне, у так званым [[Ледавіковы цырк|ледавіковым цырку]] Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhornkar}}), знаходзіцца яшчэ адно [[ледавіковае поле]] — лёд Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhorneis}}), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха ({{lang-de2|Kederbacher-Weg}}). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў [[рандклюфт]] і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ. == Флора і фауна == [[Файл:Königssee 270604.jpg|міні|справа|[[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічны]] [[конус вынасу]] ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера [[Кёнігсзэ]], ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|капліца Святога Варфаламея]].]] Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай [[Біялагічная разнастайнасць|экалагічнай разнастайнасці]], Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя [[Букавы лес|букавыя лясы]], якія вышэй пераходзяць у [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] [[мяшаныя лясы]]. Верхні лясны ярус утвораны [[Іглічны лес|іглічнымі]] пародамі, перш за ўсё [[елка]]й, [[лістоўніца]]й і {{bt-bellat|Хвоя кедравая еўрапейская{{!}}еўрапейскай кедравай хвояй|Pinus cembra}}. Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены [[монакультура]]мі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, [[мяжа лесу]] — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам [[рададэндран]]а віду {{bt-bellat||Rhododendron hirsutum}}), зараснікі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}} і {{bt-bellat|Вольха зялёная{{!}}вольхі зялёнай|Alnus viridis}}, лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі [[Асака|асакі]]), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў. У [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Берхтэсгадэн]], і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх [[цыкламен]] {{bt-bellat||Cyclamen purpurascens}}, [[чэмер]] {{bt-bellat||Helleborus niger}}, [[ворлікі]] {{bt-bellat||Aquilegia einseleana}}, [[першацвет]] {{bt-bellat||Primula clusiana}}, [[каменяломнік]] {{bt-bellat||Saxifraga burseriana}}, [[праломнік]] {{bt-bellat||Androsace hausmannii}}, [[ламатагоніум]] {{bt-bellat||Lomatogonium carinthiacum}}, [[баршчэўнік]] {{bt-bellat||Heracleum austriacum}} і [[старасцень]] {{bt-bellat||Senecio abrotanifolius}}. Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных [[Капытныя|капытных]], такіх як {{bt-bellat|Казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}} і {{bt-bellat|сарна|Rupicapra rupicapra}}. Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: [[заяц-бяляк]], [[глушэц]] і [[цецярук]], а таксама {{bt-bellat|Курапатка тундравая{{!}}тундравая курапатка|Lagopus muta}} і {{bt-bellat|Рабчык (від птушак){{!}}рабчык|Tetrastes bonasia}}, {{bt-bellat|беркут|Aquila chrysaetos}}, {{bt-bellat|Саламандра альпійская{{!}}альпійская саламандра|Salamandra atra}} і {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}звычайная гадзюка|Vipera berus}}. {{bt-bellat|Альпійскі сурок|Marmota marmota}} сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель ({{lang-de2|Trischübel}}). [[Альпійскі горны казёл|Альпійскага казярога]] можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор [[Хагенгебірге]] і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана. <gallery mode="packed" heights=200px> Auerhahn mg-k (retuschiert).jpg|[[Глушэц]] на [[Такаванне|такаванні]] сярод зараснікаў [[Хвоя горная|горнай хвоі]] Вацмана. Kamzík.jpg|[[Сарна]] сярод [[Альпійскія лугі|лугоў]] на Вацмане. </gallery> == Альпінізм == [[Файл:Watzmannhaus von Watzmann aus.jpg|міні|справа|<center>[[Вацманхаўс]]</center>]] Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года [[Славенцы|славенскім]] святаром і даследчыкам [[Валянцін Станіч|Валянцінам Станічам]], хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні [[Гросглокнер]]а (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка<ref>{{cite journal |last=Peterlin-Neumaier |first=Tatjana |date=2002 |title=Ein Jubiläum auch des Göll |trans-title=Юбілей таксама і для Гёля |url=https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |journal=Nationalpark Berchtesgaden |volume=6 |issue=2 |page=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031034759/https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |archive-date=2022-10-31 |url-status=dead |language=de }}</ref>. Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе {{iw|Петэр Карл Турвізер||de|Peter Karl Thurwieser}} праз плато Шонфельд. Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў {{iw|Іаган Грыль (альпініст)|Іаган Грыль|de|Johann Grill}} і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам. З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром [[Вацманхаўс]]а. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву. === Траверс Вацмана === [[Файл:Hocheck Mittelspitze 1900.jpg|міні|злева|<center>Мітэльшпіцэ і Хохэк</center>]] [[Файл:Übergang-Mittelspitze.jpg|міні|справа|<center>Альпіністы на Мітэльшпіцэ</center>]] Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку [[Вацманхаўс]], каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і [[каменяпад]]аў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для [[бівак]]а{{пераход|Аварыйная хованка}}. Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. [[Экстрэмальны спорт|Спартсмен-экстрэмал]] з Рамзаў [[Антон Пальцэр]] утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.bgland24.de/bgland/region-berchtesgaden/ramsau-bei-berchtesgaden-ort478523/ramsau-berchtesgaden-profi-berglaeufer-toni-palzer-holt-sich-rekord-watzmann-ueberschreitung-13813516.html |title="Einmal Hölle und zurück" am Watzmann: Palzer holt sich Rekord in Fabelzeit zurück |website=bgland24.de |date=2020-06-27 |lang=de |access-date=2026-08-06 }}</ref>. Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]]. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца [[вія-ферата]]й у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект. === Усходняя сцяна Зюдшпіцэ === [[Файл:Bartholomae-2005.jpg|міні|справа|[[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|Царква Святога Варфаламея]] на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.]] Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея ({{lang-de|Bartholomäwand}}) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» ({{lang-de2|Julische Alpen}}), дзе вышыня заходняй сцяны гары [[Ёф-ды-Мантазіа]] (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў. Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»: * паўночная сцяна [[Трыглаў|Трыглава]] ([[Юлійскія Альпы]]) — каля 1500 м; * паўднёвая сцяна [[Бірнхорн]]а ([[Леагангскія горы]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Хохванер]]а ([[Ветэрштайн]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Шэрмберг]]а ([[Мёртвыя горы (Паўночныя Вапняковыя Альпы)|Мёртвыя горы]]) — каля 1400 м; * паўночная сцяна [[Хохштадэль|Хохштадэля]] ([[Гайльтальскія Альпы]]) — каля 1300–1400 м. Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на [[Гросэс-Вісбаххорн]] вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены. Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах{{sfn|Sinek|1922}}. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў»{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана [[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя]] ў афіцыйны {{iw|Спіс 100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі|спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі»|de|Liste der „Schönsten Geotope Bayerns“}}<ref name="Geotope Nr. 100"/><ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/standortauskunft/rest/reporting/sb_geotope/generate?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Eiskapelle W von St. Bartholomä |website=umweltatlas.bayern.de |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |lang=de }}</ref>. ==== Складанасці і небяспекі ==== [[Файл:Eiskapelle 5 mit Watzmann.jpg|міні|справа|Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа]] З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага [[Іаган Грыль (альпініст)|Іаганам Грылем]] і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек<ref>{{cite web |url=http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |title=100. Todesopfer in der Watzmann-Ostwand |work=Bergwacht Berchtesgaden |date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025005023/http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |archive-date=2010-10-25 |url-status=dead |access-date=2015-09-14}}</ref><ref name="Watzmann extrem">{{cite web |url=https://www.berchtesgadener-anzeiger.de/region-und-lokal/lokales-berchtesgadener-land_artikel,-watzmann-extrem-_arid,226735.html |title=Watzmann extrem |work=Berchtesgadener Anzeiger |access-date=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую {{iw|Паўночная сцяна Айгера|паўночную сцяну Айгера|de|Eiger-Nordwand}}. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі. З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» ({{lang-de|Berchtesgadener Weg}}), які быў адкрыты ў 1947 годзе {{iw|Іозеф Ашаўэр (альпініст)|Іозефам Ашаўэрам|de|Josef Aschauer}} і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]] паводле [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на [[скаладром]]ах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне [[Навальніца|навальнічных]] [[Атмасферны фронт|франтоў]] з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй. У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая [[Лавіна|лавінная]] небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога [[фірн]]у могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў. ==== Маршруты ==== [[Файл:20150823 Watzmann-Ostwand, Nationalpark Berchtesgaden (DSC01925).jpg|міні|справа|Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.]] Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца: * Шлях Кедэрбахера ({{lang-de2|Kederbacherweg}}). Названы ў гонар першапраходцы [[Іаган Грыль (альпініст)|Іагана Грыля]], які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ; * Зальцбургскі шлях ({{lang-de2|Salzburger Weg}}); * Мюнхенскі шлях ({{lang-de2|Münchner Weg}}); * Франкфурцкі шлях ({{lang-de2|Frankfurter Weg}}); * Польскі шлях ({{lang-de2|Polenweg}}); * Шлях памяці Франца Распа ({{lang-de2|Franz-Rasp-Gedächtnisweg}}). Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму. ==== Значныя ўзыходжанні і рэкорды ==== [[Файл:Watzmann-Hocheck Gipfelkreuz.jpg|міні|справа|Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет [[Хохкальтэр]].]] Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года [[Герман Буль|Германам Булем]] была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]] [[Нангапарбат]] у тым жа годзе. Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу ({{lang-de2|Heinz Zembsch}}) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года)<ref name="Watzmann extrem" />. Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп ({{lang-de2|Franz Rasp}}), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны. З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр ({{lang-de2|Philipp Reiter}}). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.alpin.de/home/news/27168/artikel_watzmann__philipp_reiter_stellt_neuen_ostwand-rekord_auf.html |title=Watzmann: Philipp Reiter stellt neuen Ostwand-Rekord auf |publisher=alpin.de |date=2018-10-23 |lang=de }}</ref>. ==== Аварыйная хованка ==== [[Файл:Ostwand biwak 20111005.jpg|міні|справа|Бівачная хованка на ўсходняй сцяне]] Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — {{lang-de|Massiger Pfeiler}}), усталявана спецыяльная {{iw|бівачная хованка||de|Biwakschachtel}}. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце. === Заходні схіл === Заходні схіл Вацмана ({{lang-de|Westflanke}}) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд ({{lang-de2|Schüttalpelschneid}}) і Грысшпіцэ ({{lang-de2|Griesspitze}}) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і [[Дахштайнскі вапняк|дахштайнскім вапняком]]. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы [[Кулуар (геамарфалогія)|кулуараў]]. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}горнай хвоі|Pinus mugo}}, што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання. Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей{{sfn|von Frerichs|1903|pp=319–321}}. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску. === Іншыя скалалазныя маршруты === Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку [[Вацманхаўс]]. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорый складанасці]]. Сярод іх асабліва вылучаецца ''Закрышэ-Эк'' ({{lang-de|Sakrische Eck}}, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскім краі]] маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана». Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы ''маршрут Відэра'' ({{lang-de2|Wiederroute}}). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў. == У культуры і мастацтве == === Легенда пра Вацмана === [[Файл:Familie Watzmann.jpg|міні|справа|<center>''«Вацманава сям’я»''<br />Паштоўка XIX стагоддзя.</center>]] Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ ({{lang-de2|Waze}}), або Вацман ({{lang-de2|Wazemann}}), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры [[Кёнігсзэ]] і [[Оберзэ (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Оберзэ]] ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары [[Гросэр-Хундстод|Хундстод]] ({{lang-de|Hundstod}}, літаральна — «сабачая смерць»)<ref name="Bechstein">{{cite book |author=Ludwig Bechstein |author-link=Людвіг Бехштайн |chapter=König Watzmann |title=Sagen und Geschichten aus deutschen Gauen |url=https://www.projekt-gutenberg.org/antholog/saggesch/chap062.html |edition=3 |publisher=Loewes Verlag |via=Projekt Gutenberg-DE |lang=de }}</ref>. Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Caspar David Friedrich - The Watzmann (1824-25).jpg|міні|справа|[[Каспар Давід Фрыдрых]]. ''«[[Вацман (карціна)|Вацман]]»'' (каля 1824–1825).]] У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх [[Аўгуст Леў-старэйшы]], [[Іаган Маціяс Ранфтль]], [[Юліус Ланге (мастак)|Юліус Ланге]], [[Генрых Райнгольд (мастак)|Генрых Райнгольд]], [[Ота Шэфенакер]] і [[Людвіг Рыхтэр]]. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] (карціна «[[Вацман (карціна)|Вацман]]»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна<ref>{{cite web |url=http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |title=Der Watzmann: Ausstellung in Berchtesgaden |author=Christian Holzner |date=2010-06-25 |publisher=Regionalfernsehen Oberbayern |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219182524/http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |archive-date=2014-02-19 |lang=de }} — Тэлевізійны сюжэт з нагоды юбілейнага года «Берхтэсгадэн: 200 гадоў у складзе Баварыі» пра групавую выставу сучасных выяўленчых мастакоў рэгіёна ў «Галерэі Гангхоф».</ref>. === Літаратура === Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах [[Людвіг Бехштайн|Людвіга Бехштайна]]<ref name="Bechstein"/>. [[Людвіг Гангхофер]] выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» ({{lang-de|Die Martinsklause}}, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна {{iw|Рэгулярныя канонікі Святога Аўгусціна|рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі|de|Augustiner-Chorherren}} ў пачатку XII стагоддзя<ref>{{cite web |url=https://www.projekt-gutenberg.org/ganghofe/martinsk/martinsk.html |title=Die Martinsklause |author=Ludwig Ganghofer |authorlink=Людвіг Гангхофер |work=Projekt Gutenberg |language=de |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-05 |url-status=live }} — Поўны тэкст выдання 1929 года.</ref>. З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму [[Сатыра|сатырычнаму]] часопісу ''Watzmann'', які выдаваўся [[карыкатурыст]]ам Гельмутам Фоглем. === Музыка === «Вацман кліча» ({{lang-de|Der Watzmann ruft}}) — назва [[Канцэптуальны альбом|канцэптуальнага альбома]] 1974 года, створанага [[Вольфганг Амброс|Вольфгангам Амбросам]], [[Манфрэд Таўхен|Манфрэдам Таўхенам]] і [[Ёзі Пракапец]]ам<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0313765/ |title=Der Watzmann ruft |work=[[IMDb]] }}</ref>. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» ({{lang-de2|Rustical}}) — [[неалагізм]], утвораны ад спалучэння слоў ''Musical'' («мюзікл») і ''rustikal'' («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны [[мюзікл]]<ref>{{cite web |url=https://steiermark.orf.at/magazin/stories/3182059/ |title=Der Watzmann nahm in Graz Abschied |work=steiermark.ORF.at |date=2022-11-14 |lang=de |access-date=2026-08-05}}</ref>. === Дакументальнае кіно === Некалькі эпізодаў тэлевізійнага [[Дакументальнае кіно|дакументальнага серыяла]] «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» ({{lang-de|In höchster Not – Bergretter im Einsatz}}), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане<ref>{{cite web |url=https://www.ardmediathek.de/serie/in-hoechster-not-bergretter-im-einsatz/staffel-1/Y3JpZDovL2JyLmRlL2Jyb2FkY2FzdFNlcmllcy9GMjAyNFdPMDA0MjM3QTA/1 |title=In höchster Not |work=ARD-Mediathek}}</ref>. == Крыніцы == === Зноскі === {{reflist|2}} === Бібліяграфія === {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor=Akademischer Alpenverein München |year=1901 |title=VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 |trans-title=VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900 |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/02_AV-Sektionsschriften/Akademischer_Alpenverein_Muenchen_erst_ab_1938_DAV-Sektion_nach1950keineDAVSektionmehr/Jahresberichte/AkademischerAlpenvereinMuenchen1899-1900-web.pdf |location=München |publisher=Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München |language=de }} * {{cite book |author=Deutscher Alpenverein |date=2013 |title=BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten |url=https://d-nb.info/1046976613 |series=Alpenvereinskarte Bayerische Alpen |edition=Wegmarkierung und Skirouten, 2nd |location=München |publisher=Landesamt für Vermessung u. Geoinformation |isbn=978-3-937530-46-8 |language=de }} * {{cite book |last=Höfler |first=Horst |date=2001 |title=Watzmann. Mythos und wilder Berg |series=Bergmonografie |volume=6 |location=Zürich |publisher=AS-Verlag |isbn=3-905111-61-6 |language=de }} * {{cite book |last=Kühnhauser |first=Bernhard |date=2011 |title=Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/01_Alpenvereins-Publikationen/07_AV-Fuehrer/Berchtesgadener_Alpen/BerchtesgadenerAlpen_KuehnhauserBernhard_20_Auflage_2011.pdf |series=Berchtesgadener Alpen alpin |edition=20 |location=München |publisher=Bergverlag Rother GmbH |isbn=978-3-7633-1127-9 }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Lambrecht |first3=Astrid |date=2012 |title=Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht |url=https://geo.badw.de/fileadmin/user_upload/Files/GLAZ/pdf/Bayerische_Gletscher_im_Klimawandel_2012.pdf |location=München |publisher=Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Weber |first3=Markus |last4=Lambrecht |first4=Astrid |date=2021 |title=Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen |url=https://badw.de/fileadmin/akademie/1_3_Politikberatung/Bayerischer_Gletscherbericht_2021_bf_low-DS_n.pdf |location=München |publisher=[[Баварскае дзяржаўнае міністэрства навакольнага асяроддзя і абароны правоў спажыўцоў|Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV)]], [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite book |last=Pusch |first=Wolfgang |date=2010 |title=Watzmann |url=http://d-nb.info/992706696/04 |edition=1st |location=München |publisher=Bergverlag Rother |isbn=978-3-7633-7052-8 |language=de }} * {{cite book |last=Rasp |first=Franz |date=2013 |title=Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer) |location=Oberhaching |publisher=Bergverlag Rother |isbn=3-7633-4141-2 |language=de }} * {{cite book |last=Schöner |first=Hellmut |date=1943 |title=Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch |location=Salzburg |publisher=Das Bergland-Buch |language=de }} * {{cite journal |last=Sinek |first=Ludwig |date=1922 |title=Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen |trans-title=Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1922&page=80 |journal=Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins |volume=LIII |pages=74–90 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} * {{cite journal |last=von Frerichs |first=Wilhelm |date=1903 |title=Der Watzmann |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1903&page=327 |journal=Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins |volume=XXXIV |pages=298–330 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} {{refend}} == Спасылкі == {{commonscat|Watzmann}} * {{commonscat-inline|Watzmannstock}} * {{wikivoyage|Watzmannstock}} * {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }} * {{cite web |url=https://geofinder.ch/2222 |title=Watzmann |website=geofinder.ch |lang=de }} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Альп]] [[Катэгорыя:Горы Баварыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Берхтэсгадэнскія Альпы]] [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] 96wyf3qs21b8b2g6h67x1lt9c6bxlg9 5181780 5181749 2026-08-16T09:49:47Z KrBot 24355 + {{ізаляваны артыкул}} 5181780 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Вацман |Нацыянальная назва = de/Watzmann/bar/Watzmo |Выява = 20150824 Watzmann, Berchtesgaden (01982).jpg |Подпіс выявы = |Каардынаты = 47/33/16/N/12/55/19/E |Краіна = Германія |Рэгіён = Баварыя |Раён = Берхтэсгадэнскі край |Горная сістэма = Альпы |Хрыбет ці масіў = Берхтэсгадэнскія Альпы |Вышыня = 2711.8 |Крыніца вышыні = <ref>{{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }}</ref> |Адносная вышыня = 952 |Першае ўзыходжанне = жнівень 1800 года ([[Валянцін Станіч]]) }} '''Ва́цман''' ({{lang-de|Watzmann}}, {{lang-bar|Watzmo}}) — цэнтральны горны [[горны масіў]] у [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпах]], які цалкам размешчаны на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]] у [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]] ([[Германія]])<ref name="БСЭ1">{{ВТ-БСЭ1|Вацман}}</ref>. Найвышэйшы пункт масіва — вяршыня Мітэльшпіцэ (2713 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]), якая адначасова з’яўляецца найвышэйшым пунктам усёй нямецкай часткі Берхтэсгадэнскіх Альпаў і трэцяй па вышыні сярод [[Спіс найвышэйшых гор Германіі|галоўных горных вяршынь Германіі]]. Гара вядомая сваёй манументальнай Усходняй сцяной (вышынёй каля 1800 м), што робіць яе найвышэйшай скальнай сцяной ва [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпах]]{{пераход|Усходняя сцяна Зюдшпіцэ}}. Ля яе падножжа знаходзіцца ўнікальная Ледзяная капліца — самы нізкі круглагадовы снежнік у Альпах{{пераход|Ледзяная капліца}}. Увесь гэты прыродны комплекс афіцыйна ўключаны ў спіс найпрыгажэйшых геатопаў [[Баварыя|Баварыі]]. З масівам і ягонымі другараднымі вяршынямі — Малым Вацманам (у народзе — «Жонка Вацмана»){{пераход|Малы Вацман}} і Дзяцьмі Вацмана{{пераход|Дзеці Вацмана}} — звязана баварская легенда пра жорсткага караля, які за свае злачынствы быў ператвораны ў камень разам са сваёй сям’ёй{{пераход|Легенда пра Вацмана}}. == Фізіка-геаграфічнае апісанне == === Геаграфічнае становішча і рэльеф === [[Файл:Aerial image of Watzmann and Königssee (view from the south).jpg|міні|злева|Від з паветра на масіў Вацман і наваколле з поўдня. Ля ўсходняга падножжа (справа) распасціраецца [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. У даліне ляжыць [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]], а за лясістым хрыбтом [[Унтэрсберг]] (найдалейшы) да гарызонту цягнецца раўнінная Баварыя.]] Вацман размешчаны на крайнім паўднёвым усходзе [[Верхняя Баварыя|Верхняй Баварыі]]<ref name="БСЭ1"/>, на тэрыторыі [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн]], у межах камун [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] і [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Мяжа паміж камунамі праходзіць праз вяршыні Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ. Плошча горнага масіву складае каля 50 км². Гэта найвышэйшая гара, якая цалкам знаходзіцца на тэрыторыі [[Германія|Германіі]]{{sfn|Pusch|2010|pp=8, 30–35}}. Яе найвышэйшы пункт, Мітэльшпіцэ (2713 м), знаходзіцца прыкладна за 10 км на паўднёвы захад ад абшчыны [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэн]] і за 30 км на паўднёвы захад ад [[Зальцбург]]а — горада, размешчанага на паўночным краі Альпаў. На захад ад Вацмана, за далінай {{iw|Вімбахталь||de|Wimbachtal}}, узвышаецца гара [[Хохкальтэр]] (2607 м), на поўнач, за далінай ракі {{iw|Рамзаўэр-Ахэ||de|Ramsauer Ache}} — {{iw|Тотэр-Ман (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Тотэр-Ман|de|Toter Mann (Berchtesgadener Alpen)}} (1392 м), а на поўдзень — {{iw|Шнайбер||de|Schneiber}} (2330 м). На ўсходзе, па той бок Каралеўскага возера, або {{iw|Кёнігсзэ||de|Königssee}}<ref name="БСЭ1"/>, знаходзяцца горы {{iw|Енер (гара)|Енер|de|Jenner (Berg)}} (1874 м) і {{iw|Калерсберг||de|Kahlersberg}} (2350 м). [[Файл:Berchtesgadener Alpen.png|міні|справа|Аглядная карта [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]]. Вацман падпісаны як ''Watzmann-Mittelspitze''.]] Пасля вяршынь масіву [[Хохкёніг]] (да 2941 м), Вацман з’яўляецца найвышэйшым пунктам [[Берхтэсгадэнскія Альпы|Берхтэсгадэнскіх Альпаў]], якія належаць да [[Паўночныя Вапняковыя Альпы|Паўночных Вапняковых Альпаў]]. Падыход да гары часцей за ўсё ажыццяўляецца з поўначы: ад раёна Вімбахбруке ў [[Рамзаў-бай-Берхтэсгадэн|Рамзаў]] або ад аўтастаянкі {{comment|Хамерштыль|Hammerstiel}} у {{comment|Хінтэршонаў|Hinterschönau}}, праз горны прытулак [[Вацманхаўс]] (1928 м). Камуны Рамзаў і Шонаў-ам-Кёнігсэ, размешчаныя ў даліне, знаходзяцца больш чым на 2000 метраў ніжэй за вяршыню. Такім чынам, Вацман мае значны перапад вышынь, што з’яўляецца выбітнай асаблівасцю для [[Усходнія Альпы|Усходніх Альпаў]] (падобныя маштабы ў Альпах звычайна ўласцівыя толькі [[Спіс горных вяршынь Альпаў вышэй за 4000 метраў|чатырохтысячнікам]]). Найбуйнейшы падмасіў Вацмана называецца Вялікі Вацман ({{lang-de|Großer Watzmann}}, {{lang-bar|Groußen Watzmo}}). Ён мае галоўны грэбень — Вацманграт, даўжынёй каля 4,5 км, які распасціраецца прыкладна з паўночна-паўночна-ўсходу на паўднёва-паўднёва-захад. Гэты грэбень злучае галоўную вяршыню Мітэльшпіцэ ({{lang-de2|Mittelspitze}} — «Сярэдні пік», 2713 м) з Зюдшпіцэ ({{lang-de2|Südspitze}} — «Паўднёвы пік», 2712 м; раней таксама называлася Шонфельдшпіцэ) і Хохэкам (2651 м). Акрамя гэтых трох дамінуючых вышынь, вылучаюцца Малы Вацман ({{lang-de2|Kleiner Watzmann}}, 2307 м), таксама вядомы ў народзе як Жонка Вацмана ({{lang-de2|Watzmannfrau}}), размешчаны на ўсход ад Вялікага Вацмана, і Дзеці Вацмана ({{lang-de2|Watzmannkinder}}, максімальная вышыня 2270 м), выбудаваныя ў шэраг на папярочным грэбні на ўсход ад Мітэльшпіцэ (гл. {{Section link||Другарадныя вяршыні масіву}}). Участак грэбня Вацманграт на поўнач ад Мітэльшпіцэ, Дзеці Вацмана і Малы Вацман абкружаюць [[ледавіковы цырк]] Вацманкар, у верхняй частцы якога знаходзіцца вельмі малы ледавік Вацман (гл. {{Section link||Ледавікі і снежнікі}}). {{clear}} <gallery caption="Вацман з розных бакоў" mode=packed heights=150px style="text-align:сenter"> Watzmann (Westseite).jpg|З захаду Watzmann von Norden.jpg|З поўначы<br/>Пад туманам схавана камуна [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Watzmann (Nordostansicht).jpg|З паўночнага ўсходу<br/>Краявід з Дзюрэка. Watzmann (Ostseite).jpg|З усходу<br/>На пярэднім плане — Малы Вацман, за якім схаваныя Дзеці Вацмана. Ззаду над усім узвышаецца Вялікі Вацман. Watzmann3.jpg|З поўдня<br/>Краявід з Офенлоха. </gallery> === Геалогія і геамарфалогія === [[Файл:Watzmannostwand vom 3. Kind ohne Kreuz.jpg|міні|справа|[[Дахштайнскі вапняк]] на ўсходняй сцяне, від з [[Вацман#Дзеці Вацмана|3-га Дзіцяці]]. Вельмі добра бачна слаістасць вапняку і ягонае ўмерана стромкае падзенне на поўнач.]] Рэгіёны вяршынь Вялікага і Малога Вацмана складаюцца з адносна ўстойлівых да выветрывання слаістага {{iw|Дахштайнскі вапняк|дахштайнскага вапняку|de|Dachsteinkalk}} і танкаплітчатага вапняку. Гэтыя [[асадкавыя горныя пароды]] адносяцца да позняга [[Трыясавы перыяд|трыясу]] ([[нарыйскі ярус]], каля 215 млн гадоў таму). Слаістасць дахштайнскага вапняку асабліва добра прыкметная на ўсходняй сцяне. Раней гарызантальныя пласты сёння [[Падзенне пласта|падаюць]] там пад вуглом 30–40° на поўнач, бо яны былі змятыя ў складкі падчас [[Альпійская складкавасць|фарміравання Альпаў]]. Характэрнай рысай гэтых вапняковых [[Фармацыя (геалогія)|фармацый]] з’яўляецца беднасць на [[акамянеласці]]. Толькі месцамі сустракаюцца масавыя скопішчы вымерлых [[Двухстворкавыя|двухстворкавых]] малюскаў сямейства {{bt-bellat||Megalodontidae}}. Аснова гары складаецца з адносна крохкага [[даламіт]]у, так званага карнійска-нарыйскага даламіту, а таксама з рамзаўскага даламіту — латэральнага эквіваленту {{iw|Ветэрштайнскі вапняк|ветэрштайнскага вапняку|de|Wettersteinkalk}}. Гэтыя горныя пароды геалагічна больш старажытныя і паходзяць з ранняга позняга або сярэдняга трыясу ([[Ладзінскі ярус|ладзінскі]] і нарыйскі ярусы, прыкладна 235–220 млн гадоў таму). Усе пароды масіву Вацман утварыліся на [[шэльф]]е заходняй часткі старажытнага акіяна [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] і падчас альпійскага гораўтварэння былі перасунуты на поўнач у выглядзе [[Тэктанічнае покрыва|тэктанічнага покрыва]] на свае цяперашнія пазіцыі. Даламітавыя пароды выходзяць на паверхню пераважна на заходнім і паўднёва-заходнім баку Вялікага Вацмана ў засыпанай [[друз]]ам даліне [[Вімбахталь]], а таксама на схілах даліны Айсбахталь (''Eisbachtal''). Рака Айсбах (''Eisbach''; або Айсграбен, ''Eisgraben'') на заходнім беразе [[Кёнігсзэ]] ўтварыла [[конус вынасу]], які дадаткова звузіў і без таго даволі вузкае ў гэтым месцы возера. Пры бесперапынным пераносе абломкавага матэрыялу з даліны Айсбахталь на ўсход гэты конус вынасу ў геалагічна блізкай будучыні ўрэшце падзеліць возера Кёнігсэ на дзве паловы. === Другарадныя вяршыні масіву === ==== Малы Вацман ==== [[Файл:20170823 Kleiner Watzmann, 2307 m (00955).jpg|міні|справа|Малы Вацман разам з 1-м і 2-м Дзяцьмі Вацмана (крайнія справа). Від з паўночнага захаду.]] Самай значнай вяршыняй масіву пасля галоўных пікаў Вялікага Вацмана з’яўляецца Малы Вацман ({{lang-de|Kleiner Watzmann}}, {{lang-bar|Kloaner Watzmo}}, 2307 м). У народзе яе таксама называюць Жонкай Вацмана ({{lang-de|Watzmannfrau}}, {{lang-bar|Watzmoweibe}}, радзей — {{lang-de|Watzfrau}}). Стандартны маршрут на гэтую вяршыню вядзе з поўначы, ад горнай пашы Кюройнтальм, праз ледавіковую [[Марэна|марэну]] Кедэрбіхель на грэбень. Неўзабаве гэты грэбень звужаецца, утвараючы адкрыты скалалазны ўчастак, які атрымаў народную назву «Жандар» ({{lang-de2|Gendarm}}). Як і на наступных скалалазных адрэзках, складанасць праходжання «Жандара» не перавышае другой катэгорыі. У адрозненне ад Вялікага Вацмана, тут няма ні стальных страховачных тросаў, ні выразнай разметкі. У скальных плітах крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца невялікая пячора з вузкім уваходам, якую пры неабходнасці можна выкарыстоўваць для [[бівак]]а<ref name="gamssteig.de"/>. У спалучэнні са спускам па ўсходнім грэбні да вяршыні Мосланеркопф можна здзейсніць поўны траверс Малога Вацмана<ref name="gamssteig.de">{{cite web |author=Alois Igelspacher |url=https://www.gamssteig.de/touren/kleiner-watzmann-mooslahnerkopf |title=Kleiner Watzmann und Mooslahnerkopf: Klettertour über die Watzmannfrau |website=gamssteig.de |language=de |access-date=2026-08-04}}</ref>. Пры ўзыходжанні ўсходні грэбень з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на Жонку Вацмана, аднак ён значна даўжэйшы за стандартны шлях і толькі месцамі пазначаны [[Тур (груда камянёў)|каменнымі турамі]]. З вяршыні Малога Вацмана праз [[Седлавіна (геамарфалогія)|седлавіну]] да першага Дзіцяці Вацмана ва ўсходнім кірунку магчымы спуск па бездаражы да возера [[Кёнігсзэ]]. Гэты шлях праходзіць міма Вацманлабля ({{lang-de2|Watzmannlabl}}) — невялікай [[Альпійскія лугі|горнай лугавіны]]. Вельмі стромкая заходняя сцяна Малога Вацмана{{пераход|Заходні схіл}} з’яўляецца другой па значнасці для скалалажання ў масіве пасля ўсходняй сцяны Зюдшпіцэ{{пераход|Усходняя сцяна Вацмана}}. ==== Дзеці Вацмана ==== [[Файл:20160831 Watzmann aus dem Steinernen Meer, Nationalpark Berchtesgaden (DSC06747).jpg|міні|справа|«Вацманава сям’я», паўднёвы бок: Вялікі Вацман, Дзеці (з 5-га па 1-ы) і Жонка Вацмана. Від з падыходу на [[Брайтхорн (Штайнэрнес-Меер)|Брайтхорн]].]] Дзеці Вацмана ({{lang-de|Watzmannkinder}}, {{lang-bar|Watzmokinda}}) — гэта града пікаў, што замыкае [[ледавіковы цырк]] Вацманкар ({{lang-de2|Watzmannkar}}) у ягонай верхняй частцы. Паводле легенды{{Пераход|Легенда пра Вацмана}}, іх сямёра, аднак толькі пяць вылучаюцца як самастойныя вяршыні. Нумарацыя ідзе з усходу на захад: * 1-е Дзіця (2247 м) * 2-е Дзіця (2232 м) * 3-е Дзіця (2213 м) * 4-е Дзіця (таксама вядомае як «Дзева Вацмана» — {{lang-de|Watzmann-Jungfrau}}, 2270 м) * 5-е Дзіця (2225 м) Новы даведнік альпійскага клуба «Альпінізм у Берхтэсгадэнскіх Альпах» ({{lang-de2|Berchtesgadener Alpen alpin}}) згадвае таксама шостае Дзіця Вацмана (2225 м), маючы на ўвазе скальнае ўзвышэнне ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ, на якім знаходзіцца Вацманская лыжная седлавіна ({{lang-de2|Watzmann-Skischarte}}){{sfn|Kühnhauser|2011|p=506}}. Дакладныя вышыні асобных Дзяцей Вацмана неаднаразова станавіліся прадметам дыскусій. У прыватнасці, 3-е Дзіця, якое мае вялікае значэнне як мэта для лыжных тураў, у літаратуры вельмі часта пазначаецца з вышынёй 2232 м, што, імаверна, з’яўляецца памылковым запазычаннем вышыні 2-га Дзіцяці. У апісаннях маршрутаў таксама сустракаюцца няправільныя даныя пра вышыню ў 2165 м або 2167 м. Калі афіцыйная тапаграфічная карта маштабу 1:{{num|25000}} ад 1959 года яшчэ паказвала 1-е, 2-е, 4-е і 5-е Дзіця з адзнакамі вышынь, то выданні карт з 1967 па 2008 год утрымлівалі толькі вышыні 1-га і 2-га. Сучасныя тапаграфічныя карты ў маштабе 1:{{num|10000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=11&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Ortskarte 1:10.000 |trans-title=Мясцовая карта 1:10 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> і 1:{{num|25000}}<ref>{{cite web |url=https://geoportal.bayern.de/bayernatlas/?topic=ba&lang=de&bglayer=tk&catalognodes=11,122&x=5268743.02&y=4570318.45&zoom=10&catalogNodes=11,122&bgLayer=tk&X=5268744.24&Y=4570509.47 |title=Topographische Karte 1:25.000 |trans-title=Тапаграфічная карта 1:25 000 |website=BayernAtlas |publisher=Landesamt für Digitalisierung, Breitband und Vermessung Bayern |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref> [[Дзяржаўнае ўпраўленне лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі|Дзяржаўнага ўпраўлення лічбавізацыі, шырокапалосных сетак і геадэзіі Баварыі]] адзначаюць усе пяць Дзяцей Вацмана з вышыннымі адзнакамі. Да Дзяцей Вацмана прасцей за ўсё дабрацца з поўначы з боку Вацманкара (часткова па сцежках, часткова па бездаражы і з участкамі скалалажання). Узімку яны з’яўляюцца папулярным маршрутам для лыжных тураў. На поўдзень вяршыні абрываюцца ў даліну Айсбахталь стромкімі сценамі вышынёй звыш 1000 метраў. Рэдкім, але высока ацэненым сярод знаўцаў рэгіёна маршрутам з’яўляецца поўны траверс усіх Дзяцей Вацмана. Вацманская лыжная седлавіна ўяўляе сабой не самы нізкі пункт паміж 5-м Дзіцем і Мітэльшпіцэ, а малапрыкметную выемку непасрэдна ля падножжа ўсходняй сцяны Мітэльшпіцэ на вышыні 2428 м. Самы нізкі пункт паміж Дзяцьмі Вацмана і Вялікім Вацманам уласнай назвы не мае. ==== Грунштайн ==== {{Некалькі выяў | align = right | total_width = 500 | caption_align = center | image1 = Jenner Blick nach Schönau.JPG | caption1 = Краявід з вяршыні [[Енер (гара)|Енер]] на Грунштайн, на паўночны ўскраек [[Кёнігсзэ]] і камуну [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. | image2 = Grünstein 160706.jpg | caption2 = Грунштайн, від ля падножжа з Шонаў-ам-Кёнігсзэ. }} Грунштайн ({{lang-de|Grünstein}}, {{lang-bar|Greastoa}}) з вышынёй 1304 м з’яўляецца самай нізкай і адначасова самай лёгкай для ўзыходжання вяршыняй масіву Вацман. Яна ўзвышаецца непасрэдна над камунай [[Шонаў-ам-Кёнігсзэ]]. Да вяршыні можна дабрацца па турыстычных сцежках або ад аўтастаянкі Хамерштыль, або ад санна-[[бобслей]]най трасы Кёнігсзэ. Крыху ніжэй за вяршыню знаходзіцца горны прытулак Грунштайнхютэ ({{lang-de2|Grünsteinhütte}}), які абслугоўваецца. Дзякуючы адносна нізкім патрабаванням да альпінісцкай падрыхтоўкі і панарамнаму віду на Берхтэсгадэнскую катлавіну, Грунштайн з’яўляецца папулярным месцам сярод турыстаў. 21 чэрвеня 2009 года пачалося будаўніцтва [[Вія-ферата|вія-фераты]] на Грунштайн. Праз восем тыдняў працы былі завершаны, і адбылося адкрыццё маршруту, які атрымаў назву «Ісідор» ({{lang-de2|Isidor-Klettersteig}}, у гонар Ісідора Грасля)<ref>{{cite web |url=https://www.sueddeutsche.de/reise/watzmann-gruenstein-isidor-klettersteig-1.28413 |title=Neuer Klettersteig am Grünstein: Isidor hat es in sich |trans-title=Новая вія-ферата на Грунштайне: Ісідор — гэта нешта асаблівае. |website=sueddeutsche.de |date=2009-09-24 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. Гэты маршрут вядзе на вяршыню і мае катэгорыю складанасці «C». Акрамя таго, існуе больш складаны варыянт катэгорыі «D/E» з пачаткам правей, які прыкладна праз траціну даўжыні асноўнага маршруту злучаецца з варыянтам «Ісідор» праз падвесны мост<ref>{{cite web |url=https://www.bergsteigen.com/touren/klettersteig/gruenstein-klettersteig-mit-var-isidor/ |title=Grünstein Klettersteig mit Var. Isidor |website=bergsteigen.at |date=2018-12-11 |accessdate=2026-08-11 |language=de }}</ref>. З 2011 года дзейнічае трэці пункт пачатку маршруту — так званая «Разбойніцкая лесвіца» ({{lang-de2|Räuberleiter}}). Яна таксама мае катэгорыю «D/E», аднак даўжэйшая за папярэдні складаны варыянт, з якім яна злучаецца крыху ніжэй за падвесны мост. ==== Хіршвізэ ==== Хіршвізэ ({{lang-de|Hirschwiese}}, таксама вядомая як Хіршвіскопф ({{lang-de2|Hirschwieskopf}}), вышыня якой складае 2114 м, — самая паўднёвая вяршыня масіву Вацман. Яна ўяўляе сабой працяг скальнага грэбня, які спускаецца ад Вацман-Зюдшпіцэ і дасягае свайго самага нізкага пункта ў седлавіне Шонфельдшартэ ({{lang-de2|Schönfeldscharte}}). Ад Трышубеля ({{lang-de2|Trischübel}}, 1765 м) — седлавіны паміж Вацманам і плато [[Штайнэрнес-Меер]] — маркіраваная сцежка вядзе праз стромкія травяністыя схілы на невялікае вяршыннае [[плато]]. На ім размешчаны два пікі, якія знаходзяцца ў некалькіх хвілінах хады адзін ад аднаго. Гара вельмі часта наведваецца турыстамі дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці і выдатнаму віду, асабліва на сам Вацман. ==== Іншыя вяршыні ==== Дзякуючы сваёй кампактнасці і невялікай плошчы масіў Вацман налічвае зусім няшмат дадатковых вяршынь: * Вялікі Хахелькопф ({{lang-de2|Großer Hachelkopf}}, 2066 м) — найвышэйшая з групы Хахелькопфаў ({{lang-de2|Hachelköpfe}}), грэбня, які адгаліноўваецца ад Хіршвізэ на ўсход і спускаецца праз Бургштальштайн да [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]]. Пад’ём на яго з Хіршвізэ праходзіць па бездаражы і патрабуе вялікіх намаганняў. З-за сваёй аддаленасці і малой вядомасці вяршыня наведваецца рэдка, аднак адтуль адкрываецца добры від на ўсходнюю сцяну Вацмана. * Грысшпіцэ ({{lang-de2|Grießspitze}}, 2257 м) — адзінае прыкметнае ўзвышэнне заходне-паўднёва-заходняга грэбня Вацман-Зюдшпіцэ, якое разам з паўднёвым грэбнем Зюдшпіцэ аблямоўвае плато Шонфельд ({{lang-de2|Schönfeld}}). Вяршыня дасягальная толькі па бездаражы з выкарыстаннем навыкаў скалалажання, таму ўзыходжанні на яе адбываюцца рэдка. * Мосланеркопф ({{lang-de2|Mooslahnerkopf}}, 1815 м) — строга кажучы, гэта не самастойная вяршыня, а толькі другараднае ўзвышэнне ў грэбні, які спускаецца ад Малога Вацмана на ўсход. Да яе можна дайсці па сцежцы ад горнай пашы {{iw|Кюройнтальм||de|Kührointalm}} без тэхнічных скалалазных цяжкасцей. З вяршыні адкрываецца ўражальны краявід уніз на [[Кёнігсзэ|Каралеўскае возера]]. Мосланеркопф лічыцца адной з найпрыгажэйшых аглядавых пляцовак [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскага края]]. Грэбень, які вядзе ад яго на захад да Жонкі Вацмана, з’яўляецца тэхнічна самым простым маршрутам на яе: ён лягчэйшы за маркіраваны стандартны маршрут ад Кюройнтальма праз марэну Кедэрбіхель. * Фальцкёпфль ({{lang-de2|Falzköpfl}}, 1928 м) — не самастойная, другарадная вяршыня, але добра бачная здалёк на шырокім схіле, які спускаецца на поўнач у даліну ад Вацман-Хохэка. На Фальцкёпфлі знаходзіцца [[Вацманхаўс]] — найважнейшы горны прытулак для альпіністаў на Вацмане. * Шапбахрыдэль ({{lang-de2|Schapbachriedel}}, 1329 м) — укрыты лесам узгорак у паўночнай частцы масіву Вацман, непасрэдна на паўднёвы захад ад Грунштайна. Нягледзячы на большую вышыню, Шапбахрыдэль, у адрозненне ад Грунштайна, амаль невядомы сярод турыстаў. Ён цалкам пакрыты лесам, таму не мае добрага віду на даліну і не абсталяваны маркіраванымі турыстычнымі сцежкамі. === Ледавікі і снежнікі === На Вацмане цэлы год захоўваюцца некалькі [[снежнік]]аў і [[Ледавіковае поле|ледавіковых палёў]]. Найбуйнейшым з іх з’яўляецца ледавік Вацман. Аднак дзякуючы сваёй лёгкай даступнасці ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] найбольшую вядомасць атрымаў [[фірн]]авы басейн так званай Ледзяной капліцы. ==== Ледавік Вацман ==== [[Файл:Watzmanngletscher.jpg|міні|злева|<center>Рэшткі ледавіка Вацман, лета 2017.</center>]] Ледавік Вацман ({{lang-de|Watzmanngletscher}}) — адзін з чатырох [[ледавік]]оў, якія захаваліся ў [[Баварскія Альпы|Баварскіх Альпах]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}, а таксама самы нізкі з іх (размешчаны на сярэдняй вышыні ўсяго 2060 метраў{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}). Разам з [[Блаўайс (ледавік)|Блаўайсам]] ён адносіцца да найменшых з іх у рэгіёне (да 2022 года ў групу таксама ўваходзіў [[Паўднёвы Шнеефернер]]){{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Нягледзячы на тое, што ледавік бачны ўжо з [[Берхтэсгадэн (абшчына)|Берхтэсгадэна]], ягоная класіфікацыя доўгі час выклікала дыскусіі. Гэта звязана з ягонай незвычайнай рэакцыяй на [[Глабальнае пацяпленне|кліматычныя змены]]: у [[Адступанне ледавікоў з 1850 года|перыяд пацяплення]] да 1949 года ён практычна растаў і распаўся на асобныя [[фірн]]авыя плямы. Аднак з 1949 па 1980 год, калі ўсе астатнія баварскія ледавікі імкліва гублялі масу, Вацман нечакана пачаў расці{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=19}}{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=28–29}}. Менавіта таму з 1959 года Камісія па гляцыялогіі Баварскай акадэміі навук зноў разглядае яго як паўнавартасны ледавік, аднак сярод шэрагу навукоўцаў гэты статус дагэтуль застаецца спрэчным праз невялікія памеры і нізкую хуткасць руху. Ледавік размешчаны на ўсход ад грэбня паміж вяршынямі Хохэк і Мітэльшпіцэ, у верхняй частцы [[Ледавіковы цырк|цырка]] Вацманкар. Сёння ён у значнай ступені пакрыты каменным [[друз]]ам, які даволі добра абараняе лёд ад [[Інсаляцыя|прамых сонечных прамянёў]]. Скарачэнне плошчы ледавіка адбываецца павольна, а страта масы выяўляецца галоўным чынам у прасяданні ягонай паверхні. У 2018 годзе ягоная плошча складала 4,8 [[Гектар|га]] пры сярэдняй таўшчыні 2,9 м{{sfn|Mayer|Hagg|Weber|Lambrecht|2021|p=30–31}}, максімальнай таўшчыні 10 м і аб’ёме {{num|140000|м³}} (для параўнання: у 2009 годзе аб’ём складаў {{num|600000|м³}}). Да 2007 года ледавіковае поле губляла ў сярэднім 1 м таўшчыні штогод. У канцы 2025 года плошча ледавіка скарацілася да 2,5 га — усяго за два гады ён страціў амаль палову сваёй тэрыторыі<ref>{{cite web |url=https://badw.de/die-akademie/presse/pressemitteilungen/pm-einzelartikel/detail/neue-vermessung-zeigt-beschleunigten-gletscherschwund.html |title=Neue Vermessung zeigt beschleunigten Gletscherschwund |type=Прэс-рэліз 07/2026 |publisher=[[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften]] |date=2026-03-19 |accessdate=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Гэтаму спрыяе той факт, што ледавік Вацман ужо шмат гадоў не мае зоны акумуляцыі, у якой сабраны ўзімку снег мог бы захоўвацца на працягу ўсяго лета{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Акрамя таго, у апошнія гады рэшткі ледавіка цалкам пазбаўляюцца [[Снежны полаг|снежнага полага]] ўжо да сярэдзіны лета, праз што лёд застаецца безабаронным перад выпраменьваннем{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=15}}. Цалкам верагодна, што праз некалькі гадоў ледавік Вацман знікне назаўжды{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=25}}. На самім ледзяным полі і на захад ад яго ляжаць абломкі транспартнага самалёта [[Junkers Ju 52]], які разбіўся ў кастрычніку 1940 года. ==== Ледзяная капліца ==== [[Файл:Eiskapelle.JPG|міні|справа|<center>Ледзяная капліца да абрушэння,<br/>лета 2009.</center>]] Фірнавы басейн Ледзяной капліцы ({{lang-de|Eiskapelle}}), імаверна, з’яўляецца самым нізкім круглагадовым [[снежнік]]ам у Альпах. Падчас першай поўнай [[Тапаграфічная здымка|тапаграфічнай здымкі]] баварскіх ледавікоў, праведзенай [[Себасцьян Фінстэрвальдэр|Себасцьянам Фінстэрвальдэрам]] у 1892 годзе, ён яшчэ ўяўляў сабой самастойны невялікі ледавік, аднак у перыяд паміж 1920 і 1950 гадамі страціў свой [[ледавіковы язык]] і сёння з’яўляецца толькі снежнікам{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}. Ягоны ніжні край знаходзіцца на вышыні 930 метраў у верхняй частцы даліны Айсбахталь. Да яго можна дайсці пешшу прыкладна за гадзіну ад царквы Святога Варфаламея на возеры [[Кёнігсзэ]]. Наведвальнікаў настойліва папярэджваюць пра небяспеку ўваходу ўнутр: падзенне лёду тут ужо прыводзіла да гібелі людзей. Снежнік жывіцца за кошт [[Лавіна|лавін]]{{sfn|Mayer|Hagg|Lambrecht|2012|p=21}}, якія вясной абрынаюцца з усходняй сцяны Вацмана і запасяцца ў куце скальнай сцяны. Унутры яго ўтвараецца калідорападобная поласць — уласна Ледзяная капліца<ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/mapapps/resources/reports/sb_geotope/generateBericht.pdf?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Geotop-Steckbrief Eiskapelle |publisher=Баварскае дзяржаўнае ўпраўленне аховы навакольнага асяроддзя |lang=de |format=PDF }}</ref>. Яна фарміруецца дзякуючы таму, што даждзевыя і адталыя воды летам прамываюць шахты ў задняй частцы фірнавага поля, а на каменным ложы пад ім утвараецца сетка ручаёў, якія выплаўляюць хады знізу. Як толькі сістэма хадоў становіцца скразной, узнікае магутная паветраная цяга, якая асабліва ўлетку значна пашырае пячору. Узімку цыркуляцыя паветра спыняецца<ref name="Geotope Nr. 100">{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/index.htm |title=Bayerns schönste Geotope Nr. 100: Watzmannostwand mit Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.lfu.bayern.de/geologie/bayerns_schoenste_geotope/100/doc/100_schautafel.pdf |title=Informationsblatt zur Watzmann-Ostwand und Eiskapelle |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |format=pdf |accessdate=2026-08-11 |lang=de }}</ref>. Раней лічылася, што рэгулярнае жыўленне лавінамі цалкам дастаткова для Ледзяной капліцы<ref name="Geotope Nr. 100"/>, аднак у верасні 2025 года яе скляпенне значна абвалілася з-за ўзмоцненага раставання ў папярэднія гады, што стала вынікам [[Глабальнае пацяпленне|глабальнага пацяплення]]. Ці сфарміруецца гэтая дедзяная пячора зноў — застаецца пад пытаннем<ref>{{cite news |title=Die Eiskapelle am Watzmann existiert nicht mehr |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане больш не існуе |newspaper=Mittelbayerische Zeitung |date=2025-09-10 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt-bedeutung-fuer-bayern,UwNlhiT |title=Die Eiskapelle am Watzmann: So bedeutend war sie für Bayern |trans-title=Ледзяная капліца на Вацмане: наколькі яна была важная для Баварыі |newspaper=BR24 |date=2025-09-14 |language=de }}</ref><ref>{{cite press release |title=Einzigartiges Geotop ist in Folge des Klimawandels verschwunden: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Унікальны геатоп знік у выніку змянення клімату: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Nationalpark Berchtesgaden |date=2025-09-09 |url=https://www.nationalpark-berchtesgaden.bayern.de/service/presse/pressemitteilungen/pressemitteilung.htm?PMNr=36/25 |language=de }}</ref><ref>{{cite news |title=Betretung lebensgefährlich: Eiskapelle am Watzmann eingestürzt |trans-title=Уваход небяспечны для жыцця: Ледзяная капліца на Вацмане абрынулася |publisher=Bayerischer Rundfunk |date=2025-09-09 |url=https://www.br.de/nachrichten/bayern/betretung-lebensgefaehrlich-eiskapelle-am-watzmann-eingestuerzt,UwJdAx3 |language=de |type=відэаматэрыял }}</ref>. ==== Шольхорн ==== На самой усходняй сцяне, у так званым [[Ледавіковы цырк|ледавіковым цырку]] Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhornkar}}), знаходзіцца яшчэ адно [[ледавіковае поле]] — лёд Шольхорна ({{lang-de2|Schöllhorneis}}), праз якое праходзіць альпінісцкі маршрут Кедэрбаха ({{lang-de2|Kederbacher-Weg}}). Цырк і ледавіковае поле носяць імя жыхара Мюнхена Крысціяна Шольхорна — першай ахвяры ўсходняй сцяны. 26 траўня 1890 года на верхнім краі гэтага ледавіковага поля ён сарваўся ў [[рандклюфт]] і атрымаў смяротныя траўмы. Яшчэ адзін невялікі безыменны снежнік таксама размешчаны на ўсходняй сцяне, на некалькі соцень метраў ніжэй за Мітэльшпіцэ. == Флора і фауна == [[Файл:Königssee 270604.jpg|міні|справа|[[Чацвярцічны перыяд|Чацвярцічны]] [[конус вынасу]] ракі Айсбах, пераважна пакрыты лесам. На беразе возера [[Кёнігсзэ]], ля падножжа ўсходняга схілу масіву Вацман, бачна [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|капліца Святога Варфаламея]].]] Дзякуючы значным перападам вышынь і вялікай [[Біялагічная разнастайнасць|экалагічнай разнастайнасці]], Вацман вызначаецца асабліва багатым відавым складам расліннага і жывёльнага свету. У нізінах дамінуюць горныя [[Букавы лес|букавыя лясы]], якія вышэй пераходзяць у [[Субальпійскі пояс|субальпійскія]] [[мяшаныя лясы]]. Верхні лясны ярус утвораны [[Іглічны лес|іглічнымі]] пародамі, перш за ўсё [[елка]]й, [[лістоўніца]]й і {{bt-bellat|Хвоя кедравая еўрапейская{{!}}еўрапейскай кедравай хвояй|Pinus cembra}}. Гэтыя натуральныя лясы, асабліва на лёгкадаступным паўночным баку масіву, былі заменены [[монакультура]]мі елкі дзеля задавальнення вялікай патрэбы ў драўніне для Берхтэсгадэнскіх саляварняў. Мяжа дрэў знаходзіцца на вышыні каля 2000 м, [[мяжа лесу]] — крыху ніжэй. Вышэй дамінуюць пустэчы з карлікавых хмызнякоў (напрыклад, з удзелам [[рададэндран]]а віду {{bt-bellat||Rhododendron hirsutum}}), зараснікі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}хвоі горнай|Pinus mugo}} і {{bt-bellat|Вольха зялёная{{!}}вольхі зялёнай|Alnus viridis}}, лугавыя супольнасці (з блакітнай сеслерыяй і рознымі відамі [[Асака|асакі]]), а таксама расліннасць скальных расколін і камяністых асыпаў. У [[Берхтэсгадэн (нацыянальны парк)|Нацыянальным парку Берхтэсгадэн]], і ў прыватнасці на Вацмане, сустракаюцца шматлікія віды раслін Усходніх Альпаў, якія адсутнічаюць у астатняй баварскай частцы Альпаў. Сярод іх [[цыкламен]] {{bt-bellat||Cyclamen purpurascens}}, [[чэмер]] {{bt-bellat||Helleborus niger}}, [[ворлікі]] {{bt-bellat||Aquilegia einseleana}}, [[першацвет]] {{bt-bellat||Primula clusiana}}, [[каменяломнік]] {{bt-bellat||Saxifraga burseriana}}, [[праломнік]] {{bt-bellat||Androsace hausmannii}}, [[ламатагоніум]] {{bt-bellat||Lomatogonium carinthiacum}}, [[баршчэўнік]] {{bt-bellat||Heracleum austriacum}} і [[старасцень]] {{bt-bellat||Senecio abrotanifolius}}. Жывёльны свет усяго Нацыянальнага парку Берхтэсгадэн вызначаецца наяўнасцю розных [[Капытныя|капытных]], такіх як {{bt-bellat|Казуля еўрапейская{{!}}казуля|Capreolus capreolus}}, {{bt-bellat|высакародны алень|Cervus elaphus}} і {{bt-bellat|сарна|Rupicapra rupicapra}}. Акрамя таго, тут жывуць тыповыя альпійскія віды: [[заяц-бяляк]], [[глушэц]] і [[цецярук]], а таксама {{bt-bellat|Курапатка тундравая{{!}}тундравая курапатка|Lagopus muta}} і {{bt-bellat|Рабчык (від птушак){{!}}рабчык|Tetrastes bonasia}}, {{bt-bellat|беркут|Aquila chrysaetos}}, {{bt-bellat|Саламандра альпійская{{!}}альпійская саламандра|Salamandra atra}} і {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}звычайная гадзюка|Vipera berus}}. {{bt-bellat|Альпійскі сурок|Marmota marmota}} сустракаецца толькі ў ваколіцах перавала Трышубель ({{lang-de2|Trischübel}}). [[Альпійскі горны казёл|Альпійскага казярога]] можна сустрэць на Вацмане толькі зрэдку: ён перыядычна мігруе сюды з гор [[Хагенгебірге]] і плато Рот. Мноства іншых відаў жывёл насяляе розныя вышынныя паясы Вацмана. <gallery mode="packed" heights=200px> Auerhahn mg-k (retuschiert).jpg|[[Глушэц]] на [[Такаванне|такаванні]] сярод зараснікаў [[Хвоя горная|горнай хвоі]] Вацмана. Kamzík.jpg|[[Сарна]] сярод [[Альпійскія лугі|лугоў]] на Вацмане. </gallery> == Альпінізм == [[Файл:Watzmannhaus von Watzmann aus.jpg|міні|справа|<center>[[Вацманхаўс]]</center>]] Упершыню ўзыходжанне на Мітэльшпіцэ было здзейснена ў жніўні 1800 года [[Славенцы|славенскім]] святаром і даследчыкам [[Валянцін Станіч|Валянцінам Станічам]], хоць іншыя крыніцы называюць годам першага ўзыходжання 1799 год. Праз некалькі дзён пасля таго, як Станіч дасягнуў вяршыні [[Гросглокнер]]а (на наступны дзень пасля яе першага ў гісторыі пакарэння), ён падняўся і на найвышэйшы пункт Вацмана з боку Хохэка<ref>{{cite journal |last=Peterlin-Neumaier |first=Tatjana |date=2002 |title=Ein Jubiläum auch des Göll |trans-title=Юбілей таксама і для Гёля |url=https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |journal=Nationalpark Berchtesgaden |volume=6 |issue=2 |page=24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221031034759/https://www.sport.uni-mainz.de/physio/pdffiles/Hsymp05/Goell-NPB.pdf |archive-date=2022-10-31 |url-status=dead |language=de }}</ref>. Першае ўзыходжанне на Зюдшпіцэ здзейсніў у 1832 годзе {{iw|Петэр Карл Турвізер||de|Peter Karl Thurwieser}} праз плато Шонфельд. Першы траверс Вялікага Вацмана (Хохэк, Мітэльшпіцэ, Зюдшпіцэ) здзейснілі ў 1868 годзе горныя правадыры з Рамзаў {{iw|Іаган Грыль (альпініст)|Іаган Грыль|de|Johann Grill}} і Іаган Пунц. Гэтыя ж двое альпіністаў у 1852 годзе першымі дасягнулі і вяршыні Малога Вацмана. Усходняя сцяна Вацмана была ўпершыню пройдзена ў 1881 годзе таксама Іаганам Грылем разам з ягоным кліентам Ота Шукам. З 1888 па 1905 год Грыль быў першым гаспадаром [[Вацманхаўс]]а. Гэты горны прытулак Альпійскага клуба размешчаны на поўнач пад Хохэкам, на вышыні 1930 м на ўзвышшы Фальцкёпфль, і з’яўляецца важнай апорнай базай для траверса горнага масіву. === Траверс Вацмана === [[Файл:Hocheck Mittelspitze 1900.jpg|міні|злева|<center>Мітэльшпіцэ і Хохэк</center>]] [[Файл:Übergang-Mittelspitze.jpg|міні|справа|<center>Альпіністы на Мітэльшпіцэ</center>]] Падчас траверса грэбня Вацмана альпіністы звычайна пераадольваюць тры вяршыні галоўнага хрыбта — Хохэк, Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ, рухаючыся пераважна з поўначы на поўдзень. Часта гэты маршрут праходзяць у два этапы. У першы дзень ажыццяўляецца пад’ём да прытулку [[Вацманхаўс]], каб на другі дзень, пасля начоўкі, прайсці ўсе тры вяршыні і спусціцца ў даліну Вімбахгрыс. Спуск туды ідзе з перападам вышынь звыш 1400 метраў па стромкай сцежцы, якая перасякае розныя альпійскія формы рэльефу і вызначаецца высокай небяспекай зрываў і [[каменяпад]]аў. Праз сам Вімбахгрыс, што ўяўляе сабой велізарны паток каменнага друзу, можна вярнуцца да зыходных пунктаў. Для экстранных выпадкаў на вяршыні Хохэк абсталявана драўляная хованка для [[бівак]]а{{пераход|Аварыйная хованка}}. Агульны час праходжання траверса, у залежнасці ад навыкаў, фізічнай падрыхтоўкі і працягласці прывалаў, звычайна складае ад 12 да 15 гадзін. [[Экстрэмальны спорт|Спартсмен-экстрэмал]] з Рамзаў [[Антон Пальцэр]] утрымлівае рэкордны час — 2 гадзіны 47 хвілін. 26 чэрвеня 2020 года ён прабег маршрут ад моста Вімбахбруке да прытулку Вацманхаўс за 49 хвілін, далей да Хохэка — за 32 хвіліны, ад Хохэка да Зюдшпіцэ — за 24 хвіліны, а ад Зюдшпіцэ назад да Вімбахбруке — за 62 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.bgland24.de/bgland/region-berchtesgaden/ramsau-bei-berchtesgaden-ort478523/ramsau-berchtesgaden-profi-berglaeufer-toni-palzer-holt-sich-rekord-watzmann-ueberschreitung-13813516.html |title="Einmal Hölle und zurück" am Watzmann: Palzer holt sich Rekord in Fabelzeit zurück |website=bgland24.de |date=2020-06-27 |lang=de |access-date=2026-08-06 }}</ref>. Пры неспрыяльным надвор’і і недастатковай фізічнай падрыхтоўцы праходжанне траверса можа заняць больш за 15 гадзін. Акрамя таго, з-за вялікай папулярнасці маршруту часта ўзнікаюць затрымкі, бо ў асобныя дні на яго выходзіць больш за сотню альпіністаў. На ўчастку ад Хохэка да Мітэльшпіцэ складанасць умераная, аднак паміж Мітэльшпіцэ і Зюдшпіцэ патрабуецца пераадоленне скалалазных участкаў да II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]]. Дрэннае надвор’е істотна павышае патрабаванні: выгладжаныя тысячамі ног скалы з-за снегу, дажджу або туману становяцца надзвычай слізкімі. Сталёвыя тросы спрашчаюць праходжанне ключавых участкаў, але на маршруце ёсць і вельмі адкрытыя (экспанаваныя) пасажы без стацыянарнай страхоўкі. Таму гэты маршрут не з’яўляецца [[вія-ферата]]й у прамым сэнсе, хоць многія турысты і выкарыстоўваюць для праходжання спецыяльны страховачны камплект. === Усходняя сцяна Зюдшпіцэ === [[Файл:Bartholomae-2005.jpg|міні|справа|[[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|Царква Святога Варфаламея]] на фоне ўсходняй сцяны Вацмана.]] Усходняя сцяна Паўднёвага піка Вацмана (Зюдшпіцэ), вядомая таксама як сцяна Варфаламея ({{lang-de|Bartholomäwand}}) — адна з самых знакамітых скальных сцен у Альпах. Доўгі час яе статус найвышэйшай сцяны Усходніх Альпаў заставаўся прадметам дыскусій сярод альпіністаў і даследчыкаў. Прычынай таму сталі звесткі з даведніка Альпійскага клуба «Юлійскія Альпы» ({{lang-de2|Julische Alpen}}), дзе вышыня заходняй сцяны гары [[Ёф-ды-Мантазіа]] (2754 м) пазначалася як 1900 метраў, што фармальна перавышала прынятыя для Вацмана 1800 метраў. Аднак пазней было даказана, што лічба ў 1900 метраў для Ёф-ды-Мантазіа адлюстроўвае агульны перапад вышынь ад даліны да вяршыні, у той час як вышыня непасрэдна самой стромай скальнай сцяны складае толькі каля 1400 метраў. Маючы вышыню каля 1800 метраў, усходняя сцяна Вацмана ўпэўнена пераўзыходзіць усе іншыя буйныя скальныя ўтварэнні Усходніх Альпаў{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сярод яе бліжэйшых «канкурэнтаў»: * паўночная сцяна [[Трыглаў|Трыглава]] ([[Юлійскія Альпы]]) — каля 1500 м; * паўднёвая сцяна [[Бірнхорн]]а ([[Леагангскія горы]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Хохванер]]а ([[Ветэрштайн]]) — каля 1400–1500 м; * паўночная сцяна [[Шэрмберг]]а ([[Мёртвыя горы (Паўночныя Вапняковыя Альпы)|Мёртвыя горы]]) — каля 1400 м; * паўночная сцяна [[Хохштадэль|Хохштадэля]] ([[Гайльтальскія Альпы]]) — каля 1300–1400 м. Такім чынам, за Вацманам афіцыйна замацаваўся статус найвышэйшай скальнай сцяны Усходніх Альпаў. Большы перапад вышынь маюць толькі пакатыя горныя схілы (напрыклад, усходні схіл на [[Гросэс-Вісбаххорн]] вышынёй 2400 м), якія тапаграфічна не класіфікуюцца як сцены. Гістарычная і спартыўная значнасць гэтага аб’екта была прызнана даўно: яшчэ ў 1922 годзе часопіс Нямецкага і Аўстрыйскага альпійскіх клубаў уключыў усходнюю сцяну Вацмана, разам са сценамі Трыглава і Хохштадэля, у тройку найвышэйшых ва Усходніх Альпах{{sfn|Sinek|1922}}. У ранейшыя часы, да правядзення дакладных вымярэнняў, яе часам нават называлі «найвышэйшай пройдзенай скальнай сцяной усіх Альпаў»{{sfn|Akademischer Alpenverein München|1901|p=82–83}}. Сёння ўсходняя сцяна Вацмана разам з размешчанай ля яе падножжа Ледзяной капліцай уключана [[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Баварскім зямельным ведамствам па ахове навакольнага асяроддзя]] ў афіцыйны {{iw|Спіс 100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі|спіс «100 найпрыгажэйшых геатопаў Баварыі»|de|Liste der „Schönsten Geotope Bayerns“}}<ref name="Geotope Nr. 100"/><ref>{{cite web |url=https://www.umweltatlas.bayern.de/standortauskunft/rest/reporting/sb_geotope/generate?additionallayerfieldvalue=172R025 |title=Eiskapelle W von St. Bartholomä |website=umweltatlas.bayern.de |publisher=[[Баварскае зямельнае ведамства па ахове навакольнага асяроддзя|Bayerisches Landesamt für Umwelt]] |lang=de }}</ref>. ==== Складанасці і небяспекі ==== [[Файл:Eiskapelle 5 mit Watzmann.jpg|міні|справа|Усходняя сцяна і Ледзяная капліца ля падножжа]] З моманту гістарычнага першага праходжання ў 1881 годзе (здзейсненага [[Іаган Грыль (альпініст)|Іаганам Грылем]] і Ота Шукам) усходняя сцяна стала месцам гібелі больш чым 100 чалавек<ref>{{cite web |url=http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |title=100. Todesopfer in der Watzmann-Ostwand |work=Bergwacht Berchtesgaden |date=2010-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101025005023/http://www.bergwacht-berchtesgaden.de/50355593ea1265c0b/0000009e01134f514/0000009db11126501/index.html |archive-date=2010-10-25 |url-status=dead |access-date=2015-09-14}}</ref><ref name="Watzmann extrem">{{cite web |url=https://www.berchtesgadener-anzeiger.de/region-und-lokal/lokales-berchtesgadener-land_artikel,-watzmann-extrem-_arid,226735.html |title=Watzmann extrem |work=Berchtesgadener Anzeiger |access-date=2026-08-06 |lang=de }}</ref>. Па колькасці ахвяр яна нават пераўзыходзіць сумна вядомую {{iw|Паўночная сцяна Айгера|паўночную сцяну Айгера|de|Eiger-Nordwand}}. Аднак такая трагічная статыстыка тлумачыцца не столькі экстрэмальнай складанасцю рэльефу, колькі вельмі высокай папулярнасцю маршруту сярод турыстаў, якія не маюць дастатковай альпінісцкай падрыхтоўкі. З тэхнічнага пункту гледжання сцяна не лічыцца экстрэмальна складанай. На самым папулярным маршруце — «Берхтэсгадэнскім шляху» ({{lang-de|Berchtesgadener Weg}}), які быў адкрыты ў 1947 годзе {{iw|Іозеф Ашаўэр (альпініст)|Іозефам Ашаўэрам|de|Josef Aschauer}} і Гельмутам Шустэрам, — пераважае лёгкі скальны (I–II [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорыі складанасці]] паводле [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]) і пешаходны рэльеф. Пераадоленне III катэгорыі патрабуецца толькі на адным 80-метровым участку і ў некалькіх кароткіх месцах. Галоўная небяспека ўсходняй сцяны крыецца ў яе каласальных маштабах і спецыфіцы альпійскага асяроддзя, да якіх немагчыма паўнавартасна падрыхтавацца на [[скаладром]]ах. Тут патрабуецца сур’ёзная фізічная і псіхалагічная вынослівасць, а з-за складанага арыентавання і геаграфічных асаблівасцей масіва часта застаецца незаўважаным набліжэнне [[Навальніца|навальнічных]] [[Атмасферны фронт|франтоў]] з захаду. У выпадку пагаршэння ўмоў надвор’я спуск (асабліва пасля праходжання сярэдзіны сцяны) становіцца такім жа складаным і небяспечным, як і далейшы ўздым на вяршыню. Існуе высокая небяспека каменяпадаў, асабліва ў пагодлівыя выхадныя дні, калі на маршруце адначасова знаходзіцца вялікая колькасць звязак, што можа справакаваць падзенне камянёў на тых, хто ідзе ніжэй. У зімовы і вясновы перыяды, калі скалы пакрываюцца лёдам і снегам, узнікае высокая [[Лавіна|лавінная]] небяспека. У гэты час усходняя сцяна, як і траверс усяго масіва, даступныя выключна альпіністам самага высокага ўзроўню, якія дасканала ведаюць мясцовасць. Асабліва крытычным перыядам з’яўляюцца травень і чэрвень — час актыўнага раставання снягоў. Шматтонныя масы старога [[фірн]]у могуць нечакана саслізнуць з нахіленых уніз скальных паліц і збіць людзей. З-за гэтай прыроднай з’явы мясцовыя горныя гіды пачынаюць рэгулярна вадзіць групы на сцяну толькі пасля поўнага раставання небяспечных снежных масіваў. ==== Маршруты ==== [[Файл:20150823 Watzmann-Ostwand, Nationalpark Berchtesgaden (DSC01925).jpg|міні|справа|Пасечаная прыступкападобная паверхня Ўсходняй сцяны.]] Дзякуючы таму, што ўсходняя сцяна Вацмана моцна расчлянёная і мае адносна пакаты рэльеф (у параўнанні з вертыкальнымі сценамі іншых альпійскіх пікаў), на ёй пракладзена мноства варыятыўных альпінісцкіх маршрутаў, якія вядуць да Зюдшпіцэ. Акрамя класічнага «Берхтэсгадэнскага шляху», найбольш вядомымі з’яўляюцца: * Шлях Кедэрбахера ({{lang-de2|Kederbacherweg}}). Названы ў гонар першапраходцы [[Іаган Грыль (альпініст)|Іагана Грыля]], які насіў мянушку Кедэрбахер. Цікава, што падчас гістарычнага першага ўзыходжання ягоная звязка ў верхняй частцы сцяны пайшла да Мітэльшпіцэ, хаця сёння гэты маршрут традыцыйна выводзіць менавіта на Зюдшпіцэ; * Зальцбургскі шлях ({{lang-de2|Salzburger Weg}}); * Мюнхенскі шлях ({{lang-de2|Münchner Weg}}); * Франкфурцкі шлях ({{lang-de2|Frankfurter Weg}}); * Польскі шлях ({{lang-de2|Polenweg}}); * Шлях памяці Франца Распа ({{lang-de2|Franz-Rasp-Gedächtnisweg}}). Большасць з гэтых маршрутаў маюць шматлікія адгалінаванні, што патрабуе ад альпіністаў павышанай увагі пры выбары лініі ўздыму. ==== Значныя ўзыходжанні і рэкорды ==== [[Файл:Watzmann-Hocheck Gipfelkreuz.jpg|міні|справа|Вяршынны крыж на піку Хохэк, за ім праз даліну — хрыбет [[Хохкальтэр]].]] Гісторыя пакарэння ўсходняй сцяны Вацмана адзначана шэрагам выбітных альпінісцкіх дасягненняў. Так, у ноч з 28 лютага на 1 сакавіка 1953 года [[Герман Буль|Германам Булем]] была здзейснена першае сапраўднае зімовае праходжанне. На пераадоленне складанага «Зальцбургскага шляху» па занесенай глыбокім снегам сцяне (ад [[Царква Святога Варфаламея (Кёнігсзэ)|царквы Святога Варфаламея]] да Зюдшпіцэ) Булю спатрэбілася ўсяго каля дзевяці гадзін. Пасля гэтага ён дадаткова прайшоў траверсам увесь грэбень Вацмана праз Мітэльшпіцэ і Хохэк. Гэты экстрэмальны адзіночны паход стаў для альпініста этапам падрыхтоўкі да паспяховай экспедыцыі на [[Васьмітысячнікі|васьмітысячнік]] [[Нангапарбат]] у тым жа годзе. Рэкорд па найбольшай колькасці праходжанняў належыць мясцоваму горнаму гіду Хайнцу Цэмбшу ({{lang-de2|Heinz Zembsch}}) — 410 паспяховых узыходжанняў (па стане на верасень 2015 года)<ref name="Watzmann extrem" />. Да яго неафіцыйным «гаспадаром» усходняй сцяны лічыўся Франц Расп ({{lang-de2|Franz Rasp}}), які першым прайшоў у адзіночку адразу некалькі складаных маршрутаў. Расп трагічна загінуў 1 студзеня 1988 года разам з напарнікам падчас свайго 295-га праходжання сцяны. З 12 кастрычніка 2018 года рэкорд самага хуткага ўзыходжання ўтрымлівае Філіп Райтэр ({{lang-de2|Philipp Reiter}}). Ён падняўся ад царквы Святога Варфаламея па «Берхтэсгадэнскім шляху» на Зюдшпіцэ ўсяго за 1 гадзіну 53 хвіліны<ref>{{cite web |url=https://www.alpin.de/home/news/27168/artikel_watzmann__philipp_reiter_stellt_neuen_ostwand-rekord_auf.html |title=Watzmann: Philipp Reiter stellt neuen Ostwand-Rekord auf |publisher=alpin.de |date=2018-10-23 |lang=de }}</ref>. ==== Аварыйная хованка ==== [[Файл:Ostwand biwak 20111005.jpg|міні|справа|Бівачная хованка на ўсходняй сцяне]] Для забеспячэння бяспекі альпіністаў у верхняй частцы ўсходняй сцяны, на вышыні 2380 метраў (непасрэдна пад масіўным скальным выступам — {{lang-de|Massiger Pfeiler}}), усталявана спецыяльная {{iw|бівачная хованка||de|Biwakschachtel}}. Яна выконвае функцыю аварыйнага прытулку і прызначана для выратавання жыццяў турыстаў, пераважна ў выпадках рэзкага пагаршэння надвор’я на маршруце. === Заходні схіл === Заходні схіл Вацмана ({{lang-de|Westflanke}}) абрываецца ў даліну Вімбахталь паміж вяршынямі Шутэлальпельшнайд ({{lang-de2|Schüttalpelschneid}}) і Грысшпіцэ ({{lang-de2|Griesspitze}}) з перападам вышынь да 1700 метраў. На вышыні каля 2000 метраў праходзіць выразная геалагічная мяжа паміж рамзаўскім даламітам і [[Дахштайнскі вапняк|дахштайнскім вапняком]]. Вышэй за гэтую мяжу схіл у цэлым супастаўны з усходняй сцяной, але адрозніваецца крыху большай пакатасцю. У ніжняй частцы масіў перасякаюць дзве магутныя сістэмы [[Кулуар (геамарфалогія)|кулуараў]]. Скальныя пароды тут вельмі крохкія, а паверхня шчыльна пакрыта зараснікамі {{bt-bellat|Хвоя горная{{!}}горнай хвоі|Pinus mugo}}, што робіць маршруты па заходнім схіле вельмі знясільваючымі і патрабуе ад альпіністаў бездакорных навыкаў арыентавання. Яшчэ каля 1900 года заходняя сцяна Вацмана выклікала значную цікавасць сярод альпіністаў і неаднаразова пакаралася па розных маршрутах. Аднак гэтыя спробы нярэдка суправаджаліся трагічнымі выпадкамі і гібеллю людзей{{sfn|von Frerichs|1903|pp=319–321}}. Сёння розныя варыянты праходжання праз заходні схіл выкарыстоўваюцца даволі рэдка, прычым пераважна як шлях для спуску. === Іншыя скалалазныя маршруты === Акрамя ўжо згаданых маршрутаў па ўсходняй сцяне, на Вацмане існуе мноства іншых, пераважна высакагорных і тэхнічна складаных альпінісцкіх ліній. Большасць з іх засяроджана на заходняй сцяне Малога Вацмана, якая амаль вертыкальна ўзвышаецца над ледавіковым цыркам Вацманкар. Гэты масіўны абрыў выдатна праглядаецца з пешаходнай сцежкі, што вядзе да прытулку [[Вацманхаўс]]. На гэтым участку пракладзены дзясяткі скалалазных маршрутаў розных [[Катэгорыя складанасці (скалалажанне)|катэгорый складанасці]]. Сярод іх асабліва вылучаецца ''Закрышэ-Эк'' ({{lang-de|Sakrische Eck}}, літаральна — «Чартоўскі вугал») — першы ў [[Берхтэсгадэнскі край|Берхтэсгадэнскім краі]] маршрут, які атрымаў VII катэгорыю складанасці паводле міжнароднай шкалы [[Міжнародны саюз альпінісцкіх асацыяцый|UIAA]]. Яшчэ адзін значны кластар скалалазных маршрутаў знаходзіцца на паўднёвых абрывах пікаў, вядомых як «Дзеці Вацмана». Асобнай увагі заслугоўвае маляўнічы ''маршрут Відэра'' ({{lang-de2|Wiederroute}}). Ён пачынаецца ад цырка Вацманкар і вядзе праз так званую малую ўсходнюю сцяну непасрэдна на Мітэльшпіцэ, уяўляючы сабой вельмі ўражлівы скальны ўздым (катэгорыя складанасці UIAA III-). Што да маршрутаў па іншых сценах масіву — напрыклад, па паўночнай сцяне Хахелькопфа, якую Франц Расп у свой час прайшоў сола, — яны звычайна патрабуюць занадта працяглых падыходаў, і таму застаюцца па-за ўвагай большасці сучасных скалалазаў. == У культуры і мастацтве == === Легенда пра Вацмана === [[Файл:Familie Watzmann.jpg|міні|справа|<center>''«Вацманава сям’я»''<br />Паштоўка XIX стагоддзя.</center>]] Паводле легенды, калісьці гэтай зямлёй кіраваў жорсткі кароль Вацэ ({{lang-de2|Waze}}), або Вацман ({{lang-de2|Wazemann}}), які разам са сваёй жонкай і дзецьмі сеяў вакол страх і жах. Калі ён на сваім кані растаптаў сялянскую сям’ю, сялянка пракляла яго, пажадаўшы, каб Бог ператварыў караля і ягоную сям’ю ў камень. Пасля гэтага зямля расступілася, пачала вывяргаць агонь і ператварыла жорсткага кіраўніка разам з сям’ёй у скалы. У некаторых варыянтах легенды таксама дадаецца, што азёры [[Кёнігсзэ]] і [[Оберзэ (Берхтэсгадэнскія Альпы)|Оберзэ]] ўтварыліся са злітай разам крыві каралеўскай сям’і, а сабакі Вацмана сарваліся ў прорву на гары [[Гросэр-Хундстод|Хундстод]] ({{lang-de|Hundstod}}, літаральна — «сабачая смерць»)<ref name="Bechstein">{{cite book |author=Ludwig Bechstein |author-link=Людвіг Бехштайн |chapter=König Watzmann |title=Sagen und Geschichten aus deutschen Gauen |url=https://www.projekt-gutenberg.org/antholog/saggesch/chap062.html |edition=3 |publisher=Loewes Verlag |via=Projekt Gutenberg-DE |lang=de }}</ref>. Уражанне выбудаванай у шэраг «сям’і», як гэта часта малююць на фатаграфіях і карцінах, узнікае пры поглядзе на масіў з поўначы. Злева направа ўзвышаюцца Жонка Вацмана, Дзеці і Вялікі Вацман, які ўтвораны з галоўных вяршынь масіву. === Выяўленчае мастацтва === [[Файл:Caspar David Friedrich - The Watzmann (1824-25).jpg|міні|справа|[[Каспар Давід Фрыдрых]]. ''«[[Вацман (карціна)|Вацман]]»'' (каля 1824–1825).]] У XIX стагоддзі гара Вацман стала папулярным матывам для многіх нямецкіх мастакоў, сярод якіх [[Аўгуст Леў-старэйшы]], [[Іаган Маціяс Ранфтль]], [[Юліус Ланге (мастак)|Юліус Ланге]], [[Генрых Райнгольд (мастак)|Генрых Райнгольд]], [[Ота Шэфенакер]] і [[Людвіг Рыхтэр]]. Адзін з самых вядомых твораў на гэту тэму належыць пэндзлю [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] (карціна «[[Вацман (карціна)|Вацман]]»). Аднак і сучасныя мастакі таксама звяртаюцца да вобраза гэтай гары, якая стала вядомым турыстычным і рэкламным сімвалам Берхтэсгадэна<ref>{{cite web |url=http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |title=Der Watzmann: Ausstellung in Berchtesgaden |author=Christian Holzner |date=2010-06-25 |publisher=Regionalfernsehen Oberbayern |archive-url=https://web.archive.org/web/20140219182524/http://www.rfo.de/mediathek/Der_Watzmann:_Ausstellung_in_Berchtesgaden-6830.html |archive-date=2014-02-19 |lang=de }} — Тэлевізійны сюжэт з нагоды юбілейнага года «Берхтэсгадэн: 200 гадоў у складзе Баварыі» пра групавую выставу сучасных выяўленчых мастакоў рэгіёна ў «Галерэі Гангхоф».</ref>. === Літаратура === Легенда пра Вацмана неаднаразова станавілася асновай для літаратурных пераказаў, напрыклад, у творах [[Людвіг Бехштайн|Людвіга Бехштайна]]<ref name="Bechstein"/>. [[Людвіг Гангхофер]] выкарыстаў матывы легенды ў сваім рамане «Марцінсклаўзэ» ({{lang-de|Die Martinsklause}}, літаральна — «Скіт Святога Марціна»), каб звязаць іх з гістарычна пацверджаным фактам першага засялення Берхтэсгадэна {{iw|Рэгулярныя канонікі Святога Аўгусціна|рэгулярнымі канонікамі-аўгусцінцамі|de|Augustiner-Chorherren}} ў пачатку XII стагоддзя<ref>{{cite web |url=https://www.projekt-gutenberg.org/ganghofe/martinsk/martinsk.html |title=Die Martinsklause |author=Ludwig Ganghofer |authorlink=Людвіг Гангхофер |work=Projekt Gutenberg |language=de |archive-url= |archive-date= |access-date=2026-08-05 |url-status=live }} — Поўны тэкст выдання 1929 года.</ref>. З 1982 па 1985 год гара дала назву аўстрыйскаму [[Сатыра|сатырычнаму]] часопісу ''Watzmann'', які выдаваўся [[карыкатурыст]]ам Гельмутам Фоглем. === Музыка === «Вацман кліча» ({{lang-de|Der Watzmann ruft}}) — назва [[Канцэптуальны альбом|канцэптуальнага альбома]] 1974 года, створанага [[Вольфганг Амброс|Вольфгангам Амбросам]], [[Манфрэд Таўхен|Манфрэдам Таўхенам]] і [[Ёзі Пракапец]]ам<ref>{{cite web |url=https://www.imdb.com/title/tt0313765/ |title=Der Watzmann ruft |work=[[IMDb]] }}</ref>. Самі аўтары вызначаюць яго жанр як «рустыкал» ({{lang-de2|Rustical}}) — [[неалагізм]], утвораны ад спалучэння слоў ''Musical'' («мюзікл») і ''rustikal'' («вясковы»). Пазней гэты альбом быў перапрацаваны ў паўнавартасны [[мюзікл]]<ref>{{cite web |url=https://steiermark.orf.at/magazin/stories/3182059/ |title=Der Watzmann nahm in Graz Abschied |work=steiermark.ORF.at |date=2022-11-14 |lang=de |access-date=2026-08-05}}</ref>. === Дакументальнае кіно === Некалькі эпізодаў тэлевізійнага [[Дакументальнае кіно|дакументальнага серыяла]] «У крайняй небяспецы — горныя выратавальнікі ў дзеянні» ({{lang-de|In höchster Not – Bergretter im Einsatz}}), які пачаў выходзіць з 2025 года, прысвечаны аперацыям па пошуку і выратаванні параненых, знясіленых і зніклых без вестак людзей на Вацмане<ref>{{cite web |url=https://www.ardmediathek.de/serie/in-hoechster-not-bergretter-im-einsatz/staffel-1/Y3JpZDovL2JyLmRlL2Jyb2FkY2FzdFNlcmllcy9GMjAyNFdPMDA0MjM3QTA/1 |title=In höchster Not |work=ARD-Mediathek}}</ref>. == Крыніцы == === Зноскі === {{reflist|2}} === Бібліяграфія === {{refbegin|30em}} * {{cite book |editor=Akademischer Alpenverein München |year=1901 |title=VIII. Jahresbericht des Akademischen Alpenvereins (E. V.) München 1899/1900 |trans-title=VIII штогадовая справаздача Акадэмічнага альпійскага клуба Мюнхена 1899/1900 |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/02_AV-Sektionsschriften/Akademischer_Alpenverein_Muenchen_erst_ab_1938_DAV-Sektion_nach1950keineDAVSektionmehr/Jahresberichte/AkademischerAlpenvereinMuenchen1899-1900-web.pdf |location=München |publisher=Selbstverlag des Akademischen Alpenvereins München |language=de }} * {{cite book |author=Deutscher Alpenverein |date=2013 |title=BY 21, Nationalpark Berchtesgaden : Watzmann ; Naturverträgliche Skirouten |url=https://d-nb.info/1046976613 |series=Alpenvereinskarte Bayerische Alpen |edition=Wegmarkierung und Skirouten, 2nd |location=München |publisher=Landesamt für Vermessung u. Geoinformation |isbn=978-3-937530-46-8 |language=de }} * {{cite book |last=Höfler |first=Horst |date=2001 |title=Watzmann. Mythos und wilder Berg |series=Bergmonografie |volume=6 |location=Zürich |publisher=AS-Verlag |isbn=3-905111-61-6 |language=de }} * {{cite book |last=Kühnhauser |first=Bernhard |date=2011 |title=Berchtesgadener Alpen mit Hochkönig |url=https://bibliothek.alpenverein.de/webOPAC/01_Alpenvereins-Publikationen/07_AV-Fuehrer/Berchtesgadener_Alpen/BerchtesgadenerAlpen_KuehnhauserBernhard_20_Auflage_2011.pdf |series=Berchtesgadener Alpen alpin |edition=20 |location=München |publisher=Bergverlag Rother GmbH |isbn=978-3-7633-1127-9 }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Lambrecht |first3=Astrid |date=2012 |title=Bayerische Gletscher im Klimawandel – ein Statusbericht |url=https://geo.badw.de/fileadmin/user_upload/Files/GLAZ/pdf/Bayerische_Gletscher_im_Klimawandel_2012.pdf |location=München |publisher=Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Gesundheit (StMUG), [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite report |last1=Mayer |first1=Christoph |last2=Hagg |first2=Wilfried |last3=Weber |first3=Markus |last4=Lambrecht |first4=Astrid |date=2021 |title=Zukunft ohne Eis – Zweiter Bayerischer Gletscherbericht: Klimawandel in den Alpen |url=https://badw.de/fileadmin/akademie/1_3_Politikberatung/Bayerischer_Gletscherbericht_2021_bf_low-DS_n.pdf |location=München |publisher=[[Баварскае дзяржаўнае міністэрства навакольнага асяроддзя і абароны правоў спажыўцоў|Bayerisches Staatsministerium für Umwelt und Verbraucherschutz (StMUV)]], [[Баварская акадэмія навук|Bayerische Akademie der Wissenschaften (BAdW)]] |format=PDF |language=de }} * {{cite book |last=Pusch |first=Wolfgang |date=2010 |title=Watzmann |url=http://d-nb.info/992706696/04 |edition=1st |location=München |publisher=Bergverlag Rother |isbn=978-3-7633-7052-8 |language=de }} * {{cite book |last=Rasp |first=Franz |date=2013 |title=Watzmann-Ostwand: Alle Routen für Bergsteiger und Kletterer (Gebietsführer) |location=Oberhaching |publisher=Bergverlag Rother |isbn=3-7633-4141-2 |language=de }} * {{cite book |last=Schöner |first=Hellmut |date=1943 |title=Zweitausend Meter Fels – Ein Watzmann-Ostwand-Buch |location=Salzburg |publisher=Das Bergland-Buch |language=de }} * {{cite journal |last=Sinek |first=Ludwig |date=1922 |title=Von den drei höchsten Felswänden der Ostalpen |trans-title=Пра тры найвышэйшыя скальныя сцены Усходніх Альпаў |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1922&page=80 |journal=Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins |volume=LIII |pages=74–90 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} * {{cite journal |last=von Frerichs |first=Wilhelm |date=1903 |title=Der Watzmann |url=https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno-plus?aid=oav&datum=1903&page=327 |journal=Zeitschrift des Deutschen Alpenvereins / Zeitschrift des Deutschen und (des) Österreichischen Alpenvereins |volume=XXXIV |pages=298–330 |language=de |via=[[ANNO — AustriaN Newspapers Online]] }} {{refend}} == Спасылкі == {{commonscat|Watzmann}} * {{commonscat-inline|Watzmannstock}} * {{wikivoyage|Watzmannstock}} * {{cite web |url=https://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=10017 |title=Watzmann |website=peakbagger.com |lang=en }} * {{cite web |url=https://geofinder.ch/2222 |title=Watzmann |website=geofinder.ch |lang=de }} {{Вонкавыя спасылкі}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-08-16}} [[Катэгорыя:Горныя вяршыні Альп]] [[Катэгорыя:Горы Баварыі]] [[Катэгорыя:Горы Германіі]] [[Катэгорыя:Берхтэсгадэнскія Альпы]] [[Катэгорыя:Вяршыні вышынёй ад 2000 да 3000 метраў]] 6naqm1za5abqb9eomsavayf06kef3ow 0 812718 5181688 2026-08-16T04:37:47Z StarDeg 16311 Новая старонка: «{{фільм}} «'''Калыханка для мужчын'''» — савецкі мастацкі фільм паводле апавядання Юрыя Якаўлева «Дзяўчына з Брэста». == Сюжэт == Клаўдзія Іванаўна, маці дзесяцікласніка Колі, падчас вайны выратавала жыццё лейтэнанту, стаўшы пасля яго жонкай. Потым муж пам...» 5181688 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка для мужчын'''» — савецкі мастацкі фільм паводле апавядання Юрыя Якаўлева «Дзяўчына з Брэста». == Сюжэт == Клаўдзія Іванаўна, маці дзесяцікласніка Колі, падчас вайны выратавала жыццё лейтэнанту, стаўшы пасля яго жонкай. Потым муж памёр, і маладая жанчына адна гадавала сына. Маці стала для хлопчыка першым сябрам. Нічога не хаваў ад яе Коля, пакуль у яго жыцці не з’явілася Валя, прыгожая бестурботная дзяўчына. І зусім нечакана прыйшла ў хату бяда — Клаўдзія Іванаўна аслепла, адбілася франтавое раненне. Гора не зламала мужную жанчыну, яна была ўсё такой жа бадзёрай і ветлай. Коля паступае працаваць. І калі Валя раскрываецца перад ім, спрабуючы змяніць яго адносіны да маці, Коля робіць свой выбар… h3pbhg88kaoycggv0461jq4ezqzqqxq 5181689 5181688 2026-08-16T04:38:44Z StarDeg 16311 5181689 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка для мужчын'''» — савецкі мастацкі фільм паводле апавядання Юрыя Якаўлева «Дзяўчына з Брэста». == Сюжэт == Клаўдзія Іванаўна, маці дзесяцікласніка Колі, падчас вайны выратавала жыццё лейтэнанту, стаўшы пасля яго жонкай. Потым муж памёр, і маладая жанчына адна гадавала сына. Маці стала для хлопчыка першым сябрам. Нічога не хаваў ад яе Коля, пакуль у яго жыцці не з’явілася Валя, прыгожая бестурботная дзяўчына. І зусім нечакана прыйшла ў хату бяда — Клаўдзія Іванаўна аслепла, адбілася франтавое раненне. Гора не зламала мужную жанчыну, яна была ўсё такой жа бадзёрай і ветлай. Коля паступае працаваць. І калі Валя раскрываецца перад ім, спрабуючы змяніць яго адносіны да маці, Коля робіць свой выбар… {{Бібліяінфармацыя}} stc3mn0hket8uu6npgfua69rks0n1u6 5181690 5181689 2026-08-16T04:41:44Z StarDeg 16311 5181690 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка для мужчын'''» — савецкі мастацкі фільм паводле апавядання [[Юрый Якаўлевіч Якаўлеў|Юрыя Якаўлева]] «Дзяўчына з Брэста». == Сюжэт == Клаўдзія Іванаўна, маці дзесяцікласніка Колі, падчас вайны выратавала жыццё лейтэнанту, стаўшы пасля яго жонкай. Потым муж памёр, і маладая жанчына адна гадавала сына. Маці стала для хлопчыка першым сябрам. Нічога не хаваў ад яе Коля, пакуль у яго жыцці не з’явілася Валя, прыгожая бестурботная дзяўчына. І зусім нечакана прыйшла ў хату бяда — Клаўдзія Іванаўна аслепла, адбілася франтавое раненне. Гора не зламала мужную жанчыну, яна была ўсё такой жа бадзёрай і ветлай. Коля паступае працаваць. І калі Валя раскрываецца перад ім, спрабуючы змяніць яго адносіны да маці, Коля робіць свой выбар… {{Бібліяінфармацыя}} 50cpro5ulw2zr4qsk5v7fjsrvqy4qb0 5181691 5181690 2026-08-16T04:42:42Z StarDeg 16311 5181691 wikitext text/x-wiki {{фільм}} «'''Калыханка для мужчын'''» — савецкі мастацкі фільм паводле апавядання [[Юрый Якаўлевіч Якаўлеў|Юрыя Якаўлева]] «Дзяўчына з Брэста». == Сюжэт == Клаўдзія Іванаўна, маці дзесяцікласніка Колі, падчас вайны выратавала жыццё лейтэнанту, стаўшы пасля яго жонкай. Потым муж памёр, і маладая жанчына адна гадавала сына. Маці стала для хлопчыка першым сябрам. Нічога не хаваў ад яе Коля, пакуль у яго жыцці не з’явілася Валя, прыгожая бестурботная дзяўчына. І зусім нечакана прыйшла ў хату бяда — Клаўдзія Іванаўна аслепла, адбілася франтавое раненне. Гора не зламала мужную жанчыну, яна была ўсё такой жа бадзёрай і ветлай. Коля паступае працаваць. І калі Валя раскрываецца перад ім, спрабуючы змяніць яго адносіны да маці, Коля робіць свой выбар… {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы-меладрамы СССР]] 3pjxs5ps9omv719xjml44erio2fd19a 14 812719 5181696 2026-08-16T05:01:16Z StarDeg 16311 Створана пустая старонка 5181696 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5181697 5181696 2026-08-16T05:02:44Z StarDeg 16311 5181697 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Генералы ЗША]] dbdfstixmz83avd22d271cu502f4840 0 812720 5181719 2026-08-16T05:56:03Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:l}}{{Картка гульні}}» 5181719 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 жніўня 2026}}{{Картка гульні}} ms18i14m6vbz11gdnvz24sc8qjj4q0s 5181720 5181719 2026-08-16T06:04:27Z Emilia Noah 155537 Дапаўненне. 5181720 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 жніўня 2026}}{{Картка гульні}} '''«The Revenge of Shinobi»''' ({{Tr-en|Помста Cінобі}}) — відэагульня, якая выйшла ў Японіі пад назвай «The Super Shinobi» (ザ・スーパー忍, «Супер Сінобі»), распрацавана і выпушчана кампаніяй «Sega» у 1989 годзе для гульнявой сістэмы «Sega Mega Drive». «The Revenge of Shinobi» з’яўляецца працягам аркаднай гульні «Shinobi» 1987 года. Музыку да гульні напісаў кампазітар Юдзо Касіра. Гульня была ўключана ў зборнікі: «Mega Games 2», «Mega Drive 6 Pak», «Sega Classics Arcade Collection» (для «Mega-CD») і «Sega Smash Pack» (для ПК і «Dreamcast»). Мела перавыданні для «Wii Virtual Console», «PlayStation 3» і «Xbox 360». З 2010 года гульня даступная ў складзе зборніка «SEGA Mega Drive and Genesis Classics» для платформ «Linux», «macOS», «Windows», з 2018 — «PlayStation 4», «Xbox One»<ref>{{Cite web|title=Sega Mega Drive Classics collection coming to Xbox, PS4, and PC this May|url=https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|publisher=[[Metro (журнал)|Metro]]|date=2018-03-18|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001515/https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|url-status=live}}</ref> і «Nintendo Switch»<ref>{{Cite web|title=Genesis Classics On Switch Is The Perfect Way To Play Old Games|url=https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|publisher=[[Kotaku]]|date=2018-11-28|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001021/https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|url-status=live}}</ref>. imas980l4wuauedpktu7rlo967brng6 5181725 5181720 2026-08-16T06:14:03Z Emilia Noah 155537 5181725 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 жніўня 2026}}{{Картка гульні}} '''«The Revenge of Shinobi»''' ({{Tr-en|Помста Cінобі}}) — відэагульня, якая выйшла ў Японіі пад назвай «The Super Shinobi» (ザ・スーパー忍, «Супер Сінобі»), распрацавана і выпушчана кампаніяй «Sega» у 1989 годзе для гульнявой сістэмы «Sega Mega Drive». «The Revenge of Shinobi» з’яўляецца працягам аркаднай гульні «Shinobi» 1987 года. Музыку да гульні напісаў кампазітар Юдзо Касіра. Гульня была ўключана ў зборнікі: «Mega Games 2», «Mega Drive 6 Pak», «Sega Classics Arcade Collection» (для «Mega-CD») і «Sega Smash Pack» (для ПК і «Dreamcast»). Мела перавыданні для «Wii Virtual Console», «PlayStation 3» і «Xbox 360». З 2010 года гульня даступная ў складзе зборніка «SEGA Mega Drive and Genesis Classics» для платформ «Linux», «macOS», «Windows», з 2018 — «PlayStation 4», «Xbox One»<ref>{{Cite web|title=Sega Mega Drive Classics collection coming to Xbox, PS4, and PC this May|url=https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|publisher={{Не перакладзена 5|Metro|Metro|ru|Metro (журнал)}}|date=2018-03-18|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001515/https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|url-status=live}}</ref> і «Nintendo Switch»<ref>{{Cite web|title=Genesis Classics On Switch Is The Perfect Way To Play Old Games|url=https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|publisher={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|date=2018-11-28|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001021/https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} 27wkc7dgst9wgi4x5nfuawf9nmjv9db 5181727 5181725 2026-08-16T06:20:35Z Emilia Noah 155537 5181727 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 жніўня 2026}}{{Картка гульні}} '''«The Revenge of Shinobi»''' ({{Tr-en|Помста Cінобі}}) — відэагульня, якая выйшла ў Японіі пад назвай «The Super Shinobi» (ザ・スーパー忍, «Супер Сінобі»), распрацавана і выпушчана кампаніяй «Sega» у 1989 годзе для гульнявой сістэмы «Sega Mega Drive». «The Revenge of Shinobi» з’яўляецца працягам аркаднай гульні «Shinobi» 1987 года. Музыку да гульні напісаў кампазітар Юдзо Касіра. Гульня была ўключана ў зборнікі: «Mega Games 2», «Mega Drive 6 Pak», «Sega Classics Arcade Collection» (для «Mega-CD») і «Sega Smash Pack» (для ПК і «Dreamcast»). Мела перавыданні для «Wii Virtual Console», «PlayStation 3» і «Xbox 360». З 2010 года гульня даступная ў складзе зборніка «SEGA Mega Drive and Genesis Classics» для платформ «Linux», «macOS», «Windows», з 2018 — «PlayStation 4», «Xbox One»<ref>{{Cite web|title=Sega Mega Drive Classics collection coming to Xbox, PS4, and PC this May|url=https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|publisher=Metro|date=2018-03-18|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001515/https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|url-status=live}}</ref> і «Nintendo Switch»<ref>{{Cite web|title=Genesis Classics On Switch Is The Perfect Way To Play Old Games|url=https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|publisher={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|date=2018-11-28|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001021/https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * http://ps3.gamespy.com/playstation-3/the-revenge-of-shinobi/ * http://www.computerandvideogames.com/348349/lots-of-sega-classics-confirmed-for-xbla-psn/ * http://www.nintendolife.com/reviews/2009/08/revenge_of_shinobi_virtual_console * http://www.sega-16.com/2004/06/revenge-of-shinobi/ {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Працягі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] 9hals9ho68nnviq2kwjvtc56e6o9lzo 5181824 5181727 2026-08-16T11:47:35Z Emilia Noah 155537 5181824 wikitext text/x-wiki {{Картка гульні}} '''«The Revenge of Shinobi»''' ({{Tr-en|Помста Cінобі}}) — [[відэагульня]], якая выйшла ў Японіі пад назвай «The Super Shinobi» (ザ・スーパー忍, «Супер Сінобі»), распрацавана і выпушчана кампаніяй «[[Sega]]» у 1989 годзе для гульнявой сістэмы «[[Sega Mega Drive]]». «The Revenge of Shinobi» з’яўляецца працягам аркаднай гульні «{{Не перакладзена 5|Shinobi (гульня, 1987)|Shinobi|ru|Shinobi (игра, 1987)}}» 1987 года. Музыку да гульні напісаў кампазітар {{Не перакладзена 5|Юдзо Касіра|Юдзо Касіра|ru|Косиро, Юдзо}}. Гульня была ўключана ў зборнікі: «Mega Games 2», «Mega Drive 6 Pak», «Sega Classics Arcade Collection» (для «{{Не перакладзена 5|Sega Mega-CD|Mega-CD|ru|Sega Mega-CD}}») і «Sega Smash Pack» (для ПК і «[[Dreamcast]]»). Мела перавыданні для «[[Wii]] Virtual Console», «[[PlayStation 3]]» і «[[Xbox 360]]». З 2010 года гульня даступная ў складзе зборніка «{{Не перакладзена 5|Sega Mega Drive and Genesis Classics|SEGA Mega Drive and Genesis Classics|ru|Sega Mega Drive and Genesis Classics}}» для платформ «[[Linux]]», «[[macOS]]», «[[Microsoft Windows]]», з 2018 — «[[PlayStation 4]]», «[[Xbox One]]»<ref>{{Cite web|title=Sega Mega Drive Classics collection coming to Xbox, PS4, and PC this May|url=https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|publisher=Metro|date=2018-03-18|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001515/https://metro.co.uk/2018/03/14/sega-mega-drive-classics-collection-coming-xbox-ps4-pc-may-7386137/|url-status=live}}</ref> і «[[Nintendo Switch]]»<ref>{{Cite web|title=Genesis Classics On Switch Is The Perfect Way To Play Old Games|url=https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|publisher={{Не перакладзена 5|Kotaku|Kotaku|ru|Kotaku}}|date=2018-11-28|access-date=2019-02-10|archive-date=2019-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190211001021/https://kotaku.com/genesis-classics-on-switch-is-the-perfect-way-to-play-o-1830710729|url-status=live}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * http://ps3.gamespy.com/playstation-3/the-revenge-of-shinobi/ * http://www.computerandvideogames.com/348349/lots-of-sega-classics-confirmed-for-xbla-psn/ * http://www.nintendolife.com/reviews/2009/08/revenge_of_shinobi_virtual_console * http://www.sega-16.com/2004/06/revenge-of-shinobi/ {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Платформеры]] [[Катэгорыя:Працягі відэагульняў]] [[Катэгорыя:Гульні для Virtual Console]] [[Катэгорыя:Аднакарыстальніцкія відэагульні]] [[Катэгорыя:Відэагульні, распрацаваныя ў Японіі]] opyhc6hwbn34mlux6dnwe2r48lsw02d 1 812721 5181721 2026-08-16T06:05:00Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5181721 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812722 5181723 2026-08-16T06:10:24Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі відэагульняў|1989}} '''[[1989]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[2 снежня]] — «[[The Revenge of Shinobi]]» (платформа «Sega Mega Drive»). ==Гл. таксам...» 5181723 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Спіс}} {{Гады ў гісторыі відэагульняў|1989}} '''[[1989]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў. == Мерапрыемствы і падзеі == == Узнагароды == == Выпускі гульняў == *[[2 снежня]] — «[[The Revenge of Shinobi]]» (платформа «Sega Mega Drive»). ==Гл. таксама== ==Зноскі== {{Крыніцы}} ==Літаратура== == Спасылкі == {{Храналагічны пералік}} {{Навігацыя}} {{Афіцыйны сайт}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:1989]] [[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]] 90wpvpn7ko4kvyc5prw9m7fjc9blu6c 1 812723 5181724 2026-08-16T06:10:43Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5181724 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 0 812724 5181731 2026-08-16T06:43:24Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Subst:l}}{{Іншыя значэнні|Генезіс}} {{Музычны калектыў}} '''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}<ref>[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия</ref>) — брытанская рок-група,...» 5181731 wikitext text/x-wiki {{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 жніўня 2026}}{{Іншыя значэнні|Генезіс}} {{Музычны калектыў}} '''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}<ref>[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия</ref>) — брытанская рок-група, створаная ў 1967 годзе і аж да прагрэсіўнага года. Група атрымала прызы за ўзнагароды і працягнула зарабляць 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшла пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Тыя ж калядныя фанаты, Пітэр Гэбрыэл і Філ Колін, размясцілі карэты з карыснай соллю. Група перыядычных людзей, сома, на аснове сыру перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з групы сышоў Гэбриел і асноўныя вакалісты сталі барабаншчыкам Колінза. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйны альбом Calling All Stations Колінза замяніў Рэй Уілсан; у святле энтузіязму камерцыйнай групы аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і БЍнкс адаптавалі з пралогу канцэртны трэк «Turn It On Again». 15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў Зал славы рок-н-ролла. == Зноскі == {{Крыніцы|28em}} == Літаратура == * {{Кніга|автор=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|заглавие=Genesis. Chapter and Verse|язык=en|издательство=[[Weidenfeld & Nicolson|Weidenfeld and Nicholson]]|год=2007|ответственный=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}} * {{Кніга|автор=Dave Bowler, Bryan Dray|ссылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|заглавие=Genesis – A Biography|язык=en|издательство=Sidgwick & Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}} * {{Кніга|автор=Carruthers, Bob|заглавие=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|язык=en|издательство=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}} * {{Кніга|автор=[[Коллинз, Фил|Collins, Phil]]|заглавие=Not Dead Yet|язык=en|издательство={{нп1|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}} * {{Кніга|автор=Hewitt, Alan|ссылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|заглавие=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|язык=en|издательство=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}} * {{Кніга|автор=Platts, Robin|заглавие=Genesis: Inside & Out (1967–2000)|язык=en|издательство={{нп1|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}} * {{Кніга|автор=Romano, Will|ссылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|заглавие=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|язык=en|издательство=[[Rowman & Littlefield|Backbeat Books]]|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}} * {{Кніга|автор=Rutherford, Mike|ссылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|заглавие=The Living Years: The First Genesis Memoir|язык=en|издательство={{нп1|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}} * {{Кніга|автор=Thompson, Dave|заглавие=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|язык=en|издательство=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}} * {{Кніга|автор=Welch, Chris|заглавие=Genesis: The Complete Guide to Their Music|язык=en|издательство=[[Omnibus Press]]|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}} * {{Кніга|автор=Buckley, Peter|ссылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|заглавие=The Rough Guide to Rock|язык=en|издательство=[[Rough Guides]]|год=2003|издание=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}} * {{Кніга|автор=Everett, Walter|заглавие=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|язык=en|издательство=[[Routledge]]|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}} * {{Кніга|автор=Frame, Pete|заглавие=The Complete Rock Family Trees|язык=en|издательство=[[Omnibus Press]]|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}} * {{Кніга|автор=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|заглавие=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|язык=en|год=2011|издательство=The Continuum International Publishing Group|место=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}} * {{Кніга|автор=Macan, Edward|заглавие=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|язык=en|ссылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}} * {{Кніга|автор=Martin, Bill|ссылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|заглавие=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|язык=en|издательство=Open Court|место=Chicago|год=2002|ref=Martin}} * {{Артыкул|автор=Филдер, Хью|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|заглавие=Man of the World|язык=ru|издание=''[[Classic Rock]]''|тип=журнал|год=2004|выпуск=33|номер=10|страницы=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}} * {{Артыкул|ссылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|заглавие=Genesis|язык=en|издание=''[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]''|тип=magazine|год=1986|месяц=6|день=18|том=8|номер=13|страницы=48—49|место=[[Питерборо (Англия)|Peterborough]]|издательство={{не переведено|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}} * {{Артыкул|автор=Doyle, Tom|ссылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|заглавие=That’s All?|язык=en|издание=''[[Mojo]]''|тип=magazine|номер=336|страницы=58—63|месяц=11|год=2021|место=L.|издательство=[[Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.]]|issn=1351-0193|ref=Doyle}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [http://www.genesis-music.com '''Официальный сайт''' Genesis Music] * [http://www.genesis-path.com Genesis The Path] * [http://www.genesis-news.com Genesis News] * [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis] * [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Группа] на [[zvuki.ru]] * ''Интервью с группой'': [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html часть 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html часть 2] * [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Группа] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis |date=20170914195831 }} на [[Rollingstone.ru|rollingstone.com]] * [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Группа] на [[AllMusic|allmusic.com]] * [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Группа] на rockfaces.ru * [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Позиции] в [[Чарты Billboard|чартах Billboard]] * [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band] {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]] [[Катэгорыя:Квартэты]] [[Катэгорыя:Квінтэты]] [[Катэгорыя:Трыа]] alh4id6xbd2h6lxhrb2uq24sfuswis3 1 812725 5181732 2026-08-16T06:48:12Z Emilia Noah 155537 Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}» 5181732 wikitext text/x-wiki {{Загаловак размовы}} a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6 14 812726 5181737 2026-08-16T06:52:40Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Жанры журналістыкі]] [[Катэгорыя:Публіцыстыка]]» 5181737 wikitext text/x-wiki {{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Жанры журналістыкі]] [[Катэгорыя:Публіцыстыка]] 42ay7zvq23tlp7k9tiw558klhdggenm 0 812727 5181740 2026-08-16T07:14:13Z DzBar 156353 Новая старонка: «{{Хвароба}}'''Пнеўмаканіёз''' (ад грэч. pneumon лёгкія + konia пыл) — прафесійная хвароба [[Лёгкія|лёгкіх]] чалавека, абумоўленая ўздзеяннем прамысловага пылу. Пры пнеўмаканіёзе развіваюцца склератычныя змены лёгачнай тканкі, у ёй разрастаецца злучальная тканка...» 5181740 wikitext text/x-wiki {{Хвароба}}'''Пнеўмаканіёз''' (ад грэч. pneumon лёгкія + konia пыл) — прафесійная хвароба [[Лёгкія|лёгкіх]] чалавека, абумоўленая ўздзеяннем прамысловага пылу. Пры пнеўмаканіёзе развіваюцца склератычныя змены лёгачнай тканкі, у ёй разрастаецца злучальная тканка. Найбольш небяспечны пыл з часцінкамі, меншымі за 5 мкм, які пры ўдыху пранікае ў глыбокія аддзелы лёгачнай тканкі. Выклікае пнеўмаканіёз раслінны пыл (напрыклад, мука, тытунь), жывёльны (футравы, валасяны), мінеральны (азбеставы), металічны (алюмініевы, жалезны). Працяглае ўдыханне арганічнага пылу выклікае хранічны насмарк, ларынгіт, трахеіт, бранхіт, пнеўманію. Растварэнне часцінак пылу ў лёгачнай тканцы прыводзіць да ўтварэння таксічных хімічных злучэнняў. Асабліва небяспечна ўдыханне пылу, які мае ў сабе свабодны [[Дыаксід крэмнію|двухвокіс крэмнію]]. Найбольш частае ўскладненне пнеўмаканіёза — хранічная лёгачна-сардэчная недастатковасць.{{Sfn|Бел. эн.|2001|p=443|loc=Мінск}} == Зноскі == <references /> == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|артыкул=Пнеўмаканіёз|том=12|старонкі=443|ref=Бел. эн.}}{{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Захворванні лёгкіх]] [[Катэгорыя:Прафесійныя захворванні]] q0oa05w539cbpn7vx46clgm5qvh3oad 0 812728 5181771 2026-08-16T09:11:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Вяршыня |Назва = Боўфалава гара |Нацыянальная назва = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa |Выява = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg |Подпіс выявы = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год) |Каардынаты = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E |Краіна = Літва |Рэгіён...» 5181771 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Боўфалава гара |Нацыянальная назва = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa |Выява = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg |Подпіс выявы = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год) |Каардынаты = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Вільня |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''Бо́ўфалава гара́'''<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref> ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), таксама вядомая як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}</ref>, '''гара Таўро'''<ref name=":0" /> ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}), '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]]. Гістарычна з'яўляецца адным з найбольш вядомых тапонімаў горада, хоць з геалагічнага пункту гледжання гэта не сапраўдная гара, а ледавіковая тэраса правага берага ракі [[Вілія|Віліі]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. == Этымалогія і гістарычныя назвы == На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}<ref name="ziniu">{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У дакументах XVII стагоддзя, напрыклад, на карце 1602 года, сустракаецца назва Паменкальніс{{Удакладніць}} ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах [[Лукішкі|Лукішак]] 1646 і 1648 гадоў, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}). Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}<ref name="karaliai">{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') канчаткова замацавалася толькі ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Яна ўзнікла як літаральны пераклад прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]) і была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}<ref name="govilnius">{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Геаграфічная і гістарычная дакладнасць == Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}. На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), паколькі толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}<ref name="vilniauspilys">{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Гісторыя == === Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) === У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. Евангелісцка-лютэранскія могілкі афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)<ref name="karaliai"/>. У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «Tauras»<ref name="wiki_pl">{{cite web |url=https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ra_Bouffa%C5%82owa |title=Góra Bouffałowa |publisher=Wikipedia |date=2024 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Міжваенны перыяд === У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»<ref name="wiki_pl"/>. У 1930—1936 гадах на Баўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»<ref name="wolkanowski3">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref>.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»<ref name="putrament" />. У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]<ref name="wolkanowski6">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Праект «Дом нацыі» і савецкі час === У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&nbsp;К.&nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}<ref name="karaliai"/>. За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя евангелісцкія могілкі былі канчаткова ліквідаваны. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару. У 1964 годзе на вяршыні ўзгорка ўзвялі Палац культуры прафсаюзаў ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}}). Пазней, у 1974 годзе, побач пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]<ref name="karaliai"/><ref name="wiki_pl"/>. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе<ref name="karaliai"/><ref name="govilnius"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}} * {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]] [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 8459dswy1vpvfw2v9voch02nz675i7x 5181776 5181771 2026-08-16T09:30:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Турава гара (Вільня)]] у [[Боўфалава гара]] 5181771 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Боўфалава гара |Нацыянальная назва = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa |Выява = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg |Подпіс выявы = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год) |Каардынаты = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Вільня |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''Бо́ўфалава гара́'''<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref> ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), таксама вядомая як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}</ref>, '''гара Таўро'''<ref name=":0" /> ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}), '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]]. Гістарычна з'яўляецца адным з найбольш вядомых тапонімаў горада, хоць з геалагічнага пункту гледжання гэта не сапраўдная гара, а ледавіковая тэраса правага берага ракі [[Вілія|Віліі]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. == Этымалогія і гістарычныя назвы == На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}<ref name="ziniu">{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У дакументах XVII стагоддзя, напрыклад, на карце 1602 года, сустракаецца назва Паменкальніс{{Удакладніць}} ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах [[Лукішкі|Лукішак]] 1646 і 1648 гадоў, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}). Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}<ref name="karaliai">{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') канчаткова замацавалася толькі ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Яна ўзнікла як літаральны пераклад прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]) і была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}<ref name="govilnius">{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Геаграфічная і гістарычная дакладнасць == Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}. На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), паколькі толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}<ref name="vilniauspilys">{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Гісторыя == === Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) === У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. Евангелісцка-лютэранскія могілкі афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)<ref name="karaliai"/>. У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «Tauras»<ref name="wiki_pl">{{cite web |url=https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ra_Bouffa%C5%82owa |title=Góra Bouffałowa |publisher=Wikipedia |date=2024 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Міжваенны перыяд === У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»<ref name="wiki_pl"/>. У 1930—1936 гадах на Баўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»<ref name="wolkanowski3">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref>.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»<ref name="putrament" />. У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]<ref name="wolkanowski6">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Праект «Дом нацыі» і савецкі час === У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&nbsp;К.&nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}<ref name="karaliai"/>. За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя евангелісцкія могілкі былі канчаткова ліквідаваны. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару. У 1964 годзе на вяршыні ўзгорка ўзвялі Палац культуры прафсаюзаў ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}}). Пазней, у 1974 годзе, побач пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]<ref name="karaliai"/><ref name="wiki_pl"/>. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе<ref name="karaliai"/><ref name="govilnius"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}} * {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]] [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 8459dswy1vpvfw2v9voch02nz675i7x 5181778 5181776 2026-08-16T09:31:43Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181778 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Боўфалава гара |Нацыянальная назва = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa |Выява = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg |Подпіс выявы = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год) |Каардынаты = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Вільня |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''Бо́ўфалава гара́'''<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref> ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}</ref>, '''гара Таўро'''<ref name=":0" /> ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}), — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]]. Гістарычна з'яўляецца адным з найбольш вядомых тапонімаў горада, хоць з геалагічнага пункту гледжання гэта не сапраўдная гара, а ледавіковая тэраса правага берага ракі [[Вілія|Віліі]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. == Этымалогія і гістарычныя назвы == На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}<ref name="ziniu">{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У дакументах XVII стагоддзя, напрыклад, на карце 1602 года, сустракаецца назва Паменкальніс{{Удакладніць}} ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах [[Лукішкі|Лукішак]] 1646 і 1648 гадоў, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}). Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}<ref name="karaliai">{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') канчаткова замацавалася толькі ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Яна ўзнікла як літаральны пераклад прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]) і была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}<ref name="govilnius">{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Геаграфічная і гістарычная дакладнасць == Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}. На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), паколькі толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}<ref name="vilniauspilys">{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Гісторыя == === Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) === У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. Евангелісцка-лютэранскія могілкі афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)<ref name="karaliai"/>. У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «Tauras»<ref name="wiki_pl">{{cite web |url=https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ra_Bouffa%C5%82owa |title=Góra Bouffałowa |publisher=Wikipedia |date=2024 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Міжваенны перыяд === У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»<ref name="wiki_pl"/>. У 1930—1936 гадах на Баўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»<ref name="wolkanowski3">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref>.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»<ref name="putrament" />. У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]<ref name="wolkanowski6">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Праект «Дом нацыі» і савецкі час === У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&nbsp;К.&nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}<ref name="karaliai"/>. За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя евангелісцкія могілкі былі канчаткова ліквідаваны. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару. У 1964 годзе на вяршыні ўзгорка ўзвялі Палац культуры прафсаюзаў ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}}). Пазней, у 1974 годзе, побач пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]<ref name="karaliai"/><ref name="wiki_pl"/>. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе<ref name="karaliai"/><ref name="govilnius"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}} * {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]] [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] j4l3albrn6il0f57vh9yeztzm26m2eq 5181784 5181778 2026-08-16T09:55:17Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5181784 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Боўфалава гара |Нацыянальная назва = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa |Выява = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg |Подпіс выявы = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год) |Каардынаты = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Вільня |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''Бо́ўфалава гара́'''<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref> ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}</ref>, '''гара Таўро'''<ref name=":0" /> ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}), — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]]. == Этымалогія і гістарычныя назвы == На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')<ref name="vaitkevicius_satenai">{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&kas=straipsnis&st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&kas=straipsnis&st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}</ref>{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}<ref name="ziniu">{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''<ref name="karaliai"/> ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}<ref name="karaliai">{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}<ref name="govilnius">{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Геаграфічная і гістарычная дакладнасць == Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}. На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), паколькі толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}<ref name="vilniauspilys">{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Гісторыя == === Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) === У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. Евангелісцка-лютэранскія могілкі афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)<ref name="karaliai"/>. У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]». === Міжваенны перыяд === У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»<ref name="lrt">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}</ref>. У 1930—1936 гадах на Баўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»<ref name="wolkanowski3">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref>.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»<ref name="putrament" />. У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]<ref name="wolkanowski6">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Праект «Дом нацыі» і савецкі час === У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&nbsp;К.&nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}<ref name="karaliai"/>. За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны<ref name="karaliai"/>. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару<ref name="karaliai"/>. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]<ref name="karaliai"/><ref name="walejko">{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Krzysztof Wałejko" |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}</ref>. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх<ref name="reformacija">{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}</ref>. У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})<ref name="karaliai"/>. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад<ref name="karaliai"/>. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе<ref name="karaliai"/><ref name="govilnius"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}} * {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]] [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] bwjj8y4g18vfd2b4xxf24hvvz1war8d 5181786 5181784 2026-08-16T09:55:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) */ 5181786 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Боўфалава гара |Нацыянальная назва = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa |Выява = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg |Подпіс выявы = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год) |Каардынаты = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Вільня |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''Бо́ўфалава гара́'''<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref> ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}</ref>, '''гара Таўро'''<ref name=":0" /> ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}), — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]]. == Этымалогія і гістарычныя назвы == На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')<ref name="vaitkevicius_satenai">{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&kas=straipsnis&st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&kas=straipsnis&st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}</ref>{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}<ref name="ziniu">{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''<ref name="karaliai"/> ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}<ref name="karaliai">{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}<ref name="govilnius">{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Геаграфічная і гістарычная дакладнасць == Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}. На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), паколькі толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}<ref name="vilniauspilys">{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Гісторыя == === Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) === У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)<ref name="karaliai"/>. У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]». === Міжваенны перыяд === У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»<ref name="lrt">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}</ref>. У 1930—1936 гадах на Баўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»<ref name="wolkanowski3">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref>.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»<ref name="putrament" />. У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]<ref name="wolkanowski6">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Праект «Дом нацыі» і савецкі час === У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&nbsp;К.&nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}<ref name="karaliai"/>. За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны<ref name="karaliai"/>. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару<ref name="karaliai"/>. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]<ref name="karaliai"/><ref name="walejko">{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Krzysztof Wałejko" |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}</ref>. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх<ref name="reformacija">{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}</ref>. У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})<ref name="karaliai"/>. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад<ref name="karaliai"/>. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе<ref name="karaliai"/><ref name="govilnius"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}} * {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]] [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 19qp7wpzxk42sa7655z0evuqsez64a9 5181793 5181786 2026-08-16T10:08:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Міжваенны перыяд */ 5181793 wikitext text/x-wiki {{Вяршыня |Назва = Боўфалава гара |Нацыянальная назва = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa |Выява = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg |Подпіс выявы = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год) |Каардынаты = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E |Краіна = Літва |Рэгіён = Віленскі павет (Літва) |Раён = Вільня |Востраў = |Нябеснае цела = |Горная сістэма = |Хрыбет ці масіў = |Вышыня = |Крыніца вышыні = |Адносная вышыня = |Першае ўзыходжанне = }} '''Бо́ўфалава гара́'''<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref> ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}<ref name=":0">{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}</ref>, '''гара Таўро'''<ref name=":0" /> ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}), — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]]. == Этымалогія і гістарычныя назвы == На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')<ref name="vaitkevicius_satenai">{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&kas=straipsnis&st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&kas=straipsnis&st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}</ref>{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}<ref name="ziniu">{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''<ref name="karaliai"/> ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}<ref name="karaliai">{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}<ref name="govilnius">{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Геаграфічная і гістарычная дакладнасць == Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}. На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), паколькі толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}<ref name="vilniauspilys">{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}</ref>. == Гісторыя == === Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) === У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)<ref name="karaliai"/>. У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]». === Міжваенны перыяд === У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»<ref name="lrt">{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}</ref>. У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»<ref name="wolkanowski3">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета<ref name="putrament">{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}</ref>.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»<ref name="putrament" />. У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]<ref name="wolkanowski6">{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}</ref>. === Праект «Дом нацыі» і савецкі час === У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&nbsp;К.&nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}<ref name="karaliai"/>. За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны<ref name="karaliai"/>. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару<ref name="karaliai"/>. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]<ref name="karaliai"/><ref name="walejko">{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze "Krzysztof Wałejko" |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}</ref>. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх<ref name="reformacija">{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}</ref>. У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})<ref name="karaliai"/>. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад<ref name="karaliai"/>. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе<ref name="karaliai"/><ref name="govilnius"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}} * {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}} * {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}} * {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]] [[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]] [[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]] 04jvtodupsmk7sqwhygs7gms27dq1it 0 812729 5181773 2026-08-16T09:24:13Z DzBar 156353 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1369649564|Zhu Rongji]]» 5181773 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|image=Zhu Rongji in 2000.jpg}} '''Джу Жундзі''' (Джу Жунцзы {{Lang-zh|朱镕基}}; [[Міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]] : [ʈʂú ɻʊ ̌ ŋ.tɕi ́]; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі палітык і [[Электратэхніка|інжынер-электрык]], пяты прэм'ер-міністр Кітая з 1998 па 2003 год. Ён таксама быў членам ''Пастаяннага камітэта Палітбюро'' [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]] (КПК) з 1992 па 2002 год разам з [[Генеральны сакратар ЦК КПК|генеральным сакратаром КПК]] [[Цзян Цзэмінь|Цзян Цзэмінем]]. Джу нарадзіўся ў горадзе Чанша правінцыі Хунань і стаў членам КПК у 1949 годзе, у тым жа годзе, калі была створана Кітайская Народная Рэспубліка. Ён працаваў у Дзяржаўнай планавай камісіі з 1952 па 1958 год і крытыкаваў эканамічную палітыку лідара КПК [[Маа Цзэдун|Мао Цзэдуна]] падчас кампаніі «Сто кветак» у 1957 годзе, што прывяло да таго, што ў наступнай антыправай кампаніі яго назвалі «правым», што прывяло да паніжэння Джу ў пасадзе і выключэння з КПК. Пасля гэтага яго накіравалі працаваць у аддаленую кадравую школу. Ён быў памілаваны, хоць і не палітычна рэабілітаваны, у 1962 годзе пасля голаду, выкліканага [[Вялікі скачок|Вялікім скачком]], і зноў быў прызначаны ў Дзяржаўную камісію па планаванні. Падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі]] яго зноў знішчылі, і ён быў адпраўлены на перавыхаванне ў ''кадравую школу Сёмага мая''. Пасля смерці Мао ў 1976 годзе і наступнага ўздыму [[Дэн Сяапін|Дэн Сяапіна]] Джу быў палітычна рэабілітаваны і атрымаў дазвол вярнуцца ў КПК. З 1976 па 1979 год ён працаваў у Міністэрстве нафты, а ў 1979 годзе далучыўся да Дзяржаўнай эканамічнай камісіі, пераемніцы Дзяржаўнай планавай камісіі; з 1983 па 1987 год ён займаў пасаду намесніка міністра камісіі. У 1988 годзе ён стаў мэрам Шанхая, дзе правёў эканамічныя рэформы. Ён працаваў з сакратаром КПК Шанхая Цзян Цзэмінем, якога ён змяніў на пасадзе сакратара КПК Шанхая ў 1989 годзе, калі Цзян быў павышаны да генеральнага сакратара КПК. Джу стаў першым віцэ-прэм'ерам у 1993 годзе, працуючы пры прэм'ер-міністры [[Лі Пэн|Лі Пэне]], дзе ён працягваў эканамічныя рэформы. У 1998 годзе ён быў далей павышаны да прэм'ер-міністра. На пасадзе першага віцэ-прэм'ера і прэм'ер-міністра Джу лічыўся вядучай фігурай у эканамічнай палітыцы Кітая і ключавым чалавекам, які прымаў рашэнні ў галіне рэформаў і адкрытасці. Джу меў рэпутацыю жорсткага, але прагматычнага адміністратара. Падчас яго знаходжання на пасадзе кітайская эканоміка паказала двухзначны рост. Джу таксама быў значна больш папулярным сярод кітайскай грамадскасці, чым яго папярэднік Лі Пэн. Аднак праціўнікі Джу сцвярджаюць, што яго жорсткая і прагматычная пазіцыя ў палітыцы была нерэалістычнай і непатрэбнай, і многія з яго абяцанняў засталіся нявыкананымі. Джу выйшаў на пенсію ў 2003 годзе і пасля гэтага больш не быў публічнай асобай. Джу памёр у Пекіне 12 жніўня 2026 года ва ўзросце 97 гадоў. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Premiers of the People's Republic of China}}{{Shanghai leaders}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Цынхуа]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе]] bi0jkbrnh8wynqvr7zpljcyawhhfe6w 5181774 5181773 2026-08-16T09:25:29Z DzBar 156353 афармленне 5181774 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч|image=Zhu Rongji in 2000.jpg}} '''Джу Жундзі''' (часам ''Чжу Жунцзы''; {{Lang-zh|朱镕基}}; [[Міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]] : [ʈʂú ɻʊ ̌ ŋ.tɕi ́]; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі палітык і [[Электратэхніка|інжынер-электрык]], пяты прэм'ер-міністр Кітая з 1998 па 2003 год. Ён таксама быў членам ''Пастаяннага камітэта Палітбюро'' [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]] (КПК) з 1992 па 2002 год разам з [[Генеральны сакратар ЦК КПК|генеральным сакратаром КПК]] [[Цзян Цзэмінь|Цзян Цзэмінем]]. Джу нарадзіўся ў горадзе Чанша правінцыі Хунань і стаў членам КПК у 1949 годзе, у тым жа годзе, калі была створана Кітайская Народная Рэспубліка. Ён працаваў у Дзяржаўнай планавай камісіі з 1952 па 1958 год і крытыкаваў эканамічную палітыку лідара КПК [[Маа Цзэдун|Мао Цзэдуна]] падчас кампаніі «Сто кветак» у 1957 годзе, што прывяло да таго, што ў наступнай антыправай кампаніі яго назвалі «правым», што прывяло да паніжэння Джу ў пасадзе і выключэння з КПК. Пасля гэтага яго накіравалі працаваць у аддаленую кадравую школу. Ён быў памілаваны, хоць і не палітычна рэабілітаваны, у 1962 годзе пасля голаду, выкліканага [[Вялікі скачок|Вялікім скачком]], і зноў быў прызначаны ў Дзяржаўную камісію па планаванні. Падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі]] яго зноў знішчылі, і ён быў адпраўлены на перавыхаванне ў ''кадравую школу Сёмага мая''. Пасля смерці Мао ў 1976 годзе і наступнага ўздыму [[Дэн Сяапін|Дэн Сяапіна]] Джу быў палітычна рэабілітаваны і атрымаў дазвол вярнуцца ў КПК. З 1976 па 1979 год ён працаваў у Міністэрстве нафты, а ў 1979 годзе далучыўся да Дзяржаўнай эканамічнай камісіі, пераемніцы Дзяржаўнай планавай камісіі; з 1983 па 1987 год ён займаў пасаду намесніка міністра камісіі. У 1988 годзе ён стаў мэрам Шанхая, дзе правёў эканамічныя рэформы. Ён працаваў з сакратаром КПК Шанхая Цзян Цзэмінем, якога ён змяніў на пасадзе сакратара КПК Шанхая ў 1989 годзе, калі Цзян быў павышаны да генеральнага сакратара КПК. Джу стаў першым віцэ-прэм'ерам у 1993 годзе, працуючы пры прэм'ер-міністры [[Лі Пэн|Лі Пэне]], дзе ён працягваў эканамічныя рэформы. У 1998 годзе ён быў далей павышаны да прэм'ер-міністра. На пасадзе першага віцэ-прэм'ера і прэм'ер-міністра Джу лічыўся вядучай фігурай у эканамічнай палітыцы Кітая і ключавым чалавекам, які прымаў рашэнні ў галіне рэформаў і адкрытасці. Джу меў рэпутацыю жорсткага, але прагматычнага адміністратара. Падчас яго знаходжання на пасадзе кітайская эканоміка паказала двухзначны рост. Джу таксама быў значна больш папулярным сярод кітайскай грамадскасці, чым яго папярэднік Лі Пэн. Аднак праціўнікі Джу сцвярджаюць, што яго жорсткая і прагматычная пазіцыя ў палітыцы была нерэалістычнай і непатрэбнай, і многія з яго абяцанняў засталіся нявыкананымі. Джу выйшаў на пенсію ў 2003 годзе і пасля гэтага больш не быў публічнай асобай. Джу памёр у Пекіне 12 жніўня 2026 года ва ўзросце 97 гадоў. == Зноскі == <references /> == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Цынхуа]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 2026 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1928 годзе]] p4m8ylg8fiix27yxr3qbiz7fnvnlp80 0 812730 5181777 2026-08-16T09:30:47Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Чаховіч Уладзіслаў перанёс старонку [[Турава гара (Вільня)]] у [[Боўфалава гара]] 5181777 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Боўфалава гара]] 5o6u6nkjuy0z1o5jhev0336zslultzj 0 812731 5181807 2026-08-16T10:57:43Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Чорная дзірка]] у [[Чорная дзіра]] па-над перасылкай: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка" 5181807 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Чорная дзіра]] a577xpm3p0o3uv0edeoah8dderzndtr 1 812732 5181809 2026-08-16T10:57:43Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Размовы:Чорная дзірка]] у [[Размовы:Чорная дзіра]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка" 5181809 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Размовы:Чорная дзіра]] 1qfotqfojwajrp74gh212oe95qo564z 0 812733 5181812 2026-08-16T11:04:09Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Белая дзірка]] у [[Белая дзіра]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181812 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Белая дзіра]] ejcwmr6r30jpvc7u66q1dyino43i4lt 10 812734 5181829 2026-08-16T11:50:26Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Шаблон:Чорныя дзіркі]] у [[Шаблон:Чорныя дзіры]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181829 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Чорныя дзіры]] fgjbfkwc7imwecxi9yjlnp1r4koi55r 14 812735 5181831 2026-08-16T11:51:49Z Ueschar 151377 Ueschar перанёс старонку [[Катэгорыя:Чорныя дзіркі]] у [[Катэгорыя:Чорныя дзіры]]: У аўтарытэтных крыніцах паслядоўна ўжываецца словазлучэнне "чорная дзіра", а не "чорная дзірка". Тут зроблена па апалогіі. 5181831 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[:Катэгорыя:Чорныя дзіры]] t1c2f8iwp0egxsfwrsp4imzdxb9sbnf