Беларускі шлях (газета, 1918)

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікіпедыя</sitename>
    <dbname>bewiki</dbname>
    <base>https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.15</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікіпедыя</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікіпедыю</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Партал</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Размовы пра партал</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Беларускі шлях (газета, 1918)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1493</id>
    <revision>
      <id>5181990</id>
      <parentid>5143368</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T20:14:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5181990</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9835" sha1="bvb494rc9ypmsd6x8hh76mbij0x5su3" xml:space="preserve">{{значэнні|Беларускі шлях}}
{{Газета}}
[[Файл:Biełaruski šlach Беларускі шлях № 6, 29.03.1918.pdf|thumb|«Беларускі шлях» № 6 ад 29.3.1918 года з публікацыяй Устаўнай граматы БНР ад 25.3.1918 года.]]

'''«Белару́скі шлях»''' — штодзённая грамадска-палітычная [[газета]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]].

Выдавалася з 8 сакавіка да 23 жніўня 1918 года ў [[Мінск]]у ва ўмовах [[Нямецкая акупацыя Беларусі ў час Першай сусветнай вайны|нямецкай акупацыі]]. Рэдактар-выдавец № 1 [[П. Аляксюк]]; з № 2 да канца выдання рэдактар А. Прушынскі ([[А. Гарун]]), выдавец — таварыства «[[Заранка (таварыства)|Заранка]]» (старшыня П. Аляксюк, пісар [[А. Уласаў]]). Супрацоўнічала з газетай «[[Вольная Беларусь (1917)|Вольная Беларусь]]» (мела агульных аўтараў, абменьвалася матэрыяламі). Мэта выдання — сацыяльна-эканамічнае і культурнае адраджэнне Беларусі, яе дзяржаўная самастойнасць і суверэнітэт. Падтрымлівала палітыку [[Рада БНР|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]] (БНР) і яе выканаўчага органа — [[Народны Сакратарыят Беларусі|Народнага Сакратарыята Беларусі]]{{sfn|ЭГБ|1993|с=459}}.

Грунтоўна асвятляла нацыянальны грамадска-палітычны і культурны рух, змяшчала інфармацыю пра беларускі асветніцкі рух у гарадах, мястэчках і вёсках, пра дзейнасць Рады БНР, палітычных партый і груповак, рэгулярна друкавала перадавіцы, мела аддзелы і рубрыкі «Міжнароднае жыццё», «Весткі з краю», «Менскае жыццё», «Весткі з Расіі», «Харчовая справа», «Маленькі фельетон», друкавала кароткія тэатральныя рэцэнзіі, вершы, афіцыйную інфармацыю германскіх штабоў пра ход ваенных дзеянняў{{sfn|ЭГБ|1993|с=459}}.

У перадавіцах і іншых матэрыялах асвятляла сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча Беларусі пасля [[Брэсцкі мір|Брэсцкага міру]]. Галоўным вынікам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] і рэвалюцыі лічыла распад [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] і барацьбу народаў за нацыянальнае самавызначэнне. Крытыкавала палітыку бальшавікоў і Савецкай Расіі, антыбеларускую пазіцыю [[Леў Троцкі|Л. Троцкага]], змагалася супраць русіфікацыі і паланізацыі беларускага народа, выкрывала ігнараванне нацыянальных інтарэсаў Беларусі, імкненне імперыялістычных сіл падзяліць яе тэрыторыю і такім чынам «вырашыць» беларускую праблему. Заклікала народ не дапусціць панавання панскай Польшчы на Беларусі (артыкулы «Доля беларусаў», 27—28 сакавіка; «Польшча і яе суседзі», 15 чэрвеня). Рэдакцыя газеты схілялася да кампраміснай пазіцыі ў дачыненні да суседніх дзяржаў (Расіі, Польшчы, Літвы, Украіны і інш.), аднак пры ўмове прызнання імі палітычнай, гістарычнай і культурнай самастойнасці Беларусі. Выступала за пасляваенны саюз былых народаў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], спадзявалася на падтрымку [[Германская імперыя|Германіяй]] Беларусі ў яе імкненні да эканамічнага і палітычнага супрацоўніцтва з еўрапейскімі дзяржавамі. Адначасова выступала за добрасуседскія адносіны з Расіяй пры ўмове прызнання ёю палітычнай незалежнасці Беларусі{{sfn|ЭГБ|1993|с=459}}.

Газета падтрымлівала шматпартыйную палітычную сістэму, дэмакратычныя выбары на ўсіх узроўнях улады, абараняла інтарэсы беларускага сялянства, выступала за развіццё эканамічнай і культурнай ініцыятывы гарадоў, мястэчак і вёсак краю. Асноўнай сілай гістарычнага руху супрацоўнікі газеты лічылі свядомую інтэлігенцыю, якая арганізуе і вядзе за сабой працоўныя класы насельніцтва. Народ, на іх думку, спрадвеку быў гарантам эканамічнай і палітычнай сілы грамадства, захавальнікам нацыянальнай культуры, мовы, традыцыйнага ладу жыцця, а гарады і мястэчкі — рэгіянальнымі цэнтрамі асветы, культуры, эканамічнай ініцыятывы і кааператыўнага руху{{sfn|ЭГБ|1993|с=459}}.

Апублікавала [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцюю Устаўную грамату]] Рады БНР, паводле якой Беларусь абвяшчалася незалежнай, непадзельнай і дэмакратычнай рэспублікай (29 сакавіка). Друкавала артыкулы пра стан сельскай гаспадаркі, перспектывы пасляваеннага аднаўлення эканомікі. Крытычна, але станоўча ацаніла дзейнасць [[Белнацком]]а і газеты «[[Дзянніца (газета)|Дзянніца]]» (23 мая). Садзейнічала арганізацыі беларускіх школ, асветніцкіх гурткоў, прапагандзе беларускай культуры, развівала ідэю пераемнасці ў развіцці агульначалавечай і нацыянальнай культуры. Інфармавала пра дзейнасць [[Першае беларускае таварыства драмы і камедыі|Першага таварыства беларускай драмы і камедыі]] (п’есы Я. Купалы, Ф. Аляхновіча, творчасць [[Ф. Ждановіч]]а, [[П. Мядзёлка|П. Мядзёлкі]] і інш.), арганізацыю беларускага дзіцячага тэатра ў Вільні (тэатр С. Корф). Паведамляла аб планах стварэння Беларускага ўніверсітэта{{sfn|ЭГБ|1993|с=459}}.

У газеце выступалі з артыкуламі і нарысамі А. Прушынскі (псеўд. А. Гарун, I. Жывіца, Сальвесь, А. П.), [[З. Бядуля]] (псеўд. З. Б., П-ік і інш.), А. Уласаў. На яе старонках друкаваліся вершы, нарысы і артыкулы З. Бядулі («Сучасная вайна і адраджэнне пад’ярэмных народаў», «Адносіны беларусаў да суседніх народаў», «Краёвая інтэлігенцыя» і інш.), вершы на актуальныя тэмы і фельетоны [[К. Ралюс]]а (З. Вехаця), нарысы [[У. Галубок|У. Галубка]] і іншых аўтараў (падпісаны псеўданімамі), некралогі («К. Кастравіцкі», «А. Петрашкевіч»){{sfn|ЭГБ|1993|с=459}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|«Беларускі шлях»|[[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Конан У. М.]]|462}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|«Беларускі шлях»|Конан У. М.|459}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Газеты Мінска на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:1918 год у Мінску]]</text>
      <sha1>bvb494rc9ypmsd6x8hh76mbij0x5su3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускі шлях (газета, 1922)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1494</id>
    <revision>
      <id>5181992</id>
      <parentid>4828854</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T20:38:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Антон 740</username>
        <id>76022</id>
      </contributor>
      <comment>дадана літаратура</comment>
      <origin>5181992</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3001" sha1="02ljofoim0qtmyl0cpvnih5l8rn976h" xml:space="preserve">{{Газета
 |назва                   = 
 |арыгінальная назва      = 
 |выява                   = 
 |подпіс                  = 
 |тып                     = 
 |фармат                  = 
 |заснаванне              = 
 |спыненне публікацый     = 
 |заснавальнікі           = 
 |уладальнікі             = 
 |выдавец                 = 
 |рэдактар                = 
 |галоўны рэдактар        = 
 |штат                    = 
 |палітычна               = 
 |мова                    = 
 |перыядычнасць           = 
 |аб'ём                   = 
 |тыраж                   = 
 |галоўны офіс            = 
 |ISSN                    = 
 |вэб-сайт                = 
}}

{{значэнні|Беларускі шлях}}
'''«Белару́скі шлях»''' — [[газета]], неафіцыйны орган [[Арганізацыя беларускіх беспартыйных актывістаў|арганізацыі «беларускіх беспартыйных актывістаў»]] (створана рэдактарам [[Я. Міткевіч]]ам). Выдавалася неперыядычна, на [[Беларуская мова|беларускай мове]] ў [[Гродна|Гродне]] (22 красавіка 1922 — 2 жніўня 1922). Друкаваліся матэрыялы ў падтрымку супрацоўніцтва з [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскімі]] ўладамі&lt;ref&gt;{{крыніцы/ЭГБ|1|«Беларускі шлях»|с=459|аўтар=[[А. М. Пяткевіч|Пяткевіч А. М.]]}}&lt;/ref&gt;.

Газета нападала на беларускую інтэлігенцыю, лічачы, што яна імкнецца да ўлады. Акрамя гэтага інтэлігенцыю таксама абвінавачвалі ў страце сувязі з вёскай. Газета выступала за адкрыццё беларускіх прыватных школ, чытальняў, курсаў беларускай мовы для дарослых і не толькі. Асвятляла падзеі як у [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]], так і ў іншых краях. Выданне з-за недахопу сродкаў перастала існаваць{{sfn|БелЭн|1996|с=462}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2|«Беларускі шлях»|Пяткевіч А. М.|462}}
* {{Крыніцы/ЭГБ|1|«Беларускі шлях»|Пяткевіч А. М.|459}}

[[Катэгорыя:Газеты Гродна на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:Газеты Заходняй Беларусі]]
[[Катэгорыя:1922 год у Гродне]]</text>
      <sha1>02ljofoim0qtmyl0cpvnih5l8rn976h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марцін Ван Бюрэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1577</id>
    <revision>
      <id>5181868</id>
      <parentid>4828895</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T13:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5181868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8197" sha1="kezmg3rto6c0nlky7vz5kw9m91efinm" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Ван Бюрэн}}
{{ДД}}
'''Марцін Ван Бюрэн''' ({{lang-en|Martin Van Buren}}, {{lang-nl|Maarten van Buren}}; {{ДН|5|12|1782}} — {{ДС|24|7|1862}}) — амерыканскі палітык, 8-ы [[прэзідэнт ЗША]] (1837-41). Член [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]], займаў некалькі высокіх пасад, у тым ліку быў 8-м [[Віцэ-прэзідэнт ЗША|віцэ-прэзідэнтам]] (1833-37) і 10-м [[Дзяржаўны сакратар ЗША|дзяржаўным сакратаром]] (1829-31), абедзве пасады падчас кіравання [[Эндру Джэксан]]а. Няздольнасць Ван Бюрэна ў якасці прэзідэнта справіцца з эканамічным хаосам, выкліканым [[паніка 1837 года|панікай 1837 года]], і наступная крытыка [[Партыя вігаў ЗША|Партыі вігаў]], прывялі да яго паразы на выбарах [[1840]] года.

== Біяграфія ==
Меў [[Нідэрланды|галандскае]] паходжанне, рана навучыўся размаўляць з людзьмі розных этнічных, эканамічных і сацыяльных груп, якіх ён выкарыстоўваў у сваіх інтарэсах як палітычны арганізатар. Пачаў займацца палітыкай ва ўзросце 18 гадоў, хутка перайшоў ад мясцовай да дзяржаўнай палітыкі, атрымаў вядомасць і як палітычны арганізатар, і як дасведчаны юрыст. Абраны ў [[Сенат ЗША]] ад Нью-Ёрка ў [[1821]] годзе, Ван Бюрэн падтрымаў [[Уільям Харыс Кроўфард|Уільяма Х. Кроўфарда]] на пасаду прэзідэнта ў [[1824]] годзе, але ў [[1828]] годзе ён вырашыў падтрымаць генерала [[Эндру Джэксан]]а. Ван Бюрэн быў галоўным прыхільнікам і арганізатарам Джэксана на выбарах 1828 года. Пасля абрання Джэксана, апошні зрабіў Ван Бюрэна дзяржаўным сакратаром.

На працягу васьмі гадоў прэзідэнцтва Джэксана, Ван Бюрэн быў ключавым дарадцам, ён пабудаваў арганізацыйную структуру для аб’яднання [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]], у прыватнасці, у [[Нью-Ёрк]]у. У [[1831]] годзе, пасля яго адстаўкі з пасады дзяржсакратара, Джэксан прызначыў Ван Бюрэна [[Амерыканскі пасол у Вялікабрытаніі|амерыканскім міністрам у Вялікабрытаніі]], але Сенат не падтрымаў прызначэнне Ван Бюрэна, і той спыніў сваю службу ў [[Лондан]]е. Стаў пераемнікам Джэксана, і быў абраны віцэ-прэзідэнтам у [[1832]] годзе. Ван Бюрэн перамог некалькіх праціўнікаў вігаў ў 1836 годзе, і быў абраны прэзідэнтам. Ён стаў трэцім віцэ-прэзідэнтам, які непасрэдна абраўся на пасаду прэзідэнта пасля [[Джон Адамс|Джона Адамса]] ў [[1796]] годзе і [[Томас Джэферсан|Томаса Джэферсана]] ў [[1800]] годзе, і апошнім такім прэзідэнтам на працягу 152 гадоў, пакуль ў [[1988]] годзе не быў абраны [[Джордж Герберт Уокер Буш|Джордж Буш]].

На пасадзе прэзідэнта Ван Бюрэн быў абвінавачаны ў [[паніка 1837 года|дэпрэсіі 1837 года]]; некаторыя газеты называлі яго «''Марцін Ван Руіна''». Ён паспрабаваў вырашыць эканамічныя праблемы, захоўваючы кантроль над федэральнымі сродкамі ў незалежнай казне, а не ў дзяржаўных банках; Кангрэс ўхваліў гэты намер толькі ў [[1840]] годзе. Ван Бюрэн не жадаў [[далучэнне Тэхаса да ЗША|прынімаць Тэхас ў склад Саюза]], каб не парушыць баланс свабодных і рабаўладальніцкіх штатаў згодна з [[Місурыйскі кампраміс|Місурыйскім кампрамісам]], і спадзяваўся пазбегнуць вайны з Мексікай з-за далучэння Тэхаса пакупкай тэрыторыі ўва ўрада Мексікі. Акрамя таго, адносіны з Англіяй і яе калоніямі ў [[Канада|Канадзе]] апынуліся напружанымі з-за бяскроўнай [[Арустукская вайна|Арустукскай вайны]] і [[Каралінскі канфлікт|Каралінскага канфлікту]].

У 1840 годзе Ван Бюрэн прайграў выбары кандыдату ад [[Партыя вігаў ЗША|Партыі вігаў]] [[Уільям Генры Гарысан|Уільяму Генры Гарысану]]. Ван Бюрэн быў вядучым кандыдатам на вылучэнне ад [[Дэмакратычная партыя ЗША|Дэмакратычнай партыі]] ў [[1844]] годзе, але прайграў [[Джэймс Нокс Полк|Джэймсу К. Полку]], які атрымаў перамогу на выбарах. На выбарах [[1848]] года Ван Бюрэн няўдала вылучыўся як кандыдат ад [[Партыя свабоднай зямлі|Партыі свабоднай зямлі]]. Ён таксама падтрымліваў [[Франклін Пірс|Франкліна Пірса]] ([[1852]]), [[Джэймс Б’юкенен|Джэймса Б’юкенена]] ([[1856]]) і [[Стывен Дуглас|Стывена А. Дугласа]] ([[1860]]) на выбарах на пасаду прэзідэнта, яго абаліцыянісцкія погляды і падтрымка Саюза прывялі яго да падтрымкі палітыкі [[Аўраам Лінкальн|Аўраама Лінкальна]] пасля пачатку [[Грамадзянская вайна ў ЗША|грамадзянскай вайны ў Амерыцы]].

Стан здароўя Ван Бюрэна значна пагоршыўся ў [[1861]] годзе, і ён памёр у ліпені [[1862]] года ва ўзросце сямідзесяці дзевяці гадоў. Нягледзячы на тое, што ён служыў на многіх высокіх пасадах, яго самае вялікае дасягненне як палітычнага арганізатара была пабудова сучаснай Дэмакратычнай партыі з далейшым яе дамінаваннем ў новай [[двухпартыйная сістэма|двухпартыйнай сістэме]].
{{Wikidata/Ancestors}}
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэзідэнты ЗША}}
{{Віцэ-прэзідэнты ЗША}}
{{Дзяржаўныя сакратары ЗША}}
{{Кабінет Эндру Джэксана}}
{{DEFAULTSORT:Ван Бюрэн Марцін}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты ЗША]]</text>
      <sha1>kezmg3rto6c0nlky7vz5kw9m91efinm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайвань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2638</id>
    <revision>
      <id>5181869</id>
      <parentid>5130265</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T13:59:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10598" sha1="q1totu5pd7m8msgzp20o3musgwud42q" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Кітай (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Кітайская Рэспубліка (Тайвань)
| Родны склон = Рэспублікі Кітай
| Назва гімна = 中華民國國歌
| Аўдыё = National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg
| Форма праўлення = Змяшаная рэспубліка
| Заснавана = [[1 студзеня]] [[1912]]
| Найбуйнейшыя гарады = [[Новы Тайбэй]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Віцэ-прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Віцэ-прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Выканаўчага Юаня]]
| Кіраўнікі = [[Ма Інцзю]] &lt;br/&gt; [[У Дуньі]] &lt;br/&gt; [[Цзян Іхуа]]
| Месца па плошчы = 136
| Плошча = 36.193
| Працэнт вады = 10,34
| Этнахаронім = [[Тайванцы]] або [[кітайцы]]
| Месца па насельніцтву = 50
| Насельніцтва = 23.373.517
| Год ацэнкі = 2013
| Шчыльнасць насельніцтва = 644
| Месца па шчыльнасці = 17
| ВУП (ППЗ) = 977,088 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2014
| Месца па ВУП (ППЗ) = 20
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 41.581
| Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 17
| ВУП (намінал) = 517,019 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2014
| Месца па ВУП (намінал) = 25
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 22.002
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 39
| ІРЧП = {{рост}}0,890
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 23
| Узровень ІРЧП = вельмі высокі
}}
'''Кітайская Рэспубліка''' ({{Кітайская|中華民國||zhōnghuá mínguó}}) на востраве [[Тайвань (востраў)|Тайвань]] – часткова прызнаная дзяржава ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]].

[[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]] не прызнае незалежнасць Тайваня і лічыць гэтую тэрыторыю сваёй правінцыяй, як і большасць [[Дзяржавы — члены ААН|дзяржаў – членаў ААН]].

== Гісторыя ==
Аддзяленне Тайваня ад [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] адбылося ў 1949 годзе пасля [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]]. У гэтай вайне камуністы атрымалі перамогу і абвясцілі на мацерыку Кітайскую Народную Рэспубліку (КНР). Кіраўніцтва [[Гаміньдан]]а і каля 1,2 млн эмігрантаў ўцяклі на Тайвань і бліжэйшыя астравы, заснавалі там ўрад [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]] (КР) у выгнанні&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/base/02/12/2024/674d9e519a7947bf21a357c5?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F История острова Тайвань и его статус в мире]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны статус ==
Нягледзячы на страту ўлады на тэрыторыі мацерыка, Рэспубліка Кітай дэ-юрэ пазначае сваёй сталіцай [[Нанкін|горад Нанкін]], і да гэтага часу афіцыйна прэтэндуе на землі [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], цэнтральнаазіяцкіх дзяржаў былога [[СССР]], [[Манголія|Манголіі]], паўночнай [[М’янма|М’янмы]], хаця сучасны ўрад не звяртае асаблівай увагі на былыя ўладанні. А Кітайская Народная Рэспубліка, у сваю чаргу, не прызнае за законнае існаванне Рэспублікі Кітай і таму прэтэндуе на яе тэрыторыю.

Кітайская Народная Рэспубліка і па сённяшні дзень намагаецца дасягнуць кансэнсусу і мірна ўніфікаваць Кітай. На выпадак, калі «мірная ўніфікацыя» не здарыцца, Кітайская Народная Рэспубліка ладзіць на ўзбярэжжы Фуджыян ракеты, накіраваныя супраць Рэспублікі Кітай і рыхтуецца да ваеннага ўварвання на яе тэрыторыю. У сваю чаргу, [[ЗША]] рыхтуюць войскі Рэспублікі Кітай і экспартуюць амерыканскую зброю на Тайвань. ЗША маюць свой погляд на сітуацыю ў рэгіёне. Згодна з ім, мінулыя непаразуменні не павінны зрабіцца прычынай агрэсіі супраць Тайваня.

У самім Тайвані існуюць розныя меркаванні наконт гэтага. Кіруючая партыя [[Гаміньдан]] згодна з пазіцыяй ЗША і не адмаўляе магчымую ўніфікацыю ў больш-менш аддаленай будучыні. Аднак яна мае шэраг патрабаванняў, якія абавязкова павінна выканаць Кітайская Народная Рэспубліка, калі хоча, каб краіны аб’ядналіся. Вось яны:
* КНР абавязана дэмакратызаваць сацыяльнае жыццё да ўзроўню Тайваня.
* КНР абавязана ўзняць узровень жыцця сваіх грамадзян да ўзроўню Тайваня.
[[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя]] таксама падтрымлівае пазіцыю ЗША, аднак выключае магчымасць уніфікацыі і выступае за адмову ад тэрытарыяльных прэтэнзій і за абвяшчэнне незалежнасці краіны пад назвай [[Рэспубліка Тайвань]].

Згодна з «палітыкай аднаго Кітая», якую праводзяць Кітайская Народная Рэспубліка і Тайвань, усе краіны, якія ўсталявалі дыпламатычныя дачыненні з адной дзяржавай, не могуць мець стасункі з другой. У абход гэтага патрабавання, Тайвань у большасці краін свету стварыў «Прадстаўніцтвы Тайваня ў пытаннях культуры і эканомікі». Гэтыя прадстаўніцтвы, па дыяпазоне абавязкаў і пытанняў, што там разглядаюць, падобны да дыпламатычных пасольстваў. А ў 25 краінах свету знаходзяцца афіцыйныя пасольствы Тайваня.

Таксама, «палітыка адзінага Кітая» зазначае, што КНР будзе ўдзельнічаць толькі ў тых арганізацыях, дзе не прызнаны Тайвань. Раней (з [[1945]]), Тайвань быў членам-заснавальнікам [[ААН]]. Аднак у [[1971]] права прадстаўніцтва Кітая ў [[ААН|арганізацыі]] і [[СБ ААН|Савеце Бяспекі]] было перададзена КНР, а Рэспубліка Кітай пазбаўлена членства. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] забараняецца ўзнімаць [[Сцяг Кітайскай Рэспублікі|тайваньскі сцяг]] і выконваць [[Гімн Кітайскай Рэспублікі|нацыянальны гімн]].

Таму наладжванне стасункаў з КНР на сённяшні дзень з’яўляецца прыярытэтным кірункам палітыкі РК. На гэта накіравана [[Знешняя палітыка Кітайскай Рэспублікі|знешняя палітыка Тайваня]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Тайва́нь, Фармоза||384}}
* {{ВСЭ3|Тайва́нь, Формоза|том=25|старонкі=209|аўтар=Барышников В. Н.}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тайва́нь, Формоза|465}}
* {{крыніцы/ГНМ (2002)|Тайва́нь|407}}
* {{крыніцы/ЭГС|Тайва́нь|656}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://en.mofa.gov.tw Міністэрства іншаземных спраў Кітайскай рэспублікі]
* [http://www.tectonics.caltech.edu/taiwan/regional.htm Тэктоніка і сейсмалогія]
* [https://conservation.forest.gov.tw/EN/0000075 Прыроднае асяродзе]
* [https://www.thoughtco.com/brief-history-of-taiwan-688021 Кароткая гісторыя]
* [https://www.everyculture.com/Sa-Th/Taiwan.html Культура]
* [https://www.cip.gov.tw/en/tribe/grid-list/index.html?cumid=5DD9C4959C302B9FD0636733C6861689 Карэнныя народы]
* [https://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0000218 Інфармацыя для вандроўнікаў]

{{Краіны ля Паўднёва-Кітайскага мора}}
{{Азія}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Тайвань| ]]
[[Катэгорыя:Кітайская Рэспубліка| ]]</text>
      <sha1>q1totu5pd7m8msgzp20o3musgwud42q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181870</id>
      <parentid>5181869</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10683" sha1="r6j8nyioryxjzwt33xi8t235grhy1g0" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Кітай (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Кітайская Рэспубліка (Тайвань)
| Родны склон = Рэспублікі Кітай
| Назва гімна = 中華民國國歌
| Аўдыё = National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg
| На карце = Free Area of the Republic of China (orthographic projection).svg
| Форма праўлення = Змяшаная рэспубліка
| Заснавана = [[1 студзеня]] [[1912]]
| Найбуйнейшыя гарады = [[Новы Тайбэй]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Віцэ-прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Віцэ-прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Выканаўчага Юаня]]
| Кіраўнікі = [[Ма Інцзю]] &lt;br/&gt; [[У Дуньі]] &lt;br/&gt; [[Цзян Іхуа]]
| Месца па плошчы = 136
| Плошча = 36.193
| Працэнт вады = 10,34
| Этнахаронім = [[Тайванцы]] або [[кітайцы]]
| Месца па насельніцтву = 50
| Насельніцтва = 23.373.517
| Год ацэнкі = 2013
| Шчыльнасць насельніцтва = 644
| Месца па шчыльнасці = 17
| ВУП (ППЗ) = 977,088 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2014
| Месца па ВУП (ППЗ) = 20
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 41.581
| Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 17
| ВУП (намінал) = 517,019 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2014
| Месца па ВУП (намінал) = 25
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 22.002
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 39
| ІРЧП = {{рост}}0,890
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 23
| Узровень ІРЧП = вельмі высокі
}}
'''Кітайская Рэспубліка''' ({{Кітайская|中華民國||zhōnghuá mínguó}}) на востраве [[Тайвань (востраў)|Тайвань]] – часткова прызнаная дзяржава ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]].

[[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]] не прызнае незалежнасць Тайваня і лічыць гэтую тэрыторыю сваёй правінцыяй, як і большасць [[Дзяржавы — члены ААН|дзяржаў – членаў ААН]].

== Гісторыя ==
Аддзяленне Тайваня ад [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] адбылося ў 1949 годзе пасля [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]]. У гэтай вайне камуністы атрымалі перамогу і абвясцілі на мацерыку Кітайскую Народную Рэспубліку (КНР). Кіраўніцтва [[Гаміньдан]]а і каля 1,2 млн эмігрантаў ўцяклі на Тайвань і бліжэйшыя астравы, заснавалі там ўрад [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]] (КР) у выгнанні&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/base/02/12/2024/674d9e519a7947bf21a357c5?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F История острова Тайвань и его статус в мире]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны статус ==
Нягледзячы на страту ўлады на тэрыторыі мацерыка, Рэспубліка Кітай дэ-юрэ пазначае сваёй сталіцай [[Нанкін|горад Нанкін]], і да гэтага часу афіцыйна прэтэндуе на землі [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], цэнтральнаазіяцкіх дзяржаў былога [[СССР]], [[Манголія|Манголіі]], паўночнай [[М’янма|М’янмы]], хаця сучасны ўрад не звяртае асаблівай увагі на былыя ўладанні. А Кітайская Народная Рэспубліка, у сваю чаргу, не прызнае за законнае існаванне Рэспублікі Кітай і таму прэтэндуе на яе тэрыторыю.

Кітайская Народная Рэспубліка і па сённяшні дзень намагаецца дасягнуць кансэнсусу і мірна ўніфікаваць Кітай. На выпадак, калі «мірная ўніфікацыя» не здарыцца, Кітайская Народная Рэспубліка ладзіць на ўзбярэжжы Фуджыян ракеты, накіраваныя супраць Рэспублікі Кітай і рыхтуецца да ваеннага ўварвання на яе тэрыторыю. У сваю чаргу, [[ЗША]] рыхтуюць войскі Рэспублікі Кітай і экспартуюць амерыканскую зброю на Тайвань. ЗША маюць свой погляд на сітуацыю ў рэгіёне. Згодна з ім, мінулыя непаразуменні не павінны зрабіцца прычынай агрэсіі супраць Тайваня.

У самім Тайвані існуюць розныя меркаванні наконт гэтага. Кіруючая партыя [[Гаміньдан]] згодна з пазіцыяй ЗША і не адмаўляе магчымую ўніфікацыю ў больш-менш аддаленай будучыні. Аднак яна мае шэраг патрабаванняў, якія абавязкова павінна выканаць Кітайская Народная Рэспубліка, калі хоча, каб краіны аб’ядналіся. Вось яны:
* КНР абавязана дэмакратызаваць сацыяльнае жыццё да ўзроўню Тайваня.
* КНР абавязана ўзняць узровень жыцця сваіх грамадзян да ўзроўню Тайваня.
[[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя]] таксама падтрымлівае пазіцыю ЗША, аднак выключае магчымасць уніфікацыі і выступае за адмову ад тэрытарыяльных прэтэнзій і за абвяшчэнне незалежнасці краіны пад назвай [[Рэспубліка Тайвань]].

Згодна з «палітыкай аднаго Кітая», якую праводзяць Кітайская Народная Рэспубліка і Тайвань, усе краіны, якія ўсталявалі дыпламатычныя дачыненні з адной дзяржавай, не могуць мець стасункі з другой. У абход гэтага патрабавання, Тайвань у большасці краін свету стварыў «Прадстаўніцтвы Тайваня ў пытаннях культуры і эканомікі». Гэтыя прадстаўніцтвы, па дыяпазоне абавязкаў і пытанняў, што там разглядаюць, падобны да дыпламатычных пасольстваў. А ў 25 краінах свету знаходзяцца афіцыйныя пасольствы Тайваня.

Таксама, «палітыка адзінага Кітая» зазначае, што КНР будзе ўдзельнічаць толькі ў тых арганізацыях, дзе не прызнаны Тайвань. Раней (з [[1945]]), Тайвань быў членам-заснавальнікам [[ААН]]. Аднак у [[1971]] права прадстаўніцтва Кітая ў [[ААН|арганізацыі]] і [[СБ ААН|Савеце Бяспекі]] было перададзена КНР, а Рэспубліка Кітай пазбаўлена членства. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] забараняецца ўзнімаць [[Сцяг Кітайскай Рэспублікі|тайваньскі сцяг]] і выконваць [[Гімн Кітайскай Рэспублікі|нацыянальны гімн]].

Таму наладжванне стасункаў з КНР на сённяшні дзень з’яўляецца прыярытэтным кірункам палітыкі РК. На гэта накіравана [[Знешняя палітыка Кітайскай Рэспублікі|знешняя палітыка Тайваня]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Тайва́нь, Фармоза||384}}
* {{ВСЭ3|Тайва́нь, Формоза|том=25|старонкі=209|аўтар=Барышников В. Н.}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тайва́нь, Формоза|465}}
* {{крыніцы/ГНМ (2002)|Тайва́нь|407}}
* {{крыніцы/ЭГС|Тайва́нь|656}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://en.mofa.gov.tw Міністэрства іншаземных спраў Кітайскай рэспублікі]
* [http://www.tectonics.caltech.edu/taiwan/regional.htm Тэктоніка і сейсмалогія]
* [https://conservation.forest.gov.tw/EN/0000075 Прыроднае асяродзе]
* [https://www.thoughtco.com/brief-history-of-taiwan-688021 Кароткая гісторыя]
* [https://www.everyculture.com/Sa-Th/Taiwan.html Культура]
* [https://www.cip.gov.tw/en/tribe/grid-list/index.html?cumid=5DD9C4959C302B9FD0636733C6861689 Карэнныя народы]
* [https://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0000218 Інфармацыя для вандроўнікаў]

{{Краіны ля Паўднёва-Кітайскага мора}}
{{Азія}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Тайвань| ]]
[[Катэгорыя:Кітайская Рэспубліка| ]]</text>
      <sha1>r6j8nyioryxjzwt33xi8t235grhy1g0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181872</id>
      <parentid>5181870</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:05:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10776" sha1="6xfovrhvgpwjap59xxfa8geggax63nb" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Кітай (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Кітайская Рэспубліка (Тайвань)
| Родны склон = Рэспублікі Кітай
| Назва гімна = 中華民國國歌
| Аўдыё = National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg
| На карце = Free Area of the Republic of China (orthographic projection).svg
| Форма праўлення = Змяшаная рэспубліка
| Заснавана = [[1 студзеня]] [[1912]]
| Сталіца = [[Тайбэй]] (де-факта)&lt;br&gt;[[Нанкін]] (Заяўлена)
| Найбуйнейшыя гарады = [[Новы Тайбэй]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Віцэ-прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Віцэ-прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Выканаўчага Юаня]]
| Кіраўнікі = [[Ма Інцзю]] &lt;br/&gt; [[У Дуньі]] &lt;br/&gt; [[Цзян Іхуа]]
| Месца па плошчы = 136
| Плошча = 36.193
| Працэнт вады = 10,34
| Этнахаронім = [[Тайванцы]] або [[кітайцы]]
| Месца па насельніцтву = 50
| Насельніцтва = 23.373.517
| Год ацэнкі = 2013
| Шчыльнасць насельніцтва = 644
| Месца па шчыльнасці = 17
| ВУП (ППЗ) = 977,088 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2014
| Месца па ВУП (ППЗ) = 20
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 41.581
| Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 17
| ВУП (намінал) = 517,019 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2014
| Месца па ВУП (намінал) = 25
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 22.002
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 39
| ІРЧП = {{рост}}0,890
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 23
| Узровень ІРЧП = вельмі высокі
}}
'''Кітайская Рэспубліка''' ({{Кітайская|中華民國||zhōnghuá mínguó}}) на востраве [[Тайвань (востраў)|Тайвань]] – часткова прызнаная дзяржава ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]].

[[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]] не прызнае незалежнасць Тайваня і лічыць гэтую тэрыторыю сваёй правінцыяй, як і большасць [[Дзяржавы — члены ААН|дзяржаў – членаў ААН]].

== Гісторыя ==
Аддзяленне Тайваня ад [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] адбылося ў 1949 годзе пасля [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]]. У гэтай вайне камуністы атрымалі перамогу і абвясцілі на мацерыку Кітайскую Народную Рэспубліку (КНР). Кіраўніцтва [[Гаміньдан]]а і каля 1,2 млн эмігрантаў ўцяклі на Тайвань і бліжэйшыя астравы, заснавалі там ўрад [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]] (КР) у выгнанні&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/base/02/12/2024/674d9e519a7947bf21a357c5?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F История острова Тайвань и его статус в мире]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны статус ==
Нягледзячы на страту ўлады на тэрыторыі мацерыка, Рэспубліка Кітай дэ-юрэ пазначае сваёй сталіцай [[Нанкін|горад Нанкін]], і да гэтага часу афіцыйна прэтэндуе на землі [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], цэнтральнаазіяцкіх дзяржаў былога [[СССР]], [[Манголія|Манголіі]], паўночнай [[М’янма|М’янмы]], хаця сучасны ўрад не звяртае асаблівай увагі на былыя ўладанні. А Кітайская Народная Рэспубліка, у сваю чаргу, не прызнае за законнае існаванне Рэспублікі Кітай і таму прэтэндуе на яе тэрыторыю.

Кітайская Народная Рэспубліка і па сённяшні дзень намагаецца дасягнуць кансэнсусу і мірна ўніфікаваць Кітай. На выпадак, калі «мірная ўніфікацыя» не здарыцца, Кітайская Народная Рэспубліка ладзіць на ўзбярэжжы Фуджыян ракеты, накіраваныя супраць Рэспублікі Кітай і рыхтуецца да ваеннага ўварвання на яе тэрыторыю. У сваю чаргу, [[ЗША]] рыхтуюць войскі Рэспублікі Кітай і экспартуюць амерыканскую зброю на Тайвань. ЗША маюць свой погляд на сітуацыю ў рэгіёне. Згодна з ім, мінулыя непаразуменні не павінны зрабіцца прычынай агрэсіі супраць Тайваня.

У самім Тайвані існуюць розныя меркаванні наконт гэтага. Кіруючая партыя [[Гаміньдан]] згодна з пазіцыяй ЗША і не адмаўляе магчымую ўніфікацыю ў больш-менш аддаленай будучыні. Аднак яна мае шэраг патрабаванняў, якія абавязкова павінна выканаць Кітайская Народная Рэспубліка, калі хоча, каб краіны аб’ядналіся. Вось яны:
* КНР абавязана дэмакратызаваць сацыяльнае жыццё да ўзроўню Тайваня.
* КНР абавязана ўзняць узровень жыцця сваіх грамадзян да ўзроўню Тайваня.
[[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя]] таксама падтрымлівае пазіцыю ЗША, аднак выключае магчымасць уніфікацыі і выступае за адмову ад тэрытарыяльных прэтэнзій і за абвяшчэнне незалежнасці краіны пад назвай [[Рэспубліка Тайвань]].

Згодна з «палітыкай аднаго Кітая», якую праводзяць Кітайская Народная Рэспубліка і Тайвань, усе краіны, якія ўсталявалі дыпламатычныя дачыненні з адной дзяржавай, не могуць мець стасункі з другой. У абход гэтага патрабавання, Тайвань у большасці краін свету стварыў «Прадстаўніцтвы Тайваня ў пытаннях культуры і эканомікі». Гэтыя прадстаўніцтвы, па дыяпазоне абавязкаў і пытанняў, што там разглядаюць, падобны да дыпламатычных пасольстваў. А ў 25 краінах свету знаходзяцца афіцыйныя пасольствы Тайваня.

Таксама, «палітыка адзінага Кітая» зазначае, што КНР будзе ўдзельнічаць толькі ў тых арганізацыях, дзе не прызнаны Тайвань. Раней (з [[1945]]), Тайвань быў членам-заснавальнікам [[ААН]]. Аднак у [[1971]] права прадстаўніцтва Кітая ў [[ААН|арганізацыі]] і [[СБ ААН|Савеце Бяспекі]] было перададзена КНР, а Рэспубліка Кітай пазбаўлена членства. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] забараняецца ўзнімаць [[Сцяг Кітайскай Рэспублікі|тайваньскі сцяг]] і выконваць [[Гімн Кітайскай Рэспублікі|нацыянальны гімн]].

Таму наладжванне стасункаў з КНР на сённяшні дзень з’яўляецца прыярытэтным кірункам палітыкі РК. На гэта накіравана [[Знешняя палітыка Кітайскай Рэспублікі|знешняя палітыка Тайваня]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Тайва́нь, Фармоза||384}}
* {{ВСЭ3|Тайва́нь, Формоза|том=25|старонкі=209|аўтар=Барышников В. Н.}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тайва́нь, Формоза|465}}
* {{крыніцы/ГНМ (2002)|Тайва́нь|407}}
* {{крыніцы/ЭГС|Тайва́нь|656}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://en.mofa.gov.tw Міністэрства іншаземных спраў Кітайскай рэспублікі]
* [http://www.tectonics.caltech.edu/taiwan/regional.htm Тэктоніка і сейсмалогія]
* [https://conservation.forest.gov.tw/EN/0000075 Прыроднае асяродзе]
* [https://www.thoughtco.com/brief-history-of-taiwan-688021 Кароткая гісторыя]
* [https://www.everyculture.com/Sa-Th/Taiwan.html Культура]
* [https://www.cip.gov.tw/en/tribe/grid-list/index.html?cumid=5DD9C4959C302B9FD0636733C6861689 Карэнныя народы]
* [https://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0000218 Інфармацыя для вандроўнікаў]

{{Краіны ля Паўднёва-Кітайскага мора}}
{{Азія}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Тайвань| ]]
[[Катэгорыя:Кітайская Рэспубліка| ]]</text>
      <sha1>6xfovrhvgpwjap59xxfa8geggax63nb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181873</id>
      <parentid>5181872</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:06:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10776" sha1="oqw56f0chgrmo8z25f8v226bluy2ecc" xml:space="preserve">{{Значэнні|Спасылка=Кітай (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Кітайская Рэспубліка (Тайвань)
| Родны склон = Рэспублікі Кітай
| Назва гімна = 中華民國國歌
| Аўдыё = National anthem of the Republic of China (Taiwan) 中華民國國歌(演奏版).ogg
| На карце = Free Area of the Republic of China (orthographic projection).svg
| Форма праўлення = Змяшаная рэспубліка
| Заснавана = [[1 студзеня]] [[1912]]
| Сталіца = [[Тайбэй]] (де-факта)&lt;br&gt;[[Нанкін]] (заяўлена)
| Найбуйнейшыя гарады = [[Новы Тайбэй]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Віцэ-прэзідэнт Рэспублікі Кітай|Віцэ-прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Старшыня Выканаўчага Юаня]]
| Кіраўнікі = [[Ма Інцзю]] &lt;br/&gt; [[У Дуньі]] &lt;br/&gt; [[Цзян Іхуа]]
| Месца па плошчы = 136
| Плошча = 36.193
| Працэнт вады = 10,34
| Этнахаронім = [[Тайванцы]] або [[кітайцы]]
| Месца па насельніцтву = 50
| Насельніцтва = 23.373.517
| Год ацэнкі = 2013
| Шчыльнасць насельніцтва = 644
| Месца па шчыльнасці = 17
| ВУП (ППЗ) = 977,088 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2014
| Месца па ВУП (ППЗ) = 20
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 41.581
| Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 17
| ВУП (намінал) = 517,019 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 2014
| Месца па ВУП (намінал) = 25
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 22.002
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 39
| ІРЧП = {{рост}}0,890
| Год разліку ІРЧП = 2012
| Месца па ІРЧП = 23
| Узровень ІРЧП = вельмі высокі
}}
'''Кітайская Рэспубліка''' ({{Кітайская|中華民國||zhōnghuá mínguó}}) на востраве [[Тайвань (востраў)|Тайвань]] – часткова прызнаная дзяржава ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]].

[[Кітай|Кітайская Народная Рэспубліка]] не прызнае незалежнасць Тайваня і лічыць гэтую тэрыторыю сваёй правінцыяй, як і большасць [[Дзяржавы — члены ААН|дзяржаў – членаў ААН]].

== Гісторыя ==
Аддзяленне Тайваня ад [[Кантынентальны Кітай|кантынентальнага Кітая]] адбылося ў 1949 годзе пасля [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|грамадзянскай вайны ў Кітаі]]. У гэтай вайне камуністы атрымалі перамогу і абвясцілі на мацерыку Кітайскую Народную Рэспубліку (КНР). Кіраўніцтва [[Гаміньдан]]а і каля 1,2 млн эмігрантаў ўцяклі на Тайвань і бліжэйшыя астравы, заснавалі там ўрад [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]] (КР) у выгнанні&lt;ref&gt;[https://www.rbc.ru/base/02/12/2024/674d9e519a7947bf21a357c5?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.by%2F История острова Тайвань и его статус в мире]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Палітычны статус ==
Нягледзячы на страту ўлады на тэрыторыі мацерыка, Рэспубліка Кітай дэ-юрэ пазначае сваёй сталіцай [[Нанкін|горад Нанкін]], і да гэтага часу афіцыйна прэтэндуе на землі [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], цэнтральнаазіяцкіх дзяржаў былога [[СССР]], [[Манголія|Манголіі]], паўночнай [[М’янма|М’янмы]], хаця сучасны ўрад не звяртае асаблівай увагі на былыя ўладанні. А Кітайская Народная Рэспубліка, у сваю чаргу, не прызнае за законнае існаванне Рэспублікі Кітай і таму прэтэндуе на яе тэрыторыю.

Кітайская Народная Рэспубліка і па сённяшні дзень намагаецца дасягнуць кансэнсусу і мірна ўніфікаваць Кітай. На выпадак, калі «мірная ўніфікацыя» не здарыцца, Кітайская Народная Рэспубліка ладзіць на ўзбярэжжы Фуджыян ракеты, накіраваныя супраць Рэспублікі Кітай і рыхтуецца да ваеннага ўварвання на яе тэрыторыю. У сваю чаргу, [[ЗША]] рыхтуюць войскі Рэспублікі Кітай і экспартуюць амерыканскую зброю на Тайвань. ЗША маюць свой погляд на сітуацыю ў рэгіёне. Згодна з ім, мінулыя непаразуменні не павінны зрабіцца прычынай агрэсіі супраць Тайваня.

У самім Тайвані існуюць розныя меркаванні наконт гэтага. Кіруючая партыя [[Гаміньдан]] згодна з пазіцыяй ЗША і не адмаўляе магчымую ўніфікацыю ў больш-менш аддаленай будучыні. Аднак яна мае шэраг патрабаванняў, якія абавязкова павінна выканаць Кітайская Народная Рэспубліка, калі хоча, каб краіны аб’ядналіся. Вось яны:
* КНР абавязана дэмакратызаваць сацыяльнае жыццё да ўзроўню Тайваня.
* КНР абавязана ўзняць узровень жыцця сваіх грамадзян да ўзроўню Тайваня.
[[Дэмакратычная прагрэсіўная партыя]] таксама падтрымлівае пазіцыю ЗША, аднак выключае магчымасць уніфікацыі і выступае за адмову ад тэрытарыяльных прэтэнзій і за абвяшчэнне незалежнасці краіны пад назвай [[Рэспубліка Тайвань]].

Згодна з «палітыкай аднаго Кітая», якую праводзяць Кітайская Народная Рэспубліка і Тайвань, усе краіны, якія ўсталявалі дыпламатычныя дачыненні з адной дзяржавай, не могуць мець стасункі з другой. У абход гэтага патрабавання, Тайвань у большасці краін свету стварыў «Прадстаўніцтвы Тайваня ў пытаннях культуры і эканомікі». Гэтыя прадстаўніцтвы, па дыяпазоне абавязкаў і пытанняў, што там разглядаюць, падобны да дыпламатычных пасольстваў. А ў 25 краінах свету знаходзяцца афіцыйныя пасольствы Тайваня.

Таксама, «палітыка адзінага Кітая» зазначае, што КНР будзе ўдзельнічаць толькі ў тых арганізацыях, дзе не прызнаны Тайвань. Раней (з [[1945]]), Тайвань быў членам-заснавальнікам [[ААН]]. Аднак у [[1971]] права прадстаўніцтва Кітая ў [[ААН|арганізацыі]] і [[СБ ААН|Савеце Бяспекі]] было перададзена КНР, а Рэспубліка Кітай пазбаўлена членства. На [[Алімпійскія гульні|Алімпійскіх гульнях]] забараняецца ўзнімаць [[Сцяг Кітайскай Рэспублікі|тайваньскі сцяг]] і выконваць [[Гімн Кітайскай Рэспублікі|нацыянальны гімн]].

Таму наладжванне стасункаў з КНР на сённяшні дзень з’яўляецца прыярытэтным кірункам палітыкі РК. На гэта накіравана [[Знешняя палітыка Кітайскай Рэспублікі|знешняя палітыка Тайваня]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Тайва́нь, Фармоза||384}}
* {{ВСЭ3|Тайва́нь, Формоза|том=25|старонкі=209|аўтар=Барышников В. Н.}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тайва́нь, Формоза|465}}
* {{крыніцы/ГНМ (2002)|Тайва́нь|407}}
* {{крыніцы/ЭГС|Тайва́нь|656}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://en.mofa.gov.tw Міністэрства іншаземных спраў Кітайскай рэспублікі]
* [http://www.tectonics.caltech.edu/taiwan/regional.htm Тэктоніка і сейсмалогія]
* [https://conservation.forest.gov.tw/EN/0000075 Прыроднае асяродзе]
* [https://www.thoughtco.com/brief-history-of-taiwan-688021 Кароткая гісторыя]
* [https://www.everyculture.com/Sa-Th/Taiwan.html Культура]
* [https://www.cip.gov.tw/en/tribe/grid-list/index.html?cumid=5DD9C4959C302B9FD0636733C6861689 Карэнныя народы]
* [https://eng.taiwan.net.tw/m1.aspx?sNo=0000218 Інфармацыя для вандроўнікаў]

{{Краіны ля Паўднёва-Кітайскага мора}}
{{Азія}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Тайвань| ]]
[[Катэгорыя:Кітайская Рэспубліка| ]]</text>
      <sha1>oqw56f0chgrmo8z25f8v226bluy2ecc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панама (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3283</id>
    <revision>
      <id>5182115</id>
      <parentid>5071141</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1059" sha1="4oprwejzgbi47aai6fu1fr2ejww8gpb" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Паводле агляду ''International Living Magazine'' горад уваходзіць у пяцёрку лепшых месцаў для жыцця пенсіянераў. Міжнародны аэрапорт.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>4oprwejzgbi47aai6fu1fr2ejww8gpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182116</id>
      <parentid>5182115</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1878" sha1="7psaxva1tnh4tl0qs051z5010basvqb" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог, праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Міжнародны аэрапорт. Эканоміка цесна звязана з абслугоўваннем суднаходства па канале, дзейнасцю порта. Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, швейная, гарбарна-абутковая, мэблевая, цэментная. Вытворчасць сувеніраў. Універсітэт Панамы, каталіцкі ўніверсітэт, Нацыянальная АН, акадэмія мовы, акадэмія гісторыі. Музеі: Нацыянальны, рэлігійнага каланіяльнага мастацтва і інш. Тэатры, кансерваторыя. Архітэктурныя помнікі 17 (у старой Панаме, разбуранай піратамі ў 1671) і 18 стагоддзяў. Цэнтр турызму.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>7psaxva1tnh4tl0qs051z5010basvqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182117</id>
      <parentid>5182116</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:00:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>+літ-ра</comment>
      <origin>5182117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1955" sha1="kscdxrdzh58mtshz117664xw25vowsx" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог, праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Міжнародны аэрапорт. Эканоміка цесна звязана з абслугоўваннем суднаходства па канале, дзейнасцю порта. Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, швейная, гарбарна-абутковая, мэблевая, цэментная. Вытворчасць сувеніраў. Універсітэт Панамы, каталіцкі ўніверсітэт, Нацыянальная АН, акадэмія мовы, акадэмія гісторыі. Музеі: Нацыянальны, рэлігійнага каланіяльнага мастацтва і інш. Тэатры, кансерваторыя. Архітэктурныя помнікі 17 (у старой Панаме, разбуранай піратамі ў 1671) і 18 стагоддзяў. Цэнтр турызму.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панама|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>kscdxrdzh58mtshz117664xw25vowsx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182118</id>
      <parentid>5182117</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:02:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2026" sha1="7cyid3ba361u4s50u7ryi16p5wlkdkt" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог, праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Міжнародны аэрапорт. Эканоміка цесна звязана з абслугоўваннем суднаходства па канале, дзейнасцю порта. Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, швейная, гарбарна-абутковая, мэблевая, цэментная. Вытворчасць сувеніраў. Універсітэт Панамы, каталіцкі ўніверсітэт, Нацыянальная АН, акадэмія мовы, акадэмія гісторыі. Музеі: Нацыянальны, рэлігійнага каланіяльнага мастацтва і інш. Тэатры, кансерваторыя. Архітэктурныя помнікі 17 (у старой Панаме, разбуранай піратамі ў 1671) і 18 стагоддзяў. Цэнтр турызму.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Памятныя мясціны ==
* [[Панамскі сабор]]
== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панама|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>7cyid3ba361u4s50u7ryi16p5wlkdkt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182119</id>
      <parentid>5182118</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="cvmle1obpr2551scz6hk21by4wkzlfq" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог, праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Міжнародны аэрапорт. Эканоміка цесна звязана з абслугоўваннем суднаходства па канале, дзейнасцю порта. Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, швейная, гарбарна-абутковая, мэблевая, цэментная. Вытворчасць сувеніраў. [[Універсітэт Панамы]], каталіцкі ўніверсітэт, Нацыянальная АН, акадэмія мовы, акадэмія гісторыі. Музеі: Нацыянальны, рэлігійнага каланіяльнага мастацтва і інш. Тэатры, кансерваторыя. Архітэктурныя помнікі 17 (у старой Панаме, разбуранай піратамі ў 1671) і 18 стагоддзяў. Цэнтр турызму.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Памятныя мясціны ==
* [[Панамскі сабор]]
== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панама|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>cvmle1obpr2551scz6hk21by4wkzlfq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182121</id>
      <parentid>5182119</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="skbsg4cx920waeedw904f1kdzx4jqn5" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог, праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Міжнародны аэрапорт. Эканоміка цесна звязана з абслугоўваннем суднаходства па канале, дзейнасцю порта. Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, швейная, гарбарна-абутковая, мэблевая, цэментная. Вытворчасць сувеніраў. [[Універсітэт Панамы]], каталіцкі ўніверсітэт, Нацыянальная АН, акадэмія мовы, акадэмія гісторыі. Музеі: Нацыянальны, рэлігійнага каланіяльнага мастацтва і інш. Тэатры, кансерваторыя. Архітэктурныя помнікі 17 (у старой Панаме, разбуранай піратамі ў 1671) і 18 стагоддзяў. Цэнтр турызму.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Транспарт ==
* [[Панамскі метрапалітэн]]
== Памятныя мясціны ==
* [[Панамскі сабор]]
== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панама|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>skbsg4cx920waeedw904f1kdzx4jqn5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182122</id>
      <parentid>5182121</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2160" sha1="gfm5chbnn2soeniff2ecesmb15vzz6p" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог, праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. [[Міжнародны аэрапорт Такумен|Міжнародны аэрапорт]]. Эканоміка цесна звязана з абслугоўваннем суднаходства па канале, дзейнасцю порта. Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, швейная, гарбарна-абутковая, мэблевая, цэментная. Вытворчасць сувеніраў. [[Універсітэт Панамы]], каталіцкі ўніверсітэт, Нацыянальная АН, акадэмія мовы, акадэмія гісторыі. Музеі: Нацыянальны, рэлігійнага каланіяльнага мастацтва і інш. Тэатры, кансерваторыя. Архітэктурныя помнікі 17 (у старой Панаме, разбуранай піратамі ў 1671) і 18 стагоддзяў. Цэнтр турызму.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Транспарт ==
* [[Панамскі метрапалітэн]]
== Памятныя мясціны ==
* [[Панамскі сабор]]
== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панама|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>gfm5chbnn2soeniff2ecesmb15vzz6p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182127</id>
      <parentid>5182122</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памятныя мясціны */</comment>
      <origin>5182127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2180" sha1="g9mxn1bs5yhr79xkeckiwvycf6bxo8o" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Панама''' ({{lang-es|Ciudad de Panamá}}) — [[сталіца]] і найбуйнейшы [[горад]] [[Панама|Панамы]]. 814 тыс. жыхароў (2000). Размешчана на ўзбярэжжы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]]. Каля горада знаходзіцца ўваход ў [[Панамскі канал]]. Істотны камерцыйны і банкаўскі цэнтр свету. Чыгуначная станцыя, вузел аўтадарог, праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. [[Міжнародны аэрапорт Такумен|Міжнародны аэрапорт]]. Эканоміка цесна звязана з абслугоўваннем суднаходства па канале, дзейнасцю порта. Прамысловасць: харчовая, тэкстыльная, швейная, гарбарна-абутковая, мэблевая, цэментная. Вытворчасць сувеніраў. [[Універсітэт Панамы]], каталіцкі ўніверсітэт, Нацыянальная АН, акадэмія мовы, акадэмія гісторыі. Музеі: Нацыянальны, рэлігійнага каланіяльнага мастацтва і інш. Тэатры, кансерваторыя. Архітэктурныя помнікі 17 (у старой Панаме, разбуранай піратамі ў 1671) і 18 стагоддзяў. Цэнтр турызму.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Транспарт ==
* [[Панамскі метрапалітэн]]
== Памятныя мясціны ==
* [[Панамскі сабор]]
* [[Вежа F&amp;F]]

== Вядомыя асобы ==
* [[Рыкарда Марцінэлі]]

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панама|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Сталіцы Паўночнай Амерыкі}}

{{DEFAULTSORT: Панама}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>g9mxn1bs5yhr79xkeckiwvycf6bxo8o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сакрат Яновіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11779</id>
    <revision>
      <id>5182130</id>
      <parentid>5181003</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:21:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nnpdlll</username>
        <id>172719</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вікіфікацыя</comment>
      <origin>5182130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8824" sha1="jb7qasqbfgcvedlzhslmhiun6sljsc2" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Яновіч}}
{{Пісьменнік
| Імя              = Сакрат Яновіч
| Арыгінал імя   = Sokrat Janowicz
| Фота             = 
| Месца нараджэння = 
| Род дзейнасці = [[пісьменнік]], [[перакладчык]]
| Мова твораў= беларуская, польская
}}
'''Сакрат Яно́віч''' ({{ДН|4|9|1936}}, {{МН|Крынкі|у Крынках}}, [[Беластоцкае ваяводства (1919—1939)|Беластоцкае ваяводства]], [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]] — {{ДС|17|2|2013}}, Крынкі&lt;ref name=&quot;pam&quot;&gt;[http://nn.by/?c=ar&amp;i=105106 Памёр пісьменнік Сакрат Яновіч (Крынкі, Падляшша)], [[Наша ніва (1991)|Наша Ніва]] (18.02.2013)&lt;/ref&gt;) — беларускі пісьменнік, аўтар 30 кніг. Член [[Беларускае літаратурнае аб’яднанне «Белавежа»|Беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа»]] і [[Саюз польскіх пісьменнікаў|Саюза польскіх пісьменнікаў]] (з 1971), старшыня Клубу Саюза польскіх пісьменнікаў у [[Беласток]]у (1976—1981).

{{змест злева}}

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і шаўца. Скончыў Беластоцкі электратэхнікум (1955). Працаваў брыгадзірам электраманцёраў на баваўняным камбінаце пад Беластокам. Перакладчык, потым журналіст у газеце [[Ніва (1956)|«Ніва»]] (з 1956). Загадчык арганізацыйнага аддзела Галоўнага праўлення [[БГКТ|Беларускага грамадска‑культурнага таварыства]] (1959—1962). У 1960 скончыў завочнае аддзяленне беларускай філалогіі Настаўніцкага інстытута ў Беластоку. У 1958—1970 супрацоўнічаў са Службай бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]], назіраючы за асяродкам газеты «Ніва», а таксама Беларускага грамадска-культурнага таварыства (у 2007 прызнаўся пра гэта ў [[люстрацыя|люстрацыйнай анкеце]]).&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |title=Польскае радыё для замежжа: Сакрат Яновіч — агент спецслужбаў ПНР |access-date=18 мая 2007 |archive-date=29 верасня 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929104942/http://www.polskieradio.pl/zagranica/by/dokument.aspx?iid=52252 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Калі ён разарваў супрацоўніцтва са спецслужбамі, у [[1970]] яго звольнілі з «Нівы» нібыта «за беларускі нацыяналізм»&lt;ref name=&quot;pam&quot;/&gt;, застаўся беспрацоўным, нейкі час рабіў грузчыкам, тэхнікам бяспекі працы. Скончыў завочны факультэт польскай і славянскай філалогіі [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] ([[1973]]). Інструктар-метадыст Беластоцкага гарадскога Дому культуры (2-я пал. 1970-х), тэхнічны рэдактар «Нівы» (1-я пал. 1980‑х). Старшыня [[Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне|Беларускага дэмакратычнага аб’яднання]] (утворана на пач. 1990). Напачатку [[XXI стагоддзе|XXI ст.]] займаўся актыўнай літарганізатарскай дзейнасцю, у яго Villa Socrates праходзілі шматлікія беларускія і міжнародныя інтэлектуальныя спатканні.

== Творчасць ==
Дэбютаваў апавяданнем у 1956 («Ніва», Беласток). Пісаў на беларускай і польскай мовах.

Аўтар зборнікаў апавяданняў і мініяцюр. Сакрат Яновіч напісаў каля 30 кніг. Яго польскамоўнае эсэ «Беларусь, Беларусь» (1987) называюць публікацыяй найбольш вядомай польскаму чытачу, літартуразнаўца [[Альжбета Дамбровіч]] заўважае, што гэта антыпольскі твор, які быў напісаны з гледзішча штораз меншай нацыянальнай меншасці, якая працягвае раставаць, і аўтар яго ішоў на свядомую правакацыю. У кнізе «Доўгая смерць Крынак» (1993) Сакрат Яновіч прарочыць смерць сваёй малой радзімы, апакаліпсіс невялікага мястэчка, якое прытулілася да польска-беларускай мяжы, мае доўгую і пакручастую гісторыю.

Пераклаў на польскую мову «Вітражы» [[Янка Брыль|Я. Брыля]] (Варшава, 1979), п’есу [[Я. Шабан]]а «Шрамы» (для Драматычнага тэатра імя Я. Вянгеркі ў Беластоку).

== Узнагароды ==
[[Крыж заслугі|Сярэбраны Крыж заслугі]].

== Бібліяграфія ==
* «Загоны», апавяданні (Беласток, 1969);
* «Wielkie miasto Białystok» («Вялікі горад Беласток»), мініяцюры (1973);
* «Не пашанцавала» (Беласток, 1978);
* «Zapomnieliska» («Забыцці»), мініяцюры (Вроцлаў, 1978);
* «Сярэбраны яздок», проза (Мінск, 1978);
* «Ściana» («Сцяна»), аповесць (Ольштын, 1979);
* «Małe dni» («Малыя дні»), мініяцюры (Варшава, 1981);
* «Samosiej» («Самасей»), аповесць (Варшава, 1981);
* «Trzecia pora» («Трэцяя пара»), мініяцюры (Варшава-Беласток, 1983);
* «Miniatures» («Мініяцюры»), мініяцюры (бел., англ.; Лондан, 1984);
* «Srebrny jeździec» («Сярэбраны яздок»), гістарычнае апавяданне (Варшава, 1984);
* «Białoruś, Białoruś» («Беларусь, Беларусь»), эсэ (1987);
* «Terra Incognita: Białoruś» («Terra Incognita: Беларусь»), эсэ (1993);
* «Dolina pełna losu» («Даліна, поўная лёсу»), аповесці (1994);
* «Nasze tysiąc lat» («Нашая тысяча гадоў»), размовы з Юр’ем Хмялеўскім (2000);
* «Ojczystość. Białoruskie ślady i znaki» («Айчына. Беларускія сляды і знакі»), зборнік эсэ (2001);
* «[[Хатняе стагоддзе]]», аповесць (Крынкі, 2008)&lt;ref&gt;''Яновіч С.'' [http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=12069 Хатняе стагоддзе] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190716172050/http://kamunikat.org/halounaja.html?pubid=12069 |date=16 ліпеня 2019 }} / Рэд. Ю.Хмялеўскі, маст.рэд. П. Грэсь — Крынкі: Villa Sokrates, 2008. — 161 с., іл., 21 см — ISBN 978-83-913706-6-6-0&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БП 1917-90|Яновіч Сакрат}}
* {{крыніцы/БП (1992-95)||Яновіч Сакрат}}
* Sokrat Janowicz Pisarz transgraniczny; Studia, wspomnienia, materiały. — Białystok: Trans Humana, 2014. — 520 s. — ISBN 978-83-64817-03-8

== Спасылкі ==
* [http://knihi.com/janovic/ Выбраныя творы] С. Яновіча — Эл.рэсурс knihi.com

{{ВС}}

{{DEFAULTSORT:Яновіч Сакрат}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Польскамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]]</text>
      <sha1>jb7qasqbfgcvedlzhslmhiun6sljsc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14259</id>
    <revision>
      <id>5181910</id>
      <parentid>5017036</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:29:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181910</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128897" sha1="hlxm0pj48wfpu5ot229mg5gfiitnvr3" xml:space="preserve">{{Некамерцыйная арганізацыя
 |назва                = Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны
 |лагатып              = [[Image:Эмблема Общества белорусского языка.png|250px]]
 |подпіс               = Эмблема ТБМ.
 |тып                  = [[грамадская арганізацыя|грамадскае аб’яднанне]]
 |заснавана            = [[27 чэрвеня]] [[1989]] г.
 |заснавальнікі        = 
 |размяшчэнне          = 220034, вул. Румянцава 13, [[Мінск]], [[Беларусь]]
 |ключавыя фігуры      = [[Алег Трусаў]], [[Алена Анісім]], †[[Ніл Гілевіч]], †[[Генадзь Бураўкін]]
 |прадстаўніцтва       = 
 |галіна               = адраджэнне [[беларуская мова|беларускай мовы]] і беларускай нацыянальнай культуры ў Беларусі
 |зборы                = 
 |прыбытак             = 
 |ахвяраванні          = 
 |колькасць валанцёраў = 
 |колькасць супрацоўнікаў= 
 |колькасць членаў     = каля 6000
 |даччыныя арганізацыі = 
 |уласнасць            = 
 |слоган               = 
 |сайт                 = https://tavarystva.by/
 |дата ліквідацыі      = 
}}
'''Тавары́ства белару́скай мо́вы імя́ [[Францыск Скарына|Франці́шка Скары́ны]]''', скарочана '''ТБМ''' — добраахвотная масавая [[грамадская арганізацыя]], у якой аб’ядналіся грамадзяне з мэтай культурна-асветніцкай дзейнасці ў галіне адраджэння [[беларуская мова|беларускай мовы]] ў [[Беларусь|Беларусі]] і праз яе — усёй беларускай нацыянальнай культуры&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 1.1.&lt;/ref&gt;{{sfn|Статут|2009|с=2}}.

ТБМ атрымала статус рэспубліканскага грамадскага аб’яднання, якое дзейнічае на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь (і мае шэраг сяброў і структур за яе межамі) праз свае арганізацыйныя структуры. ТБМ арганізуе сваю работу на прынцыпах [[дэмакратыя|дэмакратызму]], [[плюралізм]]у, самакіравання, [[галоснасць|галоснасці]], падтрымлівае і развівае творчую актыўнасць і ініцыятыву яго сяброў і дзейнічае супольна з дзяржаўнымі, навуковымі ўстановамі, грамадскімі арганізацыямі Рэспублікі Беларусь.
[[Файл:Уваход у Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны.jpg|міні|Сядзіба Таварыства беларускай мовы ў доме па [[вуліца Пятра Румянцава (Мінск)|вуліцы Пятра Румянцава]], 13]]
ТБМ было створана [[27 чэрвеня]] [[1989]] года, з’яўляючыся, такім чынам, адным з найстарэйшых няўрадавых беларускіх грамадскіх аб’яднанняў. За гады сваёй дзейнасці ТБМ дасягнула значных поспехаў у пашырэнні ўжывання беларускай мовы ў сучасным беларускім грамадстве. 8 лістапада 2021 года [[Вярхоўны суд Беларусі]] прыняў рашэнне аб ліквідацыі ГА «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны»&lt;ref name=&quot;facebook.com/alena.anisim&quot;&gt;[https://www.facebook.com/alena.anisim facebook.com/alena.anisim]&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==

=== Стварэнне ТБМ ===
[[Файл:Kurapaty 1989 meeting.jpg|thumb|злева|Мітынг у Курапатах у 1989 г.]]
Станам на другую палову 1980-х гг. працэс [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі Беларусі]], ініцыяваны цэнтральным урадам СССР як працяг [[шавінізм|шавіністычнай]] палітыкі [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], быў цалкам завершаны: ужо ў канцы 1960-х гг. аніводная школа ні ў адным [[горад]]зе і [[Гарадскі пасёлак|гарадскім пасёлку]] [[БССР]] не працавала на [[беларуская мова|беларускай мове]]. Увогуле на працягу ўсіх пасляваенных дзесяцігоддзяў сфера грамадскага ўжытку [[Беларуская мова|мовы]] [[Беларусы|карэннага насельніцтва Беларусі]] ўвесь час і няспынна звужалася і выцяснялася з усіх галін вытворчасці, з адукацыі і навукі, з дзяржаўных і партыйна-савецкіх устаноў, транспартнай сістэмы і інш. Гэта натуральна выклікала вялікі неспакой нацыянальна свядомых колаў творчай і навуковай [[Інтэлігенцыя|інтэлігенцыі]], якія ўсё часцей пачалі выказваць свой пратэст, у тым ліку публічна. Варта адзначыць, што гэта ў спалучэнні з узрушэннем народа ад [[Чарнобыльская катастрофа|Чарнобыльскай катастрофы]], агучвання фактаў [[Рэпрэсіі ў БССР|масавых рэпрэсій у БССР]] (у тым ліку ад адкрыцця [[Курапаты|Курапатаў]]), сацыяльна-эканамічнай нестабільнасці прывяло да імклівага ўзрастання [[нацыянальная самасвядомасць|нацыянальнай самасвядомасці]] [[беларусы|беларусаў]].

У той жа час у [[СССР]] была разгорнута [[перабудова|палітыка перабудовы]] і [[галоснасць|галоснасці]]. Гэта дало магчымасці для адкрытага дыялогу з уладамі па пытаннях нацыянальных культур і моў саюзных рэспублік. Было відавочна, што агучаная [[Сталін]]ым шавіністычная ідэя зліцця народаў [[СССР]] у гэтак званую «новую гістарычную супольнасць — адзіны савецкі народ» на падставе [[Рускія|рускага народа]] і [[Руская мова|яго мовы]] знаходзілася ў крызісным стане і пачала ствараць цэнтральнаму ўраду больш перашкод, чым плёну. У якасці ідэйнай альтэрнатывы пачалі абмяркоўвацца ідэі нацыянальнага адраджэння народаў Саюза. Беларускі народ [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|не стаў выключэннем]].

[[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Беларускі паэт Ніл Гілевіч]], якога прынята вызнаваць за ініцыятара стварэння Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны, успамінаў:
{{цытата|аўтар=[[Ніл Сымонавіч Гілевіч]], ліпень [[1998]] г.&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = '''Дзеля выратавання нацыі'''. Уступнае слова Н. Гілевіча
|загаловак      = ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ ІМЯ ФРАНЦІШКА СКАРЫНЫ. Дакументы і матэрыялы (1989—1997 гг.)
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Я. А. Цумараў
|выданне        = 
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = ГМФ «Трасцянец»
|год            = 1999
|том            = 
|старонкі       = 4
|старонак       = 112
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 500
}}&lt;/ref&gt;|Тады мы ў [[Беларусь|Беларусі]] і ўспомнілі, што ў некаторых краінах [[Еўропа|Еўропы]], напрыклад, у [[Францыя|Францыі]], ды і ў нашых суседзяў [[Прыбалтыка|прыбалтаў]], здаўна існавалі і працягваюць існаваць грамадскія аб'яднанні (таварыствы, камітэты), якія клапоцяцца пра захаванне і культуру нацыянальнай мовы. Дык чаму б не скарыстаць гэтыя магчымасці нам? Так восенню [[1988]]-га мною апанавала ідэя стварыць у Беларусі Таварыства беларускай мовы — масавую, так бы мовіць, усенародную арганізацыю, сябрамі якой могуць стаць усе, хто за выратаванне беларускай мовы ад гвалтоўнай смерці, усе, каму яна любая і дарагая, хто замілаваны і зачараваны яе прыгажосцю і дасканаласцю, усе — незалежна ад [[нацыянальнасць|нацыянальнага паходжання]], [[палітыка|палітычных перакананняў]] і [[канфесія|веравызнання]]. Ідэю падтрымалі многія аўтарытэтныя [[пісьменнік]]і, [[мастак]]і, [[навуковец|навукоўцы]], [[педагог]]і. Пачаліся мае «паходы» ў [[ЦК КПБ]], без згоды якога ў тыя часы падобныя ініцыятывы ажыццявіцца не маглі. Удалося (не адразу, канешне) пераканаць партыйнае кіраўніцтва Рэспублікі ў неабходнасці стварэння такой арганізацыі ў нас і заручыцца яго падтрымкай. Бясспрэчна, паспрыяла гэтаму новая грамадска-палітычная сітуацыя ў дзяржаве — ужо ваўсю ішла «[[перабудова]]». Пасля атрымання згоды ЦК быў створаны аргкамітэт, які і прыступіў да падрыхтоўкі першага, Устаноўчага з'езду Таварыства. З'езд адбыўся [[27 чэрвеня]] [[1989]] года. Гэты дзень і ёсць днём нараджэння ТБМ.}}

Такім чынам [[27 чэрвеня]] [[1989]] г. у [[Мінск]]у адбыўся Устаноўчы з’езд Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны.

На з’ездзе былі зацверджаны Статут Таварыства, абраны яго кіраўнічыя органы — Рэспубліканская рада ТБМ (27 чалавек), Сакратарыят Рады (13 чалавек, старшыня — [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]], намеснікі — [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандр Падлужны]], [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]], [[Яўген Цумараў]]) і Рэвізійная камісія (9 чалавек, старшыня — Мікола Кійка).

Былі створаны наступныя камісіі ТБМ:
* арганізацыйна-[[прапаганда|прапагандысцкая]] (узначаліў [[Яўген Цумараў]]);
* [[адукацыя|адукацыйная]] (узначаліў [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]]);
* [[тэрміналогія|тэрміналагічная]] (узначаліў [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімір Арлоў]]);
* па ўдасканаленні [[правапіс]]у (узначаліў [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзь Цыхун]]);
* па культуры мовы (узначаліў [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|Анатоль Клышка]]);
* па моўных скарбах (узначаліў [[Янка Саламевіч]]);
* па зрокавым і гукавым афармленні жыццёвага асяроддзя (узначаліў [[Мікола Купава]]);
* па сувязях з [[Беларуская дыяспара|суайчыннікамі за межамі Рэспублікі]] (узначаліў [[Барыс Іванавіч Сачанка|Барыс Сачанка]]);
* па [[тапаніміка|тапаніміцы]] (узначаліў [[Леанід Лыч]]);
* [[выдавецтва|выдавецкая]] (узначаліў [[Дзмітрый Санько|Зміцер Санько]]).

З’езд звярнуўся з хадайніцтвам да [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] аб неадкладным наданні [[Беларуская мова|беларускай мове]] ў Рэспубліцы [[Дзяржаўная мова|статусу дзяржаўнай]].

З’езд прыняў «Зварот да грамадзян Беларускай ССР, да беларусаў, якія жывуць за межамі Рэспублікі, да ўсіх прыхільнікаў беларускага слова», дзе, у прыватнасці, адзначалася:{{цытата|аўтар=«Зварот да грамадзян Беларускай ССР, да беларусаў, якія жывуць за межамі Рэспублікі, да ўсіх прыхільнікаў беларускага слова»&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Зварот да грамадзян Беларускай ССР, да беларусаў, якія жывуць за межамі Рэспублікі, да ўсіх прыхільнікаў беларускага слова
|загаловак      = ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ ІМЯ ФРАНЦІШКА СКАРЫНЫ. Дакументы і матэрыялы (1989—1997 гг.)
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = Я. А. Цумараў
|выданне        = 
|месца          = Мінск
|выдавецтва     = ГМФ «Трасцянец»
|год            = 1999
|том            = 
|старонкі       = 9—10
|старонак       = 112
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 500
}}&lt;/ref&gt;|[...] Дарагія сябры! Уступайце ў Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны! Усюды стварайце яго суполкі — у гарадах і вёсках, на заводах і фабрыках, ва ўстановах і арганізацыях, у школах і [[вучылішча]]х, [[тэхнікум]]ах і [[ВНУ]]! Растлумачвайце ўсім мэты і задачы Таварыства! [...] Няхай жыве і квітнее [[беларуская мова]]!}}

І ўжо [[28 верасня]] [[1989]] г. [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета БССР]] зарэгістраваў Статут ТБМ. Такім чынам Таварыства набыло афіцыйны юрыдычны статус. У той жа дзень адбылася ўстаноўчая канферэнцыя [[Маскоўскі раён (Мінск)|Маскоўскай]] раённай рады ТБМ г. [[Мінск]]а, на якой было абрана Праўленне з 6 чалавек: Віктар Навуменка (старшыня Рады), Уладзімір Лобач (намеснік старшыні), Валянціна Бурмака, Яўген Лаўрэль, Алесь Нікалайчанка, Мікола Мішчанчук.

=== 1989 год ===

'''Ліпень: рэгістрацыя першай замежнай арганізацыі ТБМ'''

У [[Горад Прыазёрск, Казахстан|г. Прыазёрску]] ([[Казахстан]]) мясцоваму беларускаму зямляцтву нададзены статус Прыазёрскай гарадской арганізацыі ТБМ імя Францішка Скарыны на чале з Прыазёрскай гарадской радай ТБМ імя Францішка Скарыны (старшыня рады — [[Станіслаў Вацлававіч Суднік|Станіслаў Суднік]], які ў той час знаходзіўся ў Казахстане на вайсковай службе).

'''Верасень'''

Сябры Прыазёрскай гарадской арганізацыі ТБМ ([[Казахстан]]) сабралі 21 подпіс за [[Афіцыйная мова|дзяржаўнасць]] [[беларуская мова|беларускай мовы]] і накіравалі ліст з гэтымі подпісамі на адрас [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]]. Гэты ліст быў уключаны ў даклад [[Ніна Мікалаеўна Мазай|Ніны Мазай]] на XIV сесіі Вярхоўнага Савета БССР.

'''Снежань: пашырэнне колькасці арганізацый ТБМ у Беларусі'''

* '''1 снежня.''' Прайшла ўстаноўчая канферэнцыя [[Гродна|Гродзенскага]] гарадскога аддзялення Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны. Старшынёй абраны [[Аляксей Міхайлавіч Пяткевіч|Аляксей Пяткевіч]]. На канферэнцыю было абрана 590 дэлегатаў. З уступным словам да прысутных звярнуўся старшыня [[Гродзенскі гарадскі выканаўчы камітэт|гарвыканкама]] Віктар Кудравец. Выступы мелі дырэктар СШ № 26 В. Шаўцоў, загадчык аддзела культуры гарвыканкама І. Кліменка, [[дэкан]] філалагічнага факультэта [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|ГрДУ імя Янкі Купалы]] Т. Тамашэвіч, метадыст Інстытута ўдасканалення настаўнікаў А. Будзько і інш. — усяго 12 дэлегатаў.
* '''16 снежня.''' У [[Ліда|г. Лідзе]] прайшла ўстаноўчая канферэнцыя ТБМ імя Францішка Скарыны, на якой была ўтворана Лідская гарадская арганізацыя ТБМ. Была абрана рада ў складзе 17 чалавек, першым старшынёй Лідскай гарадской рады стаў [[Міхась Іванавіч Мельнік|Міхась Мельнік]].
* '''19 снежня.''' Была створана [[Магілёў]]ская гарадская арганізацыя ТБМ. Яе старшынёй быў абраны Яраслаў Клімуць.

=== 1990 год ===

'''Закон «Аб мовах у Беларускай ССР»'''

'''[[29 студзеня]]''' [[1990]] г. XIV сесія [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] прыняла закон «Аб мовах у Беларускай ССР», у другім артыкуле якога было напісана:
{{цытата|аўтар=Закон «Аб мовах у Беларускай ССР».&lt;ref&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         =
|загаловак      = '''Летапіс дзейнасці Грамадскага аб'яднання «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны». 1989—2009.'''
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = [[Алег Трусаў]]
|выданне        = 
|месца          = Ліда
|выдавецтва     =
|год            = 2009
|том            = 
|старонкі       = 8
|старонак       = 164
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 299
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Закон «Аб мовах у Беларускай ССР»&quot;&gt;[http://miram.livejournal.com/433570.html Закон «Аб мовах у Беларускай ССР».]&lt;/ref&gt;|''Артыкул 2.'' '''Дзяржаўная мова, іншыя мовы ў Беларускай ССР'''.

У адпаведнасці з [[Канстытуцыя]]й (Асноўным Законам) [[БССР|Беларускай ССР]] дзяржаўнай мовай Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі з'яўляецца [[беларуская мова]].

Беларуская ССР забяспечвае ўсебаковае развіццё і функцыяніраванне беларускай мовы ва ўсіх сферах грамадскага жыцця.

[...]

Рэспубліканскія і мясцовыя дзяржаўныя, партыйныя органы, прадпрыемствы, установы і грамадскія арганізацыі ствараюць грамадзянам Беларускай ССР неабходныя ўмовы для вывучэння беларускай і рускай моў і дасканалага валодання імі.}}
Закон адразу пасля прыняцця быў выпушчаны ў свет масавым накладам [[Беларусь (выдавецтва)|мінскім выдавецтвам «Беларусь»]]. Варта адзначыць, што [[руская мова]] не вынішчалася з жыцця грамадства: за ёй захоўвалася права мовы міжнацыянальных зносін&lt;ref name=&quot;Закон «Аб мовах у Беларускай ССР»&quot;&gt;[http://miram.livejournal.com/433570.html Закон «Аб мовах у Беларускай ССР».]&lt;/ref&gt;, яна працягвала выкладацца ў школах і выкарыстоўвалася агульнасаюзнымі ведамствамі.

'''Сакавік: заснаванне «Нашага слова»'''

Выйшаў з друку першы нумар бюлетэня ТБМ імя Францішка Скарыны «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]» — выдання безганарарнага і штомесячнага. Наклад нумара складаў 6500 асобнікаў. Старшынёй рэдакцыйнай калегіі бюлетэня быў [[Ніл Гілевіч]], сябрамі рэдкалегіі — [[Янка Брыль]], [[Уладзімір Максімавіч Дамашэвіч|Уладзімір Дамашэвіч]], [[А. Камароўскі]], [[Анатоль Канстанцінавіч Клышка|Анатоль Клышка]], [[І. Лапцёнак]], [[Генадзь Мацур]], [[Дзмітрый Санько|Зміцер Санько]], [[М. Супрановіч]], [[Алесь Траяноўскі]], [[Генадзь Тумаш]], [[Яўген Цумараў]], [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзь Цыхун]].

'''Май'''

'''11—12 мая''' ў [[Мінск|сталічным]] Доме літаратара праходзіла навукова-практычная канферэнцыя «Дзяржаўнасць беларускай мовы: праблемы і шляхі ажыццяўлення», падрыхтаваная Рэспубліканскай Радай ТБМ сумесна з Міністэрствам народнай адукацыі БССР. Мэта канферэнцыі — садзейнічаць камісіі Саўміна ў распрацоўцы праграмы ажыццяўлення ў Рэспубліцы Закона «Аб мовах». Удзельнікі прынялі зварот да народных дэпутатаў БССР, які заканчваўся так: ''«Мы верым, што ў Вас хопіць дзяржаўнай мудрасці, каб зрабіць Беларусь суверэннай дзяржавай не толькі на паперы, але і фактычна, каб яна вызначалася […] і сваёю дзяржаўнаю моваю»''.

'''Жнівень'''

Выйшаў у свет шосты нумар бюлетэня ТБМ «Наша слова», амаль цалкам прысвечаны 500-годдзю з дня нараджэння Францішка Скарыны.

Накладам у 10 тысяч асобнікаў быў выдадзены першы нумар часопіса «Унія». Выдавец — аднайменная моладзевая суполка, зарэгістраваная як калектыўная сябрына ТБМ імя Францішка Скарыны.

Камісія Вярхоўнага Савета БССР па адукацыі, культуры і захаванні гістарычнай спадчыны, якую ўзначальваў Ніл Гілевіч, звярнулася са зваротам да грамадзян краіны з заклікам аддаваць сваіх дзяцей у беларускамоўныя класы.

У Прыазёрску ў Казахстане выйшаў першы нумар газеты «Рокаш» (гэта было першае выданне ТБМ пасля «Нашага слова»), якую выдавала мясцовая арганізацыя ТБМ.

'''Верасень'''

Бюлетэнь ТБМ імя Францішка Скарыны «Наша слова» для афармлення падпіскі быў уключаны ў каталог перыядычных выданняў [[СССР]] пад індэксам 74975.

У Прыазёрску ў Казахстане была адчынена першая за межамі Беларусі беларуская нядзельная школа. Школу адчыніла мясцовая арганізацыя ТБМ.

'''Заснаванне газетнай старонкі «Неруш»'''

Лёзненская раённая арганізацыя ТБМ падрыхтавала ў мясцовай газеце «Патрыёт» старонку «Неруш», дзе асвятлялася дзейнасць грамадскага аб’яднання.

=== 1991 год ===

'''Студзень: удасканаленне «Нашага слова»'''

Накладам у 8 тысяч асобнікаў выйшаў з друку першы (адзінаццаты ўвогуле) нумар «Нашага слова», які істотна адрозніваўся ад сваіх папярэднікаў. Матэрыялы пачалі падавацца сістэматызавана. З’явіліся сталыя рубрыкі «Рэха», «З лякарні спадара Алеся». У праграмным звароце да чытачоў новага рэдактара Э. Ялугіна гаварылася: ''«У хуткім часе „Наша слова“ пачне выходзіць часцей. З безганарарнага бюлетэня яно пераўтвараецца ў паўнавартасны штотыднёвік са штатнымі літаратурнымі супрацоўнікамі»''.

Часопіс «Беларуская мова і літаратура ў школе» адкрыў дыскусію аб правапісе.

'''Люты: Савет Міністраў БССР пашырае дзейнасць ТБМ'''

'''12 лютага''' Савет Міністраў БССР прыняў спецыяльную пастанову (№ 56), накіраваную на пашырэнне дзейнасці ТБМ імя Францішка Скарыны. Пастанова абавязвала выканкамы, міністэрствы, ведамствы Рэспублікі аказваць дапамогу Таварыству ў стварэнні на месцах сваіх новых арганізацый. ТБМ атрымала права мець уласныя прадпрыемствы, якія пачалі выпускаць сувенірную прадукцыю і вырабы культурна-побытавага прызначэння, сродкам масавай інфармацыі Беларусі даручалася прапаганда дзейнасці Таварыства.

'''Сакавік: «Наша слова» становіцца штотыднёвікам'''

З трэцяга (увогуле трынаццатага) нумара (6—12 сакавіка) «Наша слова» стала штотыднёвікам. На Ленінскім праспекце (цяпер гэта праспект Незалежнасці) у Мінску пачаў працаваць кіёск ТБМ.

'''Красавік'''

У «Нашым слове» № 7 за 3—9 красавіка [[1991]] г. быў апублікаваны палемічны артыкул Уладзіміра Ламекі «Тарашкевіца? Наркомаўка? Скарыніца?»

Сакратарыят ТБМ арганізаваў бясплатныя двухмесячныя курсы па інтэнсіўным авалоданні беларускай мовай.

Коштам ТБМ імя Францішка Скарыны быў перавыдадзены «Расійска-Крыўскі (беларускі) слоўнік» Вацлава Ластоўскага, які ўпершыню ўбачыў свет у 1924 г. Наклад перавыдання склаў 10 тысяч асобнікаў.

'''Май'''

У «Нашым слове» № 12 быў апублікаваны зварот Рэспубліканскай Рады ТБМ да народных дэпутатаў Рэспублікі ўсіх узроўняў, да ўсіх грамадзян Беларускай ССР, да прыхільнікаў беларускага слова «Каб людзьмі звацца!» У дакуменце звернута ўвага на тое, што аснова культуры беларускага народа — нацыянальная мова — знаходзіцца ў небяспецы, бо артыкулы і палажэнні прынятага Закона «Аб мовах» чыноўніцтвам па-ранейшаму ігнаруюцца.

На канец мая ў Сакратарыяце ТБМ імя Францішка Скарыны былі зарэгістраваныя наступныя рэгіянальныя арганізацыі Таварыства: па Магілёўскай вобласці — 8 раённых і гарадскіх рад, па Мінскай — 17, па Гомельскай — 6, па Гродзенскай — 11, па Брэсцкай — 7, па Віцебскай — 12, у Мінску — 9 раённых рад і 6 асобных арганізацый, якія мелі правы раённых, а таксама 19 калектыўных сябрын.

'''Чэрвень'''

'''3 чэрвеня''' пачала працу правапісная камісія ТБМ (працавала па 5 лістапада 1992 г.) у наступным складзе: [[Генадзь Апанасавіч Цыхун|Генадзь Цыхун]] (старшыня), [[Сяргей Мікалаевіч Запрудскі|Сяргей Запрудскі]] (сакратар), [[Вінцук Вячорка]], [[Ала Сакалоўская]], Марына Лычкоўская, [[Аляксандр Іосіфавіч Падлужны|Аляксандр Падлужны]], [[Алесь Яскевіч]], [[Дзмітрый Санько|Зміцер Санько]], [[Сяргей Санько]], Я. Войніч, С. Нефідовіч. На асобных пасяджэннях камісіі прысутнічалі таксама В. Мароз, [[Здзіслаў Сіцька]], [[Іван Васільевіч Саверчанка|Іван Саверчанка]], [[Аляксандр Антонавіч Надсан|айцец Аляксандр Надсан]]. Камісія правяла 27 пасяджэнняў і вынесла на абмеркаванне III з’езду ТБМ «Рэкамендацыі па ўдасканаленні правапісу беларускай мовы», якія былі ў жніўні 1993 г. выкарыстаны ў працы Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненні правапісу беларускай літаратурнай мовы. У студзені 1994 г. выйшаў «Выніковы дакумент Дзяржаўнай камісіі па ўдакладненні правапісу беларускай літаратурнай мовы», які паўтараў рэкамендацыі правапіснай камісіі ТБМ у васьмі пунктах з дванаццаці.

'''14—15 чэрвеня''' ў Мінску адбываўся II з’езд Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны. На з’ездзе выступалі больш за 40 кандыдатаў са ўсіх рэгіёнаў Беларусі, а таксама беларусы замежжа. Галоўнымі тэмамі з’езду былі: патрабаванні да чыноўнікаў аб паслядоўным выкананні прынятага Закона «Аб мовах», рэформа беларускага правапісу з мэтай «вярнуць беларускай літаратурнай мове яе нацыянальнае аблічча», інтэнсіфікацыя працы па стварэнні суполак і мясцовых арганізацый ТБМ. Старшынёй ТБМ быў зноў абраны [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Ніл Гілевіч]]. Праз пэўны час пасля з’езду сябрамі ТБМ імя Францішка Скарыны сталі 13 народных дэпутатаў [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] і некалькі дзясяткаў народных дэпутатаў мясцовых саветаў усіх узроўняў.

'''Верасень'''

У Прыазёрскай беларускай нядзельнай школе ў Казахстане працавалі 3 класы, у якіх вучыліся больш за 40 вучняў і працавалі 6 выкладчыкаў. Усе выкладчыкі былі беларускімі афіцэрамі.

'''19 верасня''' Вярхоўны Савет БССР прыняў гістарычнае рашэнне: Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка стала афіцыйна называцца Рэспубліка Беларусь, былі прынятыя дзяржаўны герб — Пагоня — і дзяржаўны сцяг — бела-чырвона-белы. Гэта было пазітыўна ўспрынята ў ТБМ як стварэнне рэальных перадумоў для адраджэння беларускай нацыянальнай культуры і мовы — асновы беларускай дзяржаўнасці.

=== 1992 год ===

'''Студзень'''

У «[[Наша слова (1990)|Нашым слове]]» з’явілася пастаянная тэматычная старонка «Вучымся», на якой даваліся практычныя парады ўсім, хто самастойна вывучаў беларускую мову.

У [[Цвер|горадзе Цвер]] ([[Расія]]) была адчынена беларуская нядзельная школа. Заснавальнікамі былі сябры ТБМ — беларускія ваенныя.

'''Люты'''

* '''5 лютага.''' У газеце «[[Наша слова (1990)|Наша слова]]» (№ 5) быў надрукаваны палемічны артыкул «Назад у „залаты век“ правапісу?» галоўнага рэдактара Э. Ялугіна.
* '''10 лютага.''' Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларусі прыняў пастанову «Аб беларускай мове ў дзяржаўных сродках масавай інфармацыі Рэспублікі Беларусь», дзе была звернута ўвага кіраўнікоў дзяржаўных сродкаў масавай інфармацыі на неадкладнае выкананне Закона «Аб мовах».

'''Красавік'''

У Прыазёрску ([[Казахстан]]) намаганнямі сяброў ТБМ выйшаў з друку «Шыхтовы статут беларускага войска» — першы аматарскі пераклад беларускага вайсковага статута ў незалежнай Беларусі.

'''Май'''

У Мінску адбылася навукова-практычная канферэнцыя «[[Беларуская мова]] і [[нацыя]]нальна-[[дзяржава|дзяржаўны]] [[суверэнітэт]]», якая была арганізавана ТБМ імя Францішка Скарыны сумесна з Камісіяй Вярхоўнага Савета па адукацыі, культуры і захаванні гістарычнай спадчыны, на якой Ніл Гілевіч — старшыня ТБМ — выступіў з дакладам «Незалежнасць немагчыма без нацыянальнай мовы».

'''Кастрычнік'''

* '''24 кастрычніка.''' Удзельнікі канферэнцыі Мінскай гарадской арганізацыі ТБМ выступаюць з адкрытым патрабаваннем да ўрада пад лозунгам «Спыніць русіфікацыю!»
* '''27 кастрычніка.''' Старшыня ТБМ Ніл Гілевіч выступіў на сесіі Вярхоўнага Савета з рэзкай крытыкай, гэтак званага, беларуска-рускага двухмоўя, сцвярджаючы, што на практыцы яно амаль паўсюдна пераходзіць у рускае аднамоўе.

'''Лістапад'''

'''19—20 лістапада''' ў Мінску [[Інстытут мовазнаўства НАНБ|Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа АН Беларусі]], [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь]], ТБМ імя Францішка Скарыны і [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] правялі рэспубліканскую навуковую канферэнцыю «Праблемы беларускага правапісу».

=== 1993 год ===

'''Студзень'''

'''20 студзеня''' газета «Наша слова» (№ 3) пад агульнай назвай «Няма мовы, няма і нацыі» на дзвюх палосах змясціла падборку лістоў студэнтаў [[Філалагічны факультэт БДУ|філалагічнага факультэта БДУ]] ў абарону беларускай мовы, якія былі накіраваныя на адрас Вярхоўнага Савета.

'''Люты'''

'''3 лютага''' газета «Наша слова» (№ 5) пад рубрыкай «Гісторыя Айчыны — вайскоўцам» пачала друкаваць у скарочаным выглядзе раздзелы па гісторыі Беларусі з новага вучэбнага дапаможніка для вайскоўцаў. Публікацыі былі разлічаныя не толькі на воінаў [[Узброеныя сілы Беларусі|Узброеных сіл]], але і на школьнікаў, студэнтаў і іншых чытачоў газеты. Варта адзначыць, што матэрыялы рэзка адрозніваліся ад тыповых поглядаў на гісторыю Беларусі часоў СССР.

'''Сакавік: III з’езд Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны'''

'''26—27 сакавіка''' ў сталічным Доме літаратара адбыўся III з’езд ТБМ імя Францішка Скарыны. У гэты раз галоўным пытаннем стала дзейнасць Таварыства па ажыццяўленні Закона «Аб мовах». Старшынёй ТБМ зноў быў абраны Ніл Гілевіч.

'''Ліпень: I з’езд беларусаў свету'''

* '''8—10 ліпеня.''' Адбыўся [[I з’езд беларусаў свету]], у арганізацыі і рабоце якога актыўны ўдзел прынялі сябры ТБМ.
* '''25 ліпеня'''. У [[Ліда|Лідзе]] быў адкрыты помнік [[Францыск Скарына|Францішку Скарыну]], работа над устаноўкай якога была пачатая з ініцыятывы Лідскай гарадской арганізацыі ТБМ.

'''Верасень'''

'''24—25 верасня''' ў Брэсце адбылася Рэспубліканская навуковая канферэнцыя, якая была арганізавана ТБМ і Міністэрствам адукацыі і была прысвечана беларускамоўнаму выкладанню навучальных дысцыплін у [[ВНУ]].

=== 1994 год ===

'''Студзень'''

Полацкая гарадская рада ТБМ накіравала ў Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь ліст пратэсту супраць спроб надаць рускай мове статус дзяржаўнай.

'''26 студзеня''' старшыня Мінскай гарадской арганізацыі ТБМ [[Мікалай Іванавіч Савіцкі|Мікола Савіцкі]] звярнуўся ў Пракуратуру, Вярхоўны Савет, Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь па факце дыскрымінацыі беларускай мовы і правоў чалавека, які меў месца падчас арганізацыі і правядзення міжнароднай канферэнцыі «Адукацыя XXI стагоддзя. Праблемы павышэння кваліфікацыі работнікаў адукацыі». Аўтар ліста быў пазбаўлены права выступіць па-беларуску, бо беларуская мова не была зацверджана ў якасці рабочай, таксама і тэзісы на адзінай дзяржаўнай мове Рэспублікі Беларусь не прымаліся.

Тым часам у [[Літва|Літве]] мясцовая рада ТБМ наладзіла курсы па вывучэнні беларускай мовы, літаратуры і гісторыі для беларусаў, якія скончылі [[Вільнюс|віленскія]] школы.

'''Сакавік: прыняцце артыкула Канстытуцыі № 17'''

[[Файл:Constitution of Belarus 1994 1.jpg|thumb|Вокладка Канстытуцыі ўзору 1994 г.]]
* '''3 сакавіка.''' На сесіі Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь быў прыняты артыкул № 17 [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі]]:
{{цытата|аўтар=[[Беларусы|Беларускі народ]] у [[Канстытуцыя Беларусі|Канстытуцыі Беларусі]] версіі [[1994]] года&lt;ref&gt;[http://www.asvieta.net/politkanst.html Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь версіі 1994 года.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131205213229/http://asvieta.net/politkanst.html |date=5 снежня 2013 }}&lt;/ref&gt;.|'''[[Дзяржаўная мова|Дзяржаўнай мовай]] [[Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] з'яўляецца [[беларуская мова]]. Рэспубліка Беларусь забяспечвае права свабоднага карыстання [[руская мова|рускай мовай]] як мовай міжнацыянальных зносін.'''}}
* '''16 сакавіка'''. ТБМ сумесна з Міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь аб’яўляе Рэспубліканскі конкурс сачыненняў школьнікаў, прысвечаны 50-годдзю вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў.

'''Май'''

* '''4 мая.''' Сакратарыят ТБМ прыняў Зварот да ўсіх арганізацый ТБМ аб стварэнні Грамадскай кантрольнай камісіі (ГКК) з мэтай каардынацыі намаганняў па забеспячэнні законнасці падчас правядзення [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (1994)|першых прэзідэнцкіх выбараў у Беларусі]].
* '''4—6 мая.''' З ініцыятывы Тэрміналагічнай камісіі ТБМ (старшыня — [[Язэп Стэпановіч]]) адбылася першая нацыянальная канферэнцыя «Праблемы беларускай навуковай тэрміналогіі». У працы бралі ўдзел 147 навукоўцаў, педагогаў, іншых зацікаўленых спецыялістаў. Былі прынятыя звароты да грамадскасці Беларусі, а таксама да міністра адукацыі Рэспублікі Беларусь з патрабаваннем канкрэтных дзеянняў дзеля пераводу выкладання і навучання на беларускую мову.

'''Чэрвень'''

Кіраўніцтва ТБМ Віленскага краю ([[Літва]]) сустрэлася з паслом Рэспублікі Беларусь [[Яўген Канстанцінавіч Вайтовіч|Яўгенам Вайтовічам]] па пытанні адраджэння беларушчыны ў Віленскім краі.

'''8 чэрвеня''' ў «Нашым слове» (№ 23) змешчаны зварот творчай суполкі ТБМ «Нясвіж» да дэпутатаў Вярхоўнага Савета Беларусі з наказамі, сярод якіх: «не дапусціць ганебнага і зневажальнага для беларусаў двухмоўя, прыняць пастанову аб неадкладным пераходзе на беларускую мову ва ўсіх галінах народнай гаспадаркі, культуры і інш.»

'''Ліпень'''

Выйшла ў свет выданне ТБМ «[[100 пытанняў і адказаў з гісторыі Беларусі]]», якое ў хуткім часе стала мець статус культавага сярод навукова-папулярных гістарычных выданняў.
* '''6 ліпеня.''' [[Масква|Маскоўскія]] [[беларусы]] звярнуліся да міністра замежных спраў Беларусі [[Пётр Кузьміч Краўчанка|Пятра Краўчанкі]] з просьбай абараніць правы беларускамоўных землякоў, якія жывуць у Маскве&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=8890&amp;pubid=25347 |title=Газета «Наша слова» № 27, 1994 г. |access-date=15 верасня 2014 |archive-date=25 кастрычніка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151025012251/http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=8890&amp;pubid=25347 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* '''9 ліпеня.''' ТБМ Віленскага краю наладзіла свята, прысвечанае Міжнароднаму году сям’і. Яно адбылося ў засценку [[Вашунава|Вашунова]] [[Докшыцкі раён|Докшыцкага раёна]]. Падчас святкавання быў адкрыты гістарычна-этнаграфічны музей.
* '''20 ліпеня.''' Міністэрства адукацыі выказала падзяку Аргкамітэту першай нацыянальнай канферэнцыі па праблемах беларускай навуковай тэрміналогіі за клопат і руплівыя адносіны да нацыянальна-культурнага адраджэння Беларусі і запэўніла, што будзе ствараць неабходныя ўмовы для пераводу ВНУ Беларусі на дзяржаўную мову выкладання ў адпаведнасці з тэрмінамі, вызначанымі Законам «Аб мовах» і іншымі дакументамі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=8890&amp;pubid=25349 |title=Газета «Наша слова» № 29, 20 ліпеня 1994 г. |access-date=15 верасня 2014 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305202404/http://kamunikat.org/katalohkamunikat.html?pub_start=8890&amp;pubid=25349 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

'''Кастрычнік'''

'''12 кастрычніка''' быў прыняты зварот да [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] з патрабаваннем спыніць крытыку дзяржаўнай мовы і дзяржаўных сімвалаў.

'''Лістапад'''

Сябры [[Заводскі раён (Мінск)|Заводскай]] суполкі ТБМ г. Мінска накіравалі кіраўніцтву [[Мінскі аўтамабільны завод|Мінскага аўтазавода]] з прычыны таго, што на прадпрыемстве прыпынілася работа па стварэнні беларускамоўнага асяроддзя.

'''4 лістапада''' рада ТБМ [[Савецкі раён (Мінск)|Савецкага раёна г. Мінска]] прыняла зварот да Міністэрства адукацыі і навукі Рэспублікі Беларусь, які называўся «Беларусы і сёння не маюць магчымасці атрымліваць адукацыю ў ВНУ на роднай мове».

=== 1995 год ===

'''Студзень'''

Каардынацыйны камітэт па абароне беларускай мовы, у склад якога ўваходзілі ТБМ і яшчэ 19 грамадскіх арганізацый, звярнуўся да Вучонай Рады Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта і Міністэрства адукацыі і навукі Беларусі з патрабаваннем з [[1 верасня]] [[1995]] года перавесці БДУ цалкам на беларускую мову навучання. Зварот меў назву «Закон абавязковы для ўсіх». Бацькоўскі камітэт беларускамоўных школ і класаў г. Мінска, які ўзначальваў [[Алесь Шамак]], сабраў каля 1000 подпісаў у падтрымку выкладання ў ВНУ па-беларуску. Палова з тых подпісаў была даслана на імя [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]].
* '''25 студзеня.''' У «[[Народная газета (1990)|Народнай газеце]]» быў змешчаны калектыўны ліст грамадзян [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кастрычніцкага раёна г. Мінска]] (55 подпісаў, усе грамадзяне былі сябрамі ТБМ) да [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|прэзідэнта]], у які яны патрабавалі «спыніць знявагу роднага слова і дыскрымінацыю беларускамоўнага насельніцтва».
* '''31 студзеня.''' У сталічным Доме літаратара ТБМ правяло мерапрыемства пад назвай «Чаго Вам хочацца, панове?», прымеркаванае да пятых угодкаў з дня прыняцця Вярхоўным Саветам Закона «Аб мовах». Спачатку ў канферэнц-зале адбыўся круглы стол, у якім бралі ўдзел кіраўнікі грамадскіх арганізацый і рухаў, рэктары ВНУ, актывісты ТБМ з розных рэгіёнаў, прадстаўнікі Міністэрства адукацыі, журналісты. Па выніках была прынята адмысловая заява. Другая частка падзеі адбывалася ў вялікай зале Дома літаратара, дзе была працягнутая размова аб роднай мове, адбыўся канцэрт і ўрачыстая ўзнагарода актывістаў ТБМ. Беларускае тэлебачанне больш за гадзіну вяло трансляцыю з глядзельнай залы ў жывым эфіры.

'''Люты'''

'''16 лютага''' [[Жлобінскі раён|Жлобінская раённая]] рада ТБМ імя Францішка Скарыны і мясцовыя арганізацыі [[Партыя БНФ|БНФ]], [[Партыя «Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада»|БСДГ]], аб’яднаных і нацыянальных дэмакратаў прынялі заяву да грамадскасці ў абарону беларускай мовы.

'''Сакавік'''

Споўнілася 5 гадоў ад часу заснавання «Нашага слова».

[[Маладзечна|Маладзечанская]] рада ТБМ прымае зварот да грамадзян Беларусі з назвай «Спыніць наступ антыбеларускіх сіл».
* '''9 сакавіка.''' На пасяджэнні Рэспубліканскай Рады ТБМ была абмеркаваная новая рэдакцыя Статута ТБМ.
* '''12 сакавіка.''' Грамадскі Каардынацыйны Камітэт абарона беларускай мовы звярнуўся да Прадстаўніцтва Арганізацыі Аб’яднаных Нацый у Рэспубліцы Беларусь, каб праінфармаваць пра дыскрымінацыю беларусаў па нацыянальнай прыкмеце, пра парушэнне правоў чалавека, у тым ліку правоў беларускіх дзяцей.

'''Красавік'''

Дэлегаты канферэнцыі [[Маладзечна|Маладзечанскай]] філіі ТБМ прынялі зварот «Не стварайце канфрантацыі вакол моўнага пытання!» да [[Прэзідэнт Беларусі|прэзідэнта Рэспублікі Беларусь]] [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] і старшыні Вярхоўнага Савета [[Мечыслаў Іванавіч Грыб|Мечыслава Грыба]].

ТБМ увайшло ў склад Аргкамітэта па святкаванні 50-х угодкаў Перамогі на гітлерызмам. Ініцыятарам стварэння грамадскага Аргкамітэта выступіла Беларускае дэмакратычнае аб’яднанне ветэранаў.

'''Май: спыненне афіцыйнай падтрымкі ТБМ дзяржавай'''

'''25 мая''' Сакратарыят ТБМ з прычыны спынення падтрымкі з боку дзяржавы звярнуўся па дапамогу да ўсіх камерцыйных структур, фірмаў, сумесных прадпрыемстваў, банкаў, усіх грамадзян, каму дарагія родная мова, нацыянальнае адраджэнне Беларусі. Было прыпынена фінансаванне газеты «Наша слова», паўстала пытанне аб зачыненні [[кіёск]]а ТБМ на [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|праспекце Скарыны]], узніклі цяжкасці з аплатай арэнды памяшканняў, камунальных паслуг.

'''Кастрычнік: IV з’езд ТБМ'''

'''6 кастрычніка''' ў памяшканні Дома літаратара ў Мінску адбыўся IV з’езд ТБМ. Бралі ўдзел дэлегаты ад 132-х рэгіянальных арганізацый. Яны абмеркавалі стан роднай мовы, актуальныя праблемы беларушчыны ды супрацьстаяння русіфікацыі. З’езд прыняў пастанову, зварот да выбаршчыкаў. Старшынёй зноў быў абраны Ніл Гілевіч.

=== 1996 год ===

'''Люты'''

Міжнародным фондам «Еўразія» падведзены вынікі конкурсу, прысвечанага развіццю электронных камунікацый, у якім брала ўдзел Таварыства беларускай мовы. Усяго было пададзена 277 заяў з трох краін — [[Беларусь|Беларусі]], [[Малдова|Малдовы]] і [[Украіна|Украіны]]. Праект ТБМ «Электронны фонд беларускай мовы і сетка лінгвістычнай інфармацыі ў Беларусі» атрымаў фінансавую падтрымку ў памеры 15 000 долараў ЗША. Была створана навуковая рада пад кіраўніцтвам доктара філалагічных навук Генадзя Цыхуна, якая стала ажыццяўляць кіраўніцтва праектам.
* '''14 лютага.''' На пасяджэнні Гродзенскай рады ТБМ у рамках гарадской арганізацыі было створана грамадскае аб’яднанне — Таварыства беларускай вышэйшай школы, якое мела мэтай умацоўваць справы беларускамоўнага выкладання ў ВНУ. Старшынёй быў абраны [[Алесь Аляксандравіч Астроўскі|прафесар Алесь Астроўскі]]. Быў прыняты зварот да старшыні Вярхоўнага Савета Беларусі [[Сямён Георгіевіч Шарэцкі|Сямёна Шарэцкага]] і старшыні Гродзенскага аблвыканкама [[Аляксандр Іосіфавіч Дубко|Аляксандра Дубко]].
* '''21 лютага.''' «Наша слова» № 8 надрукавала заяву, падпісаную [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Нілам Гілевічам]], [[Рыгор Іванавіч Барадулін|Рыгорам Барадуліным]], [[Мікола Іванавіч Ермаловіч|Міколам Ермаловічам]], [[Уладзімір Міхайлавіч Конан|Уладзімірам Конанам]], [[Дзмітрый Санько|Змітром Санько]], [[Уладзімір Аляксеевіч Арлоў|Уладзімірам Арловым]] з нагоды адмены Міністэрствам адукацыі пісьмовага экзамену па беларускай мове за курс сярэдняй школы, што было ўспрынята сябрамі ТБМ як акцыя русіфікацыі.
* '''28 лютага.''' З ініцыятывы Віцебскай гарадской арганізацыі ТБМ быў наладжаны гарадскі сход па пытанні выканання Законаў «Аб мовах» і «Аб адукацыі». Акрамя сяброў ТБМ, у сходзе бралі ўдзел прадстаўнікі прадпрыемстваў, ВНУ, арганізацый, настаўнікі і бацькі вучняў беларускамоўных класаў горада Віцебска. Была прынята заява «У абарону беларускай мовы».

'''Красавік: пратэст ТБМ у сувязі з затрыманнямі на «Чарнобыльскім шляху»'''

Сакратарыят ТБМ прыняў заяву, у якой быў выказаны пратэст у сувязі з затрыманнямі дзяржаўнымі сілавымі структурамі ўдзельнікаў [[Чарнобыльскі шлях|акцыі «Чарнобыльскі шлях»]], якая адбылася 26 красавіка. У прыватнасці абурэнне было выказана з нагоды затрымання сябра Рады ТБМ [[Юрый Віктаравіч Хадыка|Юрыя Хадыкі]]. У заяве ўтрымлівалася патрабаванне вызваліць усіх затрыманых удзельнікаў «Чарнобыльскага шляху».

'''Май: сустрэча са старшынёй Вярхоўнага Савета'''

'''3 мая''' ў [[Дом урада (Мінск)|Доме ўрада]] адбылася сустрэча прадстаўнікоў Таварыства беларускай мовы і [[Таварыства беларускай школы#Сучаснасць|Таварыства беларускай школы]] з [[Сямён Георгіевіч Шарэцкі|Сямёнам Шарэцкім]] — старшынёй Вярхоўнага Савета Беларусі — на якой ён выказаўся аб неабходнасці вяртання беларускай мове страчаных ёю пазіцый у сферы адукацыі.

'''Чэрвень: ідэя стварэння «Белай кнігі»'''

Пінскія рэгіянальныя арганізацыі ТБМ і ТБШ правялі сумеснае пасяджэнне па пытанні стану беларускай мовай у горадзе, прыняўшы заяву «Аб праблеме падрыхтоўкі нацыянальных кадраў у Рэспубліцы Беларусь».

'''14 чэрвеня''' ў сталічным Доме літаратара адбылося пасяджэння круглага стала на тэму «Факты знішчэння сістэмы беларускамоўнай адукацыі». Арганізатары стала — ТБМ, ТБШ, Мінскі гарадскі бацькоўскі камітэт беларускамоўных школ і класаў — у прынятай рэзалюцыі заявілі пра намер пачаць збор сведчанняў грамадзян Беларусі аб парушэннях дзяржаўнымі і недзяржаўнымі структурамі прынцыпу этнічнай і моўнай роўнасці. Гэтыя сведчанні разам з імёнамі асоб, якія, на думку аўтараў рэзалюцыі, былі вінаватыя ў парушэнні правоў чалавека, склаўшы «Белую кнігу», стануць базай для працягу праваахоўнай дзейнасці арганізацый — ініцыятараў круглага стала.

'''Кастрычнік: канчатковае стварэнне «Белай кнігі»'''

У сядзібе ТБМ адбылося сумеснае пасяджэнне ТБМ і ТБШ. Абмяркоўваліся бліжэйшыя планы, у прыватнасці правядзенне круглага стала з мэтай абмеркавання дзяржаўнай канцэпцыі рэформы агульнаадукацыйнай школы пад назвай «Перспектывы беларускага школьніцтва», а таксама вынікі збору матэрыялаў для «Белай кнігі». Таксама ТБМ і ТБШ распачалі збор подпісаў пад патрабаваннем да прэзідэнта і ўрада краіны забяспечыць грамадзянам Беларусі канстытуцыйнае права на атрыманне адукацыі на беларускай мове.

'''17 кастрычніка''' на сумесным пасяджэнні Сакратарыята ТБМ і канцылярыі ТБШ было зацверджана Палажэнне «Аб „Белай кнізе“» і склад яе рэдакцыйнай камісіі, а таксама рашэнне аб арганізацыі акцыі па зборы подпісаў у абарону беларускамоўнай вышэйшай школы.

=== 1997 год: V з’езд ТБМ ===
1997 год не быў удалым для дзейнасці Таварыства з прычына нізкага фінансавага стану. У выніку '''12 красавіка''' на V з’ездзе ТБМ, які прайшоў у Доме літаратара ў Мінску, з’езд прыняў адстаўку Ніла Гілевіча з пасады старшыні ТБМ і абраў новым старшынёй [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзя Бураўкіна]]. Намеснікамі старшыні былі абраныя [[Алег Анатольевіч Трусаў|Алег Трусаў]] і [[Людміла Дзіцэвіч]]. Выданне газеты «Наша слова» было прыпынена (яно будзе адноўлена толькі ў лістападзе, прычым цэнтр выдання будзе перанесены з Мінска ў Ліду).

=== 1998 год: узмацненне крызісу ТБМ ===

'''Студзень: спыненне гаспадарчай дзейнасці'''

'''1 студзеня''' рашэннем Сакратарыята ТБМ спыніла гаспадарчую дзейнасць. Кіёск на праспекце Скарыны быў прададзены.

'''Сакавік: правядзенне санкцыяванага ўладамі пікета з нагоды 80-годдзя БНР'''

'''21 сакавіка''' Сакратарыят ТБМ разам з іншымі грамадскімі арганізацыямі і партыямі зладзілі пікет у [[Серабранка (жылы раён, Мінск)|мікрараёне «Серабранка»]] ў Мінску. Пікет быў прысвечаны 80-м угодкам [[Беларуская Народная Рэспубліка|БНР]]. Падчас пікета бясплатна раздаваліся газеты «Наша слова» і «Рабочы». Адначасова з пікетам Сакратарыят ТБМ, занепакоены знікненнем беларускіх школ і беларускай мовы з ВНУ, разаслаў адмысловыя лісты рэктарам усіх ВНУ Беларусі з просьбай адказаць на дванаццаць пытанняў, звязаных з выкарыстаннем беларускай мовы, дзеля аналізу сітуацыі ды інфармавання грамадства праз СМІ.

'''Красавік: судовая пастанова аб выплаце рэнты'''

Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны атрымала судовую пастанову, паводле якой арганізацыя павінна была заплаціць за арэнду памяшкання 71 163 000 беларускіх рублёў. ТБМ абгрунтавала такую запазычанасць тым, што арэндная плата складала 10 долараў ЗША за 1 м².

'''Май: судовая справа аб высяленні ТБМ'''

* '''6 мая.''' Пракуратура Партызанскага раёна г. Мінска накіравала ў гаспадарчы суд Мінскай вобласці іскавую заяву ў інтарэсах ЖРЭА Партызанскага раёна аб высяленні ТБМ з памяшкання па вуліцы Румянцава (будынак № 13). Прычына — запазычанасць па арэндзе, якая складала ў суме 240 млн беларускіх рублёў, аднак з улікам пені, інфляцыі і штрафаў вырасла да 840 млн рублёў.
* '''13 мая.''' Мінскі абласны гаспадарчы суд разгледзеў справу па іску ЖРЭА Партызанскага раёна г. Мінска да ТБМ імя Францішка Скарыны аб запазычанасці па арэнднай плаце за сядзібу на вуліцы Румянцава (будынак № 13). Быў вынесены наступны прысуд: на працягу двух тыдняў ТБМ павінна вызваліць памяшканне, а таксама выплаціць на карысць ЖРЭА Партызанскага раёна г. Мінска 540 млн беларускіх рублёў з адтэрміноўкай на пяць месяцаў.

'''Чэрвень: ідэя стварэння Беларускага нацыянальнага ўніверсітэта; высяленне ТБМ'''

* '''6 чэрвеня.''' Адбылося пасяджэнне Рэспубліканскай рады ТБМ па пытанні стану беларускамоўнай адукацыі ў ВНУ Беларусі. У прынятай пастанове Рада канстатавала ўзмацненне русіфікатарскай палітыкі ў сферы вышэйшай адукацыі і звярнулася да Міністэрства адукацыі з шэрагам канкрэтных прапаноў. Таксама ўпершыню на Радзе было абмеркаванае пытанне аб стварэнні Беларускага нацыянальнага ўніверсітэта. Была прынятая прапанова аб прызначэнні на пасаду галоўнага рэдактара «Нашага слова» Станіслава Судніка.
* '''23 чэрвеня.''' Мінскі гарадскі выканаўчы камітэт пастанавіў прымяніць да ТБМ ільготную арэндную плату: 1 долар ЗША за 1 м² замест 10. Аднак, як і ўсе законы і пастановы, гэтая не мела адваротнай сілы, таму пазычанасць ТБМ не была зменшана.
* '''25—26 чэрвеня.''' З сядзібы па вуліцы Румянцава (будынак № 13) было выселенае Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны, нягледзячы на тое, што скарга на рашэнне суда, якую падало Таварыства, яшчэ не была разгледжана.

'''Верасень: актыўнае пікетаванне і мітынгаванне'''

* '''1 верасня.''' ТБМ наладзіла пікет у абарону беларускай мовы ў Ленінградскім завулку г. Мінска.
* '''4 верасня.''' Каля [[Станцыя метро Аўтазаводская, Мінск|станцыі метро «Аўтазаводская»]] рада ТБМ Заводскага раёна г. Мінска наладзіла пікет у абарону беларускай мовы, паралельна праводзячы запіс у шэрагі ТБМ і падпісваючы ахвотных на «Наша слова».
* '''16 верасня.''' ТБМ і моладзевае грамадскае аб’яднанне «Хлоя гербу „Пац“» наладзілі мітынг з мэтай падтрымкі беларускамоўнай адукацыі і стварэння Беларускага нацыянальнага ўніверсітэта. Былі прынятыя рэзалюцыя з патрабаваннем спыніць перавод школ на рускую мову, зварот да старшыні Савета міністраў [[Сяргей Сцяпанавіч Лінг|Сяргея Лінга]] і міністра адукацыі [[Васіль Іванавіч Стражаў|Васіля Стражава]] з патрабаваннем Беларускага нацыянальнага ўніверсітэта, зварот да грамадзян аб становішчы беларускай мовы. Таксама была зачытаная заява Сакратарыята ТБМ у падтрымку газеты «Наша Ніва».
* '''25 верасня.''' Заводская рада ТБМ г. Мінска і сябры суполак ТБМ Ленінскага раёна правялі каля [[Партызанская (станцыя метро, Мінск)|станцыі метро «Партызанская»]] пікет у падтрымку беларускамоўнай адукацыі з мэтай абароны беларускіх школ і класаў. Падчас пікета ў ТБМ запісаліся 7 чалавек, было распаўсюджана 100 асобнікаў газеты «Наша слова».

=== 1999 год ===

'''Студзень: правядзенне першай у гісторыі беларускамоўнай матэматычнай алімпіяды'''

* '''5 студзеня'''. Магілёўская абласная арганізацыя ТБМ прапанавала абласному ўпраўленню адукацыі правесці матэматычную алімпіяду на беларускай мове. Прапанова была прынята, і першая беларускамоўная матэматычная алімпіяда адбылася. Удзел бралі 27 навучэнцаў 9—11 класаў школ і ліцэяў Магілёўшчыны.
* '''12 і 26 студзеня'''. На пасяджэннях Сакратарыята ТБМ разглядаліся пытанні падрыхтоўкі да чарговага VI з’езду ТБМ. Была зацверджана заява адносна дыскрымінацыі і ігнаравання беларускай мовы пры падпісанні прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь і прэзідэнтам Расійскай Федэрацыі [[25 снежня]] [[1998]] г. дамоў аб аб’яднанні Беларусі і Расіі. Быў прыняты зварот да ўсіх арганізацый ТБМ аб пікетаванні супраць таго, што перапіс насельніцтва будзе праводзіцца па-руску.

'''Сакавік'''

Створана [[Бешанковічы|Бешанковіцкая]] суполка ТБМ. Старшынёй была абрана Валянціна Гракун.

'''Красавік'''

ТБМ звярнулася да прадпрымальнікаў з просьбай аб фінансавай дапамозе ў правядзенні VI з’езду ТБМ. Была адноўлена [[Слонім]]ская суполка ТБМ, кіраўніком яе была абрана Таццяна Трафімчык.
* '''14 красавіка'''. Выйшаў 400-ты нумар «Нашага слова» і 70 надрукаваны ў Лідзе.
* '''16 красавіка'''. На Сакратарыяце ТБМ была прынята заява з прычыны падпалу [[Яўрэі|яўрэйскай]] [[Сінагога|сінагогі]] ў [[Мінск]]у [[12 красавіка]].
* '''17 красавіка'''. У Доме літаратара прайшоў '''VI з’езд ТБМ'''. Прысутнічалі 192 дэлегаты, якія прадстаўлялі '''2700''' сяброў ТБМ, што прайшлі перарэгістрацыю. З’езд заслухаў справаздачныя даклады: намесніка старшыні ТБМ [[Алег Анатольевіч Трусаў|Алега Трусава]] «Два гады дзейнасці, стан спраў, праблемы, перспектывы», старшыні Рэвізійнай камісіі Уладзіміра Кішкурны. З’езд задаволіў просьбу Генадзя Бураўкіна аб адстаўцы і абраў старшынёй ТБМ Алега Трусава, намеснікамі Міколу Лавіцкага (першы намеснік) і Людмілу Дзіцэвіч. З’езд абраў Рэспубліканскую раду ТБМ у складзе 49 чалавек і Рэвізійную камісію — 5 чалавек (старшыня — Уладзімір Кішкурна), зацвердзіў Станіслава Судніка галоўным рэдактарам «Нашага слова». Быў прыняты шэраг дакументаў. Адбылося першае пасяджэнне Рэспубліканскай рады. Быў абраны Сакратарыят (12 сяброў).

'''Май'''

* '''5 мая'''. Пачаў працу відэаклуб, створаны Віталём Станішэўскім. Яго мэта — пашырэнне беларускамоўнага відэа. Быў паказаны першы фільм у перакладзе на беларускую мову — «Пяты элемент».
* '''6 мая'''. На пасяджэнні Сакратарыята ТБМ былі прыняты заявы: «Супраць пераследу [[Саюз палякаў на Беларусі|Саюза палякаў у Беларусі]]», «Захаваем назву „[[Праспект Незалежнасці (Мінск)|Праспект Францішка Скарыны]]“ ў цэнтры нашай старадаўняй сталіцы».
* '''11 мая'''. У сядзібе ТБМ улады шукалі бомбу. Калі прыехалі журналісты, супрацоўнікі праваахоўных органаў зніклі. Алег Трусаў зазначыў: «Тут галоўная бомба для ўлады — беларуская мова».
* '''13 мая'''. На пасяджэнні Сакратарыята былі зарэгістраваны [[Брэст|Брэсцкая]] гарадская арганізацыя ТБМ, суполка ТБМ Віленскага цэнтра «Дэмакратыя дзеля Беларусі».

=== 2017 год ===
29 кастрычніка 2017 ў Мінску адбыўся справаздачна-выбарчы з’езд Таварыства беларускай мовы. Дэпутат [[Палата прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Беларусі|Палаты прадстаўнікоў]] [[Алена Анісім]] змяніла на пасадзе старшыні арганізацыі [[Алег Трусаў|Алега Трусава]]. Кандыдатуру Анісім падтрымалі 87 дэлегатаў з 92. Іншых кандыдатаў на пасаду не было. Ва ўступнай прамове Алена Анісім заклікала рабіць усё магчымае для таго, каб беларуская мова стала дзяржаўнай не толькі фармальна, але і па сутнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/199799|title=Дэпутат Алена Анісім абраная старшынёй Таварыства беларускай мовы|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=29 кастрычніка 2017}}&lt;/ref&gt;.

=== Універсітэт імя Ніла Гілевіча ===
Станам на 2017 год толькі чатыры дзяржавы ў свеце не маюць універсітэта з нацыянальнай мовай адукацыі — [[Кіпр]], [[Мальта]], [[Ірландыя]] і [[Беларусь]]&lt;ref name=&quot;svalba&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.svaboda.org/a/albaruthenia/28876415.html|title=«Нацыянальны ўніверсітэт у XXI стагоддзі»: навуковая грамадзкасьць абмяркоўвае стварэньне беларускамоўнай ВНУ|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=25 лістапада 2017}}&lt;/ref&gt;.

Універсітэт імя Ніла Гілевіча, або неафіцыйна Беларускі нацыянальны ўніверсітэт — установа адукацыі з [[Беларуская мова|беларускай мовай]] выкладання, якую прапанавалі стварыць у Беларусі. Форма навучальнай установы мела быць арыентавана на класічны ўніверсітэт з апорай на [[гуманітарныя навукі]], таксама дапускалася, што будзе весціся падрыхтоўка па [[Юрыспрудэнцыя|юрыдычных]], некаторых [[медыцына|медыцынскіх]] і [[ІТ]]-спецыяльнасцях&lt;ref name=&quot;nn198106&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nashaniva.com/198106|title=Мінгарвыканкам зарэгістраваў офіс будучага «першага беларускамоўнага ўніверсітэта» на чале з Алегам Трусавым|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=27 верасня 2017}}&lt;/ref&gt;. Старшынёй аргкамітэта ў стварэнні ўніверсітэта «Альбарутэнія» стаў [[Алег Трусаў]], былы старшыня Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны. Назва «Альбарутэнія» абумоўленая забаронай дзяржавы адвольна выкарыстоўваць словы «нацыянальны» і «дзяржаўны»&lt;ref name=&quot;svalba&quot;/&gt;.

27 верасня 2017 года стала вядома, што [[Мінгарвыканкам]] зарэгістраваў офіс будучага ўніверсітэта «Альбарутэнія» як структурнага падраздзялення [[Таварыства беларускай мовы]] па адрасе [[Вуліца Шчарбакова (Мінск)|вуліца Шчарбакова]], 32&lt;ref name=&quot;nn198106&quot;/&gt;. ТБМ плануе таксама падаць на рэгістрацыю статут універсітэта і дакументы для атрымання ліцэнзіі на права вядзення адукацыйнай дзейнасці, на што можа пайсці прыблізна год. У выпадку атрымання ўсіх неабходных дакументаў і дазволаў ва ўніверсітэце спачатку пачне працу [[магістратура]], куды плануецца прыняць 200—300 магістрантаў, якія пасля заканчэння змогуць стаць выкладчыкамі ўніверсітэта для студэнтаў-[[бакалаўр]]аў&lt;ref name=&quot;nn198106&quot;/&gt;. Таксама ў якасці выкладчыкаў могуць выступіць тыя, хто раней працаваў у [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскім гуманітарным універсітэце]]&lt;ref name=&quot;nn198106&quot;/&gt;.

25-26 лістапада 2017 года ў Мінску прайшла канферэнцыя «Нацыянальны ўніверсітэт у XXI стагоддзі: місія і выклікі», у якой узялі ўдзел беларускія [[навуковец|навукоўцы]], [[палітык|палітычныя]] і [[грамадскі дзеяч|грамадскія дзеячы]]&lt;ref name=&quot;svalba&quot;/&gt;. Пасля канферэнцыі старшыня аргкамітэта Алег Трусаў заявіў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nv-online.info/2017/11/26/aleg-trusau-belarus-saspela-dlya-stvarennya-natsyyanalnaga-universiteta/|title=Алег Трусаў: Беларусь саспела для стварэння нацыянальнага ўніверсітэта|publisher=[[Народная Воля]]|date=26 лістапада 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;:
{{Цытата|На канферэнцыі мы паказалі, што беларускае грамадства даўно гатовае да існавання нармальнага нацыянальнага ўніверсітэта. Калі раней было больш песімізму адносна яго з’яўлення, то цяпер, дзякуючы намаганням нашых эліт, грамадства саспела для перамен.}}

27 сакавіка 2018 года на прэс-канферэнцыі ў офісе Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны было паведамлена, што юрыдычна зарэгістраваны «Універсітэт імя Ніла Гілевіча», названы ў гонар [[Ніл Гілевіч|народнага паэта Беларусі]] і першага старшыні ТБМ&lt;ref name=&quot;euroradio&quot;&gt;[https://euroradio.fm/u-belarusi-yurydychna-zaregistravany-nacyyanalny-universitet-imya-nila-gilevicha У Беларусі юрыдычна зарэгістраваны Нацыянальны ўніверсітэт імя Гілевіча. Відэа] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210721122909/https://euroradio.fm/u-belarusi-yurydychna-zaregistravany-nacyyanalny-universitet-imya-nila-gilevicha |date=21 ліпеня 2021 }}&lt;/ref&gt;.

Прапанаваны акадэмічны профіль:
* Даследаванне гісторыка-культурнай спадчыны;
* Міжнароднае [[краіназнаўства]];
* [[Журналістыка]] электронных медыя, літаратурная праца;
* [[Інфарматыка]];
* [[Урбаністыка]];
* Бізнес-менеджмент&lt;ref name=&quot;svalba&quot;/&gt;.

=== Пераслед. 2021 год ===
У час [[Пагром грамадскіх арганізацый у Беларусі (2021)|пагрому грамадскіх арганізацый у Беларусі]] [[14 ліпеня]] [[2021]] года ў сядзібе ТБМ адбыўся ператрус. Грамадскае аб’яднанне атрымала два пісьмовыя папярэджанні, якія своечасова не змагло аспрэчыць.

[[27 жніўня]] [[Вярхоўны суд Рэспублікі Беларусь]] пачаў разгляд пазову [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] аб ліквідацыі грамадскага аб’яднання ТБМ імя Ф. Скарыны. Аднак паседжанне было перанесена на няпэўны час. 8 лістапада 2021 года Вярхоўны суд Беларусі прыняў рашэнне аб ліквідацыі ГА «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны»&lt;ref name=&quot;facebook.com/alena.anisim&quot;/&gt;.

=== Аднаўленне. 2022 год ===
Беларусы ў замежжы вырашылі аднавіць арганізацыю. 11 верасня 2022 года ў [[Лодзь|Лодзі]] ([[Польшча]]), пры дапамозе фонда «Беларусы ў Лодзі», адбыўся Устаноўчы сход адноўленага Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны. Статут Таварыства быў у некаторых дэталях зменены ў адпаведнасці з заканадаўствам [[Польшча|Рэспублікі Польшча]], у § 1 дададзены пункт, паводле якога «''Таварыства працягвае традыцыі і гісторыю Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны, раней зарэгістраванага ў Беларусі 28 верасня 1989 г.''», а менавіта захоўвае галоўную мэту ТБМ — адраджэнне [[Беларуская мова|беларускай мовы]] і [[Культура Беларусі|беларускай нацыянальнай культуры]].

=== Рэгістрацыя. 2023 год ===
27 студзеня 2023 года Краёвы рэестр судовы (KRS) зарэгістраваў Статут ТБМ. Такім чынам Таварыства аднавіла афіцыйны юрыдычны статус. Для бяспекі былых сябраў Таварыства ў Беларусі пра аднаўленне арганізацыі нічога не паведамлялася да моманту яе дзяржаўнай рэгістрацыі. Першым сябрам ТБМ з Беларусі, якому было паведамлена пра афіцыйнае аднаўленне Таварыства, стала апошняя старшыня арганізацыі перад ліквідацыяй — [[Алена Мікалаеўна Анісім|Алена Анісім]], яна ўзрадавалася гэтай падзеі: «''Вітаю! Дзякуй за цудоўныя навіны! Надзвычай удзячная за Вашу дзейнасць і за давер! Усім сябрам найшчырэйшае вітанне!!!''».

== Юрыдычныя падставы для дзейнасці ТБМ ==
{{састарэла|2021 год}}
ТБМ дзейнічае ў адпаведнасці з [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь]], Законам Рэспублікі Беларусь «Аб грамадскіх аб’яднаннях»&lt;ref&gt;[http://bel-kodeksy.com/ob_obwestvennyh_ob_edineniyah.htm Закон Рэспублікі Беларусь «Аб грамадскіх аб’яднаннях»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150811100807/http://bel-kodeksy.com/ob_obwestvennyh_ob_edineniyah.htm |date=11 жніўня 2015 }} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, Законам Рэспублікі Беларусь «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь»&lt;ref&gt;[[wikisource:be:Закон Рэспублікі Беларусь «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь»|Закон Рэспублікі Беларусь «Аб мовах у Рэспубліцы Беларусь»]]&lt;/ref&gt;, іншымі палажэннямі дзеючага заканадаўства і статутам ТБМ{{sfn|Статут online 2007|}}. ТБМ з’яўляецца [[юрыдычная асоба|юрыдычнай асобай]], мае самастойны [[бухгалтар]]скі баланс, [[пячатка|пячатку]], [[штамп]]ы вызначанага ўзору з адлюстраваннем [[эмблема|эмблемы]], зарэгістраванай ва ўстаноўленым парадку, [[Банкаўскі рахунак|разліковыя рахункі]] ў [[банк]]аўскіх установах (у тым ліку [[Валюта|валютныя]]); ад свайго імя выступае ва ўзаемаадносінах з юрыдычнымі і [[фізічная асоба|фізічнымі асобамі]]. Арганізацыйныя структуры ТБМ могуць быць надзелены правамі юрыдычнай асобы{{sfn|Статут|2009|с=2}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 1.4.&lt;/ref&gt;. У сваёй працы ТБМ таксама кіруецца Стратэгіяй ТБМ «Развіццё беларускай мовы ў [[XXI]] стагоддзі»&lt;ref&gt;[http://tbm-mova.by/mova.html Стратэгія ТБМ «Развіццё беларускай мовы ў XXI стагоддзі» на афіцыйным сайце ТБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703031516/http://tbm-mova.by/mova.html |date=3 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;, {{нп3|Міжнародная дэкларацыя лінгвістычных правоў|Міжнароднай дэкларацыяй лінгвістычных правоў|en|Universal Declaration of Linguistic Rights}}, прынятай у [[1996]] годзе (гэты дакумент быў створаны «''з мэтай выправіць выпадкі моўнага дысбалансу для таго, каб забяспечыць усім мовам павагу і ўсебаковае развіццё, а таксама для таго, каб усталяваць прынцыпы справядлівага і раўнапраўнага лінгвістычнага міру ва ўсім свеце як ключавога фактару гарманічных сацыяльных адносін''») і заснаванай на [[Усеагульная дэкларацыя правоў чалавека|Усеагульнай дэкларацыі правоў чалавека]], прынятай [[ААН]] у [[1948]] годзе&lt;ref name=pranas&gt;[http://tbm-mova.by/about_us.html Пра нас — ''кароткая інфармацыя наконт ТБМ на афіцыйным сайце грамадскага аб’яднання''.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140703050037/http://tbm-mova.by/about_us.html |date=3 ліпеня 2014 }}&lt;/ref&gt;. Таварыства беларускай мовы з’яўляецца цалкам легальным і афіцыйна зарэгістраваным грамадскім аб’яднаннем, якое рэгулярна праходзіць перарэгістрацыю ў адпаведнасці з дзеючым заканадаўствам (напрыклад, Пасведчанне аб дзяржаўнай рэгістрацыі грамадскага аб’яднання № 01412 было выдадзена ГА «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны» (ТБМ) і зарэгістравана рашэннем [[Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь]] ад [[14 красавіка]] [[2006]] года № 187 у Адзіным дзяржаўным рэгістры юрыдычных асоб і індывідуальных прадпрымальнікаў за № 100129705{{sfn|Статут|2009|с=10}}).

=== Эмблема ТБМ ===
[[Файл:Эмблема Общества белорусского языка.png|thumb|left|Эмблема ТБМ ([[мастак]] — [[Мікола Купава]]).]]
Як самастойная юрыдычная асоба, ТБМ мае пячатку і штампы з адлюстраваннем эмблемы, зарэгістраванай ва ўстаноўленым парадку. Аўтарам эмблемы з’яўляецца [[Беларусь|беларускі]] [[мастак]] [[Мікола Купава]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ ІМЯ ФРАНЦІШКА СКАРЫНЫ. Дакументы і матэрыялы ([[1989]]—[[1997]] гг.)|арыгінал = |спасылка = |адказны = Я. А. Цумараў|выданне = |месца = [[Мінск]]|выдавецтва = ГМФ «Трасцянец»|год = [[1999]]|том = |старонкі = 1|старонак = 112|серыя = |isbn = |тыраж = 500}}&lt;/ref&gt;. Эмблема выканана ў класічных традыцыях беларускай гістарычнай [[Геральдыка|геральдыкі]] і яе правілаў. Афіцыйнае апісанне эмблемы ТБМ выглядае наступным чынам: ''два [[круг]]і, паміж каторых справа ўлева надпіс «ТАВАРЫСТВА БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ ІМЯ ФРАНЦІШКА СКАРЫНЫ», у меншым крузе сіняга колеру жоўтая выява [[герб]]а [[Францыск Скарына|Францішка Скарыны]] — [[сонца]] і [[паўмесяц]] — уверсе, на кругах, выява [[Пагоня|Пагоні]]: чырвонага колеру [[шчыт]] з чорна-белым [[вершнік]]ам на [[конь|кані]] з узнятым [[меч|мячом]] у правай руцэ і шчытам з выяваю падвоенага роўнаканцовага [[крыж]]а на левым плячы — за шчытом перакрывае круг [[Бела-чырвона-белы сцяг|бела-чырвона-белая стужка]]''. Эмблема ТБМ сімвалізуе гістарычную памяць беларускага народа, паказвае знітоўванне лепшых дасягненняў нацыянальнай культуры, значныя падзеі [[Гісторыя Беларусі|народнай гісторыі]], незалежнасць і дзяржаўнасць беларускай мовы як у старажытныя часы, гэтак і ў гістарычнай перспектыве. Яна была зацверджана Рэспубліканскай Радаю ТБМ імя Францішка Скарыны, зарэгістравана [[22 сакавіка]] [[1995]] г. і перарэгістравана [[6 верасня]] [[1999]] г. (пасведчанне Міністэрства юстыцыі Рэспублікі Беларусь аб рэгістрацыі сімволікі аб’яднання № 0381){{sfn|Статут|2009|с=11}}.

== Прадмет, мэты, задачы і метады дзейнасці ТБМ ==

=== Прадмет дзейнасці ТБМ ===
Прадметам дзейнасці ТБМ з’яўляецца [[культура|культурна]]-[[асветніцтва|асветніцкая]] дзейнасць&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 2.1.&lt;/ref&gt;{{sfn|Статут|2009|с=3}}.

=== Асноўныя мэты дзейнасці ТБМ ===
* Аднаўленне ў грамадстве стаўлення да [[беларуская мова|роднай мовы]] як да нацыянальнай святыні.
* Пашырэнне яе ўжытку ва ўсіх сферах жыцця Рэспублікі Беларусь.
* Усебаковае развіццё і захаванне яе чысціні і самабытнасці.
* Садзейнічанне забеспячэнню ёй рэальнага статусу [[дзяржаўная мова|дзяржаўнай мовы]]{{sfn|Статут|2009|с=3}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 2.2.&lt;/ref&gt;.

=== Задачы дзейнасці ТБМ ===
* '''Галоўная задача ТБМ''' — адраджэнне беларускай мовы ў дзяржаўным, грамадскім і духоўным жыцці народа, а таксама:
* Садзейнічанне зберажэнню і развіццю нацыянальнай культуры і народных традыцый, гістарычнай памяці і фарміраванню нацыянальнай самасвядомасці, пераадоленню нацыянальнага [[нігілізм]]у;
* Аказанне неабходнай падтрымкі ў сферы нацыянальна-культурнага развіцця [[Беларуская дыяспара|беларусам, якія жывуць за межамі Рэспублікі Беларусь]];
* Садзейнічанне адраджэнню ў Беларусі нацыянальнай асветы, забеспячэнне ўмоў для бесперапыннай адукацыі на беларускай мове;
* Пашырэнне культурных сувязей беларусаў з народамі свету дзеля прапаганды беларускай і засваення здабыткаў сусветнай культуры{{sfn|Статут|2009|с=3}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 2.3.&lt;/ref&gt;.

=== Метады дзейнасці ТБМ ===
Для ажыццяўлення статутных мэт і задач ТБМ выкарыстоўвае наступныя метады:
* Спрыяе развіццю непасрэднага перакладу ўсіх відаў [[літаратура|літаратуры]] з замежных моў на беларускую і садзейнічае выкарыстанню беларускай мовы ў працы замежных прадстаўнікоў дзяржаўных органаў, устаноў, прадпрыемстваў і грамадскіх арганізацый Рэспублікі Беларусь;
* Удзельнічае ў распрацоўцы і ўвасабленні ў жыццё навуковай канцэпцыі беларускай мовы, клапоціцца пра культуру літаратурнай мовы, яе адзінства і ўдасканаленне правапісу;
* Бесперашкодна атрымлівае і распаўсюджвае інфармацыю, якая мае дачыненне да дзейнасці ТБМ, засноўвае ўласныя і карыстаецца ў вызначаным парадку дзяржаўнымі [[сродкі масавай інфармацыі|сродкамі масавай інфармацыі]];
* Прадстаўляе і абараняе правы і законныя інтарэсы сваіх сяброў у дзяржаўных, гаспадарчых і грамадскіх органах і іншых арганізацыях;
* ТБМ мае права выдавецкай дзейнасці і [[Наша слова (1990)|свой перыядычны друкаваны орган]]{{sfn|Статут|2009|с=3}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 2.4.&lt;/ref&gt;.

== Структура і выбарныя органы ТБМ ==

=== З’езд ТБМ ===
[[Файл:Kanfierenc-zała TBM imia F. Skaryny.jpg|thumb|left|Канферэнц-зала сядзібы Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны.]]
Найвышэйшым кіруючым органам ТБМ з’яўляецца з’езд, які склікаецца адзін раз на тры гады.

З’езд прымае Статут і іншыя дакументы, уносіць у Статут змены і дапаўненні, абірае старшыню ТБМ, першага намесніка і намеснікаў старшыні, Раду, Рэвізійную камісію і яе кіраўніка, заслухоўвае і зацвярджае справаздачу Рады і Рэвізійнай камісіі, зацвярджае рэдактара выдання, вырашае іншыя пытанні, прымае рашэнне аб рэарганізацыі, ліквідацыі ТБМ.

Нечарговы з’езд склікаецца Радай ці з патрабавання не менш чым адной трэці раённых (гарадскіх) арганізацый ТБМ, або Рэвізійнай камісіяй.

Час і месца з’езда, норму прадстаўніцтва, парадак абрання дэлегатаў вызначае Рада ТБМ.

Рашэнні з’езда правамоцныя пра наяўнасці больш за ½ дэлегатаў. Рашэнні прымаюцца простай большасцю галасоў ад прысутных. Парадак, форма і ўмовы галасавання вызначаюцца з’ездам&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 3.1.&lt;/ref&gt;{{sfn|Статут|2009|с=4}}.

=== Рада ТБМ ===
Кіруючым органам ТБМ паміж з’ездамі з’яўляецца Рада. Рада выконвае свае абавязкі на грамадскіх асновах.

Рада збіраецца не радзей як два разы на год. Рада вырашае статутныя задачы ТБМ, абірае сакратарыят, стварае іншыя рабочыя органы і камісіі, пры неабходнасці ўносіць змены і дапаўненні ў Статут, прымае рашэнні аб набыцці, распараджэнні і адчужэнні маёмасці, зацвярджае ўзоры пячаткі, сімволікі і іншай атрыбутыкі; зацвярджае рашэнні аб колькасці і тэрмінах платы ўзносаў; ажыццяўляе прыём у сябры ТБМ; вырашае іншыя пытанні дзейнасці ТБМ.

Пасяджэнні Рады лічацца правамоцнымі пры наяўнасці больш за палову яе сяброў.

Рашэнні прымаюцца простай большасцю галасоў ад прысутных{{sfn|Статут|2009|с=4}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункты 3.2, 3.4.&lt;/ref&gt;.

=== Сакратарыят ТБМ ===
Сакратарыят — выканаўчы орган, які працуе стала, выконвае пастановы і даручэнні з’езда і Рады, ажыццяўляе прыём новых сяброў, кіруе справамі ТБМ на падставе Статута ў межах правоў, нададзеных Радай. Сакратарыят выконвае свае абавязкі на грамадскіх асновах.

Сакратарыят збіраецца не радзей, як раз на месяц. Рашэнні прымаюцца простай большасцю галасоў ад ліку прысутных сяброў сакратарыята пры ўмове ўдзелу не менш за палову яго складу.

Сакратарыят:
* Каардынуе дзейнасць арганізацыйных структур і вядзе іх улік;
* Рыхтуе дакументы для пастаноўкі на ўлік (рэгістрацыю) альбо зняцце з уліку арганізацыйных структур ТБМ;
* Пры ўзнікненні рознагалосся пры прыёме (выключэнні) у сябры ТБМ прымае канчатковае рашэнне;
* Мае права прымаць рашэнні аб набыцці маёмасці і распараджацца ёю{{sfn|Статут|2009|с=4}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункты 3.3, 3.4.&lt;/ref&gt;.

=== Старшыня ТБМ ===
Старшыня ТБМ валодае правамі і абавязкамі кіраўніка юрыдычнай асобы, у тым ліку:
* Без [[даверанасць|даверанасці]] дзейнічае ад імя ТБМ і прадстаўляе яго інтарэсы ў органах дзяржаўнай улады і кіравання, у адносінах з юрыдычнымі і фізічнымі асобамі;
* Распараджаецца маёмасцю ў межах, вызначаных сакратарыятам ТБМ;
* Заключае грамадзянска-прававыя дагаворы і дамовы ад імя ТБМ, выдае даверанасці ў парадку, устаноўленым заканадаўствам;
* Размяркоўвае абавязкі паміж членамі сакратарыята і каардынуе іх работу;
* Зацвярджае штатны расклад і службовыя аклады, наймае і звальняе штатных работнікаў (ТБМ можа мець сваіх штатных супрацоўнікаў для выканання штодзённай арганізацыйнай працы);
* Адкрывае і закрывае разліковы і іншыя рахункі ў банках, мае права першага подпісу ў фінансавых дакументах ТБМ;
* Мае права дэлегаваць частку сваіх паўнамоцтваў аднаму са сваіх намеснікаў.
У адсутнасць старшыні ТБМ яго абавязкі выконвае першы намеснік&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункты 3.5, 3.6.&lt;/ref&gt;{{sfn|Статут|2009|с=5}}.

=== Тэрытарыяльныя або вытворчыя арганізацыі ТБМ ===
Аснова ТБМ — першасныя суполкі і раённыя (гарадскія), абласныя арганізацыі. Тэрміны паўнамоцтваў дзейнасці суполак і іншых мясцовых выбарных органаў — два гады&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 3.15.&lt;/ref&gt;{{sfn|Статут|2009|с=7}}.

==== Суполкі ТБМ ====
Суполкі ствараюцца па тэрытарыяльных і вытворчых прынцыпах, пры наяўнасці не менш чым трох сяброў ТБМ.

Суполка ТБМ ствараецца на агульным сходзе сяброў ТБМ. Рашэнне аб стварэнні суполкі дасылаецца ў сакратарыят для пастаноўкі на ўлік. Сябры суполкі збіраюцца на свае сходы не радзей як раз на тры месяцы. Рашэнні прымаюцца простай большасцю галасоў ад ліку прысутных сяброў суполкі пры ўмове прысутнасці не менш за палову складу сяброў суполкі. На арганізацыйным сходзе суполкі адкрытым галасаваннем абіраецца ''старшыня суполкі'', ''скарбнік'' і ''рэвізор''. Пры наяўнасці болей за 10 сяброў у складзе суполкі дадаткова абіраецца ''намеснік старшыні''.

''Старшыня суполкі'': арганізоўвае працу суполкі ў адпаведнасці са статутам ТБМ; займаецца пытаннямі пастаноўкі на ўлік (альбо зняцця з уліку) суполкі; штогод робіць справаздачу аб дзейнасці суполкі ў сакратарыят ТБМ і інш.

''Скарбнік суполкі'': збірае штогадовыя ўзносы сяброў ТБМ, а таксама добраахвотныя ахвяраванні.

''Рэвізор суполкі'': кантралюе выкананне Статута ТБМ сябрамі суполкі, а таксама фінансава-гаспадарчую дзейнасць суполкі{{sfn|Статут|2009|с=5}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 3.7.&lt;/ref&gt;.

==== Раённыя (гарадскія), абласныя арганізацыі ТБМ ====
Суполкі могуць аб’ядноўвацца ў раённыя (гарадскія) арганізацыі.

Раённыя (гарадскія) арганізацыі ТБМ ствараюцца пры наяўнасці не менш, чым дзвюх суполак або 10 сяброў ТБМ. У гарадах з раённым дзяленнем гарадскія арганізацыі ТБМ ствараюцца пры наяўнасці не менш чым дзвюх раённых арганізацый або 50 сяброў ТБМ.

Абласныя арганізацыі ТБМ ствараюцца пры наяўнасці не менш чым трох раённых (гарадскіх) арганізацый.

Вышэйшым органам раённых (гарадскіх), абласных арганізацый з’яўляецца ''канферэнцыя''. Канферэнцыя праводзіцца не радзей за 1 раз на 2 гады па рашэнні кіраўнічых органаў ці Рэвізійнай камісіі. Рашэнні прымаюцца простай большасцю галасоў ад прысутных.

Рашэнні аб скліканні ''ўстаноўчых канферэнцый'' абласных арганізацый ТБМ прымае сакратарыят ТБМ. Рашэнні аб скліканні ўстаноўчых канферэнцый раённых (гарадскіх) арганізацый ТБМ прымае сакратарыят ТБМ альбо адпаведная Рада абласной (Мінскай гарадской) арганізацыі ТБМ.

''Канферэнцыя'': абірае адкрытым або таемным галасаваннем адпаведную Раду і Рэвізійную камісію, а таксама іх кіраўнікоў і намеснікаў.

''Рада (раённай, гарадской, абласной) арганізацый ТБМ'': арганізоўвае працу раённай, гарадской, абласной арганізацый ТБМ у адпаведнасці са статутам ТБМ; займаецца пытаннямі пастаноўкі на ўлік (альбо зняцця з уліку) раённай, гарадской, абласной, арганізацый ТБМ; штогод робіць справаздачу аб сваёй дзейнасці ў сакратарыят ТБМ і інш.

''Рэвізійная камісія (раённай, гарадской, абласной) арганізацый ТБМ'': кантралюе выкананне Статута ТБМ сябрамі дадзенай арганізацыі, а таксама фінансава-гаспадарчую дзейнасць дадзенай арганізацыі&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункты 3.8, 3.9, 3.10, 3.11.&lt;/ref&gt;{{sfn|Статут|2009|с=6}}.

=== Рэвізійная камісія ТБМ ===
Рэвізійная камісія:
* Кантралюе дзейнасць выбарных органаў, а таксама і арганізацыйных структур ТБМ;
* Правярае арганізацыю [[справаводства]], тэрмін і змест адказаў на лісты і заявы сяброў ТБМ і іншых грамадзян, кантралюе выкананне Статута сябрамі ТБМ.
Рэвізійная камісія ажыццяўляе сваю дзейнасць у адпаведнасці са Статутам.

Пасяджэнне Рэвізійнай Камісіі праводзіцца па меры неабходнасці, але не радзей чым 1 раз у паўгода.

Пасяджэнні правамоцныя пры наяўнасці больш за палову сяброў Рэвізійнай камісіі.

Рашэнні прымаюцца простай большасцю галасоў ад прысутных.

Работай Рэвізійнай камісіі кіруе старшыня. Сябры Рэвізійнай камісіі не могуць абірацца ў іншыя выбарныя органы, а таксама займаць пасады кіраўнікоў і адказных спецыялістаў у структурных падраздзяленнях.

Сябры Рэвізійнай камісіі могуць удзельнічаць у пасяджэннях усіх выбарных органаў з правамі дарадчага голасу{{sfn|Статут|2009|с=7}}&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункт 3.14.&lt;/ref&gt;.

== Сябры ТБМ, іх правы і абавязкі ==
Сябрам ТБМ можа быць кожны грамадзянін Рэспублікі Беларусь, старэйшы за 16 гадоў, а таксама іншыя грамадзяне і асобы без грамадзянства, хто прызнае мэты і задачы ТБМ, спрыяе іх ажыццяўленню.

Вучні агульнаадукацыйных школ, маладзейшыя за 16 гадоў, навучэнцы [[ПТВ]] і сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў могуць аб’ядноўвацца ў юнацкія секцыі ТБМ.

Прыём сяброў у склад ТБМ ажыццяўляецца першаснымі суполкамі, а пры іх адсутнасці — раённай (гарадской) Радай, Радай ТБМ або сакратарыятам на падставе пісьмовай або вуснай заявы.

Сябры ТБМ маюць права мець асабовыя пасведчанні і нагрудныя значкі. Узоры пасведчання і нагрудных значкоў зацвярджае Рада ТБМ.

Сябры ТБМ маюць права абіраць, быць абранымі ва ўсе органы ТБМ, карыстацца яго маральнай і матэрыяльнай падтрымкай у межах магчымасцей ТБМ.

Сябры ТБМ абавязаны:
* Імкнуцца дасканала авалодаць беларускай мовай, карыстацца ёю ў штодзённым ужытку, у сям’і, на працы, тым самым спрыяць выхаванню паважлівага стаўлення да яе;
* Дапамагаць іншым авалодаць беларускай мовай;
* Прапагандаваць перыядычныя беларускія выданні, кнігі на беларускай мове, садзейнічаць адкрыццю беларускамоўных дзіцячых садкоў і школ, спрыяць пераходу вышэйшых і сярэдніх спецыяльных навучальных устаноў на беларускую мову;
* Зберагаць, захоўваць і памнажаць скарбы беларускай літаратурнай мовы, а таксама клапаціцца пра захаванне, збіранне і вывучэнне [[дыялекты беларускай мовы|мясцовых народных гаворак]], [[тапонім]]аў, народнай тэрміналогіі;
* Клапаціцца пра павышэнне культуры як уласнай пісьмовай і вуснай мовы, так і ў грамадскіх сферах жыцця;
* Своечасова плаціць сяброўскія ўзносы;
* Падтрымліваць ТБМ матэрыяльна.
Прыпыненне сяброўства ў ТБМ наступнае:
* Па ўласным жаданні;
* Па рашэнні суполкі або адпаведных кіраўнічых органаў ТБМ у сувязі з парушэннем Статута, а таксама ў сувязі з учынкамі, якія шкодзяць аўтарытэту ТБМ&lt;ref&gt;{{harvnb|Статут online 2007|}}, пункты 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, 4.5, 4.6, 4.7.&lt;/ref&gt;{{sfn|Статут|2009|с=7-8}}.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ЭГБ|6-1|Тавары́ства белару́скай мо́вы імя Ф. Скарыны (ТБМ)|[[Алег Трусаў|Трусаў А.]]|488—489}}
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Тавары́ства белару́скай мо́вы імя Ф. Скарыны (ТБМ)|[[Алег Трусаў|Трусаў А. А.]]|371—372}}
* {{кніга
|аўтар      = 
|частка     = 
|загаловак  = Статут Грамадскага аб’яднання «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны»
|арыгінал   = 
|спасылка   = 
|адказны    = [[Станіслаў Суднік]]
|выданне    = 
|месца      = [[Ліда]]
|выдавецтва = 
|год        = 2009
|том        = 
|старонкі   = 
|старонак   = 20 
|серыя      = 
|isbn       = 
|тыраж      = 250
|ref        = Статут
}}
* {{Cite web
|url=http://tbm-mova.by/statut.html
|title=Статут Грамадскага аб’яднання «Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны» на афіцыйным сайце грамадскай арганізацыі
|year=2007
|url-status=dead
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210919081457/http://tbm-mova.by/statut.html
|archivedate=19 верасня 2021
|ref=Статут online 2007
}}

== Спасылкі ==
{{CommonsCat|Frantsishak Skaryna Belarusian Language Society}}
* [http://tbm-mova.by/ Сайт ТБМ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211226115316/http://tbm-mova.by/ |date=26 снежня 2021 }}
{{Беларускія дэмакратычныя сілы ў выгнанні}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Беларуская мова]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Францыска Скарыны]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1989 годзе]]
[[Катэгорыя:1989 год у Мінску]]
[[Катэгорыя:Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны| ]]
[[Катэгорыя:Арганізацыі Беларусі, ліквідаваныя рэжымам Лукашэнкі (2021)]]</text>
      <sha1>hlxm0pj48wfpu5ot229mg5gfiitnvr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Унутранае Японскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16490</id>
    <revision>
      <id>5182292</id>
      <parentid>4604755</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2986" sha1="bou5nb6z3a4t9qegl7a04p5bpnmtted" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Файл:InlandSeaZenitsubo.jpg|thumb|200 px|right|Выгляд Унутранага Японскага мора]]

'''Унутранае Японскае мора''' ({{lang-ja|瀬戸内海}} — ''Сэто-Найкай'') — мора ў складзе [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] сістэмы марскіх басейнаў і праліваў паміж астравамі [[Хонсю]], [[Кюсю]] і [[Сікоку]]. Уключае ў сябе моры Харыма, Бінга, Хіуці, Іі, Суо.

Злучаецца з [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]] на ўсходзе — пралівамі [[Кіі (праліў)|Кіі]] і [[Праліў Нарута|Нарута]], на паўднёвым захадзе — [[Хаясуі]] і [[Бунго]]; з [[Японскае мора|Японскім морам]] — пралівам [[праліў Сіманасэкі|Сіманасэкі]].

Даўжыня 445 [[км]], шырыня да 55 [[км]], пераважныя глыбіні 20-60 [[м]] (найбольшая 241 [[м]]). Сярэдняя тэмпература вады на паверхні ў лютым каля 16[[Градус Цэльсія|°С]], у жніўні каля 27[[Градус Цэльсія|°С]]. Салёнасць 30-34 [[праміле|‰]]. Дно высцілаюць глеістыя пяскі з украпваннем валуноў і галькі. У моры амаль 1000 астравоў і астраўкоў, найболей буйны востраў — [[Востраў Авадзі|Авадзі]]. Праз мора праходзяць важныя транспартныя шляхі [[Японія|Японіі]]. Берагі моцна парэзаныя.

Найбольш важны ўнутраны водны шлях Японіі. Галоўныя парты: [[Кобэ]], [[Осака]], [[Модзі]], [[Сіманасэкі]], [[Курэ, Японія|Курэ]] (ваенна-марская база). Курорт у г. [[Бэпу]]. З даўніх часоў Унутранае мора і яго ўзбярэжжа гулялі важную транспартную ролю. Хуткі рост прамысловасці і насельніцтва зрабілі рэгіён Унутранага Японскага мора адным з найболей важных індустрыяльных раёнаў [[Японія|Японіі]]. Аднак з прычыны гэтага рэгіёну прыходзіцца сутыкацца з сур’ёзнымі экалагічнымі праблемамі. [[16 марта]] [[1934]] г. утвораны [[нацыянальны парк]] «Сэто-Найкай».

{{Моры Ціхага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}

{{coord|34|10|N|133|20|E|display=title|region:JP_type:waterbody}}

[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>bou5nb6z3a4t9qegl7a04p5bpnmtted</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сунжа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16524</id>
    <revision>
      <id>5182314</id>
      <parentid>4769218</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2815" sha1="euklfbuuh4r4khre0tey28tin0vpiik" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Сунжа''' — [[горад]] у [[Інгушэція|Інгушэціі]] ([[Расія]]), цэнтр [[Сунжанскі раён|Сунжанскага раёна]]. Былыя назвы ''Сляпцоўская i Арджанікідзаўская''. Размешчаны ў даліне [[Сунжа (рака)|Сунжы]], за 22 км на паўночны ўсход ад [[Назрань|Назрані]], за 47 км на захад ад [[Грозны|Грознага]] (па дарозе). Гістарычнае ядро размешчана на левым (паўночным) беразе, але ў цяперашні час жылая забудова раскінулася па абодва бакі ракі.

На поўначы размешчаны Сунжанскі хрыбет. З захаду прымыкае станіца Троіцкая, на ўсходзе знаходзіцца сяло Сернаводскае (былая станіца Міхайлоўская), якое ўваходзіць у Сунжанскага раён Чачні.

Чыгуначная станцыя Сляпцоўская Паўночна-Каўказскай чыгункі — тупіковая на лініі, якая ідзе ад вузлавой станцыі Беслан (Паўночная Асеція).

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя асобы ==
* [[Таццяна Дзмітрыеўна Удавенка]] (нар. 1954) — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Барыс Сцяпанавіч Чудакоў]] (нар. 1932) — беларускі ваенны дырыжор.
* [[Генадзь Аляксеевіч Обухаў]] (1966—1977) — беларускі ўрач-псіхіятр, перакладчык (з нямецкай). [[Доктар медыцынскіх навук]] (1973), [[прафесар]] (1974).
* [[Віктар Барысавіч Яржэмбіцкі]] (1945—2004) — беларускі спецыяліст у галіне цвердацельнай электронікі і вымяральнай тэхнікі.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гарады Інгушэціі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Інгушэціі]]</text>
      <sha1>euklfbuuh4r4khre0tey28tin0vpiik</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамаш Тамашавіч Грыб</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17886</id>
    <revision>
      <id>5181962</id>
      <parentid>4460673</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:01:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181962</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14061" sha1="9gu7aa1euhko8d0ui9p0sqscjaxs7q9" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Грыб (значэнні)}}
{{ДД
| імя                = Тамаш Грыб
| жанчына            = 
| выява              = Тамаш Грыб 1923.jpg
 | шырыня партрэта           =  
| подпіс                    = [[Прага]], [[1923]]

| тытул            = {{Сцяг БНР}} [[Міністры ўнутраных спраў БНР|Міністр унутраных спраў БНР]]
| пачатак_тэрміну = [[13 снежня]] [[1919]]
| канец_тэрміну = [[23 жніўня]] [[1923]]
| прэзідэнт =
| прэм'ер-міністр =
| папярэднік = [[Кузьма Цярэшчанка]]
| пераемнік = не было

| тытул_2 = {{Сцяг БНР}} [[Міністры сельскай гаспадаркі БНР|Міністр земляробства БНР]]
| перыядпачатак_2 = [[21 лютага]] [[1918]]
| перыядканец_2 = [[ліпень]] [[1918]]
| папярэднік_2 = не было
| пераемнік_2 = [[Аркадзь Смоліч]]
| прэм'ер-міністр_2 =
| прэзідэнт_2 =
| тытул_3 =
| перыядпачатак_3 =
| перыядканец_3 =
| папярэднік_3 =
| пераемнік_3 =
| прэм'ер-міністр_3 =
| прэзідэнт_3 =
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці =
| месца смерці = 
| нацыянальнасць =
| назва_палітычнай_арганізацыі =
| партыя = [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]
| сужэнец =
| дзеці =
| адукацыя =
| рэлігія =
| бацька =
| маці =
| узнагароды =
| Вікікрыніцы        = Аўтар:Тамаш Грыб
}}
'''Тамаш Тамашавіч Грыб''', псеўд.: ''Глеба, Т; Н-ка; Небарака; Небарака, Антон; Т.; Т. Г.; Т-г; Т-ш; A. N.; G-be; Ge, Tomasz; N-ka, A.; Niebaraka, Anton; T. (лац.); Т. Н. (лац.), Тита, В.''&lt;ref&gt;Грыб, Т. Два артыкулы / Тамаш Грыб; Падрыхт. да друку Л. Юрэвіча, камен. Н. Гардзіенкі і Ц. Чарнякевіча // Запісы = Zapisy. — 2012. — № 35. — С. 105.&lt;/ref&gt; ({{ДН|19|3|1895}}, [[Паляны (Астравецкі раён)|в. Паляны]], [[Свянцянскі павет (Расійская імперыя)|Свянцянскі павет]], [[Віленская губерня]] (цяпер [[Смаргонскі раён]]&lt;ref&gt;''Шутовіч Я.'' [артыкул] // Калоссе № 1(14), 1938.&lt;/ref&gt; [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) — {{ДС|21|1|1938}}, [[Прага]], [[Чэхаславакія]]), беларускі грамадска-палітычны і культурны дзеяч.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў беднай сялянскай сям’і. З 1908 па 1912 працаваў на Балтыйскім заводзе ў [[Санкт-Пецярбург]]у. Па некаторых звестках, наведываў заняткі ў [[Санкт-Пецярбург|Пецярбургскім]] псіханеўралагічным інстытуце.
Таксама ўваходзіў у беларускі навукова-літаратурны гурток, арганізаваны [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла|Браніславам Эпімахам-Шыпілай]], дзе зблізіўся з беларускім рухам. З [[1914]] года — у войску, удзельнік [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]].

Дэлегат [[Першы Усебеларускі з’езд|І Усебеларускага з’езда]] ([[снежань]] [[1917]] года), на якім быў арыштаваны [[Савецкая ўлада|савецкімі ўладамі]]. Адзін з аўтараў [[:be-tarask:Устаўныя граматы Беларускай Народнай Рэспублікі|Устаўных грамат БНР]], сябра [[Рада БНР|Рады БНР]] і яе Выканкама ([[1918]]), займаў пасады міністра земляробства і міністра ўнутраных спраў. Уваходзіў у [[Цэнтральная беларуская вайсковая рада|Цэнтральную Беларускую вайсковую раду]]. Адзін з лідараў [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]]. Удзельнік [[:ru:III Всероссийский съезд Советов|3-га Усерасійскага з’езда Саветаў]] (1918). У 1918 годзе чытаў лекцыі на [[Курсы беларусазнаўства ў Мінску, 1918|курсах беларусазнаўства]] ў [[Мінск]]у. У пачатку [[1919]] года выдае ў [[Вільня|Вільні]] газету «[[Грамадзянін (1919)|Грамадзянін]]». З [[красавік]]а 1919 года — у [[Гродна|Гродне]], дзе супрацоўнічае ў газеце «[[Родны край (1919)|Родны край]]», затым — у Мінску. Двойчы ў 1919 годзе зняволены [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскімі]] ўладамі за беларускую незалежніцкую дзейнасць.

У канцы [[1920]] года выязджае ў [[Коўна]], удзельнічае тут у выданні газеты «[[Сялянская доля]]». Удзельнік [[Першая Усебеларуская канферэнцыя|Усебеларускай палітычнай канферэнцыі]] ([[Прага]], [[1921]]).

З [[1922]] года — у [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]]. Скончыў [[філасофія|філасофскі]] факультэт [[Карлаў універсітэт|Карлава ўніверсітэта]] ([[1927]]) (тэма дысертацыі: ''Пытанне нацыі і нацыянальнасці. Сацыялагічны аналіз нацыянальнасці''; [[Чэшская мова|чеш.]] ''Otázka národa a národnosti. Sociologický rozbor národnosti''). У лістападзе 1927 залічаны ў штат [[Украінскі інстытут грамадазнаўства|Украінскага інстытута грамадазнаўства]] ў Празе і прызначаны вучоным сакратаром [[Беларускі навуковы кабінет|Беларускага навуковага кабінета]]. З [[1930]] года працаваў у беларускім аддзеле [[Славянская бібліятэка ў Празе|Славянскай бібліятэцы]], куды пасля спынення дзейнасці інстытута
былі перададзены матэрыялы кабінета. У [[1934]]—[[1938]] гадах — загадчык [[Беларускі загранічны архіў|беларускага замежнага архіва]] ў Празе.

Стварыў у Празе [[Беларускае (Крывіцкае) культурнае таварыства імя Ф. Скарыны]]. Актыўна працаваў у суполцы [[Беларускі студэнцкі саюз|Беларускага студэнцкага саюза]]. Удзельнічаў у працы [[Беларуская Рада ў Празе|Беларускай Рады ў Празе]].

Памёр ад ускладненняў грыпу.

Стаў прататыпам аднаго з галоўных герояў дакументальна-аўтабіяграфічнага рамана [[Віктар Вальтар|Віктара Вальтара]] «[[Роджаныя пад Сатурнам]]» (1920-я). Тамаш Грыб прадстаўлены ў ім пад іменем Тамашэвіч (дзядзька Тамаш). У Тамашэвіча таксама доўгія валасы, ён вучыцца на факультэце філасофіі і мае такія самыя палітычныя погляды, як Тамаш Грыб. Магчыма, што Тамаш Грыб быў дударом. Прынамсі ў кнізе&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=18770 |title=Архіўная копія |access-date=9 студзеня 2021 |archive-date=26 студзеня 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220126211640/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=18770 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Тамашэвіч запрашае на беларускую вечарыну ў Празе, дзе будзе граць на беларускай [[Беларуская дуда|дудзе]].

== Навуковая спадчына ==
Друкаваў артыкулы на тэмы гісторыі, грамадскай думкі, нацыянальна-палітычнага жыцця Беларусі ў часопісах «[[Студэнцкая думка (1924)|Студэнцкая думка]]», «[[Золак]]», «[[Iskry Skaryny]]». Перакладаў публіцыстыку з [[руская мова|рускай]] і [[чэшская мова|чэшскай]] моў. Складаў [[бібліяграфія|бібліяграфію]] [[беларусазнаўства]].

== Цікавыя факты ==
* Тамаш Грыб цесна сябраваў з адным з заснавальнікаў расійскай [[Партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] і старшынём [[:be-tarask:Усерасейскі ўстаноўчы сход|Усерасійскага ўстаноўчага сходу]] [[:ru:Чернов, Виктор Михайлович|Віктарам Чарновым]]. На жалобнай прамове на ягоную смерць Чарноў сказаў наступныя словы: «Тамаш… умеў да канца перацярпець усе наследкі прынятае ім лініі паступоўвання, умеў жыццёвы келіх, пасланы мачахай-гісторыяй, піць да дна… I калі Тамаш Грыб пакінуў нам шматзначучы палітычны тэстамэнт, то побач з ім ён пакінуў i другі — чыста людскі. Дык даражыце ж гэтым тэстамэнтам, i няхай ён будзе зернем, якое дасць у сэрцах нашых жывыя ўсходы».&lt;ref&gt;[http://pawet.net/library/history/bel_history/_bnr/10204a/%D0%97_%D1%80%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%BF%D1%96%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D0%93%D1%80%D1%8B%D0%B1%D0%B0.html З рукапіснай спадчыны Тамаша Грыба // Спадчына № 3-1996. С. 103—123]&lt;/ref&gt;
* Выведзены ў рамане [[Генрых Вацлававіч Далідовіч|Генрыха Далідовіча]] «Свой дом» пад імем Баравік.&lt;ref&gt;[https://nn.by/?c=ar&amp;i=204883  18—21 лютага 1918 года — дні гістарычнага пералому]&lt;/ref&gt;

== Творы ==
* Да пытаньня аб паходжаньні гэрбу Пагоня // іскры Скарыны. — 1935. — № 5. — С. 69—77&lt;ref&gt;Перадрук.: Грыб, Т. Два артыкулы / Тамаш Грыб; Падрыхт. да друку Л. Юрэвіча, камен. Н. Гардзіенкі і Ц. Чарнякевіча // Запісы = Zapisy. — 2012. — № 35. — С. 170—180.&lt;/ref&gt;.
* Што такое нацыянал-дэмакратызм // Іскры Скарыны. — 1935. — № 5. — С. 4—48&lt;ref&gt;Перадрук.: Грыб, Т. Два артыкулы / Тамаш Грыб; Падрыхт. да друку Л. Юрэвіча, камен. Н. Гардзіенкі і Ц. Чарнякевіча // Запісы = Zapisy. — 2012. — № 35. — С. 105—169.&lt;/ref&gt;.
{{Вікікрыніцы|Category:Тамаш Грыб|Тамаш Грыб}}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Tamaš Hryb}}
* [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/gryb.html ГРЫБ Тамаш Тамашавіч]
* [http://pawet.net/files/bu_biblgr.pdf Бібліяграфія Тамаша Грыба]
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Грыб Тамаш Тамашавіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першай сусветнай вайны (Расійская імперыя)]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі Першага Усебеларускага з’езда]]
[[Катэгорыя:Міністры ўнутраных спраў БНР]]
[[Катэгорыя:Міністры сельскай гаспадаркі БНР]]
[[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў Польскай Рэспубліцы (1918—1939)]]
[[Катэгорыя:Беларусы ў Чэхіі]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з чэшскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Чэхіі]]</text>
      <sha1>9gu7aa1euhko8d0ui9p0sqscjaxs7q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тантал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18446</id>
    <revision>
      <id>5181965</id>
      <parentid>4736739</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:16:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181965</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4299" sha1="2o1cvb99c43olztmvkuk4gacjgf98bv" xml:space="preserve">{{Картка хімічнага элемента
| імя = Тантал / Tantalum (Ta)
| сімвал = Ta
| нумар = 73
| вонкавы выглядд = [[Выява:Tantalum single crystal and 1cm3 cube.jpg|200px]]&lt;br /&gt;Цяжкі цвёрды метал шэрага колеру
| атамная маса = 180,9479
| радыус атама = 149
| энергія іанізацыі 1 = 760,1 (7,88)
| канфігурацыя = [Xe] 4f&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; 5d&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; 6s&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;
| кавалентны радыус = 134
| радыус іона = (+5e) 68
| электраадмоўнасць = 1,5
| электродны патэнцыял = 0
| ступені акіслення = 5
| шчыльнасць = 16,654
| цеплаёмістасць = 25,39&lt;ref name=&quot;ХЭ&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = Редкол.:Зефиров Н. С. (гл. ред.)
|частка          = 
|загаловак       = Химическая энциклопедия: в 5 т.
|арыгінал       = 
|спасылка         = 
|адказны  = 
|выданне        = 
|месца          = Москва
|выдавецтва   = Советская энциклопедия
|год            = 1995
|том            = 4
|старонкі       = 494
|старонак        = 639
|серыя          = 
|isbn           = 5—85270—039—8
|тыраж          = 20 000
}}
&lt;/ref&gt;
| цеплаправоднасць = 57,5
| тэмпература плаўлення = 3014
| цеплыня плаўлення = 24,7
| тэмпература кіпення = 5 698
| цеплыня выпарэння = 758
| малярны аб'ём = 10,9
| структура рашоткі = кубічная&lt;br /&gt;аб'ёмнацэнтраваная
| параметры рашоткі = 3,310
| стаўленне c/a =
| тэмпература Дэбая = 225,00
}}
'''Танта́л'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-la|Tantalum}}) '''Ta''' — [[хімічны элемент]] V групы [[Перыядычная сістэма элементаў|перыядычнай сістэмы]]; атамны нумар 73. Светла-шэры [[метал]].

== Прыродныя крыніцы ==

Трапляецца разам з [[ніобій|ніобіем]]. Галоўны мінерал — [[танталіт]]/калумбіт.

== Прымяненне ==

Выраб хімічнай апаратуры выключнай каразійнай стойкасці. Элекратэхніка. Ювелірная справа. Аднаўленчая хірургія.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Танта́л||426}}
* {{ВСЭ3|Танта́л|25|268—269|аўтар=Колчин О. П.}}
* {{крыніцы/БПЭ|Танта́л|520}}
* Тантал // Геологический словарь. В 2-х тт. Т. 2: М—Я / Под. ред. А. Н. Криштофовича. Отв. ред. Т. В. Спижарский. — М.: Государственное научно-техническое издательство по геологии и охране недр, 1955. — С. 310.{{ref-ru}}
* ''Карпенко С. Ф.'' Танта́л // Горная энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. Е. А. Козловский. — М.: «Советская энциклопедия», 1991. — Т. 5. СССР — Яшма. — С. 118—119. — 541 с. — 44 126 экз. — ISBN 5-85270-007-X, ISBN 5-85270-000-6 (т. 5).{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{commons|Tantalum}}
* [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Ta/key.html Тантал на сайце «Webelements»]{{Недаступная спасылка}}{{ref-ru}}
* [https://www.prometall.info/eco/mirovaya-pracktika/tantalovy_muki_xxi_veka Танталовы муки XXI века. Почему тантал называют «конфликтным» металлом // Информационный портал о металлургии и металлургах «Про Металл»]{{ref-ru}}
{{Кампактная перыядычная табліца}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Хімічныя элементы]]
[[Катэгорыя:Тантал|*]]</text>
      <sha1>2o1cvb99c43olztmvkuk4gacjgf98bv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Андаманскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18635</id>
    <revision>
      <id>5182289</id>
      <parentid>5066684</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:21:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="s8ltiy9z2tgxier0d0rgic6qpbr71w6" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Андаманскае мора''' — паўзамкнёнае мора [[Індыйскі акіян|Індыйскага акіяна]], паміж паўастравамі [[Паўвостраў Індакітай|Індакітай]] і [[Паўвостраў Малака|Малака]], востравам [[Востраў Суматра|Суматра]], ланцугом [[Андаманскія астравы|Андаманскіх]] і [[Нікабарскія астравы|Нікабарскіх]] астравоў.
* плошча мора каля 602 тыс. км²
* аб’ём вады складае каля 660 тыс. км³
* сярэдняя глыбіня 1 043 м
* максімальная глыбіня 4 507 м
* салёнасць ад 20 да 34,5 ‰

[[Клімат]] трапічны, вільготны, мусонны. [[Ападкі]] — болей 3 000 мм у год. Тэмпература вады складае ад 26 °C да 30 °C. [[Прыліў|Прылівы]] ў затоках даходзяць да 7,2 м. Вядзецца актыўная лоўля [[тунец|тунца]]. У мора ўпадаюць наступныя рэкі: [[Іравадзі]] і [[Салуін]]. Асноўныя парты: [[Рангун]], [[Пенанг]], [[Пхукет]] і [[Белаван]].

У снежні 2004 года ў моры адбылося [[Землетрасенне каля Суматры, 2004|землетрасенне]], якое выклікала моцнае [[цунамі]].
 
{{Моры Індыйскага акіяна}}
{{Краіны ля Андаманскага мора}}

[[Катэгорыя:Моры Індыйскага акіяна]]</text>
      <sha1>s8ltiy9z2tgxier0d0rgic6qpbr71w6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Магас</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18852</id>
    <revision>
      <id>5182311</id>
      <parentid>5026574</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1301" sha1="8vs08ayt481swia5f5ty85lgzqvd4d7" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Магас''' — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Інгушэція|Інгушэціі]] (з 2000). Заснаваны ў 1995 годзе, статус горада з 2000 года. Самы малады населены пункт, які з’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам суб’екта Расійскай Федэрацыі.

Горад рэспубліканскага значэння, утварае аднайменную гарадскую акругу. Знаходзіцца за 4 км на паўднёвы ўсход ад [[Назрань|Назрані]]. Размяшчаецца на спадзіста-нахільнай тэрасе і прыпадняты над рэчышчам ракі [[Сунжа (рака)|Сунжа]] на 6-8 метраў, абсалютная вышыня — ад 520 да 650 м над узроўнем мора.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Гарады Інгушэціі}}
[[Катэгорыя:Гарады Інгушэціі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1995 годзе]]</text>
      <sha1>8vs08ayt481swia5f5ty85lgzqvd4d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Назрань</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18854</id>
    <revision>
      <id>5182312</id>
      <parentid>4860209</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:38:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1984" sha1="gjyp93ntz1knwlqw8mkgj8ldzg16a5b" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Назрань''' ({{lang-inh|На́на-На́ьсаре}}) — горад у [[Расія|Расіі]] (да 2000 года — сталіца [[Інгушэція|Інгушэціі]]), адміністрацыйны цэнтр [[Назранаўскі раён|Назранаўскага раёна]]. 

== Гісторыя ==
Заснавана ў 1781 годзе. У афіцыйных дакументах упершыню згадваецца ў 1810 годзе як Назранаўскі рэдут. У 1817 і 1832 гадах крэпасць Назрань перабудоўвалася і ўмацоўвалася. У 1841 годзе адбіла аблогу імама Шаміля. У 1858 годзе адбылося Назранаўскае паўстанне.

У 1868 годзе ў Назрані адкрыта Назранаўская Горская школа — першая ў Інгушэціі свецкая навучальная ўстанова. У 1893 годзе пабудаваны чыгуначны вакзал. У 1944 годзе, у сувязі з дэпартацыяй чачэнцаў і інгушоў, сяло Назрань увайшло ў склад Паўночна-Асяцінскай АССР і было пераназвана ў Коста-Хетагурава (у гонар асяцінскага паэта Коста Хетагурава). Пасля аднаўлення Чачэна-Інгушскай АССР у 1957 годзе сялу вярнулі гістарычную назву. Статус горада прысвоены 16 кастрычніка 1967 года.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Гарады Інгушэціі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Інгушэціі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1781 годзе]]</text>
      <sha1>gjyp93ntz1knwlqw8mkgj8ldzg16a5b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карабулак (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18856</id>
    <revision>
      <id>5182310</id>
      <parentid>4679062</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="630" sha1="5uofn8lpmgbqej8v772ra6ovwehbs4i" xml:space="preserve">{{значэнні2|Карабулак}}
{{НП-Расія}}
'''Карабулак''' ({{lang-ru|Карабулак}}, {{lang-inh|Карабулак}}) — горад у [[Расія|Расіі]], у [[Малгабекскі раён|Малгабекскім раёне]] [[Інгушэція|Інгушэціі]]. Чыгуначная станцыя на лініі [[Грозны]]—[[Беслан]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Гарады Інгушэціі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Інгушэціі]]</text>
      <sha1>5uofn8lpmgbqej8v772ra6ovwehbs4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малгабек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18858</id>
    <revision>
      <id>5182308</id>
      <parentid>5011466</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:35:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="783" sha1="3y9b0zgp8qos2lz10jvd7mtjh19lktp" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Малгабек''' ({{lang-ru|Малгобек}}, {{lang-inh|МагӀалбике}}) — горад у [[Расія|Расіі]], адміністрацыйны цэнтр [[Малгабецкі раён|Малгабецкага раёна]] [[Інгушэція|Інгушэціі]]. Заснаваны ў [[1935]] годзе. Чыгуначная станцыя на лініі [[Грозны]]-[[Беслан]].

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Гарады Інгушэціі}}
{{Горад воінскай славы|state=collapsed}}
[[Катэгорыя:Гарады Інгушэціі]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1934 годзе]]</text>
      <sha1>3y9b0zgp8qos2lz10jvd7mtjh19lktp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эгейскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23206</id>
    <revision>
      <id>5182306</id>
      <parentid>5167557</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:35:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Моры Грэцыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1877" sha1="75gireibkp5bd5n4rpn9jjnrwp6ct24" xml:space="preserve">{{coord|39|N|25|E|source:wikidata|display=title}}{{Мора|Выява=Location_of_the_Aegean_Sea.png}}

'''Эгейскае мора''' — частка [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], знаходзіцца паміж [[Балканскі паўвостраў|Балканскім паўвостравам]], паўвостравам Малая Азія і востравам [[Крыт]]. На ПнУ пралівам [[праліў Дарданелы|Дарданелы]] злучаецца з [[Мармуровае мора|Мармуровым морам]], на Пд — некалькімі пралівамі з [[Міжземнае мора|Міжземным морам]].[[Image:Aegean Sea map.png|thumb|250px|Месцазнаходжанне Эгейскага мора]]Плошча 191 тыс. км². Сярэдняя глыбіня 377 м, максімальная — 2529 м. Тэмпература вады летам 22—25 °C, зімой — 11—15 °C. Салёнасць 37—39‰. Прылівы паўсуткавыя, 0,3—0,6 м. Берагі гарыстыя, моцна парэзаныя. Шмат астравоў (Паўночныя і Паўднёвыя Спарады, Кіклады, Крыт і інш.).

У раёне вострава Тасас — радовішча [[нафта|нафты]]. Буйныя порты і ВМБ: Салонікі, Элефсіс, Пірэй, Суда (усе — [[Грэцыя]]), [[Ізмір]] ([[Турцыя]]).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1|Эгейскае мора||43}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Эгейскае мора| ]]
[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры Грэцыі]]</text>
      <sha1>75gireibkp5bd5n4rpn9jjnrwp6ct24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Іанічнае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23209</id>
    <revision>
      <id>5182309</id>
      <parentid>4853372</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:36:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі]]; дададзена [[Катэгорыя:Моры Грэцыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="j910r8jqd1lfw4mc6vq3r0hzicvni2e" xml:space="preserve">{{Мора
 |Назва                = Іанічнае мора
 |Выява             = Mainland seen from Corfu.jpg
  |Шырыня выявы     = 
  |Подпіс                = Від на ўзбярэжжа Албаніі і Грэцыі з вострава [[востраў Керкіра|Корфу]]
 |lat_dir = N|lat_deg = 38|lat_min =6 |lat_sec = 4
 |lon_dir = E|lon_deg =18 |lon_min =17 |lon_sec =41 
 |region                  = 
 |CoordScale              = 3000000
 |Размяшчэнне            = [[Міжземнамор'е]]
  |Даўжыня                  = 
  |Шырыня                 = 
  |Плошча                = 169 тыс.
 |Аб'ём                   = 
 |Даўжыня берагавой лініі   = 
 |Найбольшая глыбіня      = 5121
 |Сярэдняя глыбіня         = 2083
 |Плошча вадазбору       = 
  |Якія ўпадаюць рэкі         = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Іані́чнае мо́ра''' – цэнтральная частка [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], змешчаная паміж [[Балканскі паўвостраў|Балканскім]] і [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскім]] [[паўвостраў|паўвастравамі]] і [[Востраў|астравамі]] [[Крыт]] і [[Сіцылія]]. На поўначы [[Праліў Атранта|пралівам Атранта]] злучаецца з [[Адрыятычнае мора|Адрыятычным морам]], на захадзе — [[Месінскі праліў|Месінскім пралівам]] з [[Тырэнскае мора|Тырэнскім морам]]. Амывае берага [[Італія|Італіі]], [[Албанія|Албаніі]] і [[Грэцыя|Грэцыі]].

Плошча 169 тыс. км². Глыбіня да 5121 [[Метр|м]]. [[Тэмпература]] [[Вада|вады]] [[лета]]м ([[жнівень]]) 25—26 °C, [[Зіма|зімой]] ([[люты]]) — 13—15 °C. Салёнасць 37—38 [[Праміле|‰]]. [[Прыліў|Прылівы]] паўсуткавыя, да 0,4 [[Метр|м]], згонна-нагонныя ваганні узроўню [[Вада|вады]] ля [[бераг]]у да 1,2 [[Метр|м]]. [[Бераг]]і моцна парэзаныя, буйныя [[Заліў|залівы]] — Патраікос, Карынфскі, Таранта. Уздоўж усходняга [[бераг]]у — [[Іанічныя астравы]].

Асноўныя порты і ВМБ: [[Патры]], [[Керкіра (горад)|Керкіра]], [[Карынф]] (усе — [[Грэцыя]]), [[Таранта]], [[Рэджа-ды-Калабрыя]], [[Месіна]], [[Катанія]], [[горад Аўгуста|Аўгуста]] (усе — [[Італія]]).

== Гл. таксама ==

* [[Мыс Акра]]

== Літаратура ==
* Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.7: Застаўка — Кантата / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Белэн, 1999. — 608 с.: іл. ISBN 985-11-0279-2

== Спасылкі ==
{{commons|Category:Ionian Sea}}
* {{з ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00030/11700.htm}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Іанічнае мора| ]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Албаніі]]
[[Катэгорыя:Моры Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Італіі]]</text>
      <sha1>j910r8jqd1lfw4mc6vq3r0hzicvni2e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тырэнскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23210</id>
    <revision>
      <id>5182255</id>
      <parentid>4461757</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:07:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2172" sha1="7npimoh5rd043me2c9a7zuexvxg7h2b" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Image:Tyrrhenian Sea map.png|thumb|right|300px|Тырэнскае мора]]
'''Тырэ́нскае мо́ра''' ({{lang-it|Mare Tirreno}}) — частка [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], змешчаная паміж [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскім паўвостравам]] і [[Востраў|астравамі]] [[Сіцылія]], [[Сардзінія]], [[Корсіка]]. З іншымі часткамі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] злучаецца [[Праліў|пралівамі]] [[Месінскі праліў|Месінскім]] (з [[Іанічнае мора|Іанічным]]), [[Туніскі праліў|Туніскім]], [[праліў Баніфача|Баніфача]] (з заходняй часткай [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]), [[Карсіканскі праліў|Карсіканскім]] (з [[Лігурыйскае мора|Лігурыйскім]]).

Плошча ~214 тыс. км². Глыбіня да 3830 [[Метр|м]], сярэдняя — 1519 [[Метр|м]]. [[Тэмпература]] [[Вада|вады]] [[лета]]м 22—24,5 °C, [[Зіма|зімой]] — 13,5—14,5 °C. Салёнасць 37,25—38,25 [[Праміле|‰]]. Паверхневыя цячэнні ўтвараюць [[цыкланальны колазварот]], іх хуткасць да 1 км/г.

Асноўныя порты і ВМБ: [[Неапаль]], [[Палерма]], [[Кальяры]] (усе — [[Італія]]), [[Бастыя]] ([[Францыя]]).

Назва мора паходзіць ад слова ''tyrrhenoi (tyrsenoi)'' — назвы [[этрускі|этрускаў]] ў [[Старажытная Грэцыя|старажытных грэкаў]].

== Гл. таксама ==

* [[Ліпарскія астравы]]

== Літаратура ==

* ВЭС-83, С. 740.
{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Міжземнае мора]]
[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]</text>
      <sha1>7npimoh5rd043me2c9a7zuexvxg7h2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорнае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23212</id>
    <revision>
      <id>5182240</id>
      <parentid>5016276</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:02:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца (5), &amp;nbsp; →   (4) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40703" sha1="408ymvdgva40l1asd231ka20vx17k7t" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Файл:Black Sea map.png|thumb|Карта Чорнага мора]]
'''Чо́рнае мо́ра''' — [[унутранае мора]] басейна [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Пралівам [[Басфор]] злучаецца з [[Мармуровае мора|Мармуровым]] морам, далей, праз праліў [[Дарданэлы]] (гэтыя пралівы часам называюць [[Чарнаморскія пралівы|чарнаморскімі пралівамі]]) — з [[Эгейскае мора|Эгейскім]] і [[Міжземнае мора|Міжземным]] морамі. [[Керчанскі праліў|Керчанскім пралівам]] злучаецца з [[Азоўскае мора|Азоўскім]] морам. З поўначы ў мора глыбока ўразаецца [[Крым|Крымскі паўвостраў]]. Па паверхні Чорнага мора праходзіць водная мяжа паміж [[Еўропа]]й і [[Малая Азія|Малой Азіяй]].

Плошча Чорнага мора склаедае 422 000 км²&lt;ref name=&quot;slovar_geo&quot;&gt;[http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=geography/geo/geo3/geo-5378.htm Слоўнік сучасных геаграфічных назваў]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; (па іншых даных — 436 400 км²&lt;ref&gt;{{cite web|title=Black Sea Geography|work=University of Delaware College of Marine Studies|url=http://www.ocean.udel.edu/blacksea/geography/index.html|date=2003|accessdate=2 декабря 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070429164645/http://www.ocean.udel.edu/blacksea/geography/index.html|archivedate=29 красавіка 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;). Абрысы Чорнага мора нагадваюць авал з найбольшай воссю каля 1150 км. Найбольшая працягласць мора з поўначы на поўдзень — 580 км. Найбольшая глыбіня — 2210 м&lt;ref name=&quot;slovar_geo&quot;/&gt;, сярэдняя — 1240 м. Аб'ём вады ў моры складае 555 тыс. км³&lt;ref name=&quot;гои_2012&quot;/&gt;. Характэрнай асаблівасцю Чорнага мора з’яўляецца поўная (за выключэннем шэрагу [[Анаэробныя арганізмы|анаэробных]] [[бактэрыя|бактэрый]]) адсутнасць жыцця на глыбінях звыш 150—200 м з-за насычанасці глыбінных слаёў вады [[серавадарод]]ам.

Мора абмывае берагі [[Расія|Расіі]], [[Украіна|Украіны]], [[Румынія|Румыніі]], [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Турцыя|Турцыі]], [[часткова прызнаныя дзяржавы|часткова прызнанай]] [[Абхазія|Абхазіі]] і [[Грузія|Грузіі]] (тэрыторыі, размешчаныя вакол мора, традыцыйна называюць тэрмінам «[[Прычарнамор'е]]»).

Чорнае мора — важны раён транспартных перавозак. Апроч гэтага, Чорнае мора захоўвае важнае стратэгічнае і ваеннае значэнне. У [[Севастопаль|Севастопалі]] і [[Наварасійск]]у знаходзяцца асноўныя ваенныя базы расійскага [[Чарнаморскі флот ВМФ Расіі|Чарнаморскага флоту]], у [[Сіноп]]е і [[Самсун]]е базуюцца караблі чарнаморскай групоўкі [[ВМФ Турцыі]], у Варне — [[Ваенна-марскія сілы Балгарыі|ВМС Балгарыі]], у Поці і Батумі — [[Ваенна-марскія сілы Грузіі|ВМС Грузіі]] (у наш час — карабельны склад дэпартамента берагавой аховы Памежнай паліцыі Грузіі&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Узброеныя сілы Грузіі |url=http://www.modernarmy.ru/article/171 |accessdate=1 жніўня 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130511235520/http://www.modernarmy.ru/article/171 |archivedate=11 мая 2013 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, у Канстанцы і Мангаліі — [[Ваенна-марскія сілы Румыніі|ВМС Румыніі]]. Акрамя таго, да сакавіка 2014 года ў [[Севастопаль|Севастопалі]] і [[Новаазёрнае, Крым|Новаазёрным]] базаваліся часці [[Ваенна-марскія сілы Украіны|Ваенна-марскіх сіл Украіны]].

== Этымалогія ==
[[File:Узбярэжжа Чорнага мора каля Гоніа (Грузія).jpg|thumb|Узбярэжжа Чорнага мора каля Гоніа (Грузія)]]
Старажытнагрэчаская назва мора — ''Понт Аксінскі'' ({{lang-grc|Πόντος Ἄξενος}}, «Негасціннае мора»), сустракаецца і назва «[[скіфы|Скіфскага]]»{{sfn|Виноградов|1958|с=5}}. У «Геаграфіі» [[Страбон]]а (7.3.6) выказваецца здагадка, што такую назву мора атрымала з-за цяжкасцей ў навігацыі, а таксама дзікіх варожых плямёнаў, якія насялялі яго берагі. Аднак хутчэй за ўсё грэкі ўспрынялі мясцовую [[скіфа-сармацкая мова|скіфскую]] назву моры, якая ўяўляла рэфлекс [[іранскія мовы|стар.-іран.]] *axšaina — «цёмна-сіні», «цёмны», што суадносіцца з яго цяперашняй назвай, і пераасэнсавалі яго па сугуччы з грэчаскім словам «негасцінны»&lt;ref&gt;{{З|Іраніка|http://www.iranicaonline.org/articles/black-sea|загаловак=Black sea|аўтар=Rüdiger Schmitt}}&lt;/ref&gt;. Пазней, пасля ўдалага асваення берагоў грэчаскімі каланістамі, мора стала называцца Понтам Эўксінскім ({{lang-el|Πόντος Εὔξενος}}, «Гасціннае мора»). Зрэшты, у Страбона (1.2.10) ёсць згадкі пра тое, што ў антычнасці Чорнае мора называлі і проста «морам» (pontos). Пазней, у X—XIV стагоддзя, у старажытнарускіх, арабскіх і заходніх крыніцах яно згадваецца як «Рускае мора», што звязана з яго актыўным выкарыстаннем скандынаўскімі мараплаўцамі — [[варагі|варагамі]]-[[Русь, народ|руссю]]. У «[[Аповесць мінулых гадоў|Аповесці мінулых гадоў]]» гаворыцца «А Дънепрь вътечеть в Понтьское море трьми жерелы, еже море словеть Руськое…».&lt;ref&gt;''Бухарин М. Д.'' [https://www.academia.edu/6565072/_Appearance_of_the_Notion_Black_Sea_in_the_Medieval_geographic_Traditions_Возникновение_понятия_Черное_море_в_средневековых_географических_традициях Возникновение понятие «Черное море» в средневековых географических традициях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220408020735/https://www.academia.edu/6565072/_Appearance_of_the_Notion_Black_Sea_in_the_Medieval_geographic_Traditions_%D0%92%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%8F_%D0%A7%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B5_%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B5_%D0%B2_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%85_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%85 |date=8 красавіка 2022 }} // Monumentum Gregorianum. Сборник научных статей памяти академика Г. М. Бонгард-Левина. {{М.}}, 2013. С. 479.&lt;/ref&gt;

Сучасная назва «Чорнае мора» знайшла сваё адпаведнае адлюстраванне ў большасці моў. Існуе цэлы шэраг гіпотэз адносна прычын узнікнення такой назвы:
* Адна з гіпотэз звязана з прынятым у шэрагу азіяцкіх краін «каляровым» абазначэннем бакоў свету, дзе «чорны» абазначаў поўнач, адпаведна Чорнае мора — паўночнае мора.
* Паводле іншай гіпотэзы, назва паходзіць ад таго, што з-за наяўнасці ў вадзе [[серавадарод]]у на якары, які знаходзіўся на глыбіні больш за 150 метраў, адкладаліся хімічныя элементы чорнага колеру. Маракі, бачачы гэту з’яву, назвалі мора «Чорным»&lt;ref name=&quot;eco&quot;/&gt;.

== Геаграфія ==
[[Выява:Black Sea relief location map.svg|300px|міні|Фізічная карта Чорнага мора]]
Чорнае мора злучана пралівам [[Басфор]] з [[Мармуровае мора|Мармуровым морам]]. Паўночная частка, аддзеленая [[Крымскі паўвостраў|Крымскім паўвостравам]], мае назву [[Азоўскае мора]], злучанае з Чорным морам [[Керчанскі праліў|Керчанскім пралівам]]. Плошча паверхні складае 422 000 км² (разам з Азоўскім морам), аб'ём 555 000 км³, сярэдняя глыбіня 1315 метраў, максімальная глыбіня 2258 метраў, даўжыня з захаду на ўсход 1150 км, з поўдня на поўнач 580 км.

Берагі Чорнага мора зрэзаны мала і, галоўным чынам, у паўночнай яго частцы. Адзіны буйны паўвостраў — [[Крымскі паўвостраў|Крымскі]]. Найбуйнейшыя залівы: [[Варненскі заліў|Варненскі]], [[Бургаскі заліў|Бургаскі]] — у [[Балгарыя|Балгарыі]], [[Каламіцкі заліў|Каламіцкі]], [[Каркініцкі заліў|Каркініцкі]], [[Днястроўскі ліман|Днястроўскі]], [[Днепра-Бугскі заліў|Днепра-Бугскі]] — ва [[Украіна|Украіне]], [[Сінопскі заліў|Сінопскі]], [[Самсунскі заліў|Самсунскі]] — у [[Турцыя|Турцыі]]. Існуюць утвораныя рэкамі [[ліман]]ы (сярод іх [[Хаджыбейскі ліман]]) .

Шэраг участкаў узбярэжжа моры маюць уласныя назвы: [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа]] у Расіі, [[Румелійскі бераг]] і [[Анаталійскі бераг]] у Турцыі, [[Паўднёвы бераг Крыма]]. [[Бераг]]і на захадзе і паўночным усходзе нізкія, месцамі абрывістыя; на ўсходзе, поўдні і паўднёвым беразе [[Крым]]а — высокія, гарыстыя. Агульная даўжыня берагавой лініі складае 3400 км.

[[Востраў|Астравоў]] мала, самы буйны востраў [[Джарылгач]], яго плошча складае 62 км². Астатнія астравы нашмат меншыя, найбольшыя — [[востраў Беразань|Беразань]] і [[востраў Змяіны|Змяіны]] (абодва плошчай меней 1 км²).

Асноўныя рэкі, якія ўпадаюць у Чорнае мора: [[Дунай]], [[Днестр]], [[Паўднёвы Буг]] і [[Дняпро]]. Да найважнейшых партоў адносяцца: [[Канстанца]] ([[Румынія]]), [[Бургас (Балгарыя)|Бургас]] і [[Варна]] ([[Балгарыя]]), [[Новарасійск]] ([[Расія]]), [[Адэса]] ([[Украіна]]), [[Поці]] ([[Грузія]]), [[Трабзон]] і [[Самсун]] ([[Турцыя]]). Гадавы рачны сцёк у Чорнае мора складае каля 310 км³, прычым 80 % гэтых вод выносіцца на паўночна-заходнюю шэльфавую частку, галоўным чынам Дунаем і Дняпром&lt;ref name=&quot;гои_2012&quot;&gt;{{cite web|url=http://oceanography.ru/index.php/ru/component/jdownloads/finish/23/176|title=Ежегодник состояния морей России по гидрохимическим показателям. 2008 год. Чёрное море|publisher=// oceanography.ru|accessdate=2012-2-29|archiveurl=https://www.webcitation.org/65pfY4eVn?url=http://oceanography.ru/index.php/ru/component/jdownloads/finish/23/176|archivedate=1 сакавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Геалогія ==
[[Выява:Black-sea-hist.png|міні|Меркаваныя абрысы возера, якое існавала на месцы Чорнага мора]]
Чорнае мора запаўняе ізаляваную ўпадзіну, размешчаную паміж Паўднёва-Усходняй Еўропай і паўвостравам [[Малая Азія]]. Гэта ўпадзіна ўтварылася ў эпоху [[міяцэн]]у, падчас актыўнага [[Гораўтварэнне|гораўтварэння]], якое падзяліла старажытны акіян [[Тэціс (акіян)|Тэціс]] на некалькі асобных вадаёмаў (з якіх пазней, акрамя Чорнага мора, утварыліся [[Азоўскае мора|Азоўскае]], [[Аральскае мора|Аральскае]] і [[Каспійскае мора|Каспійскае]] моры)&lt;ref name=&quot;ВСЭ&quot;&gt;{{З|ВСЭ|http://slovari.yandex.ru/~книги/БСЭ/Чёрное%20море|загаловак=Чорнае мора|выданне=3-е}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова, 14-5 млн гадоў назад Чорнае мора ўваходзіла ў склад [[Сармацкае мора|Сармацкага мора]] (ад [[Балатан]]а да [[Арал]]а). Затым яно зноў злучылася з Міжземным морам, утварыўшы на некалькі мільёнаў гадоў [[Меатычнае мора]]&lt;ref&gt;[http://blacksea-education.ru/2-3.shtml Прыродазнаўчая гісторыя Чорнага мора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140109185441/http://blacksea-education.ru/2-3.shtml |date=9 студзеня 2014 }}&lt;/ref&gt;. Затым утворыцца прэснаводнае [[Пантычнае мора]] (уключалае Каспій), якое змяняе салёнае ''Карангацкае мора'' (100-20 тыс. гадоў назад) і, затым, ізноў прэснаводнае ''Новаэўксінскае мора'' (20-7 тыс. гадоў назад)&lt;ref&gt;[http://adminland.ru/crimea/books/m2172478/part01.htm Рассказ первый. Чем необычно Черное море]&lt;/ref&gt;.

Паводле адной з гіпотэз узнікнення Чорнага мора (гл. [[Тэорыя чарнаморскага патопу]]) 7500 гадоў назад яно ўяўляла сабой самае глыбокае на Зямлі прэснаводнае возера, узровень быў ніжэйшы зы сучасны на сто з лішнім метраў. Пасля заканчэнні [[ледавіковы перыяд|ледавіковага перыяду]] ўзровень [[Сусветны акіян|Сусветнага акіяна]] падняўся, і Басфорскі перашыек быў прарваны. Было затоплена агулам каля 100 тыс. км² найурадлівых земляў, якія ўжо апрацоўваліся людзьмі. Затапленне гэтых тэрыторый, магчыма, стала правобразам міфа пра [[сусветны патоп]]&lt;ref&gt;{{cite web| author=В. Михайлов.| url=http://rusk.ru/st.php?idar=308229| title=Где же ты, Ковчег?| publisher=// Парламентская газета, 18 июля 2003| accessdate=2012-7-25| archiveurl=https://www.webcitation.org/69f2qNxgo?url=http://rusk.ru/st.php?idar=308229| archivedate=4 жніўня 2012| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Цікава, што аналагічную версію паходжання мора выказваў яшчэ [[Пліній Старэйшы]]{{sfn|Виноградов|1958|с=10}}. Узнікненне Чорнага мора, паводле гэтай гіпотэзы, меркавана, суправаджалася масавай гібеллю ўсяго прэснаводнага жывога свету возера, у выніку раскладання рэштак якога адбылося [[серавадарод]]нае заражэнне глыбінных тоўшчаў мора&lt;ref name=&quot;old.computerra.ru&quot;&gt;{{cite web| url=http://old.computerra.ru/online/firstpage/xterra/news/2000/9/26/1295/for_print.html| title=Найдено доказательство потопа - не Всемирного, но «регионального»| publisher=// old.computerra.ru| accessdate=2012-7-25| archiveurl=https://www.webcitation.org/69f2ro7gk?url=http://old.computerra.ru/online/firstpage/xterra/news/2000/9/26/1295/for_print.html| archivedate=4 жніўня 2012| url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

Чарнаморская ўпадзіна складаецца з дзвюх частак — заходняй і ўсходняй, падзеленых узняццем, якое з’яўляецца натуральным працягам [[Крымскі паўвостраў|Крымскага паўвострава]]. Паўночна-заходняя частка моры характарызуецца адносна шырокай [[шэльф]]авай паласой (да 190 км). Паўднёвае ўзбярэжжа (якое належыць Турцыі) і ўсходняе (Грузія) носіць больш стромкі характар, паласа шэльфа не перавышае 20 км і зрэзана цэлым шэрагам каньёнаў і ўпадзін. [[Мацерыковы схіл]] Чорнага мора прыкметна расчлянёны падводнымі далінамі. На поўдні мора, паміж Сінопам і Самсунам паралельна берагу ляжыць сістэма падводных хрыбтоў&lt;ref name=&quot;ВСЭ&quot;/&gt;. Цэнтральная частка чарнаморскай катлавіны ўяўляе сабой адносна плоскую раўніну. Глыбіні каля берагоў [[Крым]]а і [[Чарнаморскае ўзбярэжжа Каўказа|Чарнаморскага ўзбярэжжа Каўказа]] павялічваюцца вельмі хутка, дасягаючы адзнак звыш 500 м ужо ў некалькіх кіламетрах ад берагавой рысы&lt;ref name=&quot;water&quot;&gt;[http://blacksea-education.ru/2-2.shtml Уласцівасці вод Чорнага мора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160126052533/http://blacksea-education.ru/2-2.shtml |date=26 студзеня 2016 }} // blacksea-education.ru {{праверана|18|8|2010}}&lt;/ref&gt;. Максімальнай глыбіні (2210 м) мора дасягае ў цэнтральнай частцы, на поўдзень ад [[Ялта|Ялты]].

Сярод горных парод, якія складаюць дно мора, у прыбярэжнай зоне пераважаюць грубаабломкавыя адклады: [[галька]], [[жвір]], [[пясок]]&lt;ref name=&quot;water&quot;/&gt;. З аддаленнем ад берага іх змяняюць дробназярністыя пяскі і [[алеўрыт]]ы. У паўночна-заходняй частцы Чорнага мора шырока распаўсюджаны [[ракушачнік]]і; для схілу і ложа марской упадзіны звычайныя [[Пелітавы глей|пелітавыя глеі]]&lt;ref name=&quot;ВСЭ&quot;/&gt;.

Сярод асноўных карысных выкапняў, заляжы якіх маюцца на дне мора: [[нафта]] і [[прыродны газ]] на паўночна-заходнім шэльфе, прыбярэжныя россыпы [[тытанамагнетытавыя пяскі|тытанамагнетытавых пяскоў]] ([[Таманскі паўвостраў]], узбярэжжа Каўказа)&lt;ref name=&quot;ВСЭ&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.trubagaz.ru/issue-of-the-day/rumynija-i-chernomorskijj-gaz/|title=Румынія і чарнаморскі газ|publisher=// trubagaz.ru|accessdate=2012-3-6|archiveurl=https://www.webcitation.org/662bLzo0S?url=http://www.trubagaz.ru/issue-of-the-day/rumynija-i-chernomorskijj-gaz/|archivedate=9 сакавіка 2012|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Запасы метану, які знаходзіцца ў форме [[Газагідрат|газавых гідратаў]] у глыбакаводных асадках Чорнага мора, упершыню выяўленых супрацоўнікамі [[УНДІГАЗ]]а ў [[1972]] годзе (рэйс [[Навукова-даследчае судна|НДС]] «Маскоўскі ўніверсітэт»&lt;ref&gt;[http://www.soviet-trawler.narod.ru/pages_r/ussr/moskovskiy-univer_r.html Навукова-даследчае судна «Маскоўскі ўніверсітэт»]&lt;/ref&gt;) паводле сучасных ацэнак могуць дасягаць 25-49 трлн кубаметраў газу&lt;ref&gt;Перлова Е. В. [http://neftegas.info/territoriya-neftegaz/3294-kommercheski-znachimye-netradicionnye-istochniki-gaza-mirovoy-opyt-osvoeniya-i-perspektivy-dlya-rossii.html Коммерчески значимые нетрадиционные источники газа — мировой опыт освоения и перспективы для России] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121116035218/http://neftegas.info/territoriya-neftegaz/3294-kommercheski-znachimye-netradicionnye-istochniki-gaza-mirovoy-opyt-osvoeniya-i-perspektivy-dlya-rossii.html |date=16 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;.

== Клімат ==
[[Тэмпература]] [[Вада|вады]] 24—26 °C, каля [[бераг]]оў да 29 °C, зімой — ад 0,5 °C на паўночным захадзе (залівы замярзаюць) да 9—11 °C на паўднёвым усходзе. Клімат [[кантынентальны клімат|кантынентальны]]. Марскія цячэнні двух відаў: першыя выкліканыя абменам вады з [[Мармуровае мора|Мармуровым морам]], другія ўтвараюцца цыкланарным укладам вятроў.

== Флора і фаўна ==
Раслінны свет моры складаецца з 270 відаў шматклетачных зялёных, бурых, чырвоных донных [[водарасці|водарасцей]] ([[цыстазіра]], [[філафора]], [[застэра]], [[кладафора]], [[ульва, водарасць|ульва]], [[энтэраморфа]] і інш.). У складзе [[фітапланктон]]а Чорнага мора — прынамсі шэсцьсот відаў. Сярод іх жгуціканосцы, у тым ліку [[дынафлагеляты]] або перыдыніевыя водарасці, розныя [[дыятомавыя водарасці]], [[кокалітафарыды]] і інш.&lt;ref&gt;[http://blacksea-education.ru/11-2.shtml Чорнае мора ::: Фітапланктон] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191017052840/http://blacksea-education.ru/11-2.shtml |date=17 кастрычніка 2019 }} // blacksea-education.ru {{праверана|18|8|2010}}&lt;/ref&gt;

[[Файл:Pleuronectes platessa.jpg|thumb|220px|Камбала-глоса]]
[[Выява:Tursiops truncatus 01.jpg|thumb|220px|left|Дэльфін-[[афаліна]]]]

[[Фаўна]] Чорнага мора прыкметна бяднейшая, за фаўну Міжземнага, у прыватнасці, тут няма [[Марскія зоркі|марскіх зорак]], [[Марскія вожыкі|марскіх вожыкаў]], [[Марскія лілеі|марскіх лілей]], [[Васьміногі|васьміногаў]], [[Каракаціцы|каракаціц]], [[Кальмары|кальмараў]], [[карал]]аў&lt;ref name=&quot;eco&quot;&gt;[http://blacksea-education.ru/2-1.shtml Геаграфія, гісторыя, уласцівасці экасістэмы Чорнага мора] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191223210111/http://blacksea-education.ru/2-1.shtml |date=23 снежня 2019 }} // blacksea-education.ru {{праверана|18|8|2010}}&lt;/ref&gt;. У Чорным моры жыве 2500 відаў жывёл (з іх 500 відаў [[аднаклетачныя|аднаклетачных]], 160 відаў [[Пазваночныя|пазваночных]] — [[рыбы|рыб]] і [[сысуны|сысуноў]], 500 відаў [[ракападобныя|ракападобных]], 200 відаў [[малюскі|малюскаў]], астатняе — [[беспазваночныя]] розных відаў), для параўнання, у Міжземным — каля 9000 відаў. Сярод асноўных прычын адноснай беднаты жывёльнага свету моры&lt;ref name=&quot;eco&quot;/&gt;:
* нізкая салёнасць вады;
* пастаянная прысутнасць серавадароду на глыбінях звыш 200 м.
У сувязі з гэтым Чорнае мора падыходзіць для пасялення галоўным чынам мелкаводных і прыбярэжных відаў жывёл.

На дне Чорнага мора жывуць [[Мідыя, малюскі|мідыі]], [[вустрыца|вустрыцы]], [[Pectinidae|грабеньчык]] ''[[Flexopecten ponticus]]'', а таксама малюск-драпежнік [[рапана]], занесены караблямі з Далёкага Усходу&lt;ref name=&quot;blacksea-education_mollusks&quot;&gt;{{cite web
 |url         = http://blacksea-education.ru/molluski.shtml
 |title       = Моллюски Черного моря и их ракушки
 |author      = Александр Вершинин
 |work        = Живое Черное Море
 |publisher   = [http://blacksea-education.ru blacksea-education.ru]
 |accessdate  = 2012-10-25
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20121230012630/http://blacksea-education.ru/molluski.shtml
 |archivedate = 30 снежня 2012
 |url-status     = dead
}}&lt;/ref&gt;. У расколінах прыбярэжных скал і сярод камянёў жывуць шматлікія [[краб]]ы, маюцца [[крэветкі]], сустракаюцца розныя віды [[Медузы|медуз]] (найбольш распаўсюджаны [[карнярот]] і [[Aurelia aurita|аўрэлія]]), [[актыніі]], [[губкі]].

Сярод [[Спіс рыб Чорнага мора|рыб, якія водзяцца ў Чорным моры]]: розныя віды [[Бычок, рыба|бычкоў]], азоўская хамса, чарнаморская хамса ([[Анчоўсы|анчоўс]]), [[акула-катран]], [[камбала-глоса]], [[камбала-калкан]], [[кефаль]] пяці відаў, [[луфар]], [[мерлуза]] (хек), [[марскі ёрш]], [[барабуля]] (звычайная чарнаморская султанка), [[пікша]], [[скумбрыя]], [[стаўрыда]], чарнаморска-азоўская [[селядзец]], чарнаморска-азоўская [[цюлька]], [[сарган]], [[марскі канёк]] і інш. Сустракаюцца [[Асетрападобныя|асятровыя]]&lt;ref name=&quot;ВСЭ&quot;/&gt; (бялуга, сяўруга, чарнаморска-азоўскі (рускі) і атлантычны асетры) і [[чарнаморскі ласось]].

Сярод небяспечных рыб Чорнага мора — [[марскі дракончык]] (найбольш небяспечная — атрутныя калючкі спіннога плаўніка і жабраў), чарнаморская і заўважная [[скарпена|скарпены]], скат ([[марскі кот]]) з атрутнымі шыпамі на хвасце&lt;ref name=&quot;opasn&quot;&gt;{{cite web| url=http://blacksea-education.ru/3.shtml| title=Небяспечныя жывёлы Чорнага мора| publisher=// blacksea-education.ru| accessdate=2012-6-15| archiveurl=https://www.webcitation.org/68bgx82L4?url=http://blacksea-education.ru/3.shtml| archivedate=22 чэрвеня 2012| url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

З птушак распаўсюджаны [[чайкі]], [[Буравеснікавыя|буравеснікі]], [[Netta|качкі-ныркі]], [[бакланы]] і шэраг іншых відаў. Сысуны прадстаўлены ў Чорным моры двума відамі [[Дэльфінавыя|дэльфінаў]] ([[Дэльфін-белабочка|дэльфінам-белабочкай]] і [[Афаліны|афалінай]]), азова-чарнаморскай звычайнай [[марская свіння|марской свіннёй]] (нярэдка званай азоўскім дэльфінам), а таксама [[белапузы цюлень|белапузым цюленем]]&lt;ref name=&quot;ВСЭ&quot;/&gt;.

Некаторыя віды жывёл, які не жывуць у Чорным моры, часам заносяцца ў яго праз пралівы Басфор і Дарданэлы цячэннем або прыплываюць самастойна.

== Гідралогія і гідрахімія ==
[[Прыліў|Прылівы]] 0,1—0,2 [[Метр|м]], згонна-нагонныя ваганні ўзроўню вады ля [[бераг]]оў да 1,5 [[Метр|м]]. Салёнасць на паверхні складае 18,3 ‰, на дне дасягае 22,5 ‰. Розніцу салёнасці на паверхні і ў глыбіні падтрымлівае абмен вадой з морам Міжземным. З-за розніцы салёнасці, адсутнасці абмену вады з глыбіні і паверхні вядзе да знікнення [[кісларод]]у і ўзнікнення серавадароду. Гэта з’яўляецца прычынай адсутнасці арганічнага жыцця ў глыбіні.

== Эканоміка ==

=== Транспартнае значэнне ===
У наш час Чорнае мора не адыгрывае вялікай ролі ў камунікацыях, але ў старажытнасці тут ішлі вялікія купецкія шляхі (нават з [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]], які меў назву «[[Шлях з варагаў у грэкі|З варагаў у грэкі]]» і праходзіў праз тэрыторыю [[Беларусь|Беларусі]]). Знайшло гэта адлюстраванне ў міфах і легендах, з якіх найбольш вядомыя «Вандроўка за залатым руном» і міф пра [[амазонка, жанчына|амазонак]], якія павінны былі жыць у гэтых мясцінах.

Тым не менш Чорнага мора ўсё яшчэ адыгрывае вяліка транспартнае значэнне ў эканоміцы дзяржаў, якія абмываюцца гэтым вадаёмам. Істотны аб'ём марскіх перавозак складаюць рэйсы [[танкер]]аў, якія забяспечваюць экспарт [[нафта|нафты]] і [[нафтапрадукты|нафтапрадуктаў]] з портаў Расіі (у першую чаргу з [[Наварасійск]]а і [[Туапсэ]]) і портаў Грузіі ([[Батумі]]). У чарнаморскім басейне шырока развіты кантэйнерныя перавозкі, існуюць буйныя кантэйнерныя тэрміналы. Развіваюцца перавозкі з дапамогай [[ліхтар]]аў; працуюць чыгуначныя [[паромная пераправа|паромныя пераправы]] [[Іллічыўск]] ([[Украіна]]) — [[Варна]] ([[Балгарыя]]) і [[Іллічыўск]] ([[Украіна]]) — [[Батумі]] ([[Грузія]]). Развіты ў Чорным моры і марскія пасажырскія перавозкі (зрэшты, пасля распаду [[СССР]] іх аб'ём істотна паменшыўся).

Праз Чорнае мора праходзіць міжнародны транспартны калідор [[TRACECA]] (Transport Corridor Europe — Caucasus — Asia, Еўропа — Каўказ — Азія)&lt;ref&gt;{{cite web| url=http://www.traceca-org.org/ru/strany| title=Краіны. TRACECA ORG| publisher=// traceca-org.org| accessdate=2012-6-25| archiveurl=https://www.webcitation.org/68j5qG4Jy?url=http://www.traceca-org.org/ru/strany| archivedate=27 чэрвеня 2012| url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Чарнаморскія порты з’яўляюцца канцавымі пунктамі шэрагу [[Пан’еўрапейскі транспартны калідор|Пан'еўрапейскіх транспартных калідораў]].

Па рацэ [[Дон]], якая ўпадае ў [[Азоўскае мора]], праходзіць рачны водны шлях, які злучае Чорнае мора з [[Каспійскае мора|Каспійскім морам]] (праз [[Волга-Данскі суднаходны канал]] і [[Волга|Волгу]]), з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]] і [[Белае мора|Белым морам]] (праз [[Волга-Балтыйскі водны шлях]] і [[Беламорска-балтыйскі канал]]). Рака [[Дунай]] праз сістэму каналаў злучана з [[Паўночнае мора|Паўночным морам]].

=== Прамысловае рыбалоўства ===
[[Выява:Odesa bazaar (5) sprats.JPG|міні|Рыба на адэскім рынку]]
У Чорным моры жыве каля 185 відаў рыб, але [[рыбалоўства]] слаба развіта, гадавая лоўля рыб складае 100 000 тон рыбы, у асноўным: [[анчоус]]ы і [[скумбрыя|скумбрыі]].

== Турызм ==
У наш час на берагах Чорнага мора вельмі развіты турыстычны бізнес. На берагах [[Румынія|Румыніі]], [[Балгарыя|Балгарыі]] і [[Крым]]а, знаходзяцца [[курорт]]ы міжнароднага значэння.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Виноградов К. А.|загаловак=Очерки по истории отечественных гидробиологических исследований на Черном море|выданне=|месца=Киев|выдавецтва=Изд-во АН УССР|год=1958|спасылка=http://hydrobio.onu.edu.ua/PDF%20kollegi/Ocherki%20po%20istorii%20gidrobiologicheskih%20issledov%20v%20Chernom%20more.pdf|том=|ref=Виноградов|archive-date=12 красавіка 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412095353/http://hydrobio.onu.edu.ua/PDF%20kollegi/Ocherki%20po%20istorii%20gidrobiologicheskih%20issledov%20v%20Chernom%20more.pdf}}
* ''Агбунов М. В.'' Античная лоция Чёрного моря. — М.: Наука, 1987. — 156 с.
* ''Сорокин Ю. И.'' Чёрное море: Природа, ресурсы. — М.: Наука, 1982. — 217 с.
* ''Филиппов Д. М.'' Циркуляция и структура вод Чёрного моря. — М.: Наука, 1968. — 136 с.
* ''Кузьминская Г. Г.'' Чёрное море. — Краснодар: Кн. изд-во, 1972. — 92 с.
* ''Степанов В.'', ''Андреев В.'' Чёрное море. — Л.: Гидрометеоиздат, 1981. — 160 с.
* ''Зайцев Ю. П.'', ''Поликарпов Г. Г.'' [http://repository.ibss.org.ua/dspace/bitstream/99011/142/1/Zaitsev.pdf Экологические процессы в критических зонах Чёрного моря (синтез результатов двух направлений исследований с середины XX до начала XXI веков)]{{Недаступная спасылка}} // Мор. екол. журн. — 2002. — 1, N 1. — С. 33-55.
* ''Иванов М. В.'', ''Вайнштейн М. В.'', ''Гальченко М. Ф.'' и др. Распределение и геохимическая активность бактерий в осадках // Изучение генезиса нефти и газа в Болгарском секторе Чёрного моря. София, 1984. С. 150—181.
* ''Биркун А. А. мл.'', ''Кривохижин С. В.'' Звери Чёрного Моря. — Симферополь: Таврия, 1996. — 96 с. ISBN 5-7780-0773-6
* [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/07_01/ZERNOV.HTM Как «Александр Ковалевский» Бориса Савинкова спасал] // «Природа», № 7, 2001. {{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Black Sea}}
* [http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=392&amp;Itemid=88 Petko Dimitrov, Dimitar Dimitrov. THE BLACK SEA, THE FLOOD AND THE ANCIENT MYTHS. — Varna, 2004.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006084203/http://ice.tsu.ru/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=392&amp;Itemid=88 |date=6 кастрычніка 2014 }}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Чорнае мора| ]]
[[Катэгорыя:Мераміктычныя вадаёмы]]
[[Катэгорыя:Унутраныя моры]]</text>
      <sha1>408ymvdgva40l1asd231ka20vx17k7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лігурыйскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23261</id>
    <revision>
      <id>5182272</id>
      <parentid>4112998</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:14:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (3) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1154" sha1="jmu0e2lwxpbwfm6vqarf7v5spxmzwuo" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Image:Ligurian Sea map.png|thumb|right|200px|Месцазнаходжанне Лігурыйскага мора]]
'''Лігурыйскае мора''': паўночная частка [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], змешчаная паміж берагамі Францыі, Італіі і астравамі Корсіка і Эльба.

Плошча 15 тыс. км². Сярэдняя глыбіня 1200 м, максімальная — 2546 м. Тэмпература вады летам 23,5 °C, зімой — 13 °C. Салёнасць каля 38 ‰. Прылівы паўсуткавыя, да 0,3 м.&lt;!-- Берагі… Астравы…--&gt;

Буйныя порты і ВМБ: [[Генуя]], [[Ліворна]], [[Спецыя (горад)|Спецыя]] (усе — [[Італія]]), [[Ніца]]
([[Францыя]]).

== Літаратура ==

* ВЭС-83, С.403.
{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Міжземнае мора]]
[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]</text>
      <sha1>jmu0e2lwxpbwfm6vqarf7v5spxmzwuo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23265</id>
    <revision>
      <id>5182021</id>
      <parentid>5170481</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:01:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзяцінства і юнацтва */ арфаграфія</comment>
      <origin>5182021</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402921" sha1="lhdci3wy62kc0ij0lcowzizj6mc0bk6" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Шаўчэнка}}
{{Пісьменнік
| Імя                = Тарас Шаўчэнка
| Арыгінал імя       =
| Фота = Taras Shevchenko selfportrait oil 1840.jpg
| Шырыня = 250px
| Подпіс = Тарас Шаўчэнка. Аўтапартрэт (1840)
| Імя пры нараджэнні = 
| Грамадзянства = {{Сцяг Расійскай імперыі}} [[Расійская імперыя]]
| Род дзейнасці = {{паэт|Украіны|Расійскай імперыі}}, [[пісьменнік]], [[мастак]]
| Гады актыўнасці = 1826–1861
| Кірунак = 
| Жанр = 
| Дэбют =
| Мова твораў = украінская, руская
| Прэміі =
| Узнагароды =
| Сайт =
| Вікітэка = Аўтар:Тарас Шаўчэнка
}}
'''Тара́с Рыго́равіч Шаўчэ́нка''' ({{lang-uk|Тарас Григорович Шевченко}}; {{ДН|9|3|1814}}, в. Мо́рынцы, цяпер Звянігародскі раён, [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]], [[Украіна]] — {{ДС|10|3|1861}}, [[Санкт-Пецярбург]]) — украінскі [[пісьменнік]], [[мастак]], грамадскі дзеяч; заснавальнік новай украінскай літаратуры і нацыянальнай [[украінская мова|літаратурнай мовы]].

Літаратурная спадчына Шаўчэнкі, цэнтральную ролю ў якой іграе паэзія, у прыватнасці зборнік «[[Кабзар (зборнік)|Кабзар]]», лічыцца асновай сучаснай украінскай літаратуры і шмат у чым літаратурнай украінскай мовы. Аб’яднаў у сваіх паэтычных творах жывую гутарковую мову са сродкамі мовы кніжнай, узнёс украінскую літаратурную мову на новы, якасна вышэйшы ўзровень. Шырока карыстаючыся лексікаю розных галін навукі і мастацтва, Шаўчэнка фактычна заклаў падмурак тэрміналагізацыі ўкраінскай лексікі.

== Жыццяпіс ==

=== Дзяцінства і юнацтва ===
[[Файл:Шевченко Т. Г. Хата батьків у Кирилівці (1843).jpg|міні|справа|240пкс|«Бацькоўская хата ў в.&amp;nbsp;Кірылаўцы» (Шаўчэнка, 1843)]]
Тарас Шаўчэнка нарадзіўся 9 сакавіка 1814 года&lt;ref name=&quot;BIRTH:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt; ў в. [[Морынцы (Звянігародскі раён, Украіна)|Морынцы]] [[Педзінаўская воласць|Педзінаўскай воласці]] [[Звэныгародскі павет|Звянігародскага павета]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Быў трэцім дзіцем [[Прыгоннае права|прыгонных]] сялян Рыгора Іванавіча Шаўчэнкі і Кацярыны Акімаўны пасля сястры [[Кацярына Рыгораўна Красіцкая|Кацярыны]] (1804&amp;nbsp;– каля 1848) і брата [[Мікіта Рыгоравіч Шаўчэнка|Мікіты]] (1811&amp;nbsp;– каля 1870)&lt;ref&gt;Глядзі артыкулы «Шевченко Катерина Григорівна» і «Шевченко Микита Григорович» у [http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn38.htm Шаўчэнкаўскім слоўніку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201201355/http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn38.htm |date=1 лютага 2014 }}&lt;/ref&gt;.

Паводле роднасных паданняў, дзяды і прадзеды Тараса з бацькоўскага боку паходзілі ад казака Андрэя, які на пачатку XVIII стагоддзя прыйшоў з [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]. Бацькі яго маці, Кацярыны Акімаўны Бойка, былі перасяленцамі з [[Прыкарпацця]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Іван Міхайлавіч Дзюба (Герой Украіны)|Іван Дзюба]] |загаловак=[[Тарас Шаўчэнка: Жыццё і творчасць]] |выдавецтва= |год=2008}}&lt;/ref&gt;.

У 1816 годзе сям'я Шаўчэнка пераехала ў в. [[Шэўчэнкава (Звянігародскі раён)|Кірылаўка]] Звянігародскага павета, адкуль паходзіў Рыгор Іванавіч&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;. Дзіцячыя гады Тараса мінулі ў гэтай вёсцы. У 1816 годзе нарадзілася Тарасава сястра [[Ярына Рыгораўна Бойка|Ярына]]&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Кіеў, ф. 127, спр. 1407, розд. 3.&lt;/ref&gt;, у 1819 годзе&amp;nbsp;— сястра Марыя&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Кіеў, ф. 127, спр. 1454, арк. 87.&lt;/ref&gt;, а ў 1821 годзе нарадзіўся Тарасаў брат [[Ёсіп Рыгоравіч Шаўчэнка|Ёсіп]]&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Київ, ф. 127, спр. 1485, арк. 94.&lt;/ref&gt;.

Увосень 1822 года Тарас Шаўчэнка пачаў вучыцца грамаце ў [[дзяк]]а Саўгіра&lt;ref&gt;{{ref-uk}} [http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Kniahynia.html Тарас Шевченко. Княгиня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727073700/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Kniahynia.html |date=27 ліпеня 2020 }}&amp;nbsp;— Переклад В.&amp;nbsp;Сапіцький.&amp;nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&amp;nbsp;— Торонто.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{ref-uk}} [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev306.htm Тарас Шевченко. Княгиня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223221754/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev306.htm |date=23 лютага 2020 }}&amp;nbsp;Зібрання творів у&amp;nbsp;6&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;— К.,&amp;nbsp;2003.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;3: Драматичні твори. Повісті.&lt;/ref&gt;. Тады ж азнаёміўся з творамі [[Рыгор Савіч Скаварада|Рыгора Скаварады]].

10 лютага 1823 года яго старэйшая сястра Кацярына выйшла замуж за Антона Красіцкага&amp;nbsp;— селяніна з [[Зялёная Дзіброва (Звенігародскі раён, Украіна)|Зялёнай Дзібровы]], а 1 верасня 1823 года ад цяжкай працы і беднасці памерла маці Кацярына&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;&gt;{{ref-uk}} [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125323/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm |date=17 кастрычніка 2013 }}&amp;nbsp; Документи 1-101 (1814—1843).&amp;nbsp;— К., 1982.&lt;/ref&gt;.

19 кастрычніка 1823 года бацька ажаніўся другі раз з удавой Аксанай Цярэшчанка&lt;ref&gt;Терещенко Оксана // Шевченківська енциклопедія: — Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 238—239.&lt;/ref&gt;, у якой ужо было трое дзяцей&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;&lt;ref&gt;«Основа», 1862, кн. III.&amp;nbsp;— С. 5; Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. III.&amp;nbsp;— С. 170&lt;/ref&gt;. Яна жорстка абыходзілася з няроднымі дзецьмі, ў прыватнасці з малым Тарасам&lt;ref&gt;Див. статтю «Терещенко Оксана Антонівна» в Шевченківському словнику&lt;/ref&gt;. У 1824 годзе нарадзілася сястра Тараса Марыя&amp;nbsp;— ад другога шлюбу бацькі&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Київ, ф. 127, оп. 1012, спр. 1526.&lt;/ref&gt;. 
Хлопец чумакаваў з бацькам. Бываў у [[Звэныгародка|Звэныгародку]], [[Умань|Умані]], Елісаветградзе (цяпер [[Крапыўныцкы]])&lt;ref&gt;''Твори у десяти томах'', т. III.&amp;nbsp;— С. 129.&lt;/ref&gt;. 2 красавіка 1825 года бацька памёр&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;, і неўзабаве мачыха вярнулася са сваімі трыма дзецьмі ў Марынцы. Урэшце Тарас вымушаны быў пакінуць дом. Некаторы час Тарас жыў у дзядзькі Паўла, які пасля смерці яго бацькі стаў апекуном сірот. У гутарцы з біёграфам паэта М. Чалым Ярына характарызавала Паўла як ''«вялікага кацюгу»'', Тарас працаваў у яго разам з парабкам у гаспадарцы, але ў выніку не вытрымаў цяжкіх умоў жыцця і пайшоў у арэнду да новага кірылаўскага дзяка [[Пятро Фёдаравіч Багорскі|Пятра Багорскага]]&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/vosp05.htm Петро Лебединцев. Тарас Григорович Шевченко. Деякі доповнення і поправки до його бографії.&amp;nbsp;(рос.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123012626/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/vosp05.htm |date=23 студзеня 2021 }}&amp;nbsp;— Киевская старина.&amp;nbsp;— 1882.&amp;nbsp;— кн. 9.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;560–567. Підписано криптонімом Пр.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Л–въ.&lt;/ref&gt;.

Як штурхач насіў ваду, ацяпляў школу, абслугоўваў дзяка, чытаў [[псалтыр]] над памерлымі і вучыўся. Не стрываўшы здзекаў Багорскага і адчуваючы вялікую цягу да жывапісу, Тарас уцёк ад дзяка і пачаў шукаць у навакольных сёлах настаўніка-маляра&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 225.&lt;/ref&gt;. Некалькі дзён парабкаў і «вучыўся» жывапісу ў дыякана Яфрэма ([[Лысянка]] [[Звэныгародскі павет|Звэныгародскага павета]], цяпер [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]])&lt;ref&gt;[http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Mandrivka1.html Тарас Шевченко. Мандрівка з приємністю та й не без моралі. Частина перша.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808114815/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Mandrivka1.html |date=8 жніўня 2020 }}&amp;nbsp;Переклад Д.&amp;nbsp;Дорошенко.&amp;nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ймення, очевидно, переінакшені. [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/kony03.htm Кониський&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Я. Тарас Шевченко-Грушівський: Хроніка його життя. Дитинний вік Тараса Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123011701/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/kony03.htm |date=23 студзеня 2021 }}— К., 1991.&lt;/ref&gt;. Таксама меў настаўнікаў-маляроў з вёскі [[Стэбліў]], [[Канеўскі павет|Канеўскага павета]]&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— Кн. V.&amp;nbsp;— С. 50.&lt;/ref&gt; і з вёскі [[Тарасаўка (Звэныгародскі раён, Украіна)|Тарасаўкі]] Звенігародскага павета&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— кн. III.&amp;nbsp;— С. 10; Твори…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 225.&lt;/ref&gt;. Намытваючы ў кірылаўскага папа Рыгора Кошыца, Тарас пабываў у [[Багуслаў|Багуславе]], у мястэчках [[Бурты (Шполянскі раён, Украіна)|Бурты]] і [[Шпола]]&lt;ref&gt;Киевская старина.&amp;nbsp;— 1882.&amp;nbsp;— кн. 9.&amp;nbsp;— С. 563.&lt;/ref&gt;.

У 1828 годзе Шаўчэнку ўзялі казаком (слугой) да панскага двара ў [[Вільшана]]й (Звэныгародскага павета Кіеўскай вобласці), калі ён звярнуўся па дазвол вучыцца ў [[Хліпноўка|хліпноўскага]] маляра&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— Кн. III.&amp;nbsp;— С. 10.&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе памёр [[Васіль Васільевіч Энгельгарт|Васіль Энгельгарт]], і сяло Кірылаўка стала ўласнасцю яго сына&amp;nbsp;— [[Павел Васільевіч Энгельгардт|Паўла Энгельгардта]]&lt;ref&gt;Черкаський обласний архів.&amp;nbsp;— Ф. 661.&amp;nbsp;— Спр. 120.&amp;nbsp;— Арк. 3—6.&lt;/ref&gt;, які прызначыў Тараса ўласным дваровым слугой у вільшанскім маёнтку.

Амаль два з паловай гады&amp;nbsp;— з восені 1828 да пачатку 1831&amp;nbsp;— Шаўчэнка прабыў са сваім панам у [[Вільнюс|Вільні]]&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— кн. III.&amp;nbsp;— С. 10; Твори…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188.&lt;/ref&gt;. 18 снежня 1829 года той заспеў Тараса ноччу за маляваннем казака [[Мацвей Іванавіч Платаў|Платава]], героя [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], намяў яму вушы і загадаў выдраць на стайні&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188; т. VII, кн. II, №&amp;nbsp;349.&lt;/ref&gt;. На наступны дзень загад быў выкананы фурманам Сідоркам&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188.&lt;/ref&gt;. Падрабязнасці Віленскага жыцця малавядомыя. Верагодна, Тарас наведваў лекцыі па маляванні прафесара [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Ян Рустэм|Ёнаса Рустэмаса]]. Шаўчэнка мог быць відавочцам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Польскага паўстання ў 1830 годзе]]. З тых часоў захаваўся Тарасаў малюнак «Жаночая галоўка», які сведчыць аб амаль прафесійным валоданні алоўкам&lt;ref&gt;[http://kobzar.ua/item/show/3011 Тарас Шевченко. Жіноча голівка.]&amp;nbsp;— НМТШ. №&amp;nbsp;г-275.&lt;/ref&gt;. У горадзе Тарас пазнаёміўся са швачкай&amp;nbsp;— полькай Дуняй Гусікоўскай. Польскую мову ён ведаў яшчэ з Украіны, дзе ў той час яна была дастаткова распаўсюджаная. З Гусікоўскай юнак удасканаліў сваё веданне польскай мовы, мог чытаць у арыгінале творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]].

=== Першыя гады ў Пецярбургу. Выкуп з прыгону (1831–1838) ===
Пераехаўшы ў 1831 годзе з Вільні ў [[Пецярбург]], памешчык П.&amp;nbsp;Энгельгардт узяў з сабой Шаўчэнку&lt;ref&gt;''Чалый М.'' Жизнь и произведения Т. Шевченко…&amp;nbsp;— C. 22; Санкт-Петербургские ведомости.&amp;nbsp;— 1831.&amp;nbsp;— 9 февраля; ''Жур П.'' Шевченковский Петербург…&amp;nbsp;— С. 30.&lt;/ref&gt;, а каб пасля атрымаць выгаду на мастацкіх творах уласнага «пакаёвага мастака», падпісаў кантракт і аддаў яго ў навуку на чатыры гады да жывапісца [[Васіль Рыгоравіч Шыраеў|В.&amp;nbsp;Шыраева]], у якога і пасяліўся Тарас да 1838 года&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188;'' Жур П.'' Шевченковский Петербург…&amp;nbsp;— С. 47.&lt;/ref&gt;. У арцелі Шыраева Шаўчэнка акружалі такія ж, як і ён, здольныя маладыя людзі&amp;nbsp;— выхадцы з нізкіх пластоў народа&amp;nbsp;— прыгонныя сяляне або адпушчаныя з прыгону і [[мяшчане]], якія імкнуліся авалодаць мастацтвам жывапісу, стаць мастакамі&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio03.htm «Перші роки Шевченка в Петербурзі (1831—1838)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213153233/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio03.htm |date=13 снежня 2021 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 29-51.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;. Шыраеў звяртаўся з вучнямі строга, у сваёй аўтабіяграфіі і аповесці «[[Мастак (аповесць)|Мастак]]» Шаўчэнка пісаў пра яго як ''«чалавека прагнага, грубага, суровага і дэспатычнага»''. Звычайна Шыраеў заключаў кантракты на восем гадоў: пяць з іх адводзіліся на навучанне, а на працягу наступных трох гадоў вучань павінен быў ''«паслужыць майстру за навучанне»'', працуючы на яго&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. На працягу пяці гадоў гаспадар вучыў вучня маляваць і пісаць ''«міфалагічныя і гістарычныя фігуры і фарцарнамент, кветкі і розныя ўпрыгажэнні клеевымі і алейнымі фарбамі»''&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Ён павінен быў даць жыллё, карміць і апранаць вучня, а вучань&amp;nbsp;— падпарадкоўвацца майстру і не адлучвацца без дазволу&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Пасля заканчэння дагавора ўладальнік абавязваўся даць вучню ''«прыстойнае адзенне»'' або замест яго 100 рублёў, а бацькам вучня выслаць 150 рублёў&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Падчас выканання арцеллю падрадаў Шаўчэнка авалодаў мастацтвам дэкаратыўнага роспісу, у прыватнасці падчас роспісу [[Вялікі тэатр (Санкт-Пецярбург)|Вялікага тэатра]] як падмайстар-малявальшчык&lt;ref&gt;''Бурачек М.'' Великий народний художник.&amp;nbsp;— X. : Мистецтво, 1939.&amp;nbsp;— С. 13.&lt;/ref&gt;. Пасля паспяховага завяршэння ў лістападзе 1836 года работ у Вялікім тэатры арцель працавала па кантракце з канторай імператарскіх тэатраў да лета 1838 г.: вырабляла жывапісныя і малярныя работы, вырабляла дэкарацыі, вясной 1838 года нанова распісала плафоны [[Александрынскі тэатр|Александрынскага]] і [[Міхайлаўскі тэатр|Міхайлаўскага]] тэатраў&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Яшчэ адным з найадказнейшых падрадаў быў роспіс [[Будынак Сената і Сінода|будынка Сената і Сінода]], якія тады былі перабудаваны&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.
[[Файл:Bryullov portrait of Zhukovsky.jpg|міні|злева|170пкс|[[Карл Паўлавіч Брулоў|К.&amp;nbsp;Брулоў]]. Партрэт паэта [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіля&amp;nbsp;Жукоўскага]] (1837–38)]]
Яшчэ ў 1835–36 гадах Шаўчэнка стварыў некалькі складаных шматфігурных кампазіцый па тэме антычнай гісторыі і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. У 1836–37 гадах Шаўчэнка стварыў малюнак «[[Смерць Багдана Хмяльніцкага (Шаўчэнка)|Смерць Багдана Хмяльніцкага]]»&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Але найдасканалейшым малюнкам на гістарычную тэму гэтага перыяду з'яўляецца «[[Смерць Сакрата (Шаўчэнка)|Смерць Сакрата]]» 1837 г., які адрозніваецца ўпэўненасцю малюнка, перадачы асвятлення, групаваннем фігур. Найбольшыя поспехі ў гэтыя гады Шаўчэнка меў у жанры акварэльнага партрэта, дзякуючы авалоданню вопытам іншых мастакоў, у прыватнасці [[Пётр Фёдаравіч Сакалоў|П.&amp;nbsp;Сакалова]]. Першы акварэльны партрэт ён намаляваў яшчэ ў 1833 годзе&amp;nbsp;— гэта быў партрэт Паўла Энгельгардта&lt;ref&gt;[http://kobzar.ua/item/show/3012 Тарас Шевченко. Портрет П.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Енгельгардта .]&amp;nbsp;— НМТШ. №&amp;nbsp;г-857.&lt;/ref&gt;. У гэтыя гады Шаўчэнка ўзмоцнена займаўся самаадукацыяй, знаёміўся з творамі мастацтва&amp;nbsp;— арыгіналамі і гравюрамі з іх&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.

Па начах, у вольны ад працы час, Шаўчэнка хадзіў у [[Летні сад]], маляваў статуі. Летам 1836 года падчас аднаго з начных сеансаў малявання ў Летнім садзе ён пазнаёміўся са сваім земляком&amp;nbsp;— мастаком [[Іван Максімавіч Сашэнка|Іванам Сашэнкам]], а праз яго&amp;nbsp;— з [[Грэбінка Яўген Паўлавіч|Яўгенам Грэбінкам]], [[Васіль Іванавіч Грыгоравіч|Васілём Грыгоравічам]] і [[Аляксей Гаўрылавіч Венецыянаў|Аляксеем Венецыянавым]], які пазнаёміў Тараса з уплывовым пры двары паэтам [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васілём Жукоўскім]]&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:17._Основа_(Травень_1862).pdf С.&amp;nbsp;Чалый Новые материалы для биографии Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409100754/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:17._Основа_(Травень_1862).pdf |date=9 красавіка 2022}}&amp;nbsp;—Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— травень.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;54; ''Жур&amp;nbsp;П.'' Шевченковский Петербург…&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;81.&lt;/ref&gt;. Сашэнка ўгаварыў Шыраева адпусціць Шаўчэнку на месяц, каб той наведваў залы жывапісу Таварыства заахвочвання мастакоў&lt;ref&gt;Твори…&amp;nbsp;— т. IV.&amp;nbsp;— С. 135.&lt;/ref&gt;. Камітэт гэтага таварыства, ''«разгледзеўшы малюнкі старонняга вучня Шаўчэнкі»'', прыняў ''«мець яго на ўвазе на будучыню»''&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.

[[Апалон Мікалаевіч Макрыцкі|Апалон Макрыцкі]], мастак, вучань Брулова і прыяцель Шаўчэнка, які ўзяў на сябе ініцыятыву прыцягнуць Брулова для вызвалення Тараса ад прыгоннага права, адзначыў у сваім дзённіку, што ў сераду, 31 сакавіка 1837 года, ён паказаў Брулаву верш Шаўчэнкі. Брулоў быў ім «вельмі задаволены і, ўбачыўшы ў ім думкі і пачуцці маладога чалавека, вырашыў выняць яго з падаткага (прыгоннага) стану»&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/spog09.htm A.&amp;nbsp;M.&amp;nbsp;Мокрицький. Щоденник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105081643/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/spog09.htm |date=5 студзеня 2020 }}&amp;nbsp;— Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;1982&lt;/ref&gt;. Шаўчэнка пачаў практыкавацца ў вершаскладанні пад уражаннем сваёй сустрэчы з украінскімі творамі ў Грэбінкы ў ліпені 1836 года&lt;ref name=&quot;Pritsak&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/rizne/pritz1.htm Омелян Пріцак. Шевченко&amp;nbsp;— пророк&amp;nbsp;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718214432/http://litopys.org.ua/rizne/pritz1.htm |date=18 ліпеня 2020 }}&amp;nbsp;— К., 1993.&amp;nbsp;&lt;/ref&gt;. Грэбінка быў першым, хто прымеціў і падтрымаў паэтычны талент Шаўчэнка, стаў яго першым літаратурным натхняльнікам і настаўнікам&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Першым прызнаным паэтычным «шэдэўрам» Шаўчэнка лічыцца балада «[[Прычынная (Шаўчэнка)|Прычынная]]»&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Штотыдзень на кватэры Грэбінкы праходзілі літаратурныя вечарыны, на якіх бываў і Шаўчэнка&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.

Увесну 1838-га [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карл Брулоў]] і [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіль Жукоўскі]] вырашылі выкупіць маладога паэта з прыгонніцтва. Энгельгардт пагадзіўся адпусціць прыгоннага за вялікія грошы&amp;nbsp;— 2500 рублёў&lt;ref name=&quot;autogenerated1963&quot;&gt;Тарас Шевченко. Документи і матеріали.&amp;nbsp;— К. : Держполітвидав УРСР, 1963.&amp;nbsp;— С. 6.&lt;/ref&gt;. Каб атрымаць такія грошы, Карл Брулоў адлюстраваў партрэт Васіля Жукоўскага&amp;nbsp;— выхавацеля спадчынніка прастола [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра Мікалаевіча]], і партрэт разыгралі ў латарэі, у якой прыняла ўдзел [[Раманавы|імператарская сям'я]]&lt;ref&gt;''Жур Петро.'' Шевченківський Петербург.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1972.&amp;nbsp;— С. 57—66.&lt;/ref&gt;. Латарэя адбылася 4 траўня 1838 года, а 7 траўня Шаўчэнку выдалі адпускную&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://old.archives.gov.ua/Sections/Persons/Shevchenko_2014/1/index.php?21 Відпускна, видана Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченку поміщиком Київської губернії П.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Енгельгардтом.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717010223/https://old.archives.gov.ua/Sections/Persons/Shevchenko_2014/1/index.php?21 |date=17 ліпеня 2020 }} Выстаўка фота- і архіўных дакументаў і матэрыялаў да 200-годдзя з дня нараджэння Тараса Шаўчэнкі&lt;/ref&gt;.

=== Вучань Пецярбургскай акадэміі мастацтваў. «Кабзар» (1838–1843) ===
[[Файл:1839 06 03 - Request to reside in Petersburg.jpg|right|thumb|160px|Заява Шаўчэнка ў праўленне Акадэміі мастацтваў аб выдачы білета на права пражывання ў Пецярбургу (1839)]]
Засведчыўшы сваю адпускную ў пецярбургскай Палаце грамадзянскага суда, Шаўчэнка стаў вучнем [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], дзе яго настаўнікам стаў К. Брулоў&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio04.htm НАВЧАННЯ В АКАДЕМІЇ МИСТЕЦТВ. ПОЯВА «КОБЗАРЯ» ТА «ГАЙДАМАКІВ» (1838-1842)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213153229/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio04.htm |date=13 снежня 2021 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 52-80.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 11 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;. Па словах Шаўчэнкі: ''«надышла найсветлейшая пара яго жыцця, незабыўныя, залатыя дні»'' вучобы ў Акадэміі мастацтваў, якім ён прысвяціў у 1856 годзе аўтабіяграфічную аповесць «[[Мастак (аповесць)|Мастак]]».

З чэрвеня 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры ў доме № 100 другога квартала [[Васільеўскі востраў|Васільеўскага вострава]], недалёка ад пецярбургскай Акадэміі мастацтваў.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Але ў большасці сваёй праводзіў час у Акадэміі і ў майстэрні К.&amp;nbsp;Брулова. З-за рэарганізацыі ў 1840 годзе Акадэміі мастацтваў спынілі выкладанне агульнаадукацыйных дысцыплін. Усе навучэнцы наведвалі толькі спецыяльныя класы, якіх было шэсць: два малявальныя, дзе навучэнцы малявалі з [[эстамп]]аў-арыгіналаў; два гіпсавых, у адным з якіх малявалі з гіпсавых галоў, а ў другім&amp;nbsp;— з гіпсавых фігур; класы натурныя, дзе малявалі з натуршчыкаў; і маляўнічы, дзе рабілі [[Эцюд (малюнак)|эцюды]] алеем.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Шаўчэнка прыйшоў у Акадэмію з дастаткова высокай падрыхтоўкай.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Першыя іспыты ён здаваў у класе «гіпсавых фігур». Папярэдні этап навучання&amp;nbsp;— маляванне з «арыгіналаў» і «гіпсавых галоў»&amp;nbsp;— быў пройдзены ім самастойна, яшчэ да паступлення ў Акадэмію, з дапамогай сяброў-мастакоў (І. Сашэнка, А. Макрыцкага і іншых) і як старонні вучань Таварыства заахвочвання мастацтваў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;&gt;[https://archive.org/details/shevch06/page/270/mode/1up?view=theater Товариство заохочування художників // Шевченківська енциклопедія] [Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 270-271.] Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; З «гіпсавых галоў» Шаўчэнка таксама маляваў яшчэ да вызвалення з прыгоннага права ў рысавальнай класе Таварыства заахвочвання мастакоў і ў Акадэміі мастацтваў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;/&gt;

Першы экзамен па маляванні Шаўчэнка здаваў 23 чэрвеня 1838 года. Ацэнкі выстаўлялі, пачынаючы з першага нумара, які быў найвышэйшым балам, і далей, у залежнасці ад колькасці прадстаўленых вучнямі малюнкаў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; І.&amp;nbsp;Сашэнка атрымаў пяты нумар, Шаўчэнка&amp;nbsp;— трынаццаты.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; З верасня таго ж года на так званым трэцім экзамене (за трэць года), дзе чарговым прафесарам быў К.&amp;nbsp;Брулоў, Шаўчэнка атрымаў адзінаццаты нумар, 4 кастрычніка 1838 года на месячным экзамене яму прысудзілі найвышэйшы бал&amp;nbsp;— першы нумар, у канцы таго ж месяца&amp;nbsp;— трэці нумар, яшчэ праз месяц, 30 лістапада,&amp;nbsp;— другі.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Атрыманне тройчы такіх высокіх нумароў лічылася вялікім поспехам і давала падставы для пераводу ў наступны, натурны, клас яшчэ да заканчэння навучальнага года. На трэцім іспыце 24 снежня 1838 года Шаўчэнка маляваў ужо з натуры, дзе атрымаў чацвёрты нумар.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Разам з тым ён спрабаваў свае сілы і ў самастойных кампазіцыйных малюнках. Найраннейшы з іх&amp;nbsp;— «[[Казацкі банкет (Шаўчэнка)|Казацкі банкет]]»&amp;nbsp;— створаны 25 снежня 1838 года.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Яго поспехі тады ж прыцягнулі ўвагу Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога 16 снежня 1838 года, разгледзеўшы прадстаўленыя Шаўчэнкам малюнкі, вырашыў узяць яго на ўтрыманне пры першай жа вакансіі.&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;/&gt; А праз месяц, 20 студзеня 1839 года Камітэт прыняў ''«прызначыць мастаку Шаўчэнку за 30 руб. у месяц утрымання, які і прызначаць з 1 студзеня гэтага года»''.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 23 лістапада 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры І.&amp;nbsp;Сашэнка ў доме № 47 на 4-й лініі Васільеўскага вострава.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt;

Сашэнка папракаў Шаўчэнку не толькі за пісанне вершаў, але і за тое, што ён пачаў весці свецкае жыццё, у прыватнасці разам з К.&amp;nbsp;Брулавым часта ездзіў на літаратурна-музычныя вечарыны, наведваў пісьменнікаў, дзеячаў мастацтва, стаў лепш апранацца.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Але насуперак асцярогам Сашэнкі легкадумнае жыццё Шаўчэнкі не перашкодзіла яму стварыць у гэты перыяд шэраг паэтычных шэдэўраў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Новыя знаёмствы з мастакамі і пісьменнікамі, з літаратурна-мастацкім светам, наведванне гурткоў і літаратурна-музычных вечароў&amp;nbsp;— наадварот, узбагачалі і пашыралі кругагляд Шаўчэнкі, падштурхоўвалі яго да паэтычнай творчасці.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Ад Сашэнкі ў лютым 1839 года Шаўчэнка пераехаў у дом № 182 другога квартала Васільеўскай часткі горада на кватэру мадам Ёгансан. Жыў ён там нядоўга і неўзабаве перабраўся на кватэру свайго сябра, вучня К.&amp;nbsp;Брулова&amp;nbsp;— [[Рыгор Карпавіч Міхайлаў|Р.&amp;nbsp;Міхайлава]] ў доме Г.&amp;nbsp;Арэнса на 7-й лініі Васільеўскага вострава. З пачатку 1839 года Шаўчэнка знаходзіўся ў натурным класе Акадэміі мастацтваў, дзе з перапынкамі маляваў да 1844 года.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; На першым трэцім іспыце 29 красавіка 1839 года К.&amp;nbsp;Брулоў адзначыў яго малюнак як найлепшы.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Тады нікому не быў пастаўлены першы і другі нумар, Шаўчэнка атрымаў трэці.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Савет Акадэміі мастацтваў узнагародзіў яго сярэбраным медалём другой ступені.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt;
[[Файл:Шевченко Т. Г. (1841) Циганка-ворожка.jpg|міні|злева|200пкс|«[[Цыганка-варажбітка (Шаўчэнка)|Цыганка-варажбітка]]» (1841)]]
У 1839 годзе Шаўчэнка пачаў авалодваць тэхнікай алейнага жывапісу, да яго найраннейшых спроб адносіцца «Натуршчык у позе св. Себасціяна». З лістапада 1839 года Шаўчэнка жыў у маладога скульптара-медальера Фёдара Панамарова, які меў у Акадэміі майстэрню з антрэсолямі, у гэты ж час ён цяжка хварэў на [[тыф]].&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У сакавіку 1840 года ў сувязі з рэарганізацыяй Акадэміі ўсе навучэнцы з яе памяшкання былі выдвараныя.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У гэты час Шаўчэнка падаў на месячныя іспыты алейныя эцюды. 27 верасня 1840 года Савет Акадэміі мастацтваў адзначыў сярэбраным медалём другой ступені яго першую самастойную алейную карціну «Хлопчык-жабрак, які дае хлеб сабаку».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Акрамя таго, Савет і Агульны сход Акадэміі мастацтваў выказалі аўтару «пахвалу».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Поспех Шаўчэнка адзначыла і Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога вырашыў пісьмова выказаць сваю гатоўнасць падтрымліваць яго і надалей у імкненні авалодаць мастацтвам жывапісу.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Вучачыся ў Акадэміі паступова ўтвараліся і матэрыялістычныя асновы мастацкіх поглядаў Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; На трэцім іспыце 24 снежня 1840 года Шаўчэнка атрымаў пяты нумар за малюнак «Натуршчыкі». Гэта&amp;nbsp;— адзіны захаваны малюнак з тых, якія ён выканаў на трэціх іспытах у натурным класе.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Да гэтага ж часу адносіцца яго [[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, зіма 1840—1841)|першы і  найвядомейшы ў будучыні алейны аўтапартрэт]].&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;

У 1840 годзе Шаўчэнка пазнаёміўся з [[Васіль Іванавіч Штэрнберг|Васілём Штэрнбергам]], які стаў яго блізкім сябрам.&lt;ref name=&quot;Штернберг&quot;&gt;[https://archive.org/details/shevch06/page/995/mode/1up?view=theater Штернберг Василь Іванович // Шевченківська енциклопедія] [Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 995.] Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Пасябраваў Шаўчэнка і з мастаком К.&amp;nbsp;Іаахімам, з якім яго таксама пазнаёміў Штэрнберг.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Прыблізна ў 1840 годзе, на думку даследчыкаў, у Пецярбургу адбылося знаёмства Шаўчэнка з [[Якаў Герасімовіч Кухарэнка|Якавам Кухарэнкам]], пісьменнікам і атаманам [[Чарнаморскае казачае войска|Чарнаморскага казачага войска]], які ў далейшым таксама стаў яго таварышам і суразмоўцам па амаль 20-гадовай перапісцы.&lt;ref&gt;[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/особистості/2077-тарас-шевченко-і-яків-кухаренко ТАРАС ШЕВЧЕНКО І ЯКІВ КУХАРЕНКО]{{Недаступная спасылка}} ''niez.com.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

Яшчэ ў канцы 1839 года Шаўчэнка пазнаёміўся з [[Пётр Іванавіч Мартас|П. Мартасам]], таварышам [[Яўген Паўлавіч Грэбінка|Я. Грэбінкі]], А. Макрыцкага, [[Нестар Васільевіч Кукольнік|Н. Кукольніка]].&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/spog14.htm П. І. Мартос. ЕПІЗОДИ З ЖИТТЯ ШЕВЧЕНКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309091324/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog14.htm |date=9 сакавіка 2022 }} [Спогади про Тараса Шевченка. — К.: Дніпро, 1982. — С. 69-72.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Азнаёміўшыся выпадкова з рукапіснымі творамі і ўражаны імі, П. Мартас праявіў да іх вялікую цікавасць. Ён параіўся з Я.&amp;nbsp;Грэбінкам і прапанаваў Шаўчэнку выдаць іх асобнай кнігай, якую пасля назвалі «[[Кабзар (зборнік)|Кабзарам]]». Як успамінаў Мартас, Шаўчэнка не адразу пагадзіўся на выданне, яго прыйшлося ўгаворваць.&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;/&gt; Думкі і настроі Шаўчэнка перад выданнем зборніка адбіліся ў вершы «[[Думы мае, думы мае (верш Шаўчэнкі)|Думы мае, думы мае]]». Дзейны ўдзел у выданні «Кабзара» прымаў Я.&amp;nbsp;Грэбінка, менавіта ён падаў рукапіс у Пецярбургскі цэнзурны камітэт.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Да гэтага Мартас выключыў з «Кабзара» тыя месцы, якія маглі павярнуцца супраць яго як выдаўца непрыемнасцямі.&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;/&gt; Цэнзар П.&amp;nbsp;Корсакаў, саступіўшы просьбу Мартаса і падпісаўшы «Кабзару» да друку, папярэдне не прачытаўшы яго «праблемныя месцы», пасля, азнаёміўшыся з друкаваным тэкстам, таксама канфіскаваў урыўкі нецэнзурнага зместу і толькі пасля гэтага даў дазвол на выпуск кнігі ў свет.&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;/&gt;

4 траўня 1840 года з'явілася першая друкаваная аб'ява аб продажы «Кабзара», які хутка разышоўся, яго выхад, нават урэзанага цэнзурай, быў падзеяй вялікага літаратурна-грамадскага значэння.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У першага «Кабзара» яшчэ не было адкрытых заклікаў да рэвалюцыйных дзеянняў, аднак увесь ён утрымліваў пратэст супраць грамадскай несправядлівасці і імкнення да вольнага жыцця.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У распрацоўцы гістарычных тэм Шаўчэнка не адышоў ад пэўнай ідэалізацыі мінулага Украіны.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Творы Шаўчэнкі патрапілі ў [[Беларусь]], на [[Каўказ]] і за мяжу (у [[Прага|Прагу]]). [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&amp;nbsp;Афанасьеў-Чужбінскі]], які ў сярэдзіне XIX стагоддзі служыў на Каўказе, пісаў: «Усюды, дзе знаходзіў некалькі ўкраінцаў, у крузе службоўцаў або ў нейкім палку, усюды сустракаў я пацёртыя асобнікі „Кабзара“ і „[[Гайдамакі (паэма)|Гайдамакаў]]“ і поўнае, шчырае спачуванне да іх аўтара».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Рэакцыя расійскіх крытыкаў у большасці сваёй была агрэсіўная: рэцэнзент з «[[Паўночная пчола (газета)|Паўночнай пчолы]]» пісаў, што «асаблівай украінскай мовы няма», іншыя рэцэнзенты называлі [[Украінская мова|ўкраінскую мову]] ''«гібрыдным дыялектам»'', ''«бесперспектыўнай»'' і ''«мужыцкай»'' і лічылі, што ўкраінская мова не мае шанцаў на існаванне.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kobzar-vse-pro-zbirku.htm Кобзар Все про збірку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408064920/https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kobzar-vse-pro-zbirku.htm |date=8 красавіка 2022 }} ''taras-shevchenko.com.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://zbruc.eu/node/65890 Московська критика про «Кобзар» 1840 року Вол. Дорошенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201231194605/https://zbruc.eu/node/65890 |date=31 снежня 2020 }} ''zbruc.eu''&lt;/ref&gt;

Амаль адначасова з «Кабзарам», 12 сакавіка 1840 года, Я. Грэбінка падаў у Пецярбургскі цэнзурны камітэт рукапіс альманаха «[[Ластаўка (альманах)|Ластаўка]]», у якую ўвайшлі і творы Шаўчэнкі, у прыватнасці «Прычынная» і вершы «Ветру буйны, ветру буйны!» і «[[Цячэ вада ў сіняе мора]]».&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Калі «Кабзар» быў надрукаваны праз месяц пасля атрымання цэнзурнага дазволу, то «Ластаўка» выйшла толькі праз год.&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Цэнзар П. Корсакаў падпісаў дазвол на выпуск альманаха ў свет 27 красавіка 1841 года.&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;&gt;[http://pvs.uad.lviv.ua/static/media/10/4.pdf «Шевченко — видавець власних творів»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314114831/http://pvs.uad.lviv.ua/static/media/10/4.pdf |date=14 березня 2022 }} ''pvs.uad.lviv.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

8 лістапада 1841 года Шаўчэнка падаў рукапіс «Гайдамакаў» у Пецярбургскі цэнзурны камітэт, цэнзураваў яго зноў П. Корсакаў, які не падаваў творы на разгляд цэнзурнага камітэта і даў дазвол на выпуск яго ў продаж на свой страх і рызыку.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; У «Гайдамаках» былі апеты [[Каліеўшчына|падзеі Каліеўшчыны]], у яе аснову ляглі народныя паданні, перш апавяданні дзеда Шаўчэнкі, [[Іван Андрэевіч Шаўчэнка|Івана]].&lt;ref&gt;[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/174568/05-Vinnichuk.pdf?sequence=1 Художня інтерпретація Коліївщини в поемі «Гайдамаки» Тараса Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314114511/http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/174568/05-Vinnichuk.pdf?sequence=1 |date=14 сакавіка 2022 }} ''dspace.nbuv.gov.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Спачатку «Гайдамакі» палохалі цэнзара сваім рэвалюцыйным духам, з-за чаго ён пратрымаў у сябе рукапіс без ухвалення васемнаццаць дзён, на працягу якіх ён зрабіў прафілактычныя выняткі асобных радкоў і выслоўяў, дазвол на продаж паэмы ён даў з трохмесячнай затрымкай.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Насуперак спадзяванням Шаўчэнкі, яго заступнік Рыгоравіч не стаў выдаўцом паэмы.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Калі «Кабзар» выдаў за свой кошт П. Мартас, то на гэты раз усе клопаты, звязаныя з публікацыяй «Гайдамакаў», ляглі на Шаўчэнка.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Вострай крытыкай сустрэў паэму [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|В.&amp;nbsp;Бялінскі]], у часопісе «[[Отечественные записки|Айчынныя запіскі]]» ён абвінавачваў Шаўчэнку ў «схільнасці да рамантычнай высакапарнай вычварнасці» і «вялікай колькасці найбольш вульгарных і майданных слоў і выразаў».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Праз сорак гадоў вельмі негатыўна ацаніў паэму і [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]], лічачы, што ў ёй не было «дакладнай характарыстыкі дадзенага гістарычнага часу».&lt;ref&gt;[https://www.i-franko.name/uk/HistLit/1881/ShevchenkoGajdamaky.html Причинки для оцінення поезій Тараса Шевченка. Іван Франко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222095417/https://www.i-franko.name/uk/HistLit/1881/ShevchenkoGajdamaky.html |date=22 снежня 2021 }} ''i-franko.name'' Процитовано 12 березня 2022&lt;/ref&gt; Услед за «Гайдамакамі» Шаўчэнка напісаў паэму «[[Мар'яна-чарніца (паэма Шаўчэнкі)|Мар'яна-чарніца]]», баладу «[[Утопленая (балада Шаўчэнкі)|Утопленая]]», вялікую паэму на [[Расейская мова|расейскай мове]] «[[Сляпая (паэма Шаўчэнкі)|Сляпая]]».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Першыя два творы разам з песняй з расейскай драмы «Нявеста» і вершам «Цяжка-цяжка ў свеце жыць» ён паслаў 8 снежня 1841 года [[Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка|Р.&amp;nbsp;Квіткі-Аснаўяненку]] для змяшчэння ў альманасе «[[Маладзік (альманах)|Маладзік]]».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Таксама ў гэты час Шаўчэнка напісаў драматычны твор «Сляпая прыгажуня», які не захаваўся.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;
[[Файл:Шевченко Т. Г. Катерина. 1842.jpg|міні|справа|210пкс|«[[Кацярына (карціна Шаўчэнкі)|Кацярына]]» (алей, 1842)]]
26 верасня 1841 года Савет Акадэміі мастацтваў у трэці раз узнагародзіў Шаўчэнку сярэбраным медалём другой ступені&amp;nbsp;— за карціну «[[Цыганка-варажбітка (Шаўчэнка)|Цыганка-варажбітка]]».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 28 лістапада на малявальным іспыце ён атрымаў пяты нумар. Наступныя іспыты яму не прынеслі гэтак высокіх вынікаў, але адзнак, ніжэй сярэдніх, ён не атрымаў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 23 снежня 1841 года яму паставілі 19 нумар з 49; 31 студзеня 1842&amp;nbsp;— 39-й з 59-ці, за жывапіс з натуры&amp;nbsp;— 11-й; 26 лютага таго ж года&amp;nbsp;— 17-ты нумар з 53-х.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 16 траўня 1842 года Таварыства заахвочвання мастакоў выключыла Шаўчэнку з ліку сваіх пансіянераў, задаволіўшы патрабаванне скарбніка Андрэя Сапожнікава, які абвінавачваў мастака ў тым, што ён ''«на працягу 7 месяцаў не наведваў акадэмічных класаў і не прадстаўляў Камітэту ніякіх сваіх прац, нягледзячы на зробленыя заўвагі»''.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;/&gt; Аднак неўзабаве, у справаздачы аб дзейнасці таварыства з 28 красавіка 1842 года па 28 красавіка 1843 года, з'явілася іншае тлумачэнне выбыцця Шаўчэнкі з ліку пансіянераў, без спасылкі на яго недастатковыя поспехі, дзе ўказвалася, што некаторыя мастакі ''«могуць падтрымліваць сябе і існаваць уласнымі працамі»''.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Нечакана пазбаўлены матэрыяльнай падтрымкі Шаўчэнка мог разлічваць толькі на ўласныя заробкі, якія не былі ні сістэматычнымі, ні значнымі.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Засталіся ўспаміны сучаснікаў пра яго напружаную працу падчас вучобы ў Акадэміі мастацтваў над акварэльнымі партрэтамі па замове.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Недахоп грошай прымусіў Шаўчэнка выступіць і ілюстратарам кніжных выданняў, якія па зместу і накіраванні яму не імпанавалі.&lt;ref name=&quot;Generals&quot;/&gt; Першая створаная ім кніжная ілюстрацыя&amp;nbsp;— малюнак «[[Каталіцкі чарнец (Шаўчэнка)|Каталіцкі чарнец]]» да апавядання [[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалая Надзеждзіна]] «Сіла волі».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У тым жа годзе Шаўчэнка прыняў удзел у ілюстраванні выдання [[Аляксандр Паўлавіч Башуцкі|Аляксандра Башуцкага]] «Нашы, спісаныя з натуры расейцамі».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У новай для таго часу тэхніцы гальванакаўстыкі Шаўчэнка выканаў ілюстрацыю да расейскага выдання кнігі Ф. Кобеля «Гальванаграфія» (1843).&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Выдавец расейскага перакладу гэтай кнігі Валяр'ян Семяненка-Крамарэўскі прыцягнуў Шаўчэнку да ілюстравання і іншай выдадзенай ім кнігі&amp;nbsp;— «Гісторыя Суворава» (1843), дзе яму належалі жанравыя сцэны, разам&amp;nbsp;— 32 ілюстрацыі.&lt;ref&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Suvorov.html Тарас Шевченко. Ілюстрації до «Історії Суворова» (1842 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222085832/https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Suvorov.html |date=22 снежня 2021 }} ''t-shevchenko'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Акрамя гэтага Шаўчэнка стварыў ілюстрацыі і да яшчэ адной кнігі Палявога&amp;nbsp;— «Расейскія палкаводцы» (1843).&lt;ref name=&quot;Generals&quot;&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Generals.html Тарас Шевченко. Портрети російських полководців (1843 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222085455/https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Generals.html |date=22 снежня 2021 }} ''t-shevchenko.name'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Гравюры на метале па малюнках Шаўчэнка і іншых мастакоў выконваў англійскі мастак [[Джон Генры Рабінзон|Джон Рабінзон]], яны таксама друкаваліся ў [[Лондан]]е.&lt;ref name=&quot;Generals&quot;/&gt;

Увосень 1842 года Шаўчэнка адправіўся ў марскую паездку ў [[Шведская імперыя|Швецыю]] і [[Данія|Данію]], але з-за нядужання ён даплыў на параходзе толькі ў [[Рэвель]] і вярнуўся назад у Пецярбург.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;&gt;[https://shron1.chtyvo.org.ua/Zhur_Petro/Trudy_i_dni_Kobzaria.pdf?PHPSESSID=csipl2r7p0e3ioesctgvarkqa4 Петро Жур. «Труди і дні Кобзаря»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314113838/https://shron1.chtyvo.org.ua/Zhur_Petro/Trudy_i_dni_Kobzaria.pdf?PHPSESSID=csipl2r7p0e3ioesctgvarkqa4 |date=14 сакавіка 2022 }} ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

=== Першае падарожжа па Украіне. «Жывапісная Украіна» (1843–1844) ===
25 мая 1843 года Шаўчэнка з Пецярбурга з'ехаў ва Ўкраіну. Прыехаў да паэта [[Віктар Мікалаевіч Забіла|Віктара Забілы]] на ягоным хутары [[Забіліўшчына|Кукурыкыўшчына]] пад [[Барзна|Барзной]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Спыніўся ў [[Нацыянальны гісторыка-культурны запаведнік «Качаніўка»|Качаніўцы]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]], у маёнтку памешчыка [[Рыгор Сцяпанавіч Тарноўскі|Рыгора Тарноўскага]].&lt;ref&gt;''Кирилюк Є.&amp;nbsp;П.''&amp;nbsp;Тарас Шевченко. Життя і творчість.&amp;nbsp;— К. : Держлітвидав України, 1964.&amp;nbsp;— С. 118.&lt;/ref&gt; Пабываў Шаўчэнка і ў суседніх гарадах і сёлах: [[Іваныця (Ічнянскі раён)|Іваніцы]], [[Ічня|Ічне]], [[Грыгарыўка (Бахмацкі раён)|Грыгарыўцы]], [[Батурын (горад)|Батурыне]] і [[Власіўка (Ічнянскі раён)|Власіўцы]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У Грыгарыўцы ён гасцяваў у маёнтку памешчыка П. Скарападскага. У чэрвені 1843 года Шаўчэнка прыбыў у [[Кіеў]], дзе пазнаёміўся з [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаілам Максімовічам]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|Панцеляймонам Кулішам]] і многімі мастакамі, у прыватнасці, з [[Аляксей Флоравіч Сенчыла-Стэфаноўскі|Аляксеем Сенчыла-Стэфаноўскім]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Справа №&amp;nbsp;81, ч. 6, арк. 60—65.&lt;/ref&gt; Тады паэт пабываў на знакамітых «[[Кіеўскі кантрактавы кірмаш|кантрактавых кірмашах]]» на кіеўскім [[Падол (Кіеў)|Падоле]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У гэты час ён пазнаёміўся з будучым [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|кірыла-мяфодзіеўцам]] [[Васіль Міхайлавіч Білазерскі|В. Білазерскім]]. Пазнаёміўся паэт і з многімі студэнтамі [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]], моладзь цёпла прывітала яго як свайго любімага паэта.&lt;ref name=&quot;litopys77&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio05.htm «Подорож Шевченка в Україну 1843 року»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230132524/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio05.htm |date=30 снежня 2019 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 81-111.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Аглядаючы і любуючыся гістарычнымі славутасцямі Кіева, Шаўчэнка рабіў замалёўкі ў сваім альбоме, пачатым яшчэ ў Пецярбургу.&lt;ref name=&quot;litopys77&quot;/&gt; Разам з Кулішам Шаўчэнка наведаў [[Вышгарад]] і [[Наві Пэтрыўці|Межыгор'е]], дзе агледзелі [[Межыгорскі манастыр|Кіева-Межыгорскі манастыр]], гісторыя якога цесна звязана з [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сеччу]], і ў сваім альбоме паэт зрабіў малюнак алоўкам гэтага манастыра. На [[Палтаўская губерня|Палтаўшчыне]] наведаў Яўгена Грэбінку ў яго прытулку ў [[Мар'яніўка (Лубенскі раён)|Мар'яніўцы]].&lt;ref&gt;''Чужбинский А.'' Воспоминания о Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченко…&amp;nbsp;— С. 6.&lt;/ref&gt; 11 ліпеня 1843-га&amp;nbsp;— у [[Дзень апосталаў Пятра і Паўла|дзень св. Пятра і Паўла]]&amp;nbsp;— наведаў разам з ім пышную бяседу у хроснай маці Грабёнкі, удавы-генеральшы [[Таццяна Густаўна Вільхіўская|Таццяны Вільхіўскай]] у яе «ўкраінскім Версалі» ў [[Майсіўка (Залатаношскі раён)|Майсіўцы]], дзе пазнаёміўся з паэтам [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|Аляксандрам Афанасьевым-Чужбінскім]] і афіцэрам [[Якаў Пятровіч дэ Бальмен|Якавам дэ Бальменам]] (пазней прысвяціў яму паэму «[[Каўказ (паэма)|Каўказ]]»).&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У ліпені 1843 года ў [[Каваліўка (Чаркаская вобласць)|Каваліўцы]] Шаўчэнка наведвае [[Аляксей Васільевіч Капніст|Аляксея Капніста]]&amp;nbsp;— удзельніка [[Дзекабрысты|руху дзекабрыстаў]], сына аўтара «[[Ода на рабства|Оды на рабства]]» і камедыі «Ябяда» [[Васіль Васільевіч Капніст|Васіля Капніста]]. У абодвух яны паехалі ў [[Ягатын]], да [[Мікалай Рыгоравіч Рэпнін-Валконскі|Мікалая Рэпніна-Валконскага]], дзе, жывучы на працягу кастрычніка – снежня 1843 года, па замове Аляксея Капніста Шаўчэнка выканаў дзве копіі з партрэта Мікалая Рэпніна (работы швейцарскага мастака Ё. Гарнунга). Знаёмства з сям'ёй Рэпніных стала адной з найважнейшых падзей у жыцці Шаўчэнкі. У гэтай сям'і паэт знайшоў не толькі прыхільнікаў свайго таленту, але і верных сяброў, найадданейшым з якіх была князёўна [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара]], якую ён пасля называў ''«незабыўным сябрам»'', а ён для яе стаў каханнем.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Русские пропилеи.&amp;nbsp;— М., 1916.&amp;nbsp;— т. II.&amp;nbsp;— С. 180—181; 203—204; Киевская старина.&amp;nbsp;— 1888.&amp;nbsp;— кн. 10.&amp;nbsp;— С. 2—3.&lt;/ref&gt; Знаходзячыся ў Ягатыне, Шаўчэнка напісаў паэму «[[Трызна (паэма)|Трызна]]», якую прысвяціў князёўне.&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev123.htm «Тризна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409085119/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev123.htm |date=9 красавіка 2022 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У тое ж лета паэт наведаў маёнткі сваіх новых знаёмых: [[Закрэўскія (род)|Закрэўскіх]] у [[Бярозава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавай Рудцы]], Якава дэ Бальмена ў [[Лыновыця|Лыновыцы]], [[Пятро Дзмітрыевіч Сялецкі|Пятра Сялецкага]] ў [[Малютынцы (Пыратынскі раён)|Малютынцах]], Аляксандра Афанасьева-Чужбінскага ў [[Іскіўцы (Лубенскі раён)|Іскіўцах]] і быў з ім на кірмашы ў [[Лубны|Лубнах]], [[Рэвуцкія (род)|Рэвуцкіх]]&lt;ref&gt;[http://uk.rodovid.org/wk?title=Рід:Ревуцькі&amp;limit=250&amp;offset=0 Рід: Ревуцькі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111833/http://uk.rodovid.org/wk?limit=250&amp;offset=0&amp;title=Рід:Ревуцькі |date=6 сакавіка 2016 }} ''uk.rodovid.org'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; ў [[Іржавэць (Ічнянскі раён)|Іржаўцы]], [[Галаганы (род)|Галаганаў]] у [[Сакырынці (Срыбнянскі раён)|Сакырынцах]] і [[Дзігцяры|Дзігцярах]]. 2 кастрычніка 1843 года гасцяваў у родным [[Шэўчэнкавэ (Звенігародскі раён)|сяле Кырылаўцы]], Звенігародскага павета, на Кіеўшчыне ў сястры і братоў.&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР. Київ, ф. 127, оп. 1012, спр. 2130, арк. 16&lt;/ref&gt; Вандраваў ён і такімі сёламі і гарадамі [[Чаркаскі павет|Чаркашчыны]], як: [[Будышчэ (Чаркаскі раён)|Будышчэ]], [[Лысянка]], [[Шэндэрыўка (Звэныгародскі раён)|Шэндэрыўка]], [[Гудзіўка (Звэныгародскі раён)|Гудзіўка]], [[Мошны (Чаркаскі раён)|Мошны]], [[Звэныгародка]], [[Трахтэміраў (Чаркаскі раён)|Трахтэміраў]] і іншыя.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;
[[Файл:1843 - Taras Shevchenko - Avtoportret.jpg|міні|справа|190пкс|[[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, 1843)|Шаўчэнка, аўтапартрэт]] (1843)]]
У [[Бэрэзань (горад)|Бэрэзане]], у маёнтку [[Платон Акімовіч Лукашэвіч|Платона Лукашэвіча]], 9 кастрычніка 1843 года Шаўчэнка напісаў верш «[[Разрытая магіла (Шаўчэнка)|Разрытая магіла]]». Гэты найраннейшы твор, які ўвойдзе ў рукапісную кнігу вершаў «[[Тры лета (кніга)|Тры лета]]» (1843–1850). Непасрэдным штуршком да напісання верша былі археалагічныя раскопкі курганоў-магілаў у 1830–40-х гадах, якія ажыццяўляліся ва Украіне [[Археаграфічная камісія|археаграфічнай камісіяй]] (немала магіл было каля Бэрэзані). Шаўчэнка, як іншыя ўкраінскія паэты-рамантыкі, негатыўна ставіўся да гэтай з'явы, лічачы гэтыя магілы-курганы помнікамі [[Украінскае казацтва|казацкага часу]] і сімвалам яго гераічнага мінулага.&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev124.htm «Розрита могила»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617093644/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev124.htm |date=17 чэрвеня 2018 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Акрамя таго, у 1843 годзе выйшла паэма [[Яўген Паўлавіч Грэбінка|Яўгена Грэбінкі]] «Багдан» на расейскай мове, якая ўзмацніла негатыўнае стаўленне Шаўчэнкі да [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] (асобныя ўрыўкі паэмы друкаваліся яшчэ ў 1839 годзе).&lt;ref&gt;[http://az.lib.ru/g/grebenka_e_p/text_1843_bogdan_oldorfo.shtml Е.&amp;nbsp;Гребенка. Богданъ. Сцены изъ жизни Малороссійскаго гетмана Зиновія Хмѣльницкаго.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725194030/http://az.lib.ru/g/grebenka_e_p/text_1843_bogdan_oldorfo.shtml |date=25 ліпеня 2020 }}&amp;nbsp;—Библіотека для чтенія. No&amp;nbsp;2,&amp;nbsp;1843&lt;/ref&gt; У паэме Грэбінка праслаўляў Хмяльніцкага за тое, што ён ''«ля ног цара маскоўскага склаў свае гетманскія клейноды і шчасце прамое ўказаў з родаў у роды»''. Пахвальная тырада Грэбінкі выклікала абурэнне Шаўчэнкі адносна «Багдана», якое не праходзіла да канца яго жыцця. Пасля гэтага Шаўчэнка, на думку даследчыкаў, астудзеў да Грэбінкі, і, магчыма, спыніў з ім прыяцельства.&lt;ref name=&quot;Bileckyj2&quot;&gt;[https://diasporiana.org.ua/literaturoznavstvo/2189-biletskiy-l-taras-shevchenko-kobzar-t-2/ Тарас Шевченко. Кобзар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622213213/https://diasporiana.org.ua/literaturoznavstvo/2189-biletskiy-l-taras-shevchenko-kobzar-t-2/ |date=22 червня 2020 }}&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;2&amp;nbsp;— Редакція статті й пояснення д-ра Леоніда Білецького.&amp;nbsp;— Вінніпег, 1952.&lt;/ref&gt;
[[Файл:Varvara Volkonskaya Repnina.jpg|міні|злева|160пкс|[[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара Рэпніна]] (1830-я гады)]]
Паводле ўспамінаў даследчыка жыцця і творчасці Шаўчэнкі П. Жура, восенню 1843 года паэт падчас падарожжа на [[Дняпровыя парогі]] і месца апошняй [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]&amp;nbsp;— наведаў такія гарады і вёскі: [[Пыратын]], [[Лубны]], [[Харол]], [[Крэмэнчук]], [[Вэрхнёдніпроўск]], [[Дніпро|Екацярынаслаў]] (сучасны Дніпро), [[Запарожжа|Аляксандраўск]] (Запарожжа), [[Нікапаль]], [[Пакроўскэ (Мэнскі раён)|Пакроўскэ]], [[Новагеоргііўск|Крылоў]] (Новагеоргііўск), [[Чыгырын]], [[Чаркасы]], [[Шпола|Шполу]] і іншыя.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У лютым 1844 года Шаўчэнка выехаў з Украіны ў Пецярбург праз [[Масква|Маскву]], дзе прабыў адзін тыдзень і пасябраваў з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]] і [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]].&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. VI.&amp;nbsp;— С. 392—393; 439.&lt;/ref&gt; Шчэпкін стаў блізкім сябрам Шаўчэнкі, паэт прысвяціў яму ў 1844 годзе дзве паэзіі&amp;nbsp;— «Заваражы мне, вяшчуне» і «[[Чыгрынэ, Чыгрынэ (Шаўчэнка)|Чыгрынэ, Чыгрынэ]]».&lt;ref&gt;[http://www.haidamaka.org.ua/page_szpiszksxslob.html «Щепкін і Шевченко»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322221307/http://haidamaka.org.ua/page_szpiszksxslob.html |date=22 сакавіка 2022 }} ''haidamaka.org.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Пасля дзевяцімесячнага знаходжання ва Украіне Шаўчэнка пражыў у Пецярбургу больш за год. Асноўнай мэтай вяртання Шаўчэнкі ў імперскую сталіцу было завяршэнне навучання ў Акадэміі мастацтваў, ён так напружана працаваў, што нават улетку 1844 года не наведваў Украіну.&lt;ref name=&quot;litopys77&quot;/&gt;

Падчас першай паездкі ва Украіну Шаўчэнка задумаў выдаць серыю афортаў «[[Жывапісная Украіна (Шаўчэнка)|Жывапісная Украіна]]», а на атрыманыя сродкі выкупіць сваіх родных з прыгонніцтва. 11 лістапада 1844 года камітэт Таварыства заахвочвання мастакоў прыняў рашэнне аказаць Шаўчэнку грашовую дапамогу (300 рублёў) для гэтага выдання.&lt;ref name=&quot;DOC 1844-1847&quot;/&gt; Першыя 6&amp;nbsp;[[афорт]]аў («У Кіеве», «Выдубецкі манастыр у Кіеве», «Судная рада», «Старасці», «Казка» («Салдат і Смерць»), «[[Дары ў Чыгірыне 1649 года]]») выйшлі ў лістападзе.&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. VII.&amp;nbsp;— кн. І.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;92—97.&lt;/ref&gt; Нягледзячы на неверагодныя намаганні Шаўчэнкі па прасоўванні, на дзейную дапамогу В. Рэпнінай і некаторых знаёмых мастака, продажы першага выпуску «Жывапіснай Украіны» ішлі занадта марудна.&lt;ref name=&quot;maysterni&quot;/&gt;  Шаўчэнка меў намер выдаць і другі выпуск зборніка афортаў, але за адсутнасцю сродкаў гэта так і не было ўвасоблена.&lt;ref name=&quot;maysterni&quot;&gt;[http://maysterni.com/publication.php?id=139061 Стежками Шевченкової &quot;Живописної України&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314150908/http://maysterni.com/publication.php?id=139061 |date=14 сакавіка 2022}} ''maysterni.com'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Яго мара аб выкупе з прыгонніцтва братоў і сясцёр так і не здзейснілася.

У 1844 годзе апублікавана перадрук першага выдання «Кабзара» з дадаткам паэмы «Гайдамакі» пад назвай «Чыгірынскі Кабзар і Гайдамакі».&lt;ref name=&quot;KOBZAR-1844&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Тарас_Шевченко._Чигиринський_кобзар_та_Гайдамаки._1844.pdf Тарас Шевченко. Чигиринський Кобзар і Гайдамаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123173321/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Тарас_Шевченко._Чигиринський_кобзар_та_Гайдамаки._1844.pdf |date=23 студзеня 2022 }}&amp;nbsp;— СПБ., 1844.&lt;/ref&gt; У тым жа годзе Шаўчэнка напісаў гістарыясофска-палітычную «камедыю» «[[Сон (паэма Шаўчэнкі)|Сон]]»&amp;nbsp;— паэму-[[гратэск]], якая раскрывае чытачам наступствы заняволення Украіны Масквой.&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev128.htm Тарас Шевченко. Сон (Комедія)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629143406/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev128.htm |date=29 чэрвеня 2020 }}&amp;nbsp;— Зібрання творів у&amp;nbsp;6&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;— К.,&amp;nbsp;2003.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;1: Поезія 1837—1847.&lt;/ref&gt;

3 красавіка 1845 года Тарас Шаўчэнка падаў заяву ў Савет Акадэміі мастацтваў з просьбай прысвоіць яму званне мастака. Савет прыняў рашэнне, а агульны сход Акадэміі 18 лістапада 1845 года зацвердзіў «Тараса Шаўчэнка ў [[Акадэмічныя званні Пецярбургскай акадэміі мастацтваў|акадэмічным званні некласны мастак]] у жывапісе гістарычным і партрэтным» і выдала яму па яго заяве білет на права праезду ва Украіну і назад ''«для мастацкіх заняткаў»'', а таксама бесперашкоднага там знаходжанне.&lt;ref name=&quot;DOC 1844-1847&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum03.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503170844/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum03.htm |date=3 траўня 2020 }}&amp;nbsp; Документи 102—197 (1844—1847).&amp;nbsp;— К., 1982.&lt;/ref&gt;

=== Другі прыезд ва Украіну. Археаграфічная камісія (1845–1847) ===
[[Файл:1845 - Sh Sketchbook - f.05r.jpg|міні|260x260пкс|«[[Узнясенскі сабор у Пераяславе (Шаўчэнка)|Узнясенскі сабор у Пераяславе]]» (1846)]]
31 сакавіка 1845 года Шаўчэнка адправіўся з Пецярбурга праз [[Масква|Маскву]] ва Украіну. У Маскве сустрэўся з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]] і агледзеў [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]]. Далей ён праехаў [[Падольск]], [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Кромы]], [[Эсмань]]. Першай станцыяй ва Украіне, дзе спыніўся Шаўчэнка, быў [[Глухаў]]. Наступны прыпынак ён здзейсніў у [[Кралэвэць|Кралэвцы]], дзе маляваў партрэт ротмістра І. Рудзінскага.&lt;ref name=&quot;univ.kiev.ua&quot;&gt;[http://www.univ.kiev.ua/ru/geninf/osobystosti/shevchenko/ ШЕВЧЕНКО Тарас Григорович (1814-1861)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144817/http://www.univ.kiev.ua/ru/geninf/osobystosti/shevchenko/ |date=1 сакавіка 2022 }} ''univ.kiev.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

Затым Шаўчэнка наведаў [[Ягатын]], каб выказаць спачуванні смерці бацькі [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|В. Рэпнінай]]. Паміж сябрамі адбылася размова пра альбом «Жывапісная Украіна». Князёўна з асаблівай стараннасцю займалася ўладжанням падпіскі на гэтае выданне.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Праз [[Пераяслаў]], [[Барыспіль]], [[Бравары]] паэт адправіўся ў Кіеў.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У Кіеве паэт пашырыў знаёмства са студэнцкай моладдзю і сустрэўся з [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|М.&amp;nbsp;Максімовічам]], якому таксама падарыў паэму «Трызна».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Свае кіеўскія сустрэчы вясной 1845 года паэт звязваў, перш за ўсё, з неабходнасцю распаўсюджвання «Жывапіснай Украіны».&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;&gt;[https://nlu.org.ua/resourses/nashi_vydannya/Ros1osn.pdf «Тарас Шевченко і Україна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315224748/https://nlu.org.ua/resourses/nashi_vydannya/Ros1osn.pdf |date=15 сакавіка 2022 }} ''nlu.org.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Дзякуючы Максімавічу ён стаў неафіцыйным супрацоўнікам [[Кіеўская археаграфічная камісія|Кіеўскай археаграфічнай камісіі]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Выконваючы задачы камісіі, Шаўчэнка шмат падарожнічаў па Украіне, збіраў фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы, адлюстроўваў гістарычныя і архітэктурныя помнікі і вёў «Археалагічныя нататкі».&lt;ref name=&quot;history.org.ua&quot;&gt;[http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/3/6.pdf Діяльність Т. Г. Шевченка у Київській археографічній комісії (1845— 1847: рр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314122017/http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/3/6.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Знаходзячыся ў Кіеве, Шаўчэнка працягваў літаратурную дзейнасць, у прыватнасці, менавіта тут ён пачаў паэму пра [[Ян Гус|Яна Гуса]] «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», чытаў гістарычныя крыніцы гэтай асобы і распытваў знаёмых.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Асоба гэтага чэшскага рэфарматара і прапаведніка зацікавіла Шаўчэнка сваёй рэвалюцыйнай дзейнасцю. Крыху пазней, 22 лістапада, знаходзячыся ўжо ў Пераяславе, Шаўчэнка зацікавіўся і іншым чэшскім асветнікам [[Павел Ёзеф Шафарык|Павелам Шафарыкам]], з-за чаго напісаў пасвячэнне ў паэму&amp;nbsp;— «[[Шафарыку (паэма Шаўчэнкі)|Шафарыку]]».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt;

Улетку, па даручэнні камісіі, Шаўчэнка выехаў з Кіева на [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжжа]], у [[Прылукы]], для вывучэння помнікаў гэтага горада і яго наваколляў. Затым наведаў [[Гусцінскі манастыр]], дзе быў пахаваны [[Мікалай Рыгоравіч Рэпнін-Валконскі|М.&amp;nbsp;Рэпнін]].&lt;ref name=&quot;romen-sula.org&quot;&gt;[https://romen-sula.org/varvara-ryepnina-i-taras-shevchenko/ Варвара Рєпніна і Тарас Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144813/https://romen-sula.org/varvara-ryepnina-i-taras-shevchenko/ |date=1 сакавіка 2022 }} ''romen-sula.org'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Падарожнічаючы па Палтаўшчыне ён наведаў [[Лубны]], паблізу якіх у сяле [[Мгар (Лубенскі раён)|Мгар]] агледзеў старадаўні [[Мгарскі Спаса-Праабражэнскі манастыр|Праабражэнскі мужчынскі манастыр]] і старадаўнія земляныя ўмацаванні, званыя «Замком».&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Далей у сваіх нататках ён паказаў [[Саланыця (Лубенскі раён)|Саланыцю]], дзе ў свой час быў узяты ў палон гетман [[Севярын Налівайка|С.&amp;nbsp;Налівайка]], і апісаў таксама горад [[Лукім'я]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Па дарозе ў [[Рамны]] паэт наведаў маёнтак [[Рыгор Паўлавіч Галаган|Р.&amp;nbsp;Галагана]] ў [[Сакырынці (Срыбнянскі раён)|Сакырынцах]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Быў Шаўчэнка і ў маёнтку іншага [[Галаганы (род)|Галагана]]&amp;nbsp;— [[Пятро Рыгоравіч Галаган|Пятра Рыгоравіча]]. 20–22 ліпеня, паэт наведаў знакаміты раменскі [[Ільінскі кірмаш]]. Тут ён пазнаёміўся з [[Карп Трафімавіч Саленік|К.&amp;nbsp;Саленікам]], адным з заснавальнікаў новага [[Рэалізм (жывапіс)|рэалістычнага]] [[Украінскі тэатр|ўкраінскага тэатра]].&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;&gt;[http://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/shevchenkove-yarmarkuvannya/ Шевченкове ярмаркування] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123144214/http://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/shevchenkove-yarmarkuvannya/ |date=23 студзеня 2022 }} ''grinchenko-inform.kubg.edu.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Падчас кірмашу Шаўчэнка тры дні жыў у намёце ўладальніка маёнтка ў [[Гарадышчэ (Чаркаская вобласць)|Гарадышчы]] на [[Чаркашчына|Чаркашчыне]] П.&amp;nbsp;Свечкі, сына палкоўніка, які славіўся ва Украіне сваімі дзівацтвамі.&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;/&gt; Пазнаёміўся ён таксама з памешчыкам І.&amp;nbsp;Якубовічам, раменскім павятовым маршалкам&amp;nbsp;— бацькам [[Дзекабрысты|дзекабрыста]] [[Аляксандр Іванавіч Якубовіч|А.&amp;nbsp;Якубовіча]].&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;/&gt; Па дарозе ў [[Палтава|Палтаву]] паэт наведаў [[Рэшэтыліўка|Рэшэтыліўку]], дзе спыняўся ва ўладальніка гэтай мясцовасці А.&amp;nbsp;Папова, у якога захавалася бібліятэка і архіў з мноствам рэдкіх кніг і дакументаў па гісторыі Украіны&amp;nbsp;— што ўяўляла немалую цікавасць для Камісіі. У Палтаве і яе наваколлях паэт азнаёміўся з многімі архітэктурнымі славутасцямі&amp;nbsp;— [[Крыжаўзвіжанскі жаночы манастыр (Палтава)|Крыжаўзвіжанскім манастыром]], [[Свята-Успенскі кафедральны сабор (Палтава)|Успенскім саборам]], домам [[Іван Пятровіч Катлярэўскі|І.&amp;nbsp;Катлярэўскага]]. На Палтаўшчыне Шаўчэнка некалькі разоў наведаў і маёнтак [[Аркадзь Гаўрылавіч Радзянка|А.&amp;nbsp;Радзянкі]] ў [[Вэсэлы Падзіл (Крэменчуцкі раён)|Вясёлым Падоле]].&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;/&gt; Пабываў тады Тарас Рыгоравіч і ў [[Вішнякаўскі маёнтак|маёнтку]] брата Аркадзя&amp;nbsp;— Платона Радзянкі ў [[Вышнякы (Лубенскі раён)|Вышняках]]. У жніўні Шаўчэнка выехаў на Чаркашчыну у [[Пераяслаў]], дзе жыў яго сябар, лекар [[Андрэй Восіпавіч Казачкоўскі|А.&amp;nbsp;Казачкоўскі]]. У гэтым горадзе паэт наведаў [[Узнясенскі манастыр (Пераяслаў)|Вазнясенскі сабор]], [[Свята-Успенскі сабор (Пераяслаў)|Успенскую]], [[Пакроўская царква (Пераяслаў)|Пакроўскую]] і [[Міхайлаўскі манастыр (Пераяслаў)|Міхайлаўскую цэрквы]].&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;&gt;[http://perejaslav.org.ua/biblioteka/shlyahami-velikogo-kobzarya-pereyaslavshina.html Шляхами великого кобзаря. Тарас Шевченко і Переяславщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614031402/http://perejaslav.org.ua/biblioteka/shlyahami-velikogo-kobzarya-pereyaslavshina.html |date=14 чэрвеня 2021 }} ''perejaslav.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Наведаў вёскі недалёка ад Пераяслава: [[Манастырышчэ]], [[Трахтэмыріў (Чаркаскі раён)|Трахтэмыріў]], [[Андрушы (Барыспільскі раён)|Андрушы]] і В'юнышчэ.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;

У [[В'юнышчэ (Пераяслаў-Хмельніцкі раён)|В'юнышчы]] Шаўчэнка наведаў былога дзекабрыста С.&amp;nbsp;Самойлава.&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt; Падарожнічаючы па роднай Чаркашчыне, Шаўчэнка некалькі разоў наведаў родных у Кырыліўцы і [[Зэлэна Дзіброва (Звэныгародскі раён)|Зэлэнай Дзіброве]] (дзе жыла яго старэйшая сястра Кацярына), пабываў у сёлах [[Лысянка]], [[Рызынэ (Звэныгародскі раён)|Рызынэ]], [[Русаліўка (Уманскі раён)|Русаліўка]], [[Лузаніўка (Чаркаскі раён)|Лузаніўка]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Затым, у жніўні, падарожнічаючы па Кіеўшчыне, паэт наведаў у [[Пацік (Мыроніўскі раён)|Паціке]] свайго сябра [[Васіль Васільевіч Тарноўскі-старшы|Васіля Тарноўскага-старшага]], з сястрой якога, Надзеяй, ахрысціў дзіця ў мясцовага дыякана М.&amp;nbsp;Гавядоўскага.&lt;ref name=&quot;choim.org&quot;&gt;[http://www.choim.org/вони-надихали-шевченка/ “Вони надихали Шевченка”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414163049/http://www.choim.org/вони-надихали-шевченка/ |date=14 красавіка 2021 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kachanivka.in.ua/publikacii/24-kohan-zhnki-v-dol-tarasa.html «Кохані» жінки в долі Тараса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226044038/http://kachanivka.in.ua/publikacii/24-kohan-zhnki-v-dol-tarasa.html |date=26 лютага 2021 }} ''kachanivka.in.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Ёсць звесткі, што ў гэты час ён напісаў вершы, якія не захаваліся. Калі Шаўчэнку арыштавалі, Надзея Тарноўская схавала рукапісы ў скрыню і закапала ў зямлю.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Пасля вызвалення паэта яна адкапала скрыню і доўга захоўвала паперы ў сябе.&lt;ref name=&quot;choim.org&quot;/&gt; У Паціке паэт пражыў каля двух тыдняў. Затым ён адправіўся ў [[Біла Цэрква|Білу Цэркву]], дзе агледзеў помнік садова-паркавай архітэктуры «[[Дзяржаўны дэндралагічны парк «Александрыя» НАН Украіны|Александрыя]]».&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У [[Тарашча|Тарашчы]] мастак звярнуў увагу на галоўную архітэктурную славутасць горада&amp;nbsp;— казацкую царкву. У [[Віта-Паштова|Віце-Паштовай]] Шаўчэнка агледзеў [[Віта-Паштова (гарадзішча)|старажытнарускае гарадзішча]] і магільнік.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У [[Мытныця (Абухіўскі раён)|Мытныці]] ён азнаёміўся са старажытнымі землянымі валамі, якія называюць «[[Зміевы валы|Змяінымі]]». Пабываў у Шаўчэнка і ў [[Чыгырын]]е, дзе замаляваў наваколлі горада з [[Багданава гара (Чыгырын)|Замкавай гарой]], там ён наведаў [[Халодны Яр]], [[Троіцкі Матронінскі жаночы манастыр|Матронінскі манастыр]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Наведаў ён і [[Субоціў (Чаркаскі раён)|Субоціў]], дзе агледзеў тры калодзежы з гаючай вадой, выканаў малюнак [[Ільінская царква (Субоціў)|Багданавай царквы]] і руіны дома гетмана [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Б. Хмяльніцкага]].

Восенню 1845 года паэт зноў накіраваўся на Палташчыну. У [[Мыргарад]]зе ён спыніўся ў П.&amp;nbsp;Шаршавіцкага, чыноўніка канцылярыі павятовага маршалка, у якога аднавіў літаратурную дзейнасць.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; 4 кастрычніка паэт запісаў дзве новыя лірычныя паэзіі: «Не зайздросці багатаму» і «Не ажаніся з багатай», якія ўвайшлі ў рукапісную кнігу «Тры гады». Агледзеўшы гістарычныя і архітэктурныя помнікі Мыргарада і яго наваколля, у прыватнасці вёскі [[Гогалэвэ (Мыргарадскі раён)|Яноўшчыну]], [[Вэлыкі Сарочынці (Мыргарадскі раён)|Сарочынці]], [[Білыкі (Мыргарадскі раён)|Білыкі]], Шаўчэнка на час спыніўся ў [[Мар'янскэ (Мыргарадскі раён)|Мар'янскім]] (першы прыезд туды адбыўся вясной 1845 года) у [[Маршалак шляхты|маршалка шляхты]] [[Мыргарадскі павет|Мыргарадскага павета]] А.&amp;nbsp;Лук'яновіча, дзе намаляваў яго партрэт.&lt;ref&gt;[http://ir.nmu.org.ua/jspui/bitstream/123456789/345/1/Bilokin.pdf Т. Г. Шевченко на Пріоріллі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144818/http://ir.nmu.org.ua/jspui/bitstream/123456789/345/1/Bilokin.pdf |date=1 сакавіка 2022 }} ''ir.nmu.org.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Затым Шаўчэнка спыняўся ў [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&amp;nbsp;Афанасьева-Чужбінскага]] ў [[Іскіўці (Лубенскі раён)|Іскіўцах]] і [[Віктар Аляксеевіч Закрэўскі|В.&amp;nbsp;Закрэўскага]] ў [[Бэрэзава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавай Рудцы]], дзе аглядаў славутасці мясцовасці. Па дарозе Шаўчэнка трапіў пад лівень і застудзіўся і ў апошніх чыслах кастрычніка 1845 года зноў прыбыў у Пераяслаў да А.&amp;nbsp;Казачкоўскага, дзе пражыў працяглы час лечачыся ў яго.&lt;ref name=&quot;piryatin-museum.at.ua&quot;/&gt;  У гэты час паэт напружана працаваў, напісаў наступныя творы: «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», «[[Нявольнік (паэма Шаўчэнкі)|Сляпы]]», «[[Вялікі склеп (паэма Шаўчэнкі)|Вялікі склеп]]», «[[Наймічка (паэма Шаўчэнкі)|Наймічка]]», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]», «[[І мёртвым, і жывым… (паэма Шаўчэнкі)|І мёртвым, і жывым…]]», «[[Халодны Яр (верш Шаўчэнкі)|Халодны Яр]]», «[[Давідавыя псалмы (балада Шаўчэнкі)|Давідавыя псалмы]]».&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt; Але з-за яскрава антыімперскага характару большасць новых паэтычных твораў не маглі быць надрукаваны, але яны распаўсюджваліся ў спісах.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; У далейшым рукапіс «Каўказа» паэт перадаў 1846 года праз свайго знаёмага, [[Мікалай Іванавіч Савыч|М.&amp;nbsp;Савіча]], які ехаў у [[Парыж]], паважаным ім [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]].&lt;ref name=&quot;slovoprosvity.org&quot;&gt;[http://slovoprosvity.org/2012/02/08/shevchenkiv-kavkaz-u-seredniy-azii/ Шевченків «Кавказ» у Середній Азії] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207231606/http://slovoprosvity.org/2012/02/08/shevchenkiv-kavkaz-u-seredniy-azii/ |date=7 лютага 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У канцы лістапада 1845 года Шаўчэнка прыехаў у Кіеў, паказаў Археаграфічнай камісіі свае запісы, малюнкі гістарычных помнікаў і быў афіцыйна залічаны ў склад яе супрацоўнікаў. 28 лістапада ён атрымаў падарожную і грошы для раз'ездаў з мэтай апісання помнікаў даўніны. Акрамя сустрэчы з заснавальнікам камісіі, прафесарам гісторыі [[Мікалай Дзмітрыевіч Іванішаў|М.&amp;nbsp;Іванішавым]], Шаўчэнка пазнаёміўся з прафесарам [[Аляксандр Іванавіч Селін|А.&amp;nbsp;Селіным]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio07.htm Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 127-184. ЗНОВУ НА УКРАЇНІ (1845-1847)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223222256/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio07.htm |date=23 лютага 2020 }} ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

У пачатку снежня Шаўчэнка зноў прыехаў у В'юнішчэ да С.&amp;nbsp;Самойлава, дзе пражыў каля месяца, там ён напісаў шэраг лірычных вершаў: «Маленькай Мар'яне», «[[Мінаюць дні, мінаюць ночы… (верш Шаўчэнкі)|Мінаюць дні, мінаюць ночы…]]», «[[Тры лета (верш Шаўчэнкі)|Тры лета]]». У канцы снежня Шаўчэнка зноў цяжка захварэў, пасля чаго заклапочаны С.&amp;nbsp;Самойлаў неадкладна адвёз яго на лячэнне ў Казачкоўскага.&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt; 25 снежня 1845 года ў доме Казачкоўскага паэт напісаў палітычны, рэвалюцыйны запавет&amp;nbsp;— «[[Як памру, то пахавайце… (запавет Шаўчэнкі)|Як памру, то пахавайце…]]», які быў адлюстраваннем сялянскіх супрацьпамешчыцкіх паўстанняў.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Гэтымі вершамі завяршаецца альбом «Тры лета». Пасля акрыяння, у пачатку 1846 года Шаўчэнка па ўдзеле камісіі зноў адправіўся на Левабярэжжа, дзе ў чарговы раз наведаў гарады і вёскі: [[Ягатын]], [[Майсіўка (Залатаношскі раён)|Майсіўку]], [[Іскіўці (Лубенскі раён)|Іскіўці]], [[Бэрэзава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавую Рудку]], [[Лэмэшы (Казэлэцкі раён)|Лэмэшы]], Маркіўці і [[Прылукы]]. У Майсіўцы, на традыцыйных імянінах [[Таццяна Густаваўна Вільхоўская|Т.&amp;nbsp;Вільхоўскай]], Шаўчэнка сустрэў многіх сваіх знаёмых: [[Віктар Мікалаевіч Забіла|В.&amp;nbsp;Забілу]], Г.&amp;nbsp;Тарноўскага, [[Мікалай Мікалаевіч Маркевіч|М.&amp;nbsp;Маркевіча]], [[Закрэўскія|Закрэўскіх]], пазнаёміўся з М.&amp;nbsp;Кейкуатавым і сямействам [[Катэрынычы (род)|Катэрынычаў]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Там Шаўчэнка намаляваў алейны партрэт дробнай памешчыцы А.&amp;nbsp;Шосткі (лёс якога невядомы), разгуляны на яе карысць у латарэю. Партрэт выйграла М.&amp;nbsp;Корсун, памешчыца [[Вэлыка Круча (Лубенскі раён)|Вялікай Кручы]] [[Пыратынскі павет|Пыратынскага павета]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;
[[Файл:1845 09 - Taras Shevchenko - Avtoportret -.jpg|міні|справа|200пкс|[[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, жнівень 1845)|Аўтапартрэт Шаўчэнкі]] (1845)]]
Далей, працягваючы гісторыка-этнаграфічныя даследаванні, Шаўчэнка зноў заехаў у Іскіўці да А.&amp;nbsp;Афанасьева-Чужбінскага, з якім адправіўся ў [[Ніжын]], дзе захавалася нямала важных помнікаў архітэктуры: саборы, цэрквы, жылыя будынкі XVII–XVIII&amp;nbsp;ст.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У Ніжыне ён сустракаўся са студэнтамі [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|юрыдычнага ліцэя]], наведаў карцінную галерэю і сустрэўся са сваім даўнім сябрам І.&amp;nbsp;Сашэнкам.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Затым Шаўчэнка наведаў Чарнігаў, дзе агледзеў [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскі сабор]], [[Траецка-Ільінскі манастыр (Чарнігаў)|Траецкі манастыр]], [[Барысаглебскі сабор (Чарнігаў)|Барысаглебскую царкву]], [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Царкву св.&amp;nbsp;Параскевы]], [[Успенскі сабор Ялецкага манастыра|Царква Успення Божай Маці]], [[Чарнігаўскі калегіум|дом Чарнігаўскай семінарыі]] і бібліятэка, якая калісьці належала палкоўніку [[Паўло Палуботак|Паўлу Палуботку]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Акрамя гэтага, з А.&amp;nbsp;Афанасьевым-Чужбінскім ён наведаў [[Дом чарнігаўскага дваранскага сходу|Чарнігаўскі дваранскі сход]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Па запрашэнні [[Андрэй Іванавіч Лызагуб|А.&amp;nbsp;Лызагуба]], які вельмі высока шанаваў яго творчасць, у сакавіку 1846 года Шаўчэнка прыбыў у [[Сэдніў]] каля Чарнігава.&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;/&gt; Ён наведаў драўляную [[Георгіеўская царква (Сэдніў)|Георгіеўскую драўляную]] і [[Васкрасенская царква (Сэдніў)|Васкрасенскую мураваную царкву]]. Багатае гісторыяй і славутасцямі мястэчка натхняў паэта на творчую дзейнасць.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;/&gt; Бываў Шаўчэнка і ў маёнтку старэйшага брата Андрэя Лызагуба&amp;nbsp;— [[Ілья Іванавіч Лызагуб|Ільі]]. Адпраўляючыся з Чарнігаўшчыны ў Кіеў, паэт спыняўся ў [[Лэмэшы (Казэлэцкі раён)|Лэмэшах]] і ў [[Казэлэць|Казэльцы]], дзе агледзеў два архітэктурныя помнікі гэтай мясцовасці, якія пабудавала графіня [[Наталля Дзям’янаўна Разумоўская|Н.&amp;nbsp;Разумоўская]]&amp;nbsp;— яе [[Пакоршчына (сядзіба)|дом]] і [[Сабор Раства Багародзіцы (Казэлэць)|Сабор Раства Багародзіцы]]. Наведаў ён і [[Маркіўці (Ніжынскі раён)|Маркіўці]], дзе выканаў восем партрэтаў памешчыкаў [[Катэрынычы (род)|Катэрынычаў]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;

Увесну 1846 года Шаўчэнка прыбыў у Кіеў і пасяліўся ў доме ў завулку «[[Казінае балота (Кіеў)|Казінае балота]]». Выконваючы далейшыя задачы камісіі, ён заняўся аглядам гістарычных помнікаў горада, шмат працаваў на схілах Дняпра, асабліва любіў бываць ля [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкага манастыра]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Маляваў кіеўскія пейзажы, руіны [[Залатыя вароты (Кіеў)|Залатых варот]]. Не раз бываў у [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]].&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;/&gt; У гэты час ён напісаў балады «[[Лілея (балада Шаўчэнкі)|Лілея]]» і «[[Русалка (балада Шаўчэнкі)|Русалка]]». У красавіку Шаўчэнка далучыўся да [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мяфодзіеўскага братэрства]]&amp;nbsp;— таемнага таварыства, заснаванага па ініцыятыве [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&amp;nbsp;Кастамарава]].&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt; У палеміцы з Кастамаравым і іншымі членамі грамадства-[[Лібералізм|лібераламі]] Шаўчэнка адстойваў [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйны]] шлях барацьбы супраць [[Прыгоннае права|прыгону]] і [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]].&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;&gt;[https://www.ukrlib.com.ua/tvory/printit.php?tid=10200 Тарас Шевченко і Кирило-Мефодіївське братство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013141154/http://www.ukrlib.com.ua/tvory/printit.php?tid=10200 |date=13 кастрычніка 2017 }} ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У той час як Кастамараў у тыя часы стаяў на ліберальна-[[Рэфармізм|рэфармісцкіх]] пазіцыях. Улетку 1846 года Шаўчэнка разам з М.&amp;nbsp;Іванышавым удзельнічаў у раскопках буйных курганоў VI–V&amp;nbsp;ст.&amp;nbsp;да&amp;nbsp;н.э. Пэрэп'ят і [[Пэрэп'ятыха]], што паміж [[Васылькіў|Васыльковам]] і [[Фасціў|Фаставам]]. У абавязкі мастака ўваходзіла стварэнне малюнкаў, якія адносяцца да раскопак, і збор у насельніцтва этнаграфічнага матэрыялу.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;

21 верасня 1846 года Шаўчэнка атрымаў ад Археаграфічнай камісіі новае даручэнне і неўзабаве ён з'ехаў з Кіева. Яго пошукі і даследаванні пачаліся з [[Камянец-Падольскі|Камянец-Падольскага]], дзе ён азнаёміўся са шматлікімі сярэднявечнымі архітэктурнымі збудаваннямі, у прыватнасці агледзеў крэпасць.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Затым паэт адправіўся ў [[Пачаіў]], тут ён па заданні намаляваў чатыры акварэлі: «[[Пачаеўская лаўра з поўдня (карціна Шаўчэнкі)|Пачаеўская лаўра з поўдня]]», «[[Пачаеўская лаўра з захаду (карціна Шаўчэнкі)|Пачаеўская лаўра з захаду]]», «[[Сабор Пачаеўскай лаўры, унутраны выгляд (карціна Шаўчэнкі)|Сабор Пачаеўскай лаўры]]» (унутраны выгляд) і «[[Выгляд на ўскраіне з тэрасы Пачаеўскай лаўры (карціна Шаўчэнкі)|Выгляд на ўскраіне з тэрасы Пачаеўскай лаўры]]».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; З Пачаіва ён з'ехаў у [[Астрог (горад)|Астрог]] і [[Крэмэнэць]], дзе агледзеў ансамбль мясцовага ліцэя.&lt;ref name=&quot;history.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тарас Григорович Шевченко і Тернопільщина - iternopolyanyn.com|url=https://iternopolyanyn.com/uk/eternal-t-g-shevchenko-i-ternopilshhyna|date=2022-07-06|accessdate=2022-07-07|language=uk}}&lt;/ref&gt; Далей шлях яго пралягаў на [[Корэць]]. У канцы восені 1846 года паэт пабываў у [[Бэрэстэчка|Бэрэстэчку]], дзе наведаў руіны крэпасцяў і месца [[Бітва пад Берасцечкам|Бэрэстэцкай бітвы]] 1651 года&amp;nbsp;— адной з найзначнейшых падзей [[Паўстанне Хмяльніцкага|вызваленчай вайны ўкраінскага народа 1648–57 гадоў]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Знаходзячыся ў гэтых краях, Шаўчэнка звярнуў увагу на вялікую колькасць развалін замкаў і палацаў.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Аб'ехаўшы большую частку Украіны з усходу на захад, паэт прыйшоў да высновы аб адзінстве ўкраінскага народа, землі якога не раз былі раз'яднаны межамі захопнікаў: ''«Ад берагоў ціхага [[Дон]]а да крэмністых берагоў хуткаплыннага [[Днестр|Днястра]]&amp;nbsp;— адна глеба зямлі, адна гаворка, адзін побыт, адна фізіяномія народа; нават і песні адны і тыя ж. Як адной маці дзеці»''.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Падчас вандровак Шаўчэнка ў альбомах запісаў нямала народных песень: «Ой сядзіць казак ды на дарозе», «Ой павіншуй, Божа, цара Нікольца», «Ці не гэта ж тая кумася», «І ў бабы душа не з лапуцкая», «Пакахала маскаля» і іншыя.&lt;ref name=&quot;history.org.ua&quot;/&gt; Праз [[Звягель]] і [[Жытомір]], у канцы кастрычніка 1846 года, Шаўчэнка вярнуўся з камандзіроўкі ў Кіеў.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

27 лістапада 1846 года Шаўчэнка падаў прашэнне на імя куратара [[Аляксандр Сямёнавіч Траскін|А.&amp;nbsp;Траскіна]] і генерал-губернатара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Бібікаў|Д.&amp;nbsp;Бібікава]] аб прызначэнні яго на пасаду настаўніка малявання ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], замест мастака [[Капітон Сцяпанавіч Паўлаў|К.&amp;nbsp;Паўлава]], які выйшаў на пенсію. Шаўчэнка меў усе падставы атрымаць гэтую пасаду: у яго была адпаведная адукацыя, у яго было шмат апублікаваных прац, якія атрымалі станоўчую адзнаку ў прэсе.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;uartlib&quot;/&gt; Таксама ён быў добра знаёмы са станам універсітэцкай [[Літаграфія|літаграфіі]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;uartlib&quot;&gt;[http://uartlib.org/downloads/StorchayArtOsvita_uartlib.org.pdf МИСТЕЦЬКА ОСВІТА В КИЇВСЬКОМУ УНІВЕРСИТЕТІ (1834 – 1924 рр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314143958/http://uartlib.org/downloads/StorchayArtOsvita_uartlib.org.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''uartlib.org''&lt;/ref&gt; У той час літаграфіяй ва ўніверсітэце займаліся двое замежнікаў, аплата якіх каштавала вельмі дорага, з-за чаго гэтая галіна давала шкоду. Жадаючы дапамагчы ўніверсітэту ў гэтай галіне, Шаўчэнка быў гатовы бясплатна выконваць абавязкі літографа.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; 6 снежня куратар універсітэта адказаў згодай на просьбу Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;uartlib&quot;/&gt; Цяпер патрабаваўся дазвол па просьбе Шаўчэнкі ад міністра народнай асветы С.&amp;nbsp;Уварава, запыт якому на гэта накіраваў Д.&amp;nbsp;Бібікаў. Дапамагала паэту ў яго хадайніцтве і В.&amp;nbsp;Рэпніна праз сваю маці.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

У канцы снежня 1846 года Шаўчэнка зноў адправіўся ў службовую камандзіроўку, наведаўшы з Кастамаравым [[Бравары]].&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; У пачатку 1847 года паэт некаторы час жыў у [[Барзна|Барзне]], у свайго сябра, пісьменніка У.&amp;nbsp;Забілы, дзе выканаў ягоны партрэт.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; У студзені Шаўчэнка пабываў у [[Чарнігаўскі абласны гісторыка-мемарыяльны музей-запаведнік П. Куліша «Ганніна пустынь»|маёнтку]] [[Белазерскія (род)|Белазерскіх]] ([[Васіль Данілавіч Белазерскі|Васіля]] і [[Мікалай Данілавіч Белазерскі|Мікалая]])&amp;nbsp;— у Матроніўцы і [[Мыкалаіўка (Барзнянскі раён)|Мыкалаіўцы]].&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; Некалькі дзён паэт пражыў на хутары Сарокі, дзе намаляваў два партрэты Ю.&amp;nbsp;Срэбдольскай.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; 22 студзеня 1847 года ён быў у [[Алэніўка (Барзнянскі раён)|Алэніўцы]] старшым {{comment|баярынам|сведка}} на шлюбе [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П.&amp;nbsp;Куліша]] і А.&amp;nbsp;Белазерскай (сёстры Васіля, пасля пісьменніцы&amp;nbsp;— [[Ганна Барвінак|Ганны Барвінак]]), а затым на вяселлі ў Матроніўцы.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;&gt;[https://cg.gov.ua/web_docs/1/2020/03/docs/Чернігівщина%20в%20житті%20та%20творчості%20Шевченка.pdf Чернігівщина в житті та творчості Т.Г. Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314115700/https://cg.gov.ua/web_docs/1/2020/03/docs/Чернігівщина%20в%20житті%20та%20творчості%20Шевченка.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''cg.gov.ua'' Працытавана 11 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Наведаў Шаўчэнку і сяло Бігач, маёнтак Кейкуатавых, дзе выканала некалькі партрэтаў&amp;nbsp;— дружыны князя і дзяцей.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt;

У канцы зімы 1847 года Шаўчэнка зноў прыбыў у Сэдніў, дзе завяршыў паэму «Асіна» (у пазнейшай рэдакцыі паэт даў ёй новую назву «[[Ведзьма (паэма Шаўчэнкі)|Ведзьма]]»), якую перапісаў у той жа сшытак, што і балады «Лілея» і «Русалка».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;&gt;[http://crb.edukit.cn.ua/krayeznavstvo/literaturna_karta_chernigivsjkogo_rajonu/shevchenko-200_rokiv/sednivsjki_shlyahi_shevchenka/ Седнівські шляхи Т. Г. Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815195717/http://crb.edukit.cn.ua/krayeznavstvo/literaturna_karta_chernigivsjkogo_rajonu/shevchenko-200_rokiv/sednivsjki_shlyahi_shevchenka/ |date=15 жніўня 2020 }} ''crb.edukit.cn.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У гэты ж сшытак 8 сакавіка ён перапісаў прадмову да новага выдання «[[Кабзар (зборнік)|Кабзара]]». У гэты час паэт планаваў выдаць збор сваіх твораў і хацеў назваць яго другім «Кабзарам» (так званы «Чыгірынскі Кабзар», які быў толькі перадрукам першага выдання).&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Сюды павінны былі ўвайсці некаторыя вершы са зборніка «Тры лета», якія маглі прайсці цэнзуру, і новыя творы, напісаныя ў 1846–47 гадах. Для прадмовы Шаўчэнка ўзяў радкі з камедыі [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А.&amp;nbsp;Грыбаедава]] «[[Гора ад розуму]]», якую ён не раз бачыў на сцэне.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/24508574.html Туга Тараса Шевченка за державою мови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220311055409/https://www.radiosvoboda.org/a/24508574.html |date=11 сакавіка 2022 }} ''radiosvoboda.org'' Працытавана 11 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Гэтым эпіграфам паэт падкрэсліваў вядучыя ідэі прадмовы&amp;nbsp;— ідэі [[патрыятызм]]у і народнасці.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Звяртаючыся да ўкраінскіх чытачоў з заклікам актыўней працаваць на карысць роднай культуры.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

4 красавіка 1847 года Шаўчэнка прыбыў у Чарнігаў і ў той жа дзень з'ехаў у Кіеў. Па шматлікіх успамінах сучаснікаў Шаўчэнка, наведваючы ў Кіеве літаратурныя вечарынкі, чытаў свае творы са зборніка «Тры лета».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Недрукаваныя творы Шаўчэнкі публіка перапісвала і вывучала на памяць, яго паэзіі чыталі з вялікім захапленнем студэнты розных нацыянальнасцяў.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Некаторыя з іх спецыяльна вывучалі ўкраінскую мову, каб добра разумець яе вершы.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Многія недрукаваныя творы Шаўчэнкі распаўсюджваліся ў рукапісах не толькі ў гарадах, але і ў вёсках.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; 5 ліпеня 1846 года цёзка па прозвішчу В.&amp;nbsp;Шаўчэнка ў лісце да Тараса Рыгоравіча зноў перасцерагаў яго, раіў быць абачлівым.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Са знаходжаннем Шаўчэнкі ў Кырыліўцы і распаўсюджваннем яго твораў мясцовыя ўлады звязвалі беспарадкі сялян 1848 года падчас правядзення [[Інвентарная рэформа|інвентарнай рэформы]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Аднак Шаўчэнка занядбаў перасцярогу і далей распаўсюджваў свае рэвалюцыйныя творы. У шматлікіх успамінах сучаснікаў зафіксаваныя эпізоды аб нагляднай «агітацыі» Шаўчэнкі сярод сялян з дапамогай зерняў пшаніцы ці жыта: адно збожжа&amp;nbsp;— цар, купка іншых&amp;nbsp;— міністры і генералы, яшчэ больш&amp;nbsp;— памешчыкі, затым жменяй збожжа ён засыпаў гэтыя маленькія купкі, паказваючы гэтым сілу народа.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

21 лютага 1847 года [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|С.&amp;nbsp;Увараў]] паведаміў куратару ўніверсітэта аб зацвярджэнні Шаўчэнкі на пасадзе настаўніка малявання.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;&gt;[https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2674561-taras-sevcenko-hrest-pravdi.html Тарас Шевченко — хрест правди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220310083603/https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2674561-taras-sevcenko-hrest-pravdi.html |date=10 сакавіка 2022 }} ''ukrinform.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Аднак працаваць настаўнікам яму не прыйшлося. У сакавіку таго года пачаліся арышты кірыла-мяфодзіяўцаў. Для тайнага нагляду чарнігаўскі губернатар адправіў за паэтам чыноўніка А.&amp;nbsp;Семянюту.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; Пакуль Шаўчэнка, нічога не падазраючы падарожнічаў па Украіне, царская ўлада рыхтавала ягоны арышт.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Яшчэ 28 лютага 1847 года правакатар [[Аляксей Міхайлавіч Пятроў|А.&amp;nbsp;Пятроў]] з'явіўся да памочніка куратара [[Кіеўская навучальная акруга|Кіеўскай навучальнай акругі]] [[Міхаіл Уладзіміравіч Юзэфовіч|М.&amp;nbsp;Юзэфовіча]] і зрабіў данос аб існаванні ва ўніверсітэце тайнага палітычнага таварыства.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; 3 сакавіка ў прысутнасці Юзэфовіча ён падаў спачатку вусны, а затым і пісьмовы данос куратару акругі А.&amp;nbsp;Траскіну.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; 7 сакавіка Траскін далажыў аб гэтым кіеўскаму ваеннаму губернатару Д.&amp;nbsp;Бібікаву, успомніўшы аб рэвалюцыйных вершах Шаўчэнкі. Бібікаў паведаміў аб раскрыцці тайнага таварыства ў [[Трэцяе аддзяленне|III аддзяленне]], дзе справе надалі важнае значэнне. Начальнік III аддзялення, шэф жандараў [[Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А.&amp;nbsp;Арлоў]] даклаў аб гэтым [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю&amp;nbsp;I]].&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; Пачаліся ператрусы і арышты чальцоў таварыства. Першым арыштавалі ў Пецярбургу [[Мікола Іванавіч Гулак|М.&amp;nbsp;Гулака]]. У Кіеве затрымалі і пачаліся першыя допыты іншых арыштаваных: Н.&amp;nbsp;Кастамарава, [[Іван Якавіч Пасяда|І.&amp;nbsp;Пасяды]], [[Апанас Васільевіч Маркавіч|А.&amp;nbsp;Маркавіча]], [[Георгій Лявовіч Андрузскі|Г.&amp;nbsp;Андрузскага]], [[Аляксандр Данілавіч Тулуб|А.&amp;nbsp;Тулуба]]; у Палтаве&amp;nbsp;— [[Васіль Міхайлавіч Белазерскі|В.&amp;nbsp;Белазерскага]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Наўроцкі|А.&amp;nbsp;Наўроцкага]].&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; 22 сакавіка III аддзяленне загадаў даставіць усіх арыштаваных у Пецярбург. Пасля даносу Пятрова Археаграфічная камісія 3 сакавіка звольніла Шаўчэнку з ліку супрацоўнікаў нібыта за тое, што ён без згоды камісіі з'ехаў з Кіева.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Не ведаючы пра ўсе гэтыя падзеі, паэт спяшаўся ў Кіеў на вяселле Кастамарава. 17 красавіка 1847 года пры ўездзе ў Кіеў на правым беразе Дняпра ён быў арыштаваны.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt;

=== Першы арышт. «У каземаце». Кара салдатчынай (1847) ===
Падчас арышту ў Шаўчэнкі адабралі паперы, у тым ліку кнігу «Тры лета» і пад канвоем адправілі ў Пецярбург. На допытах у каземаце Трэцяга аддзялення імператарскай канцылярыі (зараз вул. Пестэля, 9) паэт не выказаў нікога з членаў таварыства. Знаходзячыся каля двух месяцаў за кратамі, Шаўчэнка напісаў вершы, якія пасля аб'яднаў у цыкл «[[У каземаце]]».&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev201.htm «В КАЗЕМАТІ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322132740/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev201.htm |date=22 сакавіка 2022 }} [Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т. — К., 2003. — Т. 2: Поезія 1847-1861. — С. 11-20; 549-570.] ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Шаўчэнку абвінавацілі ў напісанні вершаў, з якімі ''«маглі пасеяцца і пасля ўкараніцца думкі аб выдуманым шчасці часоў [[Гетманшчына|Гетманшчыны]], аб шчасці вярнуць гэтыя часы і аб магчымасці Украіне існаваць як асобная дзяржава»''.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Удзелу паэта ў Кірыла-Мяфодзіеўскім таварыстве следства не даказала. Шаўчэнку як ''«надзеленага моцнай будовай цела»'' прызначылі радавым у Арэнбургскі асобны корпус на нявызначаны тэрмін з забаронай пісаць і маляваць.&lt;ref name=&quot;DOC1847&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum04.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130214452/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum04.htm |date=30 студзеня 2020 }}&amp;nbsp;Документи&amp;nbsp;198-299 (1847).&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;1982.&lt;/ref&gt; У яго жыцці наступіла паласа працяглай і цяжкай няволі ў пустыннай ускраіне царскай Расіі. 30 мая 1847 года паэта перадалі ў інспектарскі дэпартамент ваеннага міністэрства, дзе ён быў узяты пад арышт у якасці «сакрэтнага арыштанта», устанавіўшы спецыяльную пасаду вартавага.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;

Раніцай наступнага дня «радавога» Шаўчэнку пад наглядам фельдзьегера адправілі ў [[Арэнбург]], у распараджэнне камандзіра Асобнага арэнбургскага корпуса В.&amp;nbsp;Обручава. У суправаджальным сакрэтным лісце быў паўтораны прысуд і зроблены акцэнт на неабходнасці найстрогага нагляду за Шаўчэнкам.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Прысуд над паэтам быў адначасова прысудам над усёй украінскай культурай: акрамя распараджэння выключыць з бібліятэк і забараніць продаж выдадзеных раней твораў Шаўчэнкі, М.&amp;nbsp;Кастамарава, П.&amp;nbsp;Куліша і ў далейшым іх не выдаваць, III аддзяленне патрабаваў узмацніць нагляд перш за ўсё за тымі дзеячамі, ''«якія пераважна займаюцца „маларасейскімі“ старажытнасцямі, гісторыяй і літаратурай»''.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;

Да такіх мер цара заахвочвалі не столькі ідэі і справы кірыла-мяфодзіеўцаў, колькі творы Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Ва ўсіх дакументах III аддзялення асаблівы ўпор зроблены на паэме «Сон», за якую Мікалай I лічыў Шаўчэнку «асабістым ворагам», і на вершах, у якіх выразна гучаць матывы сацыяльнай і нацыянальна-вызваленчай барацьбы,&amp;nbsp;— таму паэта хоць і прызналі недатычным да Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства,&amp;nbsp;— пакаралі найстрогае.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Выступленні паэта супраць самадзяржаўна-прыгонніцкай сістэмы кваліфікаваліся як злачынства, учыненае ў выніку ''«ўласнай сапсаванасці»''.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;

=== Ссылка ў Орск. Аральская экспедыцыя (1847–1849) ===
[[Файл:1847 - Taras Shevchenko - Selfportrait - Orsk -.jpg|міні|221x221пкс|Шаўчэнка-салдат (аўтапартрэт, 1847)]]
Шаўчэнку везлі ў Арэнбург без перадышкі з вялікай хуткасцю як небяспечнага палітычнага злачынца. Шлях больш за 2500&amp;nbsp;км быў пераадолены за восем з паловай сутак. Не даязджаючы 30&amp;nbsp;км да [[Сімбірск]]а, у сяле Тагай Шаўчэнка правёў ноч з 6 на 7 чэрвеня ў турме сярод арыштантаў. 8 чэрвеня паэт прыбыў у Арэнбург, дзе быў накіраваны ў казармы трэцяга Арэнбургскага батальёна, раскватараванага побач.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio09.htm ЗАСЛАННЯ (ОРСЬКА ФОРТЕЦЯ — АРАЛЬСЬКА ЕКСПЕДИЦІЯ — ОРЕНБУРГ. 1847-1850)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322202147/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio09.htm |date=22 сакавіка 2022 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 198-259.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 16 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У горадзе аказалася нямала людзей, якія ведалі Шаўчэнку і высока шанавалі яго творы, адным з такіх быў чыноўнік памежнай камісіі [[Фёдар Мацвіёвіч Лазарэўскі|Ф.&amp;nbsp;Лазарэўскі]], які адразу наведаў паэта.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У першы ж дзень знаёмства з паэтам Лазараўскі звярнуўся да чыноўніка асаблівых даручэнняў пры камандзіры Арэнбургскага корпуса падпалкоўніка Ю.&amp;nbsp;Мацвеева з просьбай дапамагчы Шаўчэнка, які добразычліва паставіўся да гэтай прапановы і дазволіў яму пакідаць казарму. Праз два дні, 11 чэрвеня, паэт, знаходзячыся на кватэры ў Лазарэўскага, пазнаёміўся там яшчэ з адным палкім прыхільнікам сваёй паэзіі&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;Лявіцкім.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; 10 чэрвеня 1847 года з'явіўся загад камандуючага корпусам аб залічэнні Шаўчэнкі радавым 5-га батальёна першай брыгады 23-й пяхотнай дывізіі, які знаходзіўся ў [[Орск]]у.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Сябры Шаўчэнкі адразу ж звярнуліся да камандзіра гэтага батальёна Д.&amp;nbsp;Мяшкова з просьбай па магчымасці палегчыць яго лёс, аднак гэта не толькі не дапамагло, але і ў нейкай меры ўзмацніла ў грубым «салдафоне» смагу ў далейшым муштраваць паэта з асаблівай лютасцю ў імкненні выслужыцца перад начальствам.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; 22 чэрвеня 1847 года Шаўчэнку даставілі ў [[Орская крэпасць|Орскую крэпасць]], а на наступны дзень залічылі ў трэцюю роту пад №&amp;nbsp;191. Ён прыбыў у крэпасць, калі шматгадовы кашталян яе генерал-маёр [[Дзмітрый Мікалаевіч Ісаеў|Д.&amp;nbsp;Ісаеў]] ужо чакаў адстаўкі. Як чалавек гуманны і інтэлігентны, ён паставіўся да апальнага паэта са спагадай.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; З яго дазволу Шаўчэнка спачатку некаторы час жыў не ў казарме, а на кватэры, наведваў дом кашталяна, карыстаўся яго бібліятэкай. Але гэта доўжылася нядоўга, праз некалькі месяцаў Ісаеў быў звольнены са службы і неўзабаве пасля гэтага ён памёр.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Новы камендант адразу распарадзіўся перавесці Шаўчэнку ў жаўнерні, патрабаваць ад яго захавання статута і строгага рэжыму, для паэта наступілі «беспрасветныя» дні салдацкай муштры, сэнс якой складаўся ў дасканалым авалоданні крокаваннямі, ружэйнымі прыёмамі, бравай папраўкай і ўменнем аддаваць гонар начальству.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Па словах М.&amp;nbsp;Лазарэўскага, які даведаўся пра Шаўчэнку ад брата Фёдара, і наведаў яго ў ліпені-жніўні ў Орску&amp;nbsp;— перавод у казармы, дзе ён ''«спаў і праводзіў цэлыя дні на сваёй бруднай пасцелі, што было ў казарме сярод іншых»'', ''«п'яныя і брутальныя салдаты, невыноснае паветра, бруд, пастаянны крык»''&amp;nbsp;— усё гэта вельмі душыла паэта.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Трэцяй ротай, куды ён патрапіў, спачатку камандаваў капітан Глоба, а затым яго замяніў штаб-капітан А.&amp;nbsp;Сцяпанаў.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; На іх, перш за ўсё, Мяшковым і ўскладаліся абавязкі наглядаць за выкананнем «манаршай волі» адносна Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Старанныя «служакі», інтэлект якіх абмяжоўваўся толькі веданнем ваеннага статута, не толькі старанна муштравалі паэта, але і пастаянна сачылі за ім, імкнуліся паказаць над ім сваю перавагу і ўладу.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history5&quot;&gt;[http://history.org.ua/LiberUA/ZZhTCh_1955/ZZhTCh_1955.pdf Павло Зайцев ЖИТТЯ ТАРАСА ШЕВЧЕНКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322051920/http://history.org.ua/LiberUA/ZZhTCh_1955/ZZhTCh_1955.pdf |date=22 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 22 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Акрамя таго, М.&amp;nbsp;Лазарэўскі ўспамінаў, што паэт з «літасці» Мяшкова некалькі разоў сядзеў на [[Гаўптвахта|гаўптвахце]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Усё далей жыццё рабілася невыноснейшым. ''«Трэба хіліцца, куды нагінае лёс»'',&amp;nbsp;— пісаў у той час паэт у лісце [[Андрэй Іванавіч Лызагуб|А.&amp;nbsp;Лызагубу]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Праз два дні ён напісаў свайму сябру-мастаку А.&amp;nbsp;Чарнышову ліст і перадаў некалькі лістоў уплывовым асобам у Пецярбургу, каб тыя хадайнічалі аб дазволе яму маляваць, ён звяртаўся з просьбай да [[Карл Паўлавіч Брулоў|К.&amp;nbsp;Брулова]], [[Уладзімір Іванавіч Даль|У.&amp;nbsp;Даля]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В.&amp;nbsp;Жукоўскага]], [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Л.&amp;nbsp;Дубельта]], што не дало вынікаў.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Але насуперак забароне Шаўчэнка ўсё ж употай маляваў і пісаў вершы ў Орскай крэпасці.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У 1847 годзе ён у прыватнасці напісаў шэраг паэм і балад і завяршыў цыкл вершаў «[[У каземаце]]».&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

У 5-м, як і ў іншых лінейных батальёнах Асобнага арэнбургскага корпуса, служыла шмат [[Палякі|польскіх]] ссыльных, людзей, якія так ці інакш былі ў апазіцыі да самадзяржаўя, з якімі Шаўчэнка знайшоў агульную мову і нават пасябраваў&amp;nbsp;— што было пэўным суцяшэннем у гары.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак найбольш у гэты час паэт даражыў сяброўствам братоў Лазарэўскіх, якія, акрамя хадайніцтва аб аблягчэнні салдацкага жыцця паэта, аказвалі яму і матэрыяльную дапамогу, па магчымасці пастаўлялі яму кнігі, часопісы, дапамагалі з карэспандэнцыяй.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Тады як большасць былых сяброў спачувалі паэту, але ім не хапала мужнасці падтрымліваць з ім сувязі. Толькі А.&amp;nbsp;Лызагуб і В.&amp;nbsp;Рэпніна не парывалі з Шаўчэнкам і стараліся падтрымаць яго.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Увосень 1847 года ў Орскай крэпасці Шаўчэнка захварэў спачатку на [[рэўматызм]], а пасля яшчэ і на моцную [[Цынга|цынгу]], пра што напісаў у лістах да А.&amp;nbsp;Лызагуба (11 снежня) і Лазарэўскага (20 снежня): ''«Да трубак, смуроду і гоману стаў я пакрысе прывыкаць, а тут напаткала мяне цынга лютая, і я зараз як [[Ёў (біблейская постаць)|Ёў]] на гноішчы, толькі мяне ніхто не наведае…»''.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;
[[Файл:1848 05 12 - Fire in the Kazakh Steppe - cropped -.jpg|злева|міні|320пкс|«Пажар у стэпе» (1848)]]
[[Файл:1848 09 26 - -30 - Moonlit night on Kosaral - Shevchenko -.jpg|злева|міні|320x320пкс|Месячная ноч на Касарале (1848–49)]]
У пачатку 1848 года капітан-лейтэнант [[Аляксей Іванавіч Бутакоў|Аляксей Бутакоў]], які добразычліва ставіўся да Шаўчэнкі, уключыў яго ў склад сваёй [[Аральская апісальная экспедыцыя|Аральскай апісальнай экспедыцыі]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chm&quot;/&gt; Экспедыцыя дазваляла Шаўчэнку нейкі час мець дазвол маляваць, вызваліцца ад ваеннай муштры і строгага нагляду.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Шаўчэнка адправіўся разам з экспедыцыяй 11 мая 1848 года, трэба было пераадолець шлях амаль у 750&amp;nbsp;км, з Орска да ўмацавання [[Раім]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У склад экспедыцыі ўваходзіла 1500 [[Башкіры|башкірскіх]] аднаконных фурманак, рота пяхоты, дзве сотні [[Арэнбургскае казачае войска|арэнбургскіх казакоў]] і дзве гарматы (трэба было засцерагчы сябе ад магчымых нападаў рабаўнікоў з [[Хівінскае ханства|Хівінскага ханства]]).&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Пры пераходзе з Орскай крэпасці да берагоў мора экспедыцыя транспартавала ў разабраным выглядзе два караблі&amp;nbsp;— «Канстанцін» і «Мікалай».&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Вярблюджы транспарт складаўся з 3000 вярблюдаў, з ім ішло 565 [[Казахі|казахаў]] і паўтары сотні [[Уральскае казачае войска|ўральскіх казакоў]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У шляху Шаўчэнка жыў у будынку штабскапітана генеральнага штаба [[Аляксей Іванавіч Макшэеў|А.&amp;nbsp;Макшэева]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Спачатку экспедыцыя ішла па левым беразе ракі [[Ор (рака)|Ор]], а 15 траўня пераправілася праз яе і далей перасякала прытокі [[Іргіз (рака)|Іргіза]] і рушыла па цячэнні гэтай ракі. Затым экспедыцыя рухалася на паўднёвы ўсход спачатку па [[Саланчакі|саланчаковай]] раўніне, а далей па заходняй ускраіне пяскоў [[Каракумы|Каракумаў]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Хоць па дарозе сустракалася нямала азёр, аднак вада ў іх была непрыдатнай для піцця. Таму паходы ў стэп ажыццяўляліся зімой, калі снег мог замяніць ваду.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Такім, у прыватнасці, быў Хівінскі паход 1839–40 гадоў пад камандай генерал-ад'ютанта [[Васіль Аляксеевіч Пяроўскі|В.&amp;nbsp;Пяроўскага]], які суправаджаўся значнымі ахвярамі, таму што зімой у стэпе лютавалі снежныя [[буран]]ы і маразы.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Прыйшлося адмовіцца ад паходаў узімку і здзяйсняць увесну, калі яшчэ не паспелі перасохнуць азёры і невялікія рэкі са снежнай вадой.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак вясновую ваду трэба было чысціць, па словах Шаўчэнкі ў яго аўтабіяграфічнай аповесці «Блізнюкі» ён ''«ніколі ў жыцці не адчуваў такой страшнай смагі і не піў такой бруднай вады»''.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Близнецы&quot;&gt;[https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=719&amp;page=19 Тарас Шевченко: «Ледве встигну налити в стакан чаю, як перо саме проситься в руку»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317065326/https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=719&amp;page=19 |date=17 сакавіка 2022 }} ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Не даходзячы да ўмацавання [[Карабутак (Айтэкебійскі раён)|Карабутак]], экспедыцыя сустрэла адно-адзінае зялёнае дрэва ў стэпе&amp;nbsp;— джангісагач.

30 траўня транспарт дасягнуў Уральскага ўмацавання (сёння вёска [[Іргіз (Іргізскі раён)|Іргіз]]), дзе меў трохдзённы адпачынак.&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Паўднёвая частка шляху пераадольвалася з вялікай цяжкасцю. У паход адпраўляліся а шостай раніцы, праходзілі 3–4 кіламетры за гадзіну, на паўдарогі здзяйснялі гадзінны прывал. Толькі калі пераходзілі праз пяскі Каракумаў, выступалі на дзве-тры гадзіны раней, каб пераадолець вызначаны шлях да таго, як пякучае сонца дасягне зеніту.&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; На бераг [[Аральскае мора|Аральскага мора]] экспедыцыя выйшла 14 чэрвеня і далей на працягу пяці сутак пераходы здзяйсняла ноччу, паколькі днём спякота дасягала 40&amp;nbsp;°C.&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; За дзень караван працягласцю дзве вярсты пераадольваў 20–25&amp;nbsp;км. У Раімскае ўмацаванне, размешчанае на [[Сырдар’я|Сырдар'і]], за 64&amp;nbsp;км ад Аральскага мора, экспедыцыйны транспарт прыбыў раніцай 19 чэрвеня 1848 года, там экспедыцыя затрымалася больш за месяц. За гэты час былі сабраны шхуны «Канстанцін» і «Мікалай», складзены маршруты і планы вывучэння Аральскага мора і вызначаны задачы кожнаму ўдзельніку экспедыцыі.&lt;ref name=&quot;museum&quot;&gt;[http://shevchenko-museum.com.ua/default/blog/view/755/blog/1/«Uzhe-y-gulyayu-po-tsіm-Aralu-і-pishu…» «Уже й гуляю по цім Аралу і пишу… — Шевченківський національний заповідник»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229062525/http://shevchenko-museum.com.ua/default/blog/view/755/blog/1/%C2%ABUzhe-y-gulyayu-po-ts%D1%96m-Aralu-%D1%96-pishu%E2%80%A6%C2%BB |date=29 снежня 2022 }} ''shevchenko-museum.com.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

Абавязкі Шаўчэнкі супадалі па яго жаданні: як мастак ён шмат маляваў не толькі па тым, што здавалася неабходным для экспедыцыі, але і па ўласнаму пачыну. 25 ліпеня 1848 шхуны былі спушчаны на ваду, а праз два дні па Сырдар'і яны дасягнулі выспы [[Касарал (востраў)|Касарал]] і 30 ліпеня «Канстанцін» выйшаў у мора&amp;nbsp;— так пачалася марская частка экспедыцыі.&lt;ref name=&quot;chm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt; На невялікім судне размясціўся экіпаж з 27 чалавек, шасцёра з якіх, у тым ліку Шаўчэнка, пасяліліся ў адной каюце з капітанам Бутаковым.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Першае даследаванне Арала доўжылася 56 дзён і завяршылася ў канцы верасня. Навуковая экспедыцыя ўпершыню апісала Аральскае мора, якое да Бутакова ніхто не даследаваў, з пункту гледжання [[Гідралогія|гідралогіі]], [[Геалогія|геалогіі]], [[Батаніка|батанікі]], [[Кліматалогія|кліматалогіі]]: быў вызначаны рэжым мора, праведзена агульная рэкагнасцыроўка Арала, зроблены прамер глыбінь, зроблены поўны здым вострава [[Барсакельмес]], адкрыта і вывучана група астравоў [[Востраў Адраджэння|Адраджэння]], аб існаванні якіх не ведалі і мясцовыя жыхары-казахі, праведзены [[Астраномія|астранамічныя]] назіранні, зроблены збор узораў карысных выкапняў, сярод якіх знайшлі паклады [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]] на адным з астравоў і іншае.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt;

У канцы верасня 1848 каманда вярнулася на востраў Касарал, на якім была ўладкована зімовая стаянка&amp;nbsp;— для гэтага быў створаны невялікі форт (прыкладна на 50 чалавек), дзе размяшчалася база для экспедыцыі і рыбацкая чарада.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt; Студзень–сакавік 1849 года Шаўчэнка пражыў у Раіме, а затым зноў вярнуўся на Касарал. Зімоўка ў Раіме і на Касарале стала для Шаўчэнкі часам актыўнай мастацкай і літаратурнай творчасці, ён працаваў над акварэлямі і напісаў больш за 70 вершаў.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt; Пасля сямімесячнай зімоўкі, з пачатку траўня і да канца верасня 1849 праходзіла другое плаванне па Аральскім моры.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt; Нягледзячы на цяжкасці і небяспекі плавання ў невядомым для мараплаўцаў мора, якое ўвесь час штарміла і штылела, з-за чаго Бутакоў зваў яго ''«надзвычай бурным»'', экспедыцыя правяла велізарны аб'ём працы, здолеўшы даследаваць больш за 64&amp;nbsp;000 квадратных кіламетраў яго плошчы і правяла доследную працу надзвычайнай навуковай вагі.&lt;ref name=&quot;chm&quot;&gt;[http://chm.plast.org.ua/statti/442-taras-shevchenko-jak-vijskovyj-morjak-do-200.html ТАРАС ШЕВЧЕНКО ЯК ВІЙСЬКОВИЙ МОРЯК (ДО 200-РІЧЧЯ З ДНЯ НАРОДЖЕННЯ ВЕЛИКОГО КОБЗАРЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509044218/https://chm.plast.org.ua/statti/442-taras-shevchenko-jak-vijskovyj-morjak-do-200.html |date=9 траўня 2021 }} ''chm.plast.org.ua'' Працытавана 23 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt; За час плавання Шаўчэнка здолеў стварыць больш за 200 малюнкаў і нарысаў, якія наглядна ілюстравалі праведзеную навуковую працу. У 1850 годзе гідраграфічным дэпартаментам Марскога міністэрства была выдадзена Марская карта Аральскага мора.&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;&gt;[http://history.org.ua/LiberUA/TShUchEks_2014/TShUchEks_2014.pdf ТАРАС ШЕВЧЕНКО: УЧАСТЬ В ЕКСПЕДИЦІЯХ ТА НАУКИ ПРО ЗЕМЛЮ І ВСЕСВІТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331221200/http://history.org.ua/LiberUA/TShUchEks_2014/TShUchEks_2014.pdf |date=31 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У канцы верасня даследчыкі адправіліся ў Раім, а адтуль 10 кастрычніка&amp;nbsp;— ў Арэнбург, куды і прыбылі 31 кастрычніка 1849 года.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;

=== Прабыванне ў Арэнбургу. Другі арышт (1849–1850) ===
[[Файл:1848 05 20 - Lonely Tree - Jalgyz Agash - Taras Shevchenko -.jpg|міні|260x260пкс|«Джангісагач» (1848)]]
[[Файл:1848 - 101 - Taras Shevchenko - Selfportrait -.jpg|міні|224x224пкс|Аўтапартрэт Шаўчэнкі (1849)]]
З прыбыццём у [[Арэнбург]] Шаўчэнка адчуваў сябе лепш, амаль паўтарагадовае знаходжанне ў Аральскай экспедыцыі забрала нямала здароўя.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У горадзе ў яго з'явілася магчымасць выкарыстоўваць бібліятэкі, былі сябры, аднавілася магчымасць перапісвацца з некаторымі знаёмымі і прыяцелямі, якія не баяліся размаўляць з ім.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Кароткі час Шаўчэнка жыў на кватэры Ф.&amp;nbsp;Лазарэўскага, пасля чаго ён перайшоў на кватэру Бутакова, які знарок здымаў вялікую чатырохпакаёвую кватэру, каб у ёй магла працаваць цэлая група спецыялістаў над завяршэннем палявых работ.&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt; Шаўчэнка дамалёўваў пейзажы. Паколькі аб'ём працы быў вельмі вялікі, яму, па хадайніцтве А.&amp;nbsp;Бутакова, далі ў дапамогу польскага ссыльнага, радавога (пасля [[унтэр-афіцэр]]а і [[прапаршчык]]а) [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніслава Залескага]], як чалавека, які ''«ўмее маляваць»''. З першых жа дзён знаёмства паміж Шаўчэнкам і Залескім склаліся адносіны настаўніка і вучня.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Мастак-аматар Браніслаў Залескі вучыўся ў яго, па многіх пытаннях раіўся з ім, неўзабаве ён стаў шчырым, сардэчным сябрам паэта, дапамагаў яму ў рэалізацыі мастацкіх прац.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Акрамя Бр.&amp;nbsp;Залескага, у гэты час сярод новых сяброў паэта з'явіліся і іншыя палякі-палітычныя ссыльныя, у прыватнасці [[Людвік Турна|Л.&amp;nbsp;Турна]], М.&amp;nbsp;Зелянко, [[Аркадзь Мікалаевіч Венгжыноўскі|А.&amp;nbsp;Венгжыноўскі]], М.&amp;nbsp;Цэйзік, а таксама вядомы дзеяч польскага рэвалюцыйнага руху [[Зыгмунт Серакоўскі|С.&amp;nbsp;Серакоўскі]].&lt;ref name=&quot;novapolshcha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ukr&quot;&gt;[https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=15551&amp;page=33 Живий Шевченко (Шевченко в житті) Дмитро Чуб] ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 4 траўня 2022&lt;/ref&gt; У студзені 1850 года, пасля ад'езду А.&amp;nbsp;Бутакова ў Пецярбург, Шаўчэнка перайшоў на кватэру свайго сябра [[Карл Іванавіч Герн|К.&amp;nbsp;Герна]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Дазволіўшы Шаўчэнка прыехаць у Арэнбург для дапрацоўкі матэрыялаў экспедыцыі, камандзір Арэнбургскага корпуса [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў (1795)|У.&amp;nbsp;Обручаў]] памятаў строгі загад аб забароне яму маляваць і ў пазбяганне непрыемнасцяў 20 лістапада 1849 года звярнуўся да шэфа жандараў [[Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А.&amp;nbsp;Арлова]] з запытам, ці можна яму маляваць пад наглядам начальства.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Атрымаўшы апісанне паводзін Шаўчэнкі, А. Арлоў зрабіў на дакуменце запіс: ''«Можна, але працу прадстаўляць для перагляду генерал-губернатару»''. Але пасля падпарадкавання Мікалаю&amp;nbsp;I, удакладніўшы: ''«Найвышэйшага дазволу не дадзена»''.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак пакуль распараджэнне А.&amp;nbsp;Арлова У.&amp;nbsp;Обручаву паступіла ў Арэнбург, Шаўчэнка завяршыў сваю працу над матэрыяламі экспедыцыі. 23 снежня 1849 года А.&amp;nbsp;Бутакоў здаў у штаб корпуса разам з картамі і рознымі апісаннямі таксама гідраграфічныя віды берагоў Аральскага мора і малюнкі выкананыя Шаўчэнкам.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Спецыялісты высока ацанілі іхняе пазнавальнае значэнне.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Малюнкі спадабаліся У.&amp;nbsp;Абручову, з-за чаго ён не пярэчыў, каб паэт намаляваў партрэт яго жонкі Мацільды Пятроўны.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

У пачатку 1850 года Шаўчэнка зрабіў яшчэ адну спробу дабіцца афіцыйнага дазволу маляваць, напісаўшы ліст [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Лявонцію Дубельту]], які застаўся без адказу.&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt; Не даў плёну і ліст паэта да [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіля Жукоўскага]], з просьбай выклапатаць дазвол маляваць.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Адначасова сябры паэта ўмольвалі ўплывовых людзей Пецярбурга хадайнічаць перад былым арэнбургскім губернатарам, а затым членам Дзяржаўнай рады В.&amp;nbsp;Пяроўскім, каб той таксама замовіў слова перад Л.&amp;nbsp;Дубельтам, што таксама было бескарысна.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Перад ад'ездам у Пецярбург у студзені 1850 года А.&amp;nbsp;Бутакоў падаў рапарт камандзіру 2-га лінейнага батальёна Г.&amp;nbsp;Чыгіру аб перадачы Шаўчэнкі ў распараджэнне прапаршчыка корпуса флоцкіх штурманаў К.&amp;nbsp;Паспелава, прызначанага начальнікам Аральскай флатыліі.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; 1 студзеня 1850 года паэт з трывогай пісаў В.&amp;nbsp;Рапнінай, што наступнай вясной яго зноў адправяць на Аральскае мора для даследавання пакладаў каменнага вугалю, адкуль ён ужо можа не вярнуцца.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Але 22 студзеня з'явілася афіцыйнае распараджэнне аб камандзіроўках Шаўчэнкі і Т.&amp;nbsp;Вернера ў Новапятроўскае ўмацаванне для ўдзелу ў экспедыцыі ля гары Каратау з той жа мэтай.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;
[[Файл:1848 - Taras Shevchenko - Hlopcyk zasnuv.jpg|злева|міні|231x231пкс|Казахскі хлопчык дрэмле ля печкі (1848-49)]]
Нават пад строгім наглядам начальства Шаўчэнка ўпотай працягваў маляваць.&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt; Пасля завяршэння працы над марскімі відамі ён раўнамерна аднавіў і паэтычную дзейнасць. За чатыры гады (1847–1850) яму ўдалося стварыць і захаваць чатыры рукапісныя кніжачкі без назваў, адзначаных на тытульных старонках гадамі: «1847», «1848», «1849», «1850».&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак напружаная творчая праца была спынена другім арыштам паэта.&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt;

Да арышту прывёў выпадак, у якім Шаўчэнка заўважыў, што прапаршчык М.&amp;nbsp;Ісаеў даглядае за жонкай яго сябра К.&amp;nbsp;Герна і тая адказвае яму ўзаемнасцю.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Заступаючыся за гонар свайго прыяцеля, Шаўчэнка выкрыў гэтыя патаемныя спатканні і разам з К.&amp;nbsp;Гернам з ганьбай выправадзіў прыхільніка.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; На наступны дзень, 22 красавіка 1850 года, разгневаны М.&amp;nbsp;Ісаеў падаў данос камандзіру Арэнбургскага корпуса аб тым, што Шаўчэнка ходзіць у цывільным адзенні, жыве на прыватнай кватэры і малюе, гэта значыць не выконвае «манаршую волю».&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Хоць у даносе не значылася нічога такога, чаго б ні ведаў камандзір корпуса, але цяпер яму давялося адрэагаваць.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Калі б данос дайшоў да Пецярбурга, там маглі зрабіць непрыемныя для У.&amp;nbsp;Обручава высновы, у тым ліку і тое, што ён не выконвае «манаршую волю» і патурае «палітычнаму злачынцу».&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Асцерагаючыся такога развіцця справы, У.&amp;nbsp;Обручаў распарадзіўся зрабіць ператрус на кватэры Шаўчэнка і арыштаваць яго.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Па версіі даследчыкаў У.&amp;nbsp;Обручаў свядома распарадзіўся ў прысутнасці К.&amp;nbsp;Герна, каб той паспеў папярэдзіць аб ператрусе Ф.&amp;nbsp;Лазарэўскага, а апошні&amp;nbsp;— Шаўчэнку.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Пасля чаго Шаўчэнка спаліў большую частку сваіх папер.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Каб не выклікаць падазрэння следства, што нехта папярэдзіў аб ператрусе, паэт пакінуў невялікую частку папер. Пры ператрусе вайсковыя ўлады знайшлі ў Шаўчэнкі лісты (сярод іх&amp;nbsp;— ад С.&amp;nbsp;Лявіцкага, А.&amp;nbsp;Лызагуба, братоў Лазарэўскіх, М.&amp;nbsp;Александрыйскага), скрыня з малярнымі прыладамі і паперамі, два альбомы і некалькі кніг.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Але некаторыя эскізы, паперы і кніжачку з вершамі, Шаўчэнка, як сведчыў К.&amp;nbsp;Герн, перадаў яму на захаванне.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Да асаблівага распараджэння Шаўчэнку пасадзілі на гаўптвахту. Распараджэнне паступіла 27 красавіка: не чакаючы наступстваў расследавання справы, У. Обручаў у гэты дзень падпісаў загад аб вяртанні паэта з 4-га па 5-ы батальён. 12 траўня паэта звольнілі з гаўптвахты і адправілі ў Орскую крэпасць, дзе быў размешчаны 5-ы батальён.&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Начальніку 23-й пяхотнай дывізіі загадалі ўсталяваць за Шаўчэнка найстрогі нагляд і не дазваляць перапісвацца з якімі-небудзь асобамі. Ротай, у якую залічылі Шаўчэнку ў Орску, камандаваў падпаручнік Растопчын, а батальёнам&amp;nbsp;— усё той жа ''«салдафон»'' Д.&amp;nbsp;Мяшкоў.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; У загадзе наконт паэта значылася: ''«… за радавым жа Шаўчэнкам ў роце даручыць, звыш батальённага і ротнага камандзіраў, мець нагляд добранадзейнаму унтэр-афіцэру і яфрэйтару, якія павінны строга назіраць за ўсімі яго дзеяннямі…»''.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Пад такім крыжаваным назіраннем паэт пражыў у Орску лета 1850 гады, часам суцяшэннем былі сустрэчы са старымі знаёмымі.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt;

=== Ссылка на Мангышлак. Барацьба за вызваленне (1850–1857) ===
[[Файл:Новопетровське укріплення з моря. Папір, акварель .jpg|міні|справа|370пкс|«Новапятроўскае ўмацаванне з мора» (1853–57)]]
[[Файл:Кара шпіцрутенами .jpg|міні|справа|195пкс|«Кара шпіцрутэнамі» (1856–1857)]]
З Арэнбурга Шаўчэнку даставілі ва [[Уральск]], а затым, 13 кастрычніка 1850 года, у [[Атырау|Гур’еў]], адкуль, у той жа дзень, на паштовай лодцы, ён адплыў на [[Мангышлак|Мангышлакскі паўвостраў]]. Там ён караўся сем гадоў.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Умовы Новапятроўскага ўмацавання былі жудаснымі: мясцовая вада была саланаватай, прадукты ў асноўным сухія і таксама салёныя&amp;nbsp;— з-за гэтага салдаты хварэлі на [[Цынга|цынгу]], ад якой вельмі пакутаваў і Шаўчэнка. Цынга была агульнай бядой усіх стэпавых умацаванняў, асабліва ўзімку.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio10.htm У Новопетровському укріпленні (1850-1857)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 260-327.] ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 13 мая 2022&lt;/ref&gt; Кожны год ад хвароб, спароджаных цяжкімі бытавымі ўмовамі, знясільваючай муштры, фартыфікацыйных работ, няшчасных выпадкаў (пераважна падчас навучальных стрэльбаў) гінулі салдаты. Так, у 1852 годзе ва ўмацаванні па розных прычынах памерла адзінаццаць салдат, а двое былі забіты падчас стрэльбаў. Буднія ўмацаванні для Шаўчэнкі былі агідныя сваім недарэчнасцю, аднастайнасцю, п'янствам і плюгавымі паводзінамі некаторых афіцэраў.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Зрэдку, праўда, узнікала неабходнасць паслаць атрад на барацьбу з ваяўнічымі бандамі [[Хівінскае ханства|хівінцаў]], якія рабавалі мірныя казахскія [[аул]]ы.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Па словах Шаўчэнкі: ''«салдат&amp;nbsp;— быў найбеднейшай, найжалюгоднейшай праслойкай у нашай праваслаўнай айчыне. У яго аднята ўсё, чым толькі жыццё прыгожае: сямейства, радзіма, свабода, адным словам, усё»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; З-за цяжкага лёсу салдаты знаходзілі хвіліннае суцяшэнне ў гарэлцы. Шаўчэнка не аддзяляў сябе ад салдат, жыў проста, некаторых з іх цішком вучыў грамаце.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Асоба сяброўскія адносіны ў яго склаліся з салдатамі Скобелевым і Абяременкам. Шаўчэнка быў адным з нямногіх салдат, якія правялі ва ўмацаванні найбольш працяглы час&amp;nbsp;— сем гадоў без перапынку.

Пераводзячы Шаўчэнку ў Новапятроўскае ўмацаванне, камандзір корпуса [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў (1795)|Валадмір Обручаў]] даў загад начальніку 23-й пяхотнай дывізіі Афанасію Талмачову, які стварыў паэту ўмовы, мала адрозныя ад турэмных.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Загад прадугледжваў, акрамя назірання за паводзінамі Шаўчэнкі з боку самага ротнага камандзіра, даручыць найбліжэйшы нагляд за ім добранадзейным унтэрафіцэру і яфрэйтару, якія павінны былі строга сачыць за ўсімі яго дзеяннямі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Калі гэтыя чыны заўважалі непадпарадкаванне і нешта падазронае з боку Шаўчэнкі, то ротны камандзір павінен быў неадкладна дакладваць сакрэтнымі лістамі аб гэтым Обручеву. У выпадку паслаблення нагляду за Шаўчэнкам гэтыя чыны падвяргаліся строгай адказнасці перад самім Обручавым.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Не пашанцавала Шаўчэнку і з непасрэднымі начальнікамі: ротны камандзір, штабскапітан М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Патапаў, быў чалавекам настолькі ''«жорсткім і бяздушным»'', што яго ненавідзелі не толькі салдаты, але і афіцэры.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Патапаў вельмі старанна выконваў загад Обручава: акрамя замацавання за Шаўчэнкам назіральніка ''«асаблівага дзядзькі з салдат»'', яго сталі вадзіць на штодзённыя ''«фартавыя працы, на муштру»'', якія даводзілі паэта ці ледзь не да роспачы і па яго фармулёўцы мелі на мэце ''«ператварыць думаючага чалавека на аўтамат са ружжом»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Такім жа абмежаваным быў і памочнік Патапава&amp;nbsp;— падпаручнік П.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Абрадзін, чалавек не толькі ''«брутальны і жорсткі, але і ганебны»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Сярод афіцэраў, якія добразычліва ставіліся да паэта, у прыватнасці, былі: харунжы Уральскага войска М.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Савічаў, урач С.&amp;nbsp;Р.&amp;nbsp;Нікольскі, сотнікі Ахмет Хаіраў і Ф.&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;Чаганаў, прапаршчык В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Міхайлаў, падпаручнік В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Варанцоў, падпаручнік А.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Фралоў, паручнік К.&amp;nbsp;Зялінскі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Акрамя Зялінскага, сяброўскія адносіны з Шаўчэнкам мелі і іншыя польскія палітычныя ссыльныя&amp;nbsp;— унтэр-афіцэры М.&amp;nbsp;Мастоўскі, Ф.&amp;nbsp;Фіялкоўскі і Ф.&amp;nbsp;Куліх; радавыя І.&amp;nbsp;Плашчэўскі і С.&amp;nbsp;Пшаўлацкі, які ў 1857 годзе перадаў Шаўчэнку з Уральска кнігу «Эстэтыка» [[Карал Лібельт|К.&amp;nbsp;Лібельта]].&lt;ref name=&quot;novapolshcha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Менавіта згаданыя афіцэры ў значнай ступені спрыялі збліжэнню кашталяна ўмацавання [[Антон Пятровіч Маеўскі|А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Маеўскага]] і салдата Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Чалавек разумны і гуманны, падпалкоўнік Маеўскі карыстаўся сярод падначаленых пашанай і прыязнасцю, з-за забароны паэта перапісвацца, камендант нават згадзіўся атрымліваць і дасылаць яго лісты.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У Шаўчэнкі з'явілася магчымасць перапісвацца з сябрамі, якія час ад часу дасылалі яму грошы. Акрамя гэтага камендант запрасіў Шаўчэнку вучыць двух сваіх невялікіх сыноў, саджаў яго за адзін стол са сваімі гасцямі-афіцэрамі&amp;nbsp;— за што падвяргаўся небяспекі даносу.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

У строгай таямніцы за гады знаходжання на Мангышлаку Шаўчэнка выканаў больш за сто сямідзесяці малюнкаў [[сепія]]й, акварэллю, алоўкам&amp;nbsp;— пераважна на мангышлакскую тэматыку.&lt;ref name=&quot;kartiny&quot;&gt;[https://kartiny.in.ua/ua/articles/kartiny-t-g-shevchenko-spisok-4 Картини Тараса Шевченка: рисунки, замальовки. Частина 4]{{Недаступная спасылка}} ''kartiny.in.ua'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Было створана і нямала партрэтаў, што акрамя імкнення тварыць, яшчэ і было адзінай крыніцай заробку. Захавалася іх няшмат, менш, чым было выканана. Некаторыя малюнкі, якія ён перадаў у Арэнбург Залескаму для продажу, не падпісваліся, хаця пакупнікі «патрабавалі штэмпелі».&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У 1851 годзе Шаўчэнка пашанцавала на цэлае лета пазбавіцца ад муштры і пакінуць ''«нянавіснае»'' ўмацаванне&amp;nbsp;— ён адправіўся ў складзе экспедыцыі на разведку радовішчаў каменнага вугалю ў [[Каратау (хрыбет, Цянь-Шань)|горы Каратау]].&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Сярод яе ўдзельнікаў аказаліся і сябры Шаўчэнкі&amp;nbsp;— геолаг [[Людвік Турна]] і [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніслаў Залескі]], дзякуючы хадайніцтву якога паэт быў уключаны ў экспедыцыю, хаця камендант Маеўскі зноў вельмі рызыкаваў, даючы дазвол на гэта.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; [[Каратаўская экспедыцыя]] стала часам натхнёнай творчай працы Шаўчэнкі&amp;nbsp;— ён выканаў каля ста малюнкаў акварэллю і алоўкам (у прыватнасці, «Выгляд на горы Актаў з даліны Агаспеяр», «Гара ў даліне Агаспеяр», «Гары ў даліне Агаспеяр», «Могілкі Агаспеяр»).&lt;ref name=&quot;kartiny&quot;/&gt; Падчас экспедыцыі Залескі, Турна і Шаўчэнка жылі ў адным намёце, дакладней&amp;nbsp;— у казахскай [[Кібітка|кібітцы]].&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Звычайная сцэна іхняй штодзённай працы і побыту намалявана Шаўчэнка на малюнку, вядомым пад умоўнай назвай «Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шаўчэнка сярод таварышаў».&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

1852 год таксама стаў для Шаўчэнкі вельмі плённым. Невялікая палёгка ў побыце, магчымасць мець ціхі куток і крыху вольнага часу для працы ў доме каменданта Маеўскага&amp;nbsp;— усё гэта спрыяла творчым разважанням, у гэты час ён пачынае працу над празаічнымі апавяданнямі на расейскай мове з украінскай тэматыкай і багатым аўтабіяграфічным матэрыялам.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.id/books?id=1vuPAwAAQBAJ&amp;pg=PT796&amp;lpg=PT796&amp;dq=повісті+шевченка+новопетровському&amp;source=bl&amp;ots=8QrZMe12dv&amp;sig=ACfU3U08fWdGNks_op_WKy6if3VMAXlKtQ&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj6yL20qLb4AhX2SWwGHX3dCrsQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=повісті%20шевченка%20новопетровському&amp;f=false Художник. Повісті, автобіографія, щоденник] ''books.google.co.id'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Было некалькі прычын напісання аповесцей на расейскай мове: гэта і забарона пісаць паэтычныя творы, і ўвогуле небяспека пісаць на роднай мове, нават лісты. Прыблізна, з восені таго года, знайшоўшы ля форта добрую гліну і [[алебастр]], Шаўчэнка пачаў практыкаванні ў [[Скульптура|скульптуры]], таму што на гэта не было забароны. Сярод выкананых ім скульптурных твораў былі і два [[барэльеф]]ы на [[Новы Запавет|новазапаветныя]] тэмы: «Хрыстос у цярновым вянку» і «Ян Хрысціцель».&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Пасля смерці Маеўскага, у 1853 годзе новым камендантам стаў маёр [[Іраклій Аляксандравіч Ускоў|І.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Ускоў]], які да гэтага з'яўляўся ад'ютантам камандзіра Асобнага Арэнбургскага корпуса Васіля Пяроўскага (змяніў Обручава ў 1851 годзе).&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Па словах жонкі Ускова, Агаты Емяльянаўны, калі яе муж зайшоў да Пяроўскага развітацца перад ад'ездам да ўмацавання, той прасіў Ускова неяк аблегчыць становішча Шаўчэнка, што і дало яму смеласць у будучыні дзейнічаць у гэтым кірунку.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пяроўскі быў азнаёмлены са справай Шаўчэнкі яшчэ да прыезду ў Арэнбург. [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Л.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Жамчужнікаў]] сцвярджаў, што Пяроўскі даведаўся пра Шаўчэнку ад К.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Брулова і В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Жукоўскага і што яго прасілі за паэта браты [[Лызагубы (род)|Лызагубы]] і іхні сваяк граф Гудовіч.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пяроўскі са свайго боку звярнуўся ў лютым 1850 да [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Лявонція Дубельта]] з пытаннем, ці можна неяк аблегчыць лёс Шаўчэнка. Дубельт даклаў аб гэтым шэфу жандараў А.&amp;nbsp;Арлову, які адказаў, што Шаўчэнка заслугоўваў яшчэ цяжэйшага пакарання і толькі дзякуючы манаршай літасці яго аддалі ў салдаты, таму рана прасіць цара аб памілаванні.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; З таго часу Пяроўскі адмаўляў усім просьбітам Шаўчэнкі; але існуе версія, што ён мог паклапаціцца пра невялікае неафіцыйнае палягчэнне паэту, тым больш што з Усковым ён быў шчырым.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Прыбыўшы да ўмацавання, Ускоў не адразу наблізіў да сябе Шаўчэнка, яму трэба было разабрацца ў людзях і засцерагчыся ад магчымых даносаў. Шаўчэнку, з-за суровай знешнасці, Ускоў спачатку здаваўся дэспатам.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;
[[Файл:Портрет Агати Омелянівни Ускової з донькою Наташею .jpg|міні|злева|195пкс|«Партрэт А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Усковай з дачкой Наташай» (1854)]]
[[Файл:Казарма .jpg|міні|злева|290пкс|Казарма ў Новапятроўскім умацаванні (1856–57)]]
Па прыбыцці да ўмацавання жонкі Ускова з трохгадовым сынам Дзмітрыем&amp;nbsp;— Шаўчэнка пачаў збліжацца з гэтай сям'ёй, да таго ж ён заўсёды любіў маленькіх дзяцей.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Агата Ускова, якую яшчэ ў Арэнбургу сябры Шаўчэнкі прасілі дапамагчы сасланаму паэту, усяляк спрыяла яго збліжэнню са сваім мужам і запрашала да стала.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Памалу паэт пачаў бываць у доме каменданта і стаў сябрам сям'і. У 1853 годзе, калі ў Ускавых здарылася гора&amp;nbsp;— памёр іхні маленькі сын Міця&amp;nbsp;— Шаўчэнка спраектаваў для яго магілы помнік і сам даглядаў яго пабудовай (помнік захаваўся да нашых дзён). Аднак Ускоў, як раней і Маеўскі, не вырашалася дазволіць Шаўчэнку жыць па-за казармай, калі наступалі восеньскія халады, паэт быў вымушаны не толькі начаваць, але і працаваць у казарме&amp;nbsp;— сярод «смуроду і зыку».&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Новы камендант прыклаў нямала намаганняў, каб давесці да ладу тэрыторыю форта і яго наваколляў, Шаўчэнка з энтузіязмам дапамагаў яму саджаць дрэвы ў закладзеным яшчэ Маеўскім садзе каля ўмацавання.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пазней па загадзе Ускова ў садзе быў пабудаваны летні домік для яго сям'і, альтанку, зямлянку для каменданта і пастаўлена «джуламейка» для Шаўчэнкі; тут ён мог спакойна маляваць ці пісаць.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Свае малярныя прыналежнасці паэт захоўваў у зямлянцы Ускова. У пачатку 1854 года Ускоў, як у свой час і Маеўскі, зрабіў спробу дабіцца для Шаўчэнкі дазволу Пяроўскага намаляваць запрастольную выяву ''«дзеля ўпрыгожвання храма»'' ва ўмацаванні&amp;nbsp;— на што атрымаў адмову.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Увосень 1854 года генерал-маёр Г.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Фрэйман, які інспектаваў умацаванне і пранікся да Шаўчэнкі павагай і спагадай, а ў наступным годзе і Ускоў і капітан Косараў&amp;nbsp;— хадайнічалі перад Пяроўскім аб павышэнні яго ў чын унтэр-афіцэра&amp;nbsp;— гэта б вызваліла паэта ад казармы і муштры і дало б надзею на вызваленне з салдацкай няволі ў будучыні.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Але гэтыя хадайніцтвы былі адхіленыя, магчыма, па асьцярожнасьці Пяроўскага.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Акрамя гэтага, была яшчэ адна прыкрасць&amp;nbsp;— па дасланай І.&amp;nbsp;Усковым куратару Кіеўскай навучальнай акругі просьбе вярнуць атэстат Шаўчэнка на званне вольнага мастака&amp;nbsp;— на што была атрыманая грэблівая адмова, якая цяжка прыгнечала паэта, але ненадоўга.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У красавіку 1855 года ён аднавіў спробы дамагчыся палягчэння свайго лёсу: напісаў лісты сакратару Акадэміі мастацтваў У.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Грыгоравічу і віцэ-прэзідэнту Акадэміі [[Фёдар Пятровіч Талстой|Фёдару Талстому]], просячы апошняга паклапаціцца пра яго перад прэзідэнткай Акадэміі, сястрой цара, вялікай княгіняй [[Марыя Мікалаеўна Раманава (дачка Мікалая I)|Марыяй Мікалаеўнай]].&lt;ref&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Corresp/1852-55/1855-04-12.html Листи Тараса Шевченка 1852 – 1855 рр., 12.04.1855 р. До Ф. П. Толстого] ''t-shevchenko.name''Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Corresp/1852-55/1854-04-12.html Листи Тараса Шевченка 1852 – 1855 рр., 12.04.1855 р. До Ф. П. Толстого] ''t-shevchenko.name'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Ліст Шаўчэнка да Талстога з маленнем аб дапамозе глыбока ўзрушыла ўсю сям'ю, у прыватнасці яго жонку Насту Іванаўну, якая таксама далучылася да барацьбы за вызваленне паэта і пачала з ім перапісвацца.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Калі 18 лютага 1855 года памёр [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]]&amp;nbsp;— 19 лютага быў аб'яўлены маніфест новага цара, [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], аб вызваленні палітзасланнікаў у сувязі з уступленнем на прастол.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Але Шаўчэнка яшчэ мучыўся адсутнасцю весткі, ці паўплываюць маніфесты цара на яго лёс ці не, і толькі 14 красавіка 1856 года ён даведаўся, што для яго нічога не змянілася: ''«Я блізкі быў да роспачы, так мяне ашаламіла гэтая безнадзейная вестка»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Увесну 1856 года для Шаўчэнкі прыйшла яшчэ адна сумная вестка, яго сябры Залескі і Серакоўскі, з якімі ён перапісваўся, назаўжды пакідаюць Арэнбург.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У красавіку 1856 года Шаўчэнка пачаў шукаць усе магчымыя шляхі да аблягчэння свайго лёсу, спрабуючы прыцягнуць да гэтага ўсіх знаёмых уплывовых асоб. Ён просіць Залескага звярнуцца да [[Аляксей Іванавіч Бутакоў|Аляксея Бутакова]], а таксама да генерала [[Карл Іванавіч Бюрно|К.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Бюрно]], каб яны абышлі за яго перад Пяроўскім, пра гэта ж просіць і Варвару Рэпніну.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Залескі да гэтага ўжо некалькі разоў прасіў паэта Пяроўскага, але безвынікова.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Дзякуючы Залескаму і [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|Аляксею Пляшчэеву]] лёсам Шаўчэнкі зацікавіліся, акрамя Бюрно, яшчэ і такі ўплывовы ваенны адміністратар, як Л.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Экельн. Таксама да вызвалення Шаўчэнкі далучыўся акадэмік [[Карл Максімавіч Бэр|Карл Бэр]], які тройчы прыбываў з экспедыцыяй да ўмацавання, ён хадайнічаў перад Дубельтам, які люта ненавідзеў паэта-бунтаўшчыка і рабіў усё, каб затрымаць яго звальненне.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У траўні 1856 года Шаўчэнка атрымаў ліст ад М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Лазарэўскага, які паведамляў, што пра паэта клапоцяцца, акрамя Ф.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Талстога, ''«добрыя людзі»'', і не без поспеху.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Улетку таго ж года прэзідэнтка Акадэміі мастацтваў Марыя Мікалаеўна асабіста звярталася да начальніка ІІІ аддзялення Васіля Даўгарукава з нагоды вызвалення Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Хадайніцтвы сяброў паэта перад Пяроўскім дасягнулі мэты&amp;nbsp;— у ваеннае міністэрства ім быў накіраваны спіс кандыдатаў на амністыю. Наконт Шаўчэнкі ён прапаноўваў: ''«Радавога Тараса Шаўчэнку звольніць ад службы»''. 25 студзеня 1857 года III аддзяленне, улічваючы хадайніцтва віцэ-прэзідэнта і прэзідэнткі Акадэміі мастацтваў, паведаміў сваю прапанову ваеннаму міністру, ухваляючы звальненне Шаўчэнкі, але справа яшчэ цягнулася інстанцыямі некалькі месяцаў.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У выніку на звальненне Шаўчэнкі была дадзена згода. Калі б не хадайніцтва сяброў&amp;nbsp;— ссылка Шаўчэнкі магла б стаць пажыццёвай.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; 28 траўня 1857 года Пяроўскі загадаў звольніць са службы ўсіх амніставаных з тым, каб яны пасяліліся ў Арэнбургу аж да канчатковага іхняга вызвалення на радзіму. Такім чынам царскае «памілаванне» ператварылася ў новае пакаранне&amp;nbsp;— ссылку з селішчам у Арэнбургу пад строгі нагляд паліцыі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Калі паступіла вестка аб блізкім звальненні, капітан Касараў дазволіў Шаўчэнку ў вольныя ад муштры і варты гадзіны знаходзіцца па-за казармай. Паэт увесь свой вольны час праводзіў то на агародзе, у садзе, складаючы і малюючы, то на беразе мора, або гуляў вакол умацавання.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;

21 ліпеня 1857 года да ўмацавання паступіў загад аб вызваленні ад службы Шаўчэнка, пасля якога яму яшчэ трэба было пераадолець 1000 кіламетраў да штаба ва [[Уральск]]у, для атрымання загада па батальёне. Паэт радаваўся звальненню, не ведаючы, што яму, згодна з гэтым загадам, трэба было жыць пад строгім наглядам паліцыі ў Арэнбургу нявызначаны тэрмін. Пасля доўгіх ваганняў з-за працяглай адсутнасці батальённага загада аб звальненні, 1 жніўня камендант Ускоў, улічваючы вялікую адлегласць да Уральска і не ведаючы яго ўмоў, вырашыўся выдаць білет на праезд Шаўчэнка ў Пецярбург.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; На наступны дзень, увечар, развітаўшыся наспех са ўсімі, Шаўчэнка адплыў рыбацкай лодкай у [[Астрахань]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; У далейшым, з-за заўчаснай выдачы Шаўчэнка білета, у Ускова ўзніклі непрыемнасці па службе.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пасля атрымання 23 жніўня батальённага загада, Ускоў адразу ж накіраваў паведамленне ў паліцэйскія аддзяленні Астрахані, Ніжні Ноўгарад, Маскву, Пецярбург, а таксама Акадэмію мастацтваў, просячы спыніць Шаўчэнку і вярнуць яго ў Арэнбург.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

=== Вяртанне. Падарожжа з Астрахані ў Маскву (1857–1858) ===
[[Файл:1857 11 - Shevchenko - Selfportrait - 825 -.jpg|міні|223x223пкс|Аўтапартрэт Шаўчэнкі (1857)]]
5 жніўня, пасля трохдзённага плавання па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]] і рукавах [[Дэльта Волгі|волжскай дэльты]], Шаўчэнка прыбыў у [[Астрахань]].&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt; Скончылася вельмі цяжкае для паэта і мастака дзесяцігоддзе, поўнае выявы, зневажанняў, муштры, далёкіх паходаў з небяспечнымі абставінамі (як гэта відаць з дзённіка начальніка Аральскай экспедыцыі).&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ён састарэў, пасівеў, страціў здароўе.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; З Астрахані Шаўчэнка планаваў параходам дабрацца па Волзе да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], але адразу ж высветлілася, што давядзецца чакаць два тыдні, пакуль прыйдзе і нагрузіцца рэйсавы параход кампаніі «Меркурый». Першыя дні Шаўчэнка аддаў пошукам часовага жылля і агляду Астрахані, якое яму вельмі не спадабалася, у сваім дзённіку ён назваў яго ''«шэрай грудай смецця»'': брудныя карчмы, ніводнай гасцініцы, няма дзе купіць харчы на далейшае працяглае падарожжа.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio11.htm ПОВЕРНЕННЯ (АСТРАХАНЬ-НИЖНІЙ НОВГОРОД. 1857-1858)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 328-385.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev501.htm Щоденник] [Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т. — К., 2003. — Т. 5. — С. 9-187.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 19 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

На шчасце, у горадзе гэтага часу знаходзіўся ў справах саслужывец па ўмацаванні пляц-ад'ютант Л.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Бурцаў, які і прытуліў яго.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Паміж першымі неадкладнымі справамі былі лісты, якія Шаўчэнка накіраваў сябрам, апавяшчаючы іх аб вызваленні.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Неўзабаве прыйшлося шукаць новае жыллё, Бурцаў павінен быў ажаніцца.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Пасля працяглых пошукаў паэт знайшоў камору каля канала&amp;nbsp;— цёмную і няўтульную.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Аказалася, што ў тым жа доме, дзе быў прыстанак, жыў Г.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Мураўскі, былы студэнт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]], які пазнаёміўшыся з Шаўчэнкам, распавёў аб ім свайму калезе С.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Незабытаўскаму, былому кіяўляніну, а таксама настаўніку ў Астраханскай гімназіі I.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Клапатоўскаму і выпускніку таго ж універсітэта Томашу Зброжэку.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Астраханскія «кіяўляне» захоплена павіншавалі звольненага паэта.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; У той жа дзень увечары ад Зброжака пра яго знаходжанне ў горадзе даведаўся астраханскі рыбапрамысловец-мільянер А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Сапожнікаў, якога яшчэ хлопчыкам Шаўчэнка вучыў маляванню.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; На наступную раніцу ён запрасіў паэта да сябе, прапанаваў яму пакой у сваёй хаце і каюту на параходзе «Князь Пажарскі».&lt;ref name=&quot;slovoprosvity1&quot;&gt;[http://slovoprosvity.org/2019/02/21/taras-shevchenko-ya-stryahnuv-prah-od-nih-svojih/ Тарас ШЕВЧЕНКО: «Я стряхнув прах од ніг своїх»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221001104040/http://slovoprosvity.org/2019/02/21/taras-shevchenko-ya-stryahnuv-prah-od-nih-svojih/ |date=1 кастрычніка 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 10 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Такім чынам, у Астрахані паэт апынуўся ў коле дэмакратычнай флоцкай інтэлігенцыі.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

22 жніўня Шаўчэнка параходам па Волзе адбыў з Астрахані ў Ніжні Ноўгарад. Падарожжа па Волзе доўжылася амаль месяц. На параходзе Шаўчэнка жыў у каюце капітана В.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Кішкіна, яго старога знаёмага, у якога быў «запаветны партфель» са спісамі твораў расейскай пазацэнзурнай паэзіі, дзякуючы чаму падчас плавання праходзілі літаратурныя ранішнікі і вечарыны.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; З'яжджаючы з Астрахані, Шаўчэнка спадзяваўся шмат маляваць волжскія берагі; але гэта апынулася амаль немагчымым: абрысы хутка змяняліся, вельмі мяшала ўздрыгванне палубы ад працы рухавіка.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Маляваць атрымоўвалася толькі на прыпынках і часткова тады, калі параход павольна пераадольваў рачныя перакаты.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Захаваліся накіды [[Камышын]]а, [[Саратаў|Саратава]], «Царава кургана», [[Казань|Казані]] і іншых месцаў. Ён выканаў і некалькі партрэтаў&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;Казачэнка, цешчы Сапожнікава і іншых. На працягу падарожжа Шаўчэнка не выпусціў выпадку агледзець прыволжскія гарады, свае ўражанні ад убачанага ён рэгулярна запісваў у дзённіку.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; У Саратаве ён наведаў маці [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалая Кастамарава]]&amp;nbsp;— Таццяну Пятроўну. [[Самара|Самару]] ён назваў ''«казённа-бязліцэй»'' найбуйнай хлебнай прыстанню на Волзе, пазбаўленай элементарных прыкмет гарадской культуры, на што паўплывала, па ім словам, валадаранне Мікалая I, якога ён зваў ''«нязручнаўганяемы Тормаз»'' ({{lang-ru|«Неудобозабиваемый Тормоз»}}).&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Наведаць [[Сімбірск]] і паглядзець на манумент [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалаю Карамзіну]] перашкодзілі шквал з мокрым снегам і непралазная гразь.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Казань спадабалася Шаўчэнку, нагадаўшы яму Маскву. Ён пабываў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]], шукаючы слядоў знаходжання там таварышаў па [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мяфодзіеўскаму таварыству]], але беспаспяхова.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Невялікі горад [[Чэбаксары]], дзе, на яго думку, ''«царква аказалася не менш хат»'', далі яму глебу для такой высновы: ''«Галоўны вузел маскоўскай старой унутранай палітыкі&amp;nbsp;— праваслаўе. „Нязручнаўганяемы Тормаз“ з-за глупства свайго хацеў зацягнуць гэты знясілены вузел і перацягнуў. Ён зараз на адной валасінцы трымаецца»''.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

20 верасня параход прыбыў у Ніжні Ноўгарад, тут Шаўчэнка чакала прыкрая нечаканасць: М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Брылкін, галоўны кіраўнік ніжагародскай канторы параходнай кампаніі «Меркурый», распавёў яму, што паліцмайстар горада загадаў адразу ж паведаміць аб яго прыбыцці. Паліцэймайстар афіцыйна заявіў Шаўчэнку, што ён павінен вярнуцца ў Арэнбург і там чакаць свайго канчатковага звальненьня.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Паэт быў амаль у роспачы, уезд у Маскву і Пецярбург яму забаранілі, у Ніжнім Ноўгарадзе яму прыйшлося затрымацца амаль на паўгода.&lt;ref name=&quot;DIARY 1857.10&quot;&gt;[http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Zhurnal/shchodennyk05.html Тарас Шевченко. Журнал (Щоденник). Жовтень&amp;nbsp;1857.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728114259/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Zhurnal/shchodennyk05.html |date=28 липня 2020 }}&amp;nbsp;Переклад Леоніда Білецького.&amp;nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&amp;nbsp;— Торонто. 2001.&lt;/ref&gt; Дапамаглі Шаўчэнка новыя знаёмыя&amp;nbsp;— М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Брылкін і П.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Аўсяннікаў&amp;nbsp;— памочнік кіраўніка кампаніі «Меркурый», які даў яму прытулак.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Яны параілі яму прыкінуцца хворым, каб пазбегнуць вяртання ў Арэнбург.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;
[[Файл:Taras Shevchenko painting 2015.jpg|міні|злева|280пкс|«Архангельскі сабор у Ніжнім Ноўгарадзе» (1857)]]
Хоць Ніжні Ноўгарад стаў для Шаўчэнкі нібы новым месцам ссылкі: паэт жыў пад назіраннем паліцыі, асабістыя непрыемнасці, расчараванні, паклёп ворагаў прыгняталі яго&amp;nbsp;— ён з цікавасцю пагрузіўся ў культурна-грамадскае жыццё горада, задавальняў сваю творча-літаратурную і тэатральную цікавасць і несуцішнае імкненне да чытання і тварэння.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ён пісаў паэмы «[[Неафіты (паэма Шаўчэнкі)|Неафіты]]», «[[Юрадзівы (паэма Шаўчэнкі)|Юрадзівы]]»; паэзіі «[[Лёс (верш Шаўчэнкі)|Лёс]]», «[[Муза (верш Шаўчэнкі)|Муза]]», «[[Слава (верш Шаўчэнкі)|Слава]]» і т.п.; скончыў аповесць «[[Прагулка з задавальненнем і не без маралі]]», стварыў дваццаць партрэтаў і зрабіў нямала архітэктурных малюнкаў.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;

Кожны дзень быў напоўнены цікавымі сустрэчамі. Дзякуючы знаёмству з уплывовымі ў горадзе Брылкіным і Аўсяннікавым, паэт пазнаёміўся з многімі дзеячамі мясцовай культурнай эліты.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Акрамя гэтага, не жадаючы абцяжарваць сваіх сяброў, Шаўчэнку даводзілася заводзіць і простыя афіцыйныя знаёмствы ў пошуках заказчыкаў на партрэты&amp;nbsp;— гэта быў адзіны ў той час спосаб яго існавання.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Маляванне партрэтаў не змагло даць значных даходаў, ён працягваў знаходзіцца ў дастаткова складаных матэрыяльных умовах.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ніжагародская грамадскасць, асабліва дэмакратычныя колы горада, паставілася да паэта добразычліва, ''«Шаўчэнку літаральна насілі на руках»'',&amp;nbsp;— адзначаў біёграф [[Міхайла Карнеевіч Чалы|Міхайла Чалы]], апісваючы яго знаходжанне ў гэтым горадзе.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; 24 снежня 1857 года паэта наведаў яго стары сябар акцёр [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаіл Шчэпкін]]. Радасць Шаўчэнкі была бязмежная, Шчэпкін прабыў у гасцях шэсць дзён, на працягу якіх славуты артыст выступаў у Ніжагародскім тэатры. Спатканне са Шчэпкіным было не толькі адной з найважнейшых падзей у духоўным жыцці паэта, але і для ўсяго горада.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

Бываючы ў мясцовых тэатральных колах, Шаўчэнка пазнаёміўся з юнай актрысай [[Кацярына Барысаўна Піунова|Кацярынай Піунавай]], ён вучыў яе мастацкай дэкламацыі, спрабаваў прывіць любоў да твораў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]], [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Гогаля]], [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|Салтыкова-Шчадрына]], падбіраў сцэны для выступлення, каб паправіць яе матэрыяльнае становішча&amp;nbsp;— паэт хацеў зладзіць актрысу ў [[Харкаўскі акадэмічны ўкраінскі драматычны тэатр імя Тараса Шаўчэнкі|Харкаўскі драматычны тэатр]].&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; У канцы лютага 1858 года Шаўчэнка нарэшце атрымаў вестку ад Лазарэўскага, што графу Талстому ўдалося выклапатаць для яго дазвол вярнуцца ў Пецярбург, які яму быў уручаны 5 сакавіка.&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt; 8 сакавіка Шаўчэнка з'ехаў з Ніжняга Ноўгарада ў Маскву.

У Маскве Шаўчэнка пасяліўся ў Шчэпкіна, сям'я знакамітага акцёра шчыра сустрэла яго.&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;&gt;[http://slovoprosvity.org/2019/03/13/taras-shevchenko-vidpustyv-borodu-spravzhnje-pomelo/ Тарас ШЕВЧЕНКО: «Відпустив бороду, справжнє помело»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220710142908/http://slovoprosvity.org/2019/03/13/taras-shevchenko-vidpustyv-borodu-spravzhnje-pomelo/ |date=10 ліпеня 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 10 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Па дарозе ў Маскву паэт захварэў: акрамя прастуды, абвастрылася цынга, на якую цяжка хварэў у ссылцы.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; У той жа дзень (11 сакавіка) Шаўчэнка агледзелі лекары Д.&amp;nbsp;Ван-Путэрэн і Д.&amp;nbsp;Мін, якія прапісалі хвораму патрэбныя лекі, дыету і забаранілі на працягу тыдня выходзіць на вуліцу.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Прыезд у Пецярбург, да якога так імкнуўся паэт, зноў затрымліваўся. Вестка пра прыезд Шаўчэнкі хутка распаўсюдзілася ў колах маскоўскай інтэлігенцыі, паэта спяшаліся наведаць сябры і знаёмыя, у тым ліку Міхаіл Максімовіч.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt; Выбітныя прадстаўнікі літаратуры, навукі імкнуліся пазнаёміцца з ім.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Нягледзячы на хваробу паэт і далей рэдагаваў і перапрацоўваў свае вершы, напісаныя ў гады ссылкі. Калі праз некалькі дзён па прыездзе ў Маскву здароўе Шаўчэнкі палепшылася, ён наведаў княжную [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвару Рэпніну]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt; Гэтая сустрэча зрабіла на паэта сумнае ўражанне, яна здавалася яму адчужанай, знікла былая шчырасць і непасрэднасць; містычныя настроі, якія ўсё больш авалодвалі Рэпнінай, былі яму чужыя і дзіўныя.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

Масква прыцягвала Шаўчэнку як цэнтр навукі, культуры, з якім у яго было звязана нямала ўспамінаў.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ачуняўшы пасля хваробы, нягледзячы на адлігу і гразь, ён цэлымі днямі пешшу хадзіў па горадзе, любуючыся яго старадаўнімі славутасцямі.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Акрамя сустрэчы са сваімі даўнімі знаёмымі, у прыватнасці прафесарам [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]], сям'ёй Станкевічаў, [[Апалон Мікалаевіч Макрыцкі|Апалонам Макрыцкім]], Шаўчэнка пазнаёміўся з такімі прадстаўнікамі мясцовай інтэлігентнай эліты, як [[Іван Кандратавіч Бабст|Бабст]], Чычэрын, Кетчэр, Кронеберг, Афанасьеў, Корш, Крузэ і іншыя.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;  Знамянальнай падзеяй для Шаўчэнкі ў Маскве стала сустрэча і асабістае знаёмства з расейскім пісьменнікам [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Сяргеем Аксаковым]], які ў лістах так прыязна паставіўся да яго.&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; 26 сакавіка Шаўчэнка на цягніку накіраваўся ў Пецярбург.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt;

=== Пецярбург (1858–1859) ===
[[Файл:Shevchenko portret SHchepkina.jpg|міні|справа|180пкс|Партрэт М.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Шчэпкіна (1858)]]
Адразу ж па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка наведаў свайго сябра [[Міхаіл Мацвіёвіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазарэўскага]], які жыў тады на [[Мойка|Мойцы]], у доме графа Уварава, і спачатку пасяліўся ў яго.&lt;ref name=&quot;core&quot;&gt;[https://core.ac.uk/download/pdf/18592919.pdf ШЕВЧЕНКО Й ЛАЗАРЕВСЬКІ] ''core.ac.uk'' Працытавана 10 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Сям'я [[Лазарэўскія (род)|Лазарэўскіх]] вельмі цёпла прыняла паэта. 28 сакавіка 1858 года паэт разам з Лазарэўскім наведаў сям'ю [[Талстыя (род)|Талстых]], дзе яго вельмі цёпла сустрэлі. Увечары, у гэты ж дзень, Шаўчэнка сустрэўся з [[Васіль Міхайлавіч Белазерскі|Васілём Белазерскім]], былым удзельнікам Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства і таварышамі, з якімі ён пазнаёміўся ў Арэнбургу&amp;nbsp;— [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунтам Серакоўскім]], [[Ян Станевіч|Янам Станевічам]] і [[Эдвард Жалігоўскі|Эдвардам Жалігоўскім]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://uahistory.co/journal/journal_2013_5/7.html ЖИТТЄВИЙ ПОДВИГ ЗИҐМУНТА СЕРАКОВСЬКОГО (ДО 150-РІЧЧЯ ПОВСТАННЯ 1863 р.)] ''uahistory.co'' Працытавана 30 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

Шаўчэнку дазволілі вярнуцца ў Пецярбург з пэўнай агаворкай: ён заставаўся асобінай ''«паднагляднай»'', у шэрагу дакументаў падкрэслівалася, што імператар дазволіў пражыванне ў сталіцы і наведванне Акадэміі мастацтваў з умовай, каб за ім вёўся нагляд. У першыя ж дні знаходжання ў сталіцы паэт павінен быў з'явіцца ў паліцыю, дзе ён наведаў кіраўніка канцылярыі оберпаліцэймайстра [[Іван Мікалаевіч Таволга-Макрыцкі|Івана Таволгу-Макрыцкага]], свайго старога знаёмага, які параіў яму пагаліць бараду, якую ён адпусціў пры вяртанні са ссылкі, каб не справіць непрыемнага ўражання на яго патрона [[Пётр Андрэевіч Шувалаў|графа Шувалава]], якога ён павінен быў наведаць як свайго галоўнага наглядчыка.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Паэт улічыў параду і пагаліўся, бо салдатам, нават у адстаўцы, забаранялася насіць бараду, а ён перад паліцыяй быў толькі ''«радавым у адстаўцы»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Перад гэтым ён сфатаграфаваўся ў [[Андрэй Іванавіч Дэньер|Андрэя Дэньера]] ў шапцы і кажусе з барадой. 6 красавіка Шаўчэнка надзеў фрак і сустрэўся з Шувалавым, які прыняў яго ''«проста»'', ''«няформлена»'' і ''«без павучанняў»'', чым зрабіў на паэта выгаднае для сябе ўражанне. 15 красавіка Шаўчэнка прадставіўся шэфу жандараў В. Даўгарукаву, які даў яму ''«ветлівае настаўленне»'', пасля якой паэт атрымаў «прапіску» ў сталіцы.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Так, «прапісаны» Шаўчэнка, адразу ж трапіў пад пільны нагляд [[Трэцяе аддзяленне|III аддзялення]] паліцыі, яму забаранялася адлучацца куды-небудзь з Пецярбурга.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

У далейшым у Шаўчэнкі ў Пецярбургу адбылося мноства сустрэч з перадавымі людзьмі гэтага горада, паэтамі, мастакамі, вучонымі і грамадскімі дзеячамі. Мастак і скульптар Міхаіл Мікешын, які пазнаёміўся тады з паэтам, пісаў пра ''«велізарны ўплыў, тое непадробнае захапленне, якое выклікала асоба Шаўчэнкі ў коле тагачаснай моладзі»'', таксама ён адзначаў, што ў пецярбургскіх салонах паэта прымалі з глыбокай павагай і нават пакланеннем.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio13.htm У Петербурзі (1858—1859)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 397-436.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 19 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Ён сустракаўся з такімі асобамі, як: паэты [[Уладзімір Рыгоравіч Бенядзіктаў|У.&amp;nbsp;Бенядзіктаў]], [[Мікалай Фёдаравіч Шчарбіна|М.&amp;nbsp;Шчарбіна]] (да творчасці якога праяўляў цікавасць яшчэ падчас знаходжання ў ссылцы), [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] і [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай Курачкіны]], [[Леў Аляксандравіч Мей|Л.&amp;nbsp;Мей]], [[Юлія Валяр’янаўна Жадоўская|Ю.&amp;nbsp;Жадоўская]]; пазнаёміўся з братамі Жамчужнікавымі ([[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Львом]], [[Аляксей Міхайлавіч Жамчужнікаў|Аляксеем]] і [[Уладзімір Міхайлавіч Жамчужнікаў|Уладзімірам]]); правазнавец і грамадскі дзеяч [[Канстанцін Дзмітравіч Кавелін|К.&amp;nbsp;Кавелін]]; пісьменнік [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я.&amp;nbsp;Палонскі]]; аберсакратар [[сінод]]а [[Уладзімір Міхайлавіч Юзэфовіч|У.&amp;nbsp;Юзэфовіч]]; матэматык [[Міхаіл Васільевіч Астраградскі|М.&amp;nbsp;Астраградскі]]; заолаг і падрожнік [[Мікалай Аляксеевіч Северцаў|М.&amp;nbsp;Северцоў]]; крытык [[Аляксандр Васільевіч Нікіценка|А.&amp;nbsp;Нікіценка]]; філолаг і лiтаратуразнавец [[Міхаіл Іванавіч Сухамлінаў|М.&amp;nbsp;Сухамлінаў]]; прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[Мікалай Міхайлавіч Благавешчанскі|М.&amp;nbsp;Благавешчанскі]], публіцыст [[Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі|М.&amp;nbsp;Чарнышэўскі]] і іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Блізкімі паэту сталі ўдзельнікі дзекабрысцкага паўстання, з якімі ён сустракаўся ў доме Талстога, сярод якіх былі барон [[Уладзімір Іванавіч Штэйнгель|В. Штэйнгель]] і [[Андрэй Андрэевіч Быстрыцкі|А. Быстрыцкі]]. Пасябраваў з украінскім маляром [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахоўскі|Р. Чэстахоўскім]]. Наведаў улетку 1858 года Шаўчэнка ў Пецярбургу і [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалай Кастамараў]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Пабываў Шаўчэнка і ў майстэрні скульптара барона [[Пётр Карлавіч Клот|Пятра Клодта]], дзе ён агледзеў помнік [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю І]], пра што напісаў з іроніяй у дзённіку: ''«…палюбаваўся манументам нязручнаўганяемаму»''.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; 
[[Файл:Shevchenko with friends (1859).jpg|міні|злева|260пкс|Дэньер Генрых. Шаўчэнка сярод прыяцеляў (1859)]]
Праяўляў Шаўчэнка цікавасць і да пытанняў развіцця навукі, да агульных праблем светабудовы і прыродазнаўства. Вялікую цікавасць у яго выклікала праца нямецкага прыродазнаўца [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандэра фон Гумбальдта]] і лекцыі па [[Геалогія|геалогіі]] прафесара В.&amp;nbsp;Родэ.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Выкарыстоўваючы кожны выпадак, разам з [[Сямён Сцяпанавіч Гулак-Артэмоўскі|Сямёнам Гулаком-Артэмоўскім]] Шаўчэнка наведваў [[Эрмітаж]], канцэрты і тэатры. Агледзеўшы калекцыю старажытнай скульптуры, здзіўлены яе багаццем, паэт з натхненнем запісваў: ''«Я не ўяўляў у такой колькасці рэштак старажытнай скульптуры ў Эрмітажы, верагодна, яны сабраны з усіх палацаў. Выдатная думка»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Скарбы мастацтва, на яго думку, павінны былі захоўвацца не ў палацах багацеяў, а ў музеях. Сучаснікі аднадушна адзначалі запал паэта да музыкі і спеваў, з-за чаго ён сустракаўся з кампазітарамі [[Аляксандр Сяргеевіч Даргамыжскі|А.&amp;nbsp;Даргамыжскім]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М.&amp;nbsp;Мусаргскім]], [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М.&amp;nbsp;Балакіравым]], [[Апалінарый Концкі|А.&amp;nbsp;Концкім]], захапляўся спевамі І.&amp;nbsp;Грынберг.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У 1858 годзе з гастролямі ў Пецярбургу знаходзіліся як [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|М.&amp;nbsp;Шчэпкін]], так і сусветна вядомы афраамерыканскі акцёр [[Айра Фрэдэрык Олдрыдж|А.&amp;nbsp;Олдрыдж]], Шаўчэнка рэгулярна наведваў тэатральныя паказы абодвух акцёраў. Шчыра захапляючыся гульнёй Олдрыджа, паэт пазнаёміўся з ім і ў знак высокай павагі і сяброўства да акцёра напісаў яго партрэт.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

Не жадаючы гнясці сям'ю Лазарэўскіх у плане жылля, Шаўчэнка папрасіў графа Талстога, каб той даў яму кватэру ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі]].&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Атрымаўшы кватэру ў Акадэміі, Шаўчэнка адразу ж узяўся за ўпартую працу як мастак-гравёр, перш за ўсё ў галіне [[афорт]]а.&lt;ref name=&quot;informatika&quot;/&gt; У траўні 1858 года ў Эрмітажы Шаўчэнка пазнаёміўся з гравёрам [[Фёдар Іванавіч Іардан|Фёдарам Іарданам]], які пагадзіўся яму дапамагаць у авалоданні гэтай прафесіяй.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;informatika&quot;/&gt; З сярэдзіны траўня ён пачаў працаваць у Эрмітажы, у ліпені ў яго ўжо быў гатовы першы ўзор працы на гэтай ніве&amp;nbsp;— афорт па эскізе [[Барталаме Эстэбан Мурыльё|Барталаме Мурыльё]].&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

Адразу па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка прымае меры па падрыхтоўцы ўласных твораў да выдання.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Атрымаўшы перапісаныя Панцеляймонам Кулішам творы, паэт пачынае складаць новы зборнік у двух тамах пад назвай «[[Паэзія 1847–1850 (Большая кніга)|Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том першы]]» і «[[Паэзія 1847–1850 (Большая кніга)|Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том другі]]».&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У першы том увайшлі паэзіі, напісаныя ў ссылцы, у прыватнасці «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і «Гамалія», а ў другі&amp;nbsp;— творы напісаныя як у ссылцы, так і пасля ссылкі. Рашэнне выдаць творы пад назвай «Паэзія» было не выпадковым, таму што ў 1850-х гадах сярод крытыкаў выказвалася нямала сумненняў у магчымасці ўкраінскай літаратуры вырвацца з ''«палону фальклорна-этнаграфічнай стыхіі»'' і дасягнуць узроўню найразвітейшых літаратур свету.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Але нягледзячы на тое, што з творчасцю Шаўчэнкі, Марка Воўчка ўкраінская літаратура заявіла аб сабе з'явамі, якія павінны былі развеяць сумневы скептыкаў адносна яе перспектыў&amp;nbsp;— у расійскай крытыцы і далей раздаваліся галасы аб абмежаваных магчымасцях ўкраінскай літаратуры, заснаванай нібыта выключна на фальклорна-этнаграфічных крыніцах, на ''«лексічна беднай сялянскай мове»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Шаўчэнка даручыў хадайнічаць аб выданні ўласных твораў [[Даніла Сямёнавіч Камянецкі|Данілу Камянецкаму]], які звяртаўся з адпаведнай просьбай да міністра народнай адукацыі [[Яўграф Пятровіч Кавалеўскі|Яўграфа Кавалеўскага]], які ў сваю чаргу парушаў хадайніцтва з гэтай нагоды перад III аддзяленнем аб апублікаванні твораў украінскага паэта, якія будуць адпавядаць цэнзурным патрабаванням.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Але перш трэба было спачатку дабіцца зняцця накладзенай у 1847 годзе забароны друкаваць паэзіі Шаўчэнка. З гэтай мэтай паэт паведаміў пра гэта начальніку III аддзялення В.&amp;nbsp;Даўгарукаву, што ніякіх сваіх рукапісаў не перадаваў за мяжу І. Галавіну&amp;nbsp;— расейскаму пісьменніку-публіцысту, які, знаходзячыся за мяжой, выдаваў творы антыманархічнага зместу і, па чутках, збіраўся выдаць і яго паэзіі.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Пасля гэтага III аддзяленне прапанаваў Галоўнаму цэнзурнаму ўпраўленню прадставіць сваё меркаванне аб паэзіі Шаўчэнкі і высновах аб магчымасці іх друкаваць&amp;nbsp;— гэта паказвала на тое, што забарона друкаваць яго творы ў цэлым была знята, пасля чаго паэт падаў на разгляд цэнзуры першы том паэзіі.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

Разгляд цэнзурай твораў Шаўчэнкі зацягнуўся на працяглы час. Цэнзураванне яго твораў ішло паралельна: А.&amp;nbsp;Трайніцкі ў Галоўным упраўленні цэнзураваў друкаваныя раней кнігі «Чыгірынскі Кабзар» і «Гайдамакі», а [[Спірыдон Мікалаевіч Палаузаў|С.&amp;nbsp;Палаузаў]] у Пецярбургскім камітэце разглядаў рукапісны зборнік «Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Тым першы», куды ўвайшло значна больш вершаў.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; 23 студзеня 1859 года А.&amp;nbsp;Трайніцкі падаў свой водгук, у якім прапаноўваў выключыць паэзію «[[Думы мае, думы мае]]», паколькі ў ёй ''«занадта горка выяўляецца скруха аўтара аб знішчэнні казацкай вольнасці, над магілай якой, па словах яго, Арол чорны вартаўніком лятае»''.&lt;ref name=&quot;science&quot;&gt;[https://science.lpnu.ua/sites/default/files/journal-paper/2017/may/2330/vnulpurn201481036.pdf Т. Г. ШЕВЧЕНКО ТА РЕПРЕСИВНО-КАРАЛЬНИЙ АПАРАТ ЦАРСЬКОЇ РОСІЇ] ''science.lpnu.ua'' Працытавана 30 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Тады як водгук С.&amp;nbsp;Палаузава ад 28 красавіка 1859 года быў у цэлым ухвальным, ён не лічыў неабходным адбіраць «Думы мае, думы мае». Пецярбургскі цэнзурны камітэт вырашыў накіраваць водгук С.&amp;nbsp;Палаузава і зборнік «Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том першы» па меркаванні Галоўнага цэнзурнага ўпраўлення, а там зноў даручылі цэнзураванне А.&amp;nbsp;Трайніцкаму. Апошні ў сваім рашэнні быў непахісны.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Па яго патрабаванні большая палова паэзіі «Думы мае, думы мае» усё ж была выключана.&lt;ref name=&quot;science&quot;/&gt; А.&amp;nbsp;Трайніцкі прапанаваў выдаць не зборнік «Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том першы», а асобна «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і паэму «[[Гамалія (паэма Шаўчэнкі)|Гамалія]]».&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У паэме «Гайдамакі» было знята «Уводзіны», а ў паэме «[[Сляпая (паэма Шаўчэнкі)|Сляпая]]»&amp;nbsp;— 56 радкоў.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Канфіскавана і пасланне «Шафарыку», якое выклікала яго незадаволенасць.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;
[[Файл:Сорочка Шевченка.jpg|міні|справа|190пкс|Кашуля Шаўчэнкі]]
У Пецярбургу паэт жыў у вялікай матэрыяльнай цяжкасці: ''«… я паддаюся натуральнаму зыходу дзесяцігадовай маёй адсутнасці&amp;nbsp;— беднасці»'', ''«… патрэбую дзённага пражытку»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Аднак ён адмаўляўся ад якой-небудзь грашовай «падтрымкі» і далей настойліва кругласутачна працаваў як мастак, у прыватнасці ў вобласці гравюры, удасканальваючы ў ёй сваю тэхніку; шмат часу надаваў афорту, ужываючы новыя метады гэтага мастацтва.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

24 студзеня 1859 года ў Пецярбургу Шаўчэнка пазнаёміўся з пісьменніцай [[Марко Ваўчок]], з якой у яго ўсталявалася глыбокае і шчырае сяброўства.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Пасля ён прысвяціў ёй напісаны 13 ліпеня 1858 года верш «[[Сон (верш Шаўчэнкі)|Сон]]», які ўпершыню з'явіўся ў часопісе «[[Русская Беседа]]» (№&amp;nbsp;3 за 1859) і адразу набыў вялікую папулярнасць і распаўсюджваўся ў шматлікіх спісах.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; 17 лютага 1859 года паэт напісаў верш «Марку Ваўчку. На памяць 24 генвара 1859 года», у якім кранальна называў пісьменніцу сваёй ''«доняй»'', аднадумкай, саўдзельніцай і прадаўжальніцай сваёй справы. У твары Марка Воўчка ён бачыў перш за ўсё ''«лагоднага прарока і выкрывальніка жорсткіх людзей нясытых»''. Са свайго боку пісьменніца прысвяціла яму аповесць «[[Інстытутка (аповесць Марко Ваўчок)|Інстытутка]]».&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; На пачатку таго года Марко Ваўчок пазнаёміла Шаўчэнку з пісьменнікам [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іванам Тургеневым]]. Хаця грамадска-палітычныя погляды Тургенева і Шаўчэнкі значна разыходзіліся, аднак у іх былі добразычлівыя і сяброўскія адносіны.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У той час як расейскія кансерватыўныя літаратурныя колы нядобразычліва ставіліся да «ўкраінскіх сімпатый» Тургенева.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Часцей Шаўчэнка з Тургеневым сустракаліся ў гасцінным доме В.&amp;nbsp;Карташэўскай, дзе рэгулярна праходзілі літаратурна-мастацкія вечары, на якіх збіраліся М.&amp;nbsp;Чарнышэўскі, [[Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў|М.&amp;nbsp;Дабралюбаў]], [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М.&amp;nbsp;Салтыкоў-Шчадрын]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л.&amp;nbsp;Талстой]], [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А.&amp;nbsp;Астроўскі]], [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І.&amp;nbsp;Ганчароў]], [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|О.&amp;nbsp;Пляшчэеў]], [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|В.&amp;nbsp;Курачкін]], [[Мікалай Васільевіч Гербель|М.&amp;nbsp;Гербель]].&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

16 красавіка 1859 года Шаўчэнка падаў у Савет Акадэміі мастацтваў прашэнне аб атрыманні звання акадэміка, падаўшы яму гравюры: адну створаную з карціны Рэмбранта, якая паказвае прытчу аб вінаградары, а іншую&amp;nbsp;— з карціны П.&amp;nbsp;Сакалова «Прыяцелі». Акадэмія мастацтваў высока ацаніла талент Шаўчэнка-гравёра і ў гэты ж дзень вынесла папярэднюю пастанову аб прызначэнні яго ў акадэмікі і задала праграму на званне акадэміка па гравіроўцы.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

=== Трэцяе падарожжа ва Украіну. Трэці арышт (1859) ===
[[Файл:Хата на Пріорці.JPG|міні|справа|240пкс|[[Хата на Прыёрцы]], дзе жыў Шаўчэнка]]
Яшчэ знаходзячыся ў ссылцы, Шаўчэнка ўсімі намерамі хацеў вярнуцца ў ''«сардэчную Украіну»'', да роднага народа.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Але спачатку з-за валакіты з цэнзурай па выданні яго вершаў, ён не адважваўся пачынаць хадайніцтва аб дазволе паехаць ва Украіну. Толькі 5 траўня 1859 года ён падаў заяву ў Акадэмію мастацтваў з просьбай даць яму пасведчанне на праезд ва Украіну.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У той жа дзень віцэ-прэзідэнт Акадэміі Ф.&amp;nbsp;Талстой накіраваў ліст міністру імператарскага двара [[Уладзімір Фёдаравіч Адлерберг|У.&amp;nbsp;Адлербергу]] з просьбай прадаставіць пропуск Шаўчэнка ва Украіну. Але канцылярыя Адлерберга не спяшалася і праз некаторы час даслала прадстаўленне прэзідэнту Акадэміі мастацтваў вялікай княгіні Марыі Мікалаеўне, на што дала згоду&amp;nbsp;— 12 траўня на ім з'явіўся запіс: ''«Згодна. Марыя»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Аднак калі падача вярнулася з рэзалюцыяй прэзідэнта Акадэміі, канцылярыя імператарскага двара раптам успомніла, што ў 1847 годзе Шаўчэнка прыцягваўся да следства па справе кірыла-мяфодзіеўцаў, і прапанавала даслаць запыт у III аддзяленне аб дазволе ацяпляльнага паэта з'ехаць ва Украіну.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; 23 траўня 1859 начальнік III аддзялення В.&amp;nbsp;Далгарукаў паведаміў міністэрству імператарскага двара, што пярэчанняў супраць выезду Шаўчэнкі ва Украіну няма. 25 траўня Шаўчэнка атрымаў пасведчанне на свабодны праезд ва Украіну, не дачакаўшыся завяршэння цэнзурных спраў, у той жа дзень ён з'ехаў.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio14.htm НА УКРАЇНІ (1859)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 437-460.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Яшчэ 23 траўня III аддзяленне спецыяльна паведамляла жандарскае ўпраўленне ўсіх губерняў Украіны, куды павінен быў наведаць Шаўчэнка, аб яго падарожжы, і нагадвала аб мерах па самым пільным назіранні за ім, як за ''«палітычным злачынцам»'', якога ўрад увесь час лічыў ''«небяспечным»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt;

Шаўчэнка пачаў падарожжа ва Украіну разам са сваім знаёмым, украінскім памешчыкам-лібералам Д.&amp;nbsp;Хрушчовым.&lt;ref name=&quot;shron1&quot;&gt;[https://shron1.chtyvo.org.ua/Stolbin_Oleksii/Taras_Shevchenko_i_Sumschyna.pdf? ТАРАС ШЕВЧЕНКО І СУМЩИНА] ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; У Маскве паэт прабыў усяго адзін дзень, бачыўся там з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]], [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]]. У канцы траўня&amp;nbsp;– пачатку чэрвеня Шаўчэнка працягнуў падарожжа праз [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Курск]].&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Праездам праз Арол Тарас Рыгоравіч 2 і 3 чэрвеня гасцяваў у свайго даўняга сябра [[Фёдар Мацвіёвіч Лазарэўскі|Фёдара Лазарэўскага]].&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У пачатку чэрвеня паэт быў ужо ва Украіне&amp;nbsp;— у [[Сумы|Сумах]] і ў [[Лэбэдын]]е, дзе яго цёпла прынялі браты Аляксей і Максім Залескі, 7 і 8 чэрвеня ён гасцяваў на хутары Нові і ў [[Лыфынэ|Лыхвыні]] ў маёнтку Д.&amp;nbsp;Хрушчова, там жа пазнаёміўся з мастаком Мантэйфелем.&lt;ref name=&quot;shron1&quot;/&gt; 10 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у [[Пыратын]], дзе наведаў П.&amp;nbsp;Макрыцкага-Таволгу, знаёмага Марка Воўчка. 12 чэрвеня паэт прыехаў у [[Пераяслаў]], спыніўся ў свайго старога прыяцеля, лекара [[Андрэй Восіпавіч Казачкоўскі|Андрэя Казачкоўскага]].&lt;ref&gt;[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/події/2135-третій-приїзд-т-шевченка-до-а-козачковського-2 ТРЕТІЙ ПРИЇЗД Т. ШЕВЧЕНКА ДО А. КОЗАЧКОВСЬКОГО]{{Недаступная спасылка}} ''niez.com.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; А.&amp;nbsp;Казачкоўскі пачаў чытаць на памяць некаторыя вершы, напісаныя паэтам у ссылцы. Шаўчэнка многія з іх не памятаў і запісваў з вуснаў Казачкоўскага, аказалася, што многія вершы, напісаныя да 1846 года, прапалі назаўжды.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Разам з А.&amp;nbsp;Казачкоўскім паэт ездзіў у сяло [[Казынці (Барыспальскі раён)|Казынці]], адкуль, 13 чэрвеня, ён паплыў па Дняпры на лодцы і ў той жа дзень прыбыў у [[Прахаріўка (Чаркаскі раён)|Прахаріўку]] да свайго прыяцеля М.&amp;nbsp;Максімовіча, дзе гасцяваў каля дзесяці дзён.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У сярэдзіне 20-х чыслаў чэрвеня, пакінуўшы ў Максімовічаў некаторыя рэчы, ён з'ехаў у роднае сяло [[Шэўчэнкавэ (Звэныгародскі раён)|Кырыліўку]]. Па дарозе ён на некалькі гадзін спыніўся ў [[Платон Фёдаравіч Сымырэнка|Платона Сымырэнкі]], які разам з [[Кіндрат Міхайлавіч Яхненка|Кандратам Яхненкам]] трымаў найбуйнейшы ва Украіне цукровы завод.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; 27 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у Кырыліўку, дзе гасцяваў у брата [[Мікіта Рыгоравіч Шаўчэнка|Мікіты]], які жыў тады яшчэ ў старой бацькоўскай хаце, і ў сястры [[Ярына Рыгораўна Бойка|Ярыны]], у той час удавы.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Кранальнай была сустрэча паэта з Ярынай&amp;nbsp;— любімай яго сястрой, але аблегчыць лёс родных, блізкіх людзей, ён не мог, як пісаў біёграф [[Васіль Паўлавіч Маслаў|В.&amp;nbsp;Маслаў]], ''«толькі пакутаваў глыбока і нічым не мог дапамагчы беднай сям'і, нават у матэрыяльных адносінах, ды што сястры Ірыне пры растанні надаў адну рублёвую паперку»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; З Кырыліўкі паэт з'ехаў у [[Корсунь-Шэўчэнкіўскы|Корсунь]] да свайго траюраднага брата купца [[Варфаламей Рыгоравіч Шаўчэнка|Варфаламея Шаўчэнкі]], у якога прабыў 22 дні.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;&gt;[https://gazeta.ua/articles/history-journal/_esli-by-videla-s-ego-storony-lyubov-ya-otvetila-by-emu-strastyu/545642 &quot;Если бы видела с его стороны любовь, я ответила бы ему страстью&quot;] ''gazeta.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Неадступнай марай паэта было стварыць сям'ю, набыць на беразе [[Дняпро|Дняпра]] невялікага ўчастка зямлі і пабудаваць ''«толькі хату, адну хатачку ў гаі»'' (існуюць малюнкі Шаўчэнка з планам дома). Гэтаму апісанню вельмі пасавала мясцовасць паміж Каневам і вёскай [[Пекары (Чаркаскі раён)|Пекары]], якая вельмі спадабалася паэту. З мэтай набыцця там ўчастка 5 ліпеня Шаўчэнка прыбыў у вёску [[Межырыч (Чаркаскі раён)|Межырыч]], дзе жыў уладальнік зямлі&amp;nbsp;— памешчык М.&amp;nbsp;Парчэўскі, але дамовіцца з ім аб продажы так і не ўдалося. Памешчык пастаянна вагаўся з гэтай нагоды, пазней высветлілася прычына гэтага прамаруджвання: ''«трэба спытаць генерал-губернатара, ці можна Шаўчэнкі купляць зямлю»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;

13 ліпеня паэта арыштавалі, прычынай гэтага стаў выпадак, які адбыўся напярэдадні. 12 ліпеня, калі Шаўчэнка, разам са служачымі эканамічнай канторы рабіў вымярэнне ўчастка зямлі ў вёсцы Пекары, які ён хацеў набыць.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Асаблівую ўвагу жандараў прыцягнуў размова Шаўчэнкі з селянінам Т.&amp;nbsp;Садовым і ''«[[Метрасексуал|франтам]]»'' А.&amp;nbsp;Казлоўскім. У рапарце кіеўскаму губернатару ад 15 ліпеня Чаркаскі спраўнік В.&amp;nbsp;Табачнікаў апісваў размову паэта з Т.&amp;nbsp;Садовым, чаканшчыкам пекарскай лугі, як: ''«[[Богазневажанне|богазневажальную]]»'', і казаў усім хто каля яго знаходзіўся, што ''«не трэба ні цара, ні паноў, ні папоў»''.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Але сам Садовы на жандарскім допыце не пацвердзіў чуткі, зацвердзіўшы толькі ''«блюзнерскія»'' словы.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Шаўчэнка ў тлумачэннях, дадзеных у Кіеве, нічога аб размове з Садовым не згадваў. Прычынай арышту ён лічыў канфлікт з каморнікам Казлоўскім, які знаходзіўся ў фраку і ў белых пальчатках.&lt;ref name=&quot;novapolshcha&quot;&gt;[https://novapolshcha.pl/article/shevchenko-i-polyaki/ Шевченко й поляки] ''novapolshcha.pl'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Убачыўшы гэтага франта, паэт пажартаваў, але калі заўважыў, што той не ўмее адказваць на жарт жартам, папрасіў у яго прабачэння.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Па словах Шаўчэнкі, падчас сняданку А.&amp;nbsp;Казлоўскі пачаў на польскай мове ''«нейкую багаслоўскую размову»'' і ''«каб спыніць гэтую размову, я сказаў&amp;nbsp;— на расейскай, што тэалогія без жывога бога не ў стане стварыць нават гэтага ліпавага лістка, і пры гэтым вырваў лісток з ліпы і паказаў яму»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; 14 ліпеня на кватэры ў [[Мошны (Чаркаскі раён)|Мошнах]] земскі спраўнік В.&amp;nbsp;Табачнікаў аб'явіў Шаўчэнку прычыну арышту.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Старанне Табачнікава «выслужыцца» адбілася і на іхніх данясеннях, у якіх гаварылася аб ''«страшным богазневажанні»'' Шаўчэнкі, якое па законах тых часоў каралася катаргай, хоць адзначалася, што ён сам ''«зракаецца»'' ад богазневажання.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;&gt;[https://tyzhden.ua/Publication/3638 «Як побачите Табачникова, то заплюйте йому всю його собачу морду!»] ''tyzhden.ua'' Працытавана 1 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;
[[Файл:1845 - 1860 - Taras Shevchenko - Avtoportret.jpg|міні|справа|200пкс|«Аўтапартрэт са свечкай». Афорт зроблены па малюнку 1843 года (1860)]]
Кіеўскі генерал-губернатар [[Іларыён Іларыёнавіч Васільчыкаў|Іларыён Васільчыкаў]] на падставе рапарту спраўніка В.&amp;nbsp;Табачнікава 18 ліпеня распарадзіўся грамадзянскаму губернатару [[Павел Іванавіч Гесэ|Паўлу Гесэ]] накіраваць арыштаванага Шаўчэнку ''«пад нагляд паліцыі»'' у Кіеў, пасля чаго яго спачатку даставілі ў [[Чаркасы]], дзе ён сустрэў памешчыка М.&amp;nbsp;Парчэўскага, які канчаткова адмовіў яму ў продажы зямлі. 30 ліпеня 1859 года Шаўчэнку пад вартай прывезлі ў Кіеў, галоўны паліцмайстар горада ўзяў Шаўчэнку пад нагляд паліцыі, у губернатарскай канцылярыі пачаліся яго допыты, запаўняліся пратаколы.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; III аддзяленне імператарскай канцылярыі праявіла выключную ''«зацікаўленасць»'' справай паэта. На шчасце для Шаўчэнкі, ягоную «справу» даручылі весці добразычліва настроенаму да яго чыноўніку [[Марк Аляксандравіч Андрыеўскі|Марку Андрыеўскаму]], які павёў расследаванне так, каб неяк ''«змякчыць віну»'' паэта, што і выратавала яго.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; На следстве Шаўчэнка меркаваў, што ўся гэтая гісторыя адбылася ў выніку помсты Казлоўскага і патрабаваў зрабіць строгае расследаванне, калі не будзе прынята да ўвагі ягоныя паказанні.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Але, на думку даследчыкаў, А.&amp;nbsp;Казлоўскі наўрад ці мог пісаць данос.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У сваіх паказаннях на допыце ён катэгарычна адмаўляў звесткі жандараў аб ''«хватках Шаўчэнкі супраць урада»'', а аб богазневажанні казаў толькі, ''«як бы пацвярджаючы»'' тое, што ўжо ведалі жандары.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Шаўчэнку зрабілі строгае папярэджанне і выпусцілі з паліцыі, гэтаму ў некаторай ступені спрыяў дэмакратычна настроены генерал А.&amp;nbsp;Куцынскі, але следства працягвалася далей.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; На другі дзень пасля таго, як Шаўчэнку прывезлі ў Кіеў, ён пасяліўся ў Георгіеўскім завулку, у доме святара [[Яўхім Рыгоравіч Батвіноўскі|Яўхіма Батвіноўскага]], які ўзяў паэта на парукі.&lt;ref name=&quot;expedicia.org&quot;&gt;[https://expedicia.org/ostannya-zustrich-tarasa-shevchenka-z-ukr/ Остання зустріч Тараса Шевченка з Україною] ''expedicia.org'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;museum2&quot;/&gt; Але ўжо праз некалькі дзён Шаўчэнка перайшоў на кватэру да свайго даўняга знаёмага, кіеўскага партрэтыста і фатографа [[Іван Васільевіч Гудоўскі|Івана Гудоўскага]], з-за падазрэння супрацоўніцтва Батвіноўскага з уладай. Пражыўшы некалькі дзён у Гудоўскага, паэт вырашыў увогуле збегчы з цэнтра горада на ўскраіну, дзе менш паліцэйскага нагляду.&lt;ref name=&quot;expedicia.org&quot;/&gt; Ён пасяліўся на Прыёрцы, у [[Хата на Прыёрцы|доме В. Пашкоўскай]], сваячкі члена тайнай рэвалюцыйнай суполкі [[Вiктар Васiльевiч Лабада|В.&amp;nbsp;Лабады]], тут ён жыў да ад'езду з Кіева.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;museum2&quot;&gt;[https://museum-portal.com/ua/museum/priorka-house Хата на Пріорці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220525090120/https://museum-portal.com/ua/museum/priorka-house |date=25 мая 2022 }} ''museum-portal.com'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

У Кіеве Шаўчэнка сустрэўся з [[Іван Максімавіч Сашэнка|Іванам Сашэнкам]], у якога пазнаёміўся Шаўчэнка са сваім будучым біёграфам [[Міхайла Карнеевіч Чалы|Міхаілам Чалым]].&lt;ref&gt;[https://www.lib-clschern.org.ua/myhajlo-chalyj/ Михайло Чалий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230129054436/http://www.lib-clschern.org.ua/myhajlo-chalyj/ |date=29 студзеня 2023 }} ''lib-clschern.org.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Паэт сустракаўся з моладдзю, студэнтамі і настаўнікамі. Кіеўскія і харкаўскія студэнты чакалі яго прыезду яшчэ з 1857 года. Студэнт [[Карл Васільевіч Балсуноўскі|К.&amp;nbsp;Балсуноўскі]] пазней згадваў, што творы Шаўчэнкі ў 1850-х гадах карысталіся сярод кіеўскай студэнцкай моладзі вялікай папулярнасцю і аказвалі на яе значны ўплыў.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; [[Аўтаном Якімовіч Салтаноўскі|А.&amp;nbsp;Салтаноўскі]], характарызуючы настроі кіеўскай інтэлігенцыі канца 1840-х&amp;nbsp;– пачатку 1850-х гадоў, прыводзіў аповяд аб распаўсюджванні сярод студэнтаў Кіеўскага універсітэта твораў Шаўчэнка, у прыватнасці, паэм «[[Сон (паэма Шаўчэнкі)|Сон]]», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]» і іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; [[Феафан Гаўрылавіч Лебядзінцаў|Феафан Лебядзінцаў]] расказваў пра тое, як Шаўчэнка ў Кіеве спрабаваў згуртаваць сілы для першага ўкраінскага часопіса.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Таксама ў Кіеве, у вольныя хвіліны, паэт працаваў над паэмай «[[Марыя (паэма Шаўчэнкі)|Марыя]]», беспаспяхова адшукваў спіс паэмы «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», запісваў народныя песні, паданні, і ўсяляк падтрымліваў і натхняў справу арганізацыі нядзельных школ ва Украіне.&lt;ref&gt;[https://day.kyiv.ua/uk/article/istoriya-i-ya/na-porozi-vichnosti «Букварь Южнорусский» — остання Шевченкова книжка] ''day.kyiv.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

Следчая справа завяршылася тым, што Шаўчэнку дазволілі выехаць з Кіева ў Пецярбург, ён вяртаўся ў Пецярбург амаль без грошай, на ім было старое парусінавае паліто і паношаныя боты.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Пріорка&quot;&gt;[http://kobzar.ua/page/93 Меморіальний музей Т.Г. Шевченка «Хата на Пріорці» – філіал НМТШ] ''kobzar.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Пасля гасцявання 13 жніўня ў свайго даўняга знаёмага, настаўніка 2-й гімназіі [[Іван Данілавіч Юскевіч-Краскоўскі|І.&amp;nbsp;Юскевіча-Краскоўскага]], 14 жніўня Шаўчэнка адправіўся ў сталіцу. У Пераяславе, па дарозе ў Пецярбург, 16—18 жніўня паэт здзейсніў першы прыпынак у А. Казачкоўскага. 20 жніўня ён прыбыў у [[Прылукы]], а на наступны дзень наведаў у [[Качаніўка (Ічнянскі раён)|Качаніўцы]] маёнтак [[Васіль Васільевіч Тарноўскі-малодшы|В. Тарноўскага-малодшага]].&lt;ref&gt;[http://svoboda.fm/culture/literature/235033.html Тарас Шевченко у мальовничій Качанівці] ''svoboda.fm'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; 21 жніўня паэт наведаў у вёсцы [[Шэўчэнкавэ (Канатопскі раён)|Гыраўка]] (каля [[Канатоп]]а) сям'ю [[Лазарэўскія (род)|Лазарэўскіх]].&lt;ref name=&quot;krolevets&quot;/&gt; 25 жніўня Шаўчэнка разам з братамі Лазарэўскімі (Янам і Фёдарам) выехаў з Гыраўкі ў [[Кралэвэць]].&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;krolevets&quot;&gt;[http://krolevets.com/ogiyevskyh.php?stattya_z_knygy Огієвські та Т.Г. Шевченко] ''krolevets.com'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Заначаваўшы ў сястры Лазарэўскіх&amp;nbsp;— Г.&amp;nbsp;Агіеўскай, на наступны дзень ён адправіўся далей.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Спыніўшыся ў Маскве на некалькі дзён, паэт вярнуўся ў Пецярбург раніцай 7 верасня, з цяжкім, гнятлівым настроем.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Радасць сустрэчы Шаўчэнкі з радзімай, сваякамі, сябрамі і знаёмымі была ў яго азмрочана даносамі, пераследамі ўлады, жудаснымі карцінамі галечы і бяспраўя народа, пра што ён пісаў: ''«ўсюды на слаўнай Украіне Людзей у ярма запрэглі Паны хітрыя»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Знаходзячыся ў Пецярбургу паэт даручыў хадайнічаць Варфаламею Шаўчэнку аб дазволе набыць яму зямлю каля Канева. У далейшым той усё больш пераконваўся, што абшарнікі не жадаюць мець сваім «суседам» рэвалюцыйнага паэта&amp;nbsp;— паведаміў яму, што так і не змог хадайнічаць аб дазволе на набыццё зямлі.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Яшчэ адной перашкодай сталі і ўрадавыя колы, якія таксама былі катэгарычна супраць селішчы Шаўчэнкі ва Ўкраіне.&lt;ref name=&quot;Пріорка&quot;/&gt;

=== Апошнія гады жыцця (1859–1861) ===
У першыя тыдні пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным і культурным жыцці горада.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Становіцца членам «Таварыства дапамогі патрабуючым пісьменнікам і навукоўцам».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Наведвае радакцыю часопіса «[[Современник (часопіс, XIX стагоддзе)|Сучаснік]]» ({{lang-ru|«Современник»}}), яшчэ ў ссылцы ён быў яго ўважлівым чытачом, гэта першае выданне, якое апублікавала творы пераследаванага паэта, не маскіруючы яго аўтарства. Кожны аўторак паэт наведваў літаратурныя вечарыны [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&amp;nbsp;Кастамарава]], на якіх збіралася нямала культурных дзеячаў тагачаснага Пецярбурга і абмяркоўваліся злабадзённыя пытанні грамадскага і культурнага жыцця краіны.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio15.htm ОСТАННІ РОКИ ЖИТТЯ. СМЕРТЬ ПОЕТА. ПОХОРОН (1859–1861)] [Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченко. Біографія.&amp;nbsp;— К., 1984.&amp;nbsp;— С. 461—537.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

У апошнія гады жыцця кола сяброў Шаўчэнкі працягваў пашырацца, у яго ўваходзілі літаратары, студэнты, перадавыя колы афіцэрства, журналісты, сярод іх былі: пісьменнік і крытык [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|А.&amp;nbsp;Пляшчэеў]], што шмат зрабіў для папулярызацыі творчасці ўкраінскага паэта ў колах расейскіх чытачоў; паэты [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай]] і [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] Курачкіны; паэт [[Міхаіл Ларыёнавіч Міхайлаў|М.&amp;nbsp;Міхайлаў]]; пісьменнік [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі|М.&amp;nbsp;Памялоўскі]]; літаратурны дзеяч [[Іван Іванавіч Панаеў|І.&amp;nbsp;Панаеў]]; пісьменнік і фалькларыст [[Павел Іванавіч Якушкін|П.&amp;nbsp;Якушкін]]; мастак і фалькларыст [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Леў Жамчужнікаў]] і яго браты; мастацтвазнавец [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. Стасаў]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Акрамя гэтага, неўзабаве пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка ўстанавіў кантакты з былымі [[Петрашэўцы (гурток)|петрашэўцамі]] і з польскімі рэвалюцыйнымі гурткамі, у прыватнасці, з іхнім дзеячам [[Зыгмунт Серакоўскі|С. Серакоўскім]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Да апошніх дзён свайго жыцця паэт знаходзіўся пад таемным наглядам паліцыі, аднак гэта не перашкодзіла яму стварыць шмат новых твораў.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Вярнуўшыся з Украіны, Шаўчэнка з новай сілай разгарнуў паэтычную дзейнасць, якая была накіравана на развенчванне [[цар]]ызму і [[Прыгоннае права|прыгону]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У лістападзе 1859 года Шаўчэнка скончыў знакамітую паэму «[[Марыя (паэма Шаўчэнкі)|Марыя]]», распачатую яшчэ ва Ўкраіне.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Многія даследчыкі, у прыватнасці, [[Аляксандр Іванавіч Білецкі|А.&amp;nbsp;Білецкі]], лічаць, што паэма «Марыя» складае вяршыню творчасці паэта пасля ссылкі.&lt;ref&gt;{{ЕУ|10|3816|[https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_10_Kh_Ya#page/n215/mode/2up Шевченко Тарас]}}&lt;/ref&gt; У пачатку снежня 1859 года Шаўчэнка напісаў верш «Падражненне Езекііля. Глава 19», у якім пераконвае народ, што «князі, вяльможы, цары»&amp;nbsp;— гэта драпежнікі («каршуны», «ашалелыя», «шалёныя звяры»), яны «жруць» «людзей незласлівых, праведных дзяцей». Адзіны выхад&amp;nbsp;— «падсцерагчы» цара, закаваць яго ў кайданы, саслаць «на катаргу»&amp;nbsp;— пасадзіць «у турму глыбокую». Верш быў адкрытым заклікам да звяржэння царызму.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sokrat&quot;&gt;[https://sokrat.online/files/books/chavdarov/index.html#_Toc15814154 Чавдаров С. X. Педагогічні Ідеї Тараса Григоровича Шевченка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229062534/https://sokrat.online/files/books/chavdarov/index.html#_Toc15814154 |date=29 снежня 2022 }} ''sokrat.online'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

26 лістапада 1859 года цэнзура дала дазвол на друк новага выдання «Кабзара». Дазволілі выдаць толькі тыя творы, якія ўжо друкаваліся, але і яны былі моцна «працэджаны». Да выдання ў 1860 годзе патрапіла толькі невялікая частка вершаў Шаўчэнкі: шаснаццаць твораў, якія друкаваліся ў 1840–50-х гадах.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Шаўчэнка выдаў кнігу на ўласныя сродкі, у чым яму таксама дапамог [[Платон Фёдаравіч Сымырэнка|П.&amp;nbsp;Сымырэнка]], які пазычыў для гэтага паэта 1100 рублёў.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://tyzhden.ua/History/253613 «Солодкі» гроші для Кобзаря] ''tyzhden.ua'' Працытавана 7 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Друкавалася кніга ў друкарні П.&amp;nbsp;Куліша тыражом 6050 экзэмпляраў.&lt;ref&gt;[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/історичний-календар-музейні-предмети/1661-«кобзар»-т-г-шевченка-1860-р-із-дарчим-написом-родині-козачковських «КОБЗАР» Т. Г. ШЕВЧЕНКА 1860 Р. ІЗ ДАРЧИМ НАПИСОМ РОДИНІ КОЗАЧКОВСЬКИХ] ''niez.com.ua'' Працытавана 7 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;  «Кабзар» атрымаў як ухваляльныя, так і негатыўныя водгукі расійскіх крытыкаў, асабліва таму, што ён пісаўся на украінскай мове.&lt;ref&gt;[http://nbuv.gov.ua/node/1138 Т. Г. Шевченко. Прижиттєва критика 1840-1861 рр.] ''nbuv.gov.ua'' Працытавана 19 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Існавалі добразычлівыя водгукі на выданне ў іншых славянскіх краінах, перш за ўсё ў польскім і чэшскім друку. У часопісе «Светач» пісалася, што «ўкраінская літаратура за апошнія дзесяцігоддзі даказала сваю жыццёвасць».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У тым жа годзе апублікаваны і «Кабзар» у перакладзе расейскіх паэтаў. Шэсць раней напісаных і забароненых у Расіі вершаў Шаўчэнкі, у прыватнасці «Каўказ», былі выдадзены І.&amp;nbsp;Галавіным за мяжой у [[Лейпцыг]]у ў кнізе «Новыя вершы Пушкіна і Шаўчэнкі» 1859 года.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Увесну 1860 гады выйшаў альманах «[[Хата (альманах Шаўчэнкі)|Хата]]», у які патрапіла некалькі вершаў Шаўчэнка.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Асобнымі выданнямі ў серыі Сельская бібліятэка», выдадзенай П.&amp;nbsp;Кулішам, з'явіліся паэмы «[[Наймічка (паэма Шаўчэнкі)|Наймічка]]», «[[Тарасава ноч]]» і «[[Кацярына (паэма Шаўчэнкі)|Кацярына]]», балада «[[Таполя (балада Шаўчэнкі)|Таполя]]» і «[[Давідавыя псалмы (балада Шаўчэнкі)|Давідавыя псалмы]]».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; На працягу 1859–60 гадоў часопіс «Народнае чытанне» апублікаваў шэраг твораў паэта ў перакладзе на расейскую мову. У другой кнізе гэтага часопіса за 1860 год была змешчана аўтабіяграфія Шаўчэнка пад назвай «Ліст Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шаўчэнкі да рэдактара „Народнага чытання“».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Спачатку аўтабіяграфію Шаўчэнка пачаў пісаць сам, але, баючыся, што яго тэкст будзе затрыманы цэнзурай, ён звярнуўся да П.&amp;nbsp;Куліша, які і напісаў аўтабіяграфію, карыстаючыся дадзенымі паэта і прыстасоўваючыся да патрабаванняў цэнзуры.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; «Ліст» атрымаў вялікі водгук у краіне, ён успрымаўся самымі шырокімі коламі як заклік да барацьбы супраць таго ладу, які «знішчае таленавітых людзей».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Часопіс «Сучаснік», у рэцэнзіі на «Кабзар», амаль цалкам апублікаваў гэты ліст. Ліст быў адразу перадрукаваны і ў газеце «Санкт-Пецярбургскія ведамасці» (№ 66), у часопісе «Светач» (кн. 3 і 8), а таксама ў [[Хрэстаматыя|хрэстаматыі]] для сярэдніх школ.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Не чакаючы [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|афіцыйнага вызвалення сялян ад прыгоннага права]], Шаўчэнка ўсё рабіў для таго, каб вызваліць сваіх родных, ён дзейнічаў перш за ўсё праз «Таварыства дапамогі патрабуючым літаратарам і навукоўцам», камітэт якога ў 19 сакавіка 1860 года звярнуўся з лістом да памешчыка В.&amp;nbsp;Фліёркоўскага, уладальніку сялян Кырыліўкі, з просьбай адпусціць братоў і сясцёр паэта на волю.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Пад ціскам грамадскасці Фліёркоўскі змушаны быў пагадзіцца на выкуп сваякоў паэта, але ён згаджаўся адпусціць іх без зямлі; акрамя таго, ён запатрабаваў, каб сям'я Шаўчэнка ўнесла ў банк 900 рублёў.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Хоць Шаўчэнка катэгарычна загадваў братам і сястры не згаджацца на ўмовы, прапанаваныя Фліёркоўскім, гэта значыць на выкуп без зямлі&amp;nbsp;— родныя паэта, уведзеныя ў зман памешчыкам, 10 ліпеня 1860 года падпісалі з ім умову на вызваленне без зямлі.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Гэты памылковы крок пазней ім дорага каштаваў. Падпісаўшы ўмову, памешчык не адразу выдаў так званую вольную, а зрабіў гэта толькі пасля абвяшчэння маніфесту 19 лютага 1861 года.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Браты і сястра адмаўляліся браць вольную без зямлі.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;
[[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|міні|злева|200пкс|Шаўчэнка ў 1859 годзе]]
У грамадска-культурным жыцці імперскай сталіцы канца 1850-х гадоў важную ролю адыгрывалі літаратурныя чытанні, якія праходзілі ў канцэртнай зале Пасажа, удзельнікамі якіх былі такія літаратары, як [[Уладзімір Грыгоравіч Бенядзіктаў|У.&amp;nbsp;Бенядзіктаў]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.&amp;nbsp;Дастаеўскі]], [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я.&amp;nbsp;Палонскі]], [[Апалон Мікалаевіч Майкаў|А.&amp;nbsp;Майкаў]], удзельнічаў у іх і Шаўчэнка.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Перадавыя дзеячы літаратуры, навукі, мастацтвы віталі Шаўчэнку і лічылі сваім субратам.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Не меншы аўтарытэт Шаўчэнка меў і сярод мастакоў, з многімі з іх ён сябраваў і творча супрацоўнічаў. Калегі паэта па Акадэміі ўважліва прыслухоўваліся да ягоных парад. Майстэрню Шаўчэнку часта наведвалі мастак [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|М.&amp;nbsp;Мікешын]], скульптар [[Фёдар Фёдаравіч Каменскі|Ф.&amp;nbsp;Каменскі]], жывапісец [[Андрэй Іванавіч Дэньер|А.&amp;nbsp;Дэньер]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Каменскі прыняў удзел у конкурсе 1860 года на вялікі залаты медаль і ляпіў бюст паэта. Дэньер напісаў партрэт Шаўчэнкі, які таксама экспанаваўся на выставе.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

2 верасня 1860 года Савет Акадэміі прызнаў Шаўчэнку акадэмікам па гравіраванні па медзі, а 4 верасня таго ж года канферэнц-сакратар Акадэміі Ф.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Львоў урачыста абвясціў яго імя сярод новаабраных акадэмікаў.&lt;ref name=&quot;informatika&quot;&gt;[https://informatika152.wixsite.com/tg-shevchenko/shevchenko-hudozhnyk БУТИ КОРИСНИМ ЛЮДЯМ І УГОДНИМ БОГОВІ Тарас Шевченко&amp;nbsp;— гравер] ''informatika152.wixsite.com'' Працытавана 27 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Благовещенский. Шевченко в Петербурге (1858—1861)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315210258/http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm |date=15 сакавіка 2019 }} // Воспоминания о Тарасе Шевченко.&amp;nbsp;— К.: Дніпро, 1988.&amp;nbsp;— С. 337—346; 545—549.&lt;/ref&gt;

У апошнія гады свайго жыцця Шаўчэнка вёў і асветніцкую працу: ён удзельнічаў у правядзенні нядзельных школ для народа і, быўшы цяжка хворым, займаўся зборкай і выданнем «[[Букварь южнорусскій|Буквара паўднёварускага]]» на украінскай мове (у канцы 1860 года).&lt;ref name=&quot;sokrat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ua&quot;&gt;[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Bukvar_yuzhnorusskyj «Букварь южнорусскій».] Енциклопедія історії України. ''resource.history.org.ua'' Працытавана 27 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; У жніўні 1860 года Шаўчэнка перадаў для нядзельных школ Кіева і Чарнігава 150 асобнікаў «Кабзара».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Складзены Шаўчэнкам буквар натыкнуўся на значныя перашкоды, асабліва з боку духоўнай цэнзуры.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Паэт асабіста звяртаўся па дазвол на выданне буквара да пецярбургскага мітрапаліта Ісідора, прадстаўленага ў лістападзе 1860 года.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У пачатку студзеня 1861 года Шаўчэнка пачаў рассылаць буквар па Украіне, ён разглядаў яго выхад як пачатак у вялікай справе выдання падручнікаў для народных школ на сваёй радзіме.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Таго ж студзеня, калі Шаўчэнка цяжка хварэў, пачаў выходзіць першы ўкраінскі часопіс «[[Основа (украінскі часопіс)|Основа]]», у які ён перадаў шэраг сваіх твораў, а таксама слоўнікавыя і фальклорныя матэрыялы.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Osnova_z ОСНОВА&amp;nbsp;— ЧАСОПИС] Енциклопедія історії України. ''resource.history.org.ua'' Процитовано 27 червня 2022&lt;/ref&gt; Арганізацыю «Асновы» Шаўчэнка лічыў выключна важнай справай, ён удзельнічаў у падрыхтоўчай працы да выдання часопіса, лічачы гэта «сваёй святой справай».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

=== Смерць і пахаванне (1861) ===
[[Файл:Shevchenko death mask.jpg|міні|справа|150пкс|Пасмяротная маска Шаўчэнкі]]
Знаходзячыся ў жудасных умовах катаргі-салдатчыны, Шаўчэнка набыў невылечную хваробу сэрца і печані як следства [[рэўматызм]]у, [[Цынга|цынгі]], [[Малярыя|малярыі]].&lt;ref name=&quot;svitlytsia&quot;&gt;[http://svitlytsia.crimea.ua/?section=article&amp;artID=1773 КЛІНІЧНИЙ ДІАГНОЗ ХВОРОБИ І ПРИЧИНА СМЕРТІ Т.Г. ШЕВЧЕНКА] ''svitlytsia.crimea.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Таксама абвастралі праблемы з яго здароўем смутак, нястачы, адсутнасць сям'і, туга па радзіме, пастаяннае нервовае напружанне і трывога ў сувязі з пастаяннымі пераследамі і пагрозай новых рэпрэсій.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Акрамя таго, клімат Пецярбурга з яго высокай вільготнасцю быў неспрыяльны для чалавека з хворым сэрцам.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У цесным памяшканні, дзе жыў Шаўчэнка ў Акадэміі мастацтваў, не хапала паветра, да таго ж яно было атручана кіслотамі, якія выкарыстоўваліся пры гравіроўцы.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Паэт не пакідаў надзеі вярнуцца ва Украіну, ён заклікаў Варфаламея Шаўчэнку паскорыць набыццё сядзібы «над Дняпром».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

З восені 1860 года самаадчуванне паэта пачало пагаршацца. 23 лістапада, сустрэўшыся ў [[Міхаіл Мацвеевіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазараўскага]] з доктарам Эдуардам Бары, Шаўчэнка асабліва скардзіўся на боль у грудзях.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Доктар, выслухаўшы грудзі, раіў Шаўчэнка засцерагчыся. З таго часу здароўе яго пагаршалася з дня ў дзень.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Студзень і люты Шаўчэнка прасядзеў амаль бязвыхадна ў пакоі, зрэдку толькі наведваючы некаторых знаёмых. Да апошніх дзён Шаўчэнка працягваў працаваць.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

У ноч з 24 на 25 лютага ў Шаўчэнкі здарыўся выключна моцны прыступ дыхавіцы, яго мучыў нясцерпны боль у грудзях; ён не мог праляжаць усю ноч, не знайшоўшы сабе месца. Раніцай 25 лютага М.&amp;nbsp;Лазарэўскі прыйшоў да Шаўчэнкі і знайшоў яго ў неймаверных пакутах. Хвароба ўскладнілася агульнай [[Асцыт|вадзянкай]] і [[Ацёк лёгкіх|ацёкам лёгкіх]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Паэт памёр а пятай гадзіне раніцы 26 лютага 1861 года ў выніку паралічу сэрца.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svitlytsia&quot;/&gt;

Перад смерцю паэт запісаў алоўкам на афорце аўтапартрэта 1860 года свой апошні верш «Ці не пакінуць нам, небага». Украінскі літаратуразнавец [[Паўло Іванавіч Зайцаў|Паўло Зайцаў]] назваў гэты твор «непараўнальным паэтычным дакументам барацьбы несмяротнай душы з тленным целам перад тварам фізічнай смерці».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

6 лютага, пасля паніхіды, цела памерлага бліжэйшыя сябры яго перанеслі ў акадэмічную царкву. У той жа дзень былі накіраваныя тэлеграмы аб смерці паэта ва Украіну — у [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Чарнігаў]], [[Палтава|Палтаву]], [[Крэмэнчук]], [[Адэса|Адэсу]], [[Хэрсон]], [[Дніпро|Кацярынаслаў]] і іншыя гарады, куды можна было падаць вестку па [[тэлеграф]]е.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;niez&quot;&gt;[http://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/особистості/1704-10-березня-–-158-років-від-дня-смерті-тараса-григоровича-шевченка 10 БЕРЕЗНЯ – 158 РОКІВ ВІД ДНЯ СМЕРТІ ТАРАСА ГРИГОРОВИЧА ШЕВЧЕНКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191022063754/http://niez.com.ua/museums/%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%96%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80/%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%96/1704-10-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F-%E2%80%93-158-%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%96%D0%B2-%D0%B2%D1%96%D0%B4-%D0%B4%D0%BD%D1%8F-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0-%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0 |date=22 кастрычніка 2019 }} ''niez.com.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

Паэта ў труне малявалі мастакі [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|М.&amp;nbsp;Мікешын]], [[Васіль Пятровіч Верашчагін|В. Верашчагін]], [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Л.&amp;nbsp;Жамчужнікаў]], М.&amp;nbsp;Дзмітрыеў і П.&amp;nbsp;Эйснер.&lt;ref name=&quot;niez&quot;/&gt; Скульптар [[Пётр Карлавіч Клот|П.&amp;nbsp;Клодт]] зняў з нябожчыка [[Пасмяротная маска|гіпсавую маску]].&lt;ref name=&quot;niez&quot;/&gt; Пахаванне прайшло 28 лютага на [[Смаленскія праваслаўныя могілкі (Санкт-Пецярбург)|Смаленскіх могілках]] у Пецярбургу.&lt;ref&gt;[https://www.istpravda.com.ua/columns/4dd8ef46a02f2/ Усі шляхи ведуть до Канева (до 150-річчя перепоховання Шевченка)] ''istpravda.com.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; На пахаванне паэта прыбыла мноства народа, студэнцтва. Дашлі практычна ўсе пецярбургскія пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, жывапісцы.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Сярод іх: [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&amp;nbsp;Кастамараў]], [[Васіль Міхайлавіч Білазерскі|В.&amp;nbsp;Білазерскі]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П.&amp;nbsp;Куліш]], [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахіўскі|Г.&amp;nbsp;Чэстахіўскі]], [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&amp;nbsp;Афанасьеў-Чужбінскі]], браты [[Лазараўскія]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М.&amp;nbsp;Някрасаў]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.&amp;nbsp;Дастаеўскі]], [[Мікалай Васільевіч Шэлгуноў|М.&amp;nbsp;Шэлгуноў]], [[Мікалай Аляксандравіч Сярно-Салаўёвіч|Мікалай]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Сярно-Салаўёвіч|Аляксандр]] Сярно-Салаўёвічы, [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М.&amp;nbsp;Салтыкоў-Шчадрын]], [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. Ляскоў]], [[Міхаіл Ларыёнавіч Міхайлаў|М. Міхайлаў]], [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А.&amp;nbsp;Пыпін]], [[Іван Іванавіч Панаеў|І.&amp;nbsp;Панаеў]], [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] і [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай]] Курачкіны, браты Жамчужнікавы, [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі|М.&amp;nbsp;Памялоўскі]], Круневіч і многія іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

=== Перапахаванне ва Украіне ===
{{Main|Перапахаванне Тараса Шаўчэнкі|Магіла Тараса Шаўчэнкі}}
[[Файл:Shevchenko's gravestone in Saint Petersburg.jpg|міні|злева|230пкс|Магіла на Смаленскіх могілках у Санкт-Пецярбургу]]
[[Файл:Селяни копають могилу Шевченкові в Каневі.jpg|міні|справа|260пкс|Вяскоўцы капаюць магілу Шаўчэнкі на Чарнечай гары пад Каневам (1861)]]
Пасля таго, як пяцьдзесят восем дзён прах Шаўчэнка знаходзіўся ў Пецярбургу, яго [[Дамавіна|дамавіну]], паводле завяшчання, па хадайніцтве [[Міхаіл Мацвіёвіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазарэўскага]], пасля атрымання ім дазволу ў красавіку таго ж года, перавезлі ва [[Украіна|Украіну]] і перапахавалі на Чарнечай гары каля [[Каніў|Канева]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

8 траўня 1861 года труну выкапалі, перанеслі праз увесь Пецярбург да [[Маскоўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|Мікалаеўскага вакзала]] і па чыгунцы перавезлі ў [[Масква|Маскву]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Далей шлях праходзіў праз [[Серпухаў]], [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Кромы]], [[Дзмітроўск]], [[Сеўск]], [[Глухаў]], [[Кралэвэць]], [[Батурын (горад)|Батурын]], [[Ніжын]], [[Носіўка|Носіўку]], [[Бабровыця|Бабровыцю]], [[Бравары]] ў [[Кіеў]]. Выпрагшы коней з воза, студэнты Універсітэта Святога Уладзіміра правезлі труну [[Мікалаеўскі ланцужны мост|Ланцужным мастом]] і далей па набярэжнай да [[Царква Раства Хрыстова (Кіеў)|царквы Раства Хрыстова]] на [[Падол (Кіеў)|Падоле]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

У Кіеве з Тарасам развітваліся студэнты, паэты, многія кіяўляне. Было нават меркаванне, якое падтрымлівалася і сваякамі паэта, пахаваць яго ў Кіеве. Але [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахіўскі|Рыгор Чэстахіўскі]] адстойваў думку аб пахаванні ў Каневе, таму што Шаўчэнка яшчэ пры жыцці марыў аб «ціхім прыстанішчы і спакоі ў Канева».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

20 траўня 1861 года на параходзе «Крэмэнчук» астанкі Кабзара перавезены з Кіева ў Каніў. Двое сутак труна знаходзілася ва [[Канеўскі Успенскі сабор Святога Георгія|Успенскім саборы]], а 22 траўня, пасля адслужанай у царкве [[Паніхіда|паніхіды]], прах аднеслі на Чарнечую гару.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Туды ж перанеслі драўляны крыж і ўсталявалі на магіле.&lt;ref&gt;[http://virchi.pp.net.ua/news/2008-05-21-239 22 травня&amp;nbsp;— день перепоховання Тараса Шевченка в Україні, на Чернечій горі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612123616/http://virchi.pp.net.ua/news/2008-05-21-239 |date=12 чэрвеня 2008 }}.&lt;/ref&gt;

== Асабістае жыццё ==
Шаўчэнка ніколі не быў жанаты і няма звестак, што ў яго былі дзеці. Першым каханнем маладога Шаўчэнкі была [[Аксана Сцяпанаўна Каваленка|Аксана]], яго аднагодка, з якой ён пазнаёміўся ў 1827 году, калі пасвіў грамадскі статак у Кырыліўцы. Сваякі і знаёмыя закаханых былі ўпэўненыя, што маладыя пажэняцца, як толькі дасягнуты адпаведнага ўзросту. Але спадзяванні былі марныя&amp;nbsp;— Тарас у валцы свайго спадара Паўла Энгельгардта павінен быў паехаць у Вільню.&lt;ref name=&quot;taras2&quot;&gt;[https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kohani-zhinki-shevchenka.htm Перше кохання Тараса] ''taras-shevchenko.com.ua'' Працытавана 19 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; У далейшым сяброўку свайго дзяцінства паэт не раз успомніць у сваіх творах і прысвяціць ёй паэму «[[Мар'яна-чарніца (паэма Шаўчэнкі)|Мар'яна-чарніца]]».&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. І.&amp;nbsp;— С. 355; т. V.&amp;nbsp;— С. 187—188.&lt;/ref&gt; Наступнай дзяўчынай, якую ён кахаў, была віленская швачка Дзюня (Ядвіга) Гусікоўская. Дзяўчына не ўяўляла свайго жыцця па-за роднай зямлёй&amp;nbsp;— Рэчы Паспалітай, таму шляхі Тараса і Ядвігі хутка разышліся.&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt; Вучачыся ў Акадэміі мастацтваў, Шаўчэнка захапіўся дзяўчынай-натуршчыцай Амаліяй Клоберг. Партрэт дзяўчыны мастак падпісаў ''«Чевченко»''&amp;nbsp;— так яго клікала маладая немка. Менавіта яна стала правобразам Пашы ў аповесці «Мастак». Але захапленне хутка вычарпала сябе.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt;

У Шаўчэнку была закахана князёўна [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара Рэпніна]], з якой ён пазнаёміўся падчас падарожжа па Украіне ў 1843 годзе і прысвяціў ёй паэму «Трызна». Але паэт не адказаў ёй узаемнасцю. Захапляліся Шаўчэнкам і зводныя сёстры Рэпнінай, [[Аляксандра Іванаўна Псёл|Аляксандра]] і [[Глафіра Іванаўна Псёл|Глафіра]] Псёл. Тады ж ён сустрэў і закахаўся ў [[Ганна Іванаўна Закрэўская|Ганну Закрэўскую]], якой пасля прысвяціў верш «Г.&amp;nbsp;З.».&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt; Адносіны з Ганнай абарваліся хутка, паколькі Шаўчэнка пакінуў жыллё Закрэўскіх з-за тэрміновых спраў.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt;

Ёсць сведчанне, што падчас наведвання Кырыліўкі Шаўчэнку спадабалася дачка святара Рыгора Кошыцы&amp;nbsp;— Феадосія. Паэт сватаўся да Феадосіі, аднак атрымаў адмову бацькі нявесты.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt; Наступнай жанчынай, якой захапляўся паэт, стала Агата Ускова, жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання. У адным з лістоў Залескаму паэт пісаў, што любіў Ускову ''«беззаганнай любоўю»''.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt; Знаходзячыся ў Ніжнім Ноўгарадзе ў 1858 годзе, Шаўчэнка закахаўся ў 16-гадовую актрысу мясцовага тэатра [[Кацярына Барысаўна Піунава|Кацярыну Піунаву]], хацеў ажаніцца з ёй, але яна не адказала яму ўзаемнасцю.&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt;

Шаўчэнка быў закаханы ў Марыю Васільеўну, жонку [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіла Максімовіча]]. Усё цяжэй пераносячы адзіноту ў Пецярбургу, у 1858 годзе ён звяртаўся да яе ў лісце з просьбай знайсці яму жонку ва Украіне, баючыся, што ён ''«так і прападзе бурлаком на чужыне»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; З гэтай мэтай паэт наведаў Украіну ў 1859 годзе, дзе яму спадабаўся парабчанка Харыціна Даўгаполенка, якую ён ўбачыў у гасцях у В. Шаўчэнкі ў Корсуні. Але з-за хуткага выправаджэння ўладамі яго з Украіны, план жаніцьбы на ёй не здзейсніўся.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Апошнім каханнем Шаўчэнкі была 19-летняя пецярбургская парабчанка [[Лікера Іванаўна Полусмакова|Лікера Полусмак]], якой Шаўчэнка прысвяціў вершы «Лікеры», «Л. Пастаўлю хату і пакой…».&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;
{| style=&quot;width:100%&quot;
|+'''Жанчыны ў жыцці Шаўчэнкі''' (выбарачна):
|--
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot; &quot;=&quot;&quot;&gt;
Портрет Ганни Закревської.jpg|[[Ганна Іванаўна Закрэўская|Ганна Закрэўская]]
Піунова Катерина Борисівна.jpg|[[Кацярына Барысаўна Піунава|Кацярына Піунава]]
Shevchenko portret Uskova.jpg|[[Агата Ускова|Агата&lt;br/&gt;Ускова]]
&lt;/gallery&gt;
|}

== Літаратурная творчасць ==
{{Гл. таксама|Спіс літаратурных твораў Тараса Шаўчэнкі|Кабзар (зборнік)|Фальклорныя запісы Тараса Шаўчэнкі|Тарас Шаўчэнка ў сусветнай літаратуры}}
Шаўчэнка напісаў 237 вершаў і паэм, з іх 235 на украінскай і 2 на расейскай мовах.&lt;ref name=&quot;kobzar.ua&quot;&gt;[http://kobzar.ua/page/25 Літературна і наукова спадщина Шевченка] ''kobzar.ua'' Працытавана 6 снежня 2022&lt;/ref&gt; Многія вершы Шаўчэнкі маюць некалькі варыянтаў. У прыватнасці, вядомы тры рэдакцыі паэмы «Ведзьма» (першапачатковы варыянт назвы&amp;nbsp;— «Асіна» ({{lang-uk|«Осика»}}), 1847), дзве рэдакцыі паэмы «Маскалёва крыніца», дзве рэдакцыі верша «Лічу ў няволі дні і ночы» і іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Проза Шаўчэнкі налічвае 11 твораў: 9 аповесцей, напісаных на расейскай мове паміж 1852–57 гадамі; два ўрыўкі з іншых п'ес; урывак вершаванай трагедыі «Мікіта Гайдай» (1841) на расейскай мове і драма «Назар Стадоля» (1843), якая захавалася ў частковым украінскім перакладзе (усе дыялогі перакладзены на украінскую мову, а ўсе апісанні дзеянняў засталіся на расейскай).&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

=== Паэзія ===

==== Раннія творы ====
[[Файл:TSh Maria.jpg|міні|праворуч|200пкс|«[[Марыя (карціна Шаўчэнкі)|Марыя]]». Ілюстрацыя да паэмы А.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Пушкіна «Палтава» (1840)]]
На працягу першага перыяду літаратурнай дзейнасці (1837–43 гады) Шаўчэнка напісаў шмат высокамастацкіх паэтычных твораў, у якіх&amp;nbsp;— нараўне з версіфікацыйнымі і стылістычнымі метадамі народна-песеннай паэтыкі&amp;nbsp;— было і нямала новых, арыгінальных рыс, якімі паэт значна пашырыў і ўзбагаціў выказвальныя магчымасці ўкраінскага верша (складаная і гнуткая [[Рытміка (літаратура)|рытміка]]; ужыванне недакладных, [[асананс]]ных і ўнутраных [[рыфма]]ў; выкарыстанне [[Цэзура (літаратура)|цэзуры]] і [[Перанясення (верш)|перанясення]] (''анжамбеман''); майстэрства [[Алітэрацыя|алітэрацый]]; гукавой інструментацыі і паэтычнай інтанацыі; астрафічная будова верша і г.д.). Наватарства Шаўчэнка паказаў і ў [[эпітэт]]ах, параўнаннях, [[метафара]]х, [[Сімвал (літаратуразнаўства)|сімвалах]] і [[Увасабленне|ўвасабленнях]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/encycl/euii300.htm Поезія Шевченка] [Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II). — Париж, Нью-Йорк, 1984. — Т. 10. — С. 3811-3823.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 23 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

Кіруючыся ўласнай мастацкай інтуіцыяй і не звяртаючы ўвагі на пануючыя ў той час літаратурныя [[Канон (мастацтва)|каноны]], Шаўчэнка знайшоў адпаведную паэтычную форму для ўвасаблення новых тэм і ідэй, якія знаходзіў у тагачаснай рэчаіснасці. Такім чынам, паэт спачатку пераймаў лепшыя ўзоры народнай паэтычнай творчасці. У прыватнасці, яго першыя творы напісаны [[Каламыйка|каламыйным вершам]], што яскрава сведчыць аб сувязі з украінскай народнапесеннай творчасцю, перш за ўсё з песнямі, якія выконваліся ў жанры каламыйкі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Да ранняй творчасці Шаўчэнкі адносяцца [[Балада|балады]] «[[Прычынная (балада Шаўчэнкі)|Прычынная]]» (1837), «[[Таполя (балада Шаўчэнкі)|Таполя]]» (1839) і «[[Утопленая (балада Шаўчэнкі)|Утопленая]]» (1841), у якіх відавочна прысутнічае ўплыў [[рамантызм]]у.&lt;ref&gt;[https://dspace.uzhnu.edu.ua/jspui/bitstream/lib/760/1/ Баладні мотиви в поетичній творчості Тараса Шевченка]{{Недаступная спасылка}} ''dspace.uzhnu.edu.ua'' Працытавана 23 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Сваёй [[фантастыка]]й і асноўнымі матывамі яны блізкія да народнай паэзіі. Паэтычным уступленнем у «Кабзар» (1840) быў верш «[[Думы мае, думы мае (верш Шаўчэнкі)|Думы мае, думы мае]]», у якім, выказваючы свае погляды на сувязь паэзіі з рэчаіснасцю, Шаўчэнка падкрэсліў непарыўную еднасць паэта са сваім народам. З гэтым вершам тэматычна роднасная паэзія «[[Пэрэбендзя (паэма Шаўчэнкі)|Пэрэбендзя]]», у якой адбіліся думкі маладога Шаўчэнкі аб месцы паэта ў грамадстве.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Асаблівае месца сярод яго ранніх твораў займае сацыяльна-бытавая паэма «[[Кацярына (паэма Шаўчэнкі)|Кацярына]]», якая ўяўляе сабой кранальны аповед пра трагічны лёс украінскай дзяўчыны, якую зняславіў расейскі афіцэр. У развіцці падзей гэты ліра-эпічны твор вызначаецца высокай драматычнай напружанасцю.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Вызваленчая барацьба ўкраінскага народа супраць захопнікаў і занявольнікаў стала галоўным матывам такіх ранніх твораў, як «[[Тарасава ноч]]» (1838), «[[Іван Падкова (паэма Шаўчэнкі)|Іван Падкова]]» (1839), «Гайдамакі» (1841), «Гамалія» (1842). У паэмах «Іван Падкова» і «Гамалія» Шаўчэнка апеў гераічныя паходы [[Украінскае казацтва|ўкраінскіх казакоў]] супраць [[Туркі|турак]]. У паэмах «Тарасава ноч» і «Гайдамакі» апісваны розныя моманты барацьбы ўкраінскага народа супраць улады [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Новай з'явай ва ўкраінскай драматургіі стала п’еса «[[Назар Стадоля (п’еса Шаўчэнкі)|Назар Стадоля]]» (1843), створаная на мяжы першага і другога перыядаў творчасці Шаўчэнкі. Намаляваныя ў ёй падзеі адбываюцца ў XVII стагоддзі ля [[Чыгырын]]а. Развіццё дзеяння п'есы прадстаўлена ў рамантычным стылі, аднак у творы пераважаюць рысы [[Рэалізм (літаратура)|рэалістычнага]] ўзнаўлення рэчаіснасці. Акрамя таго, этнаграфічна-бытавыя карціны выказалі гістарычны каларыт твора. Сцэнічныя якасці драмы забяспечылі ёй вялікі поспех, і яна па-ранейшаму ўваходзіць у рэпертуар украінскіх труп.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

==== Перыяд «Трох лет» ====
{{Урэзка
 | Выраўноўванне    = right
 | Шырыня          = 200px
 | Загаловак       = Сон &lt;small&gt;(урывак)&lt;/small&gt;
 | Подпіс          = Пераклад: [[Янка Купала]] [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BD_(%D0%A8%D0%B0%D1%9E%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D0%B0/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0)]
 | Змест           = 
&lt;poem&gt;
У кожнага свая доля
І свой шлях шырокі:
Той муруе, той руйнуе,
Той нясытым вокам
За край свету зазірае,
Ці няма краіны,
Каб заграбаць ды з сабою
Ўзяць у дамавіну.
Той тузамі абірае
Ў сватняй хаце свата,
А той спадцішка ў куточку
Точыць нож на брата.
А той, ціхі ды цвярозы,
Богабаязлівы,
Нібы кот той, падкрадзецца,
Выжджа нешчаслівы
У цябе час, дый запусціць
Пазуры ў пячонку,—
І не прасі: не вымаляць
Ні дзеці, ні жонка.
А той, шчодры ды багаты,
Цэрквы ўсё муруе;
Ды так бацькаўшчыну любіць,
Так па ёй гаруе,
Ажно з яе, небарачкі,
Як ваду, кроў точыць!..
А ўся брацця маўчыць сабе,
Вытрашчыўшы вочы!
Як ягняты: «Няхай,— кажа,—
Можа, так і трэба».
Так і трэба! Няма Бога
На зямлі, на небе!
А вы ў ярме падаеце
Ды нейкага раю
На тым свеце шукаеце?
Няма раю — знаю!
Шкода й працы! Падумайце:
Ўсе на гэтым свеце —
Жабраняты, цараняты —
Адамавы дзеці.
І той... і той... Ну, а я што?
Вось што, мае людзі:
Я гуляю, банкятую
Ў нядзелю і ў будзень.
А вам нудна! А вам шкода!
Яй-богу, не чую.
Не крычыце! Я сваю п’ю,
А не кроў людскую!
&lt;/poem&gt;
 }}
Творы Шаўчэнкі ў перыяд «трох лет» (1843–45 гады) адзначыліся новымі матывамі вызваленчай барацьбы ўкраінскага народа. Правёўшы восем месяцаў ва Украіне, Шаўчэнка канчаткова вызначыўся са сваім пакліканнем як ''«будзіцеля Украіны»''. Пераход да новага перыяду літаратурнай дзейнасці адбіўся ў паэзіях «Разрытая магіла», «Чыгрына, Чыгрына…» (1844), і паэмы «Сон» (1844), напісаныя пад непасрэдным уражаннем ад рэчаіснасці таго часу ва Украіне. У камедыі «Сон» («У кожнага свая доля») аўтар з [[сарказм]]ам адлюстраваў жорсткасць расейскага імперыялізму і заклікаў да яго знішчэння. Паэма «Сон» стала адным з выдатных твораў сусветнай сатыры і мае агульныя тыпалагічныя рысы з паэмамі «Дзяды» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], «Нямеччына. Зімовая казка» [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]] і «[[Боская камедыя|Боскай камедыяй]]» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]]. Сатыра таксама прысутнічала ў іншых «палітычных паэмах» Шаўчэнкі 1845 года: «Вялікі склеп», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]», «[[І мёртвым, і жывым… (паэма Шаўчэнкі)|І мёртвым, і жывым…]]» і вершы «[[Халодны Яр (верш Шаўчэнкі)|Халодны Яр]]».&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

У паэме-[[Містэрыя|містэрыі]] «Вялікі склеп», якая складаецца з трох частак («Тры душы», «Тры вораны», «Тры лірнікі») і эпілога («Стаіць у вёсцы Суботавыя»), Шаўчэнка ўвасобіў свае разважанні аб гістарычным лёсе Украіны ў алегарычных вобразах, якія падвергліся ў літаратуразнаўстве асабліва тэндэнцыйнай інтэрпрэтацыі (цалкам негатыўная ацэнка Шаўчэнкі [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай дамовы]] рэзка супярэчыць так званым «Тэзам аб 300-годдзі ўз'яднання Украіны з Расіяй»). У паэме «Каўказ», якая спалучае жанравыя прыкметы лірычна-сатырычнай паэмы, палітычнай [[Медытацыя (жанр)|медытацыі]] і гераічнай [[Ода|оды]], Шаўчэнка з сарказмам выступіў супраць прыгнятальнай палітыкі Расійскай імперыі і заклікаў прыгнечаныя народы да барацьбы з ёй. «Каўказ» аказаў значны ўплыў на развіццё самасвядомасці не толькі сярод украінцаў, але і іншых народаў. Пасланне Шаўчэнкі «І мёртвым, і жывым…», якое было ўдумлівым паэтычным аналізам тагачаснага грамадска-палітычнага і нацыянальна-культурнага жыцця ва Украіне, павінна было служыць паказальнікам на шляху нацыянальнага, сацыяльнага і культурнага адраджэння ўкраінскага народа. У паэзіі «Халодны Яр» Шаўчэнка адпрэчыў негатыўны погляд гісторыка [[Апалон Аляксандравіч Скалькоўскі|Апалона Скалькоўскага]] на гайдамацкі рух і, назваўшы Мікалая І ''«лютым [[Нерон]]ам»'', востра крытыкаваў тую частку ўкраінскага панства, якая ''«пакорліва поўзала»'' перад [[Расійскі імперыялізм|расійскім імперыялізмам]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;
[[Файл:Kobzar1840.png|міні|злева|270пкс|Форзац і першая старонка першага выдання «[[Кабзар (зборнік)|Кабзара]]» (1840)]]
У вершы «[[Тры леты (верш Шаўчэнкі)|Тры леты]]» (1845), які даў назву рукапіснаму зборніку паэта, Шаўчэнка адлюстроўваў змены, якія адбыліся за гэты час у яго светапоглядзе. У вершы «Праходзяць дні, праходзяць ночы» паэт горача асуджае грамадскую бяздзейнасць, пасіўнасць і заклікае да вызваленчай барацьбы. Рукапісную кнігу «Тры леты» завяршае верш «[[Як памру, то пахавайце… (запавет Шаўчэнкі)|Як памру, то пахавайце…]]», які стаў адным з лепшых узораў «палітычнай» паэзіі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Сярод твораў перыяду «Трох лет» на гістарычныя тэмы асаблівае месца займае паэма «Ерэтык», напісаная восенню 1845-га з паэтычным прысвячэннем [[Павел Ёзеф Шафарык|Павелу Шафарыку]]. Спалучаючы гістарычны сюжэт (асуджэнне і спаленне [[Чэхі|чэшскага]] [[Рэфармацыя|рэфарматара]] [[Ян Гус|Яна Гуса]] ў [[Констанц]]ы 1415 года) з рэчаіснасцю свайго часу, Шаўчэнка стварыў паэму, успрынятую чытачамі як [[Алюзія|алюзію]] ў адрас расійскага імперыялізму.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt; У гісторыка-бытавой паэме [[Нявольнік (паэма Шаўчэнкі)|«Сляпы» («Нявольнік»)]] Шаўчэнка гнеўна асудзіў [[Кацярына II|Кацярыну II]] за разбурэнне [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

У зборнік «Тры леты» прыцягнуты таксама сацыяльна-бытавыя паэмы «[[Сава (паэма Шаўчэнкі)|Сава]]» (1844) і «Наймічка» (1845). У паэме «Сава» намаляваны трагічны лёс маці-ўдавы, у якой забралі ў салдаты адзінага сына. Да ўзнаўлення новага аспекту маральна-псіхалагічнай драмы маці-[[пакрытка]], звярнуўся Шаўчэнка ў паэме «Наймічка». Гэтая тэма хвалявала паэта на працягу ўсёй творчай дзейнасці. Да яе ён звяртаўся ў ранняй паэме «Кацярына», а пасля&amp;nbsp;— у паэмах «Ведзьма» (1847), «Марына» (1848) і іншых. Тэму спакушаных панамі дзяўчат Шаўчэнка распрацоўваў таксама ў баладах «[[Лілея (балада Шаўчэнкі)|Лілея]]» і «Русалка» (абедзве ў 1846 годзе).&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

У снежні 1845 года Шаўчэнка стаў першым літаратарам, які пераклаў на украінскую мову дзесяць біблейскіх [[Псалтыр|псалмоў]]. Цыкл вершаў пад назвай «[[Давідавыя псалмы (Шаўчэнка)|Давідавыя псалмы]]» лічацца «жамчужынай» Шаўчэнкавай лірыкі.&lt;ref&gt;Ірина Даниленко. Давидові псалми // Шевченківська енциклопедія.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;2.&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;2012.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;257.&lt;/ref&gt;

==== Перыяд ссылкі ====
Цыкл «У каземаце», напісаны вясной 1847-га ва ўмовах зняволення і допытаў у Пецярбургу, адрозніваецца глыбокім ідэйным зместам і высокім мастацкім майстэрствам. Ён адчыняе адзін з самых цяжкіх перыядаў у жыцці і творчасці Шаўчэнкі&amp;nbsp;— час арышту і ссылкі (1847–57 гадоў). Чакаючы ў турме прысуду, паэт пакутуе не за сябе і свой лёс, яго хвалюе лёс «скрадзенай» і знясіленай расейскім панаваннем Украіны.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt; У сваіх творах Шаўчэнка з вялікай выразнасцю паказвае сваю любоў да Украіны, у прыватнасці ў паэзіях «Мне аднолькава», «У няволі цяжка», «[[Садок вішнёвы каля хаты (верш Шаўчэнкі)|Садок вішнёвы каля хаты]]» і «Ці мы яшчэ сыдземся зноў», што заканчваецца словамі:
{{cquote|{{comment|Свою Україну любіть,|Сваю Украіну любіце,}}&lt;br /&gt;{{comment|Любіть її… Во время люте,|Любіце яе… У часе лютым,}}&lt;br /&gt;{{comment|В остатню тяжкую минуту|У астатнюю цяжкую хвіліну}}&lt;br /&gt;{{comment|За неї Господа моліть.|За яе Госпада маліце.}}}}

У «Вялікай кнізе» (рукапісы, распачатай 21 лютага 1858 года) паэт адкрывае зборнік твораў 1847 года паэзіяй «Думы мае, думы мае…»&amp;nbsp;— тымі ж словамі, што ўступленне ў «Кабзар» (1840). Гэтым Шаўчэнка падкрэсліў непарыўнасць сваёй сувязі з Украінай. Працягваюць зборнік паэмы «Княжна» і «Ведзьма» («Асіна»), балады «Лілея», «Русалка», а завяршаюць&amp;nbsp;— орская паэзія «А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Казачкоўскаму» (снежань 1847) і турэмны цыкл «У каземаце» (травень 1847). У «Малой кнізе» (27 «захаляўных» сшыткаў 1847–50 гадоў) цыкл «У каземаце» (яшчэ без назвы)&amp;nbsp;— перапісаны Шаўчэнкам пасля паэмы «Княжна».&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

=== Проза ===
{{main|Аповесці Тараса Шаўчэнкі}}
У Новапятроўскім умацаванні Шаўчэнка напісаў такія аповесці на расейскай мове: «[[Наймічка (аповесць Шаўчэнкі)|Наймічка]]» (1853), «[[Варнак (аповесць Шаўчэнкі)|Варнак]]» (1853), «[[Княгіня (аповесць Шаўчэнкі)|Княгіня]]» (1853), «[[Музыкант (аповесць Шаўчэнкі)|Музыкант]]» (1855), «[[Няшчасны (аповесць Шаўчэнкі)|Няшчасны]]» (1855), «[[Капітанша (аповесць Шаўчэнкі)|Капітанша]]» (1855), «[[Блізняты (аповесць Шаўчэнкі)|Блізняты]]» (1855), «[[Мастак (аповесць Шаўчэнкі)|Мастак]]» (1856) і «[[Прагулка з задавальненнем і не без маралі (аповесць Шаўчэнкі)|Прагулка з задавальненнем і не без маралі]]» (1858), якая была пачата ў ссылцы і завершана ў Ніжнім Ноўгарадзе. Свае аповесці Шаўчэнка падпісваў псеўданімам «Кабзар Дармаграй», з-за немагчымасці выступаць пад уласным прозвішчам і дзеля адмежавання прозы ад паэзіі ў яго творчасці. У аповесцях Шаўчэнка выяўляецца рэвалюцыйна-дэмакратычная і свабодалюбная ідэалогія, роўна як і ў яго паэзіі. У трох з іх выкарыстаны сюжэты вядомых паэм&amp;nbsp;— «Наймічка», «Варнак», «Княгіня»; іншыя цалкам арыгінальныя, у іх пісьменнік выкрываў самадзяржаўе, жорсткасць прыгоннікаў, амаральнасць царскіх афіцэраў. У той жа час Шаўчэнка-празаік з вялікай цеплынёй вывеў станоўчыя характары працоўных людзей, прадстаўнікоў свету мастацтваў, прадэманстраваў іхнія высакародныя і гуманныя ідэалы, імкненне да адукацыі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.litmir.me/bd/?b=200790 Повести Тараса Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121185608/https://www.litmir.me/bd/?b=200790 |date=21 студзеня 2021 }} ''litmir.me'' Працытавана 6 верасня 2020&lt;/ref&gt;

Аповесці Шаўчэнкі не роўныя сваёй мастацкай якасцю яго паэтычным творам і пры жыцці паэта не друкаваліся. Яны звязаны з традыцыямі сатырычна выкрывальнай прозы М. Гогаля. Шчодрае выкарыстанне ў іхняй мове [[украінізм]]аў надае гэтым творам украінскага нацыянальнага каларыту. Значнае месца ў аповесцях Шаўчэнкі займаў абагульнены аўтабіяграфічны элемент: успаміны аб дзяцінстве («Княгіня»), эпізоды з жыцця ў Пецярбургу і навучанне ў Акадэміі мастацтваў («Мастак»), падрабязныя апісанні паездак ва Украіну («Музыкант», «Капітанша», «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»). Падзеі юнацтва, паездкі па Украіне і жыццё ў ссылцы намаляваны ў аповесцях Шаўчэнкі з пункту гледжання спелага чалавека, за плячамі якога багаты і горкі жыццёвы досвед. Такое пераасэнсаванне біяграфічнага матэрыялу&amp;nbsp;— псіхалагічнае пераўвасабленне аўтара ў вобраз свайго героя, увядзенне фактаў з асабістага жыцця ў сюжэтна завершаныя гісторыі персанажаў, створаных фантазіяй пісьменніка, з'яўляецца адной з уласцівых рыс творчай манеры Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

== Лісты ==
{{main|Лісты Тараса Шаўчэнкі}}
Да нашых дзён захавалася 237 прыватных лістоў, 15 афіцыйных і 4 калектыўных ліста, падпісаных Шаўчэнкам. Гэта лісты амаль 22-гадовага перыяду: ад 15 лістапада 1839 года (дата найраннейшага вядомага ліста, адрасаванага брату М.&amp;nbsp;Шаўчэнку) да 24 лютага 1861 года (дата літаральна перадсмяротнага ліста І.&amp;nbsp;Макрыцкаму).&lt;ref&gt;[https://ukrposhta.ua/ru/komu-pisav-shevchenko-listi/ Кому писав Шевченко листи?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003221005/https://ukrposhta.ua/ru/komu-pisav-shevchenko-listi/ |date=3 кастрычніка 2018 }} ''ukrposhta.ua'' Працытавана 3 кастрычніка 2018&lt;/ref&gt; Па словах самога Шаўчэнкі, вядома, што ён любіў перапісвацца, а ў перыяд ссылкі гэта было адной з найбольшых патрэб, сродкам не толькі самавыяўлення, але і сувязі з навакольным светам. Па словах літаратуразнаўцы [[Ерамія Якаўлевіч Айзеншток|Ераміі Айзенштока]], незвычайная камунікабельнасць паэта і закладзеная ў ім велізарная цікавасць да людзей і здольнасць хутка схадзіцца з імі, рабілі яго перапіску асабліва цікавай і каштоўнай не толькі для гісторыка літаратуры, але і для звычайнага чытача. Засталіся сведчанні аб надзвычайнай пунктуальнасці Шаўчэнкі ў вядзенні перапіскі. Словы героя аповесці «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»: ''«У мяне ёсць высакародная звычка адказваць адразу ж на атрыманы ліст»''&amp;nbsp;— у поўнай меры датычацца і самога аўтара. Атрымаўшы пасланне, як успамінала жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання, Агата Ускова, Шаўчэнка ''«літаральна ўвесь мяняўся, вочы ўспыхвалі агнём»''.&lt;ref name=&quot;ukrlit7&quot;&gt;[http://www.ukrlit.net/article1/1919.html Епістолярій Тараса Шевченка і Лесі Українки на уроках української літератури у 5—8 класах] ''ukrlit.net'' Процитовано 3 жовтня 2018 року&lt;/ref&gt; Паэт перапісваўся са сваякамі, сябрамі, таварышамі па ссылцы; украінскімі, расейскімі і польскімі пісьменнікамі і вучонымі, мастакамі і акцёрамі.&lt;ref&gt;[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/37439/34-Bashmanivska.pdf?sequence=1 Епістолярій Тараса Шевченка як Об'єкт пошукового дослідження під час вивчення життєпису] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003181845/http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/37439/34-Bashmanivska.pdf?sequence=1 |date=3 кастрычніка 2018 }} (Любов Башманівська) ''dspace.nbuv.gov.ua'' Працытавана 3 кастрычніка 2018&lt;/ref&gt;

== Дзённік ==
{{main|Дзённік Тараса Шаўчэнкі}}
Пачынаючы з 12 чэрвеня 1857 года, пасля атрымання весткі аб магчымым звальненні са ссылкі Шаўчэнка пачаў у [[Мемуары|мемуарна]]-[[Публіцыстычны стыль|публіцыстычным]] характары весці ў Новапятроўскім умацаванні дзённік, дзе апісваў падзеі, якія адбываліся вакол яго, уласнае салдацкае жыццё і свае ўспаміны і думкі. Дзённік быў адчынены для сяброў Шаўчэнкі і пісаўся на расейскай мове, каб некаторыя з іх маглі яго зразумець. 13 ліпеня 1858 года ў Пецярбургу дзённік, які складаўся са 102 лістоў, быў завершаны, калі Шаўчэнка падарыў яго Лазарэўскаму з нагоды яго дня нараджэння.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev514.htm Коментарі до «Щоденника Шевченка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205015658/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev514.htm |date=5 снежня 2012 }} ''litopys.org.ua'' 9 верасня 2020&lt;/ref&gt; У далейшым гэты твор спрыяў разуменню вучонымі біяграфіі, літаратурна-мастацкай спадчыны Шаўчэнкі, яго светапогляду.&lt;ref&gt;[https://svoboda-news.com/svwp/ Готуємо-видання-Щоденника-Шевчен/ Готуємо видання «Щоденника» Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200912162743/http://svoboda-news.com/svwp/ |date=12 верасня 2020 }} ''svoboda-news.com'' 9 верасня 2020&lt;/ref&gt; Ёсць меркаванне, што дзённік дапамог Шаўчэнка перажыць пераход ад стану няволі да свабоднага жыцця.&lt;ref&gt;[https://artefact.org.ua/literature/tayemniy-shhodennik-tarasa-shevchenka-pro-shho-kobzar-rozpovidav-u-svoyemu-livejournal.html Таємний щоденник Тараса Шевченка: про що Кобзар розповідав у своєму LiveJournal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127042324/https://artefact.org.ua/literature/tayemniy-shhodennik-tarasa-shevchenka-pro-shho-kobzar-rozpovidav-u-svoyemu-livejournal.html |date=27 студзеня 2021 }} ''artefact.org.ua'' 9 верасня 2020&lt;/ref&gt; Акрамя гэтага Шаўчэнка пакінуў запіскі гісторыка-археалагічнага характару (Археалагічныя нататкі) і чатыры артыкулы.

== Буквар ==
{{main|Букварь южнорусскій}}
Украінамоўны «[[Букварь южнорусскій|Буквар паўднёварускі]]» Шаўчэнкі ў 1860 годзе быў разлічаны пераважна на слухачоў нядзельных школ і павінен быў даць элементарныя веды. Ён утрымліваў у сабе алфавіт, перапеў некаторых псалмоў, элементы лічбы, тэксты думак пра пірацінскага паповіча Аляксея і пра Марусю Багуслаўку, народныя прыказкі, прымаўкі. Друкавалася кніга на сродкі самога аўтара, досыць вялікім па тых часах тыражом&amp;nbsp;— 10 000 асобнікаў.&lt;ref name=&quot;ua&quot;/&gt;

== Творчасць ==
Пісаць пачаў каля 1836-37. Выдаў зборнік «[[Кабзар (зборнік)|Кабзар]]» (1840). Шаўчэнкавы творы прасякнуты любоўю да радзімы, напісаны народнай мовай, вызначаюцца блізкасцю да фальклору, разнастайнасцю рытмаў, меладычнасцю. У ранняй яго творчасці (вершы, балады, паэмы «Кацярына», 1838, «Гайдамакі», 1841; драма «Назар Стадоля», 1843, і інш.) спалучэнне рамантызму з рэалістычнымі тэндэнцыямі. У паэме «Наймічка» (1845) стварыў яскравы драматычны вобраз жанчыны-маці.&lt;br /&gt;У паэмах «Сон» (1844), «Каўказ», «Ератык» (абедзве 1845), «Неафіты» (1857), цыклах «У каземаце» (1847), «Цары» (1848), паэзіі перыяду ссылкі, аповесцях «Княгіня» (1853), «Музыка» (1855) і інш. рэвалюцыйныя і антыпрыгонніцкія матывы. Аўтар паэм «Сляпая» (1842), «Князёўна» (1847), «Марына» (1848), «Юродзівы» (1857), «Марыя» (1859), балады «Прычынна» (1837), трыпціха «Доля», «Муза», «Слава» (1858), аповесцей «Варнак» (1845), «Няшчасны», «Капітанша», «Блізняты» (усе 1855), «Мастак» (1856), «Прагулка з задавальненнем і не без маралі» (1856-58). Многія вершы Тараса Шаўчэнкі сталі народнымі песнямі.

Тарас Шаўчэнка — заснавальнік рэалістычнага кірунку ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве. Майстар партрэту, гістарычных і жанравых кампазіцый, ілюстрацый, натурных замалёвак, афортаў («Аўтапартрэт», 1840-41; «Кацярына», 1842; серыя афортаў «Жывапісная Украіна», выд. 1844, і інш.). За працы ў галіне гравюры атрымаў званне акадэміка (1860). Яго мастацкая спадчына прасякнута народнасцю, сацыяльнай накіраванасцю, гуманістычным пафасам.

Тарас Шаўчэнка ў сваёй творчасці выразіў думкі і настроі, якія былі важнымі ў жыцці ўкраінцаў у той час. Яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, пра што сведчыць тое, што ў другой палове XIX і ў пачатку XX ст. ці не адзінаю кніжкаю ў большасці вясковых хат Украіны быў «Кабзар»; вершы з яго вучылі напамяць, з яго дапамогаю вучыліся чытаць. У той час Шаўчэнкавы творы з'ядналі ўкраінскі народ, асабліва жыхароў Левабярэжнай Украіны.

== Знешнасць і выява ў масавай культуры ==
Большасць сучаснікаў Шаўчэнкі адзначалі, што ён меў моцны целасклад і быў сярэдняга росту, які складаў 2 аршыны і 5 вяршкоў (каля 165 см).&lt;ref name=&quot;gazeta7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shron&quot;&gt;[https://shron3.chtyvo.org.ua/Konyskyi/Taras_Shevchenko_na_pershomu_zaslanniu_113_chervnia_1847_-_1729_zhovtnia_1850.pdf? ТАРАС ШЕВЧЕНКО НА ПЕРШОМУ ЗАСЛАННІ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331221510/https://shron3.chtyvo.org.ua/Konyskyi/Taras_Shevchenko_na_pershomu_zaslanniu_113_chervnia_1847_-_1729_zhovtnia_1850.pdf |date=31 березня 2022 }} ''shron3.chtyvo.org.ua''Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Знаёмы паэта, афіцэр Мікалай Момбелі, апісаў яго ў сярэдзіне 1840-х гадоў наступным чынам:
[[Файл:Taras Szewczenko Warszawa 04.jpg|міні|200пкс|справа|Помнік Шаўчэнку (Варшава), адкрыты ў 2002 годзе&amp;nbsp;— такім паэт амаль ніколі не паказваўся ў савецкі час]]
{{cquote|Ён сярэдняга росту, шыракаплечы і наогул каржакаватай, моцнай будовы, у таліі шырокі з-за асаблівай будовы касцей, але зусім не тоўсты. Твар круглы, барада і вусы заўсёды паголеныя, бакенбарды ж аблямоўкай абводзяць увесь твар, валасы выстрыжаны па-казацку, але зачасаны назад. Ён не брунет і не бландын, але бліжэй да брунета, не толькі за валасамі, але і колерам чырвонай скуры; рысы асобы звычайныя.&lt;ref name=&quot;gazeta7&quot; /&gt;}}

Расійскі пісьменнік [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іван Тургенеў]], які ўпершыню сустрэўся з паэтам зімой 1859 года, пісаў:
{{cquote|Шыракаплечы, прысадзісты, каржакаваты, Шаўчэнка меў тып казака, з прыметнымі прыкметамі салдацкай выпраўкі і ломкі. Галава вастраверхая, амаль лысая, высокі маршчыністы лоб, шырокі, так званы „качыны“, нос, густыя вусы, віслыя вусны, невялікія шэрыя вочы, погляд якіх, заўсёды змрочны і недаверлівы, часам набіраў выраз ласкавага, амаль пяшчотнага, і суправаджаўся харошай, добрай усмешкай. Голас крыху хрыплы, вымаўленне чыста расійскае, рухі спакойныя, хада шаноўная, постаць вуглаватая і мала элегантная.&lt;ref name=&quot;gazeta7&quot;&gt;[https://gazeta.ua/ru/articles/history-journal/_buv-vin-sobi-serednogo-zrostu-takij-muzhestvennij-zdorovij-cholovik/373978 &quot;Був він собі середнього зросту - такий мужественний, здоровий чоловік&quot;] ''gazeta.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;}}

Нягледзячы на тое, што Шаўчэнка на працягу жыцця быў «душой кампаніі»,&lt;ref name=&quot;kozach&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;afchu&quot;&gt;''Афанасьєв-Чужбинський О.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog24.htm Спомини про Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211116103835/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog24.htm |date=16 лістапада 2021 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 87—107.&lt;/ref&gt; любіў смяяцца,&lt;ref name=&quot;afchu&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Григорович Д.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog17.htm Літературні спогади] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309175730/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog17.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 75.&lt;/ref&gt; дапамагаць іншым&lt;ref&gt;''Пономарьов Ф.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog13.htm Тарас Григорович Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309174406/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog13.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 67—68.&lt;/ref&gt; і ўмеў развесяліць незнаёмых людзей,&lt;ref name=&quot;kozach&quot;&gt;''Козачковський А.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog19.htm Із спогадів про Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309181151/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog19.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 76—80.&lt;/ref&gt; яго прывыклі паказваць са строгім выразам твару. Таксама хоць ён памёр даволі маладым (у 47 гадоў), яго часта ўзнаўляюць як дзядулю са маршчынамі.&lt;ref&gt;Степовик Д. Наслідуючи Христа: Віруючий у Бога Тарас Шевченко. — К. : Видавництво імені Олени Теліги, 2013. — 480 с.&lt;/ref&gt; Аб вырошчванні пры савецкай уладзе выявы менавіта такога строгага і змрочнага Шаўчэнкі, расказваў скульптар [[Леа Мол|Леанід Маладажанін]], аўтар некалькіх помнікаў Шаўчэнкі за мяжой. У 1930-х ён быў студэнтам Ленінградскай акадэміі мастацтваў у класе скульптуры прафесара [[Мацвей Генрыхавіч Манізер|Мацвея Манізера]]. Разам з іншымі студэнтамі дапамагаў Манізеру мадэляваць [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Кіеў)|помнік Шаўчэнкі для Кіева]]. Калі праект помніка быў гатовы, на працу прыехалі паглядзець [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазар Кагановіч]] і [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіта Хрушчоў]]. Убачыўшы пад постаццю Шаўчэнкі персанажаў з «[[Гайдамакі (паэма Шаўчэнкі)|Гайдамакаў]]» (падобна [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Харкаў)|харкаўскаму помніку Шаўчэнку]]), Кагановіч накінуўся на Манізера з крытыкай: маўляў, такі Шаўчэнка будзе натхняць сялян паўстаць супраць савецкай улады. Ён загадаў прыбраць усіх персанажаў, змяніць фігуру Шаўчэнкі з выпучанымі грудзьмі на постаць з нахіленай наперад галавой, загадаў прыбраць Шаўчэнку рукі за спіну і павесіць на іх нейкае цяжкае адзенне. Манізер перапрацаваў помнік па «парадах» Кагановіча і ў такім выглядзе быў адліты з бронзы і ўсталяваны ў 1939 годзе.&lt;ref&gt;''Степовик Д.'' Наслідуючи Христа…&amp;nbsp;— С. 42—43.&lt;/ref&gt;

Праз 25 гадоў, у 1964-м, адкрыты [[Мемарыял Тарасу Шаўчэнку (Вашынгтон)|помнік маладому Шаўчэнку]] працы самога Маладажаніна. Шаўчэнка прадстаўлены на ім з выпучанымі грудзьмі, накіраваныя наперад.

Ёсць меркаванне, што першы помнік маладому Шаўчэнку ва Украіне быў адкрыты ў [[Звэныгародка|Звэныгародцы]] ў 1981 годзе.&lt;ref&gt;[http://www.pohlyad.com/mandry/n/11068 Рейтинг «Погляду». 10 найцікавіших пам'ятників Шевченку в Україні] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309171836/http://www.pohlyad.com/mandry/n/11068 |date=9 сакавіка 2014 }} // Погляд.&amp;nbsp;— 09.03.2013.&lt;/ref&gt;

== Погляды ==
{{main|Погляды Тараса Шаўчэнкі}}
{{see also|Погляды Тараса Шаўчэнкі на рэлігію}}
Шаўчэнка мае рэпутацыю выбітнага ўкраінскага мысляра.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt; Крыніцай асвятлення і разумення Шаўчэнкі (рэлігійных, палітычных, культурных, этычных, філасофскіх, эстэтычных, педагагічных і іншых) з'яўляюцца паэзіі, аповесці, лісты і дзённік.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ukrlit7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://burago.com.ua/gorbachov-d-solomarska-o-%E2%80%A2-taras-shevch/ Горбачов Д., Соломарська О. • Тарас Шевченко – авангардист, естет, інтелектуал] ''burago.com.ua'' Працытавана 24 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Надзвычай адораны з дзяцінства, Шаўчэнка на працягу ўсяго жыцця выяўляў нястрымную прагу ведаў, што паўплывала на яго ўсебаковую адукаванасць. Акрамя таго, Акадэмія мастацтва, якую ён скончыў, не толькі ўзбройвала прафесійнымі ведамі мастака, яна давала і грунтоўную класічную адукацыю.&lt;ref&gt;[http://eprints.cdu.edu.ua/338/1/N200p034-038.pdf МОРАЛЬНИЙ ІДЕАЛ У ТВОРЧОСТІ Т.Г. ШЕВЧЕНКА] ''eprints.cdu.edu.ua'' Працытавана 13 жніўня 2022&lt;/ref&gt;

== Выданне твораў ==
{{main|Выданне твораў Тараса Шаўчэнкі|Спіс перакладаў Шаўчэнкаўскага «Запавету»}}
Пры жыцці Шаўчэнкі толькі нязначная частка яго твораў убачыла свет. Гэта былі яго раннія вершы. Зборнікі твораў Шаўчэнка часцей за ўсё друкаваліся пад назвай «Кабзар». Першым поўным выданнем вершаў Шаўчэнкі стаў «Кабзар» у 1907 годзе пад рэдакцыяй [[Васіль Мікалаевіч Даманіцкі|Васілія Даманіцкага]]. Упершыню поўнае выданне твораў у пяці тамах было падрыхтавана да друку пад рэдакцыяй [[Багдан Сільвестравіч Лепкі|Багдана Лепкага]] і выйшла ў 1919–1920 гадах.&lt;ref name=&quot;vuam&quot;&gt;[http://vuam.org.ua/uk/704:Bидання_творів_Тараса_Шевченка_20-30_рр._ХХ_ст._в_колекції_Музею_книги_і_друкарства_України Видання творів Тараса Шевченка 20-30 рр. ХХ ст. в колекції Музею книги і друкарства України] ''vuam.org.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Да гэтага, з часу з'яўлення «Кабзара» ў 1840 годзе і да 1920 года, не існавала ніводнага выдання, які ахоплівае ўсю спадчыну пісьменніка: паэзію, прозу, драматургію, мастацкую творчасць&lt;ref name=&quot;vuam&quot; /&gt;. У далейшым колькасць поўных выданняў або збораў твораў Шаўчэнкі павялічвалася, адным з найбуйнейшых было шаснаццацітомнае выданне пад рэдакцыяй [[Павел Іванавіч Зайцаў|Паўла Зайцава]] 1934–1939 гадоў.&lt;ref name=&quot;vuam&quot; /&gt; Акрамя рэгулярнага друку ў Савецкім Саюзе, у 20–80-я гады XX стагоддзя расла колькасць перакладаў твораў паэта ў свеце, у прыватнасці, у Польшчы, Чэхаславакіі, Балгарыі, Германіі, Англіі, Францыі, Італіі, ЗША, Канадзе і г.д.&lt;ref&gt;[https://www.istpravda.com.ua/short/2014/03/5/141773/ Виставка книг Шевченка, виданих у XIX-XX сторіччях. СКАНИ] ''istpravda.com.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

{| style=&quot;width:100%&quot;
|+'''Выданне твораў Шаўчэнкі розных гадоў''' (выбарачна):
|--
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;116&quot; &quot;=&quot;&quot;&gt;
Тарас Шевченко. Кобзар. 1840.pdf|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1840)&lt;/small&gt;
1841 - Hajdamaky - Poem by T. Shevchenko.pdf|&lt;small&gt;«Гайдамакі»&lt;br/&gt;(1841)&lt;/small&gt;
1843 03 07 - Hamlija 1st edition (1844).pdf|&lt;small&gt;«Гамалія»&lt;br/&gt;(1844)&lt;/small&gt;
1861 - Bukvar Juzhnorusskyj -.pdf|&lt;small&gt;«Буквар Южноруській»&lt;br/&gt;(1861)&lt;/small&gt;
Кобзарь Тараса Шевченка. Частина трета (1895).pdf|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1895)&lt;/small&gt;
Тарас Шевченко. Кобзар. Berlin 1922.djvu|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1922)&lt;/small&gt;
1908 - Taras Shevchenko - Kobzar - SP - Domanytsky -.djvu|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1908)&lt;/small&gt;
Kobzar 1911.jpg|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1911)&lt;/small&gt;
Повне видання творів Тараса Шевченка. Том 1.pdf|&lt;small&gt;Поўнае выданне твораў Шаўчэнкі&lt;br/&gt;(1959–1961)&lt;/small&gt;
Kobzar-Taras-Shevchenko-Ukr-Dnipro-1985.pdf|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1985)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
|}

== Культурная роля і ацэнка творчасці ==
Творчасць Шаўчэнкі стала духоўнай асновай утварэння сучаснай украінскай нацыі, крыніцай нацыянальна-палітычнай свядомасці, а сам паэт&amp;nbsp;— сімвалам Украіны. Шаўчэнка&amp;nbsp;— выключная з'ява таксама ў сусветнай літаратуры. З 47 гадоў жыцця паэт прабыў 24 гады ў прыгоннай залежнасці, 10&amp;nbsp;— у ссылцы, а астатнія&amp;nbsp;— пад назіраннем жандараў. Шлях Шаўчэнкі да творчых вышыняў вызначыў у вобразнай форме [[Іван Якаўлевіч Франко|І.&amp;nbsp;Франко]]:&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;
{{cquote|Ён быў сынам мужыка і стаў уладаром у царстве духу. &lt;br /&gt;Ён быў прыгоннікам і стаў волатам у царстве чалавечай культуры. &lt;br /&gt;Ён быў самавукам і паказаў новыя, свежыя і вольныя шляхі прафесарам і кніжным навукоўцам.
{{oq|uk|Він був сином мужика і став володарем у царстві духа. &lt;br /&gt;Він був кріпаком і став велетнем у царстві людської культури. &lt;br /&gt;Він був самоуком і вказав нові, свіжі й вільні шляхи професорам та книжним ученим.}}}}
[[Файл:Могила поета Т. Г. Шевченка та пам’ятник Т.Г.Шевченку Канів.jpg|міні|справа|220пкс|[[Магіла Тараса Шаўчэнкі|Магіла Шаўчэнкі]] ў Каневе]]
Шаўчэнка быў і глыбокім [[лірыка]]м, і творцам эпічных паэм, і выбітным [[драматург]]ам і рознабакова адораным мастаком. Ён лічыцца заснавальнікам новай украінскай літаратуры і родапачынальнікам яе рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку. Менавіта яго творчасць дала тыя пачаткі, якія сталі кіроўнымі для перадавых украінскіх пісьменнікаў другой паловы XIX&amp;nbsp;– пачатку XX стагоддзяў. Шаўчэнка першым ва ўкраінскай літаратуры выступіў як сапраўды народны паэт, творы якога больш змястоўна адбілі пачуцці і думкі працоўных мас і іхнія векавыя імкненні да свабоды, у адрозненне ад сваіх літаратурных папярэднікаў, якія ў сваіх творах крытыкавалі толькі асобныя з'явы тагачаснага жыцця, як здзек памешчыкаў над сялянамі, хабарніцтва чыноўнікаў. У сваіх творах ён стварыў новы станоўчы вобраз&amp;nbsp;— змагара і суддзі супраць самадзяржаўна-памешчыцкага ладу і змагара за шчасце народа. Пра тое, што яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, сведчыць тое, што ў другой палове XIX&amp;nbsp;– пачатку XX стагоддзя ледзь не адзінай кнігай у большасці сельскіх дамоў Украіны быў «Кабзар», вершы з якога вучылі на памяць, і за ім вучыліся чытаць.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/politolohichna5op/Politolohichna9_Ts_Ya#page/n343/mode/2up Шевченко Тарас Григорович (9 березня 1814&amp;nbsp;— 10 березня 1861&amp;nbsp;рр.)] // Політологічна енциклопедія: навч.&amp;nbsp;посібник для вищ. навч. закл. / укл.: Карасевич А. О., Шачковська Л. С.&amp;nbsp;— Умань: ФОП Жовтий О. О., 2016.&amp;nbsp;— Книга&amp;nbsp;— IX.&amp;nbsp;— 478 с.&amp;nbsp;— С. 344.&lt;/ref&gt; Творчасць Шаўчэнкі ўнесла ва ўкраінскую літаратуру невядомае да гэтага багацце тэм і жанраў і далучыла яе да лепшых дасягненняў сусветнай літаратуры. Па яго шляху пайшлі самыя выдатныя ўкраінскія пісьменнікі наступных часоў: [[Марко Ваўчок]], [[Панас Мірны]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]], [[Павел Арсенавіч Грабоўскі|Павел Грабоўскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя. Акрамя таго, Шаўчэнка адыграў важную гістарычную ролю ў развіцці [[Украінская мова|ўкраінскай літаратурнай мовы]], ён усталяваў тую яе структуру, якая стала асновай сучаснай мовы&amp;nbsp;— развіў і зацвердзіў пэўны склад слоўніка і граматычны лад (у тым ліку [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]]), якія сталі нормай і ўзорам для пісьменнікаў, прэсы, тэатра і г.д. Яго паэзія дала нормы ўкраінскай літаратурнай мовы, створаныя на аснове народнага фальклору і жывой гутарковай мовы, заснаванага на палтаўска-кіеўскай гаворцы.&lt;ref name=&quot;mfknukim&quot;&gt;[https://mfknukim.mk.ua/images/konferentsii/shevchenko_2014_2.pdf «Феномен особистості та творчості Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченка в сучасному культурологічному просторі»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506094634/https://mfknukim.mk.ua/images/konferentsii/shevchenko_2014_2.pdf |date=6 траўня 2021 }} ''mfknukim.mk.ua'' Працытавана 10 верасня 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vishnevetska.webnode.com.ua/news/znachennya-tvorchostі-shevchenka-dlya-rozvitku-ukrainskoi-kulturi/ Значення творчості Шевченка для розвитку української культури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408061618/https://vishnevetska.webnode.com.ua/news/znachennya-tvorchostі-shevchenka-dlya-rozvitku-ukrainskoi-kulturi/ |date=8 красавіка 2022 }} ''vishnevetska.webnode.com.ua'' Працытавана 10 верасня 2020&lt;/ref&gt;

Шаўчэнка перакладзены на многія мовы народаў свету, яго творчасць аказала вялікі ўплыў на развіццё культуры заходняга і паўднёвага славянства. Паэзія Шаўчэнкі атрымала высокую ацэнку ад расейскіх пісьменнікаў [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І.&amp;nbsp;Тургенева]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Н.&amp;nbsp;Някрасава]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л.&amp;nbsp;Талстога]], [[Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў|М.&amp;nbsp;Дабралюбава]], польскага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|У.&amp;nbsp;Сыракомлі]], балгарскага паэта [[Любен Каравэлаў|Л.&amp;nbsp;Каравэлава]], сербскага паэта В.&amp;nbsp;Ніколіча, французскіх навукоўцаў Э.&amp;nbsp;Дурана і [[Луі Лежэ|Л.&amp;nbsp;Лежэ]], шведскага вучонага [[Альфрэд Енсэн|А.&amp;nbsp;Енсена]], чэшскага вучонага С.&amp;nbsp;Неедлы і многія іншыя.&lt;ref name=&quot;en.gov.ua&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mfknukim&quot; /&gt; Творы паэта знайшлі свайго чытача не толькі ў большасці краін Еўропы, але і далёка за яе межамі&amp;nbsp;— у ЗША, Канадзе, Індыі, Кітаі, Японіі і многіх іншых краінах свету. [[Джон Ф. Кенэдзі]] ў свой час сказаў: ''«Я рады, што магу дадаць свой голас да тых, хто ўшаноўвае вялікага ўкраінскага паэта»''.&lt;ref name=&quot;en.gov.ua&quot; /&gt;

Адно з найганаровейшых месцаў ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве заняў Шаўчэнку як мастак, дзе ён стаў адным з першых мастакоў, якія пракладалі новы рэалістычны напрамак. Шаўчэнка стаў заснавальнікам крытычнага рэалізму і адным з пачынальнікаў афорта і першым яго выдатным майстрам ва ўкраінскім мастацтве.&lt;ref&gt;[https://lib.kr.ua/?page_id=14225 Живописна спадщина Т. Шевченка]   ''lib.kr.ua'' Працытавана 24 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

== Даследаванне жыцця і творчасці ==
Навуковае вывучэнне жыцця, творчасці і шматграннай дзейнасці Шаўчэнкі, а таксама яго месцы ў гісторыі Усходняй Еўропы і ў сусветным літаратурным працэсе прадмет асобнай навукі&amp;nbsp;— [[шаўчэнказнаўства]]. Вывучэнне спадчыны Шаўчэнкі&amp;nbsp;— праблема невычэрпная і шматбаковая, і таму шаўчэнказнаўства як міждысцыплінарная вобласць навуковых ведаў адрозніваецца рознымі напрамкамі даследаванняў (біяграфічны, бібліяграфічны, літаратуразнаўчы, тэксталагічны, мовазнаўчы, лексікаграфічны, мастацтвазнаўчы, эстэтычны, псіхалагічны, педагагічны, рэлігійна-маральны, філасофскі, грамадска-палітычны і т.п.). Сёння большая частка літаратурных твораў і дакументаў Шаўчэнкі захоўваюцца ў [[Інстытут літаратуры імя Тараса Шаўчэнкі НАН Украіны|Інстытуце літаратуры]], а мастацкія&amp;nbsp;— у [[Нацыянальны музей Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальным музеі]], якое носіць яго імя.&lt;ref name=&quot;litopys777&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/encycl/euii301.htm Шевченкознавство] [Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II). — Париж, Нью-Йорк, 1984. — Т. 10. — С. 3823-3835.] ''litopys.org.ua'' 23 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Шаўчэнкаўзнаўцамі Інстытута літаратуры і вучонымі Украіны і замежжа складзены і выдадзены [[Шаўчэнкаўскі слоўнік]] у 2-х тамах (1977) і [[Шаўчэнкаўская энцыклапедыя]] ў 6-ці тамах (2012–2014).&lt;ref name=&quot;litopys777&quot;/&gt;
{| style=&quot;width:100%&quot;
|+'''Месца захоўвання твораў і дакументаў Шаўчэнкі:''' 
|--
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot; &quot;=&quot;&quot;&gt;
Pechersk 28 09 13 131.jpg|Інстытут літаратуры імя Т. Шаўчэнкі
Бульвар Тараса Шевченко 12 Киев 2012 01.JPG|Нацыянальны музей імя Т. Шаўчэнкі
&lt;/gallery&gt;
|}

== Ушанаванне памяці ==
[[Выява:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|thumb|50 рублёў [[Прыднястроўе|ПМР]] з выявай Тараса Шаўчэнкі]]
Імем Тараса Шаўчэнкі названы шэраг геаграфічных аб'ектаў (населеных пунктаў, вуліц), навучальных устаноў і іншых арганізацый Украіны.

Імя Тараса Шаўчэнкі маюць вышэйшыя навучальныя ўстановы — [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі]] і [[Луганскі нацыянальны ўніверсітэт|Луганскі нацыянальныя ўніверсітэты]], [[Чарнігаўскі педагагічны ўніверсітэт]], [[Крамянецкі абласны гуманітарна-педагагічны інстытут]] і галоўны ўніверсітэт [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]; тэатры — [[Нацыянальная опера Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальная опера Украіны]], [[Цярнопальскі драматычны тэатр|Цярнопальскі]], [[Валынскі драматычны тэатр|Валынскі]] і [[Харкаўскі драматычны тэатр|Харкаўскі драматычныя тэатры]], [[Днепрапятроўскі ўкраінскі музычны драматычны тэатр]], [[Крыварожскі тэатр драмы і музычнай камедыі]], [[Чаркаскі музычна-драматычны тэатр|Чаркаскі]] і [[Чарнігаўскі музычна-драматычны тэатр|Чарнігаўскі]] музычна-драматычныя тэатры, а таксама шматлікія кінатэатры, [[пік Шаўчэнкі]], [[горад Форт-Шаўчэнка]], з 1964 па 1991 гады [[горад Актаў]]&lt;!--кароткае?--&gt; называўся Шаўчэнка.

[[File:Shevchenko Taras.jpg|thumb|left|Скульптура ў Луганскім нацыянальным універсітэце імя Тараса Шаўчэнкі (скульптар [[Мікалай Гаўрылавіч Шмацько]])]]
Помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваныя ўва ўсіх абласных цэнтрах, многіх гарадах і вёсках Украіны, а таксама ў шматлікіх сталіцах і гарадах за мяжой. Увогуле, ва Украіне і свеце існуе больш за 1000 помнікаў паэту. Гэта найбольшая колькасць манументаў, усталяваных адной асобе, калі не ўлічваць правадыроў таталітарнага рэжыму і невядомых салдат{{крыніца?}}. Адным з найлепшых лічыцца помнік у [[Харкаў|Харкаве]], вялікія помнікі Кабзару ўсталяваныя таксама ў [[Помнік Тарасу Шаўчэнку ў Кіеве|Кіеве]], [[Днепрапятроўск]]у, [[Данецк]]у, [[Львоў|Львове]] і іншых гарадах.

Вуліцы імя Тараса Шаўчэнкі ёсць амаль у кожным населеным пункце Украіны.

Партрэт Тараса Шаўчэнкі адлюстраваны на банкноце [[Нацыянальны банк Украіны|Нацыянальнага банка Украіны]] наміналам 100 [[Украінская грыўна|грывень]] і на залатой памятнай [[Тарас Шаўчэнка, залатая манета|манеце]] наміналам 200 грывень.

== Тарас Шаўчэнка і Беларусь ==
Упершыню Шаўчэнка ўбачыў Беларусь у [[1829]] годзе, у час прыезду свайго ўладніка П. Энгельгарта ў [[Вільня|Вільню]]. У 1839 годзе — пасля пераезду ў [[Пецярбург]] — Шаўчэнка пазнаёміўся з беларуска-польскімі культурнымі дзеячамі, сярод якіх [[Ян Баршчэўскі]], [[Рамуальд Падбярэзскі|Рамуальд Падбярэскі]] ды іншыя.

У [[1843]] годзе, здабыўшы волю, Шаўчэнка па дарозе да Украіны наведвае [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Гомель]]. Гэтым жа шляхам яму давялося вяртацца ў сталіцу ў 1847 годзе, пасля арышту членаў [[Кірыла-Мефодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мефодзіеўскага таварыства]]. У выгнанні паэт наладзіў адносіны з удзельнікамі краёвага вызваленчага руху — [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунтам Серакоўскім]], [[Эдвард Жалігоўскі|Эдвардам Жалігоўскім]] (сустрэліся ў 1858), Я. Станевічам. Асабліва моцным было сяброўства з [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніславам Залескім]].

У [[1863]] годзе ў Вільні надрукавалі першае поўнае выданне «Кабзара» на [[польская мова|польскай мове]]. Аўтар перакладу — [[Уладзіслаў Сыракомля]].

Да пачатку [[XX]] стагоддзя адносяцца першыя пераклады Шаўчэнкі на [[беларуская мова|беларускую мову]], якія зрабіў [[Янка Купала]], — вершы «Нашто чорныя мне бровы» ды «За думаю дума роем вылятае», змешчаныя ў кніжцы «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» (1908). Верш «Пажоўкнуў ліст… Прыгаслі вочы…» быў перакладзены ў [[1906]], але надрукаваны пазней.&lt;br /&gt;
У [[1910]] годзе газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» надрукавала ўрывак з паэмы «І мёртвым, і жывым» у перакладзе [[Алесь Гурло|Алеся Гурло]], верш «Цячэ вада ў сіне мора» ў перакладзе [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]].&lt;br /&gt;
У [[1911]] годзе ў віленскім выдавецтве «Палачанін» у перакладзе Чарнышэвіча пад рэдакцыяй [[Янка Купала|Купалы]] выходзіць паэма «Кацярына».&lt;br /&gt;
У [[1914]] годзе дзіцячы часопіс «[[Лучынка (1914)|Лучынка]]» змяшчае верш «Мінаюць дні, мінаюць ночы» (пераклад — [[Альберт Паўловіч]]) і артыкул [[Аляксандр Уласаў|А. Уласава]] пра жыццё і творчасць Шаўчэнкі.

Да 95-годдзя з дня нараджэння Кабзара «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (№ 11-1909) змясціла верш Янкі Купалы, крытычны артыкул, прысвечаны Шаўчэнку, і партрэт «найслаўнейшага з песняроў украінскіх». Да 50-годдзя з дня смерці Шаўчэнкі газета друкуе (№ 8-1991) артыкулы [[Альгерд Бульба|А. Бульбы]] «Памяці Т. Шаўчэнкі», [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Р. Зямкевіча]] «Тарас Шаўчэнка і беларусы». У 1914 годзе — у нумары, прысвечаным 100-годдзю з дня нараджэння паэта — разгорнуты артыкул «Тарас Шаўчэнка» друкуе [[Лявон Гмырак]].

У [[1918]] годзе — пасля вяртання з [[Сібір]]у — пераклад паэмы «Каўказ» друкуе [[Алесь Гарун]] («Вольная Беларусь», 21 студзеня).

У [[1927]] годзе часопіс «[[Полымя рэвалюцыі]]» друкуе паэму «Сон» (пераклад — [[Янка Купала]]). У 1939 — да 125-гадовага юбілею Шаўчэнкі — выходзіць кніга «Кабзар» (пераклады — [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Змітрок Бядуля]], [[Кандрат Крапіва]], [[Пятрусь Броўка]], [[Пятро Глебка]], [[Аркадзь Куляшоў]]; пад рэдакцыяй Купалы).

Перакладалі Шаўчэнку і беларускія паэты паваеннага часу, у іхнім ліку — [[Рыгор Барадулін]].

У Беларусі помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваныя ў [[Брэст|Брэсце]], [[Слуцк]]у (1996), [[Гомель|Гомелі]] (2004), [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|Мінску]] (2002), [[Магілёў|Магілёве]] (2005).

У Беларусі вуліцы Тараса Шаўчэнкі ёсць у [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Брэст|Брэсце]], [[Бабруйск]]у, [[Браслаў|Браславе]], [[Орша|Оршы]], [[Гомель|Гомелі]], [[Гродна|Гародні]], [[Ліда|Лідзе]], [[Пружаны|Пружанах]], [[Столін]]е, у Брэсце і [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|Мінску]] ёсць бульвары Тараса Шаўчэнкі.

[[2002]] год быў абвешчаны на Беларусі Годам Тараса Шаўчэнкі.&lt;ref&gt;Духоўныя спектры агню, с.6-15&lt;/ref&gt;

У вёсцы [[Карэкаўцы]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[20 верасня]] [[2009]] года адкрыты помны знак, прысвечаны сяброўству Тараса Шаўчэнкі і ўраджэнца Вілейшчыны паэта [[Эдвард Жалігоўскі|Эдварда Жалігоўскага]].&lt;ref name=&quot;Карэкаўцы&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/39/50/497/ «Адкрыты памятны знак у гонар Шаўчэнкі і Жалігоўскага»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014190616/http://www.rh.by/by/39/50/497 |date=14 кастрычніка 2016 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
{{Main|Бібліяграфія Тараса Шаўчэнкі}}
На сённяшні дзень бібліяграфія Шаўчэнкі вельмі рэнтабельная па складніку і, акрамя выдання яго твораў, уключае наступныя раздзелы: археаграфічная і тэксталагічная Шаўчэнкіяна; гістарычная біяграфістыка і культурна-інтэлектуальныя камунікацыі; гісторыя выданняў твораў Шаўчэнкі; Шаўчэнка і гісторыя Украіны; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў паэтычнай і празаічнай спадчыне Шаўчэнкі; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў мастацкай спадчыне Шаўчэнкі; ушанаванне памяці Шаўчэнкі: гісторыя, месцы памяці; бібліяграфічныя дапаможнікі; Інтэрнет рэсурсы.&lt;ref&gt;[https://shron1.chtyvo.org.ua/Voschevska_Nataliia/Istorychna_Shevchenkiana_bibliohrafichnyi_pokazhchyk.pdf? ІСТОРИЧНА ШЕВЧЕНКІАНА] ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 14 жніўня 2022&lt;/ref&gt;

=== Беларускія пераклады ===
* Кацярына: [паэма: у 50-летнюю гадаўшчыну смерці Т. Шаўчэнкі] / пераклад Я. Купалы. — Вільня : Выдаўніцтва &quot;Палачанін&quot;, [1911]. — 32 с.
* Наймічка. Мн., 1940.
* Выбраныя вершы і паэмы. Мн., 1948.
* Кабзар. 2-е выд. Мн., 1952.
* Кацярына. Мн., 1964.
* Вершы. Паэмы / Уклад.і камент. Э. М. Мартынавай. — Мн.: Мастац. літ., 1989. — (Скарбы сусветнай літаратуры).
* Кабзар: Выбранае / Пер. з укр. Т. Мельчанкі — Гомель: Полеспечать, 2004.
* Мастак: [да 200-годдзя з дня нараджэння Тараса Шаўчэнкі]. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 203 с.
* І мёртвым, і жывым, і ненароджаным...: вершы, паэмы, балады / зборнік: пераклады беларускіх паэтаў. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2014. — 654 с.

== Зноскі ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;BIRTH:1&quot;&gt;[http://kobzar.ua/item/show/4980 Запис у метричній книзі церкви Іоанна Богослова с.Моринці Звенигородського повіту Київської губернії про народження Т.Г.Шевченка&amp;nbsp;]&amp;nbsp;— Фонд&amp;nbsp;127, опис&amp;nbsp;1012, справа&amp;nbsp;1378, аркуш&amp;nbsp;695зв.&amp;nbsp;&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура. — Мн., 1964.
* ''Шаладонава Ж.'' Духоўныя спектры агню: Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура пачатку XX ст. / Ж. С. Шаладонава. — Мн.: Беларуская навука, 2009.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Taras Shevchenko}}
* [http://izbornyk.org.ua/links/taras_shevchenko.htm Поўны збор твораў Шаўчэнкі на сайце Ізборник]
* [http://knihi.com/Taras_Saucenka/ Шаўчэнка на Беларускай палічцы]
* [http://www.kingofmarble-shmatko.com/w83z.html Т. Г. Шаўчэнка (Уральскі мармур 0,38x0,35x1,38). Аўтар, вядомы ўкраінскі скульптар Мікалай Шмацько]
* [http://shevchenko.ukrlib.com.ua/?lang=by Інтэрактыўная біяграфія Тараса Шаўчэнкі]
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шаўчэнка Тарас}}
[[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Мастакі Украіны]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]
[[Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў]]
[[Катэгорыя:Тарас Шаўчэнка| ]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]]</text>
      <sha1>lhdci3wy62kc0ij0lcowzizj6mc0bk6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182022</id>
      <parentid>5182021</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:02:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дзяцінства і юнацтва */ арфаграфія</comment>
      <origin>5182022</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="402917" sha1="g1sryyv1rsdrypq8xkfgcjf6i5m89oj" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Шаўчэнка}}
{{Пісьменнік
| Імя                = Тарас Шаўчэнка
| Арыгінал імя       =
| Фота = Taras Shevchenko selfportrait oil 1840.jpg
| Шырыня = 250px
| Подпіс = Тарас Шаўчэнка. Аўтапартрэт (1840)
| Імя пры нараджэнні = 
| Грамадзянства = {{Сцяг Расійскай імперыі}} [[Расійская імперыя]]
| Род дзейнасці = {{паэт|Украіны|Расійскай імперыі}}, [[пісьменнік]], [[мастак]]
| Гады актыўнасці = 1826–1861
| Кірунак = 
| Жанр = 
| Дэбют =
| Мова твораў = украінская, руская
| Прэміі =
| Узнагароды =
| Сайт =
| Вікітэка = Аўтар:Тарас Шаўчэнка
}}
'''Тара́с Рыго́равіч Шаўчэ́нка''' ({{lang-uk|Тарас Григорович Шевченко}}; {{ДН|9|3|1814}}, в. Мо́рынцы, цяпер Звянігародскі раён, [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]], [[Украіна]] — {{ДС|10|3|1861}}, [[Санкт-Пецярбург]]) — украінскі [[пісьменнік]], [[мастак]], грамадскі дзеяч; заснавальнік новай украінскай літаратуры і нацыянальнай [[украінская мова|літаратурнай мовы]].

Літаратурная спадчына Шаўчэнкі, цэнтральную ролю ў якой іграе паэзія, у прыватнасці зборнік «[[Кабзар (зборнік)|Кабзар]]», лічыцца асновай сучаснай украінскай літаратуры і шмат у чым літаратурнай украінскай мовы. Аб’яднаў у сваіх паэтычных творах жывую гутарковую мову са сродкамі мовы кніжнай, узнёс украінскую літаратурную мову на новы, якасна вышэйшы ўзровень. Шырока карыстаючыся лексікаю розных галін навукі і мастацтва, Шаўчэнка фактычна заклаў падмурак тэрміналагізацыі ўкраінскай лексікі.

== Жыццяпіс ==

=== Дзяцінства і юнацтва ===
[[Файл:Шевченко Т. Г. Хата батьків у Кирилівці (1843).jpg|міні|справа|240пкс|«Бацькоўская хата ў в.&amp;nbsp;Кірылаўцы» (Шаўчэнка, 1843)]]
Тарас Шаўчэнка нарадзіўся 9 сакавіка 1814 года&lt;ref name=&quot;BIRTH:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt; ў в. [[Морынцы (Звянігародскі раён, Украіна)|Морынцы]] [[Педзінаўская воласць|Педзінаўскай воласці]] [[Звэныгародскі павет|Звянігародскага павета]] [[Кіеўская губерня|Кіеўскай губерні]]. Быў трэцім дзіцем [[Прыгоннае права|прыгонных]] сялян Рыгора Іванавіча Шаўчэнкі і Кацярыны Акімаўны пасля сястры [[Кацярына Рыгораўна Красіцкая|Кацярыны]] (1804&amp;nbsp;– каля 1848) і брата [[Мікіта Рыгоравіч Шаўчэнка|Мікіты]] (1811&amp;nbsp;– каля 1870)&lt;ref&gt;Глядзі артыкулы «Шевченко Катерина Григорівна» і «Шевченко Микита Григорович» у [http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn38.htm Шаўчэнкаўскім слоўніку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201201355/http://litopys.org.ua/shevchenko/slovn38.htm |date=1 лютага 2014 }}&lt;/ref&gt;.

Паводле роднасных паданняў, дзяды і прадзеды Тараса з бацькоўскага боку паходзілі ад казака Андрэя, які на пачатку XVIII стагоддзя прыйшоў з [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]. Бацькі яго маці, Кацярыны Акімаўны Бойка, былі перасяленцамі з [[Прыкарпацця]]&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=[[Іван Міхайлавіч Дзюба (Герой Украіны)|Іван Дзюба]] |загаловак=[[Тарас Шаўчэнка: Жыццё і творчасць]] |выдавецтва= |год=2008}}&lt;/ref&gt;.

У 1816 годзе сям'я Шаўчэнка пераехала ў в. [[Шэўчэнкава (Звянігародскі раён)|Кірылаўка]] Звянігародскага павета, адкуль паходзіў Рыгор Іванавіч&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;. Дзіцячыя гады Тараса мінулі ў гэтай вёсцы. У 1816 годзе нарадзілася Тарасава сястра [[Ярына Рыгораўна Бойка|Ярына]]&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Кіеў, ф. 127, спр. 1407, розд. 3.&lt;/ref&gt;, у 1819 годзе&amp;nbsp;— сястра Марыя&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Кіеў, ф. 127, спр. 1454, арк. 87.&lt;/ref&gt;, а ў 1821 годзе нарадзіўся Тарасаў брат [[Ёсіп Рыгоравіч Шаўчэнка|Ёсіп]]&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Київ, ф. 127, спр. 1485, арк. 94.&lt;/ref&gt;.

Увосень 1822 года Тарас Шаўчэнка пачаў вучыцца грамаце ў [[дзяк]]а Саўгіра&lt;ref&gt;{{ref-uk}} [http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Kniahynia.html Тарас Шевченко. Княгиня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727073700/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Kniahynia.html |date=27 ліпеня 2020 }}&amp;nbsp;— Переклад В.&amp;nbsp;Сапіцький.&amp;nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&amp;nbsp;— Торонто.&lt;/ref&gt;&amp;nbsp;&lt;ref&gt;{{ref-uk}} [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev306.htm Тарас Шевченко. Княгиня.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223221754/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev306.htm |date=23 лютага 2020 }}&amp;nbsp;Зібрання творів у&amp;nbsp;6&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;— К.,&amp;nbsp;2003.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;3: Драматичні твори. Повісті.&lt;/ref&gt;. Тады ж азнаёміўся з творамі [[Рыгор Савіч Скаварада|Рыгора Скаварады]].

10 лютага 1823 года яго старэйшая сястра Кацярына выйшла замуж за Антона Красіцкага&amp;nbsp;— селяніна з [[Зялёная Дзіброва (Звенігародскі раён, Украіна)|Зялёнай Дзібровы]], а 1 верасня 1823 года ад цяжкай працы і беднасці памерла маці Кацярына&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;&gt;{{ref-uk}} [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131017125323/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum02.htm |date=17 кастрычніка 2013 }}&amp;nbsp; Документи 1-101 (1814—1843).&amp;nbsp;— К., 1982.&lt;/ref&gt;.

19 кастрычніка 1823 года бацька ажаніўся другі раз з удавой Аксанай Цярэшчанка&lt;ref&gt;Терещенко Оксана // Шевченківська енциклопедія: — Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 238—239.&lt;/ref&gt;, у якой ужо было трое дзяцей&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;&lt;ref&gt;«Основа», 1862, кн. III.&amp;nbsp;— С. 5; Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. III.&amp;nbsp;— С. 170&lt;/ref&gt;. Яна жорстка абыходзілася з няроднымі дзецьмі, ў прыватнасці з малым Тарасам&lt;ref&gt;Див. статтю «Терещенко Оксана Антонівна» в Шевченківському словнику&lt;/ref&gt;. У 1824 годзе нарадзілася сястра Тараса Марыя&amp;nbsp;— ад другога шлюбу бацькі&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР.&amp;nbsp;— Київ, ф. 127, оп. 1012, спр. 1526.&lt;/ref&gt;. 
Хлопец чумакаваў з бацькам. Бываў у [[Звэныгародка|Звэныгародку]], [[Умань|Умані]], Елісаветградзе (цяпер [[Крапыўныцкы]])&lt;ref&gt;''Твори у десяти томах'', т. III.&amp;nbsp;— С. 129.&lt;/ref&gt;. 2 красавіка 1825 года бацька памёр&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;, і неўзабаве мачыха вярнулася са сваімі трыма дзецьмі ў Марынцы. Урэшце Тарас вымушаны быў пакінуць дом. Некаторы час Тарас жыў у дзядзькі Паўла, які пасля смерці яго бацькі стаў апекуном сірот. У гутарцы з біёграфам паэта М. Чалым Ярына характарызавала Паўла як ''«вялікага кацюгу»'', Тарас працаваў у яго разам з парабкам у гаспадарцы, але ў выніку не вытрымаў цяжкіх умоў жыцця і пайшоў у арэнду да новага кірылаўскага дзяка [[Пятро Фёдаравіч Багорскі|Пятра Багорскага]]&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/vosp05.htm Петро Лебединцев. Тарас Григорович Шевченко. Деякі доповнення і поправки до його бографії.&amp;nbsp;(рос.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123012626/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/vosp05.htm |date=23 студзеня 2021 }}&amp;nbsp;— Киевская старина.&amp;nbsp;— 1882.&amp;nbsp;— кн. 9.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;560–567. Підписано криптонімом Пр.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Л–въ.&lt;/ref&gt;.

Як штурхач насіў ваду, ацяпляў школу, абслугоўваў дзяка, чытаў [[псалтыр]] над памерлымі і вучыўся. Не стрываўшы здзекаў Багорскага і адчуваючы вялікую цягу да жывапісу, Тарас уцёк ад дзяка і пачаў шукаць у навакольных сёлах настаўніка-маляра&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 225.&lt;/ref&gt;. Некалькі дзён парабкаў і «вучыўся» жывапісу ў дыякана Яфрэма ([[Лысянка]] [[Звэныгародскі павет|Звэныгародскага павета]], цяпер [[Чаркаская вобласць|Чаркаскай вобласці]])&lt;ref&gt;[http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Mandrivka1.html Тарас Шевченко. Мандрівка з приємністю та й не без моралі. Частина перша.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200808114815/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Mandrivka1.html |date=8 жніўня 2020 }}&amp;nbsp;Переклад Д.&amp;nbsp;Дорошенко.&amp;nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ймення, очевидно, переінакшені. [http://izbornyk.org.ua/shevchenko/kony03.htm Кониський&amp;nbsp;О.&amp;nbsp;Я. Тарас Шевченко-Грушівський: Хроніка його життя. Дитинний вік Тараса Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123011701/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/kony03.htm |date=23 студзеня 2021 }}— К., 1991.&lt;/ref&gt;. Таксама меў настаўнікаў-маляроў з вёскі [[Стэбліў]], [[Канеўскі павет|Канеўскага павета]]&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— Кн. V.&amp;nbsp;— С. 50.&lt;/ref&gt; і з вёскі [[Тарасаўка (Звэныгародскі раён, Украіна)|Тарасаўкі]] Звенігародскага павета&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— кн. III.&amp;nbsp;— С. 10; Твори…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 225.&lt;/ref&gt;. Намытваючы ў кірылаўскага папа Рыгора Кошыца, Тарас пабываў у [[Багуслаў|Багуславе]], у мястэчках [[Бурты (Шполянскі раён, Украіна)|Бурты]] і [[Шпола]]&lt;ref&gt;Киевская старина.&amp;nbsp;— 1882.&amp;nbsp;— кн. 9.&amp;nbsp;— С. 563.&lt;/ref&gt;.

У 1828 годзе Шаўчэнку ўзялі казаком (слугой) да панскага двара ў [[Вільшана]]й (Звэныгародскага павета Кіеўскай вобласці), калі ён звярнуўся па дазвол вучыцца ў [[Хліпноўка|хліпноўскага]] маляра&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— Кн. III.&amp;nbsp;— С. 10.&lt;/ref&gt;. У тым жа годзе памёр [[Васіль Васільевіч Энгельгарт|Васіль Энгельгарт]], і сяло Кірылаўка стала ўласнасцю яго сына&amp;nbsp;— [[Павел Васільевіч Энгельгарт|Паўла Энгельгарта]]&lt;ref&gt;Черкаський обласний архів.&amp;nbsp;— Ф. 661.&amp;nbsp;— Спр. 120.&amp;nbsp;— Арк. 3—6.&lt;/ref&gt;, які прызначыў Тараса ўласным дваровым слугой у вільшанскім маёнтку.

Амаль два з паловай гады&amp;nbsp;— з восені 1828 да пачатку 1831&amp;nbsp;— Шаўчэнка прабыў са сваім панам у [[Вільнюс|Вільні]]&lt;ref&gt;Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— кн. III.&amp;nbsp;— С. 10; Твори…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188.&lt;/ref&gt;. 18 снежня 1829 года той заспеў Тараса ноччу за маляваннем казака [[Мацвей Іванавіч Платаў|Платава]], героя [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]], намяў яму вушы і загадаў выдраць на стайні&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188; т. VII, кн. II, №&amp;nbsp;349.&lt;/ref&gt;. На наступны дзень загад быў выкананы фурманам Сідоркам&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188.&lt;/ref&gt;. Падрабязнасці Віленскага жыцця малавядомыя. Верагодна, Тарас наведваў лекцыі па маляванні прафесара [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] [[Ян Рустэм|Ёнаса Рустэмаса]]. Шаўчэнка мог быць відавочцам [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|Польскага паўстання ў 1830 годзе]]. З тых часоў захаваўся Тарасаў малюнак «Жаночая галоўка», які сведчыць аб амаль прафесійным валоданні алоўкам&lt;ref&gt;[http://kobzar.ua/item/show/3011 Тарас Шевченко. Жіноча голівка.]&amp;nbsp;— НМТШ. №&amp;nbsp;г-275.&lt;/ref&gt;. У горадзе Тарас пазнаёміўся са швачкай&amp;nbsp;— полькай Дуняй Гусікоўскай. Польскую мову ён ведаў яшчэ з Украіны, дзе ў той час яна была дастаткова распаўсюджаная. З Гусікоўскай юнак удасканаліў сваё веданне польскай мовы, мог чытаць у арыгінале творы [[Адам Міцкевіч|Міцкевіча]].

=== Першыя гады ў Пецярбургу. Выкуп з прыгону (1831–1838) ===
Пераехаўшы ў 1831 годзе з Вільні ў [[Пецярбург]], памешчык П.&amp;nbsp;Энгельгардт узяў з сабой Шаўчэнку&lt;ref&gt;''Чалый М.'' Жизнь и произведения Т. Шевченко…&amp;nbsp;— C. 22; Санкт-Петербургские ведомости.&amp;nbsp;— 1831.&amp;nbsp;— 9 февраля; ''Жур П.'' Шевченковский Петербург…&amp;nbsp;— С. 30.&lt;/ref&gt;, а каб пасля атрымаць выгаду на мастацкіх творах уласнага «пакаёвага мастака», падпісаў кантракт і аддаў яго ў навуку на чатыры гады да жывапісца [[Васіль Рыгоравіч Шыраеў|В.&amp;nbsp;Шыраева]], у якога і пасяліўся Тарас да 1838 года&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. V.&amp;nbsp;— С. 188;'' Жур П.'' Шевченковский Петербург…&amp;nbsp;— С. 47.&lt;/ref&gt;. У арцелі Шыраева Шаўчэнка акружалі такія ж, як і ён, здольныя маладыя людзі&amp;nbsp;— выхадцы з нізкіх пластоў народа&amp;nbsp;— прыгонныя сяляне або адпушчаныя з прыгону і [[мяшчане]], якія імкнуліся авалодаць мастацтвам жывапісу, стаць мастакамі&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio03.htm «Перші роки Шевченка в Петербурзі (1831—1838)»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213153233/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio03.htm |date=13 снежня 2021 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 29-51.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;. Шыраеў звяртаўся з вучнямі строга, у сваёй аўтабіяграфіі і аповесці «[[Мастак (аповесць)|Мастак]]» Шаўчэнка пісаў пра яго як ''«чалавека прагнага, грубага, суровага і дэспатычнага»''. Звычайна Шыраеў заключаў кантракты на восем гадоў: пяць з іх адводзіліся на навучанне, а на працягу наступных трох гадоў вучань павінен быў ''«паслужыць майстру за навучанне»'', працуючы на яго&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. На працягу пяці гадоў гаспадар вучыў вучня маляваць і пісаць ''«міфалагічныя і гістарычныя фігуры і фарцарнамент, кветкі і розныя ўпрыгажэнні клеевымі і алейнымі фарбамі»''&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Ён павінен быў даць жыллё, карміць і апранаць вучня, а вучань&amp;nbsp;— падпарадкоўвацца майстру і не адлучвацца без дазволу&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Пасля заканчэння дагавора ўладальнік абавязваўся даць вучню ''«прыстойнае адзенне»'' або замест яго 100 рублёў, а бацькам вучня выслаць 150 рублёў&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Падчас выканання арцеллю падрадаў Шаўчэнка авалодаў мастацтвам дэкаратыўнага роспісу, у прыватнасці падчас роспісу [[Вялікі тэатр (Санкт-Пецярбург)|Вялікага тэатра]] як падмайстар-малявальшчык&lt;ref&gt;''Бурачек М.'' Великий народний художник.&amp;nbsp;— X. : Мистецтво, 1939.&amp;nbsp;— С. 13.&lt;/ref&gt;. Пасля паспяховага завяршэння ў лістападзе 1836 года работ у Вялікім тэатры арцель працавала па кантракце з канторай імператарскіх тэатраў да лета 1838 г.: вырабляла жывапісныя і малярныя работы, вырабляла дэкарацыі, вясной 1838 года нанова распісала плафоны [[Александрынскі тэатр|Александрынскага]] і [[Міхайлаўскі тэатр|Міхайлаўскага]] тэатраў&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Яшчэ адным з найадказнейшых падрадаў быў роспіс [[Будынак Сената і Сінода|будынка Сената і Сінода]], якія тады былі перабудаваны&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.
[[Файл:Bryullov portrait of Zhukovsky.jpg|міні|злева|170пкс|[[Карл Паўлавіч Брулоў|К.&amp;nbsp;Брулоў]]. Партрэт паэта [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіля&amp;nbsp;Жукоўскага]] (1837–38)]]
Яшчэ ў 1835–36 гадах Шаўчэнка стварыў некалькі складаных шматфігурных кампазіцый па тэме антычнай гісторыі і [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]]. У 1836–37 гадах Шаўчэнка стварыў малюнак «[[Смерць Багдана Хмяльніцкага (Шаўчэнка)|Смерць Багдана Хмяльніцкага]]»&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Але найдасканалейшым малюнкам на гістарычную тэму гэтага перыяду з'яўляецца «[[Смерць Сакрата (Шаўчэнка)|Смерць Сакрата]]» 1837 г., які адрозніваецца ўпэўненасцю малюнка, перадачы асвятлення, групаваннем фігур. Найбольшыя поспехі ў гэтыя гады Шаўчэнка меў у жанры акварэльнага партрэта, дзякуючы авалоданню вопытам іншых мастакоў, у прыватнасці [[Пётр Фёдаравіч Сакалоў|П.&amp;nbsp;Сакалова]]. Першы акварэльны партрэт ён намаляваў яшчэ ў 1833 годзе&amp;nbsp;— гэта быў партрэт Паўла Энгельгардта&lt;ref&gt;[http://kobzar.ua/item/show/3012 Тарас Шевченко. Портрет П.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Енгельгардта .]&amp;nbsp;— НМТШ. №&amp;nbsp;г-857.&lt;/ref&gt;. У гэтыя гады Шаўчэнка ўзмоцнена займаўся самаадукацыяй, знаёміўся з творамі мастацтва&amp;nbsp;— арыгіналамі і гравюрамі з іх&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.

Па начах, у вольны ад працы час, Шаўчэнка хадзіў у [[Летні сад]], маляваў статуі. Летам 1836 года падчас аднаго з начных сеансаў малявання ў Летнім садзе ён пазнаёміўся са сваім земляком&amp;nbsp;— мастаком [[Іван Максімавіч Сашэнка|Іванам Сашэнкам]], а праз яго&amp;nbsp;— з [[Грэбінка Яўген Паўлавіч|Яўгенам Грэбінкам]], [[Васіль Іванавіч Грыгоравіч|Васілём Грыгоравічам]] і [[Аляксей Гаўрылавіч Венецыянаў|Аляксеем Венецыянавым]], які пазнаёміў Тараса з уплывовым пры двары паэтам [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васілём Жукоўскім]]&lt;ref&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:17._Основа_(Травень_1862).pdf С.&amp;nbsp;Чалый Новые материалы для биографии Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409100754/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:17._Основа_(Травень_1862).pdf |date=9 красавіка 2022}}&amp;nbsp;—Основа.&amp;nbsp;— 1862.&amp;nbsp;— травень.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;54; ''Жур&amp;nbsp;П.'' Шевченковский Петербург…&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;81.&lt;/ref&gt;. Сашэнка ўгаварыў Шыраева адпусціць Шаўчэнку на месяц, каб той наведваў залы жывапісу Таварыства заахвочвання мастакоў&lt;ref&gt;Твори…&amp;nbsp;— т. IV.&amp;nbsp;— С. 135.&lt;/ref&gt;. Камітэт гэтага таварыства, ''«разгледзеўшы малюнкі старонняга вучня Шаўчэнкі»'', прыняў ''«мець яго на ўвазе на будучыню»''&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.

[[Апалон Мікалаевіч Макрыцкі|Апалон Макрыцкі]], мастак, вучань Брулова і прыяцель Шаўчэнка, які ўзяў на сябе ініцыятыву прыцягнуць Брулова для вызвалення Тараса ад прыгоннага права, адзначыў у сваім дзённіку, што ў сераду, 31 сакавіка 1837 года, ён паказаў Брулаву верш Шаўчэнкі. Брулоў быў ім «вельмі задаволены і, ўбачыўшы ў ім думкі і пачуцці маладога чалавека, вырашыў выняць яго з падаткага (прыгоннага) стану»&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/spog09.htm A.&amp;nbsp;M.&amp;nbsp;Мокрицький. Щоденник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200105081643/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/spog09.htm |date=5 студзеня 2020 }}&amp;nbsp;— Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;1982&lt;/ref&gt;. Шаўчэнка пачаў практыкавацца ў вершаскладанні пад уражаннем сваёй сустрэчы з украінскімі творамі ў Грэбінкы ў ліпені 1836 года&lt;ref name=&quot;Pritsak&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/rizne/pritz1.htm Омелян Пріцак. Шевченко&amp;nbsp;— пророк&amp;nbsp;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200718214432/http://litopys.org.ua/rizne/pritz1.htm |date=18 ліпеня 2020 }}&amp;nbsp;— К., 1993.&amp;nbsp;&lt;/ref&gt;. Грэбінка быў першым, хто прымеціў і падтрымаў паэтычны талент Шаўчэнка, стаў яго першым літаратурным натхняльнікам і настаўнікам&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Першым прызнаным паэтычным «шэдэўрам» Шаўчэнка лічыцца балада «[[Прычынная (Шаўчэнка)|Прычынная]]»&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;. Штотыдзень на кватэры Грэбінкы праходзілі літаратурныя вечарыны, на якіх бываў і Шаўчэнка&lt;ref name=&quot;litopys8&quot;/&gt;.

Увесну 1838-га [[Карл Паўлавіч Брулоў|Карл Брулоў]] і [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіль Жукоўскі]] вырашылі выкупіць маладога паэта з прыгонніцтва. Энгельгардт пагадзіўся адпусціць прыгоннага за вялікія грошы&amp;nbsp;— 2500 рублёў&lt;ref name=&quot;autogenerated1963&quot;&gt;Тарас Шевченко. Документи і матеріали.&amp;nbsp;— К. : Держполітвидав УРСР, 1963.&amp;nbsp;— С. 6.&lt;/ref&gt;. Каб атрымаць такія грошы, Карл Брулоў адлюстраваў партрэт Васіля Жукоўскага&amp;nbsp;— выхавацеля спадчынніка прастола [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра Мікалаевіча]], і партрэт разыгралі ў латарэі, у якой прыняла ўдзел [[Раманавы|імператарская сям'я]]&lt;ref&gt;''Жур Петро.'' Шевченківський Петербург.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1972.&amp;nbsp;— С. 57—66.&lt;/ref&gt;. Латарэя адбылася 4 траўня 1838 года, а 7 траўня Шаўчэнку выдалі адпускную&lt;ref name=&quot;DOC 1814-1843&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://old.archives.gov.ua/Sections/Persons/Shevchenko_2014/1/index.php?21 Відпускна, видана Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченку поміщиком Київської губернії П.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Енгельгардтом.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200717010223/https://old.archives.gov.ua/Sections/Persons/Shevchenko_2014/1/index.php?21 |date=17 ліпеня 2020 }} Выстаўка фота- і архіўных дакументаў і матэрыялаў да 200-годдзя з дня нараджэння Тараса Шаўчэнкі&lt;/ref&gt;.

=== Вучань Пецярбургскай акадэміі мастацтваў. «Кабзар» (1838–1843) ===
[[Файл:1839 06 03 - Request to reside in Petersburg.jpg|right|thumb|160px|Заява Шаўчэнка ў праўленне Акадэміі мастацтваў аб выдачы білета на права пражывання ў Пецярбургу (1839)]]
Засведчыўшы сваю адпускную ў пецярбургскай Палаце грамадзянскага суда, Шаўчэнка стаў вучнем [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі мастацтваў]], дзе яго настаўнікам стаў К. Брулоў&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio04.htm НАВЧАННЯ В АКАДЕМІЇ МИСТЕЦТВ. ПОЯВА «КОБЗАРЯ» ТА «ГАЙДАМАКІВ» (1838-1842)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211213153229/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio04.htm |date=13 снежня 2021 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 52-80.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 11 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;. Па словах Шаўчэнкі: ''«надышла найсветлейшая пара яго жыцця, незабыўныя, залатыя дні»'' вучобы ў Акадэміі мастацтваў, якім ён прысвяціў у 1856 годзе аўтабіяграфічную аповесць «[[Мастак (аповесць)|Мастак]]».

З чэрвеня 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры ў доме № 100 другога квартала [[Васільеўскі востраў|Васільеўскага вострава]], недалёка ад пецярбургскай Акадэміі мастацтваў.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Але ў большасці сваёй праводзіў час у Акадэміі і ў майстэрні К.&amp;nbsp;Брулова. З-за рэарганізацыі ў 1840 годзе Акадэміі мастацтваў спынілі выкладанне агульнаадукацыйных дысцыплін. Усе навучэнцы наведвалі толькі спецыяльныя класы, якіх было шэсць: два малявальныя, дзе навучэнцы малявалі з [[эстамп]]аў-арыгіналаў; два гіпсавых, у адным з якіх малявалі з гіпсавых галоў, а ў другім&amp;nbsp;— з гіпсавых фігур; класы натурныя, дзе малявалі з натуршчыкаў; і маляўнічы, дзе рабілі [[Эцюд (малюнак)|эцюды]] алеем.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Шаўчэнка прыйшоў у Акадэмію з дастаткова высокай падрыхтоўкай.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Першыя іспыты ён здаваў у класе «гіпсавых фігур». Папярэдні этап навучання&amp;nbsp;— маляванне з «арыгіналаў» і «гіпсавых галоў»&amp;nbsp;— быў пройдзены ім самастойна, яшчэ да паступлення ў Акадэмію, з дапамогай сяброў-мастакоў (І. Сашэнка, А. Макрыцкага і іншых) і як старонні вучань Таварыства заахвочвання мастацтваў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;&gt;[https://archive.org/details/shevch06/page/270/mode/1up?view=theater Товариство заохочування художників // Шевченківська енциклопедія] [Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 270-271.] Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; З «гіпсавых галоў» Шаўчэнка таксама маляваў яшчэ да вызвалення з прыгоннага права ў рысавальнай класе Таварыства заахвочвання мастакоў і ў Акадэміі мастацтваў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;/&gt;

Першы экзамен па маляванні Шаўчэнка здаваў 23 чэрвеня 1838 года. Ацэнкі выстаўлялі, пачынаючы з першага нумара, які быў найвышэйшым балам, і далей, у залежнасці ад колькасці прадстаўленых вучнямі малюнкаў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; І.&amp;nbsp;Сашэнка атрымаў пяты нумар, Шаўчэнка&amp;nbsp;— трынаццаты.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; З верасня таго ж года на так званым трэцім экзамене (за трэць года), дзе чарговым прафесарам быў К.&amp;nbsp;Брулоў, Шаўчэнка атрымаў адзінаццаты нумар, 4 кастрычніка 1838 года на месячным экзамене яму прысудзілі найвышэйшы бал&amp;nbsp;— першы нумар, у канцы таго ж месяца&amp;nbsp;— трэці нумар, яшчэ праз месяц, 30 лістапада,&amp;nbsp;— другі.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Атрыманне тройчы такіх высокіх нумароў лічылася вялікім поспехам і давала падставы для пераводу ў наступны, натурны, клас яшчэ да заканчэння навучальнага года. На трэцім іспыце 24 снежня 1838 года Шаўчэнка маляваў ужо з натуры, дзе атрымаў чацвёрты нумар.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Разам з тым ён спрабаваў свае сілы і ў самастойных кампазіцыйных малюнках. Найраннейшы з іх&amp;nbsp;— «[[Казацкі банкет (Шаўчэнка)|Казацкі банкет]]»&amp;nbsp;— створаны 25 снежня 1838 года.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Яго поспехі тады ж прыцягнулі ўвагу Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога 16 снежня 1838 года, разгледзеўшы прадстаўленыя Шаўчэнкам малюнкі, вырашыў узяць яго на ўтрыманне пры першай жа вакансіі.&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;/&gt; А праз месяц, 20 студзеня 1839 года Камітэт прыняў ''«прызначыць мастаку Шаўчэнку за 30 руб. у месяц утрымання, які і прызначаць з 1 студзеня гэтага года»''.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 23 лістапада 1838 года Шаўчэнка пасяліўся ў кватэры І.&amp;nbsp;Сашэнка ў доме № 47 на 4-й лініі Васільеўскага вострава.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt;

Сашэнка папракаў Шаўчэнку не толькі за пісанне вершаў, але і за тое, што ён пачаў весці свецкае жыццё, у прыватнасці разам з К.&amp;nbsp;Брулавым часта ездзіў на літаратурна-музычныя вечарыны, наведваў пісьменнікаў, дзеячаў мастацтва, стаў лепш апранацца.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Але насуперак асцярогам Сашэнкі легкадумнае жыццё Шаўчэнкі не перашкодзіла яму стварыць у гэты перыяд шэраг паэтычных шэдэўраў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Новыя знаёмствы з мастакамі і пісьменнікамі, з літаратурна-мастацкім светам, наведванне гурткоў і літаратурна-музычных вечароў&amp;nbsp;— наадварот, узбагачалі і пашыралі кругагляд Шаўчэнкі, падштурхоўвалі яго да паэтычнай творчасці.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Ад Сашэнкі ў лютым 1839 года Шаўчэнка пераехаў у дом № 182 другога квартала Васільеўскай часткі горада на кватэру мадам Ёгансан. Жыў ён там нядоўга і неўзабаве перабраўся на кватэру свайго сябра, вучня К.&amp;nbsp;Брулова&amp;nbsp;— [[Рыгор Карпавіч Міхайлаў|Р.&amp;nbsp;Міхайлава]] ў доме Г.&amp;nbsp;Арэнса на 7-й лініі Васільеўскага вострава. З пачатку 1839 года Шаўчэнка знаходзіўся ў натурным класе Акадэміі мастацтваў, дзе з перапынкамі маляваў да 1844 года.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; На першым трэцім іспыце 29 красавіка 1839 года К.&amp;nbsp;Брулоў адзначыў яго малюнак як найлепшы.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Тады нікому не быў пастаўлены першы і другі нумар, Шаўчэнка атрымаў трэці.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Савет Акадэміі мастацтваў узнагародзіў яго сярэбраным медалём другой ступені.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt;
[[Файл:Шевченко Т. Г. (1841) Циганка-ворожка.jpg|міні|злева|200пкс|«[[Цыганка-варажбітка (Шаўчэнка)|Цыганка-варажбітка]]» (1841)]]
У 1839 годзе Шаўчэнка пачаў авалодваць тэхнікай алейнага жывапісу, да яго найраннейшых спроб адносіцца «Натуршчык у позе св. Себасціяна». З лістапада 1839 года Шаўчэнка жыў у маладога скульптара-медальера Фёдара Панамарова, які меў у Акадэміі майстэрню з антрэсолямі, у гэты ж час ён цяжка хварэў на [[тыф]].&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У сакавіку 1840 года ў сувязі з рэарганізацыяй Акадэміі ўсе навучэнцы з яе памяшкання былі выдвараныя.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У гэты час Шаўчэнка падаў на месячныя іспыты алейныя эцюды. 27 верасня 1840 года Савет Акадэміі мастацтваў адзначыў сярэбраным медалём другой ступені яго першую самастойную алейную карціну «Хлопчык-жабрак, які дае хлеб сабаку».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Акрамя таго, Савет і Агульны сход Акадэміі мастацтваў выказалі аўтару «пахвалу».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Поспех Шаўчэнка адзначыла і Таварыства заахвочвання мастакоў, Камітэт якога вырашыў пісьмова выказаць сваю гатоўнасць падтрымліваць яго і надалей у імкненні авалодаць мастацтвам жывапісу.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Вучачыся ў Акадэміі паступова ўтвараліся і матэрыялістычныя асновы мастацкіх поглядаў Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; На трэцім іспыце 24 снежня 1840 года Шаўчэнка атрымаў пяты нумар за малюнак «Натуршчыкі». Гэта&amp;nbsp;— адзіны захаваны малюнак з тых, якія ён выканаў на трэціх іспытах у натурным класе.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Да гэтага ж часу адносіцца яго [[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, зіма 1840—1841)|першы і  найвядомейшы ў будучыні алейны аўтапартрэт]].&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;

У 1840 годзе Шаўчэнка пазнаёміўся з [[Васіль Іванавіч Штэрнберг|Васілём Штэрнбергам]], які стаў яго блізкім сябрам.&lt;ref name=&quot;Штернберг&quot;&gt;[https://archive.org/details/shevch06/page/995/mode/1up?view=theater Штернберг Василь Іванович // Шевченківська енциклопедія] [Т. 6: Т—Я : у 6 т. / Гол. ред. М. Г. Жулинський. — Київ : Ін-т літератури ім. Т. Г. Шевченка, 2015. — С. 995.] Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Пасябраваў Шаўчэнка і з мастаком К.&amp;nbsp;Іаахімам, з якім яго таксама пазнаёміў Штэрнберг.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Прыблізна ў 1840 годзе, на думку даследчыкаў, у Пецярбургу адбылося знаёмства Шаўчэнка з [[Якаў Герасімовіч Кухарэнка|Якавам Кухарэнкам]], пісьменнікам і атаманам [[Чарнаморскае казачае войска|Чарнаморскага казачага войска]], які ў далейшым таксама стаў яго таварышам і суразмоўцам па амаль 20-гадовай перапісцы.&lt;ref&gt;[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/особистості/2077-тарас-шевченко-і-яків-кухаренко ТАРАС ШЕВЧЕНКО І ЯКІВ КУХАРЕНКО]{{Недаступная спасылка}} ''niez.com.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

Яшчэ ў канцы 1839 года Шаўчэнка пазнаёміўся з [[Пётр Іванавіч Мартас|П. Мартасам]], таварышам [[Яўген Паўлавіч Грэбінка|Я. Грэбінкі]], А. Макрыцкага, [[Нестар Васільевіч Кукольнік|Н. Кукольніка]].&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/spog14.htm П. І. Мартос. ЕПІЗОДИ З ЖИТТЯ ШЕВЧЕНКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220309091324/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog14.htm |date=9 сакавіка 2022 }} [Спогади про Тараса Шевченка. — К.: Дніпро, 1982. — С. 69-72.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Азнаёміўшыся выпадкова з рукапіснымі творамі і ўражаны імі, П. Мартас праявіў да іх вялікую цікавасць. Ён параіўся з Я.&amp;nbsp;Грэбінкам і прапанаваў Шаўчэнку выдаць іх асобнай кнігай, якую пасля назвалі «[[Кабзар (зборнік)|Кабзарам]]». Як успамінаў Мартас, Шаўчэнка не адразу пагадзіўся на выданне, яго прыйшлося ўгаворваць.&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;/&gt; Думкі і настроі Шаўчэнка перад выданнем зборніка адбіліся ў вершы «[[Думы мае, думы мае (верш Шаўчэнкі)|Думы мае, думы мае]]». Дзейны ўдзел у выданні «Кабзара» прымаў Я.&amp;nbsp;Грэбінка, менавіта ён падаў рукапіс у Пецярбургскі цэнзурны камітэт.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Да гэтага Мартас выключыў з «Кабзара» тыя месцы, якія маглі павярнуцца супраць яго як выдаўца непрыемнасцямі.&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;/&gt; Цэнзар П.&amp;nbsp;Корсакаў, саступіўшы просьбу Мартаса і падпісаўшы «Кабзару» да друку, папярэдне не прачытаўшы яго «праблемныя месцы», пасля, азнаёміўшыся з друкаваным тэкстам, таксама канфіскаваў урыўкі нецэнзурнага зместу і толькі пасля гэтага даў дазвол на выпуск кнігі ў свет.&lt;ref name=&quot;Мартос&quot;/&gt;

4 траўня 1840 года з'явілася першая друкаваная аб'ява аб продажы «Кабзара», які хутка разышоўся, яго выхад, нават урэзанага цэнзурай, быў падзеяй вялікага літаратурна-грамадскага значэння.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У першага «Кабзара» яшчэ не было адкрытых заклікаў да рэвалюцыйных дзеянняў, аднак увесь ён утрымліваў пратэст супраць грамадскай несправядлівасці і імкнення да вольнага жыцця.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У распрацоўцы гістарычных тэм Шаўчэнка не адышоў ад пэўнай ідэалізацыі мінулага Украіны.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Творы Шаўчэнкі патрапілі ў [[Беларусь]], на [[Каўказ]] і за мяжу (у [[Прага|Прагу]]). [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&amp;nbsp;Афанасьеў-Чужбінскі]], які ў сярэдзіне XIX стагоддзі служыў на Каўказе, пісаў: «Усюды, дзе знаходзіў некалькі ўкраінцаў, у крузе службоўцаў або ў нейкім палку, усюды сустракаў я пацёртыя асобнікі „Кабзара“ і „[[Гайдамакі (паэма)|Гайдамакаў]]“ і поўнае, шчырае спачуванне да іх аўтара».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Рэакцыя расійскіх крытыкаў у большасці сваёй была агрэсіўная: рэцэнзент з «[[Паўночная пчола (газета)|Паўночнай пчолы]]» пісаў, што «асаблівай украінскай мовы няма», іншыя рэцэнзенты называлі [[Украінская мова|ўкраінскую мову]] ''«гібрыдным дыялектам»'', ''«бесперспектыўнай»'' і ''«мужыцкай»'' і лічылі, што ўкраінская мова не мае шанцаў на існаванне.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kobzar-vse-pro-zbirku.htm Кобзар Все про збірку] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408064920/https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kobzar-vse-pro-zbirku.htm |date=8 красавіка 2022 }} ''taras-shevchenko.com.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://zbruc.eu/node/65890 Московська критика про «Кобзар» 1840 року Вол. Дорошенко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201231194605/https://zbruc.eu/node/65890 |date=31 снежня 2020 }} ''zbruc.eu''&lt;/ref&gt;

Амаль адначасова з «Кабзарам», 12 сакавіка 1840 года, Я. Грэбінка падаў у Пецярбургскі цэнзурны камітэт рукапіс альманаха «[[Ластаўка (альманах)|Ластаўка]]», у якую ўвайшлі і творы Шаўчэнкі, у прыватнасці «Прычынная» і вершы «Ветру буйны, ветру буйны!» і «[[Цячэ вада ў сіняе мора]]».&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Калі «Кабзар» быў надрукаваны праз месяц пасля атрымання цэнзурнага дазволу, то «Ластаўка» выйшла толькі праз год.&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Цэнзар П. Корсакаў падпісаў дазвол на выпуск альманаха ў свет 27 красавіка 1841 года.&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;&gt;[http://pvs.uad.lviv.ua/static/media/10/4.pdf «Шевченко — видавець власних творів»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314114831/http://pvs.uad.lviv.ua/static/media/10/4.pdf |date=14 березня 2022 }} ''pvs.uad.lviv.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

8 лістапада 1841 года Шаўчэнка падаў рукапіс «Гайдамакаў» у Пецярбургскі цэнзурны камітэт, цэнзураваў яго зноў П. Корсакаў, які не падаваў творы на разгляд цэнзурнага камітэта і даў дазвол на выпуск яго ў продаж на свой страх і рызыку.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; У «Гайдамаках» былі апеты [[Каліеўшчына|падзеі Каліеўшчыны]], у яе аснову ляглі народныя паданні, перш апавяданні дзеда Шаўчэнкі, [[Іван Андрэевіч Шаўчэнка|Івана]].&lt;ref&gt;[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/174568/05-Vinnichuk.pdf?sequence=1 Художня інтерпретація Коліївщини в поемі «Гайдамаки» Тараса Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314114511/http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/174568/05-Vinnichuk.pdf?sequence=1 |date=14 сакавіка 2022 }} ''dspace.nbuv.gov.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Спачатку «Гайдамакі» палохалі цэнзара сваім рэвалюцыйным духам, з-за чаго ён пратрымаў у сябе рукапіс без ухвалення васемнаццаць дзён, на працягу якіх ён зрабіў прафілактычныя выняткі асобных радкоў і выслоўяў, дазвол на продаж паэмы ён даў з трохмесячнай затрымкай.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Насуперак спадзяванням Шаўчэнкі, яго заступнік Рыгоравіч не стаў выдаўцом паэмы.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Калі «Кабзар» выдаў за свой кошт П. Мартас, то на гэты раз усе клопаты, звязаныя з публікацыяй «Гайдамакаў», ляглі на Шаўчэнка.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lviv.ua&quot;/&gt; Вострай крытыкай сустрэў паэму [[Вісарыён Рыгоравіч Бялінскі|В.&amp;nbsp;Бялінскі]], у часопісе «[[Отечественные записки|Айчынныя запіскі]]» ён абвінавачваў Шаўчэнку ў «схільнасці да рамантычнай высакапарнай вычварнасці» і «вялікай колькасці найбольш вульгарных і майданных слоў і выразаў».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Праз сорак гадоў вельмі негатыўна ацаніў паэму і [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]], лічачы, што ў ёй не было «дакладнай характарыстыкі дадзенага гістарычнага часу».&lt;ref&gt;[https://www.i-franko.name/uk/HistLit/1881/ShevchenkoGajdamaky.html Причинки для оцінення поезій Тараса Шевченка. Іван Франко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222095417/https://www.i-franko.name/uk/HistLit/1881/ShevchenkoGajdamaky.html |date=22 снежня 2021 }} ''i-franko.name'' Процитовано 12 березня 2022&lt;/ref&gt; Услед за «Гайдамакамі» Шаўчэнка напісаў паэму «[[Мар'яна-чарніца (паэма Шаўчэнкі)|Мар'яна-чарніца]]», баладу «[[Утопленая (балада Шаўчэнкі)|Утопленая]]», вялікую паэму на [[Расейская мова|расейскай мове]] «[[Сляпая (паэма Шаўчэнкі)|Сляпая]]».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Першыя два творы разам з песняй з расейскай драмы «Нявеста» і вершам «Цяжка-цяжка ў свеце жыць» ён паслаў 8 снежня 1841 года [[Рыгор Фёдаравіч Квітка-Аснаўяненка|Р.&amp;nbsp;Квіткі-Аснаўяненку]] для змяшчэння ў альманасе «[[Маладзік (альманах)|Маладзік]]».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Таксама ў гэты час Шаўчэнка напісаў драматычны твор «Сляпая прыгажуня», які не захаваўся.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;
[[Файл:Шевченко Т. Г. Катерина. 1842.jpg|міні|справа|210пкс|«[[Кацярына (карціна Шаўчэнкі)|Кацярына]]» (алей, 1842)]]
26 верасня 1841 года Савет Акадэміі мастацтваў у трэці раз узнагародзіў Шаўчэнку сярэбраным медалём другой ступені&amp;nbsp;— за карціну «[[Цыганка-варажбітка (Шаўчэнка)|Цыганка-варажбітка]]».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 28 лістапада на малявальным іспыце ён атрымаў пяты нумар. Наступныя іспыты яму не прынеслі гэтак высокіх вынікаў, але адзнак, ніжэй сярэдніх, ён не атрымаў.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 23 снежня 1841 года яму паставілі 19 нумар з 49; 31 студзеня 1842&amp;nbsp;— 39-й з 59-ці, за жывапіс з натуры&amp;nbsp;— 11-й; 26 лютага таго ж года&amp;nbsp;— 17-ты нумар з 53-х.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; 16 траўня 1842 года Таварыства заахвочвання мастакоў выключыла Шаўчэнку з ліку сваіх пансіянераў, задаволіўшы патрабаванне скарбніка Андрэя Сапожнікава, які абвінавачваў мастака ў тым, што ён ''«на працягу 7 месяцаў не наведваў акадэмічных класаў і не прадстаўляў Камітэту ніякіх сваіх прац, нягледзячы на зробленыя заўвагі»''.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;shevch06&quot;/&gt; Аднак неўзабаве, у справаздачы аб дзейнасці таварыства з 28 красавіка 1842 года па 28 красавіка 1843 года, з'явілася іншае тлумачэнне выбыцця Шаўчэнкі з ліку пансіянераў, без спасылкі на яго недастатковыя поспехі, дзе ўказвалася, што некаторыя мастакі ''«могуць падтрымліваць сябе і існаваць уласнымі працамі»''.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Нечакана пазбаўлены матэрыяльнай падтрымкі Шаўчэнка мог разлічваць толькі на ўласныя заробкі, якія не былі ні сістэматычнымі, ні значнымі.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Засталіся ўспаміны сучаснікаў пра яго напружаную працу падчас вучобы ў Акадэміі мастацтваў над акварэльнымі партрэтамі па замове.&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Недахоп грошай прымусіў Шаўчэнка выступіць і ілюстратарам кніжных выданняў, якія па зместу і накіраванні яму не імпанавалі.&lt;ref name=&quot;Generals&quot;/&gt; Першая створаная ім кніжная ілюстрацыя&amp;nbsp;— малюнак «[[Каталіцкі чарнец (Шаўчэнка)|Каталіцкі чарнец]]» да апавядання [[Мікалай Іванавіч Надзеждзін|Мікалая Надзеждзіна]] «Сіла волі».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У тым жа годзе Шаўчэнка прыняў удзел у ілюстраванні выдання [[Аляксандр Паўлавіч Башуцкі|Аляксандра Башуцкага]] «Нашы, спісаныя з натуры расейцамі».&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; У новай для таго часу тэхніцы гальванакаўстыкі Шаўчэнка выканаў ілюстрацыю да расейскага выдання кнігі Ф. Кобеля «Гальванаграфія» (1843).&lt;ref name=&quot;litopys7&quot;/&gt; Выдавец расейскага перакладу гэтай кнігі Валяр'ян Семяненка-Крамарэўскі прыцягнуў Шаўчэнку да ілюстравання і іншай выдадзенай ім кнігі&amp;nbsp;— «Гісторыя Суворава» (1843), дзе яму належалі жанравыя сцэны, разам&amp;nbsp;— 32 ілюстрацыі.&lt;ref&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Suvorov.html Тарас Шевченко. Ілюстрації до «Історії Суворова» (1842 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222085832/https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Suvorov.html |date=22 снежня 2021 }} ''t-shevchenko'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Акрамя гэтага Шаўчэнка стварыў ілюстрацыі і да яшчэ адной кнігі Палявога&amp;nbsp;— «Расейскія палкаводцы» (1843).&lt;ref name=&quot;Generals&quot;&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Generals.html Тарас Шевченко. Портрети російських полководців (1843 р.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211222085455/https://www.t-shevchenko.name/uk/Painting/Generals.html |date=22 снежня 2021 }} ''t-shevchenko.name'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Гравюры на метале па малюнках Шаўчэнка і іншых мастакоў выконваў англійскі мастак [[Джон Генры Рабінзон|Джон Рабінзон]], яны таксама друкаваліся ў [[Лондан]]е.&lt;ref name=&quot;Generals&quot;/&gt;

Увосень 1842 года Шаўчэнка адправіўся ў марскую паездку ў [[Шведская імперыя|Швецыю]] і [[Данія|Данію]], але з-за нядужання ён даплыў на параходзе толькі ў [[Рэвель]] і вярнуўся назад у Пецярбург.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;&gt;[https://shron1.chtyvo.org.ua/Zhur_Petro/Trudy_i_dni_Kobzaria.pdf?PHPSESSID=csipl2r7p0e3ioesctgvarkqa4 Петро Жур. «Труди і дні Кобзаря»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314113838/https://shron1.chtyvo.org.ua/Zhur_Petro/Trudy_i_dni_Kobzaria.pdf?PHPSESSID=csipl2r7p0e3ioesctgvarkqa4 |date=14 сакавіка 2022 }} ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 12 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

=== Першае падарожжа па Украіне. «Жывапісная Украіна» (1843–1844) ===
25 мая 1843 года Шаўчэнка з Пецярбурга з'ехаў ва Ўкраіну. Прыехаў да паэта [[Віктар Мікалаевіч Забіла|Віктара Забілы]] на ягоным хутары [[Забіліўшчына|Кукурыкыўшчына]] пад [[Барзна|Барзной]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Спыніўся ў [[Нацыянальны гісторыка-культурны запаведнік «Качаніўка»|Качаніўцы]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]], у маёнтку памешчыка [[Рыгор Сцяпанавіч Тарноўскі|Рыгора Тарноўскага]].&lt;ref&gt;''Кирилюк Є.&amp;nbsp;П.''&amp;nbsp;Тарас Шевченко. Життя і творчість.&amp;nbsp;— К. : Держлітвидав України, 1964.&amp;nbsp;— С. 118.&lt;/ref&gt; Пабываў Шаўчэнка і ў суседніх гарадах і сёлах: [[Іваныця (Ічнянскі раён)|Іваніцы]], [[Ічня|Ічне]], [[Грыгарыўка (Бахмацкі раён)|Грыгарыўцы]], [[Батурын (горад)|Батурыне]] і [[Власіўка (Ічнянскі раён)|Власіўцы]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У Грыгарыўцы ён гасцяваў у маёнтку памешчыка П. Скарападскага. У чэрвені 1843 года Шаўчэнка прыбыў у [[Кіеў]], дзе пазнаёміўся з [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаілам Максімовічам]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|Панцеляймонам Кулішам]] і многімі мастакамі, у прыватнасці, з [[Аляксей Флоравіч Сенчыла-Стэфаноўскі|Аляксеем Сенчыла-Стэфаноўскім]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Справа №&amp;nbsp;81, ч. 6, арк. 60—65.&lt;/ref&gt; Тады паэт пабываў на знакамітых «[[Кіеўскі кантрактавы кірмаш|кантрактавых кірмашах]]» на кіеўскім [[Падол (Кіеў)|Падоле]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У гэты час ён пазнаёміўся з будучым [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|кірыла-мяфодзіеўцам]] [[Васіль Міхайлавіч Білазерскі|В. Білазерскім]]. Пазнаёміўся паэт і з многімі студэнтамі [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]], моладзь цёпла прывітала яго як свайго любімага паэта.&lt;ref name=&quot;litopys77&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio05.htm «Подорож Шевченка в Україну 1843 року»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191230132524/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio05.htm |date=30 снежня 2019 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 81-111.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Аглядаючы і любуючыся гістарычнымі славутасцямі Кіева, Шаўчэнка рабіў замалёўкі ў сваім альбоме, пачатым яшчэ ў Пецярбургу.&lt;ref name=&quot;litopys77&quot;/&gt; Разам з Кулішам Шаўчэнка наведаў [[Вышгарад]] і [[Наві Пэтрыўці|Межыгор'е]], дзе агледзелі [[Межыгорскі манастыр|Кіева-Межыгорскі манастыр]], гісторыя якога цесна звязана з [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сеччу]], і ў сваім альбоме паэт зрабіў малюнак алоўкам гэтага манастыра. На [[Палтаўская губерня|Палтаўшчыне]] наведаў Яўгена Грэбінку ў яго прытулку ў [[Мар'яніўка (Лубенскі раён)|Мар'яніўцы]].&lt;ref&gt;''Чужбинский А.'' Воспоминания о Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченко…&amp;nbsp;— С. 6.&lt;/ref&gt; 11 ліпеня 1843-га&amp;nbsp;— у [[Дзень апосталаў Пятра і Паўла|дзень св. Пятра і Паўла]]&amp;nbsp;— наведаў разам з ім пышную бяседу у хроснай маці Грабёнкі, удавы-генеральшы [[Таццяна Густаўна Вільхіўская|Таццяны Вільхіўскай]] у яе «ўкраінскім Версалі» ў [[Майсіўка (Залатаношскі раён)|Майсіўцы]], дзе пазнаёміўся з паэтам [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|Аляксандрам Афанасьевым-Чужбінскім]] і афіцэрам [[Якаў Пятровіч дэ Бальмен|Якавам дэ Бальменам]] (пазней прысвяціў яму паэму «[[Каўказ (паэма)|Каўказ]]»).&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У ліпені 1843 года ў [[Каваліўка (Чаркаская вобласць)|Каваліўцы]] Шаўчэнка наведвае [[Аляксей Васільевіч Капніст|Аляксея Капніста]]&amp;nbsp;— удзельніка [[Дзекабрысты|руху дзекабрыстаў]], сына аўтара «[[Ода на рабства|Оды на рабства]]» і камедыі «Ябяда» [[Васіль Васільевіч Капніст|Васіля Капніста]]. У абодвух яны паехалі ў [[Ягатын]], да [[Мікалай Рыгоравіч Рэпнін-Валконскі|Мікалая Рэпніна-Валконскага]], дзе, жывучы на працягу кастрычніка – снежня 1843 года, па замове Аляксея Капніста Шаўчэнка выканаў дзве копіі з партрэта Мікалая Рэпніна (работы швейцарскага мастака Ё. Гарнунга). Знаёмства з сям'ёй Рэпніных стала адной з найважнейшых падзей у жыцці Шаўчэнкі. У гэтай сям'і паэт знайшоў не толькі прыхільнікаў свайго таленту, але і верных сяброў, найадданейшым з якіх была князёўна [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара]], якую ён пасля называў ''«незабыўным сябрам»'', а ён для яе стаў каханнем.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Русские пропилеи.&amp;nbsp;— М., 1916.&amp;nbsp;— т. II.&amp;nbsp;— С. 180—181; 203—204; Киевская старина.&amp;nbsp;— 1888.&amp;nbsp;— кн. 10.&amp;nbsp;— С. 2—3.&lt;/ref&gt; Знаходзячыся ў Ягатыне, Шаўчэнка напісаў паэму «[[Трызна (паэма)|Трызна]]», якую прысвяціў князёўне.&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev123.htm «Тризна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220409085119/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev123.htm |date=9 красавіка 2022 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У тое ж лета паэт наведаў маёнткі сваіх новых знаёмых: [[Закрэўскія (род)|Закрэўскіх]] у [[Бярозава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавай Рудцы]], Якава дэ Бальмена ў [[Лыновыця|Лыновыцы]], [[Пятро Дзмітрыевіч Сялецкі|Пятра Сялецкага]] ў [[Малютынцы (Пыратынскі раён)|Малютынцах]], Аляксандра Афанасьева-Чужбінскага ў [[Іскіўцы (Лубенскі раён)|Іскіўцах]] і быў з ім на кірмашы ў [[Лубны|Лубнах]], [[Рэвуцкія (род)|Рэвуцкіх]]&lt;ref&gt;[http://uk.rodovid.org/wk?title=Рід:Ревуцькі&amp;limit=250&amp;offset=0 Рід: Ревуцькі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306111833/http://uk.rodovid.org/wk?limit=250&amp;offset=0&amp;title=Рід:Ревуцькі |date=6 сакавіка 2016 }} ''uk.rodovid.org'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; ў [[Іржавэць (Ічнянскі раён)|Іржаўцы]], [[Галаганы (род)|Галаганаў]] у [[Сакырынці (Срыбнянскі раён)|Сакырынцах]] і [[Дзігцяры|Дзігцярах]]. 2 кастрычніка 1843 года гасцяваў у родным [[Шэўчэнкавэ (Звенігародскі раён)|сяле Кырылаўцы]], Звенігародскага павета, на Кіеўшчыне ў сястры і братоў.&lt;ref&gt;Центральний Державний історичний архів УРСР. Київ, ф. 127, оп. 1012, спр. 2130, арк. 16&lt;/ref&gt; Вандраваў ён і такімі сёламі і гарадамі [[Чаркаскі павет|Чаркашчыны]], як: [[Будышчэ (Чаркаскі раён)|Будышчэ]], [[Лысянка]], [[Шэндэрыўка (Звэныгародскі раён)|Шэндэрыўка]], [[Гудзіўка (Звэныгародскі раён)|Гудзіўка]], [[Мошны (Чаркаскі раён)|Мошны]], [[Звэныгародка]], [[Трахтэміраў (Чаркаскі раён)|Трахтэміраў]] і іншыя.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;
[[Файл:1843 - Taras Shevchenko - Avtoportret.jpg|міні|справа|190пкс|[[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, 1843)|Шаўчэнка, аўтапартрэт]] (1843)]]
У [[Бэрэзань (горад)|Бэрэзане]], у маёнтку [[Платон Акімовіч Лукашэвіч|Платона Лукашэвіча]], 9 кастрычніка 1843 года Шаўчэнка напісаў верш «[[Разрытая магіла (Шаўчэнка)|Разрытая магіла]]». Гэты найраннейшы твор, які ўвойдзе ў рукапісную кнігу вершаў «[[Тры лета (кніга)|Тры лета]]» (1843–1850). Непасрэдным штуршком да напісання верша былі археалагічныя раскопкі курганоў-магілаў у 1830–40-х гадах, якія ажыццяўляліся ва Украіне [[Археаграфічная камісія|археаграфічнай камісіяй]] (немала магіл было каля Бэрэзані). Шаўчэнка, як іншыя ўкраінскія паэты-рамантыкі, негатыўна ставіўся да гэтай з'явы, лічачы гэтыя магілы-курганы помнікамі [[Украінскае казацтва|казацкага часу]] і сімвалам яго гераічнага мінулага.&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev124.htm «Розрита могила»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617093644/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev124.htm |date=17 чэрвеня 2018 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 15 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Акрамя таго, у 1843 годзе выйшла паэма [[Яўген Паўлавіч Грэбінка|Яўгена Грэбінкі]] «Багдан» на расейскай мове, якая ўзмацніла негатыўнае стаўленне Шаўчэнкі да [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] (асобныя ўрыўкі паэмы друкаваліся яшчэ ў 1839 годзе).&lt;ref&gt;[http://az.lib.ru/g/grebenka_e_p/text_1843_bogdan_oldorfo.shtml Е.&amp;nbsp;Гребенка. Богданъ. Сцены изъ жизни Малороссійскаго гетмана Зиновія Хмѣльницкаго.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200725194030/http://az.lib.ru/g/grebenka_e_p/text_1843_bogdan_oldorfo.shtml |date=25 ліпеня 2020 }}&amp;nbsp;—Библіотека для чтенія. No&amp;nbsp;2,&amp;nbsp;1843&lt;/ref&gt; У паэме Грэбінка праслаўляў Хмяльніцкага за тое, што ён ''«ля ног цара маскоўскага склаў свае гетманскія клейноды і шчасце прамое ўказаў з родаў у роды»''. Пахвальная тырада Грэбінкі выклікала абурэнне Шаўчэнкі адносна «Багдана», якое не праходзіла да канца яго жыцця. Пасля гэтага Шаўчэнка, на думку даследчыкаў, астудзеў да Грэбінкі, і, магчыма, спыніў з ім прыяцельства.&lt;ref name=&quot;Bileckyj2&quot;&gt;[https://diasporiana.org.ua/literaturoznavstvo/2189-biletskiy-l-taras-shevchenko-kobzar-t-2/ Тарас Шевченко. Кобзар.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622213213/https://diasporiana.org.ua/literaturoznavstvo/2189-biletskiy-l-taras-shevchenko-kobzar-t-2/ |date=22 червня 2020 }}&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;2&amp;nbsp;— Редакція статті й пояснення д-ра Леоніда Білецького.&amp;nbsp;— Вінніпег, 1952.&lt;/ref&gt;
[[Файл:Varvara Volkonskaya Repnina.jpg|міні|злева|160пкс|[[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара Рэпніна]] (1830-я гады)]]
Паводле ўспамінаў даследчыка жыцця і творчасці Шаўчэнкі П. Жура, восенню 1843 года паэт падчас падарожжа на [[Дняпровыя парогі]] і месца апошняй [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]]&amp;nbsp;— наведаў такія гарады і вёскі: [[Пыратын]], [[Лубны]], [[Харол]], [[Крэмэнчук]], [[Вэрхнёдніпроўск]], [[Дніпро|Екацярынаслаў]] (сучасны Дніпро), [[Запарожжа|Аляксандраўск]] (Запарожжа), [[Нікапаль]], [[Пакроўскэ (Мэнскі раён)|Пакроўскэ]], [[Новагеоргііўск|Крылоў]] (Новагеоргііўск), [[Чыгырын]], [[Чаркасы]], [[Шпола|Шполу]] і іншыя.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У лютым 1844 года Шаўчэнка выехаў з Украіны ў Пецярбург праз [[Масква|Маскву]], дзе прабыў адзін тыдзень і пасябраваў з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]] і [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]].&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. VI.&amp;nbsp;— С. 392—393; 439.&lt;/ref&gt; Шчэпкін стаў блізкім сябрам Шаўчэнкі, паэт прысвяціў яму ў 1844 годзе дзве паэзіі&amp;nbsp;— «Заваражы мне, вяшчуне» і «[[Чыгрынэ, Чыгрынэ (Шаўчэнка)|Чыгрынэ, Чыгрынэ]]».&lt;ref&gt;[http://www.haidamaka.org.ua/page_szpiszksxslob.html «Щепкін і Шевченко»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322221307/http://haidamaka.org.ua/page_szpiszksxslob.html |date=22 сакавіка 2022 }} ''haidamaka.org.ua'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Пасля дзевяцімесячнага знаходжання ва Украіне Шаўчэнка пражыў у Пецярбургу больш за год. Асноўнай мэтай вяртання Шаўчэнкі ў імперскую сталіцу было завяршэнне навучання ў Акадэміі мастацтваў, ён так напружана працаваў, што нават улетку 1844 года не наведваў Украіну.&lt;ref name=&quot;litopys77&quot;/&gt;

Падчас першай паездкі ва Украіну Шаўчэнка задумаў выдаць серыю афортаў «[[Жывапісная Украіна (Шаўчэнка)|Жывапісная Украіна]]», а на атрыманыя сродкі выкупіць сваіх родных з прыгонніцтва. 11 лістапада 1844 года камітэт Таварыства заахвочвання мастакоў прыняў рашэнне аказаць Шаўчэнку грашовую дапамогу (300 рублёў) для гэтага выдання.&lt;ref name=&quot;DOC 1844-1847&quot;/&gt; Першыя 6&amp;nbsp;[[афорт]]аў («У Кіеве», «Выдубецкі манастыр у Кіеве», «Судная рада», «Старасці», «Казка» («Салдат і Смерць»), «[[Дары ў Чыгірыне 1649 года]]») выйшлі ў лістападзе.&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. VII.&amp;nbsp;— кн. І.&amp;nbsp;— №&amp;nbsp;92—97.&lt;/ref&gt; Нягледзячы на неверагодныя намаганні Шаўчэнкі па прасоўванні, на дзейную дапамогу В. Рэпнінай і некаторых знаёмых мастака, продажы першага выпуску «Жывапіснай Украіны» ішлі занадта марудна.&lt;ref name=&quot;maysterni&quot;/&gt;  Шаўчэнка меў намер выдаць і другі выпуск зборніка афортаў, але за адсутнасцю сродкаў гэта так і не было ўвасоблена.&lt;ref name=&quot;maysterni&quot;&gt;[http://maysterni.com/publication.php?id=139061 Стежками Шевченкової &quot;Живописної України&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314150908/http://maysterni.com/publication.php?id=139061 |date=14 сакавіка 2022}} ''maysterni.com'' Працытавана 14 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Яго мара аб выкупе з прыгонніцтва братоў і сясцёр так і не здзейснілася.

У 1844 годзе апублікавана перадрук першага выдання «Кабзара» з дадаткам паэмы «Гайдамакі» пад назвай «Чыгірынскі Кабзар і Гайдамакі».&lt;ref name=&quot;KOBZAR-1844&quot;&gt;[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Тарас_Шевченко._Чигиринський_кобзар_та_Гайдамаки._1844.pdf Тарас Шевченко. Чигиринський Кобзар і Гайдамаки] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123173321/https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Тарас_Шевченко._Чигиринський_кобзар_та_Гайдамаки._1844.pdf |date=23 студзеня 2022 }}&amp;nbsp;— СПБ., 1844.&lt;/ref&gt; У тым жа годзе Шаўчэнка напісаў гістарыясофска-палітычную «камедыю» «[[Сон (паэма Шаўчэнкі)|Сон]]»&amp;nbsp;— паэму-[[гратэск]], якая раскрывае чытачам наступствы заняволення Украіны Масквой.&lt;ref&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev128.htm Тарас Шевченко. Сон (Комедія)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200629143406/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev128.htm |date=29 чэрвеня 2020 }}&amp;nbsp;— Зібрання творів у&amp;nbsp;6&amp;nbsp;т.&amp;nbsp;— К.,&amp;nbsp;2003.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;1: Поезія 1837—1847.&lt;/ref&gt;

3 красавіка 1845 года Тарас Шаўчэнка падаў заяву ў Савет Акадэміі мастацтваў з просьбай прысвоіць яму званне мастака. Савет прыняў рашэнне, а агульны сход Акадэміі 18 лістапада 1845 года зацвердзіў «Тараса Шаўчэнка ў [[Акадэмічныя званні Пецярбургскай акадэміі мастацтваў|акадэмічным званні некласны мастак]] у жывапісе гістарычным і партрэтным» і выдала яму па яго заяве білет на права праезду ва Украіну і назад ''«для мастацкіх заняткаў»'', а таксама бесперашкоднага там знаходжанне.&lt;ref name=&quot;DOC 1844-1847&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum03.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200503170844/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum03.htm |date=3 траўня 2020 }}&amp;nbsp; Документи 102—197 (1844—1847).&amp;nbsp;— К., 1982.&lt;/ref&gt;

=== Другі прыезд ва Украіну. Археаграфічная камісія (1845–1847) ===
[[Файл:1845 - Sh Sketchbook - f.05r.jpg|міні|260x260пкс|«[[Узнясенскі сабор у Пераяславе (Шаўчэнка)|Узнясенскі сабор у Пераяславе]]» (1846)]]
31 сакавіка 1845 года Шаўчэнка адправіўся з Пецярбурга праз [[Масква|Маскву]] ва Украіну. У Маскве сустрэўся з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]] і агледзеў [[Маскоўскі Крэмль|Крэмль]]. Далей ён праехаў [[Падольск]], [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Кромы]], [[Эсмань]]. Першай станцыяй ва Украіне, дзе спыніўся Шаўчэнка, быў [[Глухаў]]. Наступны прыпынак ён здзейсніў у [[Кралэвэць|Кралэвцы]], дзе маляваў партрэт ротмістра І. Рудзінскага.&lt;ref name=&quot;univ.kiev.ua&quot;&gt;[http://www.univ.kiev.ua/ru/geninf/osobystosti/shevchenko/ ШЕВЧЕНКО Тарас Григорович (1814-1861)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144817/http://www.univ.kiev.ua/ru/geninf/osobystosti/shevchenko/ |date=1 сакавіка 2022 }} ''univ.kiev.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

Затым Шаўчэнка наведаў [[Ягатын]], каб выказаць спачуванні смерці бацькі [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|В. Рэпнінай]]. Паміж сябрамі адбылася размова пра альбом «Жывапісная Украіна». Князёўна з асаблівай стараннасцю займалася ўладжанням падпіскі на гэтае выданне.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Праз [[Пераяслаў]], [[Барыспіль]], [[Бравары]] паэт адправіўся ў Кіеў.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У Кіеве паэт пашырыў знаёмства са студэнцкай моладдзю і сустрэўся з [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|М.&amp;nbsp;Максімовічам]], якому таксама падарыў паэму «Трызна».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Свае кіеўскія сустрэчы вясной 1845 года паэт звязваў, перш за ўсё, з неабходнасцю распаўсюджвання «Жывапіснай Украіны».&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;&gt;[https://nlu.org.ua/resourses/nashi_vydannya/Ros1osn.pdf «Тарас Шевченко і Україна»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220315224748/https://nlu.org.ua/resourses/nashi_vydannya/Ros1osn.pdf |date=15 сакавіка 2022 }} ''nlu.org.ua'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Дзякуючы Максімавічу ён стаў неафіцыйным супрацоўнікам [[Кіеўская археаграфічная камісія|Кіеўскай археаграфічнай камісіі]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Выконваючы задачы камісіі, Шаўчэнка шмат падарожнічаў па Украіне, збіраў фальклорныя і этнаграфічныя матэрыялы, адлюстроўваў гістарычныя і архітэктурныя помнікі і вёў «Археалагічныя нататкі».&lt;ref name=&quot;history.org.ua&quot;&gt;[http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/3/6.pdf Діяльність Т. Г. Шевченка у Київській археографічній комісії (1845— 1847: рр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314122017/http://history.org.ua/JournALL/journal/1991/3/6.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Знаходзячыся ў Кіеве, Шаўчэнка працягваў літаратурную дзейнасць, у прыватнасці, менавіта тут ён пачаў паэму пра [[Ян Гус|Яна Гуса]] «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», чытаў гістарычныя крыніцы гэтай асобы і распытваў знаёмых.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Асоба гэтага чэшскага рэфарматара і прапаведніка зацікавіла Шаўчэнка сваёй рэвалюцыйнай дзейнасцю. Крыху пазней, 22 лістапада, знаходзячыся ўжо ў Пераяславе, Шаўчэнка зацікавіўся і іншым чэшскім асветнікам [[Павел Ёзеф Шафарык|Павелам Шафарыкам]], з-за чаго напісаў пасвячэнне ў паэму&amp;nbsp;— «[[Шафарыку (паэма Шаўчэнкі)|Шафарыку]]».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt;

Улетку, па даручэнні камісіі, Шаўчэнка выехаў з Кіева на [[Левабярэжная Украіна|Левабярэжжа]], у [[Прылукы]], для вывучэння помнікаў гэтага горада і яго наваколляў. Затым наведаў [[Гусцінскі манастыр]], дзе быў пахаваны [[Мікалай Рыгоравіч Рэпнін-Валконскі|М.&amp;nbsp;Рэпнін]].&lt;ref name=&quot;romen-sula.org&quot;&gt;[https://romen-sula.org/varvara-ryepnina-i-taras-shevchenko/ Варвара Рєпніна і Тарас Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144813/https://romen-sula.org/varvara-ryepnina-i-taras-shevchenko/ |date=1 сакавіка 2022 }} ''romen-sula.org'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Падарожнічаючы па Палтаўшчыне ён наведаў [[Лубны]], паблізу якіх у сяле [[Мгар (Лубенскі раён)|Мгар]] агледзеў старадаўні [[Мгарскі Спаса-Праабражэнскі манастыр|Праабражэнскі мужчынскі манастыр]] і старадаўнія земляныя ўмацаванні, званыя «Замком».&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Далей у сваіх нататках ён паказаў [[Саланыця (Лубенскі раён)|Саланыцю]], дзе ў свой час быў узяты ў палон гетман [[Севярын Налівайка|С.&amp;nbsp;Налівайка]], і апісаў таксама горад [[Лукім'я]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Па дарозе ў [[Рамны]] паэт наведаў маёнтак [[Рыгор Паўлавіч Галаган|Р.&amp;nbsp;Галагана]] ў [[Сакырынці (Срыбнянскі раён)|Сакырынцах]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Быў Шаўчэнка і ў маёнтку іншага [[Галаганы (род)|Галагана]]&amp;nbsp;— [[Пятро Рыгоравіч Галаган|Пятра Рыгоравіча]]. 20–22 ліпеня, паэт наведаў знакаміты раменскі [[Ільінскі кірмаш]]. Тут ён пазнаёміўся з [[Карп Трафімавіч Саленік|К.&amp;nbsp;Саленікам]], адным з заснавальнікаў новага [[Рэалізм (жывапіс)|рэалістычнага]] [[Украінскі тэатр|ўкраінскага тэатра]].&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;&gt;[http://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/shevchenkove-yarmarkuvannya/ Шевченкове ярмаркування] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123144214/http://grinchenko-inform.kubg.edu.ua/shevchenkove-yarmarkuvannya/ |date=23 студзеня 2022 }} ''grinchenko-inform.kubg.edu.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Падчас кірмашу Шаўчэнка тры дні жыў у намёце ўладальніка маёнтка ў [[Гарадышчэ (Чаркаская вобласць)|Гарадышчы]] на [[Чаркашчына|Чаркашчыне]] П.&amp;nbsp;Свечкі, сына палкоўніка, які славіўся ва Украіне сваімі дзівацтвамі.&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;/&gt; Пазнаёміўся ён таксама з памешчыкам І.&amp;nbsp;Якубовічам, раменскім павятовым маршалкам&amp;nbsp;— бацькам [[Дзекабрысты|дзекабрыста]] [[Аляксандр Іванавіч Якубовіч|А.&amp;nbsp;Якубовіча]].&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;/&gt; Па дарозе ў [[Палтава|Палтаву]] паэт наведаў [[Рэшэтыліўка|Рэшэтыліўку]], дзе спыняўся ва ўладальніка гэтай мясцовасці А.&amp;nbsp;Папова, у якога захавалася бібліятэка і архіў з мноствам рэдкіх кніг і дакументаў па гісторыі Украіны&amp;nbsp;— што ўяўляла немалую цікавасць для Камісіі. У Палтаве і яе наваколлях паэт азнаёміўся з многімі архітэктурнымі славутасцямі&amp;nbsp;— [[Крыжаўзвіжанскі жаночы манастыр (Палтава)|Крыжаўзвіжанскім манастыром]], [[Свята-Успенскі кафедральны сабор (Палтава)|Успенскім саборам]], домам [[Іван Пятровіч Катлярэўскі|І.&amp;nbsp;Катлярэўскага]]. На Палтаўшчыне Шаўчэнка некалькі разоў наведаў і маёнтак [[Аркадзь Гаўрылавіч Радзянка|А.&amp;nbsp;Радзянкі]] ў [[Вэсэлы Падзіл (Крэменчуцкі раён)|Вясёлым Падоле]].&lt;ref name=&quot;grinchenko-inform&quot;/&gt; Пабываў тады Тарас Рыгоравіч і ў [[Вішнякаўскі маёнтак|маёнтку]] брата Аркадзя&amp;nbsp;— Платона Радзянкі ў [[Вышнякы (Лубенскі раён)|Вышняках]]. У жніўні Шаўчэнка выехаў на Чаркашчыну у [[Пераяслаў]], дзе жыў яго сябар, лекар [[Андрэй Восіпавіч Казачкоўскі|А.&amp;nbsp;Казачкоўскі]]. У гэтым горадзе паэт наведаў [[Узнясенскі манастыр (Пераяслаў)|Вазнясенскі сабор]], [[Свята-Успенскі сабор (Пераяслаў)|Успенскую]], [[Пакроўская царква (Пераяслаў)|Пакроўскую]] і [[Міхайлаўскі манастыр (Пераяслаў)|Міхайлаўскую цэрквы]].&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;&gt;[http://perejaslav.org.ua/biblioteka/shlyahami-velikogo-kobzarya-pereyaslavshina.html Шляхами великого кобзаря. Тарас Шевченко і Переяславщина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614031402/http://perejaslav.org.ua/biblioteka/shlyahami-velikogo-kobzarya-pereyaslavshina.html |date=14 чэрвеня 2021 }} ''perejaslav.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Наведаў вёскі недалёка ад Пераяслава: [[Манастырышчэ]], [[Трахтэмыріў (Чаркаскі раён)|Трахтэмыріў]], [[Андрушы (Барыспільскі раён)|Андрушы]] і В'юнышчэ.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;

У [[В'юнышчэ (Пераяслаў-Хмельніцкі раён)|В'юнышчы]] Шаўчэнка наведаў былога дзекабрыста С.&amp;nbsp;Самойлава.&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt; Падарожнічаючы па роднай Чаркашчыне, Шаўчэнка некалькі разоў наведаў родных у Кырыліўцы і [[Зэлэна Дзіброва (Звэныгародскі раён)|Зэлэнай Дзіброве]] (дзе жыла яго старэйшая сястра Кацярына), пабываў у сёлах [[Лысянка]], [[Рызынэ (Звэныгародскі раён)|Рызынэ]], [[Русаліўка (Уманскі раён)|Русаліўка]], [[Лузаніўка (Чаркаскі раён)|Лузаніўка]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Затым, у жніўні, падарожнічаючы па Кіеўшчыне, паэт наведаў у [[Пацік (Мыроніўскі раён)|Паціке]] свайго сябра [[Васіль Васільевіч Тарноўскі-старшы|Васіля Тарноўскага-старшага]], з сястрой якога, Надзеяй, ахрысціў дзіця ў мясцовага дыякана М.&amp;nbsp;Гавядоўскага.&lt;ref name=&quot;choim.org&quot;&gt;[http://www.choim.org/вони-надихали-шевченка/ “Вони надихали Шевченка”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414163049/http://www.choim.org/вони-надихали-шевченка/ |date=14 красавіка 2021 }} ''litopys.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://kachanivka.in.ua/publikacii/24-kohan-zhnki-v-dol-tarasa.html «Кохані» жінки в долі Тараса] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226044038/http://kachanivka.in.ua/publikacii/24-kohan-zhnki-v-dol-tarasa.html |date=26 лютага 2021 }} ''kachanivka.in.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Ёсць звесткі, што ў гэты час ён напісаў вершы, якія не захаваліся. Калі Шаўчэнку арыштавалі, Надзея Тарноўская схавала рукапісы ў скрыню і закапала ў зямлю.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Пасля вызвалення паэта яна адкапала скрыню і доўга захоўвала паперы ў сябе.&lt;ref name=&quot;choim.org&quot;/&gt; У Паціке паэт пражыў каля двух тыдняў. Затым ён адправіўся ў [[Біла Цэрква|Білу Цэркву]], дзе агледзеў помнік садова-паркавай архітэктуры «[[Дзяржаўны дэндралагічны парк «Александрыя» НАН Украіны|Александрыя]]».&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У [[Тарашча|Тарашчы]] мастак звярнуў увагу на галоўную архітэктурную славутасць горада&amp;nbsp;— казацкую царкву. У [[Віта-Паштова|Віце-Паштовай]] Шаўчэнка агледзеў [[Віта-Паштова (гарадзішча)|старажытнарускае гарадзішча]] і магільнік.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У [[Мытныця (Абухіўскі раён)|Мытныці]] ён азнаёміўся са старажытнымі землянымі валамі, якія называюць «[[Зміевы валы|Змяінымі]]». Пабываў у Шаўчэнка і ў [[Чыгырын]]е, дзе замаляваў наваколлі горада з [[Багданава гара (Чыгырын)|Замкавай гарой]], там ён наведаў [[Халодны Яр]], [[Троіцкі Матронінскі жаночы манастыр|Матронінскі манастыр]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Наведаў ён і [[Субоціў (Чаркаскі раён)|Субоціў]], дзе агледзеў тры калодзежы з гаючай вадой, выканаў малюнак [[Ільінская царква (Субоціў)|Багданавай царквы]] і руіны дома гетмана [[Багдан Міхайлавіч Хмяльніцкі|Б. Хмяльніцкага]].

Восенню 1845 года паэт зноў накіраваўся на Палташчыну. У [[Мыргарад]]зе ён спыніўся ў П.&amp;nbsp;Шаршавіцкага, чыноўніка канцылярыі павятовага маршалка, у якога аднавіў літаратурную дзейнасць.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; 4 кастрычніка паэт запісаў дзве новыя лірычныя паэзіі: «Не зайздросці багатаму» і «Не ажаніся з багатай», якія ўвайшлі ў рукапісную кнігу «Тры гады». Агледзеўшы гістарычныя і архітэктурныя помнікі Мыргарада і яго наваколля, у прыватнасці вёскі [[Гогалэвэ (Мыргарадскі раён)|Яноўшчыну]], [[Вэлыкі Сарочынці (Мыргарадскі раён)|Сарочынці]], [[Білыкі (Мыргарадскі раён)|Білыкі]], Шаўчэнка на час спыніўся ў [[Мар'янскэ (Мыргарадскі раён)|Мар'янскім]] (першы прыезд туды адбыўся вясной 1845 года) у [[Маршалак шляхты|маршалка шляхты]] [[Мыргарадскі павет|Мыргарадскага павета]] А.&amp;nbsp;Лук'яновіча, дзе намаляваў яго партрэт.&lt;ref&gt;[http://ir.nmu.org.ua/jspui/bitstream/123456789/345/1/Bilokin.pdf Т. Г. Шевченко на Пріоріллі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301144818/http://ir.nmu.org.ua/jspui/bitstream/123456789/345/1/Bilokin.pdf |date=1 сакавіка 2022 }} ''ir.nmu.org.ua'' Працытавана 1 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Затым Шаўчэнка спыняўся ў [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&amp;nbsp;Афанасьева-Чужбінскага]] ў [[Іскіўці (Лубенскі раён)|Іскіўцах]] і [[Віктар Аляксеевіч Закрэўскі|В.&amp;nbsp;Закрэўскага]] ў [[Бэрэзава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавай Рудцы]], дзе аглядаў славутасці мясцовасці. Па дарозе Шаўчэнка трапіў пад лівень і застудзіўся і ў апошніх чыслах кастрычніка 1845 года зноў прыбыў у Пераяслаў да А.&amp;nbsp;Казачкоўскага, дзе пражыў працяглы час лечачыся ў яго.&lt;ref name=&quot;piryatin-museum.at.ua&quot;/&gt;  У гэты час паэт напружана працаваў, напісаў наступныя творы: «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», «[[Нявольнік (паэма Шаўчэнкі)|Сляпы]]», «[[Вялікі склеп (паэма Шаўчэнкі)|Вялікі склеп]]», «[[Наймічка (паэма Шаўчэнкі)|Наймічка]]», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]», «[[І мёртвым, і жывым… (паэма Шаўчэнкі)|І мёртвым, і жывым…]]», «[[Халодны Яр (верш Шаўчэнкі)|Халодны Яр]]», «[[Давідавыя псалмы (балада Шаўчэнкі)|Давідавыя псалмы]]».&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt; Але з-за яскрава антыімперскага характару большасць новых паэтычных твораў не маглі быць надрукаваны, але яны распаўсюджваліся ў спісах.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; У далейшым рукапіс «Каўказа» паэт перадаў 1846 года праз свайго знаёмага, [[Мікалай Іванавіч Савыч|М.&amp;nbsp;Савіча]], які ехаў у [[Парыж]], паважаным ім [[Адам Міцкевіч|Адаму Міцкевічу]].&lt;ref name=&quot;slovoprosvity.org&quot;&gt;[http://slovoprosvity.org/2012/02/08/shevchenkiv-kavkaz-u-seredniy-azii/ Шевченків «Кавказ» у Середній Азії] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220207231606/http://slovoprosvity.org/2012/02/08/shevchenkiv-kavkaz-u-seredniy-azii/ |date=7 лютага 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 13 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У канцы лістапада 1845 года Шаўчэнка прыехаў у Кіеў, паказаў Археаграфічнай камісіі свае запісы, малюнкі гістарычных помнікаў і быў афіцыйна залічаны ў склад яе супрацоўнікаў. 28 лістапада ён атрымаў падарожную і грошы для раз'ездаў з мэтай апісання помнікаў даўніны. Акрамя сустрэчы з заснавальнікам камісіі, прафесарам гісторыі [[Мікалай Дзмітрыевіч Іванішаў|М.&amp;nbsp;Іванішавым]], Шаўчэнка пазнаёміўся з прафесарам [[Аляксандр Іванавіч Селін|А.&amp;nbsp;Селіным]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio07.htm Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 127-184. ЗНОВУ НА УКРАЇНІ (1845-1847)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200223222256/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio07.htm |date=23 лютага 2020 }} ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

У пачатку снежня Шаўчэнка зноў прыехаў у В'юнішчэ да С.&amp;nbsp;Самойлава, дзе пражыў каля месяца, там ён напісаў шэраг лірычных вершаў: «Маленькай Мар'яне», «[[Мінаюць дні, мінаюць ночы… (верш Шаўчэнкі)|Мінаюць дні, мінаюць ночы…]]», «[[Тры лета (верш Шаўчэнкі)|Тры лета]]». У канцы снежня Шаўчэнка зноў цяжка захварэў, пасля чаго заклапочаны С.&amp;nbsp;Самойлаў неадкладна адвёз яго на лячэнне ў Казачкоўскага.&lt;ref name=&quot;perejaslav.org.ua&quot;/&gt; 25 снежня 1845 года ў доме Казачкоўскага паэт напісаў палітычны, рэвалюцыйны запавет&amp;nbsp;— «[[Як памру, то пахавайце… (запавет Шаўчэнкі)|Як памру, то пахавайце…]]», які быў адлюстраваннем сялянскіх супрацьпамешчыцкіх паўстанняў.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Гэтымі вершамі завяршаецца альбом «Тры лета». Пасля акрыяння, у пачатку 1846 года Шаўчэнка па ўдзеле камісіі зноў адправіўся на Левабярэжжа, дзе ў чарговы раз наведаў гарады і вёскі: [[Ягатын]], [[Майсіўка (Залатаношскі раён)|Майсіўку]], [[Іскіўці (Лубенскі раён)|Іскіўці]], [[Бэрэзава Рудка (Пыратынскі раён)|Бярозавую Рудку]], [[Лэмэшы (Казэлэцкі раён)|Лэмэшы]], Маркіўці і [[Прылукы]]. У Майсіўцы, на традыцыйных імянінах [[Таццяна Густаваўна Вільхоўская|Т.&amp;nbsp;Вільхоўскай]], Шаўчэнка сустрэў многіх сваіх знаёмых: [[Віктар Мікалаевіч Забіла|В.&amp;nbsp;Забілу]], Г.&amp;nbsp;Тарноўскага, [[Мікалай Мікалаевіч Маркевіч|М.&amp;nbsp;Маркевіча]], [[Закрэўскія|Закрэўскіх]], пазнаёміўся з М.&amp;nbsp;Кейкуатавым і сямействам [[Катэрынычы (род)|Катэрынычаў]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Там Шаўчэнка намаляваў алейны партрэт дробнай памешчыцы А.&amp;nbsp;Шосткі (лёс якога невядомы), разгуляны на яе карысць у латарэю. Партрэт выйграла М.&amp;nbsp;Корсун, памешчыца [[Вэлыка Круча (Лубенскі раён)|Вялікай Кручы]] [[Пыратынскі павет|Пыратынскага павета]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;
[[Файл:1845 09 - Taras Shevchenko - Avtoportret -.jpg|міні|справа|200пкс|[[Аўтапартрэт (Шаўчэнка, жнівень 1845)|Аўтапартрэт Шаўчэнкі]] (1845)]]
Далей, працягваючы гісторыка-этнаграфічныя даследаванні, Шаўчэнка зноў заехаў у Іскіўці да А.&amp;nbsp;Афанасьева-Чужбінскага, з якім адправіўся ў [[Ніжын]], дзе захавалася нямала важных помнікаў архітэктуры: саборы, цэрквы, жылыя будынкі XVII–XVIII&amp;nbsp;ст.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; У Ніжыне ён сустракаўся са студэнтамі [[Ніжынскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Мікалая Гогаля|юрыдычнага ліцэя]], наведаў карцінную галерэю і сустрэўся са сваім даўнім сябрам І.&amp;nbsp;Сашэнкам.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Затым Шаўчэнка наведаў Чарнігаў, дзе агледзеў [[Спаса-Праабражэнскі сабор (Чарнігаў)|Спаскі сабор]], [[Траецка-Ільінскі манастыр (Чарнігаў)|Траецкі манастыр]], [[Барысаглебскі сабор (Чарнігаў)|Барысаглебскую царкву]], [[Пятніцкая царква (Чарнігаў)|Царкву св.&amp;nbsp;Параскевы]], [[Успенскі сабор Ялецкага манастыра|Царква Успення Божай Маці]], [[Чарнігаўскі калегіум|дом Чарнігаўскай семінарыі]] і бібліятэка, якая калісьці належала палкоўніку [[Паўло Палуботак|Паўлу Палуботку]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Акрамя гэтага, з А.&amp;nbsp;Афанасьевым-Чужбінскім ён наведаў [[Дом чарнігаўскага дваранскага сходу|Чарнігаўскі дваранскі сход]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Па запрашэнні [[Андрэй Іванавіч Лызагуб|А.&amp;nbsp;Лызагуба]], які вельмі высока шанаваў яго творчасць, у сакавіку 1846 года Шаўчэнка прыбыў у [[Сэдніў]] каля Чарнігава.&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;/&gt; Ён наведаў драўляную [[Георгіеўская царква (Сэдніў)|Георгіеўскую драўляную]] і [[Васкрасенская царква (Сэдніў)|Васкрасенскую мураваную царкву]]. Багатае гісторыяй і славутасцямі мястэчка натхняў паэта на творчую дзейнасць.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;/&gt; Бываў Шаўчэнка і ў маёнтку старэйшага брата Андрэя Лызагуба&amp;nbsp;— [[Ілья Іванавіч Лызагуб|Ільі]]. Адпраўляючыся з Чарнігаўшчыны ў Кіеў, паэт спыняўся ў [[Лэмэшы (Казэлэцкі раён)|Лэмэшах]] і ў [[Казэлэць|Казэльцы]], дзе агледзеў два архітэктурныя помнікі гэтай мясцовасці, якія пабудавала графіня [[Наталля Дзям’янаўна Разумоўская|Н.&amp;nbsp;Разумоўская]]&amp;nbsp;— яе [[Пакоршчына (сядзіба)|дом]] і [[Сабор Раства Багародзіцы (Казэлэць)|Сабор Раства Багародзіцы]]. Наведаў ён і [[Маркіўці (Ніжынскі раён)|Маркіўці]], дзе выканаў восем партрэтаў памешчыкаў [[Катэрынычы (род)|Катэрынычаў]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;

Увесну 1846 года Шаўчэнка прыбыў у Кіеў і пасяліўся ў доме ў завулку «[[Казінае балота (Кіеў)|Казінае балота]]». Выконваючы далейшыя задачы камісіі, ён заняўся аглядам гістарычных помнікаў горада, шмат працаваў на схілах Дняпра, асабліва любіў бываць ля [[Выдубіцкі манастыр|Выдубіцкага манастыра]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Маляваў кіеўскія пейзажы, руіны [[Залатыя вароты (Кіеў)|Залатых варот]]. Не раз бываў у [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]].&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;/&gt; У гэты час ён напісаў балады «[[Лілея (балада Шаўчэнкі)|Лілея]]» і «[[Русалка (балада Шаўчэнкі)|Русалка]]». У красавіку Шаўчэнка далучыўся да [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мяфодзіеўскага братэрства]]&amp;nbsp;— таемнага таварыства, заснаванага па ініцыятыве [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&amp;nbsp;Кастамарава]].&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt; У палеміцы з Кастамаравым і іншымі членамі грамадства-[[Лібералізм|лібераламі]] Шаўчэнка адстойваў [[Рэвалюцыя|рэвалюцыйны]] шлях барацьбы супраць [[Прыгоннае права|прыгону]] і [[Самадзяржаўе|самадзяржаўя]].&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;&gt;[https://www.ukrlib.com.ua/tvory/printit.php?tid=10200 Тарас Шевченко і Кирило-Мефодіївське братство] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013141154/http://www.ukrlib.com.ua/tvory/printit.php?tid=10200 |date=13 кастрычніка 2017 }} ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У той час як Кастамараў у тыя часы стаяў на ліберальна-[[Рэфармізм|рэфармісцкіх]] пазіцыях. Улетку 1846 года Шаўчэнка разам з М.&amp;nbsp;Іванышавым удзельнічаў у раскопках буйных курганоў VI–V&amp;nbsp;ст.&amp;nbsp;да&amp;nbsp;н.э. Пэрэп'ят і [[Пэрэп'ятыха]], што паміж [[Васылькіў|Васыльковам]] і [[Фасціў|Фаставам]]. У абавязкі мастака ўваходзіла стварэнне малюнкаў, якія адносяцца да раскопак, і збор у насельніцтва этнаграфічнага матэрыялу.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt;

21 верасня 1846 года Шаўчэнка атрымаў ад Археаграфічнай камісіі новае даручэнне і неўзабаве ён з'ехаў з Кіева. Яго пошукі і даследаванні пачаліся з [[Камянец-Падольскі|Камянец-Падольскага]], дзе ён азнаёміўся са шматлікімі сярэднявечнымі архітэктурнымі збудаваннямі, у прыватнасці агледзеў крэпасць.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Затым паэт адправіўся ў [[Пачаіў]], тут ён па заданні намаляваў чатыры акварэлі: «[[Пачаеўская лаўра з поўдня (карціна Шаўчэнкі)|Пачаеўская лаўра з поўдня]]», «[[Пачаеўская лаўра з захаду (карціна Шаўчэнкі)|Пачаеўская лаўра з захаду]]», «[[Сабор Пачаеўскай лаўры, унутраны выгляд (карціна Шаўчэнкі)|Сабор Пачаеўскай лаўры]]» (унутраны выгляд) і «[[Выгляд на ўскраіне з тэрасы Пачаеўскай лаўры (карціна Шаўчэнкі)|Выгляд на ўскраіне з тэрасы Пачаеўскай лаўры]]».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; З Пачаіва ён з'ехаў у [[Астрог (горад)|Астрог]] і [[Крэмэнэць]], дзе агледзеў ансамбль мясцовага ліцэя.&lt;ref name=&quot;history.org.ua&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Тарас Григорович Шевченко і Тернопільщина - iternopolyanyn.com|url=https://iternopolyanyn.com/uk/eternal-t-g-shevchenko-i-ternopilshhyna|date=2022-07-06|accessdate=2022-07-07|language=uk}}&lt;/ref&gt; Далей шлях яго пралягаў на [[Корэць]]. У канцы восені 1846 года паэт пабываў у [[Бэрэстэчка|Бэрэстэчку]], дзе наведаў руіны крэпасцяў і месца [[Бітва пад Берасцечкам|Бэрэстэцкай бітвы]] 1651 года&amp;nbsp;— адной з найзначнейшых падзей [[Паўстанне Хмяльніцкага|вызваленчай вайны ўкраінскага народа 1648–57 гадоў]].&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Знаходзячыся ў гэтых краях, Шаўчэнка звярнуў увагу на вялікую колькасць развалін замкаў і палацаў.&lt;ref name=&quot;nlu.org.ua&quot;/&gt; Аб'ехаўшы большую частку Украіны з усходу на захад, паэт прыйшоў да высновы аб адзінстве ўкраінскага народа, землі якога не раз былі раз'яднаны межамі захопнікаў: ''«Ад берагоў ціхага [[Дон]]а да крэмністых берагоў хуткаплыннага [[Днестр|Днястра]]&amp;nbsp;— адна глеба зямлі, адна гаворка, адзін побыт, адна фізіяномія народа; нават і песні адны і тыя ж. Як адной маці дзеці»''.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Падчас вандровак Шаўчэнка ў альбомах запісаў нямала народных песень: «Ой сядзіць казак ды на дарозе», «Ой павіншуй, Божа, цара Нікольца», «Ці не гэта ж тая кумася», «І ў бабы душа не з лапуцкая», «Пакахала маскаля» і іншыя.&lt;ref name=&quot;history.org.ua&quot;/&gt; Праз [[Звягель]] і [[Жытомір]], у канцы кастрычніка 1846 года, Шаўчэнка вярнуўся з камандзіроўкі ў Кіеў.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

27 лістапада 1846 года Шаўчэнка падаў прашэнне на імя куратара [[Аляксандр Сямёнавіч Траскін|А.&amp;nbsp;Траскіна]] і генерал-губернатара [[Дзмітрый Гаўрылавіч Бібікаў|Д.&amp;nbsp;Бібікава]] аб прызначэнні яго на пасаду настаўніка малявання ў [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскім універсітэце]], замест мастака [[Капітон Сцяпанавіч Паўлаў|К.&amp;nbsp;Паўлава]], які выйшаў на пенсію. Шаўчэнка меў усе падставы атрымаць гэтую пасаду: у яго была адпаведная адукацыя, у яго было шмат апублікаваных прац, якія атрымалі станоўчую адзнаку ў прэсе.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;uartlib&quot;/&gt; Таксама ён быў добра знаёмы са станам універсітэцкай [[Літаграфія|літаграфіі]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;uartlib&quot;&gt;[http://uartlib.org/downloads/StorchayArtOsvita_uartlib.org.pdf МИСТЕЦЬКА ОСВІТА В КИЇВСЬКОМУ УНІВЕРСИТЕТІ (1834 – 1924 рр.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314143958/http://uartlib.org/downloads/StorchayArtOsvita_uartlib.org.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''uartlib.org''&lt;/ref&gt; У той час літаграфіяй ва ўніверсітэце займаліся двое замежнікаў, аплата якіх каштавала вельмі дорага, з-за чаго гэтая галіна давала шкоду. Жадаючы дапамагчы ўніверсітэту ў гэтай галіне, Шаўчэнка быў гатовы бясплатна выконваць абавязкі літографа.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; 6 снежня куратар універсітэта адказаў згодай на просьбу Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;uartlib&quot;/&gt; Цяпер патрабаваўся дазвол па просьбе Шаўчэнкі ад міністра народнай асветы С.&amp;nbsp;Уварава, запыт якому на гэта накіраваў Д.&amp;nbsp;Бібікаў. Дапамагала паэту ў яго хадайніцтве і В.&amp;nbsp;Рэпніна праз сваю маці.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

У канцы снежня 1846 года Шаўчэнка зноў адправіўся ў службовую камандзіроўку, наведаўшы з Кастамаравым [[Бравары]].&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; У пачатку 1847 года паэт некаторы час жыў у [[Барзна|Барзне]], у свайго сябра, пісьменніка У.&amp;nbsp;Забілы, дзе выканаў ягоны партрэт.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; У студзені Шаўчэнка пабываў у [[Чарнігаўскі абласны гісторыка-мемарыяльны музей-запаведнік П. Куліша «Ганніна пустынь»|маёнтку]] [[Белазерскія (род)|Белазерскіх]] ([[Васіль Данілавіч Белазерскі|Васіля]] і [[Мікалай Данілавіч Белазерскі|Мікалая]])&amp;nbsp;— у Матроніўцы і [[Мыкалаіўка (Барзнянскі раён)|Мыкалаіўцы]].&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; Некалькі дзён паэт пражыў на хутары Сарокі, дзе намаляваў два партрэты Ю.&amp;nbsp;Срэбдольскай.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt; 22 студзеня 1847 года ён быў у [[Алэніўка (Барзнянскі раён)|Алэніўцы]] старшым {{comment|баярынам|сведка}} на шлюбе [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П.&amp;nbsp;Куліша]] і А.&amp;nbsp;Белазерскай (сёстры Васіля, пасля пісьменніцы&amp;nbsp;— [[Ганна Барвінак|Ганны Барвінак]]), а затым на вяселлі ў Матроніўцы.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;&gt;[https://cg.gov.ua/web_docs/1/2020/03/docs/Чернігівщина%20в%20житті%20та%20творчості%20Шевченка.pdf Чернігівщина в житті та творчості Т.Г. Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220314115700/https://cg.gov.ua/web_docs/1/2020/03/docs/Чернігівщина%20в%20житті%20та%20творчості%20Шевченка.pdf |date=14 сакавіка 2022 }} ''cg.gov.ua'' Працытавана 11 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Наведаў Шаўчэнку і сяло Бігач, маёнтак Кейкуатавых, дзе выканала некалькі партрэтаў&amp;nbsp;— дружыны князя і дзяцей.&lt;ref name=&quot;cg.gov.ua&quot;/&gt;

У канцы зімы 1847 года Шаўчэнка зноў прыбыў у Сэдніў, дзе завяршыў паэму «Асіна» (у пазнейшай рэдакцыі паэт даў ёй новую назву «[[Ведзьма (паэма Шаўчэнкі)|Ведзьма]]»), якую перапісаў у той жа сшытак, што і балады «Лілея» і «Русалка».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;crb.edukit.cn.ua&quot;&gt;[http://crb.edukit.cn.ua/krayeznavstvo/literaturna_karta_chernigivsjkogo_rajonu/shevchenko-200_rokiv/sednivsjki_shlyahi_shevchenka/ Седнівські шляхи Т. Г. Шевченка.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815195717/http://crb.edukit.cn.ua/krayeznavstvo/literaturna_karta_chernigivsjkogo_rajonu/shevchenko-200_rokiv/sednivsjki_shlyahi_shevchenka/ |date=15 жніўня 2020 }} ''crb.edukit.cn.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У гэты ж сшытак 8 сакавіка ён перапісаў прадмову да новага выдання «[[Кабзар (зборнік)|Кабзара]]». У гэты час паэт планаваў выдаць збор сваіх твораў і хацеў назваць яго другім «Кабзарам» (так званы «Чыгірынскі Кабзар», які быў толькі перадрукам першага выдання).&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Сюды павінны былі ўвайсці некаторыя вершы са зборніка «Тры лета», якія маглі прайсці цэнзуру, і новыя творы, напісаныя ў 1846–47 гадах. Для прадмовы Шаўчэнка ўзяў радкі з камедыі [[Аляксандр Сяргеевіч Грыбаедаў|А.&amp;nbsp;Грыбаедава]] «[[Гора ад розуму]]», якую ён не раз бачыў на сцэне.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://www.radiosvoboda.org/a/24508574.html Туга Тараса Шевченка за державою мови] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220311055409/https://www.radiosvoboda.org/a/24508574.html |date=11 сакавіка 2022 }} ''radiosvoboda.org'' Працытавана 11 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Гэтым эпіграфам паэт падкрэсліваў вядучыя ідэі прадмовы&amp;nbsp;— ідэі [[патрыятызм]]у і народнасці.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Звяртаючыся да ўкраінскіх чытачоў з заклікам актыўней працаваць на карысць роднай культуры.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

4 красавіка 1847 года Шаўчэнка прыбыў у Чарнігаў і ў той жа дзень з'ехаў у Кіеў. Па шматлікіх успамінах сучаснікаў Шаўчэнка, наведваючы ў Кіеве літаратурныя вечарынкі, чытаў свае творы са зборніка «Тры лета».&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Недрукаваныя творы Шаўчэнкі публіка перапісвала і вывучала на памяць, яго паэзіі чыталі з вялікім захапленнем студэнты розных нацыянальнасцяў.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Некаторыя з іх спецыяльна вывучалі ўкраінскую мову, каб добра разумець яе вершы.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Многія недрукаваныя творы Шаўчэнкі распаўсюджваліся ў рукапісах не толькі ў гарадах, але і ў вёсках.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; 5 ліпеня 1846 года цёзка па прозвішчу В.&amp;nbsp;Шаўчэнка ў лісце да Тараса Рыгоравіча зноў перасцерагаў яго, раіў быць абачлівым.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Са знаходжаннем Шаўчэнкі ў Кырыліўцы і распаўсюджваннем яго твораў мясцовыя ўлады звязвалі беспарадкі сялян 1848 года падчас правядзення [[Інвентарная рэформа|інвентарнай рэформы]].&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Аднак Шаўчэнка занядбаў перасцярогу і далей распаўсюджваў свае рэвалюцыйныя творы. У шматлікіх успамінах сучаснікаў зафіксаваныя эпізоды аб нагляднай «агітацыі» Шаўчэнкі сярод сялян з дапамогай зерняў пшаніцы ці жыта: адно збожжа&amp;nbsp;— цар, купка іншых&amp;nbsp;— міністры і генералы, яшчэ больш&amp;nbsp;— памешчыкі, затым жменяй збожжа ён засыпаў гэтыя маленькія купкі, паказваючы гэтым сілу народа.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;

21 лютага 1847 года [[Сяргей Сямёнавіч Увараў|С.&amp;nbsp;Увараў]] паведаміў куратару ўніверсітэта аб зацвярджэнні Шаўчэнкі на пасадзе настаўніка малявання.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;&gt;[https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2674561-taras-sevcenko-hrest-pravdi.html Тарас Шевченко — хрест правди] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220310083603/https://www.ukrinform.ua/rubric-culture/2674561-taras-sevcenko-hrest-pravdi.html |date=10 сакавіка 2022 }} ''ukrinform.ua'' Працытавана 10 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Аднак працаваць настаўнікам яму не прыйшлося. У сакавіку таго года пачаліся арышты кірыла-мяфодзіяўцаў. Для тайнага нагляду чарнігаўскі губернатар адправіў за паэтам чыноўніка А.&amp;nbsp;Семянюту.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; Пакуль Шаўчэнка, нічога не падазраючы падарожнічаў па Украіне, царская ўлада рыхтавала ягоны арышт.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Яшчэ 28 лютага 1847 года правакатар [[Аляксей Міхайлавіч Пятроў|А.&amp;nbsp;Пятроў]] з'явіўся да памочніка куратара [[Кіеўская навучальная акруга|Кіеўскай навучальнай акругі]] [[Міхаіл Уладзіміравіч Юзэфовіч|М.&amp;nbsp;Юзэфовіча]] і зрабіў данос аб існаванні ва ўніверсітэце тайнага палітычнага таварыства.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; 3 сакавіка ў прысутнасці Юзэфовіча ён падаў спачатку вусны, а затым і пісьмовы данос куратару акругі А.&amp;nbsp;Траскіну.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; 7 сакавіка Траскін далажыў аб гэтым кіеўскаму ваеннаму губернатару Д.&amp;nbsp;Бібікаву, успомніўшы аб рэвалюцыйных вершах Шаўчэнкі. Бібікаў паведаміў аб раскрыцці тайнага таварыства ў [[Трэцяе аддзяленне|III аддзяленне]], дзе справе надалі важнае значэнне. Начальнік III аддзялення, шэф жандараў [[Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А.&amp;nbsp;Арлоў]] даклаў аб гэтым [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю&amp;nbsp;I]].&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; Пачаліся ператрусы і арышты чальцоў таварыства. Першым арыштавалі ў Пецярбургу [[Мікола Іванавіч Гулак|М.&amp;nbsp;Гулака]]. У Кіеве затрымалі і пачаліся першыя допыты іншых арыштаваных: Н.&amp;nbsp;Кастамарава, [[Іван Якавіч Пасяда|І.&amp;nbsp;Пасяды]], [[Апанас Васільевіч Маркавіч|А.&amp;nbsp;Маркавіча]], [[Георгій Лявовіч Андрузскі|Г.&amp;nbsp;Андрузскага]], [[Аляксандр Данілавіч Тулуб|А.&amp;nbsp;Тулуба]]; у Палтаве&amp;nbsp;— [[Васіль Міхайлавіч Белазерскі|В.&amp;nbsp;Белазерскага]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Наўроцкі|А.&amp;nbsp;Наўроцкага]].&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt; 22 сакавіка III аддзяленне загадаў даставіць усіх арыштаваных у Пецярбург. Пасля даносу Пятрова Археаграфічная камісія 3 сакавіка звольніла Шаўчэнку з ліку супрацоўнікаў нібыта за тое, што ён без згоды камісіі з'ехаў з Кіева.&lt;ref name=&quot;izbornykk&quot;/&gt; Не ведаючы пра ўсе гэтыя падзеі, паэт спяшаўся ў Кіеў на вяселле Кастамарава. 17 красавіка 1847 года пры ўездзе ў Кіеў на правым беразе Дняпра ён быў арыштаваны.&lt;ref name=&quot;ukrinform.ua&quot;/&gt;

=== Першы арышт. «У каземаце». Кара салдатчынай (1847) ===
Падчас арышту ў Шаўчэнкі адабралі паперы, у тым ліку кнігу «Тры лета» і пад канвоем адправілі ў Пецярбург. На допытах у каземаце Трэцяга аддзялення імператарскай канцылярыі (зараз вул. Пестэля, 9) паэт не выказаў нікога з членаў таварыства. Знаходзячыся каля двух месяцаў за кратамі, Шаўчэнка напісаў вершы, якія пасля аб'яднаў у цыкл «[[У каземаце]]».&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev201.htm «В КАЗЕМАТІ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322132740/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/shev201.htm |date=22 сакавіка 2022 }} [Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т. — К., 2003. — Т. 2: Поезія 1847-1861. — С. 11-20; 549-570.] ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Шаўчэнку абвінавацілі ў напісанні вершаў, з якімі ''«маглі пасеяцца і пасля ўкараніцца думкі аб выдуманым шчасці часоў [[Гетманшчына|Гетманшчыны]], аб шчасці вярнуць гэтыя часы і аб магчымасці Украіне існаваць як асобная дзяржава»''.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Удзелу паэта ў Кірыла-Мяфодзіеўскім таварыстве следства не даказала. Шаўчэнку як ''«надзеленага моцнай будовай цела»'' прызначылі радавым у Арэнбургскі асобны корпус на нявызначаны тэрмін з забаронай пісаць і маляваць.&lt;ref name=&quot;DOC1847&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum04.htm Тарас Шевченко: Документи та матеріали до біографії.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130214452/http://izbornyk.org.ua/shevchenko/docum04.htm |date=30 студзеня 2020 }}&amp;nbsp;Документи&amp;nbsp;198-299 (1847).&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;1982.&lt;/ref&gt; У яго жыцці наступіла паласа працяглай і цяжкай няволі ў пустыннай ускраіне царскай Расіі. 30 мая 1847 года паэта перадалі ў інспектарскі дэпартамент ваеннага міністэрства, дзе ён быў узяты пад арышт у якасці «сакрэтнага арыштанта», устанавіўшы спецыяльную пасаду вартавага.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;

Раніцай наступнага дня «радавога» Шаўчэнку пад наглядам фельдзьегера адправілі ў [[Арэнбург]], у распараджэнне камандзіра Асобнага арэнбургскага корпуса В.&amp;nbsp;Обручава. У суправаджальным сакрэтным лісце быў паўтораны прысуд і зроблены акцэнт на неабходнасці найстрогага нагляду за Шаўчэнкам.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Прысуд над паэтам быў адначасова прысудам над усёй украінскай культурай: акрамя распараджэння выключыць з бібліятэк і забараніць продаж выдадзеных раней твораў Шаўчэнкі, М.&amp;nbsp;Кастамарава, П.&amp;nbsp;Куліша і ў далейшым іх не выдаваць, III аддзяленне патрабаваў узмацніць нагляд перш за ўсё за тымі дзеячамі, ''«якія пераважна займаюцца „маларасейскімі“ старажытнасцямі, гісторыяй і літаратурай»''.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;

Да такіх мер цара заахвочвалі не столькі ідэі і справы кірыла-мяфодзіеўцаў, колькі творы Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Ва ўсіх дакументах III аддзялення асаблівы ўпор зроблены на паэме «Сон», за якую Мікалай I лічыў Шаўчэнку «асабістым ворагам», і на вершах, у якіх выразна гучаць матывы сацыяльнай і нацыянальна-вызваленчай барацьбы,&amp;nbsp;— таму паэта хоць і прызналі недатычным да Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства,&amp;nbsp;— пакаралі найстрогае.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt; Выступленні паэта супраць самадзяржаўна-прыгонніцкай сістэмы кваліфікаваліся як злачынства, учыненае ў выніку ''«ўласнай сапсаванасці»''.&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;

=== Ссылка ў Орск. Аральская экспедыцыя (1847–1849) ===
[[Файл:1847 - Taras Shevchenko - Selfportrait - Orsk -.jpg|міні|221x221пкс|Шаўчэнка-салдат (аўтапартрэт, 1847)]]
Шаўчэнку везлі ў Арэнбург без перадышкі з вялікай хуткасцю як небяспечнага палітычнага злачынца. Шлях больш за 2500&amp;nbsp;км быў пераадолены за восем з паловай сутак. Не даязджаючы 30&amp;nbsp;км да [[Сімбірск]]а, у сяле Тагай Шаўчэнка правёў ноч з 6 на 7 чэрвеня ў турме сярод арыштантаў. 8 чэрвеня паэт прыбыў у Арэнбург, дзе быў накіраваны ў казармы трэцяга Арэнбургскага батальёна, раскватараванага побач.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio09.htm ЗАСЛАННЯ (ОРСЬКА ФОРТЕЦЯ — АРАЛЬСЬКА ЕКСПЕДИЦІЯ — ОРЕНБУРГ. 1847-1850)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322202147/http://litopys.org.ua/shevchenko/bio09.htm |date=22 сакавіка 2022 }} [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 198-259.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 16 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У горадзе аказалася нямала людзей, якія ведалі Шаўчэнку і высока шанавалі яго творы, адным з такіх быў чыноўнік памежнай камісіі [[Фёдар Мацвіёвіч Лазарэўскі|Ф.&amp;nbsp;Лазарэўскі]], які адразу наведаў паэта.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У першы ж дзень знаёмства з паэтам Лазараўскі звярнуўся да чыноўніка асаблівых даручэнняў пры камандзіры Арэнбургскага корпуса падпалкоўніка Ю.&amp;nbsp;Мацвеева з просьбай дапамагчы Шаўчэнка, які добразычліва паставіўся да гэтай прапановы і дазволіў яму пакідаць казарму. Праз два дні, 11 чэрвеня, паэт, знаходзячыся на кватэры ў Лазарэўскага, пазнаёміўся там яшчэ з адным палкім прыхільнікам сваёй паэзіі&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;Лявіцкім.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; 10 чэрвеня 1847 года з'явіўся загад камандуючага корпусам аб залічэнні Шаўчэнкі радавым 5-га батальёна першай брыгады 23-й пяхотнай дывізіі, які знаходзіўся ў [[Орск]]у.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Сябры Шаўчэнкі адразу ж звярнуліся да камандзіра гэтага батальёна Д.&amp;nbsp;Мяшкова з просьбай па магчымасці палегчыць яго лёс, аднак гэта не толькі не дапамагло, але і ў нейкай меры ўзмацніла ў грубым «салдафоне» смагу ў далейшым муштраваць паэта з асаблівай лютасцю ў імкненні выслужыцца перад начальствам.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; 22 чэрвеня 1847 года Шаўчэнку даставілі ў [[Орская крэпасць|Орскую крэпасць]], а на наступны дзень залічылі ў трэцюю роту пад №&amp;nbsp;191. Ён прыбыў у крэпасць, калі шматгадовы кашталян яе генерал-маёр [[Дзмітрый Мікалаевіч Ісаеў|Д.&amp;nbsp;Ісаеў]] ужо чакаў адстаўкі. Як чалавек гуманны і інтэлігентны, ён паставіўся да апальнага паэта са спагадай.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; З яго дазволу Шаўчэнка спачатку некаторы час жыў не ў казарме, а на кватэры, наведваў дом кашталяна, карыстаўся яго бібліятэкай. Але гэта доўжылася нядоўга, праз некалькі месяцаў Ісаеў быў звольнены са службы і неўзабаве пасля гэтага ён памёр.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Новы камендант адразу распарадзіўся перавесці Шаўчэнку ў жаўнерні, патрабаваць ад яго захавання статута і строгага рэжыму, для паэта наступілі «беспрасветныя» дні салдацкай муштры, сэнс якой складаўся ў дасканалым авалоданні крокаваннямі, ружэйнымі прыёмамі, бравай папраўкай і ўменнем аддаваць гонар начальству.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Па словах М.&amp;nbsp;Лазарэўскага, які даведаўся пра Шаўчэнку ад брата Фёдара, і наведаў яго ў ліпені-жніўні ў Орску&amp;nbsp;— перавод у казармы, дзе ён ''«спаў і праводзіў цэлыя дні на сваёй бруднай пасцелі, што было ў казарме сярод іншых»'', ''«п'яныя і брутальныя салдаты, невыноснае паветра, бруд, пастаянны крык»''&amp;nbsp;— усё гэта вельмі душыла паэта.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Трэцяй ротай, куды ён патрапіў, спачатку камандаваў капітан Глоба, а затым яго замяніў штаб-капітан А.&amp;nbsp;Сцяпанаў.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; На іх, перш за ўсё, Мяшковым і ўскладаліся абавязкі наглядаць за выкананнем «манаршай волі» адносна Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Старанныя «служакі», інтэлект якіх абмяжоўваўся толькі веданнем ваеннага статута, не толькі старанна муштравалі паэта, але і пастаянна сачылі за ім, імкнуліся паказаць над ім сваю перавагу і ўладу.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history5&quot;&gt;[http://history.org.ua/LiberUA/ZZhTCh_1955/ZZhTCh_1955.pdf Павло Зайцев ЖИТТЯ ТАРАСА ШЕВЧЕНКА] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220322051920/http://history.org.ua/LiberUA/ZZhTCh_1955/ZZhTCh_1955.pdf |date=22 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 22 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Акрамя таго, М.&amp;nbsp;Лазарэўскі ўспамінаў, што паэт з «літасці» Мяшкова некалькі разоў сядзеў на [[Гаўптвахта|гаўптвахце]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Усё далей жыццё рабілася невыноснейшым. ''«Трэба хіліцца, куды нагінае лёс»'',&amp;nbsp;— пісаў у той час паэт у лісце [[Андрэй Іванавіч Лызагуб|А.&amp;nbsp;Лызагубу]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Праз два дні ён напісаў свайму сябру-мастаку А.&amp;nbsp;Чарнышову ліст і перадаў некалькі лістоў уплывовым асобам у Пецярбургу, каб тыя хадайнічалі аб дазволе яму маляваць, ён звяртаўся з просьбай да [[Карл Паўлавіч Брулоў|К.&amp;nbsp;Брулова]], [[Уладзімір Іванавіч Даль|У.&amp;nbsp;Даля]], [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|В.&amp;nbsp;Жукоўскага]], [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Л.&amp;nbsp;Дубельта]], што не дало вынікаў.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Але насуперак забароне Шаўчэнка ўсё ж употай маляваў і пісаў вершы ў Орскай крэпасці.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У 1847 годзе ён у прыватнасці напісаў шэраг паэм і балад і завяршыў цыкл вершаў «[[У каземаце]]».&lt;ref name=&quot;Каземат&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

У 5-м, як і ў іншых лінейных батальёнах Асобнага арэнбургскага корпуса, служыла шмат [[Палякі|польскіх]] ссыльных, людзей, якія так ці інакш былі ў апазіцыі да самадзяржаўя, з якімі Шаўчэнка знайшоў агульную мову і нават пасябраваў&amp;nbsp;— што было пэўным суцяшэннем у гары.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак найбольш у гэты час паэт даражыў сяброўствам братоў Лазарэўскіх, якія, акрамя хадайніцтва аб аблягчэнні салдацкага жыцця паэта, аказвалі яму і матэрыяльную дапамогу, па магчымасці пастаўлялі яму кнігі, часопісы, дапамагалі з карэспандэнцыяй.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Тады як большасць былых сяброў спачувалі паэту, але ім не хапала мужнасці падтрымліваць з ім сувязі. Толькі А.&amp;nbsp;Лызагуб і В.&amp;nbsp;Рэпніна не парывалі з Шаўчэнкам і стараліся падтрымаць яго.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Увосень 1847 года ў Орскай крэпасці Шаўчэнка захварэў спачатку на [[рэўматызм]], а пасля яшчэ і на моцную [[Цынга|цынгу]], пра што напісаў у лістах да А.&amp;nbsp;Лызагуба (11 снежня) і Лазарэўскага (20 снежня): ''«Да трубак, смуроду і гоману стаў я пакрысе прывыкаць, а тут напаткала мяне цынга лютая, і я зараз як [[Ёў (біблейская постаць)|Ёў]] на гноішчы, толькі мяне ніхто не наведае…»''.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;
[[Файл:1848 05 12 - Fire in the Kazakh Steppe - cropped -.jpg|злева|міні|320пкс|«Пажар у стэпе» (1848)]]
[[Файл:1848 09 26 - -30 - Moonlit night on Kosaral - Shevchenko -.jpg|злева|міні|320x320пкс|Месячная ноч на Касарале (1848–49)]]
У пачатку 1848 года капітан-лейтэнант [[Аляксей Іванавіч Бутакоў|Аляксей Бутакоў]], які добразычліва ставіўся да Шаўчэнкі, уключыў яго ў склад сваёй [[Аральская апісальная экспедыцыя|Аральскай апісальнай экспедыцыі]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;chm&quot;/&gt; Экспедыцыя дазваляла Шаўчэнку нейкі час мець дазвол маляваць, вызваліцца ад ваеннай муштры і строгага нагляду.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Шаўчэнка адправіўся разам з экспедыцыяй 11 мая 1848 года, трэба было пераадолець шлях амаль у 750&amp;nbsp;км, з Орска да ўмацавання [[Раім]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У склад экспедыцыі ўваходзіла 1500 [[Башкіры|башкірскіх]] аднаконных фурманак, рота пяхоты, дзве сотні [[Арэнбургскае казачае войска|арэнбургскіх казакоў]] і дзве гарматы (трэба было засцерагчы сябе ад магчымых нападаў рабаўнікоў з [[Хівінскае ханства|Хівінскага ханства]]).&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Пры пераходзе з Орскай крэпасці да берагоў мора экспедыцыя транспартавала ў разабраным выглядзе два караблі&amp;nbsp;— «Канстанцін» і «Мікалай».&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Вярблюджы транспарт складаўся з 3000 вярблюдаў, з ім ішло 565 [[Казахі|казахаў]] і паўтары сотні [[Уральскае казачае войска|ўральскіх казакоў]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У шляху Шаўчэнка жыў у будынку штабскапітана генеральнага штаба [[Аляксей Іванавіч Макшэеў|А.&amp;nbsp;Макшэева]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Спачатку экспедыцыя ішла па левым беразе ракі [[Ор (рака)|Ор]], а 15 траўня пераправілася праз яе і далей перасякала прытокі [[Іргіз (рака)|Іргіза]] і рушыла па цячэнні гэтай ракі. Затым экспедыцыя рухалася на паўднёвы ўсход спачатку па [[Саланчакі|саланчаковай]] раўніне, а далей па заходняй ускраіне пяскоў [[Каракумы|Каракумаў]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Хоць па дарозе сустракалася нямала азёр, аднак вада ў іх была непрыдатнай для піцця. Таму паходы ў стэп ажыццяўляліся зімой, калі снег мог замяніць ваду.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Такім, у прыватнасці, быў Хівінскі паход 1839–40 гадоў пад камандай генерал-ад'ютанта [[Васіль Аляксеевіч Пяроўскі|В.&amp;nbsp;Пяроўскага]], які суправаджаўся значнымі ахвярамі, таму што зімой у стэпе лютавалі снежныя [[буран]]ы і маразы.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Прыйшлося адмовіцца ад паходаў узімку і здзяйсняць увесну, калі яшчэ не паспелі перасохнуць азёры і невялікія рэкі са снежнай вадой.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак вясновую ваду трэба было чысціць, па словах Шаўчэнкі ў яго аўтабіяграфічнай аповесці «Блізнюкі» ён ''«ніколі ў жыцці не адчуваў такой страшнай смагі і не піў такой бруднай вады»''.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Близнецы&quot;&gt;[https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=719&amp;page=19 Тарас Шевченко: «Ледве встигну налити в стакан чаю, як перо саме проситься в руку»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317065326/https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=719&amp;page=19 |date=17 сакавіка 2022 }} ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Не даходзячы да ўмацавання [[Карабутак (Айтэкебійскі раён)|Карабутак]], экспедыцыя сустрэла адно-адзінае зялёнае дрэва ў стэпе&amp;nbsp;— джангісагач.

30 траўня транспарт дасягнуў Уральскага ўмацавання (сёння вёска [[Іргіз (Іргізскі раён)|Іргіз]]), дзе меў трохдзённы адпачынак.&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Паўднёвая частка шляху пераадольвалася з вялікай цяжкасцю. У паход адпраўляліся а шостай раніцы, праходзілі 3–4 кіламетры за гадзіну, на паўдарогі здзяйснялі гадзінны прывал. Толькі калі пераходзілі праз пяскі Каракумаў, выступалі на дзве-тры гадзіны раней, каб пераадолець вызначаны шлях да таго, як пякучае сонца дасягне зеніту.&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; На бераг [[Аральскае мора|Аральскага мора]] экспедыцыя выйшла 14 чэрвеня і далей на працягу пяці сутак пераходы здзяйсняла ноччу, паколькі днём спякота дасягала 40&amp;nbsp;°C.&lt;ref name=&quot;ukrlib.com.ua&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; За дзень караван працягласцю дзве вярсты пераадольваў 20–25&amp;nbsp;км. У Раімскае ўмацаванне, размешчанае на [[Сырдар’я|Сырдар'і]], за 64&amp;nbsp;км ад Аральскага мора, экспедыцыйны транспарт прыбыў раніцай 19 чэрвеня 1848 года, там экспедыцыя затрымалася больш за месяц. За гэты час былі сабраны шхуны «Канстанцін» і «Мікалай», складзены маршруты і планы вывучэння Аральскага мора і вызначаны задачы кожнаму ўдзельніку экспедыцыі.&lt;ref name=&quot;museum&quot;&gt;[http://shevchenko-museum.com.ua/default/blog/view/755/blog/1/«Uzhe-y-gulyayu-po-tsіm-Aralu-і-pishu…» «Уже й гуляю по цім Аралу і пишу… — Шевченківський національний заповідник»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229062525/http://shevchenko-museum.com.ua/default/blog/view/755/blog/1/%C2%ABUzhe-y-gulyayu-po-ts%D1%96m-Aralu-%D1%96-pishu%E2%80%A6%C2%BB |date=29 снежня 2022 }} ''shevchenko-museum.com.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;

Абавязкі Шаўчэнкі супадалі па яго жаданні: як мастак ён шмат маляваў не толькі па тым, што здавалася неабходным для экспедыцыі, але і па ўласнаму пачыну. 25 ліпеня 1848 шхуны былі спушчаны на ваду, а праз два дні па Сырдар'і яны дасягнулі выспы [[Касарал (востраў)|Касарал]] і 30 ліпеня «Канстанцін» выйшаў у мора&amp;nbsp;— так пачалася марская частка экспедыцыі.&lt;ref name=&quot;chm&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt; На невялікім судне размясціўся экіпаж з 27 чалавек, шасцёра з якіх, у тым ліку Шаўчэнка, пасяліліся ў адной каюце з капітанам Бутаковым.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Першае даследаванне Арала доўжылася 56 дзён і завяршылася ў канцы верасня. Навуковая экспедыцыя ўпершыню апісала Аральскае мора, якое да Бутакова ніхто не даследаваў, з пункту гледжання [[Гідралогія|гідралогіі]], [[Геалогія|геалогіі]], [[Батаніка|батанікі]], [[Кліматалогія|кліматалогіі]]: быў вызначаны рэжым мора, праведзена агульная рэкагнасцыроўка Арала, зроблены прамер глыбінь, зроблены поўны здым вострава [[Барсакельмес]], адкрыта і вывучана група астравоў [[Востраў Адраджэння|Адраджэння]], аб існаванні якіх не ведалі і мясцовыя жыхары-казахі, праведзены [[Астраномія|астранамічныя]] назіранні, зроблены збор узораў карысных выкапняў, сярод якіх знайшлі паклады [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]] на адным з астравоў і іншае.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt;

У канцы верасня 1848 каманда вярнулася на востраў Касарал, на якім была ўладкована зімовая стаянка&amp;nbsp;— для гэтага быў створаны невялікі форт (прыкладна на 50 чалавек), дзе размяшчалася база для экспедыцыі і рыбацкая чарада.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt; Студзень–сакавік 1849 года Шаўчэнка пражыў у Раіме, а затым зноў вярнуўся на Касарал. Зімоўка ў Раіме і на Касарале стала для Шаўчэнкі часам актыўнай мастацкай і літаратурнай творчасці, ён працаваў над акварэлямі і напісаў больш за 70 вершаў.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt; Пасля сямімесячнай зімоўкі, з пачатку траўня і да канца верасня 1849 праходзіла другое плаванне па Аральскім моры.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt; Нягледзячы на цяжкасці і небяспекі плавання ў невядомым для мараплаўцаў мора, якое ўвесь час штарміла і штылела, з-за чаго Бутакоў зваў яго ''«надзвычай бурным»'', экспедыцыя правяла велізарны аб'ём працы, здолеўшы даследаваць больш за 64&amp;nbsp;000 квадратных кіламетраў яго плошчы і правяла доследную працу надзвычайнай навуковай вагі.&lt;ref name=&quot;chm&quot;&gt;[http://chm.plast.org.ua/statti/442-taras-shevchenko-jak-vijskovyj-morjak-do-200.html ТАРАС ШЕВЧЕНКО ЯК ВІЙСЬКОВИЙ МОРЯК (ДО 200-РІЧЧЯ З ДНЯ НАРОДЖЕННЯ ВЕЛИКОГО КОБЗАРЯ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509044218/https://chm.plast.org.ua/statti/442-taras-shevchenko-jak-vijskovyj-morjak-do-200.html |date=9 траўня 2021 }} ''chm.plast.org.ua'' Працытавана 23 сакавіка 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt; За час плавання Шаўчэнка здолеў стварыць больш за 200 малюнкаў і нарысаў, якія наглядна ілюстравалі праведзеную навуковую працу. У 1850 годзе гідраграфічным дэпартаментам Марскога міністэрства была выдадзена Марская карта Аральскага мора.&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;&gt;[http://history.org.ua/LiberUA/TShUchEks_2014/TShUchEks_2014.pdf ТАРАС ШЕВЧЕНКО: УЧАСТЬ В ЕКСПЕДИЦІЯХ ТА НАУКИ ПРО ЗЕМЛЮ І ВСЕСВІТ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331221200/http://history.org.ua/LiberUA/TShUchEks_2014/TShUchEks_2014.pdf |date=31 сакавіка 2022 }} ''history.org.ua'' Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; У канцы верасня даследчыкі адправіліся ў Раім, а адтуль 10 кастрычніка&amp;nbsp;— ў Арэнбург, куды і прыбылі 31 кастрычніка 1849 года.&lt;ref name=&quot;museum&quot;/&gt;

=== Прабыванне ў Арэнбургу. Другі арышт (1849–1850) ===
[[Файл:1848 05 20 - Lonely Tree - Jalgyz Agash - Taras Shevchenko -.jpg|міні|260x260пкс|«Джангісагач» (1848)]]
[[Файл:1848 - 101 - Taras Shevchenko - Selfportrait -.jpg|міні|224x224пкс|Аўтапартрэт Шаўчэнкі (1849)]]
З прыбыццём у [[Арэнбург]] Шаўчэнка адчуваў сябе лепш, амаль паўтарагадовае знаходжанне ў Аральскай экспедыцыі забрала нямала здароўя.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; У горадзе ў яго з'явілася магчымасць выкарыстоўваць бібліятэкі, былі сябры, аднавілася магчымасць перапісвацца з некаторымі знаёмымі і прыяцелямі, якія не баяліся размаўляць з ім.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Кароткі час Шаўчэнка жыў на кватэры Ф.&amp;nbsp;Лазарэўскага, пасля чаго ён перайшоў на кватэру Бутакова, які знарок здымаў вялікую чатырохпакаёвую кватэру, каб у ёй магла працаваць цэлая група спецыялістаў над завяршэннем палявых работ.&lt;ref name=&quot;Aral1&quot;/&gt; Шаўчэнка дамалёўваў пейзажы. Паколькі аб'ём працы быў вельмі вялікі, яму, па хадайніцтве А.&amp;nbsp;Бутакова, далі ў дапамогу польскага ссыльнага, радавога (пасля [[унтэр-афіцэр]]а і [[прапаршчык]]а) [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніслава Залескага]], як чалавека, які ''«ўмее маляваць»''. З першых жа дзён знаёмства паміж Шаўчэнкам і Залескім склаліся адносіны настаўніка і вучня.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Мастак-аматар Браніслаў Залескі вучыўся ў яго, па многіх пытаннях раіўся з ім, неўзабаве ён стаў шчырым, сардэчным сябрам паэта, дапамагаў яму ў рэалізацыі мастацкіх прац.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Акрамя Бр.&amp;nbsp;Залескага, у гэты час сярод новых сяброў паэта з'явіліся і іншыя палякі-палітычныя ссыльныя, у прыватнасці [[Людвік Турна|Л.&amp;nbsp;Турна]], М.&amp;nbsp;Зелянко, [[Аркадзь Мікалаевіч Венгжыноўскі|А.&amp;nbsp;Венгжыноўскі]], М.&amp;nbsp;Цэйзік, а таксама вядомы дзеяч польскага рэвалюцыйнага руху [[Зыгмунт Серакоўскі|С.&amp;nbsp;Серакоўскі]].&lt;ref name=&quot;novapolshcha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ukr&quot;&gt;[https://www.ukrlib.com.ua/books/printit.php?tid=15551&amp;page=33 Живий Шевченко (Шевченко в житті) Дмитро Чуб] ''ukrlib.com.ua'' Працытавана 4 траўня 2022&lt;/ref&gt; У студзені 1850 года, пасля ад'езду А.&amp;nbsp;Бутакова ў Пецярбург, Шаўчэнка перайшоў на кватэру свайго сябра [[Карл Іванавіч Герн|К.&amp;nbsp;Герна]].&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Дазволіўшы Шаўчэнка прыехаць у Арэнбург для дапрацоўкі матэрыялаў экспедыцыі, камандзір Арэнбургскага корпуса [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў (1795)|У.&amp;nbsp;Обручаў]] памятаў строгі загад аб забароне яму маляваць і ў пазбяганне непрыемнасцяў 20 лістапада 1849 года звярнуўся да шэфа жандараў [[Аляксей Фёдаравіч Арлоў|А.&amp;nbsp;Арлова]] з запытам, ці можна яму маляваць пад наглядам начальства.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Атрымаўшы апісанне паводзін Шаўчэнкі, А. Арлоў зрабіў на дакуменце запіс: ''«Можна, але працу прадстаўляць для перагляду генерал-губернатару»''. Але пасля падпарадкавання Мікалаю&amp;nbsp;I, удакладніўшы: ''«Найвышэйшага дазволу не дадзена»''.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак пакуль распараджэнне А.&amp;nbsp;Арлова У.&amp;nbsp;Обручаву паступіла ў Арэнбург, Шаўчэнка завяршыў сваю працу над матэрыяламі экспедыцыі. 23 снежня 1849 года А.&amp;nbsp;Бутакоў здаў у штаб корпуса разам з картамі і рознымі апісаннямі таксама гідраграфічныя віды берагоў Аральскага мора і малюнкі выкананыя Шаўчэнкам.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Спецыялісты высока ацанілі іхняе пазнавальнае значэнне.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Малюнкі спадабаліся У.&amp;nbsp;Абручову, з-за чаго ён не пярэчыў, каб паэт намаляваў партрэт яго жонкі Мацільды Пятроўны.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

У пачатку 1850 года Шаўчэнка зрабіў яшчэ адну спробу дабіцца афіцыйнага дазволу маляваць, напісаўшы ліст [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Лявонцію Дубельту]], які застаўся без адказу.&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt; Не даў плёну і ліст паэта да [[Васіль Андрэевіч Жукоўскі|Васіля Жукоўскага]], з просьбай выклапатаць дазвол маляваць.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Адначасова сябры паэта ўмольвалі ўплывовых людзей Пецярбурга хадайнічаць перад былым арэнбургскім губернатарам, а затым членам Дзяржаўнай рады В.&amp;nbsp;Пяроўскім, каб той таксама замовіў слова перад Л.&amp;nbsp;Дубельтам, што таксама было бескарысна.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Перад ад'ездам у Пецярбург у студзені 1850 года А.&amp;nbsp;Бутакоў падаў рапарт камандзіру 2-га лінейнага батальёна Г.&amp;nbsp;Чыгіру аб перадачы Шаўчэнкі ў распараджэнне прапаршчыка корпуса флоцкіх штурманаў К.&amp;nbsp;Паспелава, прызначанага начальнікам Аральскай флатыліі.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; 1 студзеня 1850 года паэт з трывогай пісаў В.&amp;nbsp;Рапнінай, што наступнай вясной яго зноў адправяць на Аральскае мора для даследавання пакладаў каменнага вугалю, адкуль ён ужо можа не вярнуцца.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Але 22 студзеня з'явілася афіцыйнае распараджэнне аб камандзіроўках Шаўчэнкі і Т.&amp;nbsp;Вернера ў Новапятроўскае ўмацаванне для ўдзелу ў экспедыцыі ля гары Каратау з той жа мэтай.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;
[[Файл:1848 - Taras Shevchenko - Hlopcyk zasnuv.jpg|злева|міні|231x231пкс|Казахскі хлопчык дрэмле ля печкі (1848-49)]]
Нават пад строгім наглядам начальства Шаўчэнка ўпотай працягваў маляваць.&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt; Пасля завяршэння працы над марскімі відамі ён раўнамерна аднавіў і паэтычную дзейнасць. За чатыры гады (1847–1850) яму ўдалося стварыць і захаваць чатыры рукапісныя кніжачкі без назваў, адзначаных на тытульных старонках гадамі: «1847», «1848», «1849», «1850».&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Аднак напружаная творчая праца была спынена другім арыштам паэта.&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt;

Да арышту прывёў выпадак, у якім Шаўчэнка заўважыў, што прапаршчык М.&amp;nbsp;Ісаеў даглядае за жонкай яго сябра К.&amp;nbsp;Герна і тая адказвае яму ўзаемнасцю.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Заступаючыся за гонар свайго прыяцеля, Шаўчэнка выкрыў гэтыя патаемныя спатканні і разам з К.&amp;nbsp;Гернам з ганьбай выправадзіў прыхільніка.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; На наступны дзень, 22 красавіка 1850 года, разгневаны М.&amp;nbsp;Ісаеў падаў данос камандзіру Арэнбургскага корпуса аб тым, што Шаўчэнка ходзіць у цывільным адзенні, жыве на прыватнай кватэры і малюе, гэта значыць не выконвае «манаршую волю».&lt;ref name=&quot;ukr&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Хоць у даносе не значылася нічога такога, чаго б ні ведаў камандзір корпуса, але цяпер яму давялося адрэагаваць.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Калі б данос дайшоў да Пецярбурга, там маглі зрабіць непрыемныя для У.&amp;nbsp;Обручава высновы, у тым ліку і тое, што ён не выконвае «манаршую волю» і патурае «палітычнаму злачынцу».&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Асцерагаючыся такога развіцця справы, У.&amp;nbsp;Обручаў распарадзіўся зрабіць ператрус на кватэры Шаўчэнка і арыштаваць яго.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Па версіі даследчыкаў У.&amp;nbsp;Обручаў свядома распарадзіўся ў прысутнасці К.&amp;nbsp;Герна, каб той паспеў папярэдзіць аб ператрусе Ф.&amp;nbsp;Лазарэўскага, а апошні&amp;nbsp;— Шаўчэнку.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Пасля чаго Шаўчэнка спаліў большую частку сваіх папер.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Каб не выклікаць падазрэння следства, што нехта папярэдзіў аб ператрусе, паэт пакінуў невялікую частку папер. Пры ператрусе вайсковыя ўлады знайшлі ў Шаўчэнкі лісты (сярод іх&amp;nbsp;— ад С.&amp;nbsp;Лявіцкага, А.&amp;nbsp;Лызагуба, братоў Лазарэўскіх, М.&amp;nbsp;Александрыйскага), скрыня з малярнымі прыладамі і паперамі, два альбомы і некалькі кніг.&lt;ref name=&quot;Жур&quot;/&gt; Але некаторыя эскізы, паперы і кніжачку з вершамі, Шаўчэнка, як сведчыў К.&amp;nbsp;Герн, перадаў яму на захаванне.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;

Да асаблівага распараджэння Шаўчэнку пасадзілі на гаўптвахту. Распараджэнне паступіла 27 красавіка: не чакаючы наступстваў расследавання справы, У. Обручаў у гэты дзень падпісаў загад аб вяртанні паэта з 4-га па 5-ы батальён. 12 траўня паэта звольнілі з гаўптвахты і адправілі ў Орскую крэпасць, дзе быў размешчаны 5-ы батальён.&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; Начальніку 23-й пяхотнай дывізіі загадалі ўсталяваць за Шаўчэнка найстрогі нагляд і не дазваляць перапісвацца з якімі-небудзь асобамі. Ротай, у якую залічылі Шаўчэнку ў Орску, камандаваў падпаручнік Растопчын, а батальёнам&amp;nbsp;— усё той жа ''«салдафон»'' Д.&amp;nbsp;Мяшкоў.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt; У загадзе наконт паэта значылася: ''«… за радавым жа Шаўчэнкам ў роце даручыць, звыш батальённага і ротнага камандзіраў, мець нагляд добранадзейнаму унтэр-афіцэру і яфрэйтару, якія павінны строга назіраць за ўсімі яго дзеяннямі…»''.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt; Пад такім крыжаваным назіраннем паэт пражыў у Орску лета 1850 гады, часам суцяшэннем былі сустрэчы са старымі знаёмымі.&lt;ref name=&quot;litopys9&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;libruk&quot;/&gt;

=== Ссылка на Мангышлак. Барацьба за вызваленне (1850–1857) ===
[[Файл:Новопетровське укріплення з моря. Папір, акварель .jpg|міні|справа|370пкс|«Новапятроўскае ўмацаванне з мора» (1853–57)]]
[[Файл:Кара шпіцрутенами .jpg|міні|справа|195пкс|«Кара шпіцрутэнамі» (1856–1857)]]
З Арэнбурга Шаўчэнку даставілі ва [[Уральск]], а затым, 13 кастрычніка 1850 года, у [[Атырау|Гур’еў]], адкуль, у той жа дзень, на паштовай лодцы, ён адплыў на [[Мангышлак|Мангышлакскі паўвостраў]]. Там ён караўся сем гадоў.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Умовы Новапятроўскага ўмацавання былі жудаснымі: мясцовая вада была саланаватай, прадукты ў асноўным сухія і таксама салёныя&amp;nbsp;— з-за гэтага салдаты хварэлі на [[Цынга|цынгу]], ад якой вельмі пакутаваў і Шаўчэнка. Цынга была агульнай бядой усіх стэпавых умацаванняў, асабліва ўзімку.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;&gt;[http://izbornyk.org.ua/shevchenko/bio10.htm У Новопетровському укріпленні (1850-1857)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 260-327.] ''izbornyk.org.ua'' Працытавана 13 мая 2022&lt;/ref&gt; Кожны год ад хвароб, спароджаных цяжкімі бытавымі ўмовамі, знясільваючай муштры, фартыфікацыйных работ, няшчасных выпадкаў (пераважна падчас навучальных стрэльбаў) гінулі салдаты. Так, у 1852 годзе ва ўмацаванні па розных прычынах памерла адзінаццаць салдат, а двое былі забіты падчас стрэльбаў. Буднія ўмацаванні для Шаўчэнкі былі агідныя сваім недарэчнасцю, аднастайнасцю, п'янствам і плюгавымі паводзінамі некаторых афіцэраў.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Зрэдку, праўда, узнікала неабходнасць паслаць атрад на барацьбу з ваяўнічымі бандамі [[Хівінскае ханства|хівінцаў]], якія рабавалі мірныя казахскія [[аул]]ы.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Па словах Шаўчэнкі: ''«салдат&amp;nbsp;— быў найбеднейшай, найжалюгоднейшай праслойкай у нашай праваслаўнай айчыне. У яго аднята ўсё, чым толькі жыццё прыгожае: сямейства, радзіма, свабода, адным словам, усё»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; З-за цяжкага лёсу салдаты знаходзілі хвіліннае суцяшэнне ў гарэлцы. Шаўчэнка не аддзяляў сябе ад салдат, жыў проста, некаторых з іх цішком вучыў грамаце.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Асоба сяброўскія адносіны ў яго склаліся з салдатамі Скобелевым і Абяременкам. Шаўчэнка быў адным з нямногіх салдат, якія правялі ва ўмацаванні найбольш працяглы час&amp;nbsp;— сем гадоў без перапынку.

Пераводзячы Шаўчэнку ў Новапятроўскае ўмацаванне, камандзір корпуса [[Уладзімір Апанасавіч Обручаў (1795)|Валадмір Обручаў]] даў загад начальніку 23-й пяхотнай дывізіі Афанасію Талмачову, які стварыў паэту ўмовы, мала адрозныя ад турэмных.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Загад прадугледжваў, акрамя назірання за паводзінамі Шаўчэнкі з боку самага ротнага камандзіра, даручыць найбліжэйшы нагляд за ім добранадзейным унтэрафіцэру і яфрэйтару, якія павінны былі строга сачыць за ўсімі яго дзеяннямі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Калі гэтыя чыны заўважалі непадпарадкаванне і нешта падазронае з боку Шаўчэнкі, то ротны камандзір павінен быў неадкладна дакладваць сакрэтнымі лістамі аб гэтым Обручеву. У выпадку паслаблення нагляду за Шаўчэнкам гэтыя чыны падвяргаліся строгай адказнасці перад самім Обручавым.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Не пашанцавала Шаўчэнку і з непасрэднымі начальнікамі: ротны камандзір, штабскапітан М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Патапаў, быў чалавекам настолькі ''«жорсткім і бяздушным»'', што яго ненавідзелі не толькі салдаты, але і афіцэры.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Патапаў вельмі старанна выконваў загад Обручава: акрамя замацавання за Шаўчэнкам назіральніка ''«асаблівага дзядзькі з салдат»'', яго сталі вадзіць на штодзённыя ''«фартавыя працы, на муштру»'', якія даводзілі паэта ці ледзь не да роспачы і па яго фармулёўцы мелі на мэце ''«ператварыць думаючага чалавека на аўтамат са ружжом»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Такім жа абмежаваным быў і памочнік Патапава&amp;nbsp;— падпаручнік П.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Абрадзін, чалавек не толькі ''«брутальны і жорсткі, але і ганебны»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Сярод афіцэраў, якія добразычліва ставіліся да паэта, у прыватнасці, былі: харунжы Уральскага войска М.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Савічаў, урач С.&amp;nbsp;Р.&amp;nbsp;Нікольскі, сотнікі Ахмет Хаіраў і Ф.&amp;nbsp;Ю.&amp;nbsp;Чаганаў, прапаршчык В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Міхайлаў, падпаручнік В.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Варанцоў, падпаручнік А.&amp;nbsp;Я.&amp;nbsp;Фралоў, паручнік К.&amp;nbsp;Зялінскі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Акрамя Зялінскага, сяброўскія адносіны з Шаўчэнкам мелі і іншыя польскія палітычныя ссыльныя&amp;nbsp;— унтэр-афіцэры М.&amp;nbsp;Мастоўскі, Ф.&amp;nbsp;Фіялкоўскі і Ф.&amp;nbsp;Куліх; радавыя І.&amp;nbsp;Плашчэўскі і С.&amp;nbsp;Пшаўлацкі, які ў 1857 годзе перадаў Шаўчэнку з Уральска кнігу «Эстэтыка» [[Карал Лібельт|К.&amp;nbsp;Лібельта]].&lt;ref name=&quot;novapolshcha&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Менавіта згаданыя афіцэры ў значнай ступені спрыялі збліжэнню кашталяна ўмацавання [[Антон Пятровіч Маеўскі|А.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Маеўскага]] і салдата Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Чалавек разумны і гуманны, падпалкоўнік Маеўскі карыстаўся сярод падначаленых пашанай і прыязнасцю, з-за забароны паэта перапісвацца, камендант нават згадзіўся атрымліваць і дасылаць яго лісты.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У Шаўчэнкі з'явілася магчымасць перапісвацца з сябрамі, якія час ад часу дасылалі яму грошы. Акрамя гэтага камендант запрасіў Шаўчэнку вучыць двух сваіх невялікіх сыноў, саджаў яго за адзін стол са сваімі гасцямі-афіцэрамі&amp;nbsp;— за што падвяргаўся небяспекі даносу.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

У строгай таямніцы за гады знаходжання на Мангышлаку Шаўчэнка выканаў больш за сто сямідзесяці малюнкаў [[сепія]]й, акварэллю, алоўкам&amp;nbsp;— пераважна на мангышлакскую тэматыку.&lt;ref name=&quot;kartiny&quot;&gt;[https://kartiny.in.ua/ua/articles/kartiny-t-g-shevchenko-spisok-4 Картини Тараса Шевченка: рисунки, замальовки. Частина 4]{{Недаступная спасылка}} ''kartiny.in.ua'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Было створана і нямала партрэтаў, што акрамя імкнення тварыць, яшчэ і было адзінай крыніцай заробку. Захавалася іх няшмат, менш, чым было выканана. Некаторыя малюнкі, якія ён перадаў у Арэнбург Залескаму для продажу, не падпісваліся, хаця пакупнікі «патрабавалі штэмпелі».&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У 1851 годзе Шаўчэнка пашанцавала на цэлае лета пазбавіцца ад муштры і пакінуць ''«нянавіснае»'' ўмацаванне&amp;nbsp;— ён адправіўся ў складзе экспедыцыі на разведку радовішчаў каменнага вугалю ў [[Каратау (хрыбет, Цянь-Шань)|горы Каратау]].&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Сярод яе ўдзельнікаў аказаліся і сябры Шаўчэнкі&amp;nbsp;— геолаг [[Людвік Турна]] і [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніслаў Залескі]], дзякуючы хадайніцтву якога паэт быў уключаны ў экспедыцыю, хаця камендант Маеўскі зноў вельмі рызыкаваў, даючы дазвол на гэта.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; [[Каратаўская экспедыцыя]] стала часам натхнёнай творчай працы Шаўчэнкі&amp;nbsp;— ён выканаў каля ста малюнкаў акварэллю і алоўкам (у прыватнасці, «Выгляд на горы Актаў з даліны Агаспеяр», «Гара ў даліне Агаспеяр», «Гары ў даліне Агаспеяр», «Могілкі Агаспеяр»).&lt;ref name=&quot;kartiny&quot;/&gt; Падчас экспедыцыі Залескі, Турна і Шаўчэнка жылі ў адным намёце, дакладней&amp;nbsp;— у казахскай [[Кібітка|кібітцы]].&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Звычайная сцэна іхняй штодзённай працы і побыту намалявана Шаўчэнка на малюнку, вядомым пад умоўнай назвай «Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шаўчэнка сярод таварышаў».&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

1852 год таксама стаў для Шаўчэнкі вельмі плённым. Невялікая палёгка ў побыце, магчымасць мець ціхі куток і крыху вольнага часу для працы ў доме каменданта Маеўскага&amp;nbsp;— усё гэта спрыяла творчым разважанням, у гэты час ён пачынае працу над празаічнымі апавяданнямі на расейскай мове з украінскай тэматыкай і багатым аўтабіяграфічным матэрыялам.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://books.google.co.id/books?id=1vuPAwAAQBAJ&amp;pg=PT796&amp;lpg=PT796&amp;dq=повісті+шевченка+новопетровському&amp;source=bl&amp;ots=8QrZMe12dv&amp;sig=ACfU3U08fWdGNks_op_WKy6if3VMAXlKtQ&amp;hl=uk&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj6yL20qLb4AhX2SWwGHX3dCrsQ6AF6BAgXEAM#v=onepage&amp;q=повісті%20шевченка%20новопетровському&amp;f=false Художник. Повісті, автобіографія, щоденник] ''books.google.co.id'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Было некалькі прычын напісання аповесцей на расейскай мове: гэта і забарона пісаць паэтычныя творы, і ўвогуле небяспека пісаць на роднай мове, нават лісты. Прыблізна, з восені таго года, знайшоўшы ля форта добрую гліну і [[алебастр]], Шаўчэнка пачаў практыкаванні ў [[Скульптура|скульптуры]], таму што на гэта не было забароны. Сярод выкананых ім скульптурных твораў былі і два [[барэльеф]]ы на [[Новы Запавет|новазапаветныя]] тэмы: «Хрыстос у цярновым вянку» і «Ян Хрысціцель».&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Пасля смерці Маеўскага, у 1853 годзе новым камендантам стаў маёр [[Іраклій Аляксандравіч Ускоў|І.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Ускоў]], які да гэтага з'яўляўся ад'ютантам камандзіра Асобнага Арэнбургскага корпуса Васіля Пяроўскага (змяніў Обручава ў 1851 годзе).&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Па словах жонкі Ускова, Агаты Емяльянаўны, калі яе муж зайшоў да Пяроўскага развітацца перад ад'ездам да ўмацавання, той прасіў Ускова неяк аблегчыць становішча Шаўчэнка, што і дало яму смеласць у будучыні дзейнічаць у гэтым кірунку.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пяроўскі быў азнаёмлены са справай Шаўчэнкі яшчэ да прыезду ў Арэнбург. [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Л.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Жамчужнікаў]] сцвярджаў, што Пяроўскі даведаўся пра Шаўчэнку ад К.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Брулова і В.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Жукоўскага і што яго прасілі за паэта браты [[Лызагубы (род)|Лызагубы]] і іхні сваяк граф Гудовіч.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пяроўскі са свайго боку звярнуўся ў лютым 1850 да [[Лявонцій Васільевіч Дубельт|Лявонція Дубельта]] з пытаннем, ці можна неяк аблегчыць лёс Шаўчэнка. Дубельт даклаў аб гэтым шэфу жандараў А.&amp;nbsp;Арлову, які адказаў, што Шаўчэнка заслугоўваў яшчэ цяжэйшага пакарання і толькі дзякуючы манаршай літасці яго аддалі ў салдаты, таму рана прасіць цара аб памілаванні.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; З таго часу Пяроўскі адмаўляў усім просьбітам Шаўчэнкі; але існуе версія, што ён мог паклапаціцца пра невялікае неафіцыйнае палягчэнне паэту, тым больш што з Усковым ён быў шчырым.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Прыбыўшы да ўмацавання, Ускоў не адразу наблізіў да сябе Шаўчэнка, яму трэба было разабрацца ў людзях і засцерагчыся ад магчымых даносаў. Шаўчэнку, з-за суровай знешнасці, Ускоў спачатку здаваўся дэспатам.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;
[[Файл:Портрет Агати Омелянівни Ускової з донькою Наташею .jpg|міні|злева|195пкс|«Партрэт А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Усковай з дачкой Наташай» (1854)]]
[[Файл:Казарма .jpg|міні|злева|290пкс|Казарма ў Новапятроўскім умацаванні (1856–57)]]
Па прыбыцці да ўмацавання жонкі Ускова з трохгадовым сынам Дзмітрыем&amp;nbsp;— Шаўчэнка пачаў збліжацца з гэтай сям'ёй, да таго ж ён заўсёды любіў маленькіх дзяцей.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Агата Ускова, якую яшчэ ў Арэнбургу сябры Шаўчэнкі прасілі дапамагчы сасланаму паэту, усяляк спрыяла яго збліжэнню са сваім мужам і запрашала да стала.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Памалу паэт пачаў бываць у доме каменданта і стаў сябрам сям'і. У 1853 годзе, калі ў Ускавых здарылася гора&amp;nbsp;— памёр іхні маленькі сын Міця&amp;nbsp;— Шаўчэнка спраектаваў для яго магілы помнік і сам даглядаў яго пабудовай (помнік захаваўся да нашых дзён). Аднак Ускоў, як раней і Маеўскі, не вырашалася дазволіць Шаўчэнку жыць па-за казармай, калі наступалі восеньскія халады, паэт быў вымушаны не толькі начаваць, але і працаваць у казарме&amp;nbsp;— сярод «смуроду і зыку».&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Новы камендант прыклаў нямала намаганняў, каб давесці да ладу тэрыторыю форта і яго наваколляў, Шаўчэнка з энтузіязмам дапамагаў яму саджаць дрэвы ў закладзеным яшчэ Маеўскім садзе каля ўмацавання.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пазней па загадзе Ускова ў садзе быў пабудаваны летні домік для яго сям'і, альтанку, зямлянку для каменданта і пастаўлена «джуламейка» для Шаўчэнкі; тут ён мог спакойна маляваць ці пісаць.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Свае малярныя прыналежнасці паэт захоўваў у зямлянцы Ускова. У пачатку 1854 года Ускоў, як у свой час і Маеўскі, зрабіў спробу дабіцца для Шаўчэнкі дазволу Пяроўскага намаляваць запрастольную выяву ''«дзеля ўпрыгожвання храма»'' ва ўмацаванні&amp;nbsp;— на што атрымаў адмову.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Увосень 1854 года генерал-маёр Г.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Фрэйман, які інспектаваў умацаванне і пранікся да Шаўчэнкі павагай і спагадай, а ў наступным годзе і Ускоў і капітан Косараў&amp;nbsp;— хадайнічалі перад Пяроўскім аб павышэнні яго ў чын унтэр-афіцэра&amp;nbsp;— гэта б вызваліла паэта ад казармы і муштры і дало б надзею на вызваленне з салдацкай няволі ў будучыні.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Але гэтыя хадайніцтвы былі адхіленыя, магчыма, па асьцярожнасьці Пяроўскага.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Акрамя гэтага, была яшчэ адна прыкрасць&amp;nbsp;— па дасланай І.&amp;nbsp;Усковым куратару Кіеўскай навучальнай акругі просьбе вярнуць атэстат Шаўчэнка на званне вольнага мастака&amp;nbsp;— на што была атрыманая грэблівая адмова, якая цяжка прыгнечала паэта, але ненадоўга.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У красавіку 1855 года ён аднавіў спробы дамагчыся палягчэння свайго лёсу: напісаў лісты сакратару Акадэміі мастацтваў У.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Грыгоравічу і віцэ-прэзідэнту Акадэміі [[Фёдар Пятровіч Талстой|Фёдару Талстому]], просячы апошняга паклапаціцца пра яго перад прэзідэнткай Акадэміі, сястрой цара, вялікай княгіняй [[Марыя Мікалаеўна Раманава (дачка Мікалая I)|Марыяй Мікалаеўнай]].&lt;ref&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Corresp/1852-55/1855-04-12.html Листи Тараса Шевченка 1852 – 1855 рр., 12.04.1855 р. До Ф. П. Толстого] ''t-shevchenko.name''Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.t-shevchenko.name/uk/Corresp/1852-55/1854-04-12.html Листи Тараса Шевченка 1852 – 1855 рр., 12.04.1855 р. До Ф. П. Толстого] ''t-shevchenko.name'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Ліст Шаўчэнка да Талстога з маленнем аб дапамозе глыбока ўзрушыла ўсю сям'ю, у прыватнасці яго жонку Насту Іванаўну, якая таксама далучылася да барацьбы за вызваленне паэта і пачала з ім перапісвацца.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Калі 18 лютага 1855 года памёр [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалай I]]&amp;nbsp;— 19 лютага быў аб'яўлены маніфест новага цара, [[Аляксандр II (імператар расійскі)|Аляксандра II]], аб вызваленні палітзасланнікаў у сувязі з уступленнем на прастол.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Але Шаўчэнка яшчэ мучыўся адсутнасцю весткі, ці паўплываюць маніфесты цара на яго лёс ці не, і толькі 14 красавіка 1856 года ён даведаўся, што для яго нічога не змянілася: ''«Я блізкі быў да роспачы, так мяне ашаламіла гэтая безнадзейная вестка»''.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Увесну 1856 года для Шаўчэнкі прыйшла яшчэ адна сумная вестка, яго сябры Залескі і Серакоўскі, з якімі ён перапісваўся, назаўжды пакідаюць Арэнбург.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У красавіку 1856 года Шаўчэнка пачаў шукаць усе магчымыя шляхі да аблягчэння свайго лёсу, спрабуючы прыцягнуць да гэтага ўсіх знаёмых уплывовых асоб. Ён просіць Залескага звярнуцца да [[Аляксей Іванавіч Бутакоў|Аляксея Бутакова]], а таксама да генерала [[Карл Іванавіч Бюрно|К.&amp;nbsp;І.&amp;nbsp;Бюрно]], каб яны абышлі за яго перад Пяроўскім, пра гэта ж просіць і Варвару Рэпніну.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Залескі да гэтага ўжо некалькі разоў прасіў паэта Пяроўскага, але безвынікова.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

Дзякуючы Залескаму і [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|Аляксею Пляшчэеву]] лёсам Шаўчэнкі зацікавіліся, акрамя Бюрно, яшчэ і такі ўплывовы ваенны адміністратар, як Л.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Экельн. Таксама да вызвалення Шаўчэнкі далучыўся акадэмік [[Карл Максімавіч Бэр|Карл Бэр]], які тройчы прыбываў з экспедыцыяй да ўмацавання, ён хадайнічаў перад Дубельтам, які люта ненавідзеў паэта-бунтаўшчыка і рабіў усё, каб затрымаць яго звальненне.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У траўні 1856 года Шаўчэнка атрымаў ліст ад М.&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Лазарэўскага, які паведамляў, што пра паэта клапоцяцца, акрамя Ф.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Талстога, ''«добрыя людзі»'', і не без поспеху.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Улетку таго ж года прэзідэнтка Акадэміі мастацтваў Марыя Мікалаеўна асабіста звярталася да начальніка ІІІ аддзялення Васіля Даўгарукава з нагоды вызвалення Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Хадайніцтвы сяброў паэта перад Пяроўскім дасягнулі мэты&amp;nbsp;— у ваеннае міністэрства ім быў накіраваны спіс кандыдатаў на амністыю. Наконт Шаўчэнкі ён прапаноўваў: ''«Радавога Тараса Шаўчэнку звольніць ад службы»''. 25 студзеня 1857 года III аддзяленне, улічваючы хадайніцтва віцэ-прэзідэнта і прэзідэнткі Акадэміі мастацтваў, паведаміў сваю прапанову ваеннаму міністру, ухваляючы звальненне Шаўчэнкі, але справа яшчэ цягнулася інстанцыямі некалькі месяцаў.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; У выніку на звальненне Шаўчэнкі была дадзена згода. Калі б не хадайніцтва сяброў&amp;nbsp;— ссылка Шаўчэнкі магла б стаць пажыццёвай.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; 28 траўня 1857 года Пяроўскі загадаў звольніць са службы ўсіх амніставаных з тым, каб яны пасяліліся ў Арэнбургу аж да канчатковага іхняга вызвалення на радзіму. Такім чынам царскае «памілаванне» ператварылася ў новае пакаранне&amp;nbsp;— ссылку з селішчам у Арэнбургу пад строгі нагляд паліцыі.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Калі паступіла вестка аб блізкім звальненні, капітан Касараў дазволіў Шаўчэнку ў вольныя ад муштры і варты гадзіны знаходзіцца па-за казармай. Паэт увесь свой вольны час праводзіў то на агародзе, у садзе, складаючы і малюючы, то на беразе мора, або гуляў вакол умацавання.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;

21 ліпеня 1857 года да ўмацавання паступіў загад аб вызваленні ад службы Шаўчэнка, пасля якога яму яшчэ трэба было пераадолець 1000 кіламетраў да штаба ва [[Уральск]]у, для атрымання загада па батальёне. Паэт радаваўся звальненню, не ведаючы, што яму, згодна з гэтым загадам, трэба было жыць пад строгім наглядам паліцыі ў Арэнбургу нявызначаны тэрмін. Пасля доўгіх ваганняў з-за працяглай адсутнасці батальённага загада аб звальненні, 1 жніўня камендант Ускоў, улічваючы вялікую адлегласць да Уральска і не ведаючы яго ўмоў, вырашыўся выдаць білет на праезд Шаўчэнка ў Пецярбург.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; На наступны дзень, увечар, развітаўшыся наспех са ўсімі, Шаўчэнка адплыў рыбацкай лодкай у [[Астрахань]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; У далейшым, з-за заўчаснай выдачы Шаўчэнка білета, у Ускова ўзніклі непрыемнасці па службе.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt; Пасля атрымання 23 жніўня батальённага загада, Ускоў адразу ж накіраваў паведамленне ў паліцэйскія аддзяленні Астрахані, Ніжні Ноўгарад, Маскву, Пецярбург, а таксама Акадэмію мастацтваў, просячы спыніць Шаўчэнку і вярнуць яго ў Арэнбург.&lt;ref name=&quot;litopys 10&quot;/&gt;

=== Вяртанне. Падарожжа з Астрахані ў Маскву (1857–1858) ===
[[Файл:1857 11 - Shevchenko - Selfportrait - 825 -.jpg|міні|223x223пкс|Аўтапартрэт Шаўчэнкі (1857)]]
5 жніўня, пасля трохдзённага плавання па [[Каспійскае мора|Каспійскім моры]] і рукавах [[Дэльта Волгі|волжскай дэльты]], Шаўчэнка прыбыў у [[Астрахань]].&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt; Скончылася вельмі цяжкае для паэта і мастака дзесяцігоддзе, поўнае выявы, зневажанняў, муштры, далёкіх паходаў з небяспечнымі абставінамі (як гэта відаць з дзённіка начальніка Аральскай экспедыцыі).&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ён састарэў, пасівеў, страціў здароўе.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; З Астрахані Шаўчэнка планаваў параходам дабрацца па Волзе да [[Ніжні Ноўгарад|Ніжняга Ноўгарада]], але адразу ж высветлілася, што давядзецца чакаць два тыдні, пакуль прыйдзе і нагрузіцца рэйсавы параход кампаніі «Меркурый». Першыя дні Шаўчэнка аддаў пошукам часовага жылля і агляду Астрахані, якое яму вельмі не спадабалася, у сваім дзённіку ён назваў яго ''«шэрай грудай смецця»'': брудныя карчмы, ніводнай гасцініцы, няма дзе купіць харчы на далейшае працяглае падарожжа.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio11.htm ПОВЕРНЕННЯ (АСТРАХАНЬ-НИЖНІЙ НОВГОРОД. 1857-1858)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 328-385.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 18 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev501.htm Щоденник] [Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т. — К., 2003. — Т. 5. — С. 9-187.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 19 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

На шчасце, у горадзе гэтага часу знаходзіўся ў справах саслужывец па ўмацаванні пляц-ад'ютант Л.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Бурцаў, які і прытуліў яго.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Паміж першымі неадкладнымі справамі былі лісты, якія Шаўчэнка накіраваў сябрам, апавяшчаючы іх аб вызваленні.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Неўзабаве прыйшлося шукаць новае жыллё, Бурцаў павінен быў ажаніцца.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Пасля працяглых пошукаў паэт знайшоў камору каля канала&amp;nbsp;— цёмную і няўтульную.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Аказалася, што ў тым жа доме, дзе быў прыстанак, жыў Г.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Мураўскі, былы студэнт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]], які пазнаёміўшыся з Шаўчэнкам, распавёў аб ім свайму калезе С.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Незабытаўскаму, былому кіяўляніну, а таксама настаўніку ў Астраханскай гімназіі I.&amp;nbsp;П.&amp;nbsp;Клапатоўскаму і выпускніку таго ж універсітэта Томашу Зброжэку.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Астраханскія «кіяўляне» захоплена павіншавалі звольненага паэта.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; У той жа дзень увечары ад Зброжака пра яго знаходжанне ў горадзе даведаўся астраханскі рыбапрамысловец-мільянер А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Сапожнікаў, якога яшчэ хлопчыкам Шаўчэнка вучыў маляванню.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; На наступную раніцу ён запрасіў паэта да сябе, прапанаваў яму пакой у сваёй хаце і каюту на параходзе «Князь Пажарскі».&lt;ref name=&quot;slovoprosvity1&quot;&gt;[http://slovoprosvity.org/2019/02/21/taras-shevchenko-ya-stryahnuv-prah-od-nih-svojih/ Тарас ШЕВЧЕНКО: «Я стряхнув прах од ніг своїх»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221001104040/http://slovoprosvity.org/2019/02/21/taras-shevchenko-ya-stryahnuv-prah-od-nih-svojih/ |date=1 кастрычніка 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 10 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Такім чынам, у Астрахані паэт апынуўся ў коле дэмакратычнай флоцкай інтэлігенцыі.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

22 жніўня Шаўчэнка параходам па Волзе адбыў з Астрахані ў Ніжні Ноўгарад. Падарожжа па Волзе доўжылася амаль месяц. На параходзе Шаўчэнка жыў у каюце капітана В.&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;Кішкіна, яго старога знаёмага, у якога быў «запаветны партфель» са спісамі твораў расейскай пазацэнзурнай паэзіі, дзякуючы чаму падчас плавання праходзілі літаратурныя ранішнікі і вечарыны.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; З'яжджаючы з Астрахані, Шаўчэнка спадзяваўся шмат маляваць волжскія берагі; але гэта апынулася амаль немагчымым: абрысы хутка змяняліся, вельмі мяшала ўздрыгванне палубы ад працы рухавіка.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Маляваць атрымоўвалася толькі на прыпынках і часткова тады, калі параход павольна пераадольваў рачныя перакаты.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Захаваліся накіды [[Камышын]]а, [[Саратаў|Саратава]], «Царава кургана», [[Казань|Казані]] і іншых месцаў. Ён выканаў і некалькі партрэтаў&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;Казачэнка, цешчы Сапожнікава і іншых. На працягу падарожжа Шаўчэнка не выпусціў выпадку агледзець прыволжскія гарады, свае ўражанні ад убачанага ён рэгулярна запісваў у дзённіку.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; У Саратаве ён наведаў маці [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалая Кастамарава]]&amp;nbsp;— Таццяну Пятроўну. [[Самара|Самару]] ён назваў ''«казённа-бязліцэй»'' найбуйнай хлебнай прыстанню на Волзе, пазбаўленай элементарных прыкмет гарадской культуры, на што паўплывала, па ім словам, валадаранне Мікалая I, якога ён зваў ''«нязручнаўганяемы Тормаз»'' ({{lang-ru|«Неудобозабиваемый Тормоз»}}).&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Наведаць [[Сімбірск]] і паглядзець на манумент [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін|Мікалаю Карамзіну]] перашкодзілі шквал з мокрым снегам і непралазная гразь.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Казань спадабалася Шаўчэнку, нагадаўшы яму Маскву. Ён пабываў у [[Казанскі ўніверсітэт|Казанскім універсітэце]], шукаючы слядоў знаходжання там таварышаў па [[Кірыла-Мяфодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мяфодзіеўскаму таварыству]], але беспаспяхова.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Невялікі горад [[Чэбаксары]], дзе, на яго думку, ''«царква аказалася не менш хат»'', далі яму глебу для такой высновы: ''«Галоўны вузел маскоўскай старой унутранай палітыкі&amp;nbsp;— праваслаўе. „Нязручнаўганяемы Тормаз“ з-за глупства свайго хацеў зацягнуць гэты знясілены вузел і перацягнуў. Ён зараз на адной валасінцы трымаецца»''.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

20 верасня параход прыбыў у Ніжні Ноўгарад, тут Шаўчэнка чакала прыкрая нечаканасць: М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Брылкін, галоўны кіраўнік ніжагародскай канторы параходнай кампаніі «Меркурый», распавёў яму, што паліцмайстар горада загадаў адразу ж паведаміць аб яго прыбыцці. Паліцэймайстар афіцыйна заявіў Шаўчэнку, што ён павінен вярнуцца ў Арэнбург і там чакаць свайго канчатковага звальненьня.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Паэт быў амаль у роспачы, уезд у Маскву і Пецярбург яму забаранілі, у Ніжнім Ноўгарадзе яму прыйшлося затрымацца амаль на паўгода.&lt;ref name=&quot;DIARY 1857.10&quot;&gt;[http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Zhurnal/shchodennyk05.html Тарас Шевченко. Журнал (Щоденник). Жовтень&amp;nbsp;1857.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200728114259/http://sites.utoronto.ca/elul/Shevchenko/Prose/Zhurnal/shchodennyk05.html |date=28 липня 2020 }}&amp;nbsp;Переклад Леоніда Білецького.&amp;nbsp;— Електронна бібліотека української літератури.&amp;nbsp;— Торонто. 2001.&lt;/ref&gt; Дапамаглі Шаўчэнка новыя знаёмыя&amp;nbsp;— М.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Брылкін і П.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Аўсяннікаў&amp;nbsp;— памочнік кіраўніка кампаніі «Меркурый», які даў яму прытулак.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; Яны параілі яму прыкінуцца хворым, каб пазбегнуць вяртання ў Арэнбург.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;
[[Файл:Taras Shevchenko painting 2015.jpg|міні|злева|280пкс|«Архангельскі сабор у Ніжнім Ноўгарадзе» (1857)]]
Хоць Ніжні Ноўгарад стаў для Шаўчэнкі нібы новым месцам ссылкі: паэт жыў пад назіраннем паліцыі, асабістыя непрыемнасці, расчараванні, паклёп ворагаў прыгняталі яго&amp;nbsp;— ён з цікавасцю пагрузіўся ў культурна-грамадскае жыццё горада, задавальняў сваю творча-літаратурную і тэатральную цікавасць і несуцішнае імкненне да чытання і тварэння.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ён пісаў паэмы «[[Неафіты (паэма Шаўчэнкі)|Неафіты]]», «[[Юрадзівы (паэма Шаўчэнкі)|Юрадзівы]]»; паэзіі «[[Лёс (верш Шаўчэнкі)|Лёс]]», «[[Муза (верш Шаўчэнкі)|Муза]]», «[[Слава (верш Шаўчэнкі)|Слава]]» і т.п.; скончыў аповесць «[[Прагулка з задавальненнем і не без маралі]]», стварыў дваццаць партрэтаў і зрабіў нямала архітэктурных малюнкаў.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;

Кожны дзень быў напоўнены цікавымі сустрэчамі. Дзякуючы знаёмству з уплывовымі ў горадзе Брылкіным і Аўсяннікавым, паэт пазнаёміўся з многімі дзеячамі мясцовай культурнай эліты.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Акрамя гэтага, не жадаючы абцяжарваць сваіх сяброў, Шаўчэнку даводзілася заводзіць і простыя афіцыйныя знаёмствы ў пошуках заказчыкаў на партрэты&amp;nbsp;— гэта быў адзіны ў той час спосаб яго існавання.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Маляванне партрэтаў не змагло даць значных даходаў, ён працягваў знаходзіцца ў дастаткова складаных матэрыяльных умовах.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ніжагародская грамадскасць, асабліва дэмакратычныя колы горада, паставілася да паэта добразычліва, ''«Шаўчэнку літаральна насілі на руках»'',&amp;nbsp;— адзначаў біёграф [[Міхайла Карнеевіч Чалы|Міхайла Чалы]], апісваючы яго знаходжанне ў гэтым горадзе.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; 24 снежня 1857 года паэта наведаў яго стары сябар акцёр [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаіл Шчэпкін]]. Радасць Шаўчэнкі была бязмежная, Шчэпкін прабыў у гасцях шэсць дзён, на працягу якіх славуты артыст выступаў у Ніжагародскім тэатры. Спатканне са Шчэпкіным было не толькі адной з найважнейшых падзей у духоўным жыцці паэта, але і для ўсяго горада.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

Бываючы ў мясцовых тэатральных колах, Шаўчэнка пазнаёміўся з юнай актрысай [[Кацярына Барысаўна Піунова|Кацярынай Піунавай]], ён вучыў яе мастацкай дэкламацыі, спрабаваў прывіць любоў да твораў [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|Пушкіна]], [[Мікалай Васільевіч Гогаль|Гогаля]], [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|Салтыкова-Шчадрына]], падбіраў сцэны для выступлення, каб паправіць яе матэрыяльнае становішча&amp;nbsp;— паэт хацеў зладзіць актрысу ў [[Харкаўскі акадэмічны ўкраінскі драматычны тэатр імя Тараса Шаўчэнкі|Харкаўскі драматычны тэатр]].&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; У канцы лютага 1858 года Шаўчэнка нарэшце атрымаў вестку ад Лазарэўскага, што графу Талстому ўдалося выклапатаць для яго дазвол вярнуцца ў Пецярбург, які яму быў уручаны 5 сакавіка.&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt; 8 сакавіка Шаўчэнка з'ехаў з Ніжняга Ноўгарада ў Маскву.

У Маскве Шаўчэнка пасяліўся ў Шчэпкіна, сям'я знакамітага акцёра шчыра сустрэла яго.&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;&gt;[http://slovoprosvity.org/2019/03/13/taras-shevchenko-vidpustyv-borodu-spravzhnje-pomelo/ Тарас ШЕВЧЕНКО: «Відпустив бороду, справжнє помело»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220710142908/http://slovoprosvity.org/2019/03/13/taras-shevchenko-vidpustyv-borodu-spravzhnje-pomelo/ |date=10 ліпеня 2022 }} ''slovoprosvity.org'' Працытавана 10 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Па дарозе ў Маскву паэт захварэў: акрамя прастуды, абвастрылася цынга, на якую цяжка хварэў у ссылцы.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; У той жа дзень (11 сакавіка) Шаўчэнка агледзелі лекары Д.&amp;nbsp;Ван-Путэрэн і Д.&amp;nbsp;Мін, якія прапісалі хвораму патрэбныя лекі, дыету і забаранілі на працягу тыдня выходзіць на вуліцу.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Прыезд у Пецярбург, да якога так імкнуўся паэт, зноў затрымліваўся. Вестка пра прыезд Шаўчэнкі хутка распаўсюдзілася ў колах маскоўскай інтэлігенцыі, паэта спяшаліся наведаць сябры і знаёмыя, у тым ліку Міхаіл Максімовіч.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt; Выбітныя прадстаўнікі літаратуры, навукі імкнуліся пазнаёміцца з ім.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Нягледзячы на хваробу паэт і далей рэдагаваў і перапрацоўваў свае вершы, напісаныя ў гады ссылкі. Калі праз некалькі дзён па прыездзе ў Маскву здароўе Шаўчэнкі палепшылася, ён наведаў княжную [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвару Рэпніну]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt; Гэтая сустрэча зрабіла на паэта сумнае ўражанне, яна здавалася яму адчужанай, знікла былая шчырасць і непасрэднасць; містычныя настроі, якія ўсё больш авалодвалі Рэпнінай, былі яму чужыя і дзіўныя.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;

Масква прыцягвала Шаўчэнку як цэнтр навукі, культуры, з якім у яго было звязана нямала ўспамінаў.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Ачуняўшы пасля хваробы, нягледзячы на адлігу і гразь, ён цэлымі днямі пешшу хадзіў па горадзе, любуючыся яго старадаўнімі славутасцямі.&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; Акрамя сустрэчы са сваімі даўнімі знаёмымі, у прыватнасці прафесарам [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]], сям'ёй Станкевічаў, [[Апалон Мікалаевіч Макрыцкі|Апалонам Макрыцкім]], Шаўчэнка пазнаёміўся з такімі прадстаўнікамі мясцовай інтэлігентнай эліты, як [[Іван Кандратавіч Бабст|Бабст]], Чычэрын, Кетчэр, Кронеберг, Афанасьеў, Корш, Крузэ і іншыя.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt;  Знамянальнай падзеяй для Шаўчэнкі ў Маскве стала сустрэча і асабістае знаёмства з расейскім пісьменнікам [[Сяргей Цімафеевіч Аксакаў|Сяргеем Аксаковым]], які ў лістах так прыязна паставіўся да яго.&lt;ref name=&quot;slovoprosvity&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys57&quot;/&gt; 26 сакавіка Шаўчэнка на цягніку накіраваўся ў Пецярбург.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt;

=== Пецярбург (1858–1859) ===
[[Файл:Shevchenko portret SHchepkina.jpg|міні|справа|180пкс|Партрэт М.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Шчэпкіна (1858)]]
Адразу ж па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка наведаў свайго сябра [[Міхаіл Мацвіёвіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазарэўскага]], які жыў тады на [[Мойка|Мойцы]], у доме графа Уварава, і спачатку пасяліўся ў яго.&lt;ref name=&quot;core&quot;&gt;[https://core.ac.uk/download/pdf/18592919.pdf ШЕВЧЕНКО Й ЛАЗАРЕВСЬКІ] ''core.ac.uk'' Працытавана 10 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Сям'я [[Лазарэўскія (род)|Лазарэўскіх]] вельмі цёпла прыняла паэта. 28 сакавіка 1858 года паэт разам з Лазарэўскім наведаў сям'ю [[Талстыя (род)|Талстых]], дзе яго вельмі цёпла сустрэлі. Увечары, у гэты ж дзень, Шаўчэнка сустрэўся з [[Васіль Міхайлавіч Белазерскі|Васілём Белазерскім]], былым удзельнікам Кірыла-Мяфодзіеўскага таварыства і таварышамі, з якімі ён пазнаёміўся ў Арэнбургу&amp;nbsp;— [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунтам Серакоўскім]], [[Ян Станевіч|Янам Станевічам]] і [[Эдвард Жалігоўскі|Эдвардам Жалігоўскім]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://uahistory.co/journal/journal_2013_5/7.html ЖИТТЄВИЙ ПОДВИГ ЗИҐМУНТА СЕРАКОВСЬКОГО (ДО 150-РІЧЧЯ ПОВСТАННЯ 1863 р.)] ''uahistory.co'' Працытавана 30 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

Шаўчэнку дазволілі вярнуцца ў Пецярбург з пэўнай агаворкай: ён заставаўся асобінай ''«паднагляднай»'', у шэрагу дакументаў падкрэслівалася, што імператар дазволіў пражыванне ў сталіцы і наведванне Акадэміі мастацтваў з умовай, каб за ім вёўся нагляд. У першыя ж дні знаходжання ў сталіцы паэт павінен быў з'явіцца ў паліцыю, дзе ён наведаў кіраўніка канцылярыі оберпаліцэймайстра [[Іван Мікалаевіч Таволга-Макрыцкі|Івана Таволгу-Макрыцкага]], свайго старога знаёмага, які параіў яму пагаліць бараду, якую ён адпусціў пры вяртанні са ссылкі, каб не справіць непрыемнага ўражання на яго патрона [[Пётр Андрэевіч Шувалаў|графа Шувалава]], якога ён павінен быў наведаць як свайго галоўнага наглядчыка.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Паэт улічыў параду і пагаліўся, бо салдатам, нават у адстаўцы, забаранялася насіць бараду, а ён перад паліцыяй быў толькі ''«радавым у адстаўцы»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Перад гэтым ён сфатаграфаваўся ў [[Андрэй Іванавіч Дэньер|Андрэя Дэньера]] ў шапцы і кажусе з барадой. 6 красавіка Шаўчэнка надзеў фрак і сустрэўся з Шувалавым, які прыняў яго ''«проста»'', ''«няформлена»'' і ''«без павучанняў»'', чым зрабіў на паэта выгаднае для сябе ўражанне. 15 красавіка Шаўчэнка прадставіўся шэфу жандараў В. Даўгарукаву, які даў яму ''«ветлівае настаўленне»'', пасля якой паэт атрымаў «прапіску» ў сталіцы.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Так, «прапісаны» Шаўчэнка, адразу ж трапіў пад пільны нагляд [[Трэцяе аддзяленне|III аддзялення]] паліцыі, яму забаранялася адлучацца куды-небудзь з Пецярбурга.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

У далейшым у Шаўчэнкі ў Пецярбургу адбылося мноства сустрэч з перадавымі людзьмі гэтага горада, паэтамі, мастакамі, вучонымі і грамадскімі дзеячамі. Мастак і скульптар Міхаіл Мікешын, які пазнаёміўся тады з паэтам, пісаў пра ''«велізарны ўплыў, тое непадробнае захапленне, якое выклікала асоба Шаўчэнкі ў коле тагачаснай моладзі»'', таксама ён адзначаў, што ў пецярбургскіх салонах паэта прымалі з глыбокай павагай і нават пакланеннем.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio13.htm У Петербурзі (1858—1859)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 397-436.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 19 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Ён сустракаўся з такімі асобамі, як: паэты [[Уладзімір Рыгоравіч Бенядзіктаў|У.&amp;nbsp;Бенядзіктаў]], [[Мікалай Фёдаравіч Шчарбіна|М.&amp;nbsp;Шчарбіна]] (да творчасці якога праяўляў цікавасць яшчэ падчас знаходжання ў ссылцы), [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] і [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай Курачкіны]], [[Леў Аляксандравіч Мей|Л.&amp;nbsp;Мей]], [[Юлія Валяр’янаўна Жадоўская|Ю.&amp;nbsp;Жадоўская]]; пазнаёміўся з братамі Жамчужнікавымі ([[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Львом]], [[Аляксей Міхайлавіч Жамчужнікаў|Аляксеем]] і [[Уладзімір Міхайлавіч Жамчужнікаў|Уладзімірам]]); правазнавец і грамадскі дзеяч [[Канстанцін Дзмітравіч Кавелін|К.&amp;nbsp;Кавелін]]; пісьменнік [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я.&amp;nbsp;Палонскі]]; аберсакратар [[сінод]]а [[Уладзімір Міхайлавіч Юзэфовіч|У.&amp;nbsp;Юзэфовіч]]; матэматык [[Міхаіл Васільевіч Астраградскі|М.&amp;nbsp;Астраградскі]]; заолаг і падрожнік [[Мікалай Аляксеевіч Северцаў|М.&amp;nbsp;Северцоў]]; крытык [[Аляксандр Васільевіч Нікіценка|А.&amp;nbsp;Нікіценка]]; філолаг і лiтаратуразнавец [[Міхаіл Іванавіч Сухамлінаў|М.&amp;nbsp;Сухамлінаў]]; прафесар Пецярбургскага ўніверсітэта [[Мікалай Міхайлавіч Благавешчанскі|М.&amp;nbsp;Благавешчанскі]], публіцыст [[Мікалай Гаўрылавіч Чарнышэўскі|М.&amp;nbsp;Чарнышэўскі]] і іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Блізкімі паэту сталі ўдзельнікі дзекабрысцкага паўстання, з якімі ён сустракаўся ў доме Талстога, сярод якіх былі барон [[Уладзімір Іванавіч Штэйнгель|В. Штэйнгель]] і [[Андрэй Андрэевіч Быстрыцкі|А. Быстрыцкі]]. Пасябраваў з украінскім маляром [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахоўскі|Р. Чэстахоўскім]]. Наведаў улетку 1858 года Шаўчэнка ў Пецярбургу і [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|Мікалай Кастамараў]].&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Пабываў Шаўчэнка і ў майстэрні скульптара барона [[Пётр Карлавіч Клот|Пятра Клодта]], дзе ён агледзеў помнік [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаю І]], пра што напісаў з іроніяй у дзённіку: ''«…палюбаваўся манументам нязручнаўганяемаму»''.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt; 
[[Файл:Shevchenko with friends (1859).jpg|міні|злева|260пкс|Дэньер Генрых. Шаўчэнка сярод прыяцеляў (1859)]]
Праяўляў Шаўчэнка цікавасць і да пытанняў развіцця навукі, да агульных праблем светабудовы і прыродазнаўства. Вялікую цікавасць у яго выклікала праца нямецкага прыродазнаўца [[Аляксандр Гумбальт|Аляксандэра фон Гумбальдта]] і лекцыі па [[Геалогія|геалогіі]] прафесара В.&amp;nbsp;Родэ.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Выкарыстоўваючы кожны выпадак, разам з [[Сямён Сцяпанавіч Гулак-Артэмоўскі|Сямёнам Гулаком-Артэмоўскім]] Шаўчэнка наведваў [[Эрмітаж]], канцэрты і тэатры. Агледзеўшы калекцыю старажытнай скульптуры, здзіўлены яе багаццем, паэт з натхненнем запісваў: ''«Я не ўяўляў у такой колькасці рэштак старажытнай скульптуры ў Эрмітажы, верагодна, яны сабраны з усіх палацаў. Выдатная думка»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Скарбы мастацтва, на яго думку, павінны былі захоўвацца не ў палацах багацеяў, а ў музеях. Сучаснікі аднадушна адзначалі запал паэта да музыкі і спеваў, з-за чаго ён сустракаўся з кампазітарамі [[Аляксандр Сяргеевіч Даргамыжскі|А.&amp;nbsp;Даргамыжскім]], [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М.&amp;nbsp;Мусаргскім]], [[Мілій Аляксеевіч Балакіраў|М.&amp;nbsp;Балакіравым]], [[Апалінарый Концкі|А.&amp;nbsp;Концкім]], захапляўся спевамі І.&amp;nbsp;Грынберг.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У 1858 годзе з гастролямі ў Пецярбургу знаходзіліся як [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|М.&amp;nbsp;Шчэпкін]], так і сусветна вядомы афраамерыканскі акцёр [[Айра Фрэдэрык Олдрыдж|А.&amp;nbsp;Олдрыдж]], Шаўчэнка рэгулярна наведваў тэатральныя паказы абодвух акцёраў. Шчыра захапляючыся гульнёй Олдрыджа, паэт пазнаёміўся з ім і ў знак высокай павагі і сяброўства да акцёра напісаў яго партрэт.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

Не жадаючы гнясці сям'ю Лазарэўскіх у плане жылля, Шаўчэнка папрасіў графа Талстога, каб той даў яму кватэру ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Акадэміі]].&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Атрымаўшы кватэру ў Акадэміі, Шаўчэнка адразу ж узяўся за ўпартую працу як мастак-гравёр, перш за ўсё ў галіне [[афорт]]а.&lt;ref name=&quot;informatika&quot;/&gt; У траўні 1858 года ў Эрмітажы Шаўчэнка пазнаёміўся з гравёрам [[Фёдар Іванавіч Іардан|Фёдарам Іарданам]], які пагадзіўся яму дапамагаць у авалоданні гэтай прафесіяй.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;informatika&quot;/&gt; З сярэдзіны траўня ён пачаў працаваць у Эрмітажы, у ліпені ў яго ўжо быў гатовы першы ўзор працы на гэтай ніве&amp;nbsp;— афорт па эскізе [[Барталаме Эстэбан Мурыльё|Барталаме Мурыльё]].&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

Адразу па прыездзе ў Пецярбург Шаўчэнка прымае меры па падрыхтоўцы ўласных твораў да выдання.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Атрымаўшы перапісаныя Панцеляймонам Кулішам творы, паэт пачынае складаць новы зборнік у двух тамах пад назвай «[[Паэзія 1847–1850 (Большая кніга)|Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том першы]]» і «[[Паэзія 1847–1850 (Большая кніга)|Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том другі]]».&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У першы том увайшлі паэзіі, напісаныя ў ссылцы, у прыватнасці «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і «Гамалія», а ў другі&amp;nbsp;— творы напісаныя як у ссылцы, так і пасля ссылкі. Рашэнне выдаць творы пад назвай «Паэзія» было не выпадковым, таму што ў 1850-х гадах сярод крытыкаў выказвалася нямала сумненняў у магчымасці ўкраінскай літаратуры вырвацца з ''«палону фальклорна-этнаграфічнай стыхіі»'' і дасягнуць узроўню найразвітейшых літаратур свету.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Але нягледзячы на тое, што з творчасцю Шаўчэнкі, Марка Воўчка ўкраінская літаратура заявіла аб сабе з'явамі, якія павінны былі развеяць сумневы скептыкаў адносна яе перспектыў&amp;nbsp;— у расійскай крытыцы і далей раздаваліся галасы аб абмежаваных магчымасцях ўкраінскай літаратуры, заснаванай нібыта выключна на фальклорна-этнаграфічных крыніцах, на ''«лексічна беднай сялянскай мове»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Шаўчэнка даручыў хадайнічаць аб выданні ўласных твораў [[Даніла Сямёнавіч Камянецкі|Данілу Камянецкаму]], які звяртаўся з адпаведнай просьбай да міністра народнай адукацыі [[Яўграф Пятровіч Кавалеўскі|Яўграфа Кавалеўскага]], які ў сваю чаргу парушаў хадайніцтва з гэтай нагоды перад III аддзяленнем аб апублікаванні твораў украінскага паэта, якія будуць адпавядаць цэнзурным патрабаванням.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Але перш трэба было спачатку дабіцца зняцця накладзенай у 1847 годзе забароны друкаваць паэзіі Шаўчэнка. З гэтай мэтай паэт паведаміў пра гэта начальніку III аддзялення В.&amp;nbsp;Даўгарукаву, што ніякіх сваіх рукапісаў не перадаваў за мяжу І. Галавіну&amp;nbsp;— расейскаму пісьменніку-публіцысту, які, знаходзячыся за мяжой, выдаваў творы антыманархічнага зместу і, па чутках, збіраўся выдаць і яго паэзіі.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Пасля гэтага III аддзяленне прапанаваў Галоўнаму цэнзурнаму ўпраўленню прадставіць сваё меркаванне аб паэзіі Шаўчэнкі і высновах аб магчымасці іх друкаваць&amp;nbsp;— гэта паказвала на тое, што забарона друкаваць яго творы ў цэлым была знята, пасля чаго паэт падаў на разгляд цэнзуры першы том паэзіі.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

Разгляд цэнзурай твораў Шаўчэнкі зацягнуўся на працяглы час. Цэнзураванне яго твораў ішло паралельна: А.&amp;nbsp;Трайніцкі ў Галоўным упраўленні цэнзураваў друкаваныя раней кнігі «Чыгірынскі Кабзар» і «Гайдамакі», а [[Спірыдон Мікалаевіч Палаузаў|С.&amp;nbsp;Палаузаў]] у Пецярбургскім камітэце разглядаў рукапісны зборнік «Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Тым першы», куды ўвайшло значна больш вершаў.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; 23 студзеня 1859 года А.&amp;nbsp;Трайніцкі падаў свой водгук, у якім прапаноўваў выключыць паэзію «[[Думы мае, думы мае]]», паколькі ў ёй ''«занадта горка выяўляецца скруха аўтара аб знішчэнні казацкай вольнасці, над магілай якой, па словах яго, Арол чорны вартаўніком лятае»''.&lt;ref name=&quot;science&quot;&gt;[https://science.lpnu.ua/sites/default/files/journal-paper/2017/may/2330/vnulpurn201481036.pdf Т. Г. ШЕВЧЕНКО ТА РЕПРЕСИВНО-КАРАЛЬНИЙ АПАРАТ ЦАРСЬКОЇ РОСІЇ] ''science.lpnu.ua'' Працытавана 30 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Тады як водгук С.&amp;nbsp;Палаузава ад 28 красавіка 1859 года быў у цэлым ухвальным, ён не лічыў неабходным адбіраць «Думы мае, думы мае». Пецярбургскі цэнзурны камітэт вырашыў накіраваць водгук С.&amp;nbsp;Палаузава і зборнік «Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том першы» па меркаванні Галоўнага цэнзурнага ўпраўлення, а там зноў даручылі цэнзураванне А.&amp;nbsp;Трайніцкаму. Апошні ў сваім рашэнні быў непахісны.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Па яго патрабаванні большая палова паэзіі «Думы мае, думы мае» усё ж была выключана.&lt;ref name=&quot;science&quot;/&gt; А.&amp;nbsp;Трайніцкі прапанаваў выдаць не зборнік «Паэзія Т.&amp;nbsp;Шаўчэнкі. Том першы», а асобна «Чыгірынскі Кабзар», «Гайдамакі» і паэму «[[Гамалія (паэма Шаўчэнкі)|Гамалія]]».&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У паэме «Гайдамакі» было знята «Уводзіны», а ў паэме «[[Сляпая (паэма Шаўчэнкі)|Сляпая]]»&amp;nbsp;— 56 радкоў.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Канфіскавана і пасланне «Шафарыку», якое выклікала яго незадаволенасць.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;
[[Файл:Сорочка Шевченка.jpg|міні|справа|190пкс|Кашуля Шаўчэнкі]]
У Пецярбургу паэт жыў у вялікай матэрыяльнай цяжкасці: ''«… я паддаюся натуральнаму зыходу дзесяцігадовай маёй адсутнасці&amp;nbsp;— беднасці»'', ''«… патрэбую дзённага пражытку»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Аднак ён адмаўляўся ад якой-небудзь грашовай «падтрымкі» і далей настойліва кругласутачна працаваў як мастак, у прыватнасці ў вобласці гравюры, удасканальваючы ў ёй сваю тэхніку; шмат часу надаваў афорту, ужываючы новыя метады гэтага мастацтва.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

24 студзеня 1859 года ў Пецярбургу Шаўчэнка пазнаёміўся з пісьменніцай [[Марко Ваўчок]], з якой у яго ўсталявалася глыбокае і шчырае сяброўства.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Пасля ён прысвяціў ёй напісаны 13 ліпеня 1858 года верш «[[Сон (верш Шаўчэнкі)|Сон]]», які ўпершыню з'явіўся ў часопісе «[[Русская Беседа]]» (№&amp;nbsp;3 за 1859) і адразу набыў вялікую папулярнасць і распаўсюджваўся ў шматлікіх спісах.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; 17 лютага 1859 года паэт напісаў верш «Марку Ваўчку. На памяць 24 генвара 1859 года», у якім кранальна называў пісьменніцу сваёй ''«доняй»'', аднадумкай, саўдзельніцай і прадаўжальніцай сваёй справы. У твары Марка Воўчка ён бачыў перш за ўсё ''«лагоднага прарока і выкрывальніка жорсткіх людзей нясытых»''. Са свайго боку пісьменніца прысвяціла яму аповесць «[[Інстытутка (аповесць Марко Ваўчок)|Інстытутка]]».&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; На пачатку таго года Марко Ваўчок пазнаёміла Шаўчэнку з пісьменнікам [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іванам Тургеневым]]. Хаця грамадска-палітычныя погляды Тургенева і Шаўчэнкі значна разыходзіліся, аднак у іх былі добразычлівыя і сяброўскія адносіны.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; У той час як расейскія кансерватыўныя літаратурныя колы нядобразычліва ставіліся да «ўкраінскіх сімпатый» Тургенева.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt; Часцей Шаўчэнка з Тургеневым сустракаліся ў гасцінным доме В.&amp;nbsp;Карташэўскай, дзе рэгулярна праходзілі літаратурна-мастацкія вечары, на якіх збіраліся М.&amp;nbsp;Чарнышэўскі, [[Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў|М.&amp;nbsp;Дабралюбаў]], [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М.&amp;nbsp;Салтыкоў-Шчадрын]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л.&amp;nbsp;Талстой]], [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А.&amp;nbsp;Астроўскі]], [[Іван Аляксандравіч Ганчароў|І.&amp;nbsp;Ганчароў]], [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|О.&amp;nbsp;Пляшчэеў]], [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|В.&amp;nbsp;Курачкін]], [[Мікалай Васільевіч Гербель|М.&amp;nbsp;Гербель]].&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

16 красавіка 1859 года Шаўчэнка падаў у Савет Акадэміі мастацтваў прашэнне аб атрыманні звання акадэміка, падаўшы яму гравюры: адну створаную з карціны Рэмбранта, якая паказвае прытчу аб вінаградары, а іншую&amp;nbsp;— з карціны П.&amp;nbsp;Сакалова «Прыяцелі». Акадэмія мастацтваў высока ацаніла талент Шаўчэнка-гравёра і ў гэты ж дзень вынесла папярэднюю пастанову аб прызначэнні яго ў акадэмікі і задала праграму на званне акадэміка па гравіроўцы.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;

=== Трэцяе падарожжа ва Украіну. Трэці арышт (1859) ===
[[Файл:Хата на Пріорці.JPG|міні|справа|240пкс|[[Хата на Прыёрцы]], дзе жыў Шаўчэнка]]
Яшчэ знаходзячыся ў ссылцы, Шаўчэнка ўсімі намерамі хацеў вярнуцца ў ''«сардэчную Украіну»'', да роднага народа.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Але спачатку з-за валакіты з цэнзурай па выданні яго вершаў, ён не адважваўся пачынаць хадайніцтва аб дазволе паехаць ва Украіну. Толькі 5 траўня 1859 года ён падаў заяву ў Акадэмію мастацтваў з просьбай даць яму пасведчанне на праезд ва Украіну.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У той жа дзень віцэ-прэзідэнт Акадэміі Ф.&amp;nbsp;Талстой накіраваў ліст міністру імператарскага двара [[Уладзімір Фёдаравіч Адлерберг|У.&amp;nbsp;Адлербергу]] з просьбай прадаставіць пропуск Шаўчэнка ва Украіну. Але канцылярыя Адлерберга не спяшалася і праз некаторы час даслала прадстаўленне прэзідэнту Акадэміі мастацтваў вялікай княгіні Марыі Мікалаеўне, на што дала згоду&amp;nbsp;— 12 траўня на ім з'явіўся запіс: ''«Згодна. Марыя»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Аднак калі падача вярнулася з рэзалюцыяй прэзідэнта Акадэміі, канцылярыя імператарскага двара раптам успомніла, што ў 1847 годзе Шаўчэнка прыцягваўся да следства па справе кірыла-мяфодзіеўцаў, і прапанавала даслаць запыт у III аддзяленне аб дазволе ацяпляльнага паэта з'ехаць ва Украіну.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; 23 траўня 1859 начальнік III аддзялення В.&amp;nbsp;Далгарукаў паведаміў міністэрству імператарскага двара, што пярэчанняў супраць выезду Шаўчэнкі ва Украіну няма. 25 траўня Шаўчэнка атрымаў пасведчанне на свабодны праезд ва Украіну, не дачакаўшыся завяршэння цэнзурных спраў, у той жа дзень ён з'ехаў.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio14.htm НА УКРАЇНІ (1859)] [Т. Г. Шевченко. Біографія. — К., 1984. — С. 437-460.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; Яшчэ 23 траўня III аддзяленне спецыяльна паведамляла жандарскае ўпраўленне ўсіх губерняў Украіны, куды павінен быў наведаць Шаўчэнка, аб яго падарожжы, і нагадвала аб мерах па самым пільным назіранні за ім, як за ''«палітычным злачынцам»'', якога ўрад увесь час лічыў ''«небяспечным»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt;

Шаўчэнка пачаў падарожжа ва Украіну разам са сваім знаёмым, украінскім памешчыкам-лібералам Д.&amp;nbsp;Хрушчовым.&lt;ref name=&quot;shron1&quot;&gt;[https://shron1.chtyvo.org.ua/Stolbin_Oleksii/Taras_Shevchenko_i_Sumschyna.pdf? ТАРАС ШЕВЧЕНКО І СУМЩИНА] ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; У Маскве паэт прабыў усяго адзін дзень, бачыўся там з [[Міхаіл Сямёнавіч Шчэпкін|Міхаілам Шчэпкіным]], [[Восіп Максімавіч Бадзянскі|Восіпам Бадзянскім]]. У канцы траўня&amp;nbsp;– пачатку чэрвеня Шаўчэнка працягнуў падарожжа праз [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Курск]].&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Праездам праз Арол Тарас Рыгоравіч 2 і 3 чэрвеня гасцяваў у свайго даўняга сябра [[Фёдар Мацвіёвіч Лазарэўскі|Фёдара Лазарэўскага]].&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У пачатку чэрвеня паэт быў ужо ва Украіне&amp;nbsp;— у [[Сумы|Сумах]] і ў [[Лэбэдын]]е, дзе яго цёпла прынялі браты Аляксей і Максім Залескі, 7 і 8 чэрвеня ён гасцяваў на хутары Нові і ў [[Лыфынэ|Лыхвыні]] ў маёнтку Д.&amp;nbsp;Хрушчова, там жа пазнаёміўся з мастаком Мантэйфелем.&lt;ref name=&quot;shron1&quot;/&gt; 10 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у [[Пыратын]], дзе наведаў П.&amp;nbsp;Макрыцкага-Таволгу, знаёмага Марка Воўчка. 12 чэрвеня паэт прыехаў у [[Пераяслаў]], спыніўся ў свайго старога прыяцеля, лекара [[Андрэй Восіпавіч Казачкоўскі|Андрэя Казачкоўскага]].&lt;ref&gt;[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/події/2135-третій-приїзд-т-шевченка-до-а-козачковського-2 ТРЕТІЙ ПРИЇЗД Т. ШЕВЧЕНКА ДО А. КОЗАЧКОВСЬКОГО]{{Недаступная спасылка}} ''niez.com.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; А.&amp;nbsp;Казачкоўскі пачаў чытаць на памяць некаторыя вершы, напісаныя паэтам у ссылцы. Шаўчэнка многія з іх не памятаў і запісваў з вуснаў Казачкоўскага, аказалася, што многія вершы, напісаныя да 1846 года, прапалі назаўжды.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Разам з А.&amp;nbsp;Казачкоўскім паэт ездзіў у сяло [[Казынці (Барыспальскі раён)|Казынці]], адкуль, 13 чэрвеня, ён паплыў па Дняпры на лодцы і ў той жа дзень прыбыў у [[Прахаріўка (Чаркаскі раён)|Прахаріўку]] да свайго прыяцеля М.&amp;nbsp;Максімовіча, дзе гасцяваў каля дзесяці дзён.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У сярэдзіне 20-х чыслаў чэрвеня, пакінуўшы ў Максімовічаў некаторыя рэчы, ён з'ехаў у роднае сяло [[Шэўчэнкавэ (Звэныгародскі раён)|Кырыліўку]]. Па дарозе ён на некалькі гадзін спыніўся ў [[Платон Фёдаравіч Сымырэнка|Платона Сымырэнкі]], які разам з [[Кіндрат Міхайлавіч Яхненка|Кандратам Яхненкам]] трымаў найбуйнейшы ва Украіне цукровы завод.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; 27 чэрвеня Шаўчэнка прыбыў у Кырыліўку, дзе гасцяваў у брата [[Мікіта Рыгоравіч Шаўчэнка|Мікіты]], які жыў тады яшчэ ў старой бацькоўскай хаце, і ў сястры [[Ярына Рыгораўна Бойка|Ярыны]], у той час удавы.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Кранальнай была сустрэча паэта з Ярынай&amp;nbsp;— любімай яго сястрой, але аблегчыць лёс родных, блізкіх людзей, ён не мог, як пісаў біёграф [[Васіль Паўлавіч Маслаў|В.&amp;nbsp;Маслаў]], ''«толькі пакутаваў глыбока і нічым не мог дапамагчы беднай сям'і, нават у матэрыяльных адносінах, ды што сястры Ірыне пры растанні надаў адну рублёвую паперку»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; З Кырыліўкі паэт з'ехаў у [[Корсунь-Шэўчэнкіўскы|Корсунь]] да свайго траюраднага брата купца [[Варфаламей Рыгоравіч Шаўчэнка|Варфаламея Шаўчэнкі]], у якога прабыў 22 дні.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;&gt;[https://gazeta.ua/articles/history-journal/_esli-by-videla-s-ego-storony-lyubov-ya-otvetila-by-emu-strastyu/545642 &quot;Если бы видела с его стороны любовь, я ответила бы ему страстью&quot;] ''gazeta.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Неадступнай марай паэта было стварыць сям'ю, набыць на беразе [[Дняпро|Дняпра]] невялікага ўчастка зямлі і пабудаваць ''«толькі хату, адну хатачку ў гаі»'' (існуюць малюнкі Шаўчэнка з планам дома). Гэтаму апісанню вельмі пасавала мясцовасць паміж Каневам і вёскай [[Пекары (Чаркаскі раён)|Пекары]], якая вельмі спадабалася паэту. З мэтай набыцця там ўчастка 5 ліпеня Шаўчэнка прыбыў у вёску [[Межырыч (Чаркаскі раён)|Межырыч]], дзе жыў уладальнік зямлі&amp;nbsp;— памешчык М.&amp;nbsp;Парчэўскі, але дамовіцца з ім аб продажы так і не ўдалося. Памешчык пастаянна вагаўся з гэтай нагоды, пазней высветлілася прычына гэтага прамаруджвання: ''«трэба спытаць генерал-губернатара, ці можна Шаўчэнкі купляць зямлю»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;

13 ліпеня паэта арыштавалі, прычынай гэтага стаў выпадак, які адбыўся напярэдадні. 12 ліпеня, калі Шаўчэнка, разам са служачымі эканамічнай канторы рабіў вымярэнне ўчастка зямлі ў вёсцы Пекары, які ён хацеў набыць.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Асаблівую ўвагу жандараў прыцягнуў размова Шаўчэнкі з селянінам Т.&amp;nbsp;Садовым і ''«[[Метрасексуал|франтам]]»'' А.&amp;nbsp;Казлоўскім. У рапарце кіеўскаму губернатару ад 15 ліпеня Чаркаскі спраўнік В.&amp;nbsp;Табачнікаў апісваў размову паэта з Т.&amp;nbsp;Садовым, чаканшчыкам пекарскай лугі, як: ''«[[Богазневажанне|богазневажальную]]»'', і казаў усім хто каля яго знаходзіўся, што ''«не трэба ні цара, ні паноў, ні папоў»''.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Але сам Садовы на жандарскім допыце не пацвердзіў чуткі, зацвердзіўшы толькі ''«блюзнерскія»'' словы.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Шаўчэнка ў тлумачэннях, дадзеных у Кіеве, нічога аб размове з Садовым не згадваў. Прычынай арышту ён лічыў канфлікт з каморнікам Казлоўскім, які знаходзіўся ў фраку і ў белых пальчатках.&lt;ref name=&quot;novapolshcha&quot;&gt;[https://novapolshcha.pl/article/shevchenko-i-polyaki/ Шевченко й поляки] ''novapolshcha.pl'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Убачыўшы гэтага франта, паэт пажартаваў, але калі заўважыў, што той не ўмее адказваць на жарт жартам, папрасіў у яго прабачэння.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Па словах Шаўчэнкі, падчас сняданку А.&amp;nbsp;Казлоўскі пачаў на польскай мове ''«нейкую багаслоўскую размову»'' і ''«каб спыніць гэтую размову, я сказаў&amp;nbsp;— на расейскай, што тэалогія без жывога бога не ў стане стварыць нават гэтага ліпавага лістка, і пры гэтым вырваў лісток з ліпы і паказаў яму»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; 14 ліпеня на кватэры ў [[Мошны (Чаркаскі раён)|Мошнах]] земскі спраўнік В.&amp;nbsp;Табачнікаў аб'явіў Шаўчэнку прычыну арышту.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Старанне Табачнікава «выслужыцца» адбілася і на іхніх данясеннях, у якіх гаварылася аб ''«страшным богазневажанні»'' Шаўчэнкі, якое па законах тых часоў каралася катаргай, хоць адзначалася, што ён сам ''«зракаецца»'' ад богазневажання.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;&gt;[https://tyzhden.ua/Publication/3638 «Як побачите Табачникова, то заплюйте йому всю його собачу морду!»] ''tyzhden.ua'' Працытавана 1 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;
[[Файл:1845 - 1860 - Taras Shevchenko - Avtoportret.jpg|міні|справа|200пкс|«Аўтапартрэт са свечкай». Афорт зроблены па малюнку 1843 года (1860)]]
Кіеўскі генерал-губернатар [[Іларыён Іларыёнавіч Васільчыкаў|Іларыён Васільчыкаў]] на падставе рапарту спраўніка В.&amp;nbsp;Табачнікава 18 ліпеня распарадзіўся грамадзянскаму губернатару [[Павел Іванавіч Гесэ|Паўлу Гесэ]] накіраваць арыштаванага Шаўчэнку ''«пад нагляд паліцыі»'' у Кіеў, пасля чаго яго спачатку даставілі ў [[Чаркасы]], дзе ён сустрэў памешчыка М.&amp;nbsp;Парчэўскага, які канчаткова адмовіў яму ў продажы зямлі. 30 ліпеня 1859 года Шаўчэнку пад вартай прывезлі ў Кіеў, галоўны паліцмайстар горада ўзяў Шаўчэнку пад нагляд паліцыі, у губернатарскай канцылярыі пачаліся яго допыты, запаўняліся пратаколы.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; III аддзяленне імператарскай канцылярыі праявіла выключную ''«зацікаўленасць»'' справай паэта. На шчасце для Шаўчэнкі, ягоную «справу» даручылі весці добразычліва настроенаму да яго чыноўніку [[Марк Аляксандравіч Андрыеўскі|Марку Андрыеўскаму]], які павёў расследаванне так, каб неяк ''«змякчыць віну»'' паэта, што і выратавала яго.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; На следстве Шаўчэнка меркаваў, што ўся гэтая гісторыя адбылася ў выніку помсты Казлоўскага і патрабаваў зрабіць строгае расследаванне, калі не будзе прынята да ўвагі ягоныя паказанні.&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Але, на думку даследчыкаў, А.&amp;nbsp;Казлоўскі наўрад ці мог пісаць данос.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; У сваіх паказаннях на допыце ён катэгарычна адмаўляў звесткі жандараў аб ''«хватках Шаўчэнкі супраць урада»'', а аб богазневажанні казаў толькі, ''«як бы пацвярджаючы»'' тое, што ўжо ведалі жандары.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; Шаўчэнку зрабілі строгае папярэджанне і выпусцілі з паліцыі, гэтаму ў некаторай ступені спрыяў дэмакратычна настроены генерал А.&amp;nbsp;Куцынскі, але следства працягвалася далей.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; На другі дзень пасля таго, як Шаўчэнку прывезлі ў Кіеў, ён пасяліўся ў Георгіеўскім завулку, у доме святара [[Яўхім Рыгоравіч Батвіноўскі|Яўхіма Батвіноўскага]], які ўзяў паэта на парукі.&lt;ref name=&quot;expedicia.org&quot;&gt;[https://expedicia.org/ostannya-zustrich-tarasa-shevchenka-z-ukr/ Остання зустріч Тараса Шевченка з Україною] ''expedicia.org'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;museum2&quot;/&gt; Але ўжо праз некалькі дзён Шаўчэнка перайшоў на кватэру да свайго даўняга знаёмага, кіеўскага партрэтыста і фатографа [[Іван Васільевіч Гудоўскі|Івана Гудоўскага]], з-за падазрэння супрацоўніцтва Батвіноўскага з уладай. Пражыўшы некалькі дзён у Гудоўскага, паэт вырашыў увогуле збегчы з цэнтра горада на ўскраіну, дзе менш паліцэйскага нагляду.&lt;ref name=&quot;expedicia.org&quot;/&gt; Ён пасяліўся на Прыёрцы, у [[Хата на Прыёрцы|доме В. Пашкоўскай]], сваячкі члена тайнай рэвалюцыйнай суполкі [[Вiктар Васiльевiч Лабада|В.&amp;nbsp;Лабады]], тут ён жыў да ад'езду з Кіева.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;museum2&quot;&gt;[https://museum-portal.com/ua/museum/priorka-house Хата на Пріорці] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220525090120/https://museum-portal.com/ua/museum/priorka-house |date=25 мая 2022 }} ''museum-portal.com'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

У Кіеве Шаўчэнка сустрэўся з [[Іван Максімавіч Сашэнка|Іванам Сашэнкам]], у якога пазнаёміўся Шаўчэнка са сваім будучым біёграфам [[Міхайла Карнеевіч Чалы|Міхаілам Чалым]].&lt;ref&gt;[https://www.lib-clschern.org.ua/myhajlo-chalyj/ Михайло Чалий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230129054436/http://www.lib-clschern.org.ua/myhajlo-chalyj/ |date=29 студзеня 2023 }} ''lib-clschern.org.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Паэт сустракаўся з моладдзю, студэнтамі і настаўнікамі. Кіеўскія і харкаўскія студэнты чакалі яго прыезду яшчэ з 1857 года. Студэнт [[Карл Васільевіч Балсуноўскі|К.&amp;nbsp;Балсуноўскі]] пазней згадваў, што творы Шаўчэнкі ў 1850-х гадах карысталіся сярод кіеўскай студэнцкай моладзі вялікай папулярнасцю і аказвалі на яе значны ўплыў.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; [[Аўтаном Якімовіч Салтаноўскі|А.&amp;nbsp;Салтаноўскі]], характарызуючы настроі кіеўскай інтэлігенцыі канца 1840-х&amp;nbsp;– пачатку 1850-х гадоў, прыводзіў аповяд аб распаўсюджванні сярод студэнтаў Кіеўскага універсітэта твораў Шаўчэнка, у прыватнасці, паэм «[[Сон (паэма Шаўчэнкі)|Сон]]», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]» і іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; [[Феафан Гаўрылавіч Лебядзінцаў|Феафан Лебядзінцаў]] расказваў пра тое, як Шаўчэнка ў Кіеве спрабаваў згуртаваць сілы для першага ўкраінскага часопіса.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Таксама ў Кіеве, у вольныя хвіліны, паэт працаваў над паэмай «[[Марыя (паэма Шаўчэнкі)|Марыя]]», беспаспяхова адшукваў спіс паэмы «[[Ерэтык (паэма Шаўчэнкі)|Ерэтык]]», запісваў народныя песні, паданні, і ўсяляк падтрымліваў і натхняў справу арганізацыі нядзельных школ ва Украіне.&lt;ref&gt;[https://day.kyiv.ua/uk/article/istoriya-i-ya/na-porozi-vichnosti «Букварь Южнорусский» — остання Шевченкова книжка] ''day.kyiv.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

Следчая справа завяршылася тым, што Шаўчэнку дазволілі выехаць з Кіева ў Пецярбург, ён вяртаўся ў Пецярбург амаль без грошай, на ім было старое парусінавае паліто і паношаныя боты.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Пріорка&quot;&gt;[http://kobzar.ua/page/93 Меморіальний музей Т.Г. Шевченка «Хата на Пріорці» – філіал НМТШ] ''kobzar.ua'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Пасля гасцявання 13 жніўня ў свайго даўняга знаёмага, настаўніка 2-й гімназіі [[Іван Данілавіч Юскевіч-Краскоўскі|І.&amp;nbsp;Юскевіча-Краскоўскага]], 14 жніўня Шаўчэнка адправіўся ў сталіцу. У Пераяславе, па дарозе ў Пецярбург, 16—18 жніўня паэт здзейсніў першы прыпынак у А. Казачкоўскага. 20 жніўня ён прыбыў у [[Прылукы]], а на наступны дзень наведаў у [[Качаніўка (Ічнянскі раён)|Качаніўцы]] маёнтак [[Васіль Васільевіч Тарноўскі-малодшы|В. Тарноўскага-малодшага]].&lt;ref&gt;[http://svoboda.fm/culture/literature/235033.html Тарас Шевченко у мальовничій Качанівці] ''svoboda.fm'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; 21 жніўня паэт наведаў у вёсцы [[Шэўчэнкавэ (Канатопскі раён)|Гыраўка]] (каля [[Канатоп]]а) сям'ю [[Лазарэўскія (род)|Лазарэўскіх]].&lt;ref name=&quot;krolevets&quot;/&gt; 25 жніўня Шаўчэнка разам з братамі Лазарэўскімі (Янам і Фёдарам) выехаў з Гыраўкі ў [[Кралэвэць]].&lt;ref name=&quot;core&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;krolevets&quot;&gt;[http://krolevets.com/ogiyevskyh.php?stattya_z_knygy Огієвські та Т.Г. Шевченко] ''krolevets.com'' Працытавана 2 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Заначаваўшы ў сястры Лазарэўскіх&amp;nbsp;— Г.&amp;nbsp;Агіеўскай, на наступны дзень ён адправіўся далей.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Спыніўшыся ў Маскве на некалькі дзён, паэт вярнуўся ў Пецярбург раніцай 7 верасня, з цяжкім, гнятлівым настроем.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Радасць сустрэчы Шаўчэнкі з радзімай, сваякамі, сябрамі і знаёмымі была ў яго азмрочана даносамі, пераследамі ўлады, жудаснымі карцінамі галечы і бяспраўя народа, пра што ён пісаў: ''«ўсюды на слаўнай Украіне Людзей у ярма запрэглі Паны хітрыя»''.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Знаходзячыся ў Пецярбургу паэт даручыў хадайнічаць Варфаламею Шаўчэнку аб дазволе набыць яму зямлю каля Канева. У далейшым той усё больш пераконваўся, што абшарнікі не жадаюць мець сваім «суседам» рэвалюцыйнага паэта&amp;nbsp;— паведаміў яму, што так і не змог хадайнічаць аб дазволе на набыццё зямлі.&lt;ref name=&quot;litopys59&quot;/&gt; Яшчэ адной перашкодай сталі і ўрадавыя колы, якія таксама былі катэгарычна супраць селішчы Шаўчэнкі ва Ўкраіне.&lt;ref name=&quot;Пріорка&quot;/&gt;

=== Апошнія гады жыцця (1859–1861) ===
У першыя тыдні пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка актыўна ўдзельнічаў у грамадска-палітычным і культурным жыцці горада.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Становіцца членам «Таварыства дапамогі патрабуючым пісьменнікам і навукоўцам».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Наведвае радакцыю часопіса «[[Современник (часопіс, XIX стагоддзе)|Сучаснік]]» ({{lang-ru|«Современник»}}), яшчэ ў ссылцы ён быў яго ўважлівым чытачом, гэта першае выданне, якое апублікавала творы пераследаванага паэта, не маскіруючы яго аўтарства. Кожны аўторак паэт наведваў літаратурныя вечарыны [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&amp;nbsp;Кастамарава]], на якіх збіралася нямала культурных дзеячаў тагачаснага Пецярбурга і абмяркоўваліся злабадзённыя пытанні грамадскага і культурнага жыцця краіны.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/bio15.htm ОСТАННІ РОКИ ЖИТТЯ. СМЕРТЬ ПОЕТА. ПОХОРОН (1859–1861)] [Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченко. Біографія.&amp;nbsp;— К., 1984.&amp;nbsp;— С. 461—537.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 25 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;

У апошнія гады жыцця кола сяброў Шаўчэнкі працягваў пашырацца, у яго ўваходзілі літаратары, студэнты, перадавыя колы афіцэрства, журналісты, сярод іх былі: пісьменнік і крытык [[Аляксей Мікалаевіч Пляшчэеў|А.&amp;nbsp;Пляшчэеў]], што шмат зрабіў для папулярызацыі творчасці ўкраінскага паэта ў колах расейскіх чытачоў; паэты [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай]] і [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] Курачкіны; паэт [[Міхаіл Ларыёнавіч Міхайлаў|М.&amp;nbsp;Міхайлаў]]; пісьменнік [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі|М.&amp;nbsp;Памялоўскі]]; літаратурны дзеяч [[Іван Іванавіч Панаеў|І.&amp;nbsp;Панаеў]]; пісьменнік і фалькларыст [[Павел Іванавіч Якушкін|П.&amp;nbsp;Якушкін]]; мастак і фалькларыст [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Леў Жамчужнікаў]] і яго браты; мастацтвазнавец [[Уладзімір Васільевіч Стасаў|У. Стасаў]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Акрамя гэтага, неўзабаве пасля вяртання ў Пецярбург Шаўчэнка ўстанавіў кантакты з былымі [[Петрашэўцы (гурток)|петрашэўцамі]] і з польскімі рэвалюцыйнымі гурткамі, у прыватнасці, з іхнім дзеячам [[Зыгмунт Серакоўскі|С. Серакоўскім]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Да апошніх дзён свайго жыцця паэт знаходзіўся пад таемным наглядам паліцыі, аднак гэта не перашкодзіла яму стварыць шмат новых твораў.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Вярнуўшыся з Украіны, Шаўчэнка з новай сілай разгарнуў паэтычную дзейнасць, якая была накіравана на развенчванне [[цар]]ызму і [[Прыгоннае права|прыгону]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У лістападзе 1859 года Шаўчэнка скончыў знакамітую паэму «[[Марыя (паэма Шаўчэнкі)|Марыя]]», распачатую яшчэ ва Ўкраіне.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Многія даследчыкі, у прыватнасці, [[Аляксандр Іванавіч Білецкі|А.&amp;nbsp;Білецкі]], лічаць, што паэма «Марыя» складае вяршыню творчасці паэта пасля ссылкі.&lt;ref&gt;{{ЕУ|10|3816|[https://archive.org/stream/eu0t0/EU_T_10_Kh_Ya#page/n215/mode/2up Шевченко Тарас]}}&lt;/ref&gt; У пачатку снежня 1859 года Шаўчэнка напісаў верш «Падражненне Езекііля. Глава 19», у якім пераконвае народ, што «князі, вяльможы, цары»&amp;nbsp;— гэта драпежнікі («каршуны», «ашалелыя», «шалёныя звяры»), яны «жруць» «людзей незласлівых, праведных дзяцей». Адзіны выхад&amp;nbsp;— «падсцерагчы» цара, закаваць яго ў кайданы, саслаць «на катаргу»&amp;nbsp;— пасадзіць «у турму глыбокую». Верш быў адкрытым заклікам да звяржэння царызму.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;sokrat&quot;&gt;[https://sokrat.online/files/books/chavdarov/index.html#_Toc15814154 Чавдаров С. X. Педагогічні Ідеї Тараса Григоровича Шевченка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221229062534/https://sokrat.online/files/books/chavdarov/index.html#_Toc15814154 |date=29 снежня 2022 }} ''sokrat.online'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

26 лістапада 1859 года цэнзура дала дазвол на друк новага выдання «Кабзара». Дазволілі выдаць толькі тыя творы, якія ўжо друкаваліся, але і яны былі моцна «працэджаны». Да выдання ў 1860 годзе патрапіла толькі невялікая частка вершаў Шаўчэнкі: шаснаццаць твораў, якія друкаваліся ў 1840–50-х гадах.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Шаўчэнка выдаў кнігу на ўласныя сродкі, у чым яму таксама дапамог [[Платон Фёдаравіч Сымырэнка|П.&amp;nbsp;Сымырэнка]], які пазычыў для гэтага паэта 1100 рублёў.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[https://tyzhden.ua/History/253613 «Солодкі» гроші для Кобзаря] ''tyzhden.ua'' Працытавана 7 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Друкавалася кніга ў друкарні П.&amp;nbsp;Куліша тыражом 6050 экзэмпляраў.&lt;ref&gt;[https://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/історичний-календар-музейні-предмети/1661-«кобзар»-т-г-шевченка-1860-р-із-дарчим-написом-родині-козачковських «КОБЗАР» Т. Г. ШЕВЧЕНКА 1860 Р. ІЗ ДАРЧИМ НАПИСОМ РОДИНІ КОЗАЧКОВСЬКИХ] ''niez.com.ua'' Працытавана 7 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;  «Кабзар» атрымаў як ухваляльныя, так і негатыўныя водгукі расійскіх крытыкаў, асабліва таму, што ён пісаўся на украінскай мове.&lt;ref&gt;[http://nbuv.gov.ua/node/1138 Т. Г. Шевченко. Прижиттєва критика 1840-1861 рр.] ''nbuv.gov.ua'' Працытавана 19 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Існавалі добразычлівыя водгукі на выданне ў іншых славянскіх краінах, перш за ўсё ў польскім і чэшскім друку. У часопісе «Светач» пісалася, што «ўкраінская літаратура за апошнія дзесяцігоддзі даказала сваю жыццёвасць».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У тым жа годзе апублікаваны і «Кабзар» у перакладзе расейскіх паэтаў. Шэсць раней напісаных і забароненых у Расіі вершаў Шаўчэнкі, у прыватнасці «Каўказ», былі выдадзены І.&amp;nbsp;Галавіным за мяжой у [[Лейпцыг]]у ў кнізе «Новыя вершы Пушкіна і Шаўчэнкі» 1859 года.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Увесну 1860 гады выйшаў альманах «[[Хата (альманах Шаўчэнкі)|Хата]]», у які патрапіла некалькі вершаў Шаўчэнка.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Асобнымі выданнямі ў серыі Сельская бібліятэка», выдадзенай П.&amp;nbsp;Кулішам, з'явіліся паэмы «[[Наймічка (паэма Шаўчэнкі)|Наймічка]]», «[[Тарасава ноч]]» і «[[Кацярына (паэма Шаўчэнкі)|Кацярына]]», балада «[[Таполя (балада Шаўчэнкі)|Таполя]]» і «[[Давідавыя псалмы (балада Шаўчэнкі)|Давідавыя псалмы]]».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; На працягу 1859–60 гадоў часопіс «Народнае чытанне» апублікаваў шэраг твораў паэта ў перакладзе на расейскую мову. У другой кнізе гэтага часопіса за 1860 год была змешчана аўтабіяграфія Шаўчэнка пад назвай «Ліст Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шаўчэнкі да рэдактара „Народнага чытання“».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Спачатку аўтабіяграфію Шаўчэнка пачаў пісаць сам, але, баючыся, што яго тэкст будзе затрыманы цэнзурай, ён звярнуўся да П.&amp;nbsp;Куліша, які і напісаў аўтабіяграфію, карыстаючыся дадзенымі паэта і прыстасоўваючыся да патрабаванняў цэнзуры.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; «Ліст» атрымаў вялікі водгук у краіне, ён успрымаўся самымі шырокімі коламі як заклік да барацьбы супраць таго ладу, які «знішчае таленавітых людзей».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Часопіс «Сучаснік», у рэцэнзіі на «Кабзар», амаль цалкам апублікаваў гэты ліст. Ліст быў адразу перадрукаваны і ў газеце «Санкт-Пецярбургскія ведамасці» (№ 66), у часопісе «Светач» (кн. 3 і 8), а таксама ў [[Хрэстаматыя|хрэстаматыі]] для сярэдніх школ.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Не чакаючы [[Сялянская рэформа ў Расійскай імперыі|афіцыйнага вызвалення сялян ад прыгоннага права]], Шаўчэнка ўсё рабіў для таго, каб вызваліць сваіх родных, ён дзейнічаў перш за ўсё праз «Таварыства дапамогі патрабуючым літаратарам і навукоўцам», камітэт якога ў 19 сакавіка 1860 года звярнуўся з лістом да памешчыка В.&amp;nbsp;Фліёркоўскага, уладальніку сялян Кырыліўкі, з просьбай адпусціць братоў і сясцёр паэта на волю.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Пад ціскам грамадскасці Фліёркоўскі змушаны быў пагадзіцца на выкуп сваякоў паэта, але ён згаджаўся адпусціць іх без зямлі; акрамя таго, ён запатрабаваў, каб сям'я Шаўчэнка ўнесла ў банк 900 рублёў.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Хоць Шаўчэнка катэгарычна загадваў братам і сястры не згаджацца на ўмовы, прапанаваныя Фліёркоўскім, гэта значыць на выкуп без зямлі&amp;nbsp;— родныя паэта, уведзеныя ў зман памешчыкам, 10 ліпеня 1860 года падпісалі з ім умову на вызваленне без зямлі.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Гэты памылковы крок пазней ім дорага каштаваў. Падпісаўшы ўмову, памешчык не адразу выдаў так званую вольную, а зрабіў гэта толькі пасля абвяшчэння маніфесту 19 лютага 1861 года.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Браты і сястра адмаўляліся браць вольную без зямлі.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;
[[Файл:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|міні|злева|200пкс|Шаўчэнка ў 1859 годзе]]
У грамадска-культурным жыцці імперскай сталіцы канца 1850-х гадоў важную ролю адыгрывалі літаратурныя чытанні, якія праходзілі ў канцэртнай зале Пасажа, удзельнікамі якіх былі такія літаратары, як [[Уладзімір Грыгоравіч Бенядзіктаў|У.&amp;nbsp;Бенядзіктаў]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.&amp;nbsp;Дастаеўскі]], [[Якаў Пятровіч Палонскі|Я.&amp;nbsp;Палонскі]], [[Апалон Мікалаевіч Майкаў|А.&amp;nbsp;Майкаў]], удзельнічаў у іх і Шаўчэнка.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Перадавыя дзеячы літаратуры, навукі, мастацтвы віталі Шаўчэнку і лічылі сваім субратам.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Не меншы аўтарытэт Шаўчэнка меў і сярод мастакоў, з многімі з іх ён сябраваў і творча супрацоўнічаў. Калегі паэта па Акадэміі ўважліва прыслухоўваліся да ягоных парад. Майстэрню Шаўчэнку часта наведвалі мастак [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|М.&amp;nbsp;Мікешын]], скульптар [[Фёдар Фёдаравіч Каменскі|Ф.&amp;nbsp;Каменскі]], жывапісец [[Андрэй Іванавіч Дэньер|А.&amp;nbsp;Дэньер]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Каменскі прыняў удзел у конкурсе 1860 года на вялікі залаты медаль і ляпіў бюст паэта. Дэньер напісаў партрэт Шаўчэнкі, які таксама экспанаваўся на выставе.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

2 верасня 1860 года Савет Акадэміі прызнаў Шаўчэнку акадэмікам па гравіраванні па медзі, а 4 верасня таго ж года канферэнц-сакратар Акадэміі Ф.&amp;nbsp;Ф.&amp;nbsp;Львоў урачыста абвясціў яго імя сярод новаабраных акадэмікаў.&lt;ref name=&quot;informatika&quot;&gt;[https://informatika152.wixsite.com/tg-shevchenko/shevchenko-hudozhnyk БУТИ КОРИСНИМ ЛЮДЯМ І УГОДНИМ БОГОВІ Тарас Шевченко&amp;nbsp;— гравер] ''informatika152.wixsite.com'' Працытавана 27 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Благовещенский. Шевченко в Петербурге (1858—1861)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190315210258/http://litopys.org.ua/shevchenko/vosp62.htm |date=15 сакавіка 2019 }} // Воспоминания о Тарасе Шевченко.&amp;nbsp;— К.: Дніпро, 1988.&amp;nbsp;— С. 337—346; 545—549.&lt;/ref&gt;

У апошнія гады свайго жыцця Шаўчэнка вёў і асветніцкую працу: ён удзельнічаў у правядзенні нядзельных школ для народа і, быўшы цяжка хворым, займаўся зборкай і выданнем «[[Букварь южнорусскій|Буквара паўднёварускага]]» на украінскай мове (у канцы 1860 года).&lt;ref name=&quot;sokrat&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;ua&quot;&gt;[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Bukvar_yuzhnorusskyj «Букварь южнорусскій».] Енциклопедія історії України. ''resource.history.org.ua'' Працытавана 27 чэрвеня 2022&lt;/ref&gt; У жніўні 1860 года Шаўчэнка перадаў для нядзельных школ Кіева і Чарнігава 150 асобнікаў «Кабзара».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Складзены Шаўчэнкам буквар натыкнуўся на значныя перашкоды, асабліва з боку духоўнай цэнзуры.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Паэт асабіста звяртаўся па дазвол на выданне буквара да пецярбургскага мітрапаліта Ісідора, прадстаўленага ў лістападзе 1860 года.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У пачатку студзеня 1861 года Шаўчэнка пачаў рассылаць буквар па Украіне, ён разглядаў яго выхад як пачатак у вялікай справе выдання падручнікаў для народных школ на сваёй радзіме.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Таго ж студзеня, калі Шаўчэнка цяжка хварэў, пачаў выходзіць першы ўкраінскі часопіс «[[Основа (украінскі часопіс)|Основа]]», у які ён перадаў шэраг сваіх твораў, а таксама слоўнікавыя і фальклорныя матэрыялы.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&amp;I21DBN=EIU&amp;P21DBN=EIU&amp;S21STN=1&amp;S21REF=10&amp;S21FMT=eiu_all&amp;C21COM=S&amp;S21CNR=20&amp;S21P01=0&amp;S21P02=0&amp;S21P03=TRN=&amp;S21COLORTERMS=0&amp;S21STR=Osnova_z ОСНОВА&amp;nbsp;— ЧАСОПИС] Енциклопедія історії України. ''resource.history.org.ua'' Процитовано 27 червня 2022&lt;/ref&gt; Арганізацыю «Асновы» Шаўчэнка лічыў выключна важнай справай, ён удзельнічаў у падрыхтоўчай працы да выдання часопіса, лічачы гэта «сваёй святой справай».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

=== Смерць і пахаванне (1861) ===
[[Файл:Shevchenko death mask.jpg|міні|справа|150пкс|Пасмяротная маска Шаўчэнкі]]
Знаходзячыся ў жудасных умовах катаргі-салдатчыны, Шаўчэнка набыў невылечную хваробу сэрца і печані як следства [[рэўматызм]]у, [[Цынга|цынгі]], [[Малярыя|малярыі]].&lt;ref name=&quot;svitlytsia&quot;&gt;[http://svitlytsia.crimea.ua/?section=article&amp;artID=1773 КЛІНІЧНИЙ ДІАГНОЗ ХВОРОБИ І ПРИЧИНА СМЕРТІ Т.Г. ШЕВЧЕНКА] ''svitlytsia.crimea.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Таксама абвастралі праблемы з яго здароўем смутак, нястачы, адсутнасць сям'і, туга па радзіме, пастаяннае нервовае напружанне і трывога ў сувязі з пастаяннымі пераследамі і пагрозай новых рэпрэсій.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Акрамя таго, клімат Пецярбурга з яго высокай вільготнасцю быў неспрыяльны для чалавека з хворым сэрцам.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; У цесным памяшканні, дзе жыў Шаўчэнка ў Акадэміі мастацтваў, не хапала паветра, да таго ж яно было атручана кіслотамі, якія выкарыстоўваліся пры гравіроўцы.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Паэт не пакідаў надзеі вярнуцца ва Украіну, ён заклікаў Варфаламея Шаўчэнку паскорыць набыццё сядзібы «над Дняпром».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

З восені 1860 года самаадчуванне паэта пачало пагаршацца. 23 лістапада, сустрэўшыся ў [[Міхаіл Мацвеевіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазараўскага]] з доктарам Эдуардам Бары, Шаўчэнка асабліва скардзіўся на боль у грудзях.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Доктар, выслухаўшы грудзі, раіў Шаўчэнка засцерагчыся. З таго часу здароўе яго пагаршалася з дня ў дзень.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Студзень і люты Шаўчэнка прасядзеў амаль бязвыхадна ў пакоі, зрэдку толькі наведваючы некаторых знаёмых. Да апошніх дзён Шаўчэнка працягваў працаваць.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

У ноч з 24 на 25 лютага ў Шаўчэнкі здарыўся выключна моцны прыступ дыхавіцы, яго мучыў нясцерпны боль у грудзях; ён не мог праляжаць усю ноч, не знайшоўшы сабе месца. Раніцай 25 лютага М.&amp;nbsp;Лазарэўскі прыйшоў да Шаўчэнкі і знайшоў яго ў неймаверных пакутах. Хвароба ўскладнілася агульнай [[Асцыт|вадзянкай]] і [[Ацёк лёгкіх|ацёкам лёгкіх]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Паэт памёр а пятай гадзіне раніцы 26 лютага 1861 года ў выніку паралічу сэрца.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;svitlytsia&quot;/&gt;

Перад смерцю паэт запісаў алоўкам на афорце аўтапартрэта 1860 года свой апошні верш «Ці не пакінуць нам, небага». Украінскі літаратуразнавец [[Паўло Іванавіч Зайцаў|Паўло Зайцаў]] назваў гэты твор «непараўнальным паэтычным дакументам барацьбы несмяротнай душы з тленным целам перад тварам фізічнай смерці».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

6 лютага, пасля паніхіды, цела памерлага бліжэйшыя сябры яго перанеслі ў акадэмічную царкву. У той жа дзень былі накіраваныя тэлеграмы аб смерці паэта ва Украіну — у [[Кіеў]], [[Харкаў]], [[Чарнігаў]], [[Палтава|Палтаву]], [[Крэмэнчук]], [[Адэса|Адэсу]], [[Хэрсон]], [[Дніпро|Кацярынаслаў]] і іншыя гарады, куды можна было падаць вестку па [[тэлеграф]]е.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;niez&quot;&gt;[http://www.niez.com.ua/museums/енциклопедія-заповідника/історичний-календар/особистості/1704-10-березня-–-158-років-від-дня-смерті-тараса-григоровича-шевченка 10 БЕРЕЗНЯ – 158 РОКІВ ВІД ДНЯ СМЕРТІ ТАРАСА ГРИГОРОВИЧА ШЕВЧЕНКА] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20191022063754/http://niez.com.ua/museums/%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%96%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D1%96%D0%B4%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%B9-%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80/%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%96/1704-10-%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BD%D1%8F-%E2%80%93-158-%D1%80%D0%BE%D0%BA%D1%96%D0%B2-%D0%B2%D1%96%D0%B4-%D0%B4%D0%BD%D1%8F-%D1%81%D0%BC%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%96-%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D0%B0-%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0 |date=22 кастрычніка 2019 }} ''niez.com.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

Паэта ў труне малявалі мастакі [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|М.&amp;nbsp;Мікешын]], [[Васіль Пятровіч Верашчагін|В. Верашчагін]], [[Леў Міхайлавіч Жамчужнікаў|Л.&amp;nbsp;Жамчужнікаў]], М.&amp;nbsp;Дзмітрыеў і П.&amp;nbsp;Эйснер.&lt;ref name=&quot;niez&quot;/&gt; Скульптар [[Пётр Карлавіч Клот|П.&amp;nbsp;Клодт]] зняў з нябожчыка [[Пасмяротная маска|гіпсавую маску]].&lt;ref name=&quot;niez&quot;/&gt; Пахаванне прайшло 28 лютага на [[Смаленскія праваслаўныя могілкі (Санкт-Пецярбург)|Смаленскіх могілках]] у Пецярбургу.&lt;ref&gt;[https://www.istpravda.com.ua/columns/4dd8ef46a02f2/ Усі шляхи ведуть до Канева (до 150-річчя перепоховання Шевченка)] ''istpravda.com.ua'' Працытавана 9 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; На пахаванне паэта прыбыла мноства народа, студэнцтва. Дашлі практычна ўсе пецярбургскія пісьменнікі, навукоўцы, журналісты, жывапісцы.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Сярод іх: [[Мікалай Іванавіч Кастамараў|М.&amp;nbsp;Кастамараў]], [[Васіль Міхайлавіч Білазерскі|В.&amp;nbsp;Білазерскі]], [[Панцеляймон Аляксандравіч Куліш|П.&amp;nbsp;Куліш]], [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахіўскі|Г.&amp;nbsp;Чэстахіўскі]], [[Аляксандр Сцяпанавіч Афанасьеў-Чужбінскі|А.&amp;nbsp;Афанасьеў-Чужбінскі]], браты [[Лазараўскія]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М.&amp;nbsp;Някрасаў]], [[Фёдар Міхайлавіч Дастаеўскі|Ф.&amp;nbsp;Дастаеўскі]], [[Мікалай Васільевіч Шэлгуноў|М.&amp;nbsp;Шэлгуноў]], [[Мікалай Аляксандравіч Сярно-Салаўёвіч|Мікалай]] і [[Аляксандр Аляксандравіч Сярно-Салаўёвіч|Аляксандр]] Сярно-Салаўёвічы, [[Міхаіл Яўграфавіч Салтыкоў-Шчадрын|М.&amp;nbsp;Салтыкоў-Шчадрын]], [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. Ляскоў]], [[Міхаіл Ларыёнавіч Міхайлаў|М. Міхайлаў]], [[Аляксандр Мікалаевіч Пыпін|А.&amp;nbsp;Пыпін]], [[Іван Іванавіч Панаеў|І.&amp;nbsp;Панаеў]], [[Васіль Сцяпанавіч Курачкін|Васіль]] і [[Мікалай Сцяпанавіч Курачкін|Мікалай]] Курачкіны, браты Жамчужнікавы, [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі|М.&amp;nbsp;Памялоўскі]], Круневіч і многія іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

=== Перапахаванне ва Украіне ===
{{Main|Перапахаванне Тараса Шаўчэнкі|Магіла Тараса Шаўчэнкі}}
[[Файл:Shevchenko's gravestone in Saint Petersburg.jpg|міні|злева|230пкс|Магіла на Смаленскіх могілках у Санкт-Пецярбургу]]
[[Файл:Селяни копають могилу Шевченкові в Каневі.jpg|міні|справа|260пкс|Вяскоўцы капаюць магілу Шаўчэнкі на Чарнечай гары пад Каневам (1861)]]
Пасля таго, як пяцьдзесят восем дзён прах Шаўчэнка знаходзіўся ў Пецярбургу, яго [[Дамавіна|дамавіну]], паводле завяшчання, па хадайніцтве [[Міхаіл Мацвіёвіч Лазарэўскі|Міхаіла Лазарэўскага]], пасля атрымання ім дазволу ў красавіку таго ж года, перавезлі ва [[Украіна|Украіну]] і перапахавалі на Чарнечай гары каля [[Каніў|Канева]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

8 траўня 1861 года труну выкапалі, перанеслі праз увесь Пецярбург да [[Маскоўскі вакзал (Санкт-Пецярбург)|Мікалаеўскага вакзала]] і па чыгунцы перавезлі ў [[Масква|Маскву]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

Далей шлях праходзіў праз [[Серпухаў]], [[Тула|Тулу]], [[Арол (горад)|Арол]], [[Кромы]], [[Дзмітроўск]], [[Сеўск]], [[Глухаў]], [[Кралэвэць]], [[Батурын (горад)|Батурын]], [[Ніжын]], [[Носіўка|Носіўку]], [[Бабровыця|Бабровыцю]], [[Бравары]] ў [[Кіеў]]. Выпрагшы коней з воза, студэнты Універсітэта Святога Уладзіміра правезлі труну [[Мікалаеўскі ланцужны мост|Ланцужным мастом]] і далей па набярэжнай да [[Царква Раства Хрыстова (Кіеў)|царквы Раства Хрыстова]] на [[Падол (Кіеў)|Падоле]].&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

У Кіеве з Тарасам развітваліся студэнты, паэты, многія кіяўляне. Было нават меркаванне, якое падтрымлівалася і сваякамі паэта, пахаваць яго ў Кіеве. Але [[Рыгор Мікалаевіч Чэстахіўскі|Рыгор Чэстахіўскі]] адстойваў думку аб пахаванні ў Каневе, таму што Шаўчэнка яшчэ пры жыцці марыў аб «ціхім прыстанішчы і спакоі ў Канева».&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;

20 траўня 1861 года на параходзе «Крэмэнчук» астанкі Кабзара перавезены з Кіева ў Каніў. Двое сутак труна знаходзілася ва [[Канеўскі Успенскі сабор Святога Георгія|Успенскім саборы]], а 22 траўня, пасля адслужанай у царкве [[Паніхіда|паніхіды]], прах аднеслі на Чарнечую гару.&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt; Туды ж перанеслі драўляны крыж і ўсталявалі на магіле.&lt;ref&gt;[http://virchi.pp.net.ua/news/2008-05-21-239 22 травня&amp;nbsp;— день перепоховання Тараса Шевченка в Україні, на Чернечій горі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612123616/http://virchi.pp.net.ua/news/2008-05-21-239 |date=12 чэрвеня 2008 }}.&lt;/ref&gt;

== Асабістае жыццё ==
Шаўчэнка ніколі не быў жанаты і няма звестак, што ў яго былі дзеці. Першым каханнем маладога Шаўчэнкі была [[Аксана Сцяпанаўна Каваленка|Аксана]], яго аднагодка, з якой ён пазнаёміўся ў 1827 году, калі пасвіў грамадскі статак у Кырыліўцы. Сваякі і знаёмыя закаханых былі ўпэўненыя, што маладыя пажэняцца, як толькі дасягнуты адпаведнага ўзросту. Але спадзяванні былі марныя&amp;nbsp;— Тарас у валцы свайго спадара Паўла Энгельгардта павінен быў паехаць у Вільню.&lt;ref name=&quot;taras2&quot;&gt;[https://taras-shevchenko.com.ua/ua/content/kohani-zhinki-shevchenka.htm Перше кохання Тараса] ''taras-shevchenko.com.ua'' Працытавана 19 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; У далейшым сяброўку свайго дзяцінства паэт не раз успомніць у сваіх творах і прысвяціць ёй паэму «[[Мар'яна-чарніца (паэма Шаўчэнкі)|Мар'яна-чарніца]]».&lt;ref&gt;Твори у десяти томах…&amp;nbsp;— т. І.&amp;nbsp;— С. 355; т. V.&amp;nbsp;— С. 187—188.&lt;/ref&gt; Наступнай дзяўчынай, якую ён кахаў, была віленская швачка Дзюня (Ядвіга) Гусікоўская. Дзяўчына не ўяўляла свайго жыцця па-за роднай зямлёй&amp;nbsp;— Рэчы Паспалітай, таму шляхі Тараса і Ядвігі хутка разышліся.&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt; Вучачыся ў Акадэміі мастацтваў, Шаўчэнка захапіўся дзяўчынай-натуршчыцай Амаліяй Клоберг. Партрэт дзяўчыны мастак падпісаў ''«Чевченко»''&amp;nbsp;— так яго клікала маладая немка. Менавіта яна стала правобразам Пашы ў аповесці «Мастак». Але захапленне хутка вычарпала сябе.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt;

У Шаўчэнку была закахана князёўна [[Варвара Мікалаеўна Рэпніна|Варвара Рэпніна]], з якой ён пазнаёміўся падчас падарожжа па Украіне ў 1843 годзе і прысвяціў ёй паэму «Трызна». Але паэт не адказаў ёй узаемнасцю. Захапляліся Шаўчэнкам і зводныя сёстры Рэпнінай, [[Аляксандра Іванаўна Псёл|Аляксандра]] і [[Глафіра Іванаўна Псёл|Глафіра]] Псёл. Тады ж ён сустрэў і закахаўся ў [[Ганна Іванаўна Закрэўская|Ганну Закрэўскую]], якой пасля прысвяціў верш «Г.&amp;nbsp;З.».&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt; Адносіны з Ганнай абарваліся хутка, паколькі Шаўчэнка пакінуў жыллё Закрэўскіх з-за тэрміновых спраў.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt;

Ёсць сведчанне, што падчас наведвання Кырыліўкі Шаўчэнку спадабалася дачка святара Рыгора Кошыцы&amp;nbsp;— Феадосія. Паэт сватаўся да Феадосіі, аднак атрымаў адмову бацькі нявесты.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt; Наступнай жанчынай, якой захапляўся паэт, стала Агата Ускова, жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання. У адным з лістоў Залескаму паэт пісаў, што любіў Ускову ''«беззаганнай любоўю»''.&lt;ref name=&quot;taras2&quot; /&gt; Знаходзячыся ў Ніжнім Ноўгарадзе ў 1858 годзе, Шаўчэнка закахаўся ў 16-гадовую актрысу мясцовага тэатра [[Кацярына Барысаўна Піунава|Кацярыну Піунаву]], хацеў ажаніцца з ёй, але яна не адказала яму ўзаемнасцю.&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt;

Шаўчэнка быў закаханы ў Марыю Васільеўну, жонку [[Міхаіл Аляксандравіч Максімовіч|Міхаіла Максімовіча]]. Усё цяжэй пераносячы адзіноту ў Пецярбургу, у 1858 годзе ён звяртаўся да яе ў лісце з просьбай знайсці яму жонку ва Украіне, баючыся, што ён ''«так і прападзе бурлаком на чужыне»''.&lt;ref name=&quot;litopys58&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;tyzhden&quot;/&gt; З гэтай мэтай паэт наведаў Украіну ў 1859 годзе, дзе яму спадабаўся парабчанка Харыціна Даўгаполенка, якую ён ўбачыў у гасцях у В. Шаўчэнкі ў Корсуні. Але з-за хуткага выправаджэння ўладамі яго з Украіны, план жаніцьбы на ёй не здзейсніўся.&lt;ref name=&quot;history5&quot;/&gt; Апошнім каханнем Шаўчэнкі была 19-летняя пецярбургская парабчанка [[Лікера Іванаўна Полусмакова|Лікера Полусмак]], якой Шаўчэнка прысвяціў вершы «Лікеры», «Л. Пастаўлю хату і пакой…».&lt;ref name=&quot;gazeta1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;litopys60&quot;/&gt;
{| style=&quot;width:100%&quot;
|+'''Жанчыны ў жыцці Шаўчэнкі''' (выбарачна):
|--
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;130&quot; &quot;=&quot;&quot;&gt;
Портрет Ганни Закревської.jpg|[[Ганна Іванаўна Закрэўская|Ганна Закрэўская]]
Піунова Катерина Борисівна.jpg|[[Кацярына Барысаўна Піунава|Кацярына Піунава]]
Shevchenko portret Uskova.jpg|[[Агата Ускова|Агата&lt;br/&gt;Ускова]]
&lt;/gallery&gt;
|}

== Літаратурная творчасць ==
{{Гл. таксама|Спіс літаратурных твораў Тараса Шаўчэнкі|Кабзар (зборнік)|Фальклорныя запісы Тараса Шаўчэнкі|Тарас Шаўчэнка ў сусветнай літаратуры}}
Шаўчэнка напісаў 237 вершаў і паэм, з іх 235 на украінскай і 2 на расейскай мовах.&lt;ref name=&quot;kobzar.ua&quot;&gt;[http://kobzar.ua/page/25 Літературна і наукова спадщина Шевченка] ''kobzar.ua'' Працытавана 6 снежня 2022&lt;/ref&gt; Многія вершы Шаўчэнкі маюць некалькі варыянтаў. У прыватнасці, вядомы тры рэдакцыі паэмы «Ведзьма» (першапачатковы варыянт назвы&amp;nbsp;— «Асіна» ({{lang-uk|«Осика»}}), 1847), дзве рэдакцыі паэмы «Маскалёва крыніца», дзве рэдакцыі верша «Лічу ў няволі дні і ночы» і іншыя.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Проза Шаўчэнкі налічвае 11 твораў: 9 аповесцей, напісаных на расейскай мове паміж 1852–57 гадамі; два ўрыўкі з іншых п'ес; урывак вершаванай трагедыі «Мікіта Гайдай» (1841) на расейскай мове і драма «Назар Стадоля» (1843), якая захавалася ў частковым украінскім перакладзе (усе дыялогі перакладзены на украінскую мову, а ўсе апісанні дзеянняў засталіся на расейскай).&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

=== Паэзія ===

==== Раннія творы ====
[[Файл:TSh Maria.jpg|міні|праворуч|200пкс|«[[Марыя (карціна Шаўчэнкі)|Марыя]]». Ілюстрацыя да паэмы А.&amp;nbsp;С.&amp;nbsp;Пушкіна «Палтава» (1840)]]
На працягу першага перыяду літаратурнай дзейнасці (1837–43 гады) Шаўчэнка напісаў шмат высокамастацкіх паэтычных твораў, у якіх&amp;nbsp;— нараўне з версіфікацыйнымі і стылістычнымі метадамі народна-песеннай паэтыкі&amp;nbsp;— было і нямала новых, арыгінальных рыс, якімі паэт значна пашырыў і ўзбагаціў выказвальныя магчымасці ўкраінскага верша (складаная і гнуткая [[Рытміка (літаратура)|рытміка]]; ужыванне недакладных, [[асананс]]ных і ўнутраных [[рыфма]]ў; выкарыстанне [[Цэзура (літаратура)|цэзуры]] і [[Перанясення (верш)|перанясення]] (''анжамбеман''); майстэрства [[Алітэрацыя|алітэрацый]]; гукавой інструментацыі і паэтычнай інтанацыі; астрафічная будова верша і г.д.). Наватарства Шаўчэнка паказаў і ў [[эпітэт]]ах, параўнаннях, [[метафара]]х, [[Сімвал (літаратуразнаўства)|сімвалах]] і [[Увасабленне|ўвасабленнях]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/encycl/euii300.htm Поезія Шевченка] [Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II). — Париж, Нью-Йорк, 1984. — Т. 10. — С. 3811-3823.] ''litopys.org.ua'' Працытавана 23 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

Кіруючыся ўласнай мастацкай інтуіцыяй і не звяртаючы ўвагі на пануючыя ў той час літаратурныя [[Канон (мастацтва)|каноны]], Шаўчэнка знайшоў адпаведную паэтычную форму для ўвасаблення новых тэм і ідэй, якія знаходзіў у тагачаснай рэчаіснасці. Такім чынам, паэт спачатку пераймаў лепшыя ўзоры народнай паэтычнай творчасці. У прыватнасці, яго першыя творы напісаны [[Каламыйка|каламыйным вершам]], што яскрава сведчыць аб сувязі з украінскай народнапесеннай творчасцю, перш за ўсё з песнямі, якія выконваліся ў жанры каламыйкі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Да ранняй творчасці Шаўчэнкі адносяцца [[Балада|балады]] «[[Прычынная (балада Шаўчэнкі)|Прычынная]]» (1837), «[[Таполя (балада Шаўчэнкі)|Таполя]]» (1839) і «[[Утопленая (балада Шаўчэнкі)|Утопленая]]» (1841), у якіх відавочна прысутнічае ўплыў [[рамантызм]]у.&lt;ref&gt;[https://dspace.uzhnu.edu.ua/jspui/bitstream/lib/760/1/ Баладні мотиви в поетичній творчості Тараса Шевченка]{{Недаступная спасылка}} ''dspace.uzhnu.edu.ua'' Працытавана 23 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Сваёй [[фантастыка]]й і асноўнымі матывамі яны блізкія да народнай паэзіі. Паэтычным уступленнем у «Кабзар» (1840) быў верш «[[Думы мае, думы мае (верш Шаўчэнкі)|Думы мае, думы мае]]», у якім, выказваючы свае погляды на сувязь паэзіі з рэчаіснасцю, Шаўчэнка падкрэсліў непарыўную еднасць паэта са сваім народам. З гэтым вершам тэматычна роднасная паэзія «[[Пэрэбендзя (паэма Шаўчэнкі)|Пэрэбендзя]]», у якой адбіліся думкі маладога Шаўчэнкі аб месцы паэта ў грамадстве.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Асаблівае месца сярод яго ранніх твораў займае сацыяльна-бытавая паэма «[[Кацярына (паэма Шаўчэнкі)|Кацярына]]», якая ўяўляе сабой кранальны аповед пра трагічны лёс украінскай дзяўчыны, якую зняславіў расейскі афіцэр. У развіцці падзей гэты ліра-эпічны твор вызначаецца высокай драматычнай напружанасцю.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Вызваленчая барацьба ўкраінскага народа супраць захопнікаў і занявольнікаў стала галоўным матывам такіх ранніх твораў, як «[[Тарасава ноч]]» (1838), «[[Іван Падкова (паэма Шаўчэнкі)|Іван Падкова]]» (1839), «Гайдамакі» (1841), «Гамалія» (1842). У паэмах «Іван Падкова» і «Гамалія» Шаўчэнка апеў гераічныя паходы [[Украінскае казацтва|ўкраінскіх казакоў]] супраць [[Туркі|турак]]. У паэмах «Тарасава ноч» і «Гайдамакі» апісваны розныя моманты барацьбы ўкраінскага народа супраць улады [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Новай з'явай ва ўкраінскай драматургіі стала п’еса «[[Назар Стадоля (п’еса Шаўчэнкі)|Назар Стадоля]]» (1843), створаная на мяжы першага і другога перыядаў творчасці Шаўчэнкі. Намаляваныя ў ёй падзеі адбываюцца ў XVII стагоддзі ля [[Чыгырын]]а. Развіццё дзеяння п'есы прадстаўлена ў рамантычным стылі, аднак у творы пераважаюць рысы [[Рэалізм (літаратура)|рэалістычнага]] ўзнаўлення рэчаіснасці. Акрамя таго, этнаграфічна-бытавыя карціны выказалі гістарычны каларыт твора. Сцэнічныя якасці драмы забяспечылі ёй вялікі поспех, і яна па-ранейшаму ўваходзіць у рэпертуар украінскіх труп.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

==== Перыяд «Трох лет» ====
{{Урэзка
 | Выраўноўванне    = right
 | Шырыня          = 200px
 | Загаловак       = Сон &lt;small&gt;(урывак)&lt;/small&gt;
 | Подпіс          = Пераклад: [[Янка Купала]] [https://be.wikisource.org/wiki/%D0%A1%D0%BE%D0%BD_(%D0%A8%D0%B0%D1%9E%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D0%B0/%D0%9A%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B0)]
 | Змест           = 
&lt;poem&gt;
У кожнага свая доля
І свой шлях шырокі:
Той муруе, той руйнуе,
Той нясытым вокам
За край свету зазірае,
Ці няма краіны,
Каб заграбаць ды з сабою
Ўзяць у дамавіну.
Той тузамі абірае
Ў сватняй хаце свата,
А той спадцішка ў куточку
Точыць нож на брата.
А той, ціхі ды цвярозы,
Богабаязлівы,
Нібы кот той, падкрадзецца,
Выжджа нешчаслівы
У цябе час, дый запусціць
Пазуры ў пячонку,—
І не прасі: не вымаляць
Ні дзеці, ні жонка.
А той, шчодры ды багаты,
Цэрквы ўсё муруе;
Ды так бацькаўшчыну любіць,
Так па ёй гаруе,
Ажно з яе, небарачкі,
Як ваду, кроў точыць!..
А ўся брацця маўчыць сабе,
Вытрашчыўшы вочы!
Як ягняты: «Няхай,— кажа,—
Можа, так і трэба».
Так і трэба! Няма Бога
На зямлі, на небе!
А вы ў ярме падаеце
Ды нейкага раю
На тым свеце шукаеце?
Няма раю — знаю!
Шкода й працы! Падумайце:
Ўсе на гэтым свеце —
Жабраняты, цараняты —
Адамавы дзеці.
І той... і той... Ну, а я што?
Вось што, мае людзі:
Я гуляю, банкятую
Ў нядзелю і ў будзень.
А вам нудна! А вам шкода!
Яй-богу, не чую.
Не крычыце! Я сваю п’ю,
А не кроў людскую!
&lt;/poem&gt;
 }}
Творы Шаўчэнкі ў перыяд «трох лет» (1843–45 гады) адзначыліся новымі матывамі вызваленчай барацьбы ўкраінскага народа. Правёўшы восем месяцаў ва Украіне, Шаўчэнка канчаткова вызначыўся са сваім пакліканнем як ''«будзіцеля Украіны»''. Пераход да новага перыяду літаратурнай дзейнасці адбіўся ў паэзіях «Разрытая магіла», «Чыгрына, Чыгрына…» (1844), і паэмы «Сон» (1844), напісаныя пад непасрэдным уражаннем ад рэчаіснасці таго часу ва Украіне. У камедыі «Сон» («У кожнага свая доля») аўтар з [[сарказм]]ам адлюстраваў жорсткасць расейскага імперыялізму і заклікаў да яго знішчэння. Паэма «Сон» стала адным з выдатных твораў сусветнай сатыры і мае агульныя тыпалагічныя рысы з паэмамі «Дзяды» [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]], «Нямеччына. Зімовая казка» [[Гайнрых Гайнэ|Гайнрыха Гайнэ]] і «[[Боская камедыя|Боскай камедыяй]]» [[Дантэ Аліг’еры|Дантэ]]. Сатыра таксама прысутнічала ў іншых «палітычных паэмах» Шаўчэнкі 1845 года: «Вялікі склеп», «[[Каўказ (паэма Шаўчэнкі)|Каўказ]]», «[[І мёртвым, і жывым… (паэма Шаўчэнкі)|І мёртвым, і жывым…]]» і вершы «[[Халодны Яр (верш Шаўчэнкі)|Халодны Яр]]».&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

У паэме-[[Містэрыя|містэрыі]] «Вялікі склеп», якая складаецца з трох частак («Тры душы», «Тры вораны», «Тры лірнікі») і эпілога («Стаіць у вёсцы Суботавыя»), Шаўчэнка ўвасобіў свае разважанні аб гістарычным лёсе Украіны ў алегарычных вобразах, якія падвергліся ў літаратуразнаўстве асабліва тэндэнцыйнай інтэрпрэтацыі (цалкам негатыўная ацэнка Шаўчэнкі [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай дамовы]] рэзка супярэчыць так званым «Тэзам аб 300-годдзі ўз'яднання Украіны з Расіяй»). У паэме «Каўказ», якая спалучае жанравыя прыкметы лірычна-сатырычнай паэмы, палітычнай [[Медытацыя (жанр)|медытацыі]] і гераічнай [[Ода|оды]], Шаўчэнка з сарказмам выступіў супраць прыгнятальнай палітыкі Расійскай імперыі і заклікаў прыгнечаныя народы да барацьбы з ёй. «Каўказ» аказаў значны ўплыў на развіццё самасвядомасці не толькі сярод украінцаў, але і іншых народаў. Пасланне Шаўчэнкі «І мёртвым, і жывым…», якое было ўдумлівым паэтычным аналізам тагачаснага грамадска-палітычнага і нацыянальна-культурнага жыцця ва Украіне, павінна было служыць паказальнікам на шляху нацыянальнага, сацыяльнага і культурнага адраджэння ўкраінскага народа. У паэзіі «Халодны Яр» Шаўчэнка адпрэчыў негатыўны погляд гісторыка [[Апалон Аляксандравіч Скалькоўскі|Апалона Скалькоўскага]] на гайдамацкі рух і, назваўшы Мікалая І ''«лютым [[Нерон]]ам»'', востра крытыкаваў тую частку ўкраінскага панства, якая ''«пакорліва поўзала»'' перад [[Расійскі імперыялізм|расійскім імперыялізмам]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;
[[Файл:Kobzar1840.png|міні|злева|270пкс|Форзац і першая старонка першага выдання «[[Кабзар (зборнік)|Кабзара]]» (1840)]]
У вершы «[[Тры леты (верш Шаўчэнкі)|Тры леты]]» (1845), які даў назву рукапіснаму зборніку паэта, Шаўчэнка адлюстроўваў змены, якія адбыліся за гэты час у яго светапоглядзе. У вершы «Праходзяць дні, праходзяць ночы» паэт горача асуджае грамадскую бяздзейнасць, пасіўнасць і заклікае да вызваленчай барацьбы. Рукапісную кнігу «Тры леты» завяршае верш «[[Як памру, то пахавайце… (запавет Шаўчэнкі)|Як памру, то пахавайце…]]», які стаў адным з лепшых узораў «палітычнай» паэзіі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

Сярод твораў перыяду «Трох лет» на гістарычныя тэмы асаблівае месца займае паэма «Ерэтык», напісаная восенню 1845-га з паэтычным прысвячэннем [[Павел Ёзеф Шафарык|Павелу Шафарыку]]. Спалучаючы гістарычны сюжэт (асуджэнне і спаленне [[Чэхі|чэшскага]] [[Рэфармацыя|рэфарматара]] [[Ян Гус|Яна Гуса]] ў [[Констанц]]ы 1415 года) з рэчаіснасцю свайго часу, Шаўчэнка стварыў паэму, успрынятую чытачамі як [[Алюзія|алюзію]] ў адрас расійскага імперыялізму.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt; У гісторыка-бытавой паэме [[Нявольнік (паэма Шаўчэнкі)|«Сляпы» («Нявольнік»)]] Шаўчэнка гнеўна асудзіў [[Кацярына II|Кацярыну II]] за разбурэнне [[Запарожская Сеч|Запарожскай Сечы]].&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

У зборнік «Тры леты» прыцягнуты таксама сацыяльна-бытавыя паэмы «[[Сава (паэма Шаўчэнкі)|Сава]]» (1844) і «Наймічка» (1845). У паэме «Сава» намаляваны трагічны лёс маці-ўдавы, у якой забралі ў салдаты адзінага сына. Да ўзнаўлення новага аспекту маральна-псіхалагічнай драмы маці-[[пакрытка]], звярнуўся Шаўчэнка ў паэме «Наймічка». Гэтая тэма хвалявала паэта на працягу ўсёй творчай дзейнасці. Да яе ён звяртаўся ў ранняй паэме «Кацярына», а пасля&amp;nbsp;— у паэмах «Ведзьма» (1847), «Марына» (1848) і іншых. Тэму спакушаных панамі дзяўчат Шаўчэнка распрацоўваў таксама ў баладах «[[Лілея (балада Шаўчэнкі)|Лілея]]» і «Русалка» (абедзве ў 1846 годзе).&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

У снежні 1845 года Шаўчэнка стаў першым літаратарам, які пераклаў на украінскую мову дзесяць біблейскіх [[Псалтыр|псалмоў]]. Цыкл вершаў пад назвай «[[Давідавыя псалмы (Шаўчэнка)|Давідавыя псалмы]]» лічацца «жамчужынай» Шаўчэнкавай лірыкі.&lt;ref&gt;Ірина Даниленко. Давидові псалми // Шевченківська енциклопедія.&amp;nbsp;— Т.&amp;nbsp;2.&amp;nbsp;— К.&amp;nbsp;2012.&amp;nbsp;— С.&amp;nbsp;257.&lt;/ref&gt;

==== Перыяд ссылкі ====
Цыкл «У каземаце», напісаны вясной 1847-га ва ўмовах зняволення і допытаў у Пецярбургу, адрозніваецца глыбокім ідэйным зместам і высокім мастацкім майстэрствам. Ён адчыняе адзін з самых цяжкіх перыядаў у жыцці і творчасці Шаўчэнкі&amp;nbsp;— час арышту і ссылкі (1847–57 гадоў). Чакаючы ў турме прысуду, паэт пакутуе не за сябе і свой лёс, яго хвалюе лёс «скрадзенай» і знясіленай расейскім панаваннем Украіны.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt; У сваіх творах Шаўчэнка з вялікай выразнасцю паказвае сваю любоў да Украіны, у прыватнасці ў паэзіях «Мне аднолькава», «У няволі цяжка», «[[Садок вішнёвы каля хаты (верш Шаўчэнкі)|Садок вішнёвы каля хаты]]» і «Ці мы яшчэ сыдземся зноў», што заканчваецца словамі:
{{cquote|{{comment|Свою Україну любіть,|Сваю Украіну любіце,}}&lt;br /&gt;{{comment|Любіть її… Во время люте,|Любіце яе… У часе лютым,}}&lt;br /&gt;{{comment|В остатню тяжкую минуту|У астатнюю цяжкую хвіліну}}&lt;br /&gt;{{comment|За неї Господа моліть.|За яе Госпада маліце.}}}}

У «Вялікай кнізе» (рукапісы, распачатай 21 лютага 1858 года) паэт адкрывае зборнік твораў 1847 года паэзіяй «Думы мае, думы мае…»&amp;nbsp;— тымі ж словамі, што ўступленне ў «Кабзар» (1840). Гэтым Шаўчэнка падкрэсліў непарыўнасць сваёй сувязі з Украінай. Працягваюць зборнік паэмы «Княжна» і «Ведзьма» («Асіна»), балады «Лілея», «Русалка», а завяршаюць&amp;nbsp;— орская паэзія «А.&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Казачкоўскаму» (снежань 1847) і турэмны цыкл «У каземаце» (травень 1847). У «Малой кнізе» (27 «захаляўных» сшыткаў 1847–50 гадоў) цыкл «У каземаце» (яшчэ без назвы)&amp;nbsp;— перапісаны Шаўчэнкам пасля паэмы «Княжна».&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

=== Проза ===
{{main|Аповесці Тараса Шаўчэнкі}}
У Новапятроўскім умацаванні Шаўчэнка напісаў такія аповесці на расейскай мове: «[[Наймічка (аповесць Шаўчэнкі)|Наймічка]]» (1853), «[[Варнак (аповесць Шаўчэнкі)|Варнак]]» (1853), «[[Княгіня (аповесць Шаўчэнкі)|Княгіня]]» (1853), «[[Музыкант (аповесць Шаўчэнкі)|Музыкант]]» (1855), «[[Няшчасны (аповесць Шаўчэнкі)|Няшчасны]]» (1855), «[[Капітанша (аповесць Шаўчэнкі)|Капітанша]]» (1855), «[[Блізняты (аповесць Шаўчэнкі)|Блізняты]]» (1855), «[[Мастак (аповесць Шаўчэнкі)|Мастак]]» (1856) і «[[Прагулка з задавальненнем і не без маралі (аповесць Шаўчэнкі)|Прагулка з задавальненнем і не без маралі]]» (1858), якая была пачата ў ссылцы і завершана ў Ніжнім Ноўгарадзе. Свае аповесці Шаўчэнка падпісваў псеўданімам «Кабзар Дармаграй», з-за немагчымасці выступаць пад уласным прозвішчам і дзеля адмежавання прозы ад паэзіі ў яго творчасці. У аповесцях Шаўчэнка выяўляецца рэвалюцыйна-дэмакратычная і свабодалюбная ідэалогія, роўна як і ў яго паэзіі. У трох з іх выкарыстаны сюжэты вядомых паэм&amp;nbsp;— «Наймічка», «Варнак», «Княгіня»; іншыя цалкам арыгінальныя, у іх пісьменнік выкрываў самадзяржаўе, жорсткасць прыгоннікаў, амаральнасць царскіх афіцэраў. У той жа час Шаўчэнка-празаік з вялікай цеплынёй вывеў станоўчыя характары працоўных людзей, прадстаўнікоў свету мастацтваў, прадэманстраваў іхнія высакародныя і гуманныя ідэалы, імкненне да адукацыі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.litmir.me/bd/?b=200790 Повести Тараса Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121185608/https://www.litmir.me/bd/?b=200790 |date=21 студзеня 2021 }} ''litmir.me'' Працытавана 6 верасня 2020&lt;/ref&gt;

Аповесці Шаўчэнкі не роўныя сваёй мастацкай якасцю яго паэтычным творам і пры жыцці паэта не друкаваліся. Яны звязаны з традыцыямі сатырычна выкрывальнай прозы М. Гогаля. Шчодрае выкарыстанне ў іхняй мове [[украінізм]]аў надае гэтым творам украінскага нацыянальнага каларыту. Значнае месца ў аповесцях Шаўчэнкі займаў абагульнены аўтабіяграфічны элемент: успаміны аб дзяцінстве («Княгіня»), эпізоды з жыцця ў Пецярбургу і навучанне ў Акадэміі мастацтваў («Мастак»), падрабязныя апісанні паездак ва Украіну («Музыкант», «Капітанша», «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»). Падзеі юнацтва, паездкі па Украіне і жыццё ў ссылцы намаляваны ў аповесцях Шаўчэнкі з пункту гледжання спелага чалавека, за плячамі якога багаты і горкі жыццёвы досвед. Такое пераасэнсаванне біяграфічнага матэрыялу&amp;nbsp;— псіхалагічнае пераўвасабленне аўтара ў вобраз свайго героя, увядзенне фактаў з асабістага жыцця ў сюжэтна завершаныя гісторыі персанажаў, створаных фантазіяй пісьменніка, з'яўляецца адной з уласцівых рыс творчай манеры Шаўчэнкі.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;

== Лісты ==
{{main|Лісты Тараса Шаўчэнкі}}
Да нашых дзён захавалася 237 прыватных лістоў, 15 афіцыйных і 4 калектыўных ліста, падпісаных Шаўчэнкам. Гэта лісты амаль 22-гадовага перыяду: ад 15 лістапада 1839 года (дата найраннейшага вядомага ліста, адрасаванага брату М.&amp;nbsp;Шаўчэнку) да 24 лютага 1861 года (дата літаральна перадсмяротнага ліста І.&amp;nbsp;Макрыцкаму).&lt;ref&gt;[https://ukrposhta.ua/ru/komu-pisav-shevchenko-listi/ Кому писав Шевченко листи?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003221005/https://ukrposhta.ua/ru/komu-pisav-shevchenko-listi/ |date=3 кастрычніка 2018 }} ''ukrposhta.ua'' Працытавана 3 кастрычніка 2018&lt;/ref&gt; Па словах самога Шаўчэнкі, вядома, што ён любіў перапісвацца, а ў перыяд ссылкі гэта было адной з найбольшых патрэб, сродкам не толькі самавыяўлення, але і сувязі з навакольным светам. Па словах літаратуразнаўцы [[Ерамія Якаўлевіч Айзеншток|Ераміі Айзенштока]], незвычайная камунікабельнасць паэта і закладзеная ў ім велізарная цікавасць да людзей і здольнасць хутка схадзіцца з імі, рабілі яго перапіску асабліва цікавай і каштоўнай не толькі для гісторыка літаратуры, але і для звычайнага чытача. Засталіся сведчанні аб надзвычайнай пунктуальнасці Шаўчэнкі ў вядзенні перапіскі. Словы героя аповесці «Прагулка з задавальненнем і не без маралі»: ''«У мяне ёсць высакародная звычка адказваць адразу ж на атрыманы ліст»''&amp;nbsp;— у поўнай меры датычацца і самога аўтара. Атрымаўшы пасланне, як успамінала жонка каменданта Новапятроўскага ўмацавання, Агата Ускова, Шаўчэнка ''«літаральна ўвесь мяняўся, вочы ўспыхвалі агнём»''.&lt;ref name=&quot;ukrlit7&quot;&gt;[http://www.ukrlit.net/article1/1919.html Епістолярій Тараса Шевченка і Лесі Українки на уроках української літератури у 5—8 класах] ''ukrlit.net'' Процитовано 3 жовтня 2018 року&lt;/ref&gt; Паэт перапісваўся са сваякамі, сябрамі, таварышамі па ссылцы; украінскімі, расейскімі і польскімі пісьменнікамі і вучонымі, мастакамі і акцёрамі.&lt;ref&gt;[http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/37439/34-Bashmanivska.pdf?sequence=1 Епістолярій Тараса Шевченка як Об'єкт пошукового дослідження під час вивчення життєпису] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181003181845/http://dspace.nbuv.gov.ua/bitstream/handle/123456789/37439/34-Bashmanivska.pdf?sequence=1 |date=3 кастрычніка 2018 }} (Любов Башманівська) ''dspace.nbuv.gov.ua'' Працытавана 3 кастрычніка 2018&lt;/ref&gt;

== Дзённік ==
{{main|Дзённік Тараса Шаўчэнкі}}
Пачынаючы з 12 чэрвеня 1857 года, пасля атрымання весткі аб магчымым звальненні са ссылкі Шаўчэнка пачаў у [[Мемуары|мемуарна]]-[[Публіцыстычны стыль|публіцыстычным]] характары весці ў Новапятроўскім умацаванні дзённік, дзе апісваў падзеі, якія адбываліся вакол яго, уласнае салдацкае жыццё і свае ўспаміны і думкі. Дзённік быў адчынены для сяброў Шаўчэнкі і пісаўся на расейскай мове, каб некаторыя з іх маглі яго зразумець. 13 ліпеня 1858 года ў Пецярбургу дзённік, які складаўся са 102 лістоў, быў завершаны, калі Шаўчэнка падарыў яго Лазарэўскаму з нагоды яго дня нараджэння.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://litopys.org.ua/shevchenko/shev514.htm Коментарі до «Щоденника Шевченка»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121205015658/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev514.htm |date=5 снежня 2012 }} ''litopys.org.ua'' 9 верасня 2020&lt;/ref&gt; У далейшым гэты твор спрыяў разуменню вучонымі біяграфіі, літаратурна-мастацкай спадчыны Шаўчэнкі, яго светапогляду.&lt;ref&gt;[https://svoboda-news.com/svwp/ Готуємо-видання-Щоденника-Шевчен/ Готуємо видання «Щоденника» Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200912162743/http://svoboda-news.com/svwp/ |date=12 верасня 2020 }} ''svoboda-news.com'' 9 верасня 2020&lt;/ref&gt; Ёсць меркаванне, што дзённік дапамог Шаўчэнка перажыць пераход ад стану няволі да свабоднага жыцця.&lt;ref&gt;[https://artefact.org.ua/literature/tayemniy-shhodennik-tarasa-shevchenka-pro-shho-kobzar-rozpovidav-u-svoyemu-livejournal.html Таємний щоденник Тараса Шевченка: про що Кобзар розповідав у своєму LiveJournal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210127042324/https://artefact.org.ua/literature/tayemniy-shhodennik-tarasa-shevchenka-pro-shho-kobzar-rozpovidav-u-svoyemu-livejournal.html |date=27 студзеня 2021 }} ''artefact.org.ua'' 9 верасня 2020&lt;/ref&gt; Акрамя гэтага Шаўчэнка пакінуў запіскі гісторыка-археалагічнага характару (Археалагічныя нататкі) і чатыры артыкулы.

== Буквар ==
{{main|Букварь южнорусскій}}
Украінамоўны «[[Букварь южнорусскій|Буквар паўднёварускі]]» Шаўчэнкі ў 1860 годзе быў разлічаны пераважна на слухачоў нядзельных школ і павінен быў даць элементарныя веды. Ён утрымліваў у сабе алфавіт, перапеў некаторых псалмоў, элементы лічбы, тэксты думак пра пірацінскага паповіча Аляксея і пра Марусю Багуслаўку, народныя прыказкі, прымаўкі. Друкавалася кніга на сродкі самога аўтара, досыць вялікім па тых часах тыражом&amp;nbsp;— 10 000 асобнікаў.&lt;ref name=&quot;ua&quot;/&gt;

== Творчасць ==
Пісаць пачаў каля 1836-37. Выдаў зборнік «[[Кабзар (зборнік)|Кабзар]]» (1840). Шаўчэнкавы творы прасякнуты любоўю да радзімы, напісаны народнай мовай, вызначаюцца блізкасцю да фальклору, разнастайнасцю рытмаў, меладычнасцю. У ранняй яго творчасці (вершы, балады, паэмы «Кацярына», 1838, «Гайдамакі», 1841; драма «Назар Стадоля», 1843, і інш.) спалучэнне рамантызму з рэалістычнымі тэндэнцыямі. У паэме «Наймічка» (1845) стварыў яскравы драматычны вобраз жанчыны-маці.&lt;br /&gt;У паэмах «Сон» (1844), «Каўказ», «Ератык» (абедзве 1845), «Неафіты» (1857), цыклах «У каземаце» (1847), «Цары» (1848), паэзіі перыяду ссылкі, аповесцях «Княгіня» (1853), «Музыка» (1855) і інш. рэвалюцыйныя і антыпрыгонніцкія матывы. Аўтар паэм «Сляпая» (1842), «Князёўна» (1847), «Марына» (1848), «Юродзівы» (1857), «Марыя» (1859), балады «Прычынна» (1837), трыпціха «Доля», «Муза», «Слава» (1858), аповесцей «Варнак» (1845), «Няшчасны», «Капітанша», «Блізняты» (усе 1855), «Мастак» (1856), «Прагулка з задавальненнем і не без маралі» (1856-58). Многія вершы Тараса Шаўчэнкі сталі народнымі песнямі.

Тарас Шаўчэнка — заснавальнік рэалістычнага кірунку ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве. Майстар партрэту, гістарычных і жанравых кампазіцый, ілюстрацый, натурных замалёвак, афортаў («Аўтапартрэт», 1840-41; «Кацярына», 1842; серыя афортаў «Жывапісная Украіна», выд. 1844, і інш.). За працы ў галіне гравюры атрымаў званне акадэміка (1860). Яго мастацкая спадчына прасякнута народнасцю, сацыяльнай накіраванасцю, гуманістычным пафасам.

Тарас Шаўчэнка ў сваёй творчасці выразіў думкі і настроі, якія былі важнымі ў жыцці ўкраінцаў у той час. Яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, пра што сведчыць тое, што ў другой палове XIX і ў пачатку XX ст. ці не адзінаю кніжкаю ў большасці вясковых хат Украіны быў «Кабзар»; вершы з яго вучылі напамяць, з яго дапамогаю вучыліся чытаць. У той час Шаўчэнкавы творы з'ядналі ўкраінскі народ, асабліва жыхароў Левабярэжнай Украіны.

== Знешнасць і выява ў масавай культуры ==
Большасць сучаснікаў Шаўчэнкі адзначалі, што ён меў моцны целасклад і быў сярэдняга росту, які складаў 2 аршыны і 5 вяршкоў (каля 165 см).&lt;ref name=&quot;gazeta7&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;shron&quot;&gt;[https://shron3.chtyvo.org.ua/Konyskyi/Taras_Shevchenko_na_pershomu_zaslanniu_113_chervnia_1847_-_1729_zhovtnia_1850.pdf? ТАРАС ШЕВЧЕНКО НА ПЕРШОМУ ЗАСЛАННІ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220331221510/https://shron3.chtyvo.org.ua/Konyskyi/Taras_Shevchenko_na_pershomu_zaslanniu_113_chervnia_1847_-_1729_zhovtnia_1850.pdf |date=31 березня 2022 }} ''shron3.chtyvo.org.ua''Працытавана 17 сакавіка 2022&lt;/ref&gt; Знаёмы паэта, афіцэр Мікалай Момбелі, апісаў яго ў сярэдзіне 1840-х гадоў наступным чынам:
[[Файл:Taras Szewczenko Warszawa 04.jpg|міні|200пкс|справа|Помнік Шаўчэнку (Варшава), адкрыты ў 2002 годзе&amp;nbsp;— такім паэт амаль ніколі не паказваўся ў савецкі час]]
{{cquote|Ён сярэдняга росту, шыракаплечы і наогул каржакаватай, моцнай будовы, у таліі шырокі з-за асаблівай будовы касцей, але зусім не тоўсты. Твар круглы, барада і вусы заўсёды паголеныя, бакенбарды ж аблямоўкай абводзяць увесь твар, валасы выстрыжаны па-казацку, але зачасаны назад. Ён не брунет і не бландын, але бліжэй да брунета, не толькі за валасамі, але і колерам чырвонай скуры; рысы асобы звычайныя.&lt;ref name=&quot;gazeta7&quot; /&gt;}}

Расійскі пісьменнік [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|Іван Тургенеў]], які ўпершыню сустрэўся з паэтам зімой 1859 года, пісаў:
{{cquote|Шыракаплечы, прысадзісты, каржакаваты, Шаўчэнка меў тып казака, з прыметнымі прыкметамі салдацкай выпраўкі і ломкі. Галава вастраверхая, амаль лысая, высокі маршчыністы лоб, шырокі, так званы „качыны“, нос, густыя вусы, віслыя вусны, невялікія шэрыя вочы, погляд якіх, заўсёды змрочны і недаверлівы, часам набіраў выраз ласкавага, амаль пяшчотнага, і суправаджаўся харошай, добрай усмешкай. Голас крыху хрыплы, вымаўленне чыста расійскае, рухі спакойныя, хада шаноўная, постаць вуглаватая і мала элегантная.&lt;ref name=&quot;gazeta7&quot;&gt;[https://gazeta.ua/ru/articles/history-journal/_buv-vin-sobi-serednogo-zrostu-takij-muzhestvennij-zdorovij-cholovik/373978 &quot;Був він собі середнього зросту - такий мужественний, здоровий чоловік&quot;] ''gazeta.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;}}

Нягледзячы на тое, што Шаўчэнка на працягу жыцця быў «душой кампаніі»,&lt;ref name=&quot;kozach&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;afchu&quot;&gt;''Афанасьєв-Чужбинський О.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog24.htm Спомини про Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211116103835/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog24.htm |date=16 лістапада 2021 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 87—107.&lt;/ref&gt; любіў смяяцца,&lt;ref name=&quot;afchu&quot;/&gt;&lt;ref&gt;''Григорович Д.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog17.htm Літературні спогади] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309175730/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog17.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 75.&lt;/ref&gt; дапамагаць іншым&lt;ref&gt;''Пономарьов Ф.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog13.htm Тарас Григорович Шевченко] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309174406/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog13.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 67—68.&lt;/ref&gt; і ўмеў развесяліць незнаёмых людзей,&lt;ref name=&quot;kozach&quot;&gt;''Козачковський А.'' [http://litopys.org.ua/shevchenko/spog19.htm Із спогадів про Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченка] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309181151/http://litopys.org.ua/shevchenko/spog19.htm |date=9 сакавіка 2014 }} // Спогади про Тараса Шевченка.&amp;nbsp;— К. : Дніпро, 1982.&amp;nbsp;— С. 76—80.&lt;/ref&gt; яго прывыклі паказваць са строгім выразам твару. Таксама хоць ён памёр даволі маладым (у 47 гадоў), яго часта ўзнаўляюць як дзядулю са маршчынамі.&lt;ref&gt;Степовик Д. Наслідуючи Христа: Віруючий у Бога Тарас Шевченко. — К. : Видавництво імені Олени Теліги, 2013. — 480 с.&lt;/ref&gt; Аб вырошчванні пры савецкай уладзе выявы менавіта такога строгага і змрочнага Шаўчэнкі, расказваў скульптар [[Леа Мол|Леанід Маладажанін]], аўтар некалькіх помнікаў Шаўчэнкі за мяжой. У 1930-х ён быў студэнтам Ленінградскай акадэміі мастацтваў у класе скульптуры прафесара [[Мацвей Генрыхавіч Манізер|Мацвея Манізера]]. Разам з іншымі студэнтамі дапамагаў Манізеру мадэляваць [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Кіеў)|помнік Шаўчэнкі для Кіева]]. Калі праект помніка быў гатовы, на працу прыехалі паглядзець [[Лазар Майсеевіч Кагановіч|Лазар Кагановіч]] і [[Мікіта Сяргеевіч Хрушчоў|Мікіта Хрушчоў]]. Убачыўшы пад постаццю Шаўчэнкі персанажаў з «[[Гайдамакі (паэма Шаўчэнкі)|Гайдамакаў]]» (падобна [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Харкаў)|харкаўскаму помніку Шаўчэнку]]), Кагановіч накінуўся на Манізера з крытыкай: маўляў, такі Шаўчэнка будзе натхняць сялян паўстаць супраць савецкай улады. Ён загадаў прыбраць усіх персанажаў, змяніць фігуру Шаўчэнкі з выпучанымі грудзьмі на постаць з нахіленай наперад галавой, загадаў прыбраць Шаўчэнку рукі за спіну і павесіць на іх нейкае цяжкае адзенне. Манізер перапрацаваў помнік па «парадах» Кагановіча і ў такім выглядзе быў адліты з бронзы і ўсталяваны ў 1939 годзе.&lt;ref&gt;''Степовик Д.'' Наслідуючи Христа…&amp;nbsp;— С. 42—43.&lt;/ref&gt;

Праз 25 гадоў, у 1964-м, адкрыты [[Мемарыял Тарасу Шаўчэнку (Вашынгтон)|помнік маладому Шаўчэнку]] працы самога Маладажаніна. Шаўчэнка прадстаўлены на ім з выпучанымі грудзьмі, накіраваныя наперад.

Ёсць меркаванне, што першы помнік маладому Шаўчэнку ва Украіне быў адкрыты ў [[Звэныгародка|Звэныгародцы]] ў 1981 годзе.&lt;ref&gt;[http://www.pohlyad.com/mandry/n/11068 Рейтинг «Погляду». 10 найцікавіших пам'ятників Шевченку в Україні] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140309171836/http://www.pohlyad.com/mandry/n/11068 |date=9 сакавіка 2014 }} // Погляд.&amp;nbsp;— 09.03.2013.&lt;/ref&gt;

== Погляды ==
{{main|Погляды Тараса Шаўчэнкі}}
{{see also|Погляды Тараса Шаўчэнкі на рэлігію}}
Шаўчэнка мае рэпутацыю выбітнага ўкраінскага мысляра.&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt; Крыніцай асвятлення і разумення Шаўчэнкі (рэлігійных, палітычных, культурных, этычных, філасофскіх, эстэтычных, педагагічных і іншых) з'яўляюцца паэзіі, аповесці, лісты і дзённік.&lt;ref name=&quot;Щоденник&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ukrlit7&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://burago.com.ua/gorbachov-d-solomarska-o-%E2%80%A2-taras-shevch/ Горбачов Д., Соломарська О. • Тарас Шевченко – авангардист, естет, інтелектуал] ''burago.com.ua'' Працытавана 24 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Надзвычай адораны з дзяцінства, Шаўчэнка на працягу ўсяго жыцця выяўляў нястрымную прагу ведаў, што паўплывала на яго ўсебаковую адукаванасць. Акрамя таго, Акадэмія мастацтва, якую ён скончыў, не толькі ўзбройвала прафесійнымі ведамі мастака, яна давала і грунтоўную класічную адукацыю.&lt;ref&gt;[http://eprints.cdu.edu.ua/338/1/N200p034-038.pdf МОРАЛЬНИЙ ІДЕАЛ У ТВОРЧОСТІ Т.Г. ШЕВЧЕНКА] ''eprints.cdu.edu.ua'' Працытавана 13 жніўня 2022&lt;/ref&gt;

== Выданне твораў ==
{{main|Выданне твораў Тараса Шаўчэнкі|Спіс перакладаў Шаўчэнкаўскага «Запавету»}}
Пры жыцці Шаўчэнкі толькі нязначная частка яго твораў убачыла свет. Гэта былі яго раннія вершы. Зборнікі твораў Шаўчэнка часцей за ўсё друкаваліся пад назвай «Кабзар». Першым поўным выданнем вершаў Шаўчэнкі стаў «Кабзар» у 1907 годзе пад рэдакцыяй [[Васіль Мікалаевіч Даманіцкі|Васілія Даманіцкага]]. Упершыню поўнае выданне твораў у пяці тамах было падрыхтавана да друку пад рэдакцыяй [[Багдан Сільвестравіч Лепкі|Багдана Лепкага]] і выйшла ў 1919–1920 гадах.&lt;ref name=&quot;vuam&quot;&gt;[http://vuam.org.ua/uk/704:Bидання_творів_Тараса_Шевченка_20-30_рр._ХХ_ст._в_колекції_Музею_книги_і_друкарства_України Видання творів Тараса Шевченка 20-30 рр. ХХ ст. в колекції Музею книги і друкарства України] ''vuam.org.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Да гэтага, з часу з'яўлення «Кабзара» ў 1840 годзе і да 1920 года, не існавала ніводнага выдання, які ахоплівае ўсю спадчыну пісьменніка: паэзію, прозу, драматургію, мастацкую творчасць&lt;ref name=&quot;vuam&quot; /&gt;. У далейшым колькасць поўных выданняў або збораў твораў Шаўчэнкі павялічвалася, адным з найбуйнейшых было шаснаццацітомнае выданне пад рэдакцыяй [[Павел Іванавіч Зайцаў|Паўла Зайцава]] 1934–1939 гадоў.&lt;ref name=&quot;vuam&quot; /&gt; Акрамя рэгулярнага друку ў Савецкім Саюзе, у 20–80-я гады XX стагоддзя расла колькасць перакладаў твораў паэта ў свеце, у прыватнасці, у Польшчы, Чэхаславакіі, Балгарыі, Германіі, Англіі, Францыі, Італіі, ЗША, Канадзе і г.д.&lt;ref&gt;[https://www.istpravda.com.ua/short/2014/03/5/141773/ Виставка книг Шевченка, виданих у XIX-XX сторіччях. СКАНИ] ''istpravda.com.ua'' Працытавана 18 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

{| style=&quot;width:100%&quot;
|+'''Выданне твораў Шаўчэнкі розных гадоў''' (выбарачна):
|--
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;116&quot; &quot;=&quot;&quot;&gt;
Тарас Шевченко. Кобзар. 1840.pdf|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1840)&lt;/small&gt;
1841 - Hajdamaky - Poem by T. Shevchenko.pdf|&lt;small&gt;«Гайдамакі»&lt;br/&gt;(1841)&lt;/small&gt;
1843 03 07 - Hamlija 1st edition (1844).pdf|&lt;small&gt;«Гамалія»&lt;br/&gt;(1844)&lt;/small&gt;
1861 - Bukvar Juzhnorusskyj -.pdf|&lt;small&gt;«Буквар Южноруській»&lt;br/&gt;(1861)&lt;/small&gt;
Кобзарь Тараса Шевченка. Частина трета (1895).pdf|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1895)&lt;/small&gt;
Тарас Шевченко. Кобзар. Berlin 1922.djvu|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1922)&lt;/small&gt;
1908 - Taras Shevchenko - Kobzar - SP - Domanytsky -.djvu|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1908)&lt;/small&gt;
Kobzar 1911.jpg|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1911)&lt;/small&gt;
Повне видання творів Тараса Шевченка. Том 1.pdf|&lt;small&gt;Поўнае выданне твораў Шаўчэнкі&lt;br/&gt;(1959–1961)&lt;/small&gt;
Kobzar-Taras-Shevchenko-Ukr-Dnipro-1985.pdf|&lt;small&gt;«Кабзар»&lt;br/&gt;(1985)&lt;/small&gt;
&lt;/gallery&gt;
|}

== Культурная роля і ацэнка творчасці ==
Творчасць Шаўчэнкі стала духоўнай асновай утварэння сучаснай украінскай нацыі, крыніцай нацыянальна-палітычнай свядомасці, а сам паэт&amp;nbsp;— сімвалам Украіны. Шаўчэнка&amp;nbsp;— выключная з'ява таксама ў сусветнай літаратуры. З 47 гадоў жыцця паэт прабыў 24 гады ў прыгоннай залежнасці, 10&amp;nbsp;— у ссылцы, а астатнія&amp;nbsp;— пад назіраннем жандараў. Шлях Шаўчэнкі да творчых вышыняў вызначыў у вобразнай форме [[Іван Якаўлевіч Франко|І.&amp;nbsp;Франко]]:&lt;ref name=&quot;litopys0&quot; /&gt;
{{cquote|Ён быў сынам мужыка і стаў уладаром у царстве духу. &lt;br /&gt;Ён быў прыгоннікам і стаў волатам у царстве чалавечай культуры. &lt;br /&gt;Ён быў самавукам і паказаў новыя, свежыя і вольныя шляхі прафесарам і кніжным навукоўцам.
{{oq|uk|Він був сином мужика і став володарем у царстві духа. &lt;br /&gt;Він був кріпаком і став велетнем у царстві людської культури. &lt;br /&gt;Він був самоуком і вказав нові, свіжі й вільні шляхи професорам та книжним ученим.}}}}
[[Файл:Могила поета Т. Г. Шевченка та пам’ятник Т.Г.Шевченку Канів.jpg|міні|справа|220пкс|[[Магіла Тараса Шаўчэнкі|Магіла Шаўчэнкі]] ў Каневе]]
Шаўчэнка быў і глыбокім [[лірыка]]м, і творцам эпічных паэм, і выбітным [[драматург]]ам і рознабакова адораным мастаком. Ён лічыцца заснавальнікам новай украінскай літаратуры і родапачынальнікам яе рэвалюцыйна-дэмакратычнага кірунку. Менавіта яго творчасць дала тыя пачаткі, якія сталі кіроўнымі для перадавых украінскіх пісьменнікаў другой паловы XIX&amp;nbsp;– пачатку XX стагоддзяў. Шаўчэнка першым ва ўкраінскай літаратуры выступіў як сапраўды народны паэт, творы якога больш змястоўна адбілі пачуцці і думкі працоўных мас і іхнія векавыя імкненні да свабоды, у адрозненне ад сваіх літаратурных папярэднікаў, якія ў сваіх творах крытыкавалі толькі асобныя з'явы тагачаснага жыцця, як здзек памешчыкаў над сялянамі, хабарніцтва чыноўнікаў. У сваіх творах ён стварыў новы станоўчы вобраз&amp;nbsp;— змагара і суддзі супраць самадзяржаўна-памешчыцкага ладу і змагара за шчасце народа. Пра тое, што яго творчасць знайшла водгук у сэрцах людзей, сведчыць тое, што ў другой палове XIX&amp;nbsp;– пачатку XX стагоддзя ледзь не адзінай кнігай у большасці сельскіх дамоў Украіны быў «Кабзар», вершы з якога вучылі на памяць, і за ім вучыліся чытаць.&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/politolohichna5op/Politolohichna9_Ts_Ya#page/n343/mode/2up Шевченко Тарас Григорович (9 березня 1814&amp;nbsp;— 10 березня 1861&amp;nbsp;рр.)] // Політологічна енциклопедія: навч.&amp;nbsp;посібник для вищ. навч. закл. / укл.: Карасевич А. О., Шачковська Л. С.&amp;nbsp;— Умань: ФОП Жовтий О. О., 2016.&amp;nbsp;— Книга&amp;nbsp;— IX.&amp;nbsp;— 478 с.&amp;nbsp;— С. 344.&lt;/ref&gt; Творчасць Шаўчэнкі ўнесла ва ўкраінскую літаратуру невядомае да гэтага багацце тэм і жанраў і далучыла яе да лепшых дасягненняў сусветнай літаратуры. Па яго шляху пайшлі самыя выдатныя ўкраінскія пісьменнікі наступных часоў: [[Марко Ваўчок]], [[Панас Мірны]], [[Іван Якаўлевіч Франко|Іван Франко]], [[Павел Арсенавіч Грабоўскі|Павел Грабоўскі]], [[Леся Украінка]] і іншыя. Акрамя таго, Шаўчэнка адыграў важную гістарычную ролю ў развіцці [[Украінская мова|ўкраінскай літаратурнай мовы]], ён усталяваў тую яе структуру, якая стала асновай сучаснай мовы&amp;nbsp;— развіў і зацвердзіў пэўны склад слоўніка і граматычны лад (у тым ліку [[Сінтаксіс мовы|сінтаксіс]]), якія сталі нормай і ўзорам для пісьменнікаў, прэсы, тэатра і г.д. Яго паэзія дала нормы ўкраінскай літаратурнай мовы, створаныя на аснове народнага фальклору і жывой гутарковай мовы, заснаванага на палтаўска-кіеўскай гаворцы.&lt;ref name=&quot;mfknukim&quot;&gt;[https://mfknukim.mk.ua/images/konferentsii/shevchenko_2014_2.pdf «Феномен особистості та творчості Т.&amp;nbsp;Г.&amp;nbsp;Шевченка в сучасному культурологічному просторі»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210506094634/https://mfknukim.mk.ua/images/konferentsii/shevchenko_2014_2.pdf |date=6 траўня 2021 }} ''mfknukim.mk.ua'' Працытавана 10 верасня 2020&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vishnevetska.webnode.com.ua/news/znachennya-tvorchostі-shevchenka-dlya-rozvitku-ukrainskoi-kulturi/ Значення творчості Шевченка для розвитку української культури] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220408061618/https://vishnevetska.webnode.com.ua/news/znachennya-tvorchostі-shevchenka-dlya-rozvitku-ukrainskoi-kulturi/ |date=8 красавіка 2022 }} ''vishnevetska.webnode.com.ua'' Працытавана 10 верасня 2020&lt;/ref&gt;

Шаўчэнка перакладзены на многія мовы народаў свету, яго творчасць аказала вялікі ўплыў на развіццё культуры заходняга і паўднёвага славянства. Паэзія Шаўчэнкі атрымала высокую ацэнку ад расейскіх пісьменнікаў [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І.&amp;nbsp;Тургенева]], [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|Н.&amp;nbsp;Някрасава]], [[Леў Мікалаевіч Талстой|Л.&amp;nbsp;Талстога]], [[Мікалай Аляксандравіч Дабралюбаў|М.&amp;nbsp;Дабралюбава]], польскага паэта [[Уладзіслаў Сыракомля|У.&amp;nbsp;Сыракомлі]], балгарскага паэта [[Любен Каравэлаў|Л.&amp;nbsp;Каравэлава]], сербскага паэта В.&amp;nbsp;Ніколіча, французскіх навукоўцаў Э.&amp;nbsp;Дурана і [[Луі Лежэ|Л.&amp;nbsp;Лежэ]], шведскага вучонага [[Альфрэд Енсэн|А.&amp;nbsp;Енсена]], чэшскага вучонага С.&amp;nbsp;Неедлы і многія іншыя.&lt;ref name=&quot;en.gov.ua&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;mfknukim&quot; /&gt; Творы паэта знайшлі свайго чытача не толькі ў большасці краін Еўропы, але і далёка за яе межамі&amp;nbsp;— у ЗША, Канадзе, Індыі, Кітаі, Японіі і многіх іншых краінах свету. [[Джон Ф. Кенэдзі]] ў свой час сказаў: ''«Я рады, што магу дадаць свой голас да тых, хто ўшаноўвае вялікага ўкраінскага паэта»''.&lt;ref name=&quot;en.gov.ua&quot; /&gt;

Адно з найганаровейшых месцаў ва ўкраінскім выяўленчым мастацтве заняў Шаўчэнку як мастак, дзе ён стаў адным з першых мастакоў, якія пракладалі новы рэалістычны напрамак. Шаўчэнка стаў заснавальнікам крытычнага рэалізму і адным з пачынальнікаў афорта і першым яго выдатным майстрам ва ўкраінскім мастацтве.&lt;ref&gt;[https://lib.kr.ua/?page_id=14225 Живописна спадщина Т. Шевченка]   ''lib.kr.ua'' Працытавана 24 ліпеня 2022&lt;/ref&gt;

== Даследаванне жыцця і творчасці ==
Навуковае вывучэнне жыцця, творчасці і шматграннай дзейнасці Шаўчэнкі, а таксама яго месцы ў гісторыі Усходняй Еўропы і ў сусветным літаратурным працэсе прадмет асобнай навукі&amp;nbsp;— [[шаўчэнказнаўства]]. Вывучэнне спадчыны Шаўчэнкі&amp;nbsp;— праблема невычэрпная і шматбаковая, і таму шаўчэнказнаўства як міждысцыплінарная вобласць навуковых ведаў адрозніваецца рознымі напрамкамі даследаванняў (біяграфічны, бібліяграфічны, літаратуразнаўчы, тэксталагічны, мовазнаўчы, лексікаграфічны, мастацтвазнаўчы, эстэтычны, псіхалагічны, педагагічны, рэлігійна-маральны, філасофскі, грамадска-палітычны і т.п.). Сёння большая частка літаратурных твораў і дакументаў Шаўчэнкі захоўваюцца ў [[Інстытут літаратуры імя Тараса Шаўчэнкі НАН Украіны|Інстытуце літаратуры]], а мастацкія&amp;nbsp;— у [[Нацыянальны музей Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальным музеі]], якое носіць яго імя.&lt;ref name=&quot;litopys777&quot;&gt;[http://litopys.org.ua/encycl/euii301.htm Шевченкознавство] [Енциклопедія українознавства. Словникова частина (ЕУ-II). — Париж, Нью-Йорк, 1984. — Т. 10. — С. 3823-3835.] ''litopys.org.ua'' 23 ліпеня 2022&lt;/ref&gt; Шаўчэнкаўзнаўцамі Інстытута літаратуры і вучонымі Украіны і замежжа складзены і выдадзены [[Шаўчэнкаўскі слоўнік]] у 2-х тамах (1977) і [[Шаўчэнкаўская энцыклапедыя]] ў 6-ці тамах (2012–2014).&lt;ref name=&quot;litopys777&quot;/&gt;
{| style=&quot;width:100%&quot;
|+'''Месца захоўвання твораў і дакументаў Шаўчэнкі:''' 
|--
|&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;160&quot; &quot;=&quot;&quot;&gt;
Pechersk 28 09 13 131.jpg|Інстытут літаратуры імя Т. Шаўчэнкі
Бульвар Тараса Шевченко 12 Киев 2012 01.JPG|Нацыянальны музей імя Т. Шаўчэнкі
&lt;/gallery&gt;
|}

== Ушанаванне памяці ==
[[Выява:50 PMR 2000 ruble obverse.jpg|thumb|50 рублёў [[Прыднястроўе|ПМР]] з выявай Тараса Шаўчэнкі]]
Імем Тараса Шаўчэнкі названы шэраг геаграфічных аб'ектаў (населеных пунктаў, вуліц), навучальных устаноў і іншых арганізацый Украіны.

Імя Тараса Шаўчэнкі маюць вышэйшыя навучальныя ўстановы — [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскі]] і [[Луганскі нацыянальны ўніверсітэт|Луганскі нацыянальныя ўніверсітэты]], [[Чарнігаўскі педагагічны ўніверсітэт]], [[Крамянецкі абласны гуманітарна-педагагічны інстытут]] і галоўны ўніверсітэт [[Прыднястроўе|Прыднястроўя]]; тэатры — [[Нацыянальная опера Украіны імя Тараса Шаўчэнкі|Нацыянальная опера Украіны]], [[Цярнопальскі драматычны тэатр|Цярнопальскі]], [[Валынскі драматычны тэатр|Валынскі]] і [[Харкаўскі драматычны тэатр|Харкаўскі драматычныя тэатры]], [[Днепрапятроўскі ўкраінскі музычны драматычны тэатр]], [[Крыварожскі тэатр драмы і музычнай камедыі]], [[Чаркаскі музычна-драматычны тэатр|Чаркаскі]] і [[Чарнігаўскі музычна-драматычны тэатр|Чарнігаўскі]] музычна-драматычныя тэатры, а таксама шматлікія кінатэатры, [[пік Шаўчэнкі]], [[горад Форт-Шаўчэнка]], з 1964 па 1991 гады [[горад Актаў]]&lt;!--кароткае?--&gt; называўся Шаўчэнка.

[[File:Shevchenko Taras.jpg|thumb|left|Скульптура ў Луганскім нацыянальным універсітэце імя Тараса Шаўчэнкі (скульптар [[Мікалай Гаўрылавіч Шмацько]])]]
Помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваныя ўва ўсіх абласных цэнтрах, многіх гарадах і вёсках Украіны, а таксама ў шматлікіх сталіцах і гарадах за мяжой. Увогуле, ва Украіне і свеце існуе больш за 1000 помнікаў паэту. Гэта найбольшая колькасць манументаў, усталяваных адной асобе, калі не ўлічваць правадыроў таталітарнага рэжыму і невядомых салдат{{крыніца?}}. Адным з найлепшых лічыцца помнік у [[Харкаў|Харкаве]], вялікія помнікі Кабзару ўсталяваныя таксама ў [[Помнік Тарасу Шаўчэнку ў Кіеве|Кіеве]], [[Днепрапятроўск]]у, [[Данецк]]у, [[Львоў|Львове]] і іншых гарадах.

Вуліцы імя Тараса Шаўчэнкі ёсць амаль у кожным населеным пункце Украіны.

Партрэт Тараса Шаўчэнкі адлюстраваны на банкноце [[Нацыянальны банк Украіны|Нацыянальнага банка Украіны]] наміналам 100 [[Украінская грыўна|грывень]] і на залатой памятнай [[Тарас Шаўчэнка, залатая манета|манеце]] наміналам 200 грывень.

== Тарас Шаўчэнка і Беларусь ==
Упершыню Шаўчэнка ўбачыў Беларусь у [[1829]] годзе, у час прыезду свайго ўладніка П. Энгельгарта ў [[Вільня|Вільню]]. У 1839 годзе — пасля пераезду ў [[Пецярбург]] — Шаўчэнка пазнаёміўся з беларуска-польскімі культурнымі дзеячамі, сярод якіх [[Ян Баршчэўскі]], [[Рамуальд Падбярэзскі|Рамуальд Падбярэскі]] ды іншыя.

У [[1843]] годзе, здабыўшы волю, Шаўчэнка па дарозе да Украіны наведвае [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Гомель]]. Гэтым жа шляхам яму давялося вяртацца ў сталіцу ў 1847 годзе, пасля арышту членаў [[Кірыла-Мефодзіеўскае таварыства|Кірыла-Мефодзіеўскага таварыства]]. У выгнанні паэт наладзіў адносіны з удзельнікамі краёвага вызваленчага руху — [[Зыгмунт Серакоўскі|Зыгмунтам Серакоўскім]], [[Эдвард Жалігоўскі|Эдвардам Жалігоўскім]] (сустрэліся ў 1858), Я. Станевічам. Асабліва моцным было сяброўства з [[Браніслаў Францавіч Залескі|Браніславам Залескім]].

У [[1863]] годзе ў Вільні надрукавалі першае поўнае выданне «Кабзара» на [[польская мова|польскай мове]]. Аўтар перакладу — [[Уладзіслаў Сыракомля]].

Да пачатку [[XX]] стагоддзя адносяцца першыя пераклады Шаўчэнкі на [[беларуская мова|беларускую мову]], якія зрабіў [[Янка Купала]], — вершы «Нашто чорныя мне бровы» ды «За думаю дума роем вылятае», змешчаныя ў кніжцы «[[Жалейка (зборнік)|Жалейка]]» (1908). Верш «Пажоўкнуў ліст… Прыгаслі вочы…» быў перакладзены ў [[1906]], але надрукаваны пазней.&lt;br /&gt;
У [[1910]] годзе газета «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» надрукавала ўрывак з паэмы «І мёртвым, і жывым» у перакладзе [[Алесь Гурло|Алеся Гурло]], верш «Цячэ вада ў сіне мора» ў перакладзе [[Фларыян Чарнышэвіч|Фларыяна Чарнышэвіча]].&lt;br /&gt;
У [[1911]] годзе ў віленскім выдавецтве «Палачанін» у перакладзе Чарнышэвіча пад рэдакцыяй [[Янка Купала|Купалы]] выходзіць паэма «Кацярына».&lt;br /&gt;
У [[1914]] годзе дзіцячы часопіс «[[Лучынка (1914)|Лучынка]]» змяшчае верш «Мінаюць дні, мінаюць ночы» (пераклад — [[Альберт Паўловіч]]) і артыкул [[Аляксандр Уласаў|А. Уласава]] пра жыццё і творчасць Шаўчэнкі.

Да 95-годдзя з дня нараджэння Кабзара «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» (№ 11-1909) змясціла верш Янкі Купалы, крытычны артыкул, прысвечаны Шаўчэнку, і партрэт «найслаўнейшага з песняроў украінскіх». Да 50-годдзя з дня смерці Шаўчэнкі газета друкуе (№ 8-1991) артыкулы [[Альгерд Бульба|А. Бульбы]] «Памяці Т. Шаўчэнкі», [[Рамуальд Аляксандравіч Зямкевіч|Р. Зямкевіча]] «Тарас Шаўчэнка і беларусы». У 1914 годзе — у нумары, прысвечаным 100-годдзю з дня нараджэння паэта — разгорнуты артыкул «Тарас Шаўчэнка» друкуе [[Лявон Гмырак]].

У [[1918]] годзе — пасля вяртання з [[Сібір]]у — пераклад паэмы «Каўказ» друкуе [[Алесь Гарун]] («Вольная Беларусь», 21 студзеня).

У [[1927]] годзе часопіс «[[Полымя рэвалюцыі]]» друкуе паэму «Сон» (пераклад — [[Янка Купала]]). У 1939 — да 125-гадовага юбілею Шаўчэнкі — выходзіць кніга «Кабзар» (пераклады — [[Янка Купала]], [[Якуб Колас]], [[Змітрок Бядуля]], [[Кандрат Крапіва]], [[Пятрусь Броўка]], [[Пятро Глебка]], [[Аркадзь Куляшоў]]; пад рэдакцыяй Купалы).

Перакладалі Шаўчэнку і беларускія паэты паваеннага часу, у іхнім ліку — [[Рыгор Барадулін]].

У Беларусі помнікі Тарасу Шаўчэнку ўсталяваныя ў [[Брэст|Брэсце]], [[Слуцк]]у (1996), [[Гомель|Гомелі]] (2004), [[Помнік Тарасу Шаўчэнку (Мінск)|Мінску]] (2002), [[Магілёў|Магілёве]] (2005).

У Беларусі вуліцы Тараса Шаўчэнкі ёсць у [[Баранавічы|Баранавічах]], [[Брэст|Брэсце]], [[Бабруйск]]у, [[Браслаў|Браславе]], [[Орша|Оршы]], [[Гомель|Гомелі]], [[Гродна|Гародні]], [[Ліда|Лідзе]], [[Пружаны|Пружанах]], [[Столін]]е, у Брэсце і [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|Мінску]] ёсць бульвары Тараса Шаўчэнкі.

[[2002]] год быў абвешчаны на Беларусі Годам Тараса Шаўчэнкі.&lt;ref&gt;Духоўныя спектры агню, с.6-15&lt;/ref&gt;

У вёсцы [[Карэкаўцы]] [[Вілейскі раён|Вілейскага раёна]] [[20 верасня]] [[2009]] года адкрыты помны знак, прысвечаны сяброўству Тараса Шаўчэнкі і ўраджэнца Вілейшчыны паэта [[Эдвард Жалігоўскі|Эдварда Жалігоўскага]].&lt;ref name=&quot;Карэкаўцы&quot;&gt;[http://www.rh.by/by/39/50/497/ «Адкрыты памятны знак у гонар Шаўчэнкі і Жалігоўскага»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161014190616/http://www.rh.by/by/39/50/497 |date=14 кастрычніка 2016 }} («[[Рэгіянальная газета]]»)&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
{{Main|Бібліяграфія Тараса Шаўчэнкі}}
На сённяшні дзень бібліяграфія Шаўчэнкі вельмі рэнтабельная па складніку і, акрамя выдання яго твораў, уключае наступныя раздзелы: археаграфічная і тэксталагічная Шаўчэнкіяна; гістарычная біяграфістыка і культурна-інтэлектуальныя камунікацыі; гісторыя выданняў твораў Шаўчэнкі; Шаўчэнка і гісторыя Украіны; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў паэтычнай і празаічнай спадчыне Шаўчэнкі; гістарычныя і этнаграфічна-бытавыя сюжэты і матывы ў мастацкай спадчыне Шаўчэнкі; ушанаванне памяці Шаўчэнкі: гісторыя, месцы памяці; бібліяграфічныя дапаможнікі; Інтэрнет рэсурсы.&lt;ref&gt;[https://shron1.chtyvo.org.ua/Voschevska_Nataliia/Istorychna_Shevchenkiana_bibliohrafichnyi_pokazhchyk.pdf? ІСТОРИЧНА ШЕВЧЕНКІАНА] ''shron1.chtyvo.org.ua'' Працытавана 14 жніўня 2022&lt;/ref&gt;

=== Беларускія пераклады ===
* Кацярына: [паэма: у 50-летнюю гадаўшчыну смерці Т. Шаўчэнкі] / пераклад Я. Купалы. — Вільня : Выдаўніцтва &quot;Палачанін&quot;, [1911]. — 32 с.
* Наймічка. Мн., 1940.
* Выбраныя вершы і паэмы. Мн., 1948.
* Кабзар. 2-е выд. Мн., 1952.
* Кацярына. Мн., 1964.
* Вершы. Паэмы / Уклад.і камент. Э. М. Мартынавай. — Мн.: Мастац. літ., 1989. — (Скарбы сусветнай літаратуры).
* Кабзар: Выбранае / Пер. з укр. Т. Мельчанкі — Гомель: Полеспечать, 2004.
* Мастак: [да 200-годдзя з дня нараджэння Тараса Шаўчэнкі]. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 203 с.
* І мёртвым, і жывым, і ненароджаным...: вершы, паэмы, балады / зборнік: пераклады беларускіх паэтаў. — Мінск : Мастацкая літаратура, 2014. — 654 с.

== Зноскі ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;BIRTH:1&quot;&gt;[http://kobzar.ua/item/show/4980 Запис у метричній книзі церкви Іоанна Богослова с.Моринці Звенигородського повіту Київської губернії про народження Т.Г.Шевченка&amp;nbsp;]&amp;nbsp;— Фонд&amp;nbsp;127, опис&amp;nbsp;1012, справа&amp;nbsp;1378, аркуш&amp;nbsp;695зв.&amp;nbsp;&lt;/ref&gt;
}}

== Літаратура ==
* Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура. — Мн., 1964.
* ''Шаладонава Ж.'' Духоўныя спектры агню: Тарас Шаўчэнка і беларуская літаратура пачатку XX ст. / Ж. С. Шаладонава. — Мн.: Беларуская навука, 2009.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Taras Shevchenko}}
* [http://izbornyk.org.ua/links/taras_shevchenko.htm Поўны збор твораў Шаўчэнкі на сайце Ізборник]
* [http://knihi.com/Taras_Saucenka/ Шаўчэнка на Беларускай палічцы]
* [http://www.kingofmarble-shmatko.com/w83z.html Т. Г. Шаўчэнка (Уральскі мармур 0,38x0,35x1,38). Аўтар, вядомы ўкраінскі скульптар Мікалай Шмацько]
* [http://shevchenko.ukrlib.com.ua/?lang=by Інтэрактыўная біяграфія Тараса Шаўчэнкі]
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Шаўчэнка Тарас}}
[[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Украіны]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расійскай імперыі]]
[[Катэгорыя:Украінамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі]]
[[Катэгорыя:Мастакі Украіны]]
[[Катэгорыя:Акадэмікі Імператарскай Акадэміі мастацтваў]]
[[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]
[[Катэгорыя:Аўтары знакамітых дзённікаў]]
[[Катэгорыя:Тарас Шаўчэнка| ]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Чаркаскай вобласці]]</text>
      <sha1>g1sryyv1rsdrypq8xkfgcjf6i5m89oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ахоцкае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23303</id>
    <revision>
      <id>5182253</id>
      <parentid>4411359</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3000" sha1="2jxr6qjqe8ehryym1vb6gelerw7pbb5" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Выява:Okhotskoye beach 1.jpg|thumb|right|200px|Пляж на беразе Ахоцкага мора]]
'''Ахоцкае мора''' — [[мора]] сістэмы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], знаходзіцца паміж [[кантынент]]альнай [[Азія]]й, [[Курыльскія астравы|Курыльскімі астравамі]], [[Востраў Сахалін|Сахалінам]] і [[Востраў Хакайда|Хакайда]].

Мора злучаецца з [[Японскае мора|Японскім]] [[праліў|пралівамi]] [[Татарскі праліў|Татарскі]] і [[праліў Лаперуза|Лаперуза]], з Ціхім акіянам — шматлікімі пралівамі паміж астравамі [[Курыльскія астравы|Курыл]].

Плошча — 1,603 млн км². Глыбіня — да 3521 м.

На ўзбярэжжы мора знаходзяцца гарады [[Карсакаў]], [[Магадан]], [[Севера-Курыльск]] ([[Расія]]), [[Ваканай]] ([[Японія]]).

== Тэрытарыяльны рэжым ==
Ахоцкае мора, хоць і аточана практычна з усіх бакоў тэрыторыяй Расійскай Федэрацыі, яе унутраным морам не з’яўляецца; яго акваторыю складаюць унутраныя марскія воды, тэрытарыяльнае мора і выключная эканамічная зона. У цэнтральнай частцы мора маецца выцягнуты ў мерыдыянальным напрамку ўчастак, у англамоўнай літаратуры традыцыйна названы ''Peanut Hole'', які не ўваходзіць у выключную эканамічную зону Расіі і юрыдычна з’яўляецца [[адкрытае мора|адкрытым морам]], у прыватнасці, кожная краіна свету мае тут права ажыццяўляць лоўлю рыбы і весці іншую дазволеную канвенцыяй ААН па марскім праве дзейнасць. Паколькі гэты рэгіён з’яўляецца важным элементам для ўзнаўлення папуляцыі некаторых відаў прамысловых рыб, урады некаторых краін прама забараняюць сваім суднам весці промысел на гэтым участку мора.

== Астравы ==
* [[Востраў Іоны]]
* [[Востраў Кякурны]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Моры Ціхага акіяна}}

{{Ціхі акіян}}

[[Катэгорыя:Ахоцкае мора| ]]
[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>2jxr6qjqe8ehryym1vb6gelerw7pbb5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Альбаран</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27802</id>
    <revision>
      <id>5182265</id>
      <parentid>4591478</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2359" sha1="im5p98551wmf8vxrojs4zedzzxxi7o5" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Файл:STS059-238-074 Strait of Gibraltar.jpg|right|thumb|250px|Выгляд з космасу]]
'''Мора Альбара́н''' — самае заходняе мора ў складзе [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]]. Яно размешчана непасрэдна перад [[Гібралтарскі праліў|Гібралтарскім пралівам]] і дасягае ў даўжыню каля 400 км, а ў шырыню 200 км, характарызуецца глыбінямі ад 1000 да 1500 м, максімум да 2000 м у самай усходняй частцы. Марфалогія дна складаная, вылучаюцца некалькі ўнутраных упадзін і падводных хрыбтоў. Самы вялікі хрыбет [[Альбаран, хрыбет|Альбаран]] распасціраецца з паўночнага ўсходу на паўднёвы захад і выходзіць вышэй узроўню мора ў выглядзе невялікага вулканічнага вострава [[Альбаран]], размешчанага ў цэнтры басейна. Хрыбет размяжоўвае басейн на тры суббасейны: заходні, паўднёвы і ўсходні Альбаран.
Мора названа па астраўку (5 кв. км) Альбаран, змешчанаму ў гэтым моры; яго назва ад ісп. ''albor'' 'беласць', 'світанак', 'пачатак', хутчэй за ўсё, у першым, каляровым значэнні. Але калі дапусціць, што першаснай была назва мора, то яна можа быць растлумачана з значэння 'пачатак', бо гэтае мора ўяўляе сабой пачатак Міжземнага мора.

== Літаратура ==
* Географический энциклопедический словарь. Москва. «Советская энциклопедия». 1989. стор. 25{{ref-ru}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

{{DEFAULTSORT:Альбаран}}
[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Міжземнае мора]]</text>
      <sha1>im5p98551wmf8vxrojs4zedzzxxi7o5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Скоша</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27803</id>
    <revision>
      <id>5182284</id>
      <parentid>4967315</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3138" sha1="3a8rywlp2578lywaq2nzhjw2ycevaov" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Выява:Scotia Sea.png|thumb|right|300px|[[Акваторыя]] мора Скоша на карце [[Паўднёвае паўшар’е|паўднёвага паўшар’я]]]]
'''Мора Скоша''' ({{lang-en|Scotia Sea}}) — міжастраўное мора паміж астравамі [[Паўднёвая Георгія]], [[Паўднёвыя Сандвічавы астравы|Паўднёвымі Сандвічавымі]] і [[Паўднёвыя Аркнейскія астравы|Паўднёвымі Аркнейскімі]].

Большая частка мора ляжыць у межах [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], меншая — у межах [[Паўднёвы акіян|Паўднёвага акіяна]]. На захадзе злучаецца [[Праліў Дрэйка|пралівам Дрэйка]] з [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. Плошча звыш 1,3 млн км². Глыбіні перавышаюць 5 тысяч метраў. З’яўляецца найглыбейшым паводле сярэдняй глыбіні морам у свеце. Максімальная глыбіня 6022 м. Сярэдняя тэмпература вады на паверхні ад 6 °C да −1 °C. Салёнасць каля 34 [[Праміле|‰]].

У асноўным знаходзіцца ў субпалярных шыротах. Воды ўмераных шырот пануюць толькі ў яго паўночна-заходняй частцы, у сярэдняй — пераважаюць паўднёвыя палярныя воды Антарктычнай цыркумпалярнай плыні, а ў паўднёва-ўсходнюю частку з поўдня паступае яшчэ халаднейшая вада з [[мора Уэдэла]]. Над морам пануюць моцныя заходнія вятры, часта здараюцца штормы. З’яўляецца адным з галоўных раёнаў зараджэння антарктычных [[айсберг]]аў, таму яны тут вельмі частыя.

У моры велізарная колькасць [[Крыль|крыля]], якая служыць кормам для рыб, марскіх птушак і вусатых кітоў. Развіта рыбная лоўля. Названа ў [[1932]] годзе па назве экспедыцыйнага судна «Скотыя» [[Шатландская нацыянальная антарктычная экспедыцыя|шатландскай антарктычнай экспедыцыі]] [[Уільям Спірс Брус|У. Бруса]].

{{Няма крыніц|дата=2022-06-23}}
{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Моры Паўднёвага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Скоша, мора}}
[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры Паўднёвага акіяна]]</text>
      <sha1>3a8rywlp2578lywaq2nzhjw2ycevaov</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крыцкае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27805</id>
    <revision>
      <id>5182275</id>
      <parentid>5019113</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:15:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="826" sha1="1fbug5uo8vos5qzszri2irk9fa8oeqq" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Файл:Aegeansea.jpg|thumb|right|200 px|Фота са спадарожніка. На поўначы — акваторыя Эгейскага мора, на поўдні — Крыцкага]]
'''Крыцкае мора''' ([[Грэчаская мова|грэч.]] ''Κρητικό Πέλαγος''), мора ў складзе Міжземнага мора. Размешчана паміж востравам [[Крыт]] і астравамі [[Кіклады]]. На поўначы мяжуе з [[Эгейскае мора|Эгейскі морам]].

{{rq|empty|sources|wikify|translate}}

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

{{бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Міжземнае мора]]</text>
      <sha1>1fbug5uo8vos5qzszri2irk9fa8oeqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Лабрадор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27806</id>
    <revision>
      <id>5182293</id>
      <parentid>3713396</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (4) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1943" sha1="3cibcx2i9bhww0f7ympnkiwxpqmfkpk" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Выява:Canada-CIA WFB Map.png|thumb|300px|Мора Лабрадор (паміж Грэнландыяй і [[Канада]]й)]]
'''Мора Лабрадор'''&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|том=9}}&lt;/ref&gt; — частка [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], паміж паўвостравам [[Паўвостраў Лабрадор|Лабрадор]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;, востравам [[Ньюфаўндленд]] і [[Грэнландыя]]й. Плошча — 840 тыс. км², глыбіня — 4316 м.

Мора Лабрадор верагодна сфармавалася каля 40 мільёнаў гадоў назад. Адзін з самых вялікіх у міры [[турбідыт]]авых каналаў праходзіць з поўначы на поўдзень пасярэдзіне мора.

{{Зноскі}}

== Літаратура ==
* Clarke, R.A. &amp; J.-C. Gascard. The Formation of Labrador Sea Water. Part I: Large-Scale Processes // ''Journal of Physical Oceanography'', Volume 13, Issue 10 (October 1983), pp. 1764–1778.
* Clarke, R.A. &amp; J.-C. Gascard. The Formation of Labrador Sea Water. Part II: Mesoscale and Smaller-Scale Processes // ''Journal of Physical Oceanography'', Volume 13, Issue 10 (October 1983), pp. 1779–1797.
* Dickson, R. From the Labrador Sea to global change // ''Nature'', Vol. 386 (1997), pp. 649–650.
* Talley, L.D. &amp; M.S. McCartney. Distribution and Circulation of Labrador Sea Water // ''Journal of Physical Oceanography'', Volume 12, Issue 11 (November 1982), pp. 1189–1205. [http://ams.allenpress.com/perlserv/?request=get-abstract&amp;issn=1520-0485&amp;volume=012&amp;issue=11&amp;page=1189]

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

{{DEFAULTSORT:Лабрадор (мора)}}
[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры Канады]]</text>
      <sha1>3cibcx2i9bhww0f7ympnkiwxpqmfkpk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ірландскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27807</id>
    <revision>
      <id>5182279</id>
      <parentid>5122121</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (4) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2704" sha1="7tyd3fxfo6g1tgsppay9joq4unb8idl" xml:space="preserve">{{Мора
|Плошча = 46,007}}

'''Ірландскае мора''' — частка [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], паміж 51° 40' — 54° 30' з. ш. і 3° — 6° з. д.; мяжуе на поўначы з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Ірландыя]]й, на поўдні — з [[Уэльс]]ам і на ўсходзе — з [[Англія]]й. На паўднёвым захадзе пераходзіць у [[канал св. Георгія]], на поўначы — у Паўночны канал і праз іх злучаецца з акіянам.[[Image:IrishSeaReliefMap.jpg|right|thumb|200px]]Астравы: [[Востраў Мэн|Мэн]], [[Англсі]], [[Холіхэд]] і інш.

== Клімат ==
На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, што выклікаюць у зімовы час частыя [[шторм]]ы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра праграваецца да 15 °C. Вада мае тэмпературу ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень). На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, у зімовы час што выклікаюць частыя штормы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра выграваецца да 15 °C. Вада мае тэмпературу ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень), ад глыбіні залежыць мала. Салёнасць змяняецца ад 32 да 34,8 ‰. Паверхневыя цячэнні ўтвараюць цыклонавы кругазварот, дасягаючы хуткасці больш за 4 вузлоў у праліве святога Георга каля ўзбярэжжа Ірландыі. Самыя слабыя цячэнні знаходзяцца ў заходне-цэнтральнай частцы мора. Прылівы паўсутачныя, вышыня ад 1,2 да 6,1 м. Максімальная вышыня назіраецца на паўночным захадзе узбярэжжа Англіі. Прыліўныя плыні ўваходзяць у Ірландскае мора з поўначы і поўдня, сустракаючыся на шыраце 54 ° N, крыху на поўдзень ад выспы Мэн.

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ірландскае мора| ]]</text>
      <sha1>7tyd3fxfo6g1tgsppay9joq4unb8idl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182291</id>
      <parentid>5182279</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2662" sha1="gajys4ad1nhjc35kab3u9y5nbsc9gne" xml:space="preserve">{{Мора
|Плошча = 46,007}}
'''Ірландскае мора''' — частка [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], паміж 51° 40' — 54° 30' з. ш. і 3° — 6° з. д.; мяжуе на поўначы з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Ірландыя]]й, на поўдні — з [[Уэльс]]ам і на ўсходзе — з [[Англія]]й. На паўднёвым захадзе пераходзіць у [[канал св. Георгія]], на поўначы — у Паўночны канал і праз іх злучаецца з акіянам. Астравы: [[Востраў Мэн|Мэн]], [[Англсі]], [[Холіхэд]] і інш.

== Клімат ==
На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, што выклікаюць у зімовы час частыя [[шторм]]ы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра праграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень). На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, у зімовы час што выклікаюць частыя штормы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра выграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень), ад глыбіні залежыць мала. Салёнасць змяняецца ад 32 да 34,8 ‰. Паверхневыя цячэнні ўтвараюць цыклонавы кругазварот, дасягаючы хуткасці больш за 4 вузлоў у праліве святога Георга каля ўзбярэжжа Ірландыі. Самыя слабыя цячэнні знаходзяцца ў заходне-цэнтральнай частцы мора. Прылівы паўсутачныя, вышыня ад 1,2 да 6,1 м. Максімальная вышыня назіраецца на паўночным захадзе узбярэжжа Англіі. Прыліўныя плыні ўваходзяць у Ірландскае мора з поўначы і поўдня, сустракаючыся на шыраце 54 ° N, крыху на поўдзень ад вострава Мэн.

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ірландскае мора| ]]</text>
      <sha1>gajys4ad1nhjc35kab3u9y5nbsc9gne</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182322</id>
      <parentid>5182291</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:47:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2671" sha1="3zba96e4i4izgev05ocaxj5jbbznvu2" xml:space="preserve">{{Мора
|Плошча = 46,007}}
'''Ірландскае мора''' — частка [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], паміж 51° 40' — 54° 30' з. ш. і 3° — 6° з. д.; мяжуе на поўначы з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Ірландыя]]й, на поўдні — з [[Уэльс]]ам і на ўсходзе — з [[Англія]]й. На паўднёвым захадзе пераходзіць у [[праліў Святога Георга]], на поўначы — у Паўночны канал і праз іх злучаецца з акіянам. Астравы: [[Востраў Мэн|Мэн]], [[Англсі]], [[Холіхэд]] і інш.

== Клімат ==
На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, што выклікаюць у зімовы час частыя [[шторм]]ы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра праграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень). На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, у зімовы час што выклікаюць частыя штормы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра выграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень), ад глыбіні залежыць мала. Салёнасць змяняецца ад 32 да 34,8 ‰. Паверхневыя цячэнні ўтвараюць цыклонавы кругазварот, дасягаючы хуткасці больш за 4 вузлоў у праліве святога Георга каля ўзбярэжжа Ірландыі. Самыя слабыя цячэнні знаходзяцца ў заходне-цэнтральнай частцы мора. Прылівы паўсутачныя, вышыня ад 1,2 да 6,1 м. Максімальная вышыня назіраецца на паўночным захадзе узбярэжжа Англіі. Прыліўныя плыні ўваходзяць у Ірландскае мора з поўначы і поўдня, сустракаючыся на шыраце 54 ° N, крыху на поўдзень ад вострава Мэн.

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ірландскае мора| ]]</text>
      <sha1>3zba96e4i4izgev05ocaxj5jbbznvu2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182323</id>
      <parentid>5182322</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:48:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2677" sha1="ncomjzwxcmapa7oskbm0kugpu1yrb2m" xml:space="preserve">{{Мора
|Плошча = 46,007}}
'''Ірландскае мора''' — частка [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], паміж 51° 40' — 54° 30' з. ш. і 3° — 6° з. д.; мяжуе на поўначы з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Ірландыя]]й, на поўдні — з [[Уэльс]]ам і на ўсходзе — з [[Англія]]й. На паўднёвым захадзе пераходзіць у [[праліў Святога Георга]], на поўначы — у [[Паўночны праліў]] і праз іх злучаецца з акіянам. Астравы: [[Востраў Мэн|Мэн]], [[Англсі]], [[Холіхэд]] і інш.

== Клімат ==
На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, што выклікаюць у зімовы час частыя [[шторм]]ы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра праграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень). На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, у зімовы час што выклікаюць частыя штормы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра выграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень), ад глыбіні залежыць мала. Салёнасць змяняецца ад 32 да 34,8 ‰. Паверхневыя цячэнні ўтвараюць цыклонавы кругазварот, дасягаючы хуткасці больш за 4 вузлоў у праліве святога Георга каля ўзбярэжжа Ірландыі. Самыя слабыя цячэнні знаходзяцца ў заходне-цэнтральнай частцы мора. Прылівы паўсутачныя, вышыня ад 1,2 да 6,1 м. Максімальная вышыня назіраецца на паўночным захадзе узбярэжжа Англіі. Прыліўныя плыні ўваходзяць у Ірландскае мора з поўначы і поўдня, сустракаючыся на шыраце 54 ° N, крыху на поўдзень ад вострава Мэн.

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ірландскае мора| ]]</text>
      <sha1>ncomjzwxcmapa7oskbm0kugpu1yrb2m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182325</id>
      <parentid>5182323</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2717" sha1="pwfpyqexn3edndyjboszc63k8z3rknr" xml:space="preserve">{{Мора
|Плошча = 46,007}}
'''Ірландскае мора''' — частка [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], паміж 51° 40' — 54° 30' з. ш. і 3° — 6° з. д.; мяжуе на поўначы з [[Шатландыя]]й, на захадзе — з [[Ірландыя]]й, на поўдні — з [[Уэльс]]ам і на ўсходзе — з [[Англія]]й. На паўднёвым захадзе пераходзіць у [[праліў Святога Георга]], на поўначы — у [[Паўночны праліў]] і праз іх злучаецца з акіянам. Астравы: [[Востраў Мэн|Мэн]], [[Англсі]], [[Холі-Айленд (Уэлс)|Холі-Айленд]] і інш.

== Клімат ==
На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, што выклікаюць у зімовы час частыя [[шторм]]ы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра праграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень). На працягу года над Ірландскім морам пераважаюць заходнія вятры, у зімовы час што выклікаюць частыя штормы. Тэмпература паветра зімой каля 5 °C, летам паветра выграваецца да 15 °C. Тэмпература вады: ад 5-9 ° С (люты) да 13-16 ° С (жнівень), ад глыбіні залежыць мала. Салёнасць змяняецца ад 32 да 34,8 ‰. Паверхневыя цячэнні ўтвараюць цыклонавы кругазварот, дасягаючы хуткасці больш за 4 вузлоў у праліве святога Георга каля ўзбярэжжа Ірландыі. Самыя слабыя цячэнні знаходзяцца ў заходне-цэнтральнай частцы мора. Прылівы паўсутачныя, вышыня ад 1,2 да 6,1 м. Максімальная вышыня назіраецца на паўночным захадзе узбярэжжа Англіі. Прыліўныя плыні ўваходзяць у Ірландскае мора з поўначы і поўдня, сустракаючыся на шыраце 54 ° N, крыху на поўдзень ад вострава Мэн.

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Ірландскае мора| ]]</text>
      <sha1>pwfpyqexn3edndyjboszc63k8z3rknr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Балеарскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27808</id>
    <revision>
      <id>5182258</id>
      <parentid>4641038</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:08:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1502" sha1="60rgbebecsc4w2xgu492edr6qt0kb6v" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Файл:Balearic Sea map.png|thumb|Карта Балеарскага мора]]
'''Балеарскае мора''' ({{lang-en|Balearic Sea}}) — ускрайкавае мора на поўдні Еўропы ля ўсходніх берагоў [[Пірэнейскі паўвостраў|Пірэнейскага паўвострава]], аддзеленае ад асноўнай акваторыі [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]] [[Балеарскія астравы|Балеарскімі астравамі]]. Плошча 86 000 км², сярэдняя глыбіня 767 м, максімальная 2132 м. Сярэдняя тэмпература вады на паверхні ад 12 °C у лютым да 25 °C і больш у жніўні. Салёнасць 36-38 [[Праміле|‰]], на глыбіні больш. Дно выслана [[Пясок|пяскамі]] і глеямі. Упадаюць рэкі з Пірэнейскага паўвострава: [[Эбра]], [[Турыя (рака)|Турыя]], [[Хікар]] і інш. Інтэнсіўнае суднаходства, развіта рыбалоўства.

== Гл. таксама ==
* [[Валенсійскі заліў]]

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Міжземнае мора]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Іспаніі]]</text>
      <sha1>60rgbebecsc4w2xgu492edr6qt0kb6v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Раман Іванавіч Петрушэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30676</id>
    <revision>
      <id>5181929</id>
      <parentid>5181794</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль, прыбраў дубль</comment>
      <origin>5181929</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10439" sha1="qe30xgmc4m19b4nlwpn1thiin8gi6sd" xml:space="preserve">{{Спартсмен
| імя                 = Раман Петрушэнка
| выява         =Abalmasau, Piatrushenka, Litvinchuk, Makhneu 2010 Belarusian stamp.jpg 
| шырыня              = 
| апісанне выявы    = Петрушэнка другі злева
| пол                 = мужчынскі
| поўнае імя          = Раман Іванавіч Петрушэнка
| арыгінал імя      = | мянушкі            = 
| грамадзянства      =   {{Сцягафікацыя|Беларусь}}
| спецыялізацыя       = [[Веславанне на байдарках і каноэ]]
| клуб =«Дынама» Мазыр
| дата нараджэння = 
| месца нараджэння = 
| дата смерці =
| месца смерці =
| года кар'еры =
| рабочы бок =
| трэнеры = [[Уладзімір Уладзіміравіч Шантаровіч]]
 |рост                 = 191 см&lt;ref name=&quot;sportfpb&quot;&gt;[http://www.sportfpb.by/novosti/item/pervye-evropejskie-igry ЕВРОИГРЫ. На счету профсоюзных спортсменов 20 медалей (золото — 8, серебро — 2, бронза — 10)]&lt;/ref&gt;
 |вага                 = 91 кг&lt;ref name=&quot;sportfpb&quot;/&gt;
| медалі = 
{{турнір|[[Летнія Алімпійскія гульні|Алімпійскія гульні]]}}
{{АГ-медаль|Бронза|Летнія|2004|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004|Двойкі 500 м]]}}
{{АГ-медаль|Золата|Летнія|2008|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|Чацвёркі 1000 м]]}}
{{АГ-медаль|Бронза|Летнія|2008|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008|Двойкі 500 м]]}}
{{АГ-медаль|Срэбра|Летнія|2012|[[Веславанне на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2012|Двойкі 200 м]]}}
{{турнір|[[Еўрапейскія гульні]]}}
{{медаль|Бронза|[[Еўрапейскія гульні 2015|Баку 2015]]|[[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2015|Двойкі, 1000 м]]}}
{{медаль|Бронза|[[Еўрапейскія гульні 2015|Баку 2015]]|[[Веславанне на байдарках і каноэ на Еўрапейскіх гульнях 2015|Чацвёркі, 1000 м]]}}
{{турнір|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках і каноэ|Чэмпіянаты свету]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат свету па веславанні на байдарках і каноэ 2014|Масква 2014]]|З-4 1000 м}}
{{турнір|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ|Чэмпіянаты Еўропы]]}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2014|Брандэнбург 2014]]|K-2 500 м}}
{{медаль|Бронза|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2015|Рачыцы 2015]]|K-2 500 м}}
{{медаль|Срэбра|[[Чэмпіянат Еўропы па веславанні на байдарках і каноэ 2015|Рачыцы 2015]]|K-2 1000 м}}
{{турнір|Дзяржаўныя ўзнагароды}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн Айчыны 2 ступені, Беларусь}}{{!!}}{{Ордэн Айчыны 3 ступені, Беларусь}}{{!!}} 
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background: transparent&quot;
{{!}}{{Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь}}
{{!}}{{Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага II ступені}}
{{!}}}
}}
'''Раман Іванавіч Петрушэнка''' (нар. [[25 снежня]] [[1980]], [[Калінкавічы]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Вяславанне|вясляр]].

На [[Летнія Алімпійскія гульні|Летніх Алімпійскіх гульнях]] 2004 у [[Афіны|Афінах]] Петрушэнка атрымаў [[бронзавы медаль]] у дыстанцыі 2500 м на [[каяк]]у сярод мужчын у пары з [[Вадзім Махнеў|Вадзімам Махневым]].

На Летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года ў [[Пекін]]е Петрушэнка атрымаў [[залаты медаль]] у дыстанцыі 1000 м на каяку сярод мужчын у чацвёрцы з Вадзімам Махневым, [[Аляксей Абалмасаў|Аляксеем Абалмасавым]] і [[Артур Літвінчук|Артурам Літвінчуком]], а таксама бронзавы медаль у дыстанцыі 2500 м на каяку сярод мужчын у пары з Вадзімам Махневым.

У 1998-2004 гадах — студэнт [[Мазырскі дзяржаўны педагагічны ўніверсітэт імя І. П. Шамякіна|Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта]].

У 2004-2006 гадах. — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта{{удакладніць}}. З 2006 года — выкладчык кафедры тэорыі і методыкі фізічнага выхавання Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта.

Лепшы спартсмен года ў Беларусі (2009).

Жыве ў Мазыры.

== Узнагароды і званні ==

* [[Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь]] (2004). 
* Лепшы спартсмен года ў Беларусі (2009). 
* Кавалер [[Ордэн Айчыны|Ордэна Айчыны]] II і III ступені. 
* [[Ордэн Пашаны (Беларусь)|Ордэн Пашаны]]. 
* [[Ордэн свяціцеля Кірыла Тураўскага|Ордэн Беларускай праваслаўнай царквы Свяціцеля Кірылы Тураўскага]] II ступені. 
* Званне «Ганаровы паляшук» на V Міжнародным фестывалі этнакультурных традыцый «[[Кліч Палесся]]» (2018, [[Ляскавічы (Петрыкаўскі раён)|Ляскавічы]]) — за вялікі ўклад у сацыяльна-эканамічнае і грамадска-культурнае развіццё [[Прыпяцкае Палессе|Прыпяцкага Палесся]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gp.by/arhiv-novostey/obshchestvo/dva-urozhentsa-belorusskogo-polesya-udostoeny-zvaniya-ganarovy-palyashuk/|title=Два уроженца белорусского Полесья удостоены звания «Ганаровы паляшук»|website=[[Гомельская праўда]]}}&lt;/ref&gt;. 
* Стэла з імем Р. І. Петрушэнкі на Алеі спартыўнай славы каля [[Гомельскі лядовы палац спорту|Лядовага палаца]] ў [[Гомель|Гомелі]] (15 верасня 2023)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tvrgomel.by/news/alleyu-sportivnoy-slavy-otkryli-vozle-ledovogo-dvortsa|title=Аллею спортивной славы открыли возле Ледового дворца|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belkagomel.by/2023/09/15/7-legend-v-gomele-poyavilas-alleya-sportivnoj-slavy/|title=7 легенд. В Гомеле появилась Аллея спортивной славы|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{SportsReference|pe/roman-petrushenko-1|NAME=Раман Петрушенко}}
* [https://web.archive.org/web/20080902002809/http://results.beijing2008.cn/WRM/ENG/BIO/Athlete/3/217223.shtml Старонка пра Петрушэнку на афіцыйным сайце Летніх Алімпійскіх гульняў 2008 у Пекіне]

{{Спартсмен года Беларусі}}

{{DEFAULTSORT:Петрушэнка Раман Іванавіч}}
[[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ Беларусі]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны ад Беларусі]]
[[Катэгорыя:Алімпійскія чэмпіёны па веславанні на байдарках і каноэ]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]]
[[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2004 года]]
[[Катэгорыя:Бронзавыя прызёры летніх Алімпійскіх гульняў 2008 года]]
[[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2004 года]]
[[Катэгорыя:Весляры на байдарках і каноэ на летніх Алімпійскіх гульнях 2008 года]]
[[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па веславанні на байдарках і каноэ]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны III ступені (Беларусь)]]
[[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Айчыны II ступені (Беларусь)]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Мазырскага дзяржаўнага педагагічнага ўніверсітэта імя І. П. Шамякіна]]
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Мазыра]]</text>
      <sha1>qe30xgmc4m19b4nlwpn1thiin8gi6sd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шахты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31520</id>
    <revision>
      <id>5182211</id>
      <parentid>4966013</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2623" sha1="shrsbci22zpwpwouwif7spifx5tvw7r" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Шахты''' ({{lang-ru|Шахты}}) — горад (з [[1867]] года) у [[Расія|Расіі]], у складзе [[Растоўская вобласць|Растоўскай вобласці]]. Насельніцтва 219 тыс. чалавек ([[2025]]). Заснаваны ў [[1867]] годзе. Горад размешчаны на рацэ Грушаўка. З’яўляецца другім па плошчы (пасля [[Растоў-на-Доне|Растова-на-Доне]]) і трэцім па колькасці насельніцтва (пасля [[Таганрог]]а) горадам у Растоўскай вобласці.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Здабыча [[Каменны вугаль|каменнага вугалю]], машынабудаўнічы завод «Гідрапрывад» (прамысловая гідраўліка). Вытворчасць будаўнічых матэрыялаў, у тым ліку [[жалезабетон]]ных канструкцый, [[Кераміка|керамічных]] вырабаў; завод сухіх будаўнічых сумесяў, прадпрыемства па вырабе керамічнай пліткі. Растоўскі электраметалургічны завод.

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
Радзіма [[Герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] [[Барыс Іванавіч Коўзан|Б. І. Коўзана]] (1922—1985)&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|8|||436}}&lt;/ref&gt;, мастацтвазнаўца [[Уладзімір Іванавіч Няфёд|У. І. Няфёда]] (1919—1999)&lt;ref name=&quot;Бел&quot;&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)||542—543}}
&lt;/ref&gt;.
* [[Мікалай Афанасьевіч Панамароў]] — расійскі графік

== Гарады-пабрацімы ==
{{гарады-пабрацімы}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БСГН|Ша́хты|743}}
* {{крыніцы/ГНР (2008)|Ша́хты|496}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ша́хты|553}}
* {{крыніцы/Города России (1998)|Ша́хты|523}}
{{Гарады Растоўскай вобласці}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гарады Растоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1805 годзе]]</text>
      <sha1>shrsbci22zpwpwouwif7spifx5tvw7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамскі канал</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45239</id>
    <revision>
      <id>5182226</id>
      <parentid>5164458</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42054" sha1="lyjw69m651j47ykgog3nuxjk857g5lu" xml:space="preserve">{{coord|display=title|9|4|48|N|79|40|48|W|type:waterbody_region:PA}}
{{Канал
|Назва = Панамскі канал
|Арыгінальная назва = Canal de Panama
|Выява           = Panama Canal Gatun Locks.jpg
|Подпіс              = Гатунскія шлюзы
|Карта                = Pm-map be.png
|Подпіс карты        = Карта Панамскага канала
|Даўжыня                = 81,6
|Максімальная глыбіня = 
|Расход вады          = 
|Месца вымярэння      = 
|Уваход                 = [[Ціхі акіян]]
|Месцазнаходжанне ўваходу = 
|Вышыня ўваходу         = 
|s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = 
|s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = 
|Вусце                 = [[Атлантычны акіян]]
|Месцазнаходжанне вусця = 
|Вышыня вусця         = 
|m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = 
|m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = 
|Ухіл канала          = 
|Краіна                = [[Панама]]
|Рэгіён                = 
|Катэгорыя на Вікісховішчы= Panama Canal
}}
'''Панамскі канал''' — суднаходны канал, які злучае [[Панамскі заліў]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] з [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] і [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], размешчаны на [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйку]] на тэрыторыі дзяржавы [[Панама]]. Даўжыня — 81,6 км, у тым ліку 65,2 км па сушы і 16,4 км па дне Панамскай і Лімонскай бухт (для праходу суднаў па глыбокай вадзе).

Будаўніцтва Панамскага канала зрабілася адным з найбуйных і найскладаных будаўнічых праектаў, ажыццёўленых чалавецтвам. Панамскі канал аказаў неацэнны ўплыў на развіццё суднаходства і эканомікі ў цэлым у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар’і]] і на ўсёй Зямлі, што абумовіла яго надзвычай высокае геапалітычнае значэнне. Дзякуючы Панамскаму каналу марскі шлях з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Сан-Францыска]] скараціўся з 22,5 тыс. км да 9,5 тыс. км.

Канал прапускае праз сябе судны самых розных тыпаў — ад яхт да велізарных [[танкер]]аў і [[кантэйнеравоз]]аў. Максімальны памер судна, якое можа прайсці па Панамскім канале, стаў фактычна стандартам у суднабудаванні, атрымаўшы назву [[Panamax]].

Праводка суднаў праз Панамскі канал ажыццяўляецца лоцманскай службай Панамскага канала. Сярэдні час праходу судна па канале — 9 гадзін, мінімальны — 4 гадзіны 10 хвілін. Максімальная прапускная здольнасць 48 суднаў у суткі. Штогод праз канал праходзяць каля 17,5 тыс. суднаў, якія перавозяць больш 203 млн тон грузаў. Да [[2002]] года паслугамі канала скарысталася ўжо больш 800 тыс. суднаў.

У снежні [[2010]] года канал упершыню за 95 гадоў быў закрыты для праводкі суднаў з-за непагадзі і падвышэння ўзроўню вады ў выніку бесперапынных дажджоў&lt;ref&gt;[http://www.gudok.ru/transport/vodniy/news.php?ID=382655 Панамский канал впервые остановил работу]{{Недаступная спасылка}} // gudok.ru {{праверана|9|12|2010}}&lt;/ref&gt;.

У ліпені [[2014]] года быў абвешчаны даканцовы маршрут [[Нікарагуанскі канал|Нікарагуанскага канала]], адпаведнага па шырыні і глыбіні параметрам сучасных суднаў і закліканага стаць альтэрнатывай Панамскаму&lt;ref name=&quot;Krugosvet&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/PANAMSKI_KANAL.html|title=Панамский канал|publisher=Энциклопедия «Кругосвет»|access-date=10 жніўня 2016|archive-date=24 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424074817/http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/PANAMSKI_KANAL.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
[[Файл:1888 canal panama.JPG|thumb|Будаванне канала ў 1888 годзе.]]
[[Файл:Акция панамского канала.JPG|thumb|Акцыя Панамскага канала.]]
Выточная задума будавання канала, што злучае два акіяны, ставіцца да [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]], але кароль Іспаніі [[Філіп II Габсбург|Філіп II]] наклаў забарона на разгляд падобных праектаў, бо «што Бог злучыў, чалавек раз’яднаць не можа». У 1790-е гг. праект канала быў распрацаваны [[Алесандра Малаяспіна]]й, яго каманда нават абследавала трасу будавання канала.

У звязку з узростам міжнароднага гандлю цікавасць да канала ажыла да пачатку XIX стагоддзя; у 1814 годзе [[Іспанія]] прыняла закон пра будаўніцтва паміж акіянскага канала; у 1825 годзе аналагічны рашэнне прымае кангрэс цэнтральна-амерыканскіх дзяржаў. Адкрыццё золата ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] выклікала ў [[ЗША]] падвышаную цікавасць да праблемы канала, і ў 1848 годзе ЗША па дамове Хэйса атрымалі ў [[Нікарагуа]] манапольнае права на пабудову ўсіх відаў паміж акіянскіх шляхоў зносін. [[Вялікабрытанія]], чые ўладанні датыкаліся з Нікарагуа, паспяшалася ўтаймаваць экспансію ЗША, склаўшы з імі 18 красавіка 1850 года [[Дагавор Клейтана — Булвера]] пра супольную гарантыю нейтралітэту і бяспекі будучыні паміж акіянскага канала. Цягам усяго XIX стагоддзя фігуруюць два асноўныя варыянты кірунку канала: праз Нікарагуа і праз [[Панама|Панаму]]&lt;ref name=&quot;БСЭ1&quot;&gt;«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57&lt;/ref&gt;.

Тым не менш, першая спроба будавання суднаходнага шляху на [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйку]] датуецца толькі [[1879]] годам. Ініцыятыва ў распрацоўцы Панамскага варыянту была захоплена французамі. У той час увагу ЗША прыцягваў, галоўным чынам, нікарагуанскі варыянт. У 1879 годзе ў [[Парыж]]ы пад старшынствам кіраўніка пабудовы [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] [[Фердынанд Лесэпс|Фердынанда Лесэпса]] была створана «[[Панамская кампанія|Усеагульная кампанія міжакіянскага канала]]», [[акцыянернае таварыства|акцыі]] якой набыло больш 800 тысяч чалавек, кампанія выкупіла ў інжынера Уайза за 10 млн франкаў канцэсію на пабудову Панамскага канала, атрыманую ім ва ўрада [[Калумбія|Калумбіі]] у 1878 годзе. Міжнародны кангрэс, скліканы перад сфармаваннем кампаніі Панамскага канала, выказаўся за канал на роўні мора; кошт прац планавалася ў 658 млн франкаў і аб’ём земляных прац агадваўся ў 157 млн куб. [[ярд]]аў. У [[1887]] годзе давялося адмовіцца ад ідэі бясшлюзавага канала, каб скараціць аб’ём прац, бо сродкі кампаніі (1,5 млрд франкаў) былі размантачаны, галоўным чынам, на подкуп газет і членаў парламента; толькі траціна была выдаткавана на вытворчасць прац. У выніку 14 снежня 1888 года кампанія спыніла платы, і неўзабаве працы былі спынены&lt;ref name=&quot;БСЭ1&quot; /&gt;.

Да [[1888]] года на будаванне канала было страчана 300 млн долараў (амаль у 2 разы больш, чым меркавалася), а выканана была толькі траціна прац. Прычынай стаў і няправільны праект (канал на ўзроўні мора), і нізкая якасць кіраўніцтва арганізацыяй прац, і недаацэнка яго кошту, а таксама немагчымасць даць рады з хваробамі — [[малярыя]]й і [[жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкай]], якія касілі працаўнікоў. Ёсць звесткі, што ў выніку адсутнасці супрацьэпідэмічных імпрэз загінулі сама меней 20 тыс. чалавек&lt;ref name=MDaniel&gt;Даниэл М. — [http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm Тайные тропы носителей смерти.] — Прогресс, 1990. ISBN 5-01-002041-6&lt;/ref&gt;. Будоўля набыла благую славу, у газетах таго часу пісалі, што некаторыя групы працоўных прывозілі з сабой з Францыі ўласныя труны.

У 1889 годзе кампанію вырашана было распусціць, і вакол яе дзейнасці паўстаў [[Панамскі скандал|знакаміты скандал у Францыі]] ў 1892—1893 гг. Справа была перададзена суду. Падчас расследавання, пачатага ў выніку фінансавага краху кампаніі, выявілася грандыёзная сістэма подкупу парламентароў, членаў урада і прэсы. Скампраметаванымі аказаліся многія члены парламента і шэраг кіроўных дзеячаў з асяроддзя стаялых ва ўлады ўмераных рэспубліканцаў, як [[Шарль Фрэйсінэ|Фрэйсінэ]], [[Марыс Рувье|Рувье]], а таксама радыкалаў ([[Шарль Флаке|Флаке]] і інш.). Матэрыялы расследавання паказалі, што ўплывовыя палітычныя дзеячы за буйныя хабары давалі дазвол на незаконныя дзеянні кампаніі, якая выяўна ішла да краху, што прывяло да спусташэння сотняў тысяч дробных укладнікаў — уладальнікаў акцый. Шэраг замяшаных у Панамскім скандале палітычных дзеячаў былі здраджаны суду, але адкараскаліся надзвычай лёгкімі карамі ці былі зусім вызвалены ад іх. Аднак панавалае ў краіне абурэнне адбілася на выніках парламенцкіх выбараў 1893 года, калі левая апазіцыя выйграла каля 80 галасоў&lt;ref name=&quot;БСЭ1&quot; /&gt;. Лесэпс быў адным з выбітных інжынераў свайго часу, у выніку банкруцтва праекта ён, а таксама знакаміты стваральнік Эйфелевай вежы [[Гюстаў Эйфель|Аляксандр Гюстаў Эйфель]], былі звінавачаны ў буйнамаштабным махлярстве, бясталентным кіраванні кампаніяй і няправільным выдаткаванні сродкаў і прысуджаны да розных тэрмінаў турэмнага зняволення і штрафаў. Фердынанд Лесэпс не перажыў стрэсу і сканаў.

Панамскі скандал з’явіўся яркім сведчаннем раскладання палітычных і бізнес-эліт [[Трэцяя французская рэспубліка|Трэцяй французскай рэспублікі]] і выкрыў маштаб карупцыі сярод прэсы. «Панама» з тых часоў стала намінальным імем буйнага махлярства з подкупам службовых асоб. Кампанія збанкрутавалася, гэта пацягнула за сабой спусташэнне тысяч дробных уладальнікаў акцый. Дадзеная авантура атрымала назву Панамскай, а слова «панама» стала сінонімам афёры, махлярства ў грандыёзных маштабах. Прызначаны ад суда ліквідатар кампаніі Панамскага канала стварыў у [[1894]] годзе новую кампанію Панамскага канала, адпачатку, з-за фінансавых цяжкасцяў і благой рэпутацыі праекта, вырачаную на гібенне&lt;ref name=&quot;БСЭ1&quot; /&gt;.

[[Іспана-амерыканская вайна]] 1898 года ўзмацніла намер [[ЗША]] пабудаваць канал на Панамскім перашыйку з мэтай узмацнення ўплыву ў Заходнім паўшар’і. У 1899 годзе ў ЗША была створана камісія па пабудове канала праз перашыек, і сенат асігнаваў 115 млн долараў на ажыццяўленне нікарагуанскага варыянту. Адначасна ЗША сталі дамагацца ад Брытаніі адмовы ад прэтэнзій на супольнае кіраванне каналам і пачалі для гэтага перамовы пра перагляд Клейтан-Бульверскага дагавора, скарыстаўшыся цяжкім становішчам Вялікабрытаніі ў час [[Англа-бурская вайна, 1899—1902|Англа-бурскай вайны]] (1899—1902)&lt;ref name=&quot;БСЭ1&quot; /&gt;. У [[1901]] годзе Злучаныя Штаты склалі з [[Вялікабрытанія]]й дагавор Хея — Паўнсфата, паводле якога Штаты атрымалі вылучнае права на збудаванне дадзенага канала без удзелу Вялікабрытаніі. Аб’ява канала нейтральным і гарантыя свабоднага праходу праз канал ваенных і гандлёвых суднаў усіх нацый як у мірны час, так і ў ваенны час знішчалася амерыканскай абмоўкай, што гэтыя пастановы не будуць шырыцца на тыя меры, якія ЗША злічаць патрэбным прыняць для абароны Панамы і падтрымання парадку ў канале. Фактычна пры вайне, у якой бралі ўдзел бы ЗША, іх ваенныя ўмацаванні няўхільна пазбывалі іншы ваенны бок магчымасці скарыстаць канал на роўных пачатках. Ратыфікацыя Хей-Паўнсефоцкага дагвора ўхіліла перашкоду з боку Англіі. На чаргу стала пытанне пра перакупку ў французскай кампаніі канцэсіі на збудаванне Панамскага канала. З мэтай запалохаць французскую кампанію, што валодала канцэсіяй, перспектывай пабудовы канкуруючага канала і збіць цану, камісія кангрэса ЗША выказалася спачатку за нікарагуанскі кірунак, і ў кангрэсе 9 студзеня 1902 года быў прыняты адпаведны [[біль Хепберна]]. Пад уражаннем гэтага французы пагадзіліся ў чэрвені 1902 года прадаць канцэсію, выкананыя працы і значнае абсталяванне за 40 млн долараў; пасля гэтага амерыканцы скасавалі біль Хепберна і вырашылі пытанне ў карысць Панамскага канала&lt;ref name=&quot;БСЭ1&quot; /&gt;.

[[Файл:Spanish laborers on Panama Canal in early 1900s.jpg|thumb|Іспанскія працоўныя — будаўнікі канала, пачатак 1900-х.]]
[[Файл:Pan can 1911.JPG|thumb|Будаванне канала, 1911.]]
[[28 чэрвеня]] [[1902]] года Кангрэс ЗША прыняў закон, што абавязвае прэзідэнта ЗША набыць маёмасць кампаніі па будаванні канала, акцыі чыгункі Панамскай кампаніі і палоску зямлі ў Калумбіі шырынёй 10 міль для збудавання, падтрымання і кіравання каналам з правам юрысдыкцыі на памянёнай тэрыторыі. 22 студзеня 1903 года пасол Калумбіі Томас Херан і дзяржсакратар ЗША Джон Хэй падпісалі дагавор, па якім Калумбія аддавала ў арэнду Злучаным Штатам тэрмінам на 100 гадоў палоску зямлі для збудавання Панамскага канала. За санкцыю ўрада Калумбіі, якой прыналежала тэрыторыя Панамы, на перадачу канцэсіі ЗША згаджалася выплаціць адначасна 10 млн долараў і потым па заканчэнні 9 гадоў — штогод па 250 тысяч долараў пры захаванні суверэнітэту Калумбіі над зонай Панамскага канала. Умовы гэтыя і былі аформлены ў дамове [[Дагавор Хея — Эрана|Хея-Эрана]], але калумбійскі сенат 12 жніўня 1903 года адмовіўся яго ратыфікаваць, бо канцэсійны дагавор з французскай кампаніяй мінаў толькі ў 1904 годзе, а па ўмовах яго, калі канал да таго часу не пачне функцыянаваць, гэта было несумнеўна, — то ўсе збудаваныя кампаніяй збудавання пераходзілі бязвыплатна да [[Калумбія|Калумбіі]]. Адзіны выхад зацікаўленыя твары ў Францыі і ЗША бачылі зараз у тым, каб штат Панама аддзяліўся ад Калумбіі і ў якасці самастойнай дзяржавы аформіў юрыдычна перадачу канцэсіі ЗША. Француз [[Філіп-Жан Бюно-Варыя|Бюно-Варыя]] ўзначаліў сепаратысцкі рух і, пры спрыянні ваеннага флота ЗША, ажыццявіў [[Аддзяленне Панамы ад Калумбіі|аддзяленне Панамы]] 4 лістапада 1903 года; 18 лістапада ад імя «Незалежнай Панамскай рэспублікі» ён падпісаў са ЗША дагавор на ўзор дамовы Хея-Эрана. Канфлікт ЗША з Калумбіяй быў ліквідаваны толькі ў 1921 годзе&lt;ref name=&quot;БСЭ1&quot; /&gt;.

Па Дагаворы 1903 года Злучаныя Штаты атрымвалі ў вечнае валоданне «зону зямлі і зямлі пад вадой для збудавання, падтрымання, эксплуатацыі, усталявання санітарнага парадку і абароны памянёнага канала», што агадвалася артыкулам 2 Дамовы. Артыкул 3 даваў ЗША ўсе правы, як калі б яны былі суверэнам тэрыторыі. Апроч таго ЗША рабіліся гарантам незалежнасці Рэспублікі Панама і атрымвалі правы падтрымваць парадак у гарадах Панама і Калон у выпадку, калі Рэспубліка Панама, на думку ЗША, апынулася б няздольнай падтрымаць парадак. Эканамічны бок Дагавора паўтараў Дагавор Хея-Эрана, не ратыфікаваны Калумбіяй. Ад імя Панамы дагавор падпісаў французскі грамадзянін Філіп Бюно-Варыя за 2 гадзіны да прыбыцця ў Вашынгтон афіцыйнай дэлегацыі Панамы.

Будаванне пачалося пад эгідай Міністэрства абароны ЗША, а Панама фактычна стала пратэктаратам ЗША&lt;ref&gt;[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/195/ПАНАМА Панама. История.] // Энциклопедия Кольера&lt;/ref&gt;.

У 1900 годзе ў Гаване [[Уолтэр Рыдам|Уолтэрам Рыдамам]] і [[Джэймс Кэрал|Джэймсам Кэралам]] было ўсталявана, што [[жоўтая ліхаманка]] перадаецца [[камары|камарамі]], і быў паспяхова ўжыты метад зніжэння небяспекі жоўтай ліхаманкі шляхам знішчэння камарыных лічынак у месцах іх пасялення. Помнячы пра няшчасце першай спробы пракапаць канал, амерыканцы скіравалі ў паход на камароў {{btname|[[Aedes aegypti]]}} і [[Малярыйныя камары|малярыйных камароў]] — пераносчыкаў [[Жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]] і [[Малярыя|малярыі]], адпаведна, — вялікую экспедыцыю, што ўзначальваецца [[Уільям Кроўфард Горгас|Уільямам КроўфардАм Горгасам]] — 1500 чалавек. Пра маштабы іх дзейнасці красамоўна кажуць апублікаваныя дадзеныя: патрабавалася высечы і спаліць 30 квадратных кіламетраў хмызнякоў і дробных дрэў, выкасіць і спаліць траву на такім жа плошчы, асушыць мільён квадратных ярдаў (80 га) балот, вырыць 250 тысяч футаў (76 км) водаадводных равоў і аднавіць 2 мільёны футаў (600 км) старых равоў, распырскаць 150 тысяч галонаў (570 тыс. літраў) маслаў, знішчальных камарыныя лічынкі ў агменях размнажэння&lt;ref name=MDaniel /&gt;. Як і незадоўга да гэтага ў [[Гавана|Гаване]], гэта прынесла свае плады: пашыранасць жоўтай ліхаманкі і [[малярыя|малярыі]] скарацілася гэтак, што хваробы перасталі быць перашкаджаючым фактарам.


Да збудавання канала вайсковае міністэрства ЗША прыступіла ў [[1904]] годзе. Галоўным інжынерам канала стаў [[Джон Фрэнк Стывенс]]. Гэтым разам быў абраны слушны праект: [[шлюз]]ы і азёры. На будаванне запатрабавалася 10 гадоў, $400 млн і 70 тысяч працоўных, з якіх, па амерыканскіх дадзеных, каля 5600 чалавек загінулі. Раніцай [[13 кастрычніка]] [[1913]] года прэзідэнт ЗША [[Томас Вудра Вільсан]] пры шматлікіх высокапастаўленых гасцях, якія памкнуліся ў [[Белая дом|Белага дома]], скіраваўся да адмысловага століка і велічным жэстам націснуў на пазалочаную кнопку. І ў тое ж імгненне магутны выбух скалынуў вільготнае трапічнае паветра ў чатырох тысячах кіламетрах ад [[Вашынгтон]]а, на [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйку]]. Дваццаць тысяч кілаграмаў [[дынаміт]]а разбурылі ў горада Гамбоа апошнюю перашкоду, што падзяляла воды [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] і [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіянаў. Кабель даўжынёй у чатыры тысячы кіламетраў, адмыслова пракладзены ад перамычкі ў Гамбоа да [[Белая дом|Белай хаце]], паслухмяна выканаў волю прэзідэнта

У жніўні 1945 года Японія планавала ўжыццявіць [[Бамбардзіроўка Панамскага канала|бамбардзіроўку канала]].

[[7 верасня]] [[1977]] года ў [[Вашынгтон]]е лідар Панамы [[Амар Тарыхас|А. Тарыхас]] і прэзідэнт ЗША [[Джымі Картэр|Д. Картэр]] падпісалі дамову пра перадачу панамскаму ўраду кантролю над каналам з 2000 года. [[23 кастрычніка]] [[1977]] года пагадненне было ратыфікавана парламентам Панамы, а [[18 красавіка]] [[1978]] года — сенатам ЗША.

Панамскі канал кантраляваўся ЗША аж да [[31 снежня]] [[1999]] года, пасля чаго быў перададзены ўраду [[Панама|Панамы]]&lt;ref&gt;Т. В. Ткачева [http://wwwold.ugrasu.ru/science/journal/3/13/documents/97-103.pdf Обсуждение в конгрессе США договора о Панамском канале 1977 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140226051853/http://wwwold.ugrasu.ru/science/journal/3/13/documents/97-103.pdf |date=26 лютага 2014 }} // ВЕСТНИК ЮГОРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА, 2006. Выпуск 3. С. 97-103&lt;/ref&gt;.

== Канфігурацыя канала ==
Дзякуючы S-вобразнай форме Панамскага перашыйка, Панамскі канал скіраваны з паўднёвага ўсходу (бок Ціхага акіяна) на паўночны захад (Атлантычны акіян). Канал складаецца з двух штучных азёр, злучаных каналамі і паглыбленымі рэчышчамі рэк, а таксама з дзвюх груп [[шлюз]]аў. З боку [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] трохкамерны [[шлюз]] «Gatun» злучае Ліманскую бухту з возерам [[Гатун]]. З боку [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] двухкамерны [[шлюз]] «Miraflores» і аднакамерны [[шлюз]] «Pedro Miguel» злучаюць Панамскую бухту з рэчышчам канала. Розніца паміж роўнем Сусветнага Акіяна і роўнем Панамскага канала складае 25,9 метра. Дадатковае водазабеспячэнне забяспечваецца яшчэ адным вадасховішчам — возерам Алахуэла

[[Файл:Ship passing through Panama Canal 01.jpg|thumb|220px|Велізарны паром, што праходзіць праз канал.]]
Усе шлюзы канала — дзвюх ніцяныя, што забяспечвае магчымасць адначаснага сустрэчнага руху суднаў па канале. На практыцы, тым не менш, звычайна абедзве ніткі шлюзаў працуюць на пропуск суднаў у адным кірунку. Памеры шлюзавых камер: шырыня 33,53 м, даўжыня 304,8 м, мінімальная глыбіня 12,55 м. Кожная камера месціць 101 тыс. м³ вады. Праводка буйных суднаў праз шлюзы забяспечваецца адмысловымі невялікімі чыгуначнымі лакаматывамі на электрычнай цязе, што завуцца ''муламі'' (у гонар [[мул]]аў, якія раней служылі асноўнай цяглавай сілай для перасоўвання [[барка|барак]] па рэках).

Адміністрацыяй канала ўсталяваны наступныя прахадныя памеры для суднаў: даўжыня — 294,1 м (965 футаў), шырыня — 32,3 м (106 футаў), асадка — 12 м (39,5 футаў) у прэснай трапічнай вадзе, вышыня — 57,91 м (190 футаў), памер ад ватэрлініі да самай высокай кропкі судна&lt;ref name=&quot;blackseatrans&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=1216 |title=Максимальные размеры, при которых судам разрешено проходить шлюзы Панамского канала |access-date=10 жніўня 2016 |archive-date=13 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613002400/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=1216 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. У вылучных выпадках суднам можа быць пададзена дазвол для праходжання пры вышыні 62,5 м (205 футаў), пры ўмове, што праход будзе ажыццёўлены пры нізкай вадзе.

На сваім працягу канал перасякаецца двума мастамі. Уздоўж трасы канала паміж гарадамі [[Панама (горад)|Панама]] і [[Горад Калон|Калон]] пракладзена аўтамабільная дарога і чыгунка.

== Платы за праход па канале ==
Зборы за праход па канале афіцыйна спаганяюцца [[Адміністрацыя Панамскага канала|Адміністрацыяй Панамскага канала]] — дзяржаўнай установай Панамы. Стаўкі збору ўсталяваны ў залежнасці ад тыпу судна.

Сума збору з кантэйнеравозаў вылічваецца ў залежнасці ад іх ёмістасці, выяўленай у [[TEU]] (аб’ём стандартнага 20-футавага кантэйнера). З 1 мая 2006 года стаўка складае $49 за адзін TEU.

Сума платы з іншых суднаў вызначаецца ў залежнасці ад іх [[водазмяшчэнне|водазмяшчэнні]]. На 2006 год стаўка збору складала $2,96 за адну тону да 10 тыс. тон, $2,90 за кожную з наступных 10 тыс. тон і $2,85 за кожную наступную тону.

Сума збору з малых суднаў вылічваецца выходзячы з іх даўжыні:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Даўжыня судна
! Стаўка
|-
| Да 15,24 м (50 футаў) || $500
|-
| Ад 15,24 м (50 футаў) да 24,384 м (80 футаў) || $750
|-
| Ад 24,384 м (80 футаў) да 30,48 м (100 футаў) || $2000
|-
| Больш 30,48 м (100 футаў) || $2500
|}

== Будучыня канала ==
23 кастрычніка 2006 года ў Панаме былі падведзены вынікі [[рэферэндум]]а пра пашырэнне Панамскага канала, якое падтрымалі 79 % насельніцтва. Прыняццю гэтага плана спрыялі кітайскія бізнес-структуры, кіраўнікі каналам. Да 2016 года ён мадэрнізаваны і можа прапускаць нафтавыя танкеры водазмяшчэннем больш 130 тыс. тон, што істотна скараціла час даставы венесуэльскай нафты ў [[Кітай]]. Якраз да гэтага [[Венесуэла]] абяцае павялічыць пастаўкі нафты ў Кітай да 1 млн [[барэль, амерыканскі нафтавы|барэляў]] у суткі.

Падчас рэканструкцыі планавалася правесці днопаглыбныя працы і пабудаваць новыя, шырэйшыя шлюзы. У выніку да 2016 года праз Панамскі канал змогуць праходзіць [[супертанкер]]ы водазмяшчэннем да 170 тыс. тон. Максімальная прапускная здольнасць канала ўзрасце да 18,8 тыс. суднаў у год, грузазварот — да 600 млн [[Panama Canal Universal Measurement System|PCUMS]]. Рэканструкцыя абыйдзецца ў $5,25 млрд. Чакаецца, што дзякуючы ёй да 2017 года бюджэт Панамы будзе штогод атрымваць $2,5 млрд прыбыткаў ад канала, а да 2025 года прыбыткі ўзрастуць да $4,3 млрд.

Пачатак прац па будаванні трэцяй групы шлюзаў запланаваны на 25 жніўня 2009 года. Адміністрацыя Панамскага канала даручыла гэту працу [[кансорцыум]]у GUPC (''Grupo Unidos por el Canal''), які 15 ліпеня 2008 года выйграў [[Тэндар, гандаль|тэндар]] на будаванне, прапанаваўшы ўжыццявіць патрэбныя працы за 3 мільярда 118 мільёнаў долараў і скончыць будаванне да сярэдзіны 2014 года. Асноўным членам гэтага кансорцыума з’яўляецца іспанская фірма Sacyr Vallehermoso&lt;ref&gt;[http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2009/08/19/hoy/panorama/1893258.asp ACP entrega orden de proceder para las nuevas esclusas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100709005342/http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2009/08/19/hoy/panorama/1893258.asp |date=9 ліпеня 2010 }} 19 августа 2009{{ref-es}}&lt;/ref&gt;.

Станам на верасень 2014 года, сканчэнне прац было перасунута на 1-ю палову 2016 года&lt;ref&gt;[http://www.charlotteobserver.com/2014/09/09/5160891/sc-international-trade-conference.html#.VCFlF1dIrFw Maritime panel to hold sessions on port congestion]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. У красавіку 2015 г. у рамках рэканструкцыі і пашырэння Панамскага канала былі ўсталяваны апошнія шлюзавыя вароты. У адміністрацыі канала гэту падзею назвалі гістарычнай, адзначыўшы, што новыя шлюзы пачнуць прымаць судны ў другім квартале 2016 года&lt;ref&gt;[http://www.rg.ru/2015/04/29/kanal-anons.html В рамках расширения Панамского канала установлены все шлюзовые ворота]&lt;/ref&gt;. 26 чэрвеня 2016 года па абноўленым і пашыраным канале прайшло першае судна, якім стаў кітайскі кантэйнеравоз&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/russian/news/2016/06/160626_panama_first_vessel По новому Панамскому каналу прошло первое судно — BBC Русская служба]&lt;/ref&gt;.

== Альтэрнатыва ==
У якасці альтэрнатыўнай трасы для меж акіянскага канала разглядалася тэрыторыя [[Нікарагуа]]. Першыя папярэднія планы [[Нікарагуанскі канал|Нікарагуанскага канала]] паўсталі яшчэ ў XVII стагоддзі. У чэрвені 2013 года нацыянальны сход Нікарагуа ўхваліў праект будавання новага канала, які стане канкурэнтам Панамскаму каналу; кошт праекта 40 млрд долараў. У 2014 годзе гэты праект быў зацверджаны.

== Гл. таксама ==

* [[Панама (капялюш)|Панама]]
* [[Мост дзвюх Амерык]]
* [[Панамакс]]
* {{нп3|Транспанамскі нафтавод||en|Trans-Panama pipeline}}
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамскі канал|||}}
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Panama Canal}}
* [http://zhurnal.lib.ru/t/tonina_o_i/te_panamskiy_kanal.shtml Панамскі канал Артыкул з Тэхнічнай Энцыклапедыі 1927-34 г.г.: ]
* [http://www.pancanal.com/ Афіцыйны сайт адміністрацыі Панамскага канала]{{ref-es}}{{ref-en}}
* [http://www.coolpanama.com/panama-webcams.html Вэб-камеры Панамскага канала]{{ref-en}}
* [http://samlib.ru/t/tonina_o_i/te_panamskiy_kanal.shtml Панамский канал Статья из Технической Энциклопедии 1927-34 гг.: ]
* [http://www.popmech.ru/article/480-mezh-dvuh-okeanov/ Меж двух океанов: Ворота Посейдона на сайте журнала «Популярная механика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827055840/http://www2.popmech.ru/article/480-mezh-dvuh-okeanov/ |date=27 жніўня 2013 }}

{{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Геаграфія Панамы]]
[[Катэгорыя:Каналы Панамы]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]
[[Катэгорыя:Каналы]]</text>
      <sha1>lyjw69m651j47ykgog3nuxjk857g5lu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сімон Балівар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47848</id>
    <revision>
      <id>5181890</id>
      <parentid>5170070</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:20:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181890</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16329" sha1="s5vipit7llucvih5vn6k41i1alsxeyx" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя =Сімон Балівар
 | арыгінальнае імя =Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar de la Concepción y Ponte Palacios y Blanco 
 | партрэт =Simón Bolívar - Juan Lovera, 1827.jpg
 | шырыня партрэта =
 | подпіс =Партрэт Сімона Балівара. Хуан Лавера, 1827 года.

 | тытул = Прэзідэнт [[Вялікая Калумбія|Вялікай Калумбіі]]
 | парадак = 1
 | парадак-жан = 
 | пад імем = 
 | сцяг = 
 | перыядпачатак =верасень [[1821]]
 | перыядканец = [[4 мая]] [[1830]]
 | перыяд праўлення =
 | папярэднік =Утварэнне дзяржавы
 | пераемнік =[[Хаакін дэ Маскера]]
 | каранацыя =
 | адрачэнне = 
 | наследнік =

 | тытул_2 = [[Прэзідэнт Балівіі]]
 | парадак_2 = 1
 | парадак-жан_2 = 
 | пад імем_2 = 
 | сцяг_2 = 
 | перыядпачатак_2 =[[11 жніўня]] [[1825]]
 | перыядканец_2 = [[29 снежня]] [[1825]]
 | перыяд праўлення_2 =
 | папярэднік_2 =Утварэнне дзяржавы
 | пераемнік_2 =[[Антоніа Хасэ дэ Сукрэ]]
 | каранацыя_2 =
 | адрачэнне_2 = 
 | наследнік_2 =

| тытул_3 = [[Прэзідэнт Перу]]
 | парадак_3 = 6
 | парадак-жан_3 = 
 | пад імем_3 = 
 | сцяг_3 = 
 | перыядпачатак_3 =[[17 лютага]] [[1824]]
 | перыядканец_3 = [[28 студзеня]] [[1827]]
 | перыяд праўлення_3 =
 | папярэднік_3 =[[Хасэ Бернарда дэ Талье]]
 | пераемнік_3 =[[Андрэс дэ Санта Крус]]
 | каранацыя_3 =
 | адрачэнне_3 = 
 | наследнік_3 =

 | прэм'ер = 
 | віцэ-прэзідэнт =
 | прэзідэнт =
 | манарх =
 | губернатар =
 | віцэ-губернатар =
 | каментар  =

 | дата нараджэння =
 | месца нараджэння =
 | дата смерці =
 | месца смерці =
 | пахаваны =Кафедральны сабор Санта-Марта, у [[1842]] годзе перапахаваны ў Нацыянальным пантэоне, Каракас
 | дынастыя =
 | бацька =
 | маці =
 | муж =
 | жонка =
 | у шлюбе=
 | дзеці =Адсутнічаюць
 | рэлігія =каталік
 | узнагароды =
 | аўтограф =Simón Bolívar Signature.svg
 | Commons            =Simón Bolívar
 | Rodovid=
}}
'''Сімо́н Балі́вар''' (поўнае імя — '''Сімон Хасэ Антоніа дэ ла Сантысіма Трынідад Балівар-і-Понсэ-і-Паласіяс-і-Бланка''', [[Іспанская мова|ісп.]]: Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar y Ponce y Palacios y Blanco) ([[24 ліпеня]] [[1783]] — [[17 снежня]] [[1830]]) — змагар за незалежнасць [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] ад [[Іспанія|Іспаніі]]. Найбольш уплывовы і вядомы з кіраўнікоў [[вайна за незалежнасць іспанскіх калоній Амерыцы|вайны за незалежнасць]] іспанскіх калоній у [[Амерыка|Амерыцы]]. Нацыянальны герой [[Венесуэла|Венесуэлы]], у [[1813]] годзе Нацыянальным кангрэсам Венесуэлы быў абвешчаны Вызваленцам. Акрамя таго, вызваліў [[Новая Гранада|Новую Гранаду]] (сучасная [[Калумбія]] і [[Панама]]), правінцыю Кіта (сучасны [[Эквадор]]) і [[Перу]]. У [[1819]]—[[1830]] гадах прэзідэнт [[Вялікая Калумбія|Вялікай Калумбіі]], створанай на тэрыторыі вызваленых ад іспанскай улады. У [[1825]] годзе стаў на чале [[Балівія|Рэспублікі Балівія]], якая была названа ў яго гонар.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Сімон нарадзіўся [[24 ліпеня]] [[1783]] года ў шляхетнай [[Крэолы|крэольскай]] сям’і Хуана Вінцэнта Балівара, які быў [[баскі|басконскага]] паходжання. Род Балівараў паходзіў з мястэчка [[Ла-Пуэбла-дэ-Балівар]] у [[Біская|Біскаі]], у [[Іспанія|Іспаніі]], які знаходзіўся тады ў акрузе Маркіна, а з пачаткам каланіяльнага жыцця сям’я прыняла найактыўны ўдзел у жыцці [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Хлопчык рана пазбавіўся бацькоў. На выхаванне і фарміраванне светапогляду Балівара вялікі ўплыў зрабіў яго настаўнік і старэйшы сябар, бачны асветнік [[Сімон Радрыгес]]. Юнацтва Балівар правёў у [[Еўропа|Еўропе]], вандраваўшы ў [[1799]]—[[1806]] гадах у [[Іспанія|Іспаніі]], [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]]), дзе рана ажаніўся, але неўзабаве аўдавеў. [[15 жніўня]] [[1805]] года на [[узгорак Монтэ-Сакра|ўзгорку Монтэ-Сакра]] ў [[Рым]]е, у прысутнасці Радрыгеса, ён пакляўся змагацца за вызваленне [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыкі]] ад каланіяльнага прыгнёту.

=== Венесуэльская рэспубліка ===
Сімон Балівар прыняў актыўны ўдзел у звяржэнні іспанскага панавання ў [[Венесуэла|Венесуэле]] ў красавіку [[1810]] года і абвяшчэнні яе незалежнай рэспублікай у [[1811]] годзе. Пасля разгрому апошняй іспанскім войскам, у [[1812]] годзе абгрунтаваўся ў Новай Гранадзе, дзе напісаў «[[Маніфест з Картахены]]», а ў пачатку [[1813]] года вярнуўся на радзіму. У жніўні [[1813]] года яго войскі занялі [[Каракас]]; была створана 2-я Венесуэльская рэспубліка на чале з Баліварам. Аднак, не вырашыўшыся правесці рэформы накіраваныя на інтарэсы народных нізоў, ён не здолеў заручыцца іх падтрымкай і ў [[1814]] годзе атрымаў паражэнне. Вымушаны шукаць прытулак на [[Ямайка|Ямайцы]], у верасні [[1815]] года апублікаваў там адкрыты ліст, дзе выказваў упэўненасць у хуткім вызваленні іспанскай Амерыкі.

=== Стварэнне Калумбіі ===
Усвядоміўшы нарэшце неабходнасць вызвалення [[рабаўніцтва ў Паўднёвай Амерыцы|рабоў]] і вырашэння іншых сацыяльных праблем, Балівар пераканаў прэзідэнта [[Рэспубліка Гаіці|Гаіці]] [[Аляксандр Петыён|Петыёна]] на аказанне паўстанцам ваеннай дапамогі і ў снежні [[1816]] года высадзіўся на ўзбярэжжы [[Венесуэла|Венесуэлы]]. Скасаванне рабства ў [[1816]] годзе і выдадзены ў [[1817]] годзе дэкрэт аб надзяленні салдат вызваленчай арміі зямлёй дазволілі яму пашырыць сацыяльную базу. Услед за паспяховымі дзеяннямі ў Венесуэле яго войскі ў [[1819]] годзе вызвалілі [[Новая Гранада|Новую Гранаду]]. У снежні [[1819]] года ён быў абраны прэзідэнтам абвешчанай Нацыянальным кангрэсам у Ангастуры (зараз [[Сьюдад-Балівар]]) рэспублікі Калумбіі, куды ўвайшлі [[Венесуэла]] і [[Новая Гранада]]. У [[1822]] годзе калумбійцы выгналі іспанскія войскі з правінцыі Кіта (зараз [[Эквадор]]), якая далучылася да [[Калумбія|Вялікай Калумбіі]].

=== Распад калумбійскай федэрацыі ===
Імкнучыся да аб’яднання іспанамоўных-амерыканскіх дзяржаў, Балівар склікаў у [[Панама|Панаме]] кангрэс іх прадстаўнікоў у [[1826]] годзе, але не дамогся поспеху. Пасля сканчэння вызваленчай вайны ў процівагу яго цэнтраліскай палітыцы ў рэгіёне ўзмацніліся сепаратыскія тэндэнцыі. У выніку выступленняў Балівар пазбавіўся ўлады ў [[Перу]] і [[Балівія|Балівіі]] ў [[1827]]—[[1830]] гадах. У пачатку 1830 года ён сышоў у адстаўку і неўзабаве памёр каля калумбійскага горада [[Санта-Марта]] 17 снежня 1830 года. Перад смерцю Балівар адмовіўся ад сваіх зямель, дамоў і нават дзяржаўнай пенсіі і цэлыя дні праводзіў, сузіраючы з акна жывапісныя пейзажы мясцовых «снежных гор» — [[Сьера-Невада-дэ-Санта-Марта|Сьера-Невады]]&lt;ref&gt;[http://charonchronicles.ru/ «Хронікі Харона. Энцыклапедыя смерці»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100111220344/http://charonchronicles.ru/ |date=11 студзеня 2010 }}, Слоўнік абраных смерцяў. Новасібірск ISBN 978-5-379-00562-7&lt;/ref&gt;.

=== У масонстве ===
Вядома, што пасвячэнне ў [[масонства]] Балівар прайшоў у Іспаніі, у [[Кадыс]]е. З [[1807]] года ён быў членам [[Старажытны і Прыняты Шатландскі Статут|Шатландскага Статута]]. У [[1824]] годзе ў [[Перу]] заснаваў [[масонская ложа|ложу]] «Парадак і Свабода» № 2&lt;ref&gt;[http://freemasonry.bcy.ca/biography/bolivar_s/bolivar_s.html Simon Bolivar]. Free Masonry&lt;/ref&gt;.

=== Смерць ===
[[17 снежня]] [[1830]] года ва ўзросце сарака сямі гадоў, Сімон Балівар памёр пасля хваробы на сухоты ў Кінта-дэ-Сан-Педра-Алехандрына ў горадзе [[Санта-Марта]], які сёння размяшчаецца ў Калумбіі. Перад смерцю, Балівар папрасіў свайго ад’ютанта генерала [[Даніэль Фларэнсіа О'Ліры|Даніэля Фларэнсіа О’Ліры]] спаліць яго захавалы архіў твораў, лістоў і прамоў. Аднак О’Ліры не здзейсніў апошняе пажаданне Сімона і захаваў гэтыя працы, забяспечваючы гісторыкаў велізарнай колькасцю інфармацыі пра ліберальную філасофію Балівара, яго думкі, а таксама падрабязнасці яго асабістага жыцця, як яго доўгі раман з [[Мануэла Саэнс|Мануэлай Саэнс]]. Незадоўга да сваёй смерці ў [[1856]] годзе Саэнс дапоўніла гэту калекцыю, дадаўшы ў архіў сваі лісты ад Балівара&lt;ref&gt;Bolívar, Simón (1983). Hope of the universe (print ed.). Paris: UNESCO.&lt;/ref&gt;.

== Спадчына ==
[[Выява:EstatuaDelLibertadorEnLaPlazaBolivar2004-6.jpg|thumb|250px|Помнік Балівару ў [[Каракас]]е]]
У [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыцы]] імя Балівара вельмі папулярнае. Яно сустракаецца ў назвах дзяржавы [[Балівія]], правінцый, гарадоў, вуліц, грашовых адзінак ([[балівіяна]] — [[Балівія]], [[Балівар, грошы|балівар]] — [[Венесуэла]]). Сімону Балівару прысвечаны біяграфічныя нарысы, мастацкія творы, гістарычныя працы, а таксама шматлікія [[помнік]]і. Наймацнейшы [[футбольны клуб]] Балівіі носіць назву «[[ФК Балівар|Балівар]]». З [[1822]] года вернай сяброўкай і спадарожніцай жыцця Балівара, нягледзячы на ўсе метамарфозы яго лёсу, была ўраджэнка гораду [[Кіта]] крэолка Мануела Саенс. Паводле неафіцыйных дадзеных, Сімон Балівар перамог у 472 бітвах.

Балівар з’яўляецца галоўным героем у рамане калумбійскага пісьменніка [[Габрыэль Гарсія Маркес|Габрыэля Гарсіі Маркеса]] «''Генерал у сваім лабірынце''», дзе падзеі развіваюцца ў апошні год жыцця генерала. Біяграфіі Балівара напісалі [[Эміль Людвіг]] і ўкраінскі класік [[Іван Франко]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.colombia.su/Historia/bolivar.html Руская старонка пра Сімона Балівара — Нацыянальнага героя Калумбіі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131004090231/http://www.colombia.su/Historia/bolivar.html |date=4 кастрычніка 2013 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Wikidata/Ancestors}}
{{Прэзідэнты Перу}}
{{DEFAULTSORT:Балівар}}
[[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Венесуэлы]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Калумбіі]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Балівіі]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Перу]]
[[Катэгорыя:Рэвалюцыянеры Эквадора]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Венесуэлы]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Калумбіі]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Балівіі]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Перу]]
[[Катэгорыя:Асобы на банкнотах]]
[[Катэгорыя:Асобы на марках]]
[[Катэгорыя:Масоны]]
[[Катэгорыя:Постаці Балівіі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]]</text>
      <sha1>s5vipit7llucvih5vn6k41i1alsxeyx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Галынка (Клецкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48005</id>
    <revision>
      <id>5181874</id>
      <parentid>5144505</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5181874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11370" sha1="oplgwmm2t16uyoc7o2h9banst08thzq" xml:space="preserve">{{значэнні2|Галынка}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Галынка
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = Беларусь
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Галынка. Царква (01).jpg
|подпіс                = Свята-Петра-Паўлаўская царква
 |lat_dir = N|lat_deg = 52|lat_min = 53|lat_sec = 27.45
 |lon_dir = E|lon_deg = 26|lon_min = 32|lon_sec = 55.18
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Клецкі
|сельсавет2            = Галынкаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 1552
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 384
|год перапісу          = 2009
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = +375 1793
|паштовы індэкс        = 222646
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 5
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = Category:Halynka, Kletsk District
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|OpenStreetMap         = 242998949
}}
'''Галы́нка'''&lt;ref name=&quot;nazvy&quot;&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|с=205}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Halynka}}, {{lang-ru|Голынка}}) — [[аграгарадок]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d910n0030245&amp;q_id=106503|title=Решение Клецкого районного Совета депутатов от 23 февраля 2010 года № 159 &quot;О преобразовании некоторых сельских населенных пунктов в агрогородки&quot;|archive-url=|archive-date=|access-date=|url-status=}}&lt;/ref&gt; у [[Клецкі раён|Клецкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]]. Цэнтр [[Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)|Галынкаўскага сельсавета]].

== Геаграфія ==
Аграгарадок размешчаны на рацэ [[Нача (прыток Лані)|Нача]] (прыток ракі [[Лань (рака)|Лань]]), за 25 км на паўднёвы захад ад горада [[Клецк]], за 167 км ад [[Мінск]]а, за 27 км ад чыгуначнай станцыі [[Клецк (станцыя)|Клецк]] на лініі Асіповічы—Баранавічы&lt;ref name=&quot;gvb&quot;&gt;
{{Крыніцы/ГВБ|8-2||464}}
&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
Паводле даследаванняў беларускага гісторыка В. П. Пазднякова, назва вёскі паходзіць ад урочышча Галавае балота. Першы ўспамін пра паселішча датуецца 1552 годам, калі яно было адзначана на землях каля Машуковічаў. Падчас правядзення валочнай памеры землі падзялілі паміж [[Бона Сфорца|Бонай Сфорцай]] (атрымала 2/3) і князем І. І. Пузынам. Частка, што перайшла да апошняга, з гэтага часу пачала называцца Галынкай-Машуковічамі або проста Галынкай&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

У 1653 годзе сяло Галынка належала панам Чыжам. У гэтым жа годзе Адам-Дамінік Янавіч Чыж, скарбнік віленскі, фундаваў будаўніцтва царквы паміж Бабкамі і Галынкай. З 1793 года ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. У 1800 годзе сяло ў Слуцкім павеце Мінскай губерні, 21 двор, 204 жыхары, уніяцкая царква Пятра і Паўла (пабудавана ў канцы XVIII стагоддзя), вадзяны млын, драўляны сядзібны дом; з'яўлялася шляхецкай уласнасцю. У 1853 годзе маёнткам і сялом Галынка валодаў В. Врандорф. У 1836 годзе ў маёнтку працаваў вінакурны завод, а ў 1884 годзе адчынілася школа граматы&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

Паводле перапісу 1897 года ў вёсцы 100 двароў, 702 жыхары, Сінябудскае народнае вучылішча, хлебазапасны магазін, піцейны дом. У аднайменным маёнтку, якім валодаў Вінародскі, было 68 жыхароў і 10 двароў. У 1910 годзе адчынена 4-класная народная школа. З сакавіка 1919 года ў складзе БССР. З ліпеня 1919 па ліпень 1920 года акупавана польскімі войскамі. З 1921 года ў Галынкаўскай воласці Нясвіжскага павета. З 12 кастрычніка 1940 года — цэнтр Галынкаўскага сельсавета. Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] з 27 чэрвеня 1941 па 2 ліпеня 1944 года акупіравана нямецка-фашысцкімі захопнікамі&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

У 1972 годзе ў вёсцы было 220 двароў, 665 жыхароў. Пасля вайны цэнтр калгаса «Камунар». У 2004 годзе вёска ўвайшла ў склад ПВУП «Налібокі-Нёман» (цэнтр — у Бабічах). У 2009 годзе працавалі сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка і іншыя ўстановы&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

== Насельніцтва ==
* '''XIX стагоддзе''':
** 1800 — 204 жыхары, 21 двор.
** 1886 — 380 жыхароў, 50 двароў.
** 1897 — 702 жыхары, 100 двароў (сяло); 68 жыхароў, 10 двароў (маёнтак).
* '''XX стагоддзе''':
** 1921 — 655 жыхароў, 118 двароў (у воласці).
** 1940 — 802 жыхары, 111 двароў (сяло); 66 жыхароў, 18 двароў (маёнтак).
** 1959 — 709 жыхароў (паводле перапісу).
** 1972 — 665 жыхароў, 220 двароў.
** 1996 — 569 жыхароў, 222 двары.
** 1998 — 554 жыхары, 220 двароў.
* '''XXI стагоддзе''':
** 2009 — 384 жыхары, 195 гаспадарак&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

== Інфраструктура ==
На 2009 год у аграгарадку працавалі лясніцтва, сярэдняя школа, дзіцячы сад, Дом культуры, бібліятэка, фельчарска-акушэрскі пункт, комплексны прыёмны пункт бытавога абслугоўвання, аддзяленне сувязі і «[[Беларусбанк]]», магазін, машынны двор з майстэрнямі па рамонце сельскагаспадарчай тэхнікі, ферма буйной рагатай жывёлы&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

== Славутасці ==
* Фрагменты [[Сядзібна-паркавы комплекс Вендорфаў (Галынка)|сядзібна-паркавага комплексу Вендорфаў]] (канец XVIII — пачатак XX стагоддзяў): рэшткі мураванай галубятні (1811) і падмуркі некаторых гаспадарчых пабудоў — {{ГККРБ 4|613Г000196}}
* [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Галынка)|Драўляная царква Святых Пятра і Паўла]] (канец XVIII, перабудавана ў XIX ст.) і званіца (XIX ст.) — {{ГККРБ 4|612Г000197}}. Помнікі народнага драўлянага дойлідства з элементамі класіцызму.
* На вуліцы Зарэчнай знаходзіцца абеліск на ўшанаванне памяці 42 землякоў, якія загінулі падчас руска-японскай вайны 1904—1905 гадоў і Першай сусветнай вайны 1914—1918 гадоў&lt;ref name=&quot;gvb&quot; /&gt;.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;5&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Галынка. Царква (04).jpg|Свята-Петра-Паўлаўская царква
Галынка. Царква (03).jpg|Брама-званіца
Галынка. Каталіцкая капліца (01).jpg|Каталіцкая капліца
Галынка. Свіран (04).jpg|Свіран-галубятня
Галынка. Месца, дзе чакалі невярнуўшыхся сваіх блізкіх з руска-японскай вайны 1905 г., Першай сусветнай (01).jpg|Абеліск у памяць аб загінуўшых земляках
&lt;/gallery&gt;
{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-2||464}}
* {{Крыніцы/БелЭн|4|с=475}}
* {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Минская область: Общегеографический атлас|адказны=Ред. Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2008|старонкі=26|старонак=48|isbn=978-985-508-054-2|тыраж=10000|мова=ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Halynka, Kletsk District}}
* {{ГБ|http://globustut.by/golynka_kl/}}

{{Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)}}

[[Катэгорыя:Галынкаўскі сельсавет (Клецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Клецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Галынка (Клецкі раён)| ]]</text>
      <sha1>oplgwmm2t16uyoc7o2h9banst08thzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Дарашковіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49026</id>
    <revision>
      <id>5181956</id>
      <parentid>3379336</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181956</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1796" sha1="q1tk5g1jw2dpgoppfew450ws2ckrwds" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Васіль Дарашковіч''', '''Васька Дарашкевіч''' (? — ?) — пісар вялікага князя [[Казімір Ягелончык|Казіміра]] (1482—1488), падканюшы (1486—1489), падканюшы віленскі (зг. 1494, 1507), пасол у Маскву (1500), дваранін каралеўскі (зг. 1504), ляснічы гарадзенскі (1502—1506). Праваслаўны.

Паходзіў з баяр Гарадзенскага павета, імаверна, сын невядомага з крыніц Дарошкі (або Дарафея). У 1504 годзе вялікі князь [[Аляксандр Ягелончык]] даў Ваську правы на лес над рэчкай Ласасянкай пад [[Гродна]]. Меў сыноў Багухвала (Боўфала) і Пракопа-Хваліміра Васілевічаў Дарашкевічаў, вядомых з кнігах гродзенскага земскага суда 16 ст., якім пакінуў маёнтак Ласосна ў Гродзенскім павеце. Ад Багухвала (Боўфала) пайшоў род [[Боўфалы|Боўфалаў (Багуфалаў)]] вядомы да 18 ст.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* [[Ю. Гардзееў|Гардзееў Ю.]] Матэрыялы да генеалогіі і эпіграфікі ў гарадзенскім Фарным касцёле // Герольд Litherland 1-2(13-14)2004. С. 27.

{{пісары літоўскія}}

{{DEFAULTSORT:Дарашковіч Васіль}}
[[Катэгорыя:Пісары гаспадарскія|Васіль Дарашковіч]]
[[Катэгорыя:Асобы]]</text>
      <sha1>q1tk5g1jw2dpgoppfew450ws2ckrwds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Белшына</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49222</id>
    <revision>
      <id>5181841</id>
      <parentid>5180666</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цяперашні склад */</comment>
      <origin>5181841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50400" sha1="g9j7qaltoqi58fir7fda7rx086ofdju" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = Белшына
| Лагатып         = ФК Белшына (2021).png
| ШырыняЛагатыпа  = 175px
| ПоўнаяНазва     = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“»
| Мянушкі         = «шыннікі», «чырвона-чорныя»
| Горад           = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1976]] 
| Стадыён         = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] 
| Умяшчальнасць   = 3 709
| Кіраўнік        = [[Віталь Былінін]]
| ПасадаКіраўніка = Ген. дырэктар
| Трэнер          = Андрэй Хрыпач
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
| Сезон           = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], перамога ў стыкавых матчах
| Сайт            = http://www.fcbelshina.by/

| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _jomapisa2rb
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _hoops_black
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _jomatiger4bw
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _macrontarget19bw
| leftarm2 = 000000
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _jomacampus3w
| pattern_b3 = _jomacampus3w
| pattern_ra3 = _jomacampus3w
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = FFFFFF
}}

'''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]».

== Гісторыя ==

=== БССР ===
Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР.

Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]].

У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР.

У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці.

=== 1992—2006 ===
У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына».

У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]].

З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год.

=== 2007—2015 ===
У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы.

У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ.

Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб.

=== З 2016 года ===
У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу.

У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца.

У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй.

У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу.

У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу.

У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на &quot;Белшину&quot; из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч
|date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу.

У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку.

11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;&gt;{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;&gt;{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем «Белшыны»&quot;&gt;
Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года
Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дасягненні ==
* Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]]

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Казахстан}}|Бр|Абдухаліл Махмудаў||2003}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Прышывалка]]||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксандр Кучынскі]]||1996}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Данііл Лазараў||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Малашкевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікіта Ніканораў||2006}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Уладзіслаў Давыдаў||1999}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}}
{{Ігрок|78|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Глеб Якушэвіч]]||2002}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Віхроў||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Казлоў]]||1991}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Малых||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Някрасаў]]||2000}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Русенчык||2001}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Селязнёў||2000}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арсеній Ачапоўскі||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Мікіта Голуб||1997}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Матлах|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2024 года|2000}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Салановіч|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2005}}
{{Канец складу}}&lt;!--

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзяніс Крыўняк||2005}}
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Дайнека||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Макар Лук’яновіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Рашацько||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Андрэй Сіравацкі||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Стульскі||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кавалёў||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Усевалад Тоўсцік||2007}}
{{Падзел складу}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцём Макараў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцемі Хацяновіч||2010}}
{{Канец складу}}--&gt;

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валадзько]] (нар. 1986) — галоўны трэнер ({{в.а.}})
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Стадольнік]] (нар. 1983) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Волікаў]] (нар. 1996) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Саматошанка]] (нар. 1991) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!Заўвагі
|-
| [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || &lt;nowiki&gt;24–9&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || &lt;nowiki&gt;69–19&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || &lt;nowiki&gt;41–41&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;31–50&lt;/nowiki&gt; || '''23''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || &lt;nowiki&gt;17–29&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;3–2&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style=&quot;background:#cc9966&quot;| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;67–32&lt;/nowiki&gt; || '''63''' ||style=&quot;background:gold&quot;| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] ||
|-
| 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || &lt;nowiki&gt;67–30&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;47–17&lt;/nowiki&gt; || '''57''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;52–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''38''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] ||
|-
| [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || &lt;nowiki&gt;43–20&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || &lt;nowiki&gt;44–38&lt;/nowiki&gt; || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || &lt;nowiki&gt;44–50&lt;/nowiki&gt; || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || &lt;nowiki&gt;21–62&lt;/nowiki&gt; || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2005 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;16–46&lt;/nowiki&gt; || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2007 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || &lt;nowiki&gt;46–26&lt;/nowiki&gt; || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;34–21&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–15&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || &lt;nowiki&gt;31–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || &lt;nowiki&gt;41–35&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;26–40&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || &lt;nowiki&gt;42–56&lt;/nowiki&gt; || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;39–19&lt;/nowiki&gt; || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || &lt;nowiki&gt;34–45&lt;/nowiki&gt; ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;56–30&lt;/nowiki&gt; ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || &lt;nowiki&gt;59–23&lt;/nowiki&gt; ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;74–22&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;34–71&lt;/nowiki&gt; || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || &lt;nowiki&gt;69–42&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;.}} || 6 || 12 || 12 || &lt;nowiki&gt;36–46&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || &lt;nowiki&gt;21–61&lt;/nowiki&gt; || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;/&gt;.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
|}

{{Notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''5:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|1 раўнд
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|align=&quot;center&quot;|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]]
|align=&quot;center&quot;|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:8'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Ружамберак|Ружамберак]]
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Портадаўн|Портадаўн]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''3:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''0:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Туркменістан}}
|[[ФК Ніса|Ніса]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:2'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Кыргызстан}}
|[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:1'''
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995)
* [[Яўген Шабуня]] (1996)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997)
* [[Ігар Бялоў]] (1998)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998)
* [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999)
* [[Іван Савосцікаў]] (1999)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (в.а., ? — чэрвень 2000)
* [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000)
* [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003)
* [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004)
* [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004)
* [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006)
* [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007)
* [[Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007)
* [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011)
* [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015)
* [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016)
* [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016)
* [[Вячаслаў Герашчанка]] (в.а. у красавіку — ліпені 2016)
* [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016)
* [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у чэрвені — снежні 2017)
* [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у кастрычніку 2018 — студзені 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019)
* [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020)
* [[Дзмітрый Мігас]] (в.а. у ліпені 2020 — лютым 2021)
* [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022)
* [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023)
* [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024)
* [[Міхаіл Марціновіч]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Гл. таксама ==
* [[ФК Бабруйск]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}}
* {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Белшына}}
{{Сезоны ФК Белшына}}
{{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]]
[[Катэгорыя:ФК Белшына| ]]
[[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]]</text>
      <sha1>g9j7qaltoqi58fir7fda7rx086ofdju</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181842</id>
      <parentid>5181841</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50417" sha1="q3dfg1yums2qxe8e50ngs2d5q6eiils" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = Белшына
| Лагатып         = ФК Белшына (2021).png
| ШырыняЛагатыпа  = 175px
| ПоўнаяНазва     = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“»
| Мянушкі         = «шыннікі», «чырвона-чорныя»
| Горад           = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1976]] 
| Стадыён         = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] 
| Умяшчальнасць   = 3 709
| Кіраўнік        = Віталь Былінін
| ПасадаКіраўніка = Дырэктар
| Трэнер          = [[Аляксандр Валадзько]] ({{в.а.}})
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
| Сезон           = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], перамога ў стыкавых матчах
| Сайт            = http://www.fcbelshina.by/

| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _jomapisa2rb
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _hoops_black
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _jomatiger4bw
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _macrontarget19bw
| leftarm2 = 000000
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _jomacampus3w
| pattern_b3 = _jomacampus3w
| pattern_ra3 = _jomacampus3w
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = FFFFFF
}}

'''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]».

== Гісторыя ==

=== БССР ===
Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР.

Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]].

У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР.

У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці.

=== 1992—2006 ===
У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына».

У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]].

З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год.

=== 2007—2015 ===
У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы.

У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ.

Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб.

=== З 2016 года ===
У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу.

У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца.

У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй.

У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу.

У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу.

У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на &quot;Белшину&quot; из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч
|date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу.

У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку.

11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;&gt;{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;&gt;{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем «Белшыны»&quot;&gt;
Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года
Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дасягненні ==
* Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]]

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Казахстан}}|Бр|Абдухаліл Махмудаў||2003}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Прышывалка]]||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксандр Кучынскі]]||1996}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Данііл Лазараў||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Малашкевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікіта Ніканораў||2006}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Уладзіслаў Давыдаў||1999}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}}
{{Ігрок|78|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Глеб Якушэвіч]]||2002}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Віхроў||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Казлоў]]||1991}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Малых||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Някрасаў]]||2000}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Русенчык||2001}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Селязнёў||2000}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арсеній Ачапоўскі||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Мікіта Голуб||1997}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксей Матлах|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2024 года|2000}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Салановіч|у «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыку-БДУ]]» да снежня 2024 года|2005}}
{{Канец складу}}&lt;!--

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзяніс Крыўняк||2005}}
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Дайнека||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Макар Лук’яновіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Рашацько||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Андрэй Сіравацкі||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Стульскі||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кавалёў||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Усевалад Тоўсцік||2007}}
{{Падзел складу}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцём Макараў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцемі Хацяновіч||2010}}
{{Канец складу}}--&gt;

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валадзько]] (нар. 1986) — галоўны трэнер ({{в.а.}})
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Стадольнік]] (нар. 1983) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Волікаў]] (нар. 1996) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Саматошанка]] (нар. 1991) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!Заўвагі
|-
| [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || &lt;nowiki&gt;24–9&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || &lt;nowiki&gt;69–19&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || &lt;nowiki&gt;41–41&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;31–50&lt;/nowiki&gt; || '''23''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || &lt;nowiki&gt;17–29&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;3–2&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style=&quot;background:#cc9966&quot;| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;67–32&lt;/nowiki&gt; || '''63''' ||style=&quot;background:gold&quot;| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] ||
|-
| 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || &lt;nowiki&gt;67–30&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;47–17&lt;/nowiki&gt; || '''57''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;52–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''38''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] ||
|-
| [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || &lt;nowiki&gt;43–20&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || &lt;nowiki&gt;44–38&lt;/nowiki&gt; || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || &lt;nowiki&gt;44–50&lt;/nowiki&gt; || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || &lt;nowiki&gt;21–62&lt;/nowiki&gt; || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2005 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;16–46&lt;/nowiki&gt; || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2007 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || &lt;nowiki&gt;46–26&lt;/nowiki&gt; || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;34–21&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–15&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || &lt;nowiki&gt;31–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || &lt;nowiki&gt;41–35&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;26–40&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || &lt;nowiki&gt;42–56&lt;/nowiki&gt; || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;39–19&lt;/nowiki&gt; || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || &lt;nowiki&gt;34–45&lt;/nowiki&gt; ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;56–30&lt;/nowiki&gt; ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || &lt;nowiki&gt;59–23&lt;/nowiki&gt; ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;74–22&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;34–71&lt;/nowiki&gt; || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || &lt;nowiki&gt;69–42&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;.}} || 6 || 12 || 12 || &lt;nowiki&gt;36–46&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || &lt;nowiki&gt;21–61&lt;/nowiki&gt; || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;/&gt;.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
|}

{{Notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''5:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|1 раўнд
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|align=&quot;center&quot;|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]]
|align=&quot;center&quot;|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:8'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Ружамберак|Ружамберак]]
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Портадаўн|Портадаўн]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''3:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''0:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Туркменістан}}
|[[ФК Ніса|Ніса]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:2'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Кыргызстан}}
|[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:1'''
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995)
* [[Яўген Шабуня]] (1996)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997)
* [[Ігар Бялоў]] (1998)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998)
* [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999)
* [[Іван Савосцікаў]] (1999)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (в.а., ? — чэрвень 2000)
* [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000)
* [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003)
* [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004)
* [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004)
* [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006)
* [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007)
* [[Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007)
* [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011)
* [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015)
* [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016)
* [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016)
* [[Вячаслаў Герашчанка]] (в.а. у красавіку — ліпені 2016)
* [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016)
* [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у чэрвені — снежні 2017)
* [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у кастрычніку 2018 — студзені 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019)
* [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020)
* [[Дзмітрый Мігас]] (в.а. у ліпені 2020 — лютым 2021)
* [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022)
* [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023)
* [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024)
* [[Міхаіл Марціновіч]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Гл. таксама ==
* [[ФК Бабруйск]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}}
* {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Белшына}}
{{Сезоны ФК Белшына}}
{{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]]
[[Катэгорыя:ФК Белшына| ]]
[[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]]</text>
      <sha1>q3dfg1yums2qxe8e50ngs2d5q6eiils</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181847</id>
      <parentid>5181842</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:23:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Цяперашні склад */</comment>
      <origin>5181847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50504" sha1="2s1lx6v54fe0cffcmt9ow7v27euzlct" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = Белшына
| Лагатып         = ФК Белшына (2021).png
| ШырыняЛагатыпа  = 175px
| ПоўнаяНазва     = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“»
| Мянушкі         = «шыннікі», «чырвона-чорныя»
| Горад           = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1976]] 
| Стадыён         = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] 
| Умяшчальнасць   = 3 709
| Кіраўнік        = Віталь Былінін
| ПасадаКіраўніка = Дырэктар
| Трэнер          = [[Аляксандр Валадзько]] ({{в.а.}})
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
| Сезон           = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], перамога ў стыкавых матчах
| Сайт            = http://www.fcbelshina.by/

| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _jomapisa2rb
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _hoops_black
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _jomatiger4bw
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _macrontarget19bw
| leftarm2 = 000000
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _jomacampus3w
| pattern_b3 = _jomacampus3w
| pattern_ra3 = _jomacampus3w
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = FFFFFF
}}

'''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]».

== Гісторыя ==

=== БССР ===
Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР.

Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]].

У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР.

У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці.

=== 1992—2006 ===
У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына».

У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]].

З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год.

=== 2007—2015 ===
У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы.

У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ.

Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб.

=== З 2016 года ===
У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу.

У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца.

У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй.

У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу.

У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу.

У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на &quot;Белшину&quot; из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч
|date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу.

У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку.

11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;&gt;{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;&gt;{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем «Белшыны»&quot;&gt;
Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года
Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дасягненні ==
* Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]]

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Казахстан}}|Бр|Абдухаліл Махмудаў||2003}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Прышывалка]]||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксандр Кучынскі]]||1996}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Данііл Лазараў||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Малашкевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікіта Ніканораў||2006}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Уладзіслаў Давыдаў||1999}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}}
{{Ігрок|78|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Глеб Якушэвіч]]||2002}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Віхроў||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Юрый Казлоў]]||1991}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Малых||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Някрасаў]]||2000}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Русенчык||2001}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Селязнёў||2000}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арсеній Ачапоўскі|у арэндзе з [[ФК Гомель|«Гомеля»]]|2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Мікіта Голуб||1997}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Ламака|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2002}}
{{Канец складу}}&lt;!--

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзяніс Крыўняк||2005}}
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Дайнека||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Макар Лук’яновіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Рашацько||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Андрэй Сіравацкі||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Стульскі||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кавалёў||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Усевалад Тоўсцік||2007}}
{{Падзел складу}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцём Макараў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцемі Хацяновіч||2010}}
{{Канец складу}}--&gt;

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валадзько]] (нар. 1986) — галоўны трэнер ({{в.а.}})
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Стадольнік]] (нар. 1983) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Волікаў]] (нар. 1996) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Саматошанка]] (нар. 1991) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!Заўвагі
|-
| [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || &lt;nowiki&gt;24–9&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || &lt;nowiki&gt;69–19&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || &lt;nowiki&gt;41–41&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;31–50&lt;/nowiki&gt; || '''23''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || &lt;nowiki&gt;17–29&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;3–2&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style=&quot;background:#cc9966&quot;| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;67–32&lt;/nowiki&gt; || '''63''' ||style=&quot;background:gold&quot;| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] ||
|-
| 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || &lt;nowiki&gt;67–30&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;47–17&lt;/nowiki&gt; || '''57''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;52–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''38''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] ||
|-
| [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || &lt;nowiki&gt;43–20&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || &lt;nowiki&gt;44–38&lt;/nowiki&gt; || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || &lt;nowiki&gt;44–50&lt;/nowiki&gt; || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || &lt;nowiki&gt;21–62&lt;/nowiki&gt; || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2005 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;16–46&lt;/nowiki&gt; || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2007 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || &lt;nowiki&gt;46–26&lt;/nowiki&gt; || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;34–21&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–15&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || &lt;nowiki&gt;31–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || &lt;nowiki&gt;41–35&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;26–40&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || &lt;nowiki&gt;42–56&lt;/nowiki&gt; || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;39–19&lt;/nowiki&gt; || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || &lt;nowiki&gt;34–45&lt;/nowiki&gt; ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;56–30&lt;/nowiki&gt; ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || &lt;nowiki&gt;59–23&lt;/nowiki&gt; ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;74–22&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;34–71&lt;/nowiki&gt; || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || &lt;nowiki&gt;69–42&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;.}} || 6 || 12 || 12 || &lt;nowiki&gt;36–46&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || &lt;nowiki&gt;21–61&lt;/nowiki&gt; || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;/&gt;.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
|}

{{Notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''5:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|1 раўнд
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|align=&quot;center&quot;|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]]
|align=&quot;center&quot;|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:8'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Ружамберак|Ружамберак]]
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Портадаўн|Портадаўн]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''3:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''0:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Туркменістан}}
|[[ФК Ніса|Ніса]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:2'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Кыргызстан}}
|[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:1'''
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995)
* [[Яўген Шабуня]] (1996)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997)
* [[Ігар Бялоў]] (1998)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998)
* [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999)
* [[Іван Савосцікаў]] (1999)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (в.а., ? — чэрвень 2000)
* [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000)
* [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003)
* [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004)
* [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004)
* [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006)
* [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007)
* [[Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007)
* [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011)
* [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015)
* [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016)
* [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016)
* [[Вячаслаў Герашчанка]] (в.а. у красавіку — ліпені 2016)
* [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016)
* [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у чэрвені — снежні 2017)
* [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у кастрычніку 2018 — студзені 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019)
* [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020)
* [[Дзмітрый Мігас]] (в.а. у ліпені 2020 — лютым 2021)
* [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022)
* [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023)
* [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024)
* [[Міхаіл Марціновіч]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Гл. таксама ==
* [[ФК Бабруйск]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}}
* {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Белшына}}
{{Сезоны ФК Белшына}}
{{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]]
[[Катэгорыя:ФК Белшына| ]]
[[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]]</text>
      <sha1>2s1lx6v54fe0cffcmt9ow7v27euzlct</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181850</id>
      <parentid>5181847</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:40:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чэмпіянат і Кубак Беларусі */</comment>
      <origin>5181850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51283" sha1="ma75w3o3z79fmos7uhnc6yu9uxlkry9" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = Белшына
| Лагатып         = ФК Белшына (2021).png
| ШырыняЛагатыпа  = 175px
| ПоўнаяНазва     = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“»
| Мянушкі         = «шыннікі», «чырвона-чорныя»
| Горад           = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1976]] 
| Стадыён         = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] 
| Умяшчальнасць   = 3 709
| Кіраўнік        = Віталь Былінін
| ПасадаКіраўніка = Дырэктар
| Трэнер          = [[Аляксандр Валадзько]] ({{в.а.}})
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
| Сезон           = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], перамога ў стыкавых матчах
| Сайт            = http://www.fcbelshina.by/

| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _jomapisa2rb
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _hoops_black
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _jomatiger4bw
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _macrontarget19bw
| leftarm2 = 000000
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _jomacampus3w
| pattern_b3 = _jomacampus3w
| pattern_ra3 = _jomacampus3w
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = FFFFFF
}}

'''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]».

== Гісторыя ==

=== БССР ===
Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР.

Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]].

У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР.

У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці.

=== 1992—2006 ===
У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына».

У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]].

З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год.

=== 2007—2015 ===
У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы.

У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ.

Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб.

=== З 2016 года ===
У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу.

У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца.

У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй.

У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу.

У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу.

У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на &quot;Белшину&quot; из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч
|date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу.

У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку.

11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;&gt;{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;&gt;{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем «Белшыны»&quot;&gt;
Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года
Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дасягненні ==
* Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]]

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Казахстан}}|Бр|Абдухаліл Махмудаў||2003}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Прышывалка]]||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксандр Кучынскі]]||1996}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Данііл Лазараў||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Малашкевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікіта Ніканораў||2006}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Уладзіслаў Давыдаў||1999}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}}
{{Ігрок|78|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Глеб Якушэвіч]]||2002}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Віхроў||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Юрый Казлоў]]||1991}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Малых||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Някрасаў]]||2000}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Русенчык||2001}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Селязнёў||2000}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арсеній Ачапоўскі|у арэндзе з [[ФК Гомель|«Гомеля»]]|2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Мікіта Голуб||1997}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Ламака|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2002}}
{{Канец складу}}&lt;!--

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзяніс Крыўняк||2005}}
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Дайнека||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Макар Лук’яновіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Рашацько||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Андрэй Сіравацкі||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Стульскі||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кавалёў||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Усевалад Тоўсцік||2007}}
{{Падзел складу}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцём Макараў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцемі Хацяновіч||2010}}
{{Канец складу}}--&gt;

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валадзько]] (нар. 1986) — галоўны трэнер ({{в.а.}})
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Стадольнік]] (нар. 1983) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Волікаў]] (нар. 1996) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Саматошанка]] (нар. 1991) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!Заўвагі
|-
| [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || &lt;nowiki&gt;24–9&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || &lt;nowiki&gt;69–19&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || &lt;nowiki&gt;41–41&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;31–50&lt;/nowiki&gt; || '''23''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || &lt;nowiki&gt;17–29&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;3–2&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style=&quot;background:#cc9966&quot;| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;67–32&lt;/nowiki&gt; || '''63''' ||style=&quot;background:gold&quot;| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] ||
|-
| 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || &lt;nowiki&gt;67–30&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;47–17&lt;/nowiki&gt; || '''57''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;52–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''38''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] ||
|-
| [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || &lt;nowiki&gt;43–20&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || &lt;nowiki&gt;44–38&lt;/nowiki&gt; || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || &lt;nowiki&gt;44–50&lt;/nowiki&gt; || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || &lt;nowiki&gt;21–62&lt;/nowiki&gt; || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2005 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;16–46&lt;/nowiki&gt; || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2007 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || &lt;nowiki&gt;46–26&lt;/nowiki&gt; || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;34–21&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–15&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || &lt;nowiki&gt;31–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || &lt;nowiki&gt;41–35&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;26–40&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || &lt;nowiki&gt;42–56&lt;/nowiki&gt; || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;39–19&lt;/nowiki&gt; || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || &lt;nowiki&gt;34–45&lt;/nowiki&gt; ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;56–30&lt;/nowiki&gt; ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || &lt;nowiki&gt;59–23&lt;/nowiki&gt; ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;74–22&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;34–71&lt;/nowiki&gt; || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || &lt;nowiki&gt;69–42&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;.}} || 6 || 12 || 12 || &lt;nowiki&gt;36–46&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || &lt;nowiki&gt;21–61&lt;/nowiki&gt; || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;/&gt;.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2024 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Першая]] (Д2) || '''4''' || 34 || 23 || 5 || 6 || &lt;nowiki&gt;84–42&lt;/nowiki&gt; || '''69''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Першая]] (Д2) || '''4''' || 34 || 19 || 6 || 9 || &lt;nowiki&gt;64–40&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 финалу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], перамога ў стыкавых матчах
|-
|}

{{Notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''5:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|1 раўнд
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|align=&quot;center&quot;|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]]
|align=&quot;center&quot;|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:8'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Ружамберак|Ружамберак]]
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Портадаўн|Портадаўн]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''3:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''0:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Туркменістан}}
|[[ФК Ніса|Ніса]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:2'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Кыргызстан}}
|[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:1'''
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995)
* [[Яўген Шабуня]] (1996)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997)
* [[Ігар Бялоў]] (1998)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998)
* [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999)
* [[Іван Савосцікаў]] (1999)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (в.а., ? — чэрвень 2000)
* [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000)
* [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003)
* [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004)
* [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004)
* [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006)
* [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007)
* [[Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007)
* [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011)
* [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015)
* [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016)
* [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016)
* [[Вячаслаў Герашчанка]] (в.а. у красавіку — ліпені 2016)
* [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016)
* [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у чэрвені — снежні 2017)
* [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018)
* [[Эдуард Градабоеў]] (в.а. у кастрычніку 2018 — студзені 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019)
* [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020)
* [[Дзмітрый Мігас]] (в.а. у ліпені 2020 — лютым 2021)
* [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022)
* [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023)
* [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024)
* [[Міхаіл Марціновіч]] (са студзеня 2024)
{{Div col end}}

== Гл. таксама ==
* [[ФК Бабруйск]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}}
* {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Белшына}}
{{Сезоны ФК Белшына}}
{{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]]
[[Катэгорыя:ФК Белшына| ]]
[[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]]</text>
      <sha1>ma75w3o3z79fmos7uhnc6yu9uxlkry9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181856</id>
      <parentid>5181850</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галоўныя трэнеры */</comment>
      <origin>5181856</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51650" sha1="fmmuc4zyvvg29v07lpjvdqvsdvoav62" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = Белшына
| Лагатып         = ФК Белшына (2021).png
| ШырыняЛагатыпа  = 175px
| ПоўнаяНазва     = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“»
| Мянушкі         = «шыннікі», «чырвона-чорныя»
| Горад           = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1976]] 
| Стадыён         = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] 
| Умяшчальнасць   = 3 709
| Кіраўнік        = Віталь Былінін
| ПасадаКіраўніка = Дырэктар
| Трэнер          = [[Аляксандр Валадзько]] ({{в.а.}})
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
| Сезон           = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], перамога ў стыкавых матчах
| Сайт            = http://www.fcbelshina.by/

| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _jomapisa2rb
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _hoops_black
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _jomatiger4bw
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _macrontarget19bw
| leftarm2 = 000000
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _jomacampus3w
| pattern_b3 = _jomacampus3w
| pattern_ra3 = _jomacampus3w
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = FFFFFF
}}

'''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]».

== Гісторыя ==

=== БССР ===
Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР.

Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]].

У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР.

У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці.

=== 1992—2006 ===
У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына».

У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]].

З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год.

=== 2007—2015 ===
У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы.

У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ.

Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб.

=== З 2016 года ===
У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу.

У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца.

У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй.

У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу.

У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу.

У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на &quot;Белшину&quot; из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч
|date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу.

У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку.

11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;&gt;{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;&gt;{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем «Белшыны»&quot;&gt;
Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года
Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дасягненні ==
* Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]]

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Казахстан}}|Бр|Абдухаліл Махмудаў||2003}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Прышывалка]]||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксандр Кучынскі]]||1996}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Данііл Лазараў||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Малашкевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікіта Ніканораў||2006}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Уладзіслаў Давыдаў||1999}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}}
{{Ігрок|78|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Глеб Якушэвіч]]||2002}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Віхроў||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Юрый Казлоў]]||1991}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Малых||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Някрасаў]]||2000}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Русенчык||2001}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Селязнёў||2000}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арсеній Ачапоўскі|у арэндзе з [[ФК Гомель|«Гомеля»]]|2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Мікіта Голуб||1997}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Ламака|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2002}}
{{Канец складу}}&lt;!--

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзяніс Крыўняк||2005}}
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Дайнека||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Макар Лук’яновіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Рашацько||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Андрэй Сіравацкі||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Стульскі||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кавалёў||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Усевалад Тоўсцік||2007}}
{{Падзел складу}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцём Макараў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцемі Хацяновіч||2010}}
{{Канец складу}}--&gt;

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валадзько]] (нар. 1986) — галоўны трэнер ({{в.а.}})
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Стадольнік]] (нар. 1983) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Волікаў]] (нар. 1996) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Саматошанка]] (нар. 1991) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!Заўвагі
|-
| [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || &lt;nowiki&gt;24–9&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || &lt;nowiki&gt;69–19&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || &lt;nowiki&gt;41–41&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;31–50&lt;/nowiki&gt; || '''23''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || &lt;nowiki&gt;17–29&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;3–2&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style=&quot;background:#cc9966&quot;| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;67–32&lt;/nowiki&gt; || '''63''' ||style=&quot;background:gold&quot;| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] ||
|-
| 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || &lt;nowiki&gt;67–30&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;47–17&lt;/nowiki&gt; || '''57''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;52–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''38''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] ||
|-
| [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || &lt;nowiki&gt;43–20&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || &lt;nowiki&gt;44–38&lt;/nowiki&gt; || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || &lt;nowiki&gt;44–50&lt;/nowiki&gt; || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || &lt;nowiki&gt;21–62&lt;/nowiki&gt; || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2005 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;16–46&lt;/nowiki&gt; || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2007 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || &lt;nowiki&gt;46–26&lt;/nowiki&gt; || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;34–21&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–15&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || &lt;nowiki&gt;31–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || &lt;nowiki&gt;41–35&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;26–40&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || &lt;nowiki&gt;42–56&lt;/nowiki&gt; || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;39–19&lt;/nowiki&gt; || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || &lt;nowiki&gt;34–45&lt;/nowiki&gt; ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;56–30&lt;/nowiki&gt; ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || &lt;nowiki&gt;59–23&lt;/nowiki&gt; ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;74–22&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;34–71&lt;/nowiki&gt; || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || &lt;nowiki&gt;69–42&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;.}} || 6 || 12 || 12 || &lt;nowiki&gt;36–46&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || &lt;nowiki&gt;21–61&lt;/nowiki&gt; || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;/&gt;.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2024 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Першая]] (Д2) || '''4''' || 34 || 23 || 5 || 6 || &lt;nowiki&gt;84–42&lt;/nowiki&gt; || '''69''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Першая]] (Д2) || '''4''' || 34 || 19 || 6 || 9 || &lt;nowiki&gt;64–40&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 финалу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], перамога ў стыкавых матчах
|-
|}

{{Notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''5:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|1 раўнд
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|align=&quot;center&quot;|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]]
|align=&quot;center&quot;|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:8'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Ружамберак|Ружамберак]]
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Портадаўн|Портадаўн]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''3:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''0:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Туркменістан}}
|[[ФК Ніса|Ніса]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:2'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Кыргызстан}}
|[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:1'''
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995)
* [[Яўген Шабуня]] (1996)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997)
* [[Ігар Бялоў]] (1998)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998)
* [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999)
* [[Іван Савосцікаў]] (1999)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] ({{в.а.}}, ? — чэрвень 2000)
* [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000)
* [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003)
* [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004)
* [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004)
* [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006)
* [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007)
* [[Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007)
* [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011)
* [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015)
* [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016)
* [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016)
* [[Вячаслаў Герашчанка]] ({{в.а.}} у красавіку — ліпені 2016)
* [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016)
* [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017)
* [[Эдуард Градабоеў]] ({{в.а.}} у чэрвені — снежні 2017)
* [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018)
* [[Эдуард Градабоеў]] ({{в.а.}} у кастрычніку 2018 — студзені 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019)
* [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020)
* [[Дзмітрый Мігас]] ({{в.а.}} у ліпені 2020 — лютым 2021)
* [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022)
* [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023)
* [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024)
* [[Міхаіл Марціновіч]] (студзень 2024 — верасень 2024)
* [[Дзмітрый Мігас]] (верасень 2024 — студзень 2025)
* [[Ігар Трухаў]] (студзень 2025 — жнівень 2025)
* [[Аляксандр Лісоўскі]] (жнівень 2025 — ліпень 2026)
* [[Аляксандр Валадзько]] ({{в.а.}} з ліпеня 2026))

{{Div col end}}

== Гл. таксама ==
* [[ФК Бабруйск]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}}
* {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Белшына}}
{{Сезоны ФК Белшына}}
{{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]]
[[Катэгорыя:ФК Белшына| ]]
[[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]]</text>
      <sha1>fmmuc4zyvvg29v07lpjvdqvsdvoav62</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181857</id>
      <parentid>5181856</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:49:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Галоўныя трэнеры */</comment>
      <origin>5181857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51703" sha1="0hx9up629a0gofc7jrt6lak2njrkiuq" xml:space="preserve">{{Картка ФК
| Назва           = Белшына
| Лагатып         = ФК Белшына (2021).png
| ШырыняЛагатыпа  = 175px
| ПоўнаяНазва     = КСУП «Бабруйскі футбольны клуб „Белшына“»
| Мянушкі         = «шыннікі», «чырвона-чорныя»
| Горад           = [[Бабруйск]], [[Беларусь]] 
| Заснаваны       = [[1976]] 
| Стадыён         = [[Спартак (стадыён, Бабруйск)|«Спартак»]] 
| Умяшчальнасць   = 3 709
| Кіраўнік        = Віталь Былінін
| ПасадаКіраўніка = Дырэктар
| Трэнер          = [[Аляксандр Валадзько]] ({{в.а.}})
| Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
| Сезон           = [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
| Месца           = {{Рост}} 4 месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лізе]], перамога ў стыкавых матчах
| Сайт            = http://www.fcbelshina.by/

| pattern_la1 = 
| pattern_b1 = _jomapisa2rb
| pattern_ra1 = 
| pattern_sh1 = 
| pattern_so1 = _hoops_black
| leftarm1 = FF0000
| body1 = FF0000
| rightarm1 = FF0000
| shorts1 = 000000
| socks1 = FF0000
| pattern_la2 = 
| pattern_b2 = _jomatiger4bw
| pattern_ra2 = 
| pattern_sh2 = 
| pattern_so2 = _macrontarget19bw
| leftarm2 = 000000
| body2 = FFFFFF
| rightarm2 = 000000
| shorts2 = FFFFFF
| socks2 = 000000
| pattern_la3 = _jomacampus3w
| pattern_b3 = _jomacampus3w
| pattern_ra3 = _jomacampus3w
| pattern_sh3 = 
| pattern_so3 = 
| leftarm3 = FFFFFF
| body3 = FFFFFF
| rightarm3 = FFFFFF
| shorts3 = FFFFFF
| socks3 = FFFFFF
}}

'''«Белшына»''' — [[Беларусь|беларускі]] [[футбольны клуб]] з горада [[Бабруйск|Бабруйска]], заснаваны ў 1976 годзе. У цяперашні час выступае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]]. Хатнія матчы праводзіць на стадыёне «[[Спартак (стадыён, Бабруйск)|Спартак]]».

== Гісторыя ==

=== БССР ===
Першыя афіцыйныя спаборніцтвы па футболе ў Бабруйску былі праведзены ў 1920 годзе. У 1920—1930-я гады рэгулярна праводзіліся першынствы горада, а таксама таварыскія матчы з камандамі іншых гарадоў. Бабруйскія футбалісты трывала траплялі ў створаную ў 1928 годзе [[Зборная Беларускай ССР па футболе|зборную БССР]]. З 1920-х гадоў зборная Бабруйска пачынае ўдзельнічаць у чэмпіянаце БССР.

Футбольнае жыццё было перарвана [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайной]], пасля яе заканчэння Бабруйск быў прадстаўлены на рэспубліканскай арэне камандай «Спартак», якая ў 1958 годзе стала чэмпіёнам БССР. Пазней Бабруйск быў прадстаўлены камандамі ДА (1960), «Старт» (1962), «Дзяржынец» (1963—1964), «Бярэзіна» (1965, 1976), «Мэбельшчык» (1966, 1967), якія не мелі значных поспехаў. Чарговы ўздым бабруйскага футбола звязаны з камандай «Будаўнік», якая ў 1972 і 1973 гадах станавілася чэмпіёнам БССР. У «Будаўніку» пачынаў сваю кар’еру [[Аляксандр Пракапенка]].

У 1976 годзе [[Беларускі шынны камбінат]] стаў заснавальнікам каманды «Шыннік», якая неўзабаве стала выступаць у чэмпіянаце БССР, мела поспехі: у 1978 і 1987 гадах стала чэмпіёнам рэспублікі, у 1979 годзе — уладальнікам Кубка БССР.

У [[Першая ліга чэмпіянату БССР па футболе 1989|1989]] годзе адбыўся скандал — матч апошняга тура супраць мінскага [[ФК СКІФ Мінск|СКІФа]] насамрэч не быў згуляны, а арганізатары паведамілі пра нібыта праведзеную сустрэчу з выніковым лікам 1:1. За гэты падлог «Шыннік» быў адхілены ад удзелу ў чэмпіянаце БССР. Сезон 1990 каманда правяла ў чэмпіянаце Магілёўскай вобласці.

=== 1992—2006 ===
У 1992 годзе, пасля заснавання [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|чэмпіянату незалежнай Беларусі]], «Шыннік» трапіў у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]] (Д2), а праз два гады выйшаў у элітны дывізіён. У гэты час у Бабруйску існавала іншая каманда «[[ФК Фандак|Фандак]]», якая ў 1995 годзе змяніла назву на «Бабруйск», а па заканчэнні сезона спыніла існаванне. Пасля гэтага «Шыннік» застаўся адзінай бабруйскай камандай і змяніў назву на «Белшына».

У другой палове 1990-х гадоў «Белшына» была адным з лідараў беларускага футбола. Тройчы (у 1997, 1999 і 2001 гадах) каманда заваёўвала Кубак Беларусі, станавілася сярэбраным і бронзавым прызёрам, а ў 2001 годзе стала чэмпіёнам Беларусі. Сярод лідараў каманды тых часоў былі браты [[Эдуард Градабоеў|Эдуард]] і [[Ігар Градабоеў|Ігар]] Градабоевы, [[Андрэй Хлебасолаў]], [[Уладзімір Путраш]], [[Дзмітрый Балашоў]], [[Ігар Шусцікаў]], [[Андрэй Хрыпач]], [[Аляксандр Сяднёў]], [[Валерый Шанталосаў]].

З 2003 года вынікі клуба сталі пагаршацца. Па выніках сезона 2004 «Белшына» заняла апошняе месца і выбыла ў Першую лігу. На наступны год яна перамагла ў другім дывізіёне і вярнулася ў Вышэйшую лігу, але толькі на адзін год.

=== 2007—2015 ===
У 2007—2009 гадах «Белшына» зноў гуляла ў Першай лізе. Вярнуцца ў элітны дывізіён атрымалася толькі з трэцяй спробы, калі ў 2009 годзе каманду ўзначаліў малады спецыяліст [[Аляксандр Сяднёў]]. У Вышэйшай лізе каманда здолела замацавацца ў сярэдзіне табліцы, рабіла стаўку пераважна на маладых ігракоў, які не прабіліся ў іншых клубах, а таксама на ўкраінскіх футбалістаў. Так, у сезоне 2011 сярод найлепшых бамбардзіраў былі ігракі «Белшыны» [[Ягор Зубовіч]], [[Дзмітрый Коўб]] і [[Максім Лісавы]], якія пазней перайшлі ў больш статусныя клубы.

У канцы 2011 года Аляксандр Сяднёў прыняў прапанову ўзначаліць мінскае «[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]», замест яго галоўным трэнерам стаў [[Сяргей Яромка]]. У ліпені 2012 года Сяднёў быў звольнены з «Дынама» і неўзабаве зноў узначаліў «Белшыну». У сезоне 2013 бабруйская каманда ішла ў сярэдзіне табліцы, аднак на момант падзелу каманд на дзве шасцёркі апынулася ў ніжняй палове і страціла шанцы на высокія месцы, у сваёй шасцёрцы атрымлівала перамогу за перамогай і ўпэўнена заняла 7-е месца, на што не паўплывала нават зняцце 6 ачкоў за невыкананне рашэнняў АБФФ.

Сезон 2014 каманда правяла няўдала, хутка апынулася ў ніжняй палове і скончыла сезон на 10-м месцы з 12. У 2015 годзе «Белшына» таксама лічылася аўтсайдарам, але ў выніку паспяхова ішла па дыстанцыі і нават прэтэндавала на прызавыя месцы, у выніку скончыла сезон на чацвёртым радку, што пры пэўных раскладах давала права на ўдзел у [[Ліга Еўропы УЕФА|Лізе Еўропы]]. Па заканчэнні сезона галоўны трэнер Аляксандр Сяднёў абвясціў аб тым, што пакідае клуб.

=== З 2016 года ===
У студзені 2016 года новым галоўным трэнерам быў прызначаны памочнік Сяднёва [[Віталь Паўлаў]], які заявіў пра тое што каманда захавае большасць складу. Аднак літаральна праз тыдзень стала вядома аб тым, што да клуба праяўляюць цікавасць расійскія інвестары з кампаніі «СТМ-Спортменеджмент», якія паставілі задачу скласці канкурэнцыю лідарам беларускага футбола. Замест Паўлава трэнерам стаў расіянін [[Уладзімір Яжураў]], амаль цалкам быў абноўлены склад, былі запрошаны вопытныя беларускія ігракі, а таксама маладыя расійскія, шэраг аргенцінскіх і іншых замежных футбалістаў. Аднак вынікі ў каманды пайшлі не найлепшым чынам. У чвэрцьфінале Кубка Беларусі «Белшына» саступіла наваполацкаму «[[ФК Нафтан|Нафтану]]», а ў чэмпіянаце ішла ў сярэдзіне табліцы. У маі па выніках фіналу Кубка Беларусі апошняе месца ў Лізе Еўропы атрымала жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пакінуўшы бабруйскі клуб па-за еўракубкамі. Яшчэ ў красавіку каманду па сямейных абставінах пакінуў Яжураў, кіраваць трэніровачным працэсам застаўся яго памочнік [[Вячаслаў Герашчанка]], а ў чэрвені футбалісты пачалі пакідаць клуб. У ліпені 2016 года супрацоўніцтва з расійскімі інвестарамі, якія так і не здолелі дасягнуць паразумення з мясцовымі кіраўнікамі, было спынена, амаль усе прывезеныя футбалісты пакінулі Бабруйск (многія з іх далучыліся да новага інвестарскага праекта — брэсцкага «[[ФК Дынама Брэст|Дынама]]»). Галоўным трэнерам зноў стаў Віталь Паўлаў, які хутка збіраў каманду з ігракоў Першай лігі і тых, хто не меў практыкі і іншых клубах. З новым складам «Белшына» стала выступаць яшчэ горш і апусцілася ў ніз табліцы, па выніках сезона заняла перадапошняе месца і выбыла ў Першую лігу.

У канцы 2016 года Паўлаў перайшоў на працу ў «[[ФК Слуцк|Слуцк]]», а «Белшыну» ўзначаліў [[Уладзімір Гольмак]]. Аднак ён ужо ў чэрвені 2017 года пакінуў каманду, выконваць абавязкі галоўнага трэнера да канца сезона застаўся яго памочнік [[Эдуард Градабоеў]]. Каманда праваліла сезон у Першай лізе, заняўшы толькі пятае месца.

У 2018 годзе галоўным трэнерам стаў [[Георгій Кандрацьеў]]. «Белшына» доўгі час змагалася за выхад у Вышэйшую лігу з мазырскай «[[ФК Славія Мазыр|Славіяй]]» і мінскім «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]», аднак у выніку саступіла ім. У кастрычніку Кандрацьеў быў адпраўлены ў адстаўку, каманду зноў узначаліў Градабоеў, аднак ён выправіць сітуацыю не здолеў і «Белшына» фінішавала трэцяй.

У студзені 2019 года галоўным трэнерам стаў [[Юрый Пунтус]], які здолеў сабраць баяздольны склад. «Белшына» хутка апынулася сярод лідараў і змагалася за першы радок са «[[ФК Смалявічы|Смалявічамі]]». У верасні 2019 года Пунтус прыняў прапанову ўзначаліць жодзінскае «[[ФК Тарпеда-БелАЗ|Тарпеда-БелАЗ]]», пасля чаго на чале «Белшыны» зноў стаў Эдуард Градабоеў, які завяршыў справу і вывеў бабруйчан у Вышэйшую лігу.

У 2020 годзе «Белшына» пераважна захавала першалігавы склад, істотна не ўзмацніўшыся, у выніку хутка апынулася сярод аўтсайдараў. У маі 2020 года Эдуард Градабоеў быў адпраўлены на адпачынак, каманду замест яго ўзначаліў памочнік [[Дзмітрый Мігас]]. Пазней Градабоеў вярнуўся да кіраўніцтва, але ў чэрвені канчаткова быў адпраўлены ў адстаўку. Дзмітрый Мігас зноў стаў на чале каманды, але не выратаваў яе ад 15-га месца з 16 і вылету ў Першую лігу.

У пачатку 2021 года амаль цалкам абнавіўся склад каманды. У лютым 2021 года новым галоўным трэнерам стаў [[Віталь Паўлаў]], але з-за траўмы на працягу большай часткі сезона 2021 ён не працаваў з камандай, якой кіраваў яго памочнік [[Альберт Рыбак]]. Нягледзячы на дрэнны старт, хутка бабруйская каманда далучылася да лідараў. У маі 2021 года [[ФІФА]] прыняла рашэнне накласці трансферны бан на клуб, бо «Белшына» дагэтуль не пагасіла запазычанасць перад сваім былым легіянерам часоў расійскіх інвестараў&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://football.by/news/152190.html|title = ФИФА наложила трансферный бан на &quot;Белшину&quot; из-за непогшенной задолженности перед своим бывшим игроком|date = 2021-06-03|website = football.by|language = ru|access-date =2023-12-06}}&lt;/ref&gt;. Забарона на трансферы была знята ў канцы ліпеня&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|title = Футбольная «Белшина» обыграла ««Крумкачей». Рассказываем, как прошел матч
|date = 2021-08-02|website = bobruisk.ru|language = ru|access-date = 2023-12-06|archive-url = https://web.archive.org/web/20211128112253/https://bobruisk.ru/news/2021/08/02/futbolnaya-belshina-obygrala-krumkachej-rasskazyvaem-kak-proshel-match|archive-date = 2021-11-28|url-status = live}}&lt;/ref&gt;. У другой палове сезона бабруйская каманда змагалася за першае месца, але ў выніку скончыла сезон другой і выйшла ў Вышэйшую лігу.

У лютым 2022 года Паўлаў і Рыбак памяняліся пасадамі, і апошні ўзначаліў каманду. «Белшына» здолела захаваць сваіх лідараў і пасля дрэннага старту ў сезоне 2022 стала набіраць ачкі, часам паказваючы неблагую гульню, хоць і не падымалася вышэй сярэдзіны табліцы на працягу ўсяго чэмпіянату. За некалькі тураў да фінішу гарантаваўшы сабе месца ў Вышэйшай лізе на наступны сезон, бабруйская каманда завяршыла турнір на 12-м радку.

11 мая 2023 года па выніках справы па дагаворных матчах клуб быў пакараны: пазбаўлены 10 ачкоў у чэмпіянаце 2023 года і 5 ачкоў у чэмпіянаце 2024 года, атрымаў штраф; дыскваліфікацыі і штрафы атрымалі таксама шматлікія ігракі і прадстаўнікі трэнерскага штаба клуба; таксама быў ануляваны вынік матча 30-га тура 2022 года з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4), абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;&gt;{{cite web|title=Официально|url=https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-11|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=9 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230909143631/https://abff.by/en/news/article/oficialno-10684|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 22 мая 2023 года «Белшына» была пазбаўлена яшчэ 1 ачка ў чэмпіянаце 2023 года&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;&gt;{{cite web|title=Заседание Комитета по клубному лицензированию АБФФ. Итоги|url=https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|publisher=[[АБФФ]]|date=2023-05-22|access-date=2023-06-02|lang=ru|archive-date=2 чэрвеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602111908/https://abff.by/news/article/zasedanie-komiteta-po-klubnomu-licenzirovaniu-abff-itogi-87046|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У выніку каманда апынулася ў канцы табліцы, дзе змагалася з іншымі аштрафаванымі клубамі — «Шахцёрам» і «[[ФК Энергетык-БДУ|Энергетыкам-БДУ]]». Няўдалая серыя бабруйчан пад канец турніру адкінула іх на перадапошні радок, а ў выніку сваёй перамогі ў апошнім туры «Энергетык-БДУ» перагнаў «Белшыну», якая скончыла сезон на апошнім месцы і адправілася ў Першую лігу.

=== Эмблемы ===
&lt;center&gt;&lt;gallery widths=150 heights=150 caption=&quot;Гісторыя эмблем «Белшыны»&quot;&gt;
Выява:ФК Белшына.gif|да 2020 года
Выява:ФК Белшына (2021).png|з 2021 года
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Дасягненні ==
* Чэмпіён [[БССР]] (2): 1978, 1987
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Чэмпіён Беларусі]]: [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Сярэбраны прызёр чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|1997]]
* [[Чэмпіянат Беларусі па футболе|Бронзавы прызёр чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|1996]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|1998]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1997]], [[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1999]], [[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|2001]]

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://fcbelshina.by/komanda/|website=Афіцыйны сайт «Белшыны»|date=|access-date=2024-04-09|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Казахстан}}|Бр|Абдухаліл Махмудаў||2003}}
{{Ігрок|35|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Пацэнка||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Павел Прышывалка]]||1999}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Кірыл Балотнікаў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксандр Кучынскі]]||1996}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Уладзіслаў Салановіч]]||1999}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Данііл Лазараў||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Малашкевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Аб|Мікіта Ніканораў||2006}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Расія}}|Аб|Уладзіслаў Давыдаў||1999}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мікіта Сакалоўскі||2002}}
{{Ігрок|78|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Глеб Якушэвіч]]||2002}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Ілья Віхроў||2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Юрый Сяргеевіч Казлоў|Юрый Казлоў]]||1991}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Малых||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Някрасаў]]||2000}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Русенчык||2001}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Селязнёў||2000}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арсеній Ачапоўскі|у арэндзе з [[ФК Гомель|«Гомеля»]]|2002}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Расія}}|Нап|Мікіта Голуб||1997}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Аляксандр Шведчыкаў||2003}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Данііл Кулікоў|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Ламака|у «[[ФК Асіповічы|Асіповічах]]» да снежня 2026 года|2002}}
{{Канец складу}}&lt;!--

=== Рэзервовы склад ===
{{Склад}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Мікіта Кашуй||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Дзяніс Крыўняк||2005}}
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Дайнека||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Макар Лук’яновіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ягор Пінчук]]||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Руслан Рашацько||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Андрэй Сіравацкі||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Ілья Стульскі||2009}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кавалёў||2005}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Усевалад Тоўсцік||2007}}
{{Падзел складу}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцём Макараў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Арцемі Хацяновіч||2010}}
{{Канец складу}}--&gt;

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Валадзько]] (нар. 1986) — галоўны трэнер ({{в.а.}})
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Юрый Стадольнік]] (нар. 1983) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Хрыпач]] (нар. 1972) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Глеб Волікаў]] (нар. 1996) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Саматошанка]] (нар. 1991) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
![[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!Заўвагі
|-
| [[Сезон 1992 ФК Шыннік Бабруйск|1992]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 16{{efn-ua|Улічваючы дадатковы матч за першае месца супраць «[[ФК Дынама-93 Мінск|Дынама-2]]» (паражэнне 0:3).}} || 11 || 2 || 3 || &lt;nowiki&gt;24–9&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 1992/1993 ФК Шыннік Бабруйск|1992/93]]|| style=&quot;background:#D0F0C0&quot; | [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Другая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 21 || 8 || 1 || &lt;nowiki&gt;69–19&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 1993/1994 ФК Шыннік Бабруйск|1993/94]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Першая]] (Д1) || '''7''' || 30 || 15 || 1 || 14 || &lt;nowiki&gt;41–41&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 1994/1995 ФК Шыннік Бабруйск|1994/95]]|| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Першая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;31–50&lt;/nowiki&gt; || '''23''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|Паўфінал]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 1995 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Першая]] (Д1) || '''15''' || 15 || 4 || 3 || 8 || &lt;nowiki&gt;17–29&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Першай лізе супраць пінскага «[[ФК Камунальнік Пінск|Камунальніка]]», другой каманды [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другой лігі 1995]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;3–2&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 1996 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Першая]] (Д1) ||style=&quot;background:#cc9966&quot;| '''3''' || 30 || 20 || 3 || 7 || &lt;nowiki&gt;67–32&lt;/nowiki&gt; || '''63''' ||style=&quot;background:gold&quot;| [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|Пераможца]] ||
|-
| 1997 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Першая]] (Д1) || style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 30 || 21 || 3 || 6 || &lt;nowiki&gt;67–30&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1998 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 17 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;47–17&lt;/nowiki&gt; || '''57''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|Пераможца]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;52–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|Паўфінал]] ||
|-
| 2000 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Вышэйшая]] (Д1) || '''9''' || 30 || 11 || 5 || 14 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''38''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|Пераможца]] ||
|-
| [[Сезон 2001 ФК Белшына|2001]]|| [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 17 || 4 || 5 || &lt;nowiki&gt;43–20&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 12 || 4 || 10 || &lt;nowiki&gt;44–38&lt;/nowiki&gt; || '''37'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі|З каманды зняты 3 ачкі за парушэнне рэгламенту.}} ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|Паўфінал]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 30 || 8 || 8 || 14 || &lt;nowiki&gt;44–50&lt;/nowiki&gt; || '''32''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''16''' || 30 || 2 || 6 || 22 || &lt;nowiki&gt;21–62&lt;/nowiki&gt; || '''12''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|Чвэрцьфінал]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2005 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 30 || 23 || 4 || 3 || &lt;nowiki&gt;61–19&lt;/nowiki&gt; || '''73''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/32 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''14''' || 26 || 1 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;16–46&lt;/nowiki&gt; || '''9''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2007 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Першая]] (Д2) || '''4''' || 26 || 15 || 7 || 4 || &lt;nowiki&gt;46–26&lt;/nowiki&gt; || '''49'''{{efn-ua|name=штраф3ачкі}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 26 || 15 || 4 || 7 || &lt;nowiki&gt;34–21&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Першая]] (Д2) || style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 26 || 20 || 4 || 2 || &lt;nowiki&gt;55–15&lt;/nowiki&gt; || '''64''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|1/8 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 12 || 9 || 12 || &lt;nowiki&gt;31–42&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|Паўфінал]] ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''5''' || 33 || 12 || 12 || 9 || &lt;nowiki&gt;41–35&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''7''' || 30 || 7 || 9 || 14 || &lt;nowiki&gt;26–40&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Белшына|2013]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 32 || 15 || 8 || 9 || &lt;nowiki&gt;42–38&lt;/nowiki&gt; || '''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 6 ачкоў за парушэнне рэгламенту.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Белшына|2014]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''10''' || 32 || 8 || 8 || 16 || &lt;nowiki&gt;42–56&lt;/nowiki&gt; || '''32''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Белшына|2015]] ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 12 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;39–19&lt;/nowiki&gt; || '''43''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Белшына|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 10 || 15 || &lt;nowiki&gt;34–45&lt;/nowiki&gt; ||'''25''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2017 ФК Белшына|2017]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Першая]] (Д2)|| '''5''' || 30 || 14 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;56–30&lt;/nowiki&gt; ||'''47'''{{efn-ua|З каманды зняты 2 ачкі за за сістэматычнае невыкананне рашэнняў Камітэта па статусу і пераходам ігракоў АБФФ.}} ||[[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Белшына|2018]] || style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Першая]] (Д2)|| style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 18 || 5 || 5 || &lt;nowiki&gt;59–23&lt;/nowiki&gt; ||'''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Белшына|2019]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;|'''1''' || 28 || 21 || 5 || 2 || &lt;nowiki&gt;74–22&lt;/nowiki&gt; || '''68''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| [[Сезон 2020 ФК Белшына|2020]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 30 || 5 || 6 || 19 || &lt;nowiki&gt;34–71&lt;/nowiki&gt; || '''21''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| [[Сезон 2021 ФК Белшына|2021]] ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:silver&quot;|'''2''' || 33 || 19 || 6 || 8 || &lt;nowiki&gt;69–42&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''12''' || 30{{efn-ua|Вынік матча 30-га тура з салігорскім «[[ФК Шахцёр Салігорск|Шахцёрам]]» (1:4) быў ануляваны, абедзвюм камандам прысуджаны тэхнічныя паражэнні (-:-)&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;.}} || 6 || 12 || 12 || &lt;nowiki&gt;36–46&lt;/nowiki&gt; || '''30''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || '''15''' || 28 || 3 || 5 || 20 || &lt;nowiki&gt;21–61&lt;/nowiki&gt; || '''3'''{{efn-ua|Рашэннем Камітэта кантрольна-дысцыплінарнага і па этычных пытаннях АБФФ ад 11 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена 10 ачкоў у сувязі са скандалам з дагаварнымі матчамі&lt;ref name=&quot;dedication&quot;/&gt;. Рашэннем Камітэта па клубным ліцэнзаванні АБФФ ад 22 мая 2023 года «Белшына» пазбаўлена яшчэ 1 ачка за парушэнні Рэгламенту АБФФ па ліцэнзаванні і кантролі дзейнасці клубаў&lt;ref name=&quot;dedication2&quot;/&gt;.}} || [[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|1/16 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першую лігу]]
|-
| 2024 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Першая]] (Д2) || '''4''' || 34 || 23 || 5 || 6 || &lt;nowiki&gt;84–42&lt;/nowiki&gt; || '''69''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2025 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Першая]] (Д2) || '''4''' || 34 || 19 || 6 || 9 || &lt;nowiki&gt;64–40&lt;/nowiki&gt; || '''63''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|1/16 финалу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]], перамога ў стыкавых матчах
|-
|}

{{Notelist-ua}}

=== Міжнародныя кубкі ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА 1997/1998|1997/1998]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак уладальнікаў Кубкаў УЕФА|Кубак Кубкаў]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Садам Талін|Садам (Талін)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|4:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''5:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|1 раўнд
|{{Сцяг|Расія}}
|[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыў (Масква)]]
|align=&quot;center&quot;|1:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1998/1999|1998/1999]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Балгарыя}}
|[[ФК ЦСКА Сафія|ЦСКА (Сафія)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 1999/2000|1999/2000]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК Амонія Нікасія|Амонія (Нікасія)]]
|align=&quot;center&quot;|1:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:8'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Кубак УЕФА 2001/2002|2001/2002]]
|[[Кубак УЕФА]]
|align=&quot;center&quot;|Кв. раўнд
|{{Сцяг|Славакія}}
|[[ФК Ружамберак|Ружамберак]]
|align=&quot;center&quot;|1:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА 2002/2003|2002/2003]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга чэмпіёнаў УЕФА|Ліга чэмпіёнаў]]
|align=&quot;center&quot;|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Ірландыя}}
|[[ФК Портадаўн|Портадаўн]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|3:2 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''3:2'''
|[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|0:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
| align=&quot;center&quot;|'''0:5'''
|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|}

=== Неафіцыйныя турніры ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці 2002|2002]]
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Кубак чэмпіёнаў Садружнасці]]
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Эстонія}}
|[[ФК Флора Талін|Флора (Талін)]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:3'''
|rowspan=&quot;3&quot;|[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Туркменістан}}
|[[ФК Ніса|Ніса]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:2'''
|-
|align=&quot;center&quot;|Група D
|{{Сцяг|Кыргызстан}}
|[[ФК Алга Бішкек|СКА-ПВО]]
| align=&quot;center&quot;|'''1:1'''
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{Div col|3}}
* [[Генадзь Штэйнбук]] (1976—1988 — ?)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1991—1995)
* [[Яўген Шабуня]] (1996)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1997)
* [[Ігар Бялоў]] (1998)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1998)
* [[Людас Румбуціс]] (1998 — май 1999)
* [[Іван Савосцікаў]] (1999)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (1999—2000)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] ({{в.а.}}, ? — чэрвень 2000)
* [[Валерый Чацверык]] (чэрвень — жнівень 2000)
* [[Вячаслаў Акшаеў]] (жнівень 2000 — жнівень 2002)
* [[Андрэй Хлебасолаў]] (жнівень 2002 — студзень 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — чэрвень 2003)
* [[Людас Румбуціс]] (чэрвень — снежань 2003)
* [[Уладзімір Геваркян]] (студзень — май 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., май 2004)
* [[Ігар Гасюта]] (май — верасень 2004)
* [[Сяргей Бароўскі]] (верасень — снежань 2004)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (2005 — май 2006)
* [[Міхаіл Міхайлавіч Мархель|Міхаіл Мархель]] (май 2006 — студзень 2007)
* [[Уладзімір Іванавіч Бяляўскі|Уладзімір Бяляўскі]] (студзень — верасень 2007)
* [[Алег Антонавіч Волах|Алег Волах]] (в.а., 2007)
* [[Эдуард Градабоеў]] (2008 — студзень 2009)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (студзень 2009 — снежань 2011)
* [[Сяргей Яромка]] (студзень — ліпень 2012)
* [[Аляксандр Сяднёў]] (ліпень 2012 — снежань 2015)
* [[Віталь Паўлаў]] (студзень 2016)
* [[Уладзімір Яжураў]] (студзень — красавік 2016)
* [[Вячаслаў Герашчанка]] ({{в.а.}} у красавіку — ліпені 2016)
* [[Віталь Паўлаў]] (ліпень — снежань 2016)
* [[Уладзімір Гольмак]] (студзень — чэрвень 2017)
* [[Эдуард Градабоеў]] ({{в.а.}} у чэрвені — снежні 2017)
* [[Георгій Кандрацьеў]] (студзень — кастрычнік 2018)
* [[Эдуард Градабоеў]] ({{в.а.}} у кастрычніку 2018 — студзені 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (студзень — верасень 2019)
* [[Эдуард Градабоеў]] (верасень 2019 — чэрвень 2020)
* [[Дзмітрый Мігас]] ({{в.а.}} у ліпені 2020 — лютым 2021)
* [[Віталь Паўлаў]] (люты 2021 — люты 2022)
* [[Альберт Рыбак]] (люты 2022 — май 2023)
* [[Віталь Паўлаў]] (май — снежань 2024)
* [[Міхаіл Марціновіч]] (студзень 2024 — верасень 2024)
* [[Дзмітрый Мігас]] (верасень 2024 — студзень 2025)
* [[Ігар Трухаў]] (студзень 2025 — жнівень 2025)
* [[Аляксандр Лісоўскі]] (жнівень 2025 — ліпень 2026)
* [[Аляксандр Валадзько]] ({{в.а.}} з ліпеня 2026))

{{Div col end}}

== Гл. таксама ==
* [[ФК Бабруйск]]

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [http://www.fcbelshina.by/ Афіцыйны сайт клуба]{{ref-ru}}
* {{globalsportsarchive|fk-belsyna-babrujsk/18867}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Белшына}}
{{Сезоны ФК Белшына}}
{{Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Белшына]]
[[Катэгорыя:ФК Белшына| ]]
[[Катэгорыя:1976 год у Бабруйску]]</text>
      <sha1>0hx9up629a0gofc7jrt6lak2njrkiuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Памяць</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53240</id>
    <revision>
      <id>5182047</id>
      <parentid>4921058</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:33:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>+літ-ра</comment>
      <origin>5182047</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11968" sha1="in08jmniar7oradh5kx1mhdty2blv06" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Памяць (значэнні)}}
'''Памяць''' — адна з [[псіхічная функцыя|псіхічных функцый]] і відаў [[разумовая дзейнасць|разумовай дзейнасці]], прызначаная захоўваць, накопліваць і ўзнаўляць [[інфармацыя|інфармацыю]]; здольнасць доўгатэрмінова захоўваць інфармацыю аб падзеях знешняга свету і рэакцыях [[арганізм]]у і шматразова выкарыстоўваць яе ў сферы свядомасці для арганізацыі наступнай [[дзейнасць|дзейнасці]].

Памяць — працэс назапашвання, захоўвання і наступнага ўзнаўлення мінулага вопыту. 3 пазіцый фізіялогіі памяць — гэта назапашванне і ўмацаванне часовых сувязей у [[галаўны мозг|галаўным мозгу]]. Памяць дазваляе аднавіць у свядомасці вобразы і падзеі мінулага, узнавіць з’явы, якія ў цяперашні момант не дзейнічаюць непасрэдна.

Якасная асаблівасць памяці — здольнасць запамінаць не прыватныя ўласцівасці і прыметы аб’екта, а яго агульныя характарыстыкі. [[Чалавек]] не абсалютна (фатаграфічна) узнаўляе аб’ект. Вобразы ўспрынятых раней жыццёвых сітуацый, сюжэты прачытаных кніг, убачаных тэлеперадач, як правіла, узнаўляюцца ў новых сувязях, камбінацыях і спалучэннях.

Без памяці немагчыма навучанне, захаванне вопыту і замацаванне зноў засвоеных формаў паводзін. Памяць для чалавека з’яўляецца асновай [[мысленне|мыслення]]. Для таго каб мысліць, трэба камбінаваць вобразы або паняцці, дакладна ўяўляць прадметы, якія адсутнічаюць, або падзеі мінулага. Гэта азначае, што яны павінны прысутнічаць у памяці.

Памяць дазваляе аднавіць у свядомасці вобразы і падзеі мінулага, узнавіць з’явы, якія непасрэдна ў дадзены момант не адбываюцца.
Навукоўцы выдзяляюць чатыры працэсы памяці: запамінанне, захаванне, узнаўленне і забыванне.

Запамінанне — гэта працэс памяці, пры дапамозе якога адбываецца захаванне новых элементаў, адчуванняў ці перажываняў у сістэму асацыятыўных сувязяў. Аснову запамінання складае ўсталяванне сувязі матэрыялу з сэнсам ў адно цэлае, якое з’яўляецца рэзультатам працы мыслення над зместам матэрыялу.

Захаванне — працэс назапашвання матэрыялу ў структуры памяці, што ўключае яго перапрацоўку і засваенне. Захаванне досведу прадстаўляе чалавеку магчымасць для навучання, развіцця яго пачуццёвых працэсаў, мыслення і маўлення.

Узнаўленне інфармацыі — гэта працэс актуалізацыі элементаў досведу. Узнаўленне бывае адвольным і міжвольным. Пры адвольным узнаўленні вобраз усплывае ў свядомасці без намаганняў чалавека.

Забыванне — страта магчымасці ўзнаўлення, а часам і пазнавання інфармацыі, што была запомнена раней. Часцей за ўсё забываюцца нязначныя дэталі. Забыванне бывае частковае і поўнае, часовае і працяглае.

== Тыпалогіі памяці ==
Існуюць разнастайныя тыпалогіі памяці:
* 
* Паводле сэнсарнай мадальнасці (зрокавая, маторная, гукавая, смакавая і болевая). Пры зрокавай памяці аб’екты ўспрымаюцца вачыма, пры маторнай – часткамі цела, пры гукавой – на слых і гэтак далей.
* 
* Паводле зместу (вобразная, маторная і эмацыйная). Калі задзейнічана вобразная памяць, адбываецца захаванне і ўзнаўленне вобразных з’яў і падзей. У сваю чаргу вобразная памяць дзеліцца на зрокавую, слыхавую, датыкальную, нюхавую і смакавую. Першыя два віда пераважаюць у большасці людзей. Маторная памяць адказвае за захаванне інфармацыі пра маторныя функцыі і дзеянні (то бок, рухі). Калі гаворка ідзе пра эмацыйную памяць, маецца на ўвазе запамінанне пачуццяў, звязаных з пэўнымі падзеямі. Такім чынам, інфармацыя маркіруецца пэўнымі эмоцыямі, у сувязі з чым некаторыя эпізоды жыцця (непрыемныя) адносна хутка забываюцца ў той час, як памяць пра прыемныя моманты застаецца на доўгі час.
* 
* Паводле арганізацыі запамінання (эпізадычная, семантычная і працэдурная). Калі чалавек карыстаецца эпізадычнай памяццю, ён узгадвае нейкі эпізод са свайго жыцця — такім чынам, гэты від памяці з’яўляецца аўтабіяграфічным. Пры карыстанні семантычнай памяццю чалавек узгадвае пэўную інфармацыю, не ведаючы, дзе і калі ён яе здабыў. Працэдурная памяць з’яўляецца памяццю пэўных дзеянняў.
* 
* Паводле часавых характарыстык (доўгачасовая, кароткачасовая і ўльтакароткачасовая).  Захоўванне ў кароткачасовай і ўльтракароткачасовай памяці мае абмежаваную ёмістасць і працягласць. Такім чынам, інфармацыя застаецца даступнай на пэўным, адносна невялікім, прамежку часу.
* 
* Паводле наяўнасці мэты (адвольная і міжвольная). Міжвольнай памяццю чалавек карыстаецца, калі мэтанакіравана хоча нешта ўзгадаць ці запомніць. Адвольная ж памяць не рэгулюецца вызначанай праграмай і мэтай: запамінанне адбываецца без прыкладання спецыяльных намаганняў з боку суб’екта.
* 
* Паводле наяўнасці сродкаў (апасродкаваная і неапасродкаваная). Пры апасродкавым запамінанні чалавек карыстаецца нейкімі сімбалямі ці асацыяцыямі дзеля лепшага адкладання ў памяці пэўнай інфармацыі.
* 
* Паводле ўзроўня развіцця (маторная, эмацыйная, вобразная і слоўна-лагічная).
* Памяць, безумоўна, валодае шматлікімі ўласцівасцямі. Галоўнымі з іх з’яўляюцца дакладнасць, аб’ём, хуткасць працэсаў запамінання, хуткасць працэсаў узнаўлення і хуткасць працэсаў забывання.

== Законы памяці ==
Даследчыкі і навукоўцы выдзяляюць пэўныя заканамернасці ці законы памяці:

* Закон інтарэсу (цікавае запамінаецца хутчэй);
* 
* Закон асэнсавання (чым глыбей будзе асэнсавана інфармацыя — тым лепей яна запомніцца);
* 
* Закон устаноўкі (калі чалавек паставіў сабе задачу вывучыць пэўную колькасць інфармацыі, то 
* запамінацца ўсё будзе значна лягчэй);
* 
* Закон дзеяння (калі тэорыя прымяняецца на практыцы, то і запаммінаецца яна добра);
* 
* Закон кантэксту (пры асацыятыўнай сувязі інфармацыі з ужо вядомымі паняццямі новы матэрыял усвайваецца прасцей);
* 
* Закон аптымальнай даўжыні шэрагу (даўжыня не павінна нашмат перавышаць аб’ёму кароткачасовай аператыўнай памяці);
* 
* Закон краю (інфармацыя, прадстаўленая ў пачатку і канцы, запамінаецца лепш за ўсё);
* 
* Закон паўтарэння (лепш запамінаецца тое, што часам паўтараецца);
* 
* Закон незавершанасці (лягчэй запамінаюцца незавершаныя дзеянні, задачы і фразы).

== Паталогіі ==
Існуюць паталагічныя парушэнні памяці — [[амнезія]], напрыклад, якая ў сваю чаргу падзяляецца на гіпамнезію, гіпермнезію і парамнезію. Пры гіпамнезіі у чалавека ёсць праблемы з запамінаннем ці ўзгадваннем. Гіпамнезія сустракаецца ў людзей у сталым веку або ў людзей з захворваннямі галаўнога мозгу. Гіпермнезія характарызуецца анамальным абвастрэннем памяці, у сувязі з чым бываюць праблемы з забываннем пэўных рэчаў. Парамнезія адзначаецца наяўясцю несапраўдных успамінаў, перамеваннем рэальнага і ўяўнага, сучаснасці і мінулага. 

== Гл. таксама ==

* [[Забыццё]]
* [[Жамэвю]]
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памць|||}}
[[Катэгорыя:Памяць| ]]</text>
      <sha1>in08jmniar7oradh5kx1mhdty2blv06</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Пальма (востраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55561</id>
    <revision>
      <id>5182082</id>
      <parentid>4973404</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ла-Пальма]] у [[Ла-Пальма (востраў)]]: больш шырокае значэнне</comment>
      <origin>4151446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1990" sha1="r17eqxvnip3fhedsatvzkf72llgesjg" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва                  = Ла-Пальма
  |Нацыянальная назва    = 
 |Карта                     = Mapa_Canarias_La_Palma.svg
  |Подпіс карты            = 
 |Архіпелаг                 = Канарскія астравы
 |Акваторыя                 = 
 |Краіна                    = Іспанія
  |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |Пазіцыйная карта        = Іспанія Канарскія астравы
  |lat_dir = N |lat_deg = 28 |lat_min = 40 |lat_sec = 
  |lon_dir = W |lon_deg = 17 |lon_min = 52 |lon_sec = 
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 708.32
 |Найвышэйшы пункт           = 2426
 |Насельніцтва                 = 86996
  |Год перапісу             = 2009
 |Выява               = Caldera de Taburiente La Palma.jpg
  |Подпіс выявы      = [[Кальдэра]] [[Табурыентэ]] (Caldera de Taburiente)
 |Катэгорыя на Вікісховішчы   = La Palma
}}
'''Ла-Па́льма''' ([[іспанская мова|ісп.]]: ''La Palma'') — востраў у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], з’яўляецца часткай [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]], правінцыі [[Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ (правінцыя)|Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ]], [[Аўтаномныя супольнасці Іспаніі|Аўтаномнай Супольнасці]] [[Канары]].

Плошча — 708,33 км². Адміністрацыйны цэнтр — [[Санта-Крус-дэ-ла-Пальма]]. Насельніцтва — каля 85.000 жыхароў.

{{Няма крыніц|дата=2022-06-28}}
{{Канарскія астравы}}

[[Катэгорыя:Канарскія астравы]]</text>
      <sha1>r17eqxvnip3fhedsatvzkf72llgesjg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182094</id>
      <parentid>5182082</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:25:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2025" sha1="s01fcmxzfg6maqlhvmw18lgow4ugbi6" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пальма}}
{{Востраў
 |Назва                  = Ла-Пальма
  |Нацыянальная назва    = 
 |Карта                     = Mapa_Canarias_La_Palma.svg
  |Подпіс карты            = 
 |Архіпелаг                 = Канарскія астравы
 |Акваторыя                 = 
 |Краіна                    = Іспанія
  |Рэгіён           = 
  |Раён = 
  |UTC                      = 
  |Пазіцыйная карта        = Іспанія Канарскія астравы
  |lat_dir = N |lat_deg = 28 |lat_min = 40 |lat_sec = 
  |lon_dir = W |lon_deg = 17 |lon_min = 52 |lon_sec = 
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 708.32
 |Найвышэйшы пункт           = 2426
 |Насельніцтва                 = 86996
  |Год перапісу             = 2009
 |Выява               = Caldera de Taburiente La Palma.jpg
  |Подпіс выявы      = [[Кальдэра]] [[Табурыентэ]] (Caldera de Taburiente)
 |Катэгорыя на Вікісховішчы   = La Palma
}}
'''Ла-Па́льма''' ([[іспанская мова|ісп.]]: ''La Palma'') — востраў у [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіяне]], з’яўляецца часткай [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]], правінцыі [[Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ (правінцыя)|Санта-Крус-дэ-Тэнэрыфэ]], [[Аўтаномныя супольнасці Іспаніі|Аўтаномнай Супольнасці]] [[Канары]].

Плошча — 708,33 км². Адміністрацыйны цэнтр — [[Санта-Крус-дэ-ла-Пальма]]. Насельніцтва — каля 85.000 жыхароў.

{{Няма крыніц|дата=2022-06-28}}
{{Канарскія астравы}}

[[Катэгорыя:Канарскія астравы]]</text>
      <sha1>s01fcmxzfg6maqlhvmw18lgow4ugbi6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадэнскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58661</id>
    <revision>
      <id>5182236</id>
      <parentid>2410189</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="7ujut0h0sskaydlanbf6vzbzq2inh7m" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Вадэнскае мора''', таксама '''Ватавае мора''' ({{lang-de|Wattenmeer}}, {{lang-nl|Waddenzee}}, {{lang-da|Vadehavet}}, {{lang-fy|Waadsee}}) — перарывістая чарада [[ваты|ватаў]] — мелкаводных марскіх участкаў ля берагоў [[Нідэрланды|Нідэрландаў]], [[Германія|Германіі]] і [[Данія|Даніі]], частка акваторыі [[Паўночнае мора|Паўночнага мора]].

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

{{Сусветная спадчына ў Германіі}}

[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Фрызія]]</text>
      <sha1>7ujut0h0sskaydlanbf6vzbzq2inh7m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мексіканскі заліў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58764</id>
    <revision>
      <id>5182328</id>
      <parentid>4551190</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5182328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="g52i1viuxhzd26j8ldz0xur2vnbdh8t" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Image:GulfofMexico3D.jpg|thumb|Мексіканскі заліў]]
'''Мексіканскі заліў''' ({{lang-en|Gulf of Mexico}}, {{lang-es|Golfo de Me'xico}}) — шырокая водная прастора, частка [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], абмежаванага з паўночнага захаду, поўначы і ўсходу ўзбярэжжам [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] (штаты [[Фларыда (штат)|Фларыда]], [[Алабама]], [[Місісіпі (штат)|Місісіпі]], [[Луізіяна]] і [[Тэхас]]), на поўдні і паўднёвым захадзе — узбярэжжам [[Мексіка|Мексікі]] (штаты [[Тамаўліпас]], [[Веракрус (штат)|Веракрус]], [[Табаска]], [[Кампечэ]], [[Юкатан (штат)|Юкатан]]), а таксама [[Куба]]й.

Заліў злучаецца з Атлантычным акіянам [[Фларыдскі праліў|Фларыдскім]] і [[Юкатанскі праліў|Юкатанскім пралівамі]]. Дзякуючы параўнальна невялікай шырыні гэтых праліваў прыліўныя з'явы выяўленыя слаба. У Мэксіканскі заліў упадае мноства рэк, уключаючы [[Місісіпі]], Алабаму і Нуэсэс.

Найболей буйныя гарады на ўзбярэжжы — [[Тампа]], [[Гора Сент-Пецярбург, ЗША|Сент-Пецярбург]], [[Пенсакола]], [[Мабіл]], [[Новы Арлеан]], [[Х’юстан]].

На [[шэльф]]е Мексыканскага заліва засяроджаныя значныя запасы [[нафта|нафты]] і [[прыродны газ|прыроднага газу]]; здабыча гэтых карысных выкапняў вядзецца ў асноўным з дапамогай нафтавых платформ.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Gulf of Mexico}}
{{Моры Атлантычнага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Залівы Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Залівы Мексікі]]
[[Катэгорыя:Залівы ЗША]]
[[Катэгорыя:Мексіканскі заліў| ]]</text>
      <sha1>g52i1viuxhzd26j8ldz0xur2vnbdh8t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Крухта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59482</id>
    <revision>
      <id>5181876</id>
      <parentid>3552290</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:13:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1321" sha1="q4bskdwt3sr3j9k6afdoz7d4bd90cch" xml:space="preserve">'''Крухта''' — [[Апсіда|апсідны]] [[прытвор]] пры уваходзе ў [[храм]], які нагадвае абарончы [[барбакан]]. 

{{Дапісаць}}

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
Файл:Church of St Guthlac, Little Ponton - South porch.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Church_of_St_Guthlac,_Little_Ponton_-_South_porch.jpg|Крухта царквы ў вёсцы Літл-Пойнтан, Англія
Файл:Billingshurst church porch.JPG|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Billingshurst_church_porch.JPG|Царква вёсцы Білінгхёрст, Англія
Файл:West portal and portion of west gallery.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:West_portal_and_portion_of_west_gallery.jpg|Крухта царквы Іаана Прадцечы, Яраслаўль, Расія
Файл:2019 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP i św. Zuzanny w Stolcu 3.jpg|Крухта касцёла, Польшча
&lt;/gallery&gt;

== Гл. таксама ==

* [[Бабінец]]{{Навігацыя}}

== Літаратура ==
* ''Марозаў, В. Ф.'' Палац у Жылічах. — Мінск, 1992
[[Катэгорыя:Архітэктурныя элементы]]
[[Катэгорыя:Хрысціянская архітэктура]]</text>
      <sha1>q4bskdwt3sr3j9k6afdoz7d4bd90cch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сібуян (мора)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62595</id>
    <revision>
      <id>5182251</id>
      <parentid>3405623</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:06:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1266" sha1="lqboj3so9cj64zmoip420l7lxm6e8rc" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Сібуян''' ({{lang-en|Sibuyan}}) — міжвостраўнае мора Тагальскага архіпелага, паміж астравамі [[Пана]], [[Таблас]], [[Марындуке]], [[Лусон]] і [[востраў Масбатэ|Масбатэ]]. Глыбіня да 1 700 м. У цэнтральнай частцы мора — востраў Сібуян. Клімат трапічны; ападкаў да 3000 мм у год. Частыя тайфун. Тэмпература вады 23-28 ° С. Салёнасць 32,0-32,5 ‰. Прылівы няправільныя паўсутачныя, велічыня іх больш за 2 м.

24 кастрычніка 1944 года ў моры адбылася буйная бітва паміж амерыканскім і японскім флатамі — апошняе вялікая марская бітва Другой сусветнай вайны на [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]], у якім былі знішчаны асноўныя сілы японскага флоту.

{{Моры Ціхага акіяна}}

{{Ціхі акіян}}

{{DEFAULTSORT:Сібуян}}
[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>lqboj3so9cj64zmoip420l7lxm6e8rc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кельцкае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63747</id>
    <revision>
      <id>5182294</id>
      <parentid>5122123</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:23:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1526" sha1="me86732l4mthp4z2boqxhxtn8hj97xk" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Кельцкае мора''' — мора басейна [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]]. Абмывае частку [[Ірландыя|Ірландыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і [[Францыя|Францыі]], марскія межы абмяжоўваюцца пралівам святога Георга, [[Брыстальскі заліў|Брыстальскім залівам]], [[Ла-Манш]]ам. Назву бярэ ад гістарычных тэрыторый, што належалі кельтам. Раней частка вод кельцкага мора звалася Праліў Святога Георга, але асноўная частка вод не мела ўласнай назвы і вызначалася як «паўднёва-заходнія падыходы» Вялікабрытаніі. З-за агульнай геалогіі і гідралогіі патрэба ў агульнай назве даўно наспела і ў [[1921]] годзе назва была прапанавана вядомым англійскім марскім даследчыкам Эрнэстам Уільямам Лайанс Хольтам.[[Image:Mappa an Mor Keltek.png|thumb|Карта Кельцкага мора]]{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры Еўропы]]</text>
      <sha1>me86732l4mthp4z2boqxhxtn8hj97xk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Ірмінгера</title>
    <ns>0</ns>
    <id>63749</id>
    <revision>
      <id>5182295</id>
      <parentid>5088476</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:24:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1048" sha1="pb4yegl6zxmia1py46mg7owrh9dzrc9" xml:space="preserve">{{Мора}}

'''Мора Ірмінгера''' — мора на паўночным захадзе [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] паміж паўднёвай часткай вострава [[Грэнландыя]] і падводным хрыбтом Рэйк'янес — часткай Сярэдзінна-Атлантычнага хрыбта, што адыходзіць ад паўднёвай канечнасці [[Ісландыя|Ісландыі]]. З поўначы праз [[Дацкі праліў]] злучаецца з [[Грэнландскае мора|Грэнландскім морам]].

Названа ў гонар гідрографа Карла Людвіга Хрысціяна Ірмінгера (1802-1888).

== Глядзі таксама ==
* [[Цячэнне Ірмінгера]]

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Моры Атлантычнага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>pb4yegl6zxmia1py46mg7owrh9dzrc9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чукоцкае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64548</id>
    <revision>
      <id>5182320</id>
      <parentid>5179597</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:43:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Моры ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2608" sha1="7v41v6c6rjpg9w5m6jh83yglhg3knr7" xml:space="preserve">{{Мора|Выява=Чукотское_море_на_карте.png}}

'''Чукоцкае мора''' — [[ускраіннае мора]] [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], размешчана паміж [[Чукотка]]й і [[Аляска]]й. На Захадзе [[праліў Лонга|пралівам Лонга]] злучаецца з [[Усходне-Сібірскае мора|Усходне-Сібірскім морам]], на ўсходзе ў раёне мыса Бароў злучаецца з [[мора Бафорта|морам Бафорта]], на поўдні [[Берынгаў праліў]] злучае яго з [[Берынгава мора|Берынгавым морам]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]].

== Фізіка-геаграфічнае становішча ==
Плошча 589 600 км². 56 % плошчы дна займаюць глыбіні менш за 50 м, максімальная глыбіня 160 метраў. Тэмпература вады летам ад 4 да 12 [[Градус Цэльсія|°C]], зімой ад −1,6 да −1,8 °C.

Берагавая лінія парэзана слаба. Залівы: [[Калючынская губа]], [[Кацэбу (заліў)|Кацэбу]], [[бухта Шышмарова]]. З кастрычніка—лістапада па май—чэрвень мора пакрытае льдамі. На поўначы [[Мыс Ванкарэм]].[[Файл:Chukchi Sea.JPG|200px|справа]]У мора ўпадаюць рэкі [[Амгуэма]]&lt;ref name=&quot;geo&quot;&gt;{{кніга|загаловак=Географический энциклопедический словарь: Географические названия|адказны=Гл. ред А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаев, П. М. Алампиев, А. Г. Воронов и др.|месца=М.|выдавецтва=Сов. энциклопедия|год=1983|старонкі=25|старонак=538|тыраж=100 000}}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;, [[Наатак]].

{{зноскі}}

{{request|stub|infobox|sources|topic=geography}}
{{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Паўночны Ледавіты акіян}}

[[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры Расіі]]
[[Катэгорыя:Чукоцкае мора| ]]
[[Катэгорыя:Моры ЗША]]</text>
      <sha1>7v41v6c6rjpg9w5m6jh83yglhg3knr7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Касманаўтаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64558</id>
    <revision>
      <id>5182298</id>
      <parentid>4758286</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:25:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1991" sha1="1437tc33z8b7guax72auiteof06a8hm" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Мора Касмана́ўтаў''' — ускраіннае [[мора]] [[Індыйскі акіян|Індыйскага]] сектара [[Паўднёвы акіян|Паўднёвага акіяна]] ля берагоў [[Антарктыда|Антарктыды]], паміж [[Зямля Эндэрбі|Зямлёй Эндэрбі]] і [[мора Рысер-Ларсена|морам Рысер-Ларсена]], ад якога аддзеленае падводным хрыбтом Гунерус.

Плошча 698,6 тыс. км ². Глыбіня да 4798 м. Пастаянна пакрыта неабсяжнымі [[Лёд|льдамі]], шмат [[айсберг]]аў.

Названа ў [[1962]] годзе ўдзельнікамі [[Савецкая Антарктычная экспедыцыя|Савецкай Антарктычнай экспедыцыі]] ў гонар першых [[касманаўт]]аў.

На беразе працуюць навуковыя станцыі:

* расійская станцыя «[[Маладзёжная (антарктычная станцыя)|Маладзёжная]]»,
* [[Японія|японская]] станцыя «Сёва»,
* [[Беларуская антарктычная станцыя]].

== Спасылкі ==
* ''Деев М. Г.'' {{cite web |url = https://bigenc.ru/geography/text/2101935 |title = КОСМОНАВТОВ МОРЕ |lang = ru |website = bigenc.ru |accessdate = 2021-06-27 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20191213123127/https://bigenc.ru/text/2101935 |archivedate = 13 снежня 2019 |url-status = dead }} // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2016)
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Касманаўтаў мора}}
[[Катэгорыя:Моры Паўднёвага акіяна]]
[[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар людзей]]</text>
      <sha1>1437tc33z8b7guax72auiteof06a8hm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Лазарава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64561</id>
    <revision>
      <id>5182296</id>
      <parentid>5113429</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:24:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1692" sha1="4vbxyol8nb9c59nd9afmfknvn0sf4dz" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Мора Лазарава''' — [[ускраіннае мора]] атлантычнага сектара [[Паўднёвы акіян|Паўднёвага акіяна]], у берагоў [[Антарктыда|Антарктыды]] паміж 0 і 14 ° у.д. Абмывае [[Зямля Каралевы Мод|Зямлю Каралевы Мод]]. Плошча 929,000 км². Пераважаюць глыбіні больш за 3000 м. Максімальная глыбіня звыш 4500 м. Берагі галоўным чынам ледзяныя, утвораны стромкімі ледзянымі абрывамі шэльфавых [[ледавік]]оў. Вялікую частку года пакрыта неабсяжнымі льдамі, шмат [[айсберг]]аў. У канцы лета і ўвосень дрэйфуючыя льды захоўваюцца толькі ля ўзбярэжжа. Мора Лазарава выдзелена удзельнікамі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкай]] антарктычнай экспедыцыі ў [[1962]] годзе і названае ад імя аднаго з кіраўнікоў [[Першая руская антарктычная экспедыцыя|Першай рускай антарктычнай экспедыцыі]] адмірала [[Міхаіл Пятровіч Лазараў|М. П. Лазарава]].

{{Моры Паўднёвага акіяна}}{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Лазарава мора}}
[[Катэгорыя:Моры Паўднёвага акіяна]]</text>
      <sha1>4vbxyol8nb9c59nd9afmfknvn0sf4dz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Роса</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64570</id>
    <revision>
      <id>5182290</id>
      <parentid>5113426</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:21:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="70hapwfpgarpvr7cior3h60o4hg26l7" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Мора Роса''' — ускраіннае мора [[Ціхі акіян|ціхаакіянскага]] сектара [[Паўднёвы акіян|Паўднёвага акіяна]], ля берагоў Зямель Вікторыі і Мэры Бэрд (Заходняя [[Антарктыда]]), паміж мысамі Адэр і Колбек (170° у. д. — 158° з. д.). Плошча 439 тыс. км², глыбіні да 2972 м. Берагі гарыстыя, моцна парэзаныя. Паўднёвая частка мора пакрыта найбуйнейшым шэльфавым [[ледавік]]ом Роса, разам з ім плошча мора дасягае 960 тыс. км ². Адкрытая частка мора амаль цэлы год занятая неабсяжнымі льдамі, якія ўскрываюцца толькі ў канцы лета. Шмат [[айсберг]]аў, сустракаюцца гіганцкія — перыметрам ў дзесяткі і сотні кіламетраў. Улетку утвараецца шырокая паласа чыстай вады, якая дазваляе суднам падысці да бар'ера шэльфавага ледавіка. Сярэднегадавая тэмпература вады на паверхні ніжэй −1 °C, улетку часам павышаецца да 2 °C. Салёнасць 33,7-34,4 ‰. Плыні ўтвараюць кругазварот па гадзіннікавай стрэлцы. Прылівы паўсутачныя, да 1 м. У моры жывуць цюлень Роса, цюлень Уэдэла, цюлень-крабаед, [[кіты]].

Адкрыта ў [[1841]] годзе англійскім палярным даследчыкам [[Джэймс Кларк Рос|Дж. К. Росам]] і названае ў яго гонар. У 1956 годзе на паўвостраве Роса створана асноўная база антарктычных экспедыцый ЗША Мак-Мерда, у 1957 тут жа была створана новазеландская база Скот, на мысе Халет — навуковая станцыя Халет (ЗША сумесна з Новай Зеландыяй).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|13}}
{{Моры Паўднёвага акіяна}}

{{DEFAULTSORT:Роса мора}}
[[Катэгорыя:Моры Паўднёвага акіяна]]</text>
      <sha1>70hapwfpgarpvr7cior3h60o4hg26l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўднёва-Кітайскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64855</id>
    <revision>
      <id>5182274</id>
      <parentid>5011593</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="h2afqkd9kyre2xamtmudvgi39k7a58f" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Image:Bien Dong.png|thumb]]
'''Паўднёва-Кітайскае мора''' ({{lang-ms|Laut China Selatan}}, {{lang-vi|Biển Đông}}, {{lang-zh|南海}}, {{lang-tl|Dagat Luzon}}, {{lang-id|Laut Cina Selatan}}) — паўзамкнутае мора ля берагоў Паўднёва-Усходняй Азіі, паміж паўвостравам [[Індакітай]], астравамі [[Калімантан]], [[Палаван]], [[Лусон]] і [[Тайвань]]. Уваходзіць у склад марскіх басейнаў Аўстралія-Азіяцкага Міжземнага мора, паміж Ціхім і Індыйскім акіянамі.

Плошча — 3.537.289 км², максімальная глыбіня — 5560 м, Тэмпература вады на паверхні ў лютым ад 20° С на поўначы да 27 °C на поўдні, у жніўні дасягае 28-29 °C па ўсёй плошчы. Салёнасць вады — 32-34 ‰. Улетку і ўвосень частыя [[тайфун]]ы. [[Прылівы і адлівы|Прылівы]] няправільныя, сутачныя і паўсуткавыя, да 4 м.

У 2018 годзе адкрыўся музей Паўднёва-Кітайскага мора ў кітайскай астраўной правінцыі [[Хайнань]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://zviazda.by/be/news/20180514/1526282750-adkryusya-muzey-paudnyova-kitayskaga-mora |title=Адкрыўся музей Паўднёва-Кітайскага мора |access-date=19 мая 2018 |archive-date=18 мая 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180518115841/http://www.zviazda.by/be/news/20180514/1526282750-adkryusya-muzey-paudnyova-kitayskaga-mora |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Гл. таксама ==
* [[Лісын]]
* [[Парасельскія астравы]]

{{Моры Ціхага акіяна}}

{{Ціхі акіян}}

[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Паўднёва-Кітайскае мора| ]]</text>
      <sha1>h2afqkd9kyre2xamtmudvgi39k7a58f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жорж Пампіду</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65671</id>
    <revision>
      <id>5182008</id>
      <parentid>4425609</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:38:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3603" sha1="5bxa69d6qp5wu5hz1wp64gr6p5ucqvf" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Жорж Жан Раймон Пампіду''' ({{lang-fr|Georges Jean Raymond Pompidou}}, {{ДН|5|7|1911}}, Манбудзіф, дэпартамент [[Канталь (дэпартамент)|Канталь]], [[Авернь]] — {{ДС|2|4|1974}}, {{МС|Парыж||горад Парыж}}) — [[Францыя|французскі]] дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр (1962—1968) і прэзідэнт (1969—1974) Пятай рэспублікі, лідар правых (галістаў). Яго прэм’ерства і прэзідэнцтва адзначылася эканамічным уздымам і тэхнічнай мадэрнізацыяй Францыі, а таксама далейшым развіццём еўрапейскіх структур. Літаратуразнаўца, выкладчык славеснасці і знаток мастацтва, Пампіду быў заснавальнікам парыжскага музея сучаснага мастацтва — [[Цэнтр Пампіду|Цэнтра Пампіду]], а таксама складальнікам анталогіі французскай паэзіі.

== Біяграфія ==
Скончыў Вышэйшую нармальную школу і Свабодную школу палітычных навук у Парыжы. Выкладаў у ліцэях Марселя і Парыжа. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] да капітуляцыі (1940) Францыі лейтэнант французскай арміі. У 1944 годзе саветнік па пытаннях інфармацыі і асветы ў часовым урадзе [[Шарль дэ Голь|Шарля дэ Голя]]. У 1946—54 гадах 0 член Дзяржаўнага савета, адначасова (1946—49) намеснік генеральнага камісара па турызме. З 1954 года супрацоўнік банка Ротшыльдаў, з 1956 года — яго генеральны дырэктар, адначасова на кіруючых пасадах у іншых фінансавых і прамысловых аб’яднаннях. З 1958 года начальнік канцылярыі прэм’ер-міністра Францыі дэ Голя. Выбраны членам Канстытуцыйнага савета Францыі (распрацаваў канстытуцыю і эканамічную праграму аднаўлення 5-й рэспублікі). У 1962—68 гадах прэм’ер-міністр Францыі. Удзельнічаў у ажыццяўленні Эвіянскага пагаднення 1962 аб статусе Алжыра. У 1969—74 гадах — прэзідэнт Францыі. Некалькі разоў наведваў [[СССР]], у тым ліку [[Беларусь]] (11—12.1.1973 у [[Заслаўе|Заслаўі]] Мінскай вобласці вёў перагаворы з [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л.​І.​Брэжневым]]).
{{зноскі}}
{{Прэзідэнты Францыі}}
{{Прэм'ер-міністры Францыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Пампіду}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Францыі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (1969)]]</text>
      <sha1>5bxa69d6qp5wu5hz1wp64gr6p5ucqvf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182009</id>
      <parentid>5182008</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:40:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182009</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3449" sha1="qv0vomwlzxlj5e979his5rupddii05h" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Жорж Жан Раймон Пампіду''' ({{lang-fr|Georges Jean Raymond Pompidou}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Францыя|французскі]] дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр (1962—1968) і прэзідэнт (1969—1974) Пятай рэспублікі, лідар правых (галістаў). Яго прэм’ерства і прэзідэнцтва адзначылася эканамічным уздымам і тэхнічнай мадэрнізацыяй Францыі, а таксама далейшым развіццём еўрапейскіх структур. Літаратуразнаўца, выкладчык славеснасці і знаток мастацтва, Пампіду быў заснавальнікам парыжскага музея сучаснага мастацтва — [[Цэнтр Пампіду|Цэнтра Пампіду]], а таксама складальнікам анталогіі французскай паэзіі.

== Біяграфія ==
Скончыў Вышэйшую нармальную школу і Свабодную школу палітычных навук у Парыжы. Выкладаў у ліцэях Марселя і Парыжа. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] да капітуляцыі (1940) Францыі лейтэнант французскай арміі. У 1944 годзе саветнік па пытаннях інфармацыі і асветы ў часовым урадзе [[Шарль дэ Голь|Шарля дэ Голя]]. У 1946—54 гадах 0 член Дзяржаўнага савета, адначасова (1946—49) намеснік генеральнага камісара па турызме. З 1954 года супрацоўнік банка Ротшыльдаў, з 1956 года — яго генеральны дырэктар, адначасова на кіруючых пасадах у іншых фінансавых і прамысловых аб’яднаннях. З 1958 года начальнік канцылярыі прэм’ер-міністра Францыі дэ Голя. Выбраны членам Канстытуцыйнага савета Францыі (распрацаваў канстытуцыю і эканамічную праграму аднаўлення 5-й рэспублікі). У 1962—68 гадах прэм’ер-міністр Францыі. Удзельнічаў у ажыццяўленні Эвіянскага пагаднення 1962 аб статусе Алжыра. У 1969—74 гадах — прэзідэнт Францыі. Некалькі разоў наведваў [[СССР]], у тым ліку [[Беларусь]] (11—12.1.1973 у [[Заслаўе|Заслаўі]] Мінскай вобласці вёў перагаворы з [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л.​І.​Брэжневым]]).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Прэзідэнты Францыі}}
{{Прэм'ер-міністры Францыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Пампіду}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Францыі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (1969)]]</text>
      <sha1>qv0vomwlzxlj5e979his5rupddii05h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182010</id>
      <parentid>5182009</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:41:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182010</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3537" sha1="kn2xmjfecmop119nacwxlg0nrwf4q35" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Жорж Жан Раймон Пампіду''' ({{lang-fr|Georges Jean Raymond Pompidou}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[Францыя|французскі]] дзяржаўны дзеяч, прэм’ер-міністр (1962—1968) і прэзідэнт (1969—1974) Пятай рэспублікі, лідар правых (галістаў). Яго прэм’ерства і прэзідэнцтва адзначылася эканамічным уздымам і тэхнічнай мадэрнізацыяй Францыі, а таксама далейшым развіццём еўрапейскіх структур. Літаратуразнаўца, выкладчык славеснасці і знаток мастацтва, Пампіду быў заснавальнікам парыжскага музея сучаснага мастацтва — [[Цэнтр Пампіду|Цэнтра Пампіду]], а таксама складальнікам анталогіі французскай паэзіі.

== Біяграфія ==
Скончыў Вышэйшую нармальную школу і Свабодную школу палітычных навук у Парыжы. Выкладаў у ліцэях Марселя і Парыжа. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] да капітуляцыі (1940) Францыі лейтэнант французскай арміі. У 1944 годзе саветнік па пытаннях інфармацыі і асветы ў часовым урадзе [[Шарль дэ Голь|Шарля дэ Голя]]. У 1946—54 гадах 0 член Дзяржаўнага савета, адначасова (1946—49) намеснік генеральнага камісара па турызме. З 1954 года супрацоўнік банка Ротшыльдаў, з 1956 года — яго генеральны дырэктар, адначасова на кіруючых пасадах у іншых фінансавых і прамысловых аб’яднаннях. З 1958 года начальнік канцылярыі прэм’ер-міністра Францыі дэ Голя. Выбраны членам Канстытуцыйнага савета Францыі (распрацаваў канстытуцыю і эканамічную праграму аднаўлення 5-й рэспублікі). У 1962—68 гадах прэм’ер-міністр Францыі. Удзельнічаў у ажыццяўленні Эвіянскага пагаднення 1962 аб статусе Алжыра. У 1969—74 гадах — прэзідэнт Францыі. Некалькі разоў наведваў [[СССР]], у тым ліку [[Беларусь]] (11—12.1.1973 у [[Заслаўе|Заслаўі]] Мінскай вобласці вёў перагаворы з [[Леанід Ільіч Брэжнеў|Л.​І.​Брэжневым]]).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пампіду Жорж|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{Прэзідэнты Францыі}}
{{Прэм'ер-міністры Францыі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Пампіду}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Францыі]]
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Францыі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (1969)]]</text>
      <sha1>kn2xmjfecmop119nacwxlg0nrwf4q35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Белае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68966</id>
    <revision>
      <id>5182287</id>
      <parentid>4384565</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1926" sha1="n8wyqpppswdps2z5to5kzjlvvcjrevg" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Файл:White Sea map ru.png|міні]]
'''Белае мора''' — унутрымацерыковае мора [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], на паўночным захадзе [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай часткі Расіі]]. Глыбока ўдаецца ў сушу паміж паўастравамі [[Кольскі паўвостраў|Кольскі]] і [[Канін (паўвостраў)|Канін]]. На поўначы злучаецца з [[Баранцава мора|Баранцавым морам]] пралівамі Горла і Варонка.

Плошча паверхні 90 тыс. км² (з шматлікімі дробнымі астравамі, сярод якіх найбольш вядомыя [[Салавецкія астравы]], — 90,8 тыс. м²). Найбольшая глыбіня 350 метраў у заходняй частцы, усходняя больш мелкаводная (30-120 м), сярэдняя глыбіня — 60 метраў. Размешчана ў зоне шэльфа. Рэльеф дна няроўны, шмат упадзін і жалабоў, якія чаргуюцца з банкамі. Залівы (губы): [[Кандалакшскі заліў|Кандалкшскі]], [[Анежская губа|Анежскі]], [[Дзвінская губа]], [[Мязенская губа]] і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|2}}
{{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Унутраныя моры]]
[[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры Расіі]]
[[Катэгорыя:Белае мора| ]]</text>
      <sha1>n8wyqpppswdps2z5to5kzjlvvcjrevg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Бофарта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69079</id>
    <revision>
      <id>5182319</id>
      <parentid>5179591</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:42:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Моры ЗША]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2951" sha1="3g0vz33tyzbd84p3sl64uo89y6ldktn" xml:space="preserve">{{Мора
 |Назва                = Мора Бофарта
 |Выява             = Beaufort Sea and disputed waters.png
  |Подпіс выявы    = Прыблізныя граніцы мора Бофарта. Цёмны сектар — спрэчная акваторыя паміж Канадай і ЗША.
  |CoordScale             = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 72|lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = W|lon_deg = 137|lon_min = |lon_sec = 
 |Даўжыня                   = 
 |Шырыня                  = 
 |Плошча                 = 476000
 |Аб'ём                   = 
 |Даўжыня берагавой лініі   = 
 |Найбольшая глыбіня      = 4683 
  |Сярэдняя глыбіня        = 1004
 |Плошча вадазбору       = 
  |Упадаюць         = [[Мак-кензі (рака)|Макензі]]
 |Пазіцыйная карта       = Канада
}}
'''Мора Бо́фарта''' ({{lang-en|Beaufort Sea}}, {{lang-fr|mer de Beaufort}}) — мора [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Абмывае паўночнае ўзбярэжжа [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторый]], [[Тэрыторыя Юкан|Тэрыторыі Юкан]], і [[Аляска|Аляскі]]. Да мора прымыкае заходняя частка Канадскага Арктычнага архіпелага. Паўночна-заходняю мяжой мора Бофарта лічыцца лінія ад [[мыс Барау|мыса Барау]] ([[Аляска]]) да [[Лендс-Энд|мыса Лендс Энд]], [[востраў Прынца Патрыка]]. Плошча мора каля 450 000 км ². Сярэдняя глыбіня 1004 м, найбольшая — 4684 м. У мора Бофарта ўпадае р. [[Макензі (рака)|Макензі]]. У паўднёвай частцы [[тэмпература]] паверхневых водаў каля 4 °C, [[салёнасць]] 28 ‰; у паўночнай — тэмпература −1,5 °C, салёнасць каля 32 ‰. На працягу года ўкрыта [[лёд|льдамі]].

Назву мора атрымала ад імя брытанскага гідрографа і адмірала сэра [[Фрэнсіс Бофарт|Фрэнсіса Бофарта]].

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|3|Бофарта мора}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Паўночны Ледавіты акіян}}

[[Катэгорыя:Моры Канады]]
[[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры ЗША]]</text>
      <sha1>3g0vz33tyzbd84p3sl64uo89y6ldktn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182332</id>
      <parentid>5182319</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:53:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5182332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2874" sha1="m8e9abrtdd1c10c0sifr1kpj2n9llnx" xml:space="preserve">{{Мора
 |Назва                = Мора Бофарта
 |Выява             = Beaufort Sea and disputed waters.png
  |Подпіс выявы    = Прыблізныя граніцы мора Бофарта. Цёмны сектар — спрэчная акваторыя паміж Канадай і ЗША.
  |CoordScale             = 
 |lat_dir = N|lat_deg = 72|lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = W|lon_deg = 137|lon_min = |lon_sec = 
 |Даўжыня                   = 
 |Шырыня                  = 
 |Плошча                 = 476000
 |Аб'ём                   = 
 |Даўжыня берагавой лініі   = 
 |Найбольшая глыбіня      = 4683 
  |Сярэдняя глыбіня        = 1004
 |Плошча вадазбору       = 
  |Пазіцыйная карта       = Канада
}}
'''Мора Бо́фарта''' ({{lang-en|Beaufort Sea}}, {{lang-fr|mer de Beaufort}}) — мора [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]]. Абмывае паўночнае ўзбярэжжа [[Паўночна-Заходнія тэрыторыі|Паўночна-Заходніх тэрыторый]], [[Тэрыторыя Юкан|Тэрыторыі Юкан]], і [[Аляска|Аляскі]]. Да мора прымыкае заходняя частка Канадскага Арктычнага архіпелага. Паўночна-заходняю мяжой мора Бофарта лічыцца лінія ад [[мыс Барау|мыса Барау]] ([[Аляска]]) да [[Лендс-Энд|мыса Лендс Энд]], [[востраў Прынца Патрыка]]. Плошча мора каля 450 000 км ². Сярэдняя глыбіня 1004 м, найбольшая — 4684 м. У мора Бофарта ўпадае р. [[Макензі (рака)|Макензі]]. У паўднёвай частцы [[тэмпература]] паверхневых водаў каля 4 °C, [[салёнасць]] 28 ‰; у паўночнай — тэмпература −1,5 °C, салёнасць каля 32 ‰. На працягу года ўкрыта [[лёд|льдамі]].

Назву мора атрымала ад імя брытанскага гідрографа і адмірала сэра [[Фрэнсіс Бофарт|Фрэнсіса Бофарта]].

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БЭ|3|Бофарта мора}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{Паўночны Ледавіты акіян}}

[[Катэгорыя:Моры Канады]]
[[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры ЗША]]</text>
      <sha1>m8e9abrtdd1c10c0sifr1kpj2n9llnx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мора Вандэля</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69081</id>
    <revision>
      <id>5182283</id>
      <parentid>3483476</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:19:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="782" sha1="nas0941n8rnujkgvpncm0hkos0wylut" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Мора Вандэля''' ('''Мора МакКінлі''') — водны басейн [[Паўночны Ледавіты акіян|Паўночнага Ледавітага акіяна]], які размяшчаецца паміж [[Грэнландыя]]й і [[Шпіцберген]]ам. [[Мора]] на поўнач і паўночны-ўсход ад мора Вандэля круглы год пакрытае лёдам. Да захаду ад мора Вандэля размешчана [[мора Лінкальна]].

{{request|stub|infobox|topic=geography}}
{{Моры Паўночнага Ледавітага акіяна}}

{{DEFAULTSORT:Вандэля}}
[[Катэгорыя:Моры Паўночнага Ледавітага акіяна]]</text>
      <sha1>nas0941n8rnujkgvpncm0hkos0wylut</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Автобизнес</title>
    <ns>0</ns>
    <id>70880</id>
    <revision>
      <id>5182267</id>
      <parentid>5177508</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:13:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44894-71</username>
        <id>172729</id>
      </contributor>
      <comment>удалил ссылку на чужой ресурс, который не имеет к нам отношения</comment>
      <origin>5182267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7716" sha1="p7ztfji3s0ue5kbr2jb3vl4m6ci4ae2" xml:space="preserve">{{Сайт
 | название              = ABW.BY 
 | оригинальное название =
 | логотип               =https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ABW.BY.jpg 
 | url                   = https://abw.by/
 | скриншот              =
 | подпись               =
 | коммерческий          = Да
 | тип                   =Новостной,Онлайн-газета 
 | регистрация           = Бесплатная
 | языки                 = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]]
 | пользователей         =
 | посещаемость          =
 | язык программирования =
 | расположение          = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]]
 | владелец              = ООО «Бонусторг»
 | автор                 =
 | открыт                = 11 февраля 1993 г.
 | закрыт                =
 | текущий статус        = Активен
 | оборот                =
 | чистая прибыль        =
 | число сотрудников     =
 | страна                = {{Флагификация|Беларусь}}
|лагатып=ABW.BY.jpg}}
'''[[Av.by|ABW.BY]] (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.'''

[[Файл:Газеты в белоруси.jpg|міні|305x305пкс]]

== Газетны перыяд (1993—2018) ==
Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках.

Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года.

У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт abw.by. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал.

У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by.

[[Файл:Машина из белоруси.jpg|міні|287x287пкс]]

== Сучасны этап (з 2018 года) ==
Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ.

У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 
== Дзейнасць ==
Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца:

інфармацыйны блок''':'''  штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў;

класіфайд''':'''  база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг;

сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш.

Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.abw.by/ www.abw.by]

[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]]
[[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]]</text>
      <sha1>p7ztfji3s0ue5kbr2jb3vl4m6ci4ae2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182269</id>
      <parentid>5182267</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44894-71</username>
        <id>172729</id>
      </contributor>
      <comment>удалил ссылку на чужой ресурс, который не имеет к нам отношения</comment>
      <origin>5182269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7706" sha1="njr497x1g37qfl3ezx12w5frpfnohr6" xml:space="preserve">{{Сайт
 | название              = ABW.BY 
 | оригинальное название =
 | логотип               =https://commons.wikimedia.org/wiki/File:ABW.BY.jpg 
 | url                   = https://abw.by/
 | скриншот              =
 | подпись               =
 | коммерческий          = Да
 | тип                   =Новостной,Онлайн-газета 
 | регистрация           = Бесплатная
 | языки                 = [[Русский язык|Русский]], [[Белорусский язык|белорусский]]
 | пользователей         =
 | посещаемость          =
 | язык программирования =
 | расположение          = {{Флагификация|Беларусь}}: [[Минск]]
 | владелец              = ООО «Бонусторг»
 | автор                 =
 | открыт                = 11 февраля 1993 г.
 | закрыт                =
 | текущий статус        = Активен
 | оборот                =
 | чистая прибыль        =
 | число сотрудников     =
 | страна                = {{Флагификация|Беларусь}}
|лагатып=ABW.BY.jpg}}
'''ABW.BY (раней – «Автобизнес», газета «Автобизнес-Weekly») — беларускі аўтамабільны інфармацыйны партал і аўтакласіфайд. Адзін з найстарэйшых профільных медыярэсурсаў Беларусі. З 1993 па 2018 год праект існаваў у фармаце штотыднёвай газеты, а з 2018 года цалкам перайшоў у лічбавы фармат.'''

[[Файл:Газеты в белоруси.jpg|міні|305x305пкс]]

== Газетны перыяд (1993—2018) ==
Выданне было заснавана ў Мінску ў 1993 годзе пад назвай «Автобизнес-Weekly». Першы нумар выйшаў 11 лютага 1993 года. Першапачаткова газета спецыялізавалася на публікацыі прыватных аб’яў аб куплі-продажы аўтамабіляў і запчастак, а таксама падавала інфармацыю пра цэны на аўтарынках.

Акрамя камерцыйнай інфармацыі, выданне публікавала рэдакцыйныя матэрыялы: агляды аўтамабіляў, навіны заканадаўства, парады па эксплуатацыі і рамонце. На працягу 1990-х і 2000-х гадоў газета была адным з вядучых друкаваных выданняў аўтамабільнай тэматыкі ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2023/02/11/avtobiznesu--30-let-letopis-v-licah|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У 1994 годзе быў запушчаны звязаны з газетай часопіс «АБС», які спачатку выходзіў у чорна-белым, а потым і ў каляровым варыянце і выдавалася да 2008 года.

У 2006 годзе пачаў працу вэб-сайт abw.by. Першапачаткова рэсурс функцыянаваў як анлайн-версія друкаванага выдання, якая дублявала базу аб’яў, але пазней развіўся ў самастойны інфармацыйны партал.

У сувязі са змяненнем медыяспажывання і лічбавізацыяй рынку ў 2018 годзе было прынята рашэнне аб спыненні выпуску папяровай версіі газеты. Выданне цалкам засяродзілася на развіцці інтэрнэт-партала abw.by.

[[Файл:Машина из белоруси.jpg|міні|287x287пкс]]

== Сучасны этап (з 2018 года) ==
Пасля адмовы ад друкаванай версіі рэсурс працягнуў працу як класіфайд (дошка аб’яў) і навінавае СМІ.

У 2019 годзе abw.by прайшоў праз рэбрэндынг і атрымаў лагатып «Автобизнес»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2019/09/02/novyi-povorot-i-motor-revet-kak-abwby-dvigaet-avtobiznes|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У снежні 2021 года ТАА «Банусторг», кампанія-ўладальнік abw.by, стала рэзідэнтам Парка высокіх тэхналогій&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.park.by/residents/bonustorg/|title=Бонусторг|website=www.park.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У лістападзе 2023 года партал abw.by абвясціў пра прыпыненне дзейнасці&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://tochka.by/articles/life/avtomobilnyy_portal_abw_by_prekrashchaet_svoyu_rabotu_v_chem_prichina/|title=Автомобильный портал ABW.BY прекращает свою работу – в чем причина|website=tochka.by|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

17 студзеня 2024 года работа рэсурсу была адноўлена. Адбылася змена ўласніка і перазапуск праекта з абноўленай структурай кіравання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 

У ліпені 2024 года быў праведзены рэбрэндынг праекта з «Автобизнеса» на ABW.BY, пасля чаго ён атрымаў актуальны выгляд і яркі аранжавы дызайн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://abw.by/news/rb/2024/01/17/portal-abw-vnov-zapuskaet-novostnuu-lentu|title=Verification|website=abw.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. 
== Дзейнасць ==
Асноўнымі напрамкамі працы партала з’яўляюцца:

інфармацыйны блок''':'''  штодзённая публікацыя навін аўтамабільнага свету, змяненняў у ПДР і заканадаўстве, аўтарскіх тэст-драйваў новых і ўжываных аўтамабіляў, рэпартажаў, экспертных матэрыялаў і спецыяльных праектаў;

класіфайд''':'''  база прапаноў аб продажы легкавых і грузавых аўтамабіляў, мотатэхнікі, спецтэхнікі, запчастак і паслуг;

сэрвісы ''':''' AI-пошук аўто, PRO-падпіска, праверка аўтамабіля па VIN, каталог мадыфікацый, паслугі аўтакампаній і інш.

Матэрыялы выдання рэгулярна цытуюцца іншымі беларускімі СМІ і агрэгатарамі навін.{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.abw.by/ www.abw.by]

[[Катэгорыя:Газеты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Газеты на рускай мове]]
[[Катэгорыя:Беларускія інтэрнэт-СМІ]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1993 годзе]]</text>
      <sha1>njr497x1g37qfl3ezx12w5frpfnohr6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіпрскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>71518</id>
    <revision>
      <id>5182263</id>
      <parentid>5088487</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1137" sha1="a0gh7wfzed24aj3mybujmui8plo9ql0" xml:space="preserve">{{Мора}}

'''Кіпрскае мора''', мора басейну [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], знаходзіцца ва ўсходняй частцы [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], паміж паўвостравам [[Малая Азія]] і [[Афрыка]]й. Кіпрскае мора — адна з самых салёных частак Міжземнага мора: сярэдняя салёнасць складае 38,9-39,8‰.

У спіс мораў Міжнароднай гідраграфічнай арганізацыі не ўваходзіць.

== Фауна ==
Падвышаная салёнасць не спрыяе размнажэнню марскіх жывёл, таму найбольш багатыя на фаўну прыбярэжныя воды. У паўднёвай частцы мора можна сустрэць каралавыя рыфы.

{{Моры Атлантычнага акіяна}}

[[Катэгорыя:Кіпрскае мора|*]]
[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>a0gh7wfzed24aj3mybujmui8plo9ql0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасманава мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72576</id>
    <revision>
      <id>5182077</id>
      <parentid>4792874</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:07:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5182077</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3089" sha1="lelhmt4a6tnuvuksnb190ptc2nifmxr" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Тасма́нава мо́ра'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-en | Tasman Sea}}) — водная прастора, ускраіннае [[мора]] ў паўднёва-заходняй частцы [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], якое раздзяляе [[Аўстралія (кантынент)|Аўстралію]] і [[Новая Зеландыя|Новую Зеландыю]], адлегласць паміж якімі дасягае прыблізна 2000 кіламетраў .

Мора носіць імя галандскага мараплаўца [[Абел Янсзан Тасман|Абеля Тасмана]], першага еўрапейца, які дасягнуў [[Тасманія|Тасманіі]] і Новай Зеландыі. Пасля англійскі мараплавец [[Джэймс Кук]] больш падрабязна даследаваў Тасмановоа мора ў [[1770-я|1770-х]] гадах падчас сваёй першай кругасветнай экспедыцыі.

Тасманава мора знаходзіцца паміж Аўстраліяй і востравам Тасманія на захадзе, астравамі Новая Зеландыя, [[Норфалк (востраў)|Норфалк]] і [[Новая Каледонія]] на ўсходзе. На паўднёвым захадзе [[Басаў праліў|Басавым пралівам]] злучаецца з [[Індыйскі акіян|Індыйскім акіянам]]. Плошча мора складае 3336 тыс. км²{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|БСГН|2003}}{{sfn|ГЭС|1989}}. Найбольшая глыбіня 6015 м{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|БСГН|2003}}{{sfn|ГЭС|1989}} (да 5466 м{{sfn|ВСЭ|1976}}), сярэдняя — 3285{{sfn|БСГН|2003}} м. Найбольшая глыбіня ў паніжэнні — Усходне-Аўстралійскай катлавіне, складае прыкладна 5200 метраў{{крыніца?}}. У сярэдняй частцы мора перасякае падводны хрыбет. [[Прылівы]] паўсутачныя, вышынёй да 5,3 м. Салёнасць 35—35,5 г/л.

Галоўныя парты: [[Сідней]], [[Брысбен]], [[Ньюкасл (Аўстралія)|Ньюкасл]] (Аўстралія); [[Окленд]], [[Нью-Плімут (Новая Зеландыя)|Нью-Плімут]] (Новая Зеландыя).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Тасма́нава мо́ра||449}}
* {{крыніцы/БСГН|Тасма́ново мо́ре|630}}
* {{ВСЭ3|Тасма́ново мо́ре|25|286}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Тасма́ново мо́ре|471}}

{{Моры Ціхага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Тасманава мора| ]]
[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>lelhmt4a6tnuvuksnb190ptc2nifmxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каралавае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72579</id>
    <revision>
      <id>5182286</id>
      <parentid>4428908</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:19:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}}, typos fixed: з'яўляецца → з’яўляецца з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1931" sha1="a8gg0shij0ksb2i0nxe2ie9foubgkun" xml:space="preserve">{{Мора}}
[[Выява:Coral Sea Islands.png|200px | right | thumb |Каралавае мора на карце]]
[[Выява:Woda-a2 ubt.jpeg|200px | right | thumb | Каралы]]
'''Каралавае мора''' — [[мора]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], якое ляжыць паміж берагоў [[Аўстралія|Аўстраліі]], [[Новая Гвінея|Новай Гвінеі]] і [[Новая Каледонія|Новай Каледоніі]]. Плошча паверхні — 4068 тыс. км ². Максімальная глыбіня 9174 м. Мае шматлікія [[каралавыя рыфы]] і астравы, такія як астравы Уіліс, Трэграс, Бамптан, [[Чэстэрфілд]]. Адным з найбольш вядомых рыфаў з’яўляецца [[Вялікі бар’ерны рыф]], самы вялікі каралавы рыф у свеце. Дно моцна расчлянёнае. Цячэнні ўтвараюць цыкланальны кругаварот, на заходняй ускраіне якога бярэ пачатак [[Усходне-Аўстралійскае цячэнне]]. Тэмпература вады на поўдні ад 19°С у жніўні да 24°С у лютым, на поўначы да 28°С. Салёнасць да 35,5. Прылівы няправільныя, паўсутачныя (да 7,2 м). Галоўныя парты: [[Кэрнс]] (Аўстралія), [[Порт-Морсбі]] ([[Новая Гвінея]]), [[Нумеа]] ([[Новая Каледонія]]). [[Заліў Прынцэсы Шарлоты]]

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|8}}

{{Моры Ціхага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}

[[Катэгорыя:Каралавае мора| ]]
[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>a8gg0shij0ksb2i0nxe2ie9foubgkun</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Філіпінскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>72622</id>
    <revision>
      <id>5182270</id>
      <parentid>5089919</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2321" sha1="9oec9b8nm61yxjzzpb9zqna7ei2a9cc" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Філіпінскія мора'''  {{lang-en | Philippine Sea}}, {{lang-zh | 菲律宾 海}}, {{lang-ja | フィリピン 海}}, {{lang-id | Laut Filipina}}) - акіянічнае межвостраўное [[мора]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], размешчанае каля Філіпінскага архіпелага. Мора гэта не мае дакладных сухапутных межаў, аддзеленае ад акіяна групамі астравоў: Японскімі ([[Хонсю]], [[Кюсю]] і [[Рукю]]), востравам [[Тайвань]] і Тагальскімі астравамі на захадзе, падводнымі хрыбтамі і [[Астравы Ідзу|астравамі Ідзу]], [[Астравы Агасавара|Агасавара (Банін)]], [[Астравы Кадзан|Кадзан (Волкан)]] і [[Марыянскія астравы|Марыянскімі астравамі]] на ўсходзе, [[Востраў Яп|Яп]] і [[Палау]] на паўднёвым усходзе. Плошча 5726000 км². Сярэдняя глыбіня 4108 [[Метр|м]], максімальная 11022 м (у [[Марыянскі жолаб|Марыянскім жолабе]]). Аб'ём - 23 522 тыс. куб.км. Праходзяць плыні Паўночная пасатнае і Куросіо. Тэмпература паверхні вады ад 15-28° С (на поўначы) да 27-29 ° С (на поўдні). Салёнасць ад 34,3 [[Праміле|‰]] на поўначы да 35,1 ‰ на поўдні. Уключае Тагальская і заходне-Марыянскія катлавіны, якія падзелены падводным хрыбтом паміж астравамі Кюсю і Палау.

Актыўны рыбалоўны і кітабойным промысел.[[Выява:Philippine Sea location.jpg|thumb|Філіпінскае мора|злева]]{{Моры Ціхага акіяна}}

{{Ціхі акіян}}{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Філіпінскае мора|*]]
[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>9oec9b8nm61yxjzzpb9zqna7ei2a9cc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паўднёвы Судан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79534</id>
    <revision>
      <id>5181877</id>
      <parentid>5164715</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34905" sha1="i2btym5z01d6fssak85fp9e0twl1dwv" xml:space="preserve">{{Значэнні|Судан (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Рэспубліка Паўднёвы Судан
| Арыгінальная назва = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
| Родны склон = Паўднёвага Судана
| Частка = 
| Сцяг = Flag of South Sudan.svg
| Герб = Coat of Arms of South Sudan.svg
| Замест герба = 
| Дэвіз = Justice, Liberty, Prosperity
| Пераклад дэвізу = Справядлівасць, свабода, дабрабыт
| Назва гімна = South Sudan Oyee!
| Аўдыё = 
| Форма кіравання = [[Федэрацыя|Федэратыўная]] [[прэзідэнцкая рэспубліка]]
| Дзяржаўная рэлігія = 
| lat_dir = N
| lat_deg = 4
| lat_min = 51
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 31
| lon_min = 36
| lon_sec = 0
| region = KE
| CoordScale = 
| На карце = South Sudan (orthographic projection) highlighted.svg
| На карце2 = 
| Мова = [[англійская мова|Англійская]]
| Заснавана = [[28 лютага]] [[1972]]
| Дата незалежнасці = [[9 ліпеня]] [[2011]]
| Незалежнасць ад = [[Судан]]а
| Сталіца = [[Джуба]]
| Найбуйнейшыя гарады = [[Джуба]], [[Ей]], [[Вау]], [[Малакаль]], [[Авейль]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Паўднёвага Судана|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Віцэ-прэзідэнт Паўднёвага Судана|Віцэ-прэзідэнт]]
| Кіраўнікі = [[Салва Кіір]] &lt;br/&gt; [[Джэймс Уані Іга]]
| Месца па плошчы = 42
| Плошча = 619.745
| Працэнт вады = 
| Этнахаронім = [[Паўднёвыя суданцы]]
| Месца па насельніцтву = 94
| Насельніцтва = 12.230.490&lt;ref&gt;https://population.un.org/wpp/DataQuery/&lt;/ref&gt;
| Год ацэнкі = 2016
| Насельніцтва па перапісу = 
| Год перапісу = 
| Шчыльнасць насельніцтва = 19,7
| Месца па шчыльнасці = 209
| ВУП (ППЗ) = 18,435 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2018
| Месца па ВУП (ППЗ) = 
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 1420
| Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 176
| ВУП (намінал) = 3,194 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 208
| Месца па ВУП (намінал) = 
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 246
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 
| ІРЧП = 0,388&lt;ref&gt;http://www.hdr.undp.org/en/2018-update&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2017
| Месца па ІРЧП = 187
| Узровень ІРЧП = 
| Авіякампанія = 
| Валюта = [[Паўднёвасуданскі фунт]] (SSP)
| Дамен = [[.ss]] &lt;ref&gt;Яшчэ не выкарыстоўваецца&lt;/ref&gt;
| ISO = SS
| Тэлефонны код = 211
| Часавы пояс = +3
| Заўвагі = &lt;references/&gt;
}}
'''Паўднёвы Судан''' ({{lang-en|Southern Sudan}}) — дзяржава ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]. Самая маладая агульнапрызнаная краіна свету — дзяржаўны суверэнітэт набыты [[9 ліпеня]] [[2011]] года пасля яго афіцыйнага прызнання [[Судан]]ам. Сталіца і буйнейшы населены пункт — горад [[Джуба]].

Паўднёвы Судан мяжуе з [[Эфіопія]]й на ўсходзе, [[Кенія]]й, [[Уганда]]й і [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] на поўдні, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]] на захадзе і Суданам на поўначы. Не мае выхаду да мора. Плошча — 619.745 км².

У Паўднёвым Судане па розных ацэнках пражывае ад 9 да 12 млн чалавек. Большасць насельніцтва складаюць нілоцкія народы, што належаць да негроіднай расы і вызнаюць [[хрысціянства]] або мясцовыя [[анімізм|анімічныя вераванні]], у адрозненне ад [[арабы|арабскага]] [[іслам|мусульманскага]] насельніцтва Судана.

Паўднёвы Судан адносіцца да ліку найменш развітых краін, маючы адзін з самых нізкіх у свеце ВУП на душу насельніцтва (1500 дал.). Ад самага эканамічнага дна адсталую аграрную краіну ратуе развіты нафтаздабыўны сектар. Краіна мае адно з самых нізкіх месцаў у сусветным рэйтынгу недзеяздольнасці ўрадаў.

Член [[ААН]] з [[14 ліпеня]] 2011 года, [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюзу]], Усходнеафрыканскай супольнасці (з 2016) і ўсходнеафрыканскага Міжурадавага гандлёвага блоку (штаб-кватэра ў [[Джыбуці (горад)|Джыбуці]]).

== Этымалогія ==
Гістарычна тапонім '''Судан''' адносіўся да шырокай паласы раўнін на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]], у фізічнай геаграфіі гэтую вобласць, што прасціраецца ад Заходняй Афрыкі да Эфіопскага нагор’я, дагэтуль называюць раўнінамі Судана. Само ж слова паходзіць ад арабскага bilād as-sūdān (بلاد السودان) — «зямля чорных» — па колеры скуры мясцовых жыхароў. А гэта значыць, назва нашмат больш пасуе менавіта Паўднёваму Судану, чым Судану звычайнаму. Да таго ж 1930-х у арабскай частцы Судана тапонім меў негатыўную канатацыю, пераадоленую дзякуючы кампаніі па папулярызацыі назвы.

== Геаграфічнае становішча ==
{{main|Геаграфія Паўднёвага Судана}}
Паўднёвы Судан мяжуе з [[Эфіопія]]й на ўсходзе, [[Кенія]]й, [[Уганда]]й і [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] на поўдні, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]] на захадзе і [[Судан]]ам на поўначы. Незалежны Паўднёвы Судан стаў яшчэ адной, шаснаццатай афрыканскай краінай, што [[Дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|не мае прамога выхаду да мора.]] Плошча Паўднёвага Судана складае 619.745 км² — гэта тры Беларусі.

== Прырода ==
{{main|Геаграфія Паўднёвага Судана}}
Рэльеф Паўднёвага Судана пераважна раўнінны, паніжаецца з поўдня на поўнач. Толькі на мяжы з Угандай на паўднёвым усходзе ўзвышаюцца горы Іматонг з найвышэйшаю кропкай краіны — гарой Кін’еці (3187 м). Асноўнымі прыроднымі рэсурсамі Паўднёвага Судана з’яўляюцца: [[Нафта|сырая нафта]], [[жалезная руда]], [[медзь|медная руда]] і інш.

[[File:Train Sudan towards Wau.jpg|thumb|left|Такой бачаць савану пасажыры на даху цягніка, што кіруе да Ваў]]
Клімат моцна адрозніваецца ад клімату [[Судан]]а: засушлівы перыяд нават на крайняй поўначы доўжыцца менш за паўгода, а на самым поўдні працягваецца ўсяго адзін месяц. На большай частцы тэрыторыі краіны дажджы ідуць з красавіка па верасень. Гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 700 мм на поўначы да каля 1400 мм на паўднёвым захадзе.

[[File:South Sudan sat.jpg|thumb|Спадарожнікавы здымак. Бура-зялёныя хвалі ў паўночнай частцы даліны Ніла — Суды. Руды колер на паўднёвым усходзе — горы Іматонг]]
З поўдня на поўнач краіну перасякае велічны [[Белы Ніл]], які да зліцця з Эль-Газалем завецца Бахр-эль-Джэбель (у перакладзе, горная рака) і мае хуткае, парожыстае цячэнне. У даліне Ніла і яго прытока [[Эль-Газаль]] раскінуліся вялізныя балотныя абшары — Суды (або Сэды), што ў сезон дажджоў займаюць да чвэрці плошчы Паўднёвага Судана. Цячэнне Ніла тут настолькі павольнае, што ён губляе палову сваёй вады на выпарэнне. З усходу ў Ніл упадае [[Собат]], адзін з самых значных прытокаў.

Значная частка Паўднёвага Судана пакрытая лясамі — мусоннымі (або трапічнымі) на большай частцы краіны і экватарыяльнымі на крайнім поўдні. Поўнач і ўсход краіны занятыя высакатраўнымі і тыповымі саванамі, што ўтварыліся на месцы ссечаных лясоў. Жывёльны свет класічны для афрыканскіх саваннаў: жырафы, сланы, гепарды, ільвы. У сярэдзіне XX стагоддзя паўднёвы Судан лічыўся за ўзорны куток некранутай афрыканскай прыроды, аднак грамадзянскія войны, браканьерства, ператварэнне лясоў і саван у ворыва і пашы — усё гэта прывяло да скарачэнне як папуляцый асобных відаў, так і самой відавай разнастайнасці.

У Паўднёвым Судане створана грунтоўная сетка прыродаахоўных тэрыторый. Самыя вялікія запаведнікі — гэта Эз-Зераф і Кідэпа; нацыянальныя паркі — Бома, Бандынгіла, Саўтэрн. Парк Бандынгіла вядомы маштабнымі міграцыямі жывёл (па маштабах саступае толькі [[Серэнгеці]]), у першую чаргу, антылоп, сярод якіх асноўную масу складаюць рэдункі і кобы — «балотныя казлы», а таксама топі, вядомыя тут як «цянь».

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Паўднёвага Судана}}
Сведчанні аб пасяленнях нілоцкіх плямёнаў на поўначы Паўднёвага Судана адносяцца да III тыс. да н.э. Археолагі звяртаюць увагу на адгонную жывёлагадоўлю, купалападобныя дамы і тыкулі, уласцівыя для нілотаў. Пранікненню цывілізацыі з поўначы заўсёды перашкаджалі балотныя абшары Судаў. У 61 г н.э. рымскія салдаты па загаду [[Нерон]]а спрабавалі падняцца як мага ўверх па Белым Ніле, але прайсці бар’ер Судаў не здолелі і яны.

Тэрыторыя верхняга Ніла была заселена ў выніку вымушанай міграцыі на поўдзень нілоцкіх плямёнаў у X-XV стст. н.э., што стала наступствам падзення хрысціянскіх Нубійскіх дзяржаў, не здолеўшых супрацьстаяць арабскай экспансіі. У перыяд з XV па XIX стст. асноўнымі падзеямі гісторыі краіны сталі племянныя міграцыі. Дзінка, нуэры, шылукі прасунуліся з раёна Бахр-эль-Газаля на ўсход, заняўшы таксама вобласць Верхняга Ніла; у той час як ачолі (сёння жывуць ва Угандзе) і бары перасяліліся ў рэгіён Экваторыі. Плямёны [[Зандэ (народ)|азандэ]], мунду, бака прыйшлі ў Паўднёвы Судан у XVI стагоддзі і стварылі найбуйнейшыя на той час дзяржавы.

У XIX ст. увесь Судан апынуўся пад уладай Егіпецкай дынастыі Махамеда Алі. Новыя ўлады спрабавалі замацавацца на захопленых землях, але спроба стварыць сетку фортаў і гарнізонаў разбілася аб складаны клімат і хваробы. У 1851 пад ціскам заходніх дзяржаў егіпцяне адкрылі паўднёвы Судан для місіянераў каталіцкага вікарыяту і гандляроў, ахвочых да слановае косці. У 1850-я попыт і цана на слановую косць моцна выраслі: фартэпіяна і більярдныя шары ў Амерыцы і ў Еўропе сталі масавымі таварамі. У рэшце рэшт кантроль над рэгіёнам узяў у свае рукі купец і гандляр рабамі Рахма Мансур. Падзеі Махдысцкай рэвалюцыі не закранулі паўднёвы Судан, але адрэзалі край ад Егіпта. У 1899—1956 Судан быў англа-егіпецкім [[кандамініум]]ам. Брытанцы мелі намер аб’яднаць паўднёвы Судан з [[Уганда]]й, аднак у 1947 канферэнцыя ў [[Джуба|Джубе]] пацвердзіла адзінства Судана.

[[File:Southern Sudan referendum ballot.jpg|thumb|Бюлетэні для рэферэндуму былі надрукаваны ў Вялікабрытаніі]]
У 1956 краіна атрымала незалежнасць. Этнічныя, рэлігійныя, эканамічныя, палітычныя супярэчнасці прывялі да дзвюх грамадзянскіх войнаў. У выніку першай суданскай грамадзянскай вайны (1955—1972), падчас якой загінула паўмільёна чалавек, рэгіён атрымаў аўтаномію. [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другая вайна (1983—2005)]] забрала жыцці двух мільёнаў чалавек, яшчэ 4 млн сталі бежанцамі. У выніку другой грамадзянскай вайны Хартум пагадзіўся на рэферэндум. Рэферэндум, падчас якога ў Судане ў якасці назіральнікаў знаходзіліся сусветна вядомыя палітыкі ([[Джэймс Эрл Картэр|Джымі Картэр]], Джон Кэры, [[Кофі Анан]]) адбыўся ў студзені 2011 і з вынікам 98,83 % «за» бяскроўна развёў два Суданы. Паўднёвы Судан засмуціўся тым, што рэферэндум не адбыўся ў багатым нафтай раёне Аб’ей, дзе ён таксама мусіў адбыцца. У выніку рэферэндуму званне першай афрыканскай і дзясятай у свеце па плошчы дзяржавы перайшло да [[Алжыр]]а, а Паўднёвы Судан стаў і застаецца самай маладой дзяржавай свету.

З 2013 па 2020 гады ў краіне з перапынкамі вялася грамадзянская вайна&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200831/sudan-1576533368.html У Паўднёвым Судане ўрад і паўстанцы парафіравалі пагадненне пра мір]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзяржаўны лад ==
{{main|Дзяржаўны лад Паўднёвага Судана}}
[[File:Secretary Kerry Meets With South Sudan President Kiir.jpg|thumb|Салва Кіір сустракаецца з дзяржсакратаром ЗША Джонам Керы. На прэзідэнце фірмовы капялюш, падарунак Дж. Буша мал.]]
Незадоўга да абвяшчэння незалежнасці, ўрад Паўднёвага Судана распрацаваў [[Канстытуцыя Паўднёвага Судана|Канстытуцыю]], якая была падпісана прэзідэнтам у дзень 9 ліпеня 2011, стаўшы такім чынам блізнюком Незалежнасці.

Паводле Канстытуцыі, Паўднёвы Судан — прэзідэнцкая рэспубліка. Нязменным лідарам Паўднёвага Судана з 2005 года з’яўляецца [[Салва Кіір Маярдзіт]], хрысціянін, этнічны [[дзінка]], то бок, сярэднестатыстычны паўднёвы суданец.

Заканадаўчы орган, Парламент Паўднёвага Судана, складаецца з дзвюх палат: верхняй — Дзяржаўнага Савету (50 членаў, прадстаўляюць штаты); ніжняй — Нацыянальнай Асамблеі (170 членаў, абіраюцца прамым усенародным галасаваннем). Найбуйнейшая партыя, якой належаць 160 крэслаў Нацыянальнай Асамблеі — [[Народная армія вызвалення Судана]], былое паўстанцкае войска, што вяло рэй барацьбы за незалежнасць і па набыцці яе села ва ўрадавыя крэслы. Партыю ўзначальвае прэзідэнт Салва Кіір.

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[File:32 States of South Sudan within regions.png|thumb|left|32 штаты і тры рэгіёны: блакітны — Экваторыя, зялёны — Бахр-Эль-Газаль, жоўты — Вялікі Верхні Ніл]]
Гістарычна ў Паўднёвым Судане выдзяляецца тры рэгіёны: Экваторыя на поўдні, Бахр-Эль-Газаль на паўночным захадзе і Вялікі Верхні Ніл на паўночным усходзе. Сучасны Паўднёвы Судан — федэратыўная дзяржава, што з лістапада 2015 складаецца з 28 штатаў. Штаты выдзеленыя ў адпаведнасці з межамі рассялення этнічных груп. Асноўная мэта новага падзелу — знішчыць падставы да міжэтнічнага гвалту. У студзені 2017 з ліку 28 былі выдзелены 4 новыя штаты, і разам штатаў стала 32.

=== Сталічнае пытанне ===
Сталіца Судана, [[Джуба]], найбуйнейшы горад краіны, адначасова з’яўляецца цэнтрам штата Цэнтральная Экваторыя і графства Джуба. Аднак з пункту гледжання уладаў, Джуба не адпавядае сталічнаму званню праз неўладкаванасць, недастаткова развітую інфраструктуру ды не зусім цэнтральнае геаграфічнае становішча. У лютым 2011 урад зацвердзіў рэзалюцыю, паводле якой краіна пабудуе новую сталіцу. Ёй закліканы стаць горад Рамсель ніжэй па цячэнні Ніла — сталіцай яго бачыў яшчэ легендарны змагар за незалежнасць [[Джон Гаранг]]. Дагэтуль незразумела, адкуль улады Паўднёвага Судана возьмуць на перанос грошы, таму праект застаецца праектам.

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Паўднёвага Судана}}
[[File:Children in Yambio, Western Equatoria, South Sudan (28 05 2009).jpg|thumb|Суданскія дзеці, Ямбіа]]
Паўднёвы Судан — вельмі маладая краіна і ў сэнсе сярэдняга ўзросту: амаль палову насельніцтва складаюць дзеці да 15 гадоў. Гэта абумоўлена традыцыйна высокай для трапічнай Афрыкі нараджальнасцю (каля 40 на 1000 чал.). А вось па ўзроўні смяротнасці (20 на 1000) і эміграцыі (10 на 1000) Паўднёвы Судан пераўзыходзіць нават сваіх суседзяў, што абумоўлена бясконцым міжэтнічным гвалтам. Такім чынам, тэмпы росту насельніцтва выходзяць дастаткова невысокімі. Паводле звестак на снежань 2018, 2,2 млн паўднёвых суданцаў знайшлі прытулак ва Угандзе, Кеніі, Эфіопіі, Судане і інш..&lt;ref name=&quot;polpred.com&quot;&gt;https://polpred.com/news/?cnt=258&amp;sector=7&lt;/ref&gt; Гэта, а яшчэ недзеяздольнасць уладаў, не дазваляюць палічыць колькасць насельніцтва краіны, таму на пачатак 2019 ацэначныя дадзеныя ў сеціве вар’іруюцца ад 10 да 12,5 млн чал.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/od.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190617000238/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/od.html |date=17 чэрвеня 2019 }}&lt;/ref&gt;

Большасць насельніцтва адносіцца да нілоцкіх народаў ніла-сахарскай моўнай сям’і. Паўднёвы Судан з’яўляецца домам для прыблізна 60 этнічных груп, буйнейшымі з якіх з’яўляюцца [[дзінка]] — 35,8 %? нуэр — 15,6 %, занд — 6,6 %, бары — 4,7 %, [[арабы]] (у асноўным з Судана) — 3,9 %, шылук — 3,5 %. Афіцыйнай мовай краіны з’яўляецца [[англійская]]. Большасць жыхароў Паўднёвага Судана размаўляе на мностве нілоцкіх моваў, найбуйнейшай з якіх з’яўляецца мова [[дзінка]]; а таксама адамава-ўбангійскіх, цэнтральнасуданскіх і іншых мовах і гаворак.

[[File:Romic.jpg|thumb|left|Нядзельная імша пры касцёле]]
Большасць паўднёвых суданцаў вызнае [[хрысціянства]] (60, 5 %), найбольш каталіцтва, або мясцовыя [[анімізм|анімічныя вераванні]] (33 %), у адрозненне ад [[арабы|арабскага]] [[іслам|мусульманскага]] насельніцтва паўночнага Судана.

Грамадзянскія войны і канфлікты, што амаль не сціхаюць апошнія шэсць дзесяцігоддзяў, прывялі да таго, што ў краіне налічваецца 4 млн унутрана перамешчаных асоб (а гэта кожны трэці жыхар!), з іх 1,9 млн былі вымушаны пакінуць родныя дамы падчас апошняга канфлікту (2016-18).&lt;ref name=&quot;polpred.com&quot;/&gt; Большасць паўднёвых суданцаў пражывае ў сельскай мясцовасці, узровень урбанізацыі тут не дасягае і 20 %. Менавіта таму тэмпы росту гарадскога насельніцтва ў краіне самыя высокія ў свеце (4 % у 2015—2020). У сталіцы пражываюць 370 тыс.чал.; больш за 100 тыс. жыве ў Ваў, Малакале і Ямбіа.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

Большасць дзяцей ва ўзросце да 13 гадоў не наведваюць школу, а 84 % жанчын непісьменныя.

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Паўднёвага Судана}}
ВУП на душу насельніцтва ў Паўднёвым Судане не дасягае і 1500 даляраў (2018) і гэта пры тым, што краіна здабывае і экспартуе нафту! Зрэшты, багацце нафтай абярнулася [[Галандская хвароба|«галандскай хваробай»]]: ва ўсім свеце толькі Усходні Тымор гэтак жа залежыць ад кошту нафты на сусветным рынку. У 2015-17 гг. падзенне цэн на нафту прывяло да скарачэння ВУП краіны на 20 %. Вялікім мінусам у эканоміка-геаграфічным становішчы Паўднёвага Судана з’яўляецца адсутнасць прамога выхаду да мора. Інфраструктура неразвітая, а тая што ёсць, моцна пашкоджана войнамі. Разбураны нават вадаправоды, людзям не хапае пітной вады. Краіна моцна залежыць ад гуманітарнай дапамогі. 90 % спажывецкіх тавараў купляецца за мяжой. 66 % насельніцтва ў 2015 жылі менш чым на 2 даляры ў суткі. Штогод узровень інфляцыі значна пераўзыходзіць лічбу 100 %. І толькі кітайскія інвестыцыі робяць магчымым будаўніцтва новых дарог і прадпрыемстваў.

[[File:Fishing in Sudd wetland - by CPWF Basin Focal Project.jpg|thumb|Рыбак у Судах]]
Большая частка эканамічна актыўнага насельніцтва Паўднёвага Судана занята ў натуральнай сельскай гаспадарцы. Асноўнымі экспартнымі сельскагаспадарчымі культурамі з’яўляюцца [[бавоўна]], [[арахіс]], [[сорга]], [[цукровы трыснёг]], [[бананы]] і [[Дыннае дрэва|папая]]. Важны кірунак сельскай гаспадаркі — жывёлагадоўля: на саванавых пашах гадуецца да 20 млн галоў буйной рагатай жывёлы. Таксама Паўднёвы Судан экспартуе драўніну, ёсць плантацыі [[Tectona grandis|ціка]]&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/southsudan-teak-idINKBN1YE289/ Нерэгуляваны гандаль цікам спрыяе гвалту ў Паўднёвым Судане - справаздача]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Урадлівыя глебы і добрая забяспечанасць ападкамі даюць аграрнаму сектару краіны падставу стаць найлепшым у Афрыцы.

Нафта — галоўны рэсурс краіны, на які абапіраецца ўся эканоміка Паўднёвага Судана: яна дае 98 % экспартных паступленняў і фармуе 80 % ВУП.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt; З 500 тысяч барэляў нафты ў суткі, якія здабывалі ў [[Судан]]е да распаду краіны, 75-85 % прыпадала на радовішчы Поўдня. Нягледзячы на тое, што пасля набыцця незалежнасці здабыча нафты моцна скарацілася — праўда, да канца 2017 зноў вырасла да 130 тыс.барэляў у дзень — дагэтуль экспартуецца каля 98 % забытай нафты (большая частка ідзе на кітайскі рынак). Стужка нафтаправода знітоўвае радовішчы Паўднёвага Судана з [[судан]]скім портам Порт-Судан. Такім чынам, Хартум кантралюе трубаправоды, праз якія чорнае золата ідзе на экспарт, і ў кожнага боку ёсць уласныя інтарэсы па пытаннях, звязаных з размеркаваннем нафтавых прыбыткаў. Маецца праект трубаправода да кенійскага порту. Ёсць планы будаўніцтва нафтаперапрацоўчага завода, які б даў штуршок эканамічнаму развіццю і развіццю прамысловасці.

Большая частка электраэнергіі, доступ да якой мае 2 (!) % насельніцтва, выпрацоўвацца на дызельных генератарах. Пры гэтым рэкі краіны тояць вялізны гідрапатэнцыял.

З 10 000 км аўтадарог толькі 2 % маюць асфальтавае пакрыццё.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

Галоўным гандлёвым партнёрам з’яўляецца Кітай, на які прыпадае 98 % '''экспарту''' тавараў (выключна нафта), і ўсяго 11 % імпарту. 58 % тавараў і паслуг '''імпартуецца''' з Уганды: гэта прадукты харчавання, лёгкай прамысловасці; транспартныя, інфармацыйныя паслугі. За Угандай і Кітаем ідуць Пакістан і Японія. З Японіі і ЕС імпартуюцца машыны, сродкі сувязі, лекі.&lt;ref&gt;http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=202&amp;partner=undefined&amp;product=undefined&amp;productClass=HS&amp;startYear=undefined&amp;target=Partner&amp;tradeDirection=import&amp;year=2016&lt;/ref&gt;

== Адукацыя ==
Раней сістэма адукацыі Паўднёвага Судана не адрознівалася ад традыцыйнай суданскай, але занадта вялікая розніца паміж поўначчу і поўднем змусіла ўлады краіны ўзяць за ўзор кенійскую сістэму. Сёння паўднёвасуданская адукацыя складаецца з трох прыступак (8+4+4 — базавая+сярэдняя+вышэйшая), а мовай выкладання з’яўляецца выключна англійская, у той час як у Судане — арабская. Паўднёвы Судан адчувае сур’ёзны недахоп англамоўных выкладчыкаў на ўсіх адукацыйных прыступках, асабліва ў галіне тэхнічных навук.

== Гл. таксама ==
* [[Універсітэт Верхняга Нілу]]
* [[Канстытуцыя Паўднёвага Судана]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120529043623/http://www.gossmission.org/goss/ Афіцыйны сайт Урада Паўднёвага Судана] {{ref-en}}
* [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=168&amp;page=2 Паўднёвы Судан — Чорная Афрыка, якая рашыла адлучыцца ад арабскага свету] {{ref-ru}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Паўднёвы Судан у тэмах}}
{{Афрыканскі саюз}}

[[Катэгорыя:Паўднёвы Судан| ]]
[[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]]
[[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]]</text>
      <sha1>i2btym5z01d6fssak85fp9e0twl1dwv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181878</id>
      <parentid>5181877</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:17:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181878</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35078" sha1="006b9lmgf4ry91n4xa3cp8xwcliqn35" xml:space="preserve">{{Значэнні|Судан (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Рэспубліка Паўднёвы Судан
| Арыгінальная назва = {{lang-en|Republic of South Sudan}}
| Родны склон = Паўднёвага Судана
| Частка = 
| Сцяг = Flag of South Sudan.svg
| Герб = Coat of Arms of South Sudan.svg
| Замест герба = 
| Дэвіз = Justice, Liberty, Prosperity
| Пераклад дэвізу = Справядлівасць, свабода, дабрабыт
| Назва гімна = South Sudan Oyee!
| Аўдыё = 
| Форма кіравання = [[Федэрацыя|Федэратыўная]] [[прэзідэнцкая рэспубліка]]
| Дзяржаўная рэлігія = 
| lat_dir = N
| lat_deg = 4
| lat_min = 51
| lat_sec = 0
| lon_dir = E
| lon_deg = 31
| lon_min = 36
| lon_sec = 0
| region = KE
| CoordScale = 
| На карце = South Sudan (orthographic projection) highlighted.svg
| Подпіс да карты = Паўднёвы Судан выдзелены цёмна-зялёным, спрэчныя тэрыторыі - светла-зялёным
| На карце2 = 
| Мова = [[англійская мова|Англійская]]
| Заснавана = [[28 лютага]] [[1972]]
| Дата незалежнасці = [[9 ліпеня]] [[2011]]
| Незалежнасць ад = [[Судан]]а
| Сталіца = [[Джуба]]
| Найбуйнейшыя гарады = [[Джуба]], [[Ей]], [[Вау]], [[Малакаль]], [[Авейль]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Паўднёвага Судана|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Віцэ-прэзідэнт Паўднёвага Судана|Віцэ-прэзідэнт]]
| Кіраўнікі = [[Салва Кіір]] &lt;br/&gt; [[Джэймс Уані Іга]]
| Месца па плошчы = 42
| Плошча = 619.745
| Працэнт вады = 
| Этнахаронім = [[Паўднёвыя суданцы]]
| Месца па насельніцтву = 94
| Насельніцтва = 12.230.490&lt;ref&gt;https://population.un.org/wpp/DataQuery/&lt;/ref&gt;
| Год ацэнкі = 2016
| Насельніцтва па перапісу = 
| Год перапісу = 
| Шчыльнасць насельніцтва = 19,7
| Месца па шчыльнасці = 209
| ВУП (ППЗ) = 18,435 млрд
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 2018
| Месца па ВУП (ППЗ) = 
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 1420
| Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 176
| ВУП (намінал) = 3,194 млрд
| Год разліку ВУП (намінал) = 208
| Месца па ВУП (намінал) = 
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 246
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 
| ІРЧП = 0,388&lt;ref&gt;http://www.hdr.undp.org/en/2018-update&lt;/ref&gt;
| Год разліку ІРЧП = 2017
| Месца па ІРЧП = 187
| Узровень ІРЧП = 
| Авіякампанія = 
| Валюта = [[Паўднёвасуданскі фунт]] (SSP)
| Дамен = [[.ss]] &lt;ref&gt;Яшчэ не выкарыстоўваецца&lt;/ref&gt;
| ISO = SS
| Тэлефонны код = 211
| Часавы пояс = +3
| Заўвагі = &lt;references/&gt;
}}
'''Паўднёвы Судан''' ({{lang-en|Southern Sudan}}) — дзяржава ва [[Усходняя Афрыка|Усходняй Афрыцы]]. Самая маладая агульнапрызнаная краіна свету — дзяржаўны суверэнітэт набыты [[9 ліпеня]] [[2011]] года пасля яго афіцыйнага прызнання [[Судан]]ам. Сталіца і буйнейшы населены пункт — горад [[Джуба]].

Паўднёвы Судан мяжуе з [[Эфіопія]]й на ўсходзе, [[Кенія]]й, [[Уганда]]й і [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] на поўдні, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]] на захадзе і Суданам на поўначы. Не мае выхаду да мора. Плошча — 619.745 км².

У Паўднёвым Судане па розных ацэнках пражывае ад 9 да 12 млн чалавек. Большасць насельніцтва складаюць нілоцкія народы, што належаць да негроіднай расы і вызнаюць [[хрысціянства]] або мясцовыя [[анімізм|анімічныя вераванні]], у адрозненне ад [[арабы|арабскага]] [[іслам|мусульманскага]] насельніцтва Судана.

Паўднёвы Судан адносіцца да ліку найменш развітых краін, маючы адзін з самых нізкіх у свеце ВУП на душу насельніцтва (1500 дал.). Ад самага эканамічнага дна адсталую аграрную краіну ратуе развіты нафтаздабыўны сектар. Краіна мае адно з самых нізкіх месцаў у сусветным рэйтынгу недзеяздольнасці ўрадаў.

Член [[ААН]] з [[14 ліпеня]] 2011 года, [[Афрыканскі саюз|Афрыканскага саюзу]], Усходнеафрыканскай супольнасці (з 2016) і ўсходнеафрыканскага Міжурадавага гандлёвага блоку (штаб-кватэра ў [[Джыбуці (горад)|Джыбуці]]).

== Этымалогія ==
Гістарычна тапонім '''Судан''' адносіўся да шырокай паласы раўнін на поўдзень ад [[Сахара|Сахары]], у фізічнай геаграфіі гэтую вобласць, што прасціраецца ад Заходняй Афрыкі да Эфіопскага нагор’я, дагэтуль называюць раўнінамі Судана. Само ж слова паходзіць ад арабскага bilād as-sūdān (بلاد السودان) — «зямля чорных» — па колеры скуры мясцовых жыхароў. А гэта значыць, назва нашмат больш пасуе менавіта Паўднёваму Судану, чым Судану звычайнаму. Да таго ж 1930-х у арабскай частцы Судана тапонім меў негатыўную канатацыю, пераадоленую дзякуючы кампаніі па папулярызацыі назвы.

== Геаграфічнае становішча ==
{{main|Геаграфія Паўднёвага Судана}}
Паўднёвы Судан мяжуе з [[Эфіопія]]й на ўсходзе, [[Кенія]]й, [[Уганда]]й і [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]] на поўдні, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка|ЦАР]] на захадзе і [[Судан]]ам на поўначы. Незалежны Паўднёвы Судан стаў яшчэ адной, шаснаццатай афрыканскай краінай, што [[Дзяржавы, якія не маюць выхаду да мора|не мае прамога выхаду да мора.]] Плошча Паўднёвага Судана складае 619.745 км² — гэта тры Беларусі.

== Прырода ==
{{main|Геаграфія Паўднёвага Судана}}
Рэльеф Паўднёвага Судана пераважна раўнінны, паніжаецца з поўдня на поўнач. Толькі на мяжы з Угандай на паўднёвым усходзе ўзвышаюцца горы Іматонг з найвышэйшаю кропкай краіны — гарой Кін’еці (3187 м). Асноўнымі прыроднымі рэсурсамі Паўднёвага Судана з’яўляюцца: [[Нафта|сырая нафта]], [[жалезная руда]], [[медзь|медная руда]] і інш.

[[File:Train Sudan towards Wau.jpg|thumb|left|Такой бачаць савану пасажыры на даху цягніка, што кіруе да Ваў]]
Клімат моцна адрозніваецца ад клімату [[Судан]]а: засушлівы перыяд нават на крайняй поўначы доўжыцца менш за паўгода, а на самым поўдні працягваецца ўсяго адзін месяц. На большай частцы тэрыторыі краіны дажджы ідуць з красавіка па верасень. Гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 700 мм на поўначы да каля 1400 мм на паўднёвым захадзе.

[[File:South Sudan sat.jpg|thumb|Спадарожнікавы здымак. Бура-зялёныя хвалі ў паўночнай частцы даліны Ніла — Суды. Руды колер на паўднёвым усходзе — горы Іматонг]]
З поўдня на поўнач краіну перасякае велічны [[Белы Ніл]], які да зліцця з Эль-Газалем завецца Бахр-эль-Джэбель (у перакладзе, горная рака) і мае хуткае, парожыстае цячэнне. У даліне Ніла і яго прытока [[Эль-Газаль]] раскінуліся вялізныя балотныя абшары — Суды (або Сэды), што ў сезон дажджоў займаюць да чвэрці плошчы Паўднёвага Судана. Цячэнне Ніла тут настолькі павольнае, што ён губляе палову сваёй вады на выпарэнне. З усходу ў Ніл упадае [[Собат]], адзін з самых значных прытокаў.

Значная частка Паўднёвага Судана пакрытая лясамі — мусоннымі (або трапічнымі) на большай частцы краіны і экватарыяльнымі на крайнім поўдні. Поўнач і ўсход краіны занятыя высакатраўнымі і тыповымі саванамі, што ўтварыліся на месцы ссечаных лясоў. Жывёльны свет класічны для афрыканскіх саваннаў: жырафы, сланы, гепарды, ільвы. У сярэдзіне XX стагоддзя паўднёвы Судан лічыўся за ўзорны куток некранутай афрыканскай прыроды, аднак грамадзянскія войны, браканьерства, ператварэнне лясоў і саван у ворыва і пашы — усё гэта прывяло да скарачэнне як папуляцый асобных відаў, так і самой відавай разнастайнасці.

У Паўднёвым Судане створана грунтоўная сетка прыродаахоўных тэрыторый. Самыя вялікія запаведнікі — гэта Эз-Зераф і Кідэпа; нацыянальныя паркі — Бома, Бандынгіла, Саўтэрн. Парк Бандынгіла вядомы маштабнымі міграцыямі жывёл (па маштабах саступае толькі [[Серэнгеці]]), у першую чаргу, антылоп, сярод якіх асноўную масу складаюць рэдункі і кобы — «балотныя казлы», а таксама топі, вядомыя тут як «цянь».

== Гісторыя ==
{{main|Гісторыя Паўднёвага Судана}}
Сведчанні аб пасяленнях нілоцкіх плямёнаў на поўначы Паўднёвага Судана адносяцца да III тыс. да н.э. Археолагі звяртаюць увагу на адгонную жывёлагадоўлю, купалападобныя дамы і тыкулі, уласцівыя для нілотаў. Пранікненню цывілізацыі з поўначы заўсёды перашкаджалі балотныя абшары Судаў. У 61 г н.э. рымскія салдаты па загаду [[Нерон]]а спрабавалі падняцца як мага ўверх па Белым Ніле, але прайсці бар’ер Судаў не здолелі і яны.

Тэрыторыя верхняга Ніла была заселена ў выніку вымушанай міграцыі на поўдзень нілоцкіх плямёнаў у X-XV стст. н.э., што стала наступствам падзення хрысціянскіх Нубійскіх дзяржаў, не здолеўшых супрацьстаяць арабскай экспансіі. У перыяд з XV па XIX стст. асноўнымі падзеямі гісторыі краіны сталі племянныя міграцыі. Дзінка, нуэры, шылукі прасунуліся з раёна Бахр-эль-Газаля на ўсход, заняўшы таксама вобласць Верхняга Ніла; у той час як ачолі (сёння жывуць ва Угандзе) і бары перасяліліся ў рэгіён Экваторыі. Плямёны [[Зандэ (народ)|азандэ]], мунду, бака прыйшлі ў Паўднёвы Судан у XVI стагоддзі і стварылі найбуйнейшыя на той час дзяржавы.

У XIX ст. увесь Судан апынуўся пад уладай Егіпецкай дынастыі Махамеда Алі. Новыя ўлады спрабавалі замацавацца на захопленых землях, але спроба стварыць сетку фортаў і гарнізонаў разбілася аб складаны клімат і хваробы. У 1851 пад ціскам заходніх дзяржаў егіпцяне адкрылі паўднёвы Судан для місіянераў каталіцкага вікарыяту і гандляроў, ахвочых да слановае косці. У 1850-я попыт і цана на слановую косць моцна выраслі: фартэпіяна і більярдныя шары ў Амерыцы і ў Еўропе сталі масавымі таварамі. У рэшце рэшт кантроль над рэгіёнам узяў у свае рукі купец і гандляр рабамі Рахма Мансур. Падзеі Махдысцкай рэвалюцыі не закранулі паўднёвы Судан, але адрэзалі край ад Егіпта. У 1899—1956 Судан быў англа-егіпецкім [[кандамініум]]ам. Брытанцы мелі намер аб’яднаць паўднёвы Судан з [[Уганда]]й, аднак у 1947 канферэнцыя ў [[Джуба|Джубе]] пацвердзіла адзінства Судана.

[[File:Southern Sudan referendum ballot.jpg|thumb|Бюлетэні для рэферэндуму былі надрукаваны ў Вялікабрытаніі]]
У 1956 краіна атрымала незалежнасць. Этнічныя, рэлігійныя, эканамічныя, палітычныя супярэчнасці прывялі да дзвюх грамадзянскіх войнаў. У выніку першай суданскай грамадзянскай вайны (1955—1972), падчас якой загінула паўмільёна чалавек, рэгіён атрымаў аўтаномію. [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другая вайна (1983—2005)]] забрала жыцці двух мільёнаў чалавек, яшчэ 4 млн сталі бежанцамі. У выніку другой грамадзянскай вайны Хартум пагадзіўся на рэферэндум. Рэферэндум, падчас якога ў Судане ў якасці назіральнікаў знаходзіліся сусветна вядомыя палітыкі ([[Джэймс Эрл Картэр|Джымі Картэр]], Джон Кэры, [[Кофі Анан]]) адбыўся ў студзені 2011 і з вынікам 98,83 % «за» бяскроўна развёў два Суданы. Паўднёвы Судан засмуціўся тым, што рэферэндум не адбыўся ў багатым нафтай раёне Аб’ей, дзе ён таксама мусіў адбыцца. У выніку рэферэндуму званне першай афрыканскай і дзясятай у свеце па плошчы дзяржавы перайшло да [[Алжыр]]а, а Паўднёвы Судан стаў і застаецца самай маладой дзяржавай свету.

З 2013 па 2020 гады ў краіне з перапынкамі вялася грамадзянская вайна&lt;ref&gt;[https://ria.ru/20200831/sudan-1576533368.html У Паўднёвым Судане ўрад і паўстанцы парафіравалі пагадненне пра мір]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Дзяржаўны лад ==
{{main|Дзяржаўны лад Паўднёвага Судана}}
[[File:Secretary Kerry Meets With South Sudan President Kiir.jpg|thumb|Салва Кіір сустракаецца з дзяржсакратаром ЗША Джонам Керы. На прэзідэнце фірмовы капялюш, падарунак Дж. Буша мал.]]
Незадоўга да абвяшчэння незалежнасці, ўрад Паўднёвага Судана распрацаваў [[Канстытуцыя Паўднёвага Судана|Канстытуцыю]], якая была падпісана прэзідэнтам у дзень 9 ліпеня 2011, стаўшы такім чынам блізнюком Незалежнасці.

Паводле Канстытуцыі, Паўднёвы Судан — прэзідэнцкая рэспубліка. Нязменным лідарам Паўднёвага Судана з 2005 года з’яўляецца [[Салва Кіір Маярдзіт]], хрысціянін, этнічны [[дзінка]], то бок, сярэднестатыстычны паўднёвы суданец.

Заканадаўчы орган, Парламент Паўднёвага Судана, складаецца з дзвюх палат: верхняй — Дзяржаўнага Савету (50 членаў, прадстаўляюць штаты); ніжняй — Нацыянальнай Асамблеі (170 членаў, абіраюцца прамым усенародным галасаваннем). Найбуйнейшая партыя, якой належаць 160 крэслаў Нацыянальнай Асамблеі — [[Народная армія вызвалення Судана]], былое паўстанцкае войска, што вяло рэй барацьбы за незалежнасць і па набыцці яе села ва ўрадавыя крэслы. Партыю ўзначальвае прэзідэнт Салва Кіір.

=== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ===
[[File:32 States of South Sudan within regions.png|thumb|left|32 штаты і тры рэгіёны: блакітны — Экваторыя, зялёны — Бахр-Эль-Газаль, жоўты — Вялікі Верхні Ніл]]
Гістарычна ў Паўднёвым Судане выдзяляецца тры рэгіёны: Экваторыя на поўдні, Бахр-Эль-Газаль на паўночным захадзе і Вялікі Верхні Ніл на паўночным усходзе. Сучасны Паўднёвы Судан — федэратыўная дзяржава, што з лістапада 2015 складаецца з 28 штатаў. Штаты выдзеленыя ў адпаведнасці з межамі рассялення этнічных груп. Асноўная мэта новага падзелу — знішчыць падставы да міжэтнічнага гвалту. У студзені 2017 з ліку 28 былі выдзелены 4 новыя штаты, і разам штатаў стала 32.

=== Сталічнае пытанне ===
Сталіца Судана, [[Джуба]], найбуйнейшы горад краіны, адначасова з’яўляецца цэнтрам штата Цэнтральная Экваторыя і графства Джуба. Аднак з пункту гледжання уладаў, Джуба не адпавядае сталічнаму званню праз неўладкаванасць, недастаткова развітую інфраструктуру ды не зусім цэнтральнае геаграфічнае становішча. У лютым 2011 урад зацвердзіў рэзалюцыю, паводле якой краіна пабудуе новую сталіцу. Ёй закліканы стаць горад Рамсель ніжэй па цячэнні Ніла — сталіцай яго бачыў яшчэ легендарны змагар за незалежнасць [[Джон Гаранг]]. Дагэтуль незразумела, адкуль улады Паўднёвага Судана возьмуць на перанос грошы, таму праект застаецца праектам.

== Насельніцтва ==
{{main|Насельніцтва Паўднёвага Судана}}
[[File:Children in Yambio, Western Equatoria, South Sudan (28 05 2009).jpg|thumb|Суданскія дзеці, Ямбіа]]
Паўднёвы Судан — вельмі маладая краіна і ў сэнсе сярэдняга ўзросту: амаль палову насельніцтва складаюць дзеці да 15 гадоў. Гэта абумоўлена традыцыйна высокай для трапічнай Афрыкі нараджальнасцю (каля 40 на 1000 чал.). А вось па ўзроўні смяротнасці (20 на 1000) і эміграцыі (10 на 1000) Паўднёвы Судан пераўзыходзіць нават сваіх суседзяў, што абумоўлена бясконцым міжэтнічным гвалтам. Такім чынам, тэмпы росту насельніцтва выходзяць дастаткова невысокімі. Паводле звестак на снежань 2018, 2,2 млн паўднёвых суданцаў знайшлі прытулак ва Угандзе, Кеніі, Эфіопіі, Судане і інш..&lt;ref name=&quot;polpred.com&quot;&gt;https://polpred.com/news/?cnt=258&amp;sector=7&lt;/ref&gt; Гэта, а яшчэ недзеяздольнасць уладаў, не дазваляюць палічыць колькасць насельніцтва краіны, таму на пачатак 2019 ацэначныя дадзеныя ў сеціве вар’іруюцца ад 10 да 12,5 млн чал.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;&gt;https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/od.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190617000238/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/od.html |date=17 чэрвеня 2019 }}&lt;/ref&gt;

Большасць насельніцтва адносіцца да нілоцкіх народаў ніла-сахарскай моўнай сям’і. Паўднёвы Судан з’яўляецца домам для прыблізна 60 этнічных груп, буйнейшымі з якіх з’яўляюцца [[дзінка]] — 35,8 %? нуэр — 15,6 %, занд — 6,6 %, бары — 4,7 %, [[арабы]] (у асноўным з Судана) — 3,9 %, шылук — 3,5 %. Афіцыйнай мовай краіны з’яўляецца [[англійская]]. Большасць жыхароў Паўднёвага Судана размаўляе на мностве нілоцкіх моваў, найбуйнейшай з якіх з’яўляецца мова [[дзінка]]; а таксама адамава-ўбангійскіх, цэнтральнасуданскіх і іншых мовах і гаворак.

[[File:Romic.jpg|thumb|left|Нядзельная імша пры касцёле]]
Большасць паўднёвых суданцаў вызнае [[хрысціянства]] (60, 5 %), найбольш каталіцтва, або мясцовыя [[анімізм|анімічныя вераванні]] (33 %), у адрозненне ад [[арабы|арабскага]] [[іслам|мусульманскага]] насельніцтва паўночнага Судана.

Грамадзянскія войны і канфлікты, што амаль не сціхаюць апошнія шэсць дзесяцігоддзяў, прывялі да таго, што ў краіне налічваецца 4 млн унутрана перамешчаных асоб (а гэта кожны трэці жыхар!), з іх 1,9 млн былі вымушаны пакінуць родныя дамы падчас апошняга канфлікту (2016-18).&lt;ref name=&quot;polpred.com&quot;/&gt; Большасць паўднёвых суданцаў пражывае ў сельскай мясцовасці, узровень урбанізацыі тут не дасягае і 20 %. Менавіта таму тэмпы росту гарадскога насельніцтва ў краіне самыя высокія ў свеце (4 % у 2015—2020). У сталіцы пражываюць 370 тыс.чал.; больш за 100 тыс. жыве ў Ваў, Малакале і Ямбіа.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

Большасць дзяцей ва ўзросце да 13 гадоў не наведваюць школу, а 84 % жанчын непісьменныя.

== Эканоміка ==
{{main|Эканоміка Паўднёвага Судана}}
ВУП на душу насельніцтва ў Паўднёвым Судане не дасягае і 1500 даляраў (2018) і гэта пры тым, што краіна здабывае і экспартуе нафту! Зрэшты, багацце нафтай абярнулася [[Галандская хвароба|«галандскай хваробай»]]: ва ўсім свеце толькі Усходні Тымор гэтак жа залежыць ад кошту нафты на сусветным рынку. У 2015-17 гг. падзенне цэн на нафту прывяло да скарачэння ВУП краіны на 20 %. Вялікім мінусам у эканоміка-геаграфічным становішчы Паўднёвага Судана з’яўляецца адсутнасць прамога выхаду да мора. Інфраструктура неразвітая, а тая што ёсць, моцна пашкоджана войнамі. Разбураны нават вадаправоды, людзям не хапае пітной вады. Краіна моцна залежыць ад гуманітарнай дапамогі. 90 % спажывецкіх тавараў купляецца за мяжой. 66 % насельніцтва ў 2015 жылі менш чым на 2 даляры ў суткі. Штогод узровень інфляцыі значна пераўзыходзіць лічбу 100 %. І толькі кітайскія інвестыцыі робяць магчымым будаўніцтва новых дарог і прадпрыемстваў.

[[File:Fishing in Sudd wetland - by CPWF Basin Focal Project.jpg|thumb|Рыбак у Судах]]
Большая частка эканамічна актыўнага насельніцтва Паўднёвага Судана занята ў натуральнай сельскай гаспадарцы. Асноўнымі экспартнымі сельскагаспадарчымі культурамі з’яўляюцца [[бавоўна]], [[арахіс]], [[сорга]], [[цукровы трыснёг]], [[бананы]] і [[Дыннае дрэва|папая]]. Важны кірунак сельскай гаспадаркі — жывёлагадоўля: на саванавых пашах гадуецца да 20 млн галоў буйной рагатай жывёлы. Таксама Паўднёвы Судан экспартуе драўніну, ёсць плантацыі [[Tectona grandis|ціка]]&lt;ref&gt;[https://www.reuters.com/article/southsudan-teak-idINKBN1YE289/ Нерэгуляваны гандаль цікам спрыяе гвалту ў Паўднёвым Судане - справаздача]{{ref-en}}&lt;/ref&gt;. Урадлівыя глебы і добрая забяспечанасць ападкамі даюць аграрнаму сектару краіны падставу стаць найлепшым у Афрыцы.

Нафта — галоўны рэсурс краіны, на які абапіраецца ўся эканоміка Паўднёвага Судана: яна дае 98 % экспартных паступленняў і фармуе 80 % ВУП.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt; З 500 тысяч барэляў нафты ў суткі, якія здабывалі ў [[Судан]]е да распаду краіны, 75-85 % прыпадала на радовішчы Поўдня. Нягледзячы на тое, што пасля набыцця незалежнасці здабыча нафты моцна скарацілася — праўда, да канца 2017 зноў вырасла да 130 тыс.барэляў у дзень — дагэтуль экспартуецца каля 98 % забытай нафты (большая частка ідзе на кітайскі рынак). Стужка нафтаправода знітоўвае радовішчы Паўднёвага Судана з [[судан]]скім портам Порт-Судан. Такім чынам, Хартум кантралюе трубаправоды, праз якія чорнае золата ідзе на экспарт, і ў кожнага боку ёсць уласныя інтарэсы па пытаннях, звязаных з размеркаваннем нафтавых прыбыткаў. Маецца праект трубаправода да кенійскага порту. Ёсць планы будаўніцтва нафтаперапрацоўчага завода, які б даў штуршок эканамічнаму развіццю і развіццю прамысловасці.

Большая частка электраэнергіі, доступ да якой мае 2 (!) % насельніцтва, выпрацоўвацца на дызельных генератарах. Пры гэтым рэкі краіны тояць вялізны гідрапатэнцыял.

З 10 000 км аўтадарог толькі 2 % маюць асфальтавае пакрыццё.&lt;ref name=&quot;cia.gov&quot;/&gt;

Галоўным гандлёвым партнёрам з’яўляецца Кітай, на які прыпадае 98 % '''экспарту''' тавараў (выключна нафта), і ўсяго 11 % імпарту. 58 % тавараў і паслуг '''імпартуецца''' з Уганды: гэта прадукты харчавання, лёгкай прамысловасці; транспартныя, інфармацыйныя паслугі. За Угандай і Кітаем ідуць Пакістан і Японія. З Японіі і ЕС імпартуюцца машыны, сродкі сувязі, лекі.&lt;ref&gt;http://atlas.cid.harvard.edu/explore/?country=202&amp;partner=undefined&amp;product=undefined&amp;productClass=HS&amp;startYear=undefined&amp;target=Partner&amp;tradeDirection=import&amp;year=2016&lt;/ref&gt;

== Адукацыя ==
Раней сістэма адукацыі Паўднёвага Судана не адрознівалася ад традыцыйнай суданскай, але занадта вялікая розніца паміж поўначчу і поўднем змусіла ўлады краіны ўзяць за ўзор кенійскую сістэму. Сёння паўднёвасуданская адукацыя складаецца з трох прыступак (8+4+4 — базавая+сярэдняя+вышэйшая), а мовай выкладання з’яўляецца выключна англійская, у той час як у Судане — арабская. Паўднёвы Судан адчувае сур’ёзны недахоп англамоўных выкладчыкаў на ўсіх адукацыйных прыступках, асабліва ў галіне тэхнічных навук.

== Гл. таксама ==
* [[Універсітэт Верхняга Нілу]]
* [[Канстытуцыя Паўднёвага Судана]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://web.archive.org/web/20120529043623/http://www.gossmission.org/goss/ Афіцыйны сайт Урада Паўднёвага Судана] {{ref-en}}
* [http://www.portalostranah.ru/view.php?id=168&amp;page=2 Паўднёвы Судан — Чорная Афрыка, якая рашыла адлучыцца ад арабскага свету] {{ref-ru}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Паўднёвы Судан у тэмах}}
{{Афрыканскі саюз}}

[[Катэгорыя:Паўднёвы Судан| ]]
[[Катэгорыя:Англамоўныя краіны і тэрыторыі]]
[[Катэгорыя:Краіны, якія не маюць выхаду да мора]]</text>
      <sha1>006b9lmgf4ry91n4xa3cp8xwcliqn35</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джуба</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79541</id>
    <revision>
      <id>5181879</id>
      <parentid>4539637</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:21:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181879</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6628" sha1="d6k82279vrv18hwwnn5oqmoygh3an9w" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Горад
| беларуская назва = Джуба
| арыгінальная назва = {{lang-en|Juba}}
| падначаленне = 
| краіна = Паўднёвы Судан
| герб = Juba City Council logo.png
| сцяг = Flag of Juba, South Sudan.png
| шырыня герба = 
| шырыня сцяга = 
| выява = Juba Sudan aerial view.jpg
| памер = &lt;!--300px--&gt;
| подпіс = &lt;!-- выявы --&gt;
| lat = 
| long = 
| lat_dir = N
| lat_deg = 4
| lat_min = 51
| lat_sec = 
| lon_dir = E
| lon_deg = 31
| lon_min = 36
| lon_sec = 
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| Яндэкскарта = 
| карта = &lt;!--альтэрнатыўная--&gt;
| памер карты краіны = 
| памер карты рэгіёна = 
| памер карты раёна = 
| рэгіён = Цэнтральная Экваторыя
| рэгіён у табліцы = 
| від рэгіёна = Штат
| раён = 
| раён у табліцы = 
| від раёна = 
| абшчына = 
| від абшчыны = 
| карта краіны = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
| карта рэгіёна = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
| карта раёна = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
| унутранае дзяленне = 
| від главы = 
| глава = 
| заснаваны = 
| першае згадванне = 
| згадванне ref = 
| ранейшыя імёны = 
| статус з = &lt;!--год--&gt;
| статус дата = 
| плошча = 
| від вышыні = 
| вышыня цэнтра НП = 550
| афіцыйная мова = 
| афіцыйная мова-ref = 
| насельніцтва = 372.410
| год перапісу = 2011
| шчыльнасць = 
| нацыянальны склад = 
| канфесійны склад = 
| часавы пояс = +3
| DST = 
| тэлефонны код = 
| паштовы індэкс = 
| паштовыя індэксы = 
| аўтамабільны код = 
| від ідэнтыфікатара = 
| лічбавы ідэнтыфікатар = 
| катэгорыя ў Commons = Juba
| сайт = 
| мова сайта = 
| мова сайта 2 = 
| мова сайта 3 = 
| мова сайта 4 = 
| мова сайта 5 = 
| add1n = 
| add1 = 
| add2n = 
| add2 = 
| add3n = 
| add3 = 
}}
{{Значэнні}}
'''Джуба''' — сталіца [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]], адміністрацыйны цэнтр штата [[Цэнтральная Экваторыя]].

== Гісторыя ==
У [[XIX]] стагоддзі ў наваколлях Джубы размяшчаліся гандлёвы пост і місія пад назвай [[Гандакора]].

[[Вялікабрытанія|Брытанскія]] намеры аб’яднаць паўднёвую частку Судана з [[Уганда]]й пацярпелі крах, калі ў [[1947]] годзе ў Джубе было падпісана пагадненне аб аб’яднанні паўночнага і паўднёвага Судана. У [[1955]] годзе за [[мяцеж]]ом, паднятым у горадзе салдатамі з поўдня рушыла ўслед [[Першая грамадзянская вайна ў Судане|Першая Суданская грамадзянская вайна]], якая скончылася толькі ў [[1972]] годзе.

У [[1977]] годзе ў горадзе быў адкрыты [[Універсітэт Джубы|ўніверсітэт]]. Падчас [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другой Суданскай грамадзянскай вайны]] Джуба знаходзілася ў цэнтры ваенных падзей.

У [[2005]] годзе Джуба была перададзена [[Народная армія вызвалення Судана|Народнай арміі вызвалення Судана]].

Пасля абвяшчэння [[Незалежнасць|незалежнасці]] краіны з’явілася інфармацыя, што сталіца Паўднёвага Судана можа быць перанесена і пабудавана ў іншым месцы&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/06/capital/ Lenta.ru: У свеце: Паўднёвы Судан пабудуе новую сталіцу]&lt;/ref&gt;. [[4 верасня]] [[2011]] года ўрад Паўднёвага Судана вырашыў перанесці сталіцу з Джубы ў горад [[Рамсель]] у 240 км на поўнач, паколькі ўлады штата [[Цэнтральная Экваторыя]], на тэрыторыі якога знаходзіцца Джуба, адмовілі цэнтральным уладам у вылучэнні неабходнай колькасці зямлі пад пабудову новых дзяржаўных будынкаў, пераезд можа заняць каля шасці гадоў, бо ў Рамселе трэба пабудаваць шматлікія ўрадавыя аб’екты&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110904231234.shtml Улады Паўднёвага Судана вырашылі перанесці сталіцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610232446/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110904231234.shtml |date=10 чэрвеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У [[2007]] годзе насельніцтва горада складала 172 730 чалавек.

Дынаміка росту насельніцтва:
{|
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Год
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Насельніцтва
|-
| [[1973]] (перапіс) || align=&quot;right&quot; | 56 737
|-
| [[1983]] (перапіс) || align=&quot;right&quot; | 83 787
|-
| [[1993]] (перапіс) || align=&quot;right&quot; | 114 980
|-
| [[2005]] (ацэнка) || align=&quot;right&quot; | 163 442
|-
| [[2007]] (ацэнка) || align=&quot;right&quot; | 172 730
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://ru.allmetsat.com/climate/kenya-uganda.php?code=62941 Клімат Джубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111065216/http://ru.allmetsat.com/climate/kenya-uganda.php?code=62941 |date=11 студзеня 2012 }}

{{Паўднёвы Судан у тэмах}}
{{Сталіцы Афрыкі}}

[[Катэгорыя:Гарады Паўднёвага Судана]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]</text>
      <sha1>d6k82279vrv18hwwnn5oqmoygh3an9w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181909</id>
      <parentid>5181879</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:26:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>калі ласка, на элемент Вікіданых</comment>
      <origin>5181909</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6471" sha1="01wqgdl4uh0khsg2f5gykm240d9hjqo" xml:space="preserve">{{НП
| статус = Горад
| беларуская назва = Джуба
| арыгінальная назва = {{lang-en|Juba}}
| падначаленне = 
| краіна = Паўднёвы Судан
| герб = 
| сцяг = 
| шырыня герба = 
| шырыня сцяга = 
| выява = 
| памер =
| подпіс = 
| lat = 
| long = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| Яндэкскарта = 
| карта = 
| памер карты краіны = 
| памер карты рэгіёна = 
| памер карты раёна = 
| рэгіён = Цэнтральная Экваторыя
| рэгіён у табліцы = 
| від рэгіёна = Штат
| раён = 
| раён у табліцы = 
| від раёна = 
| абшчына = 
| від абшчыны = 
| карта краіны = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
| карта рэгіёна = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
| карта раёна = &lt;!-- альтэрнатыўная --&gt;
| унутранае дзяленне = 
| від главы = 
| глава = 
| заснаваны = 
| першае згадванне = 
| згадванне ref = 
| ранейшыя імёны = 
| статус з = &lt;!--год--&gt;
| статус дата = 
| плошча = 
| від вышыні = 
| вышыня цэнтра НП = 550
| афіцыйная мова = 
| афіцыйная мова-ref = 
| насельніцтва = 372.410
| год перапісу = 2011
| шчыльнасць = 
| нацыянальны склад = 
| канфесійны склад = 
| часавы пояс = +3
| DST = 
| тэлефонны код = 
| паштовы індэкс = 
| паштовыя індэксы = 
| аўтамабільны код = 
| від ідэнтыфікатара = 
| лічбавы ідэнтыфікатар = 
| катэгорыя ў Commons = Juba
| сайт = 
| мова сайта = 
| мова сайта 2 = 
| мова сайта 3 = 
| мова сайта 4 = 
| мова сайта 5 = 
| add1n = 
| add1 = 
| add2n = 
| add2 = 
| add3n = 
| add3 = 
}}
{{Значэнні}}
'''Джуба''' — сталіца [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]], адміністрацыйны цэнтр штата [[Цэнтральная Экваторыя]].

== Гісторыя ==
У [[XIX]] стагоддзі ў наваколлях Джубы размяшчаліся гандлёвы пост і місія пад назвай [[Гандакора]].

[[Вялікабрытанія|Брытанскія]] намеры аб’яднаць паўднёвую частку Судана з [[Уганда]]й пацярпелі крах, калі ў [[1947]] годзе ў Джубе было падпісана пагадненне аб аб’яднанні паўночнага і паўднёвага Судана. У [[1955]] годзе за [[мяцеж]]ом, паднятым у горадзе салдатамі з поўдня рушыла ўслед [[Першая грамадзянская вайна ў Судане|Першая Суданская грамадзянская вайна]], якая скончылася толькі ў [[1972]] годзе.

У [[1977]] годзе ў горадзе быў адкрыты [[Універсітэт Джубы|ўніверсітэт]]. Падчас [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другой Суданскай грамадзянскай вайны]] Джуба знаходзілася ў цэнтры ваенных падзей.

У [[2005]] годзе Джуба была перададзена [[Народная армія вызвалення Судана|Народнай арміі вызвалення Судана]].

Пасля абвяшчэння [[Незалежнасць|незалежнасці]] краіны з’явілася інфармацыя, што сталіца Паўднёвага Судана можа быць перанесена і пабудавана ў іншым месцы&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2011/02/06/capital/ Lenta.ru: У свеце: Паўднёвы Судан пабудуе новую сталіцу]&lt;/ref&gt;. [[4 верасня]] [[2011]] года ўрад Паўднёвага Судана вырашыў перанесці сталіцу з Джубы ў горад [[Рамсель]] у 240 км на поўнач, паколькі ўлады штата [[Цэнтральная Экваторыя]], на тэрыторыі якога знаходзіцца Джуба, адмовілі цэнтральным уладам у вылучэнні неабходнай колькасці зямлі пад пабудову новых дзяржаўных будынкаў, пераезд можа заняць каля шасці гадоў, бо ў Рамселе трэба пабудаваць шматлікія ўрадавыя аб’екты&lt;ref&gt;[http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110904231234.shtml Улады Паўднёвага Судана вырашылі перанесці сталіцу] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150610232446/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20110904231234.shtml |date=10 чэрвеня 2015 }}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У [[2007]] годзе насельніцтва горада складала 172 730 чалавек.

Дынаміка росту насельніцтва:
{|
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Год
! style=&quot;background:#efefef;&quot; | Насельніцтва
|-
| [[1973]] (перапіс) || align=&quot;right&quot; | 56 737
|-
| [[1983]] (перапіс) || align=&quot;right&quot; | 83 787
|-
| [[1993]] (перапіс) || align=&quot;right&quot; | 114 980
|-
| [[2005]] (ацэнка) || align=&quot;right&quot; | 163 442
|-
| [[2007]] (ацэнка) || align=&quot;right&quot; | 172 730
|}

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://ru.allmetsat.com/climate/kenya-uganda.php?code=62941 Клімат Джубы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111065216/http://ru.allmetsat.com/climate/kenya-uganda.php?code=62941 |date=11 студзеня 2012 }}

{{Паўднёвы Судан у тэмах}}
{{Сталіцы Афрыкі}}

[[Катэгорыя:Гарады Паўднёвага Судана]]
[[Катэгорыя:Сталіцы дзяржаў]]</text>
      <sha1>01wqgdl4uh0khsg2f5gykm240d9hjqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саламонава мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81040</id>
    <revision>
      <id>5182288</id>
      <parentid>5088495</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="998" sha1="cub5s4dxfghtgu53xbd5fphch2h4gpt" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Саламонава мора''' ({{lang-en|''Solomon Sea''}}), міжастраўное мора [[Ціхі акіян|Ціхага Акіяна]], якое знаходзіцца паміж [[Саламонавы астравы|Саламонавых астравоў]], Новай Брытаніяй і [[Новая Гвінея|Новай Гвінеяй]]. Плошча 755 тыс. км², сярэдняя глыбіня 2652 м. Сярэднегадавая тэмпература вады на паверхні болей 27 °С, салёнасць 34,5[[Праміле|‰]]. У годзе 220 дзён з воблачнасцю, два сезону дажджоў. Існуюць падводныя [[вулкан]]ы. Шматлікія каралавыя рыфы на поўдні.

{{Моры Ціхага акіяна}}

{{Ціхі акіян}}

[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>cub5s4dxfghtgu53xbd5fphch2h4gpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хальмахера (мора)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81046</id>
    <revision>
      <id>5182238</id>
      <parentid>3725597</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}}, typos fixed: &amp;nbsp; →   (2) з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="cmce0ufri20kcd8fgpzlnwfv8n261f6" xml:space="preserve">{{Мора}}

'''Мора Хальмахера''' — міжастраўное мора [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]], паміж пралівамі Хальмахера, Обі і паўвостравам Чэндравасіх ([[Новая Гвінея]]). Плошча 75 тыс. км², сярэдняя глыбіня 747 м, найбольшая 2072 м. Тэмпература паверхневых вод ад 25,7 °C у жніўні да 28,6 °C у маі. Салёнасць 34-34,6 ‰. Галоўны порт Саронг (востр. Новая Гвінея).

{{Моры Ціхага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>cmce0ufri20kcd8fgpzlnwfv8n261f6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Эмі Уайнхаус</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84354</id>
    <revision>
      <id>5182001</id>
      <parentid>4650349</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T22:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ateny2011</username>
        <id>151412</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5182001</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4403" sha1="ht5bkjouutiea1brvqd31bi1tkvsk89" xml:space="preserve">{{Музыкант
| Імя = Эмі Уайнхаус
| Подпіс = Amy Winehouse
| Апісанне_фота = 
| Фота = Amy Winehouse f4962007 crop.jpg
| Шырыня_фота = 230px
| Сучаснасць_імя = Эмі Джэйд Уайнхаус
| Дата нараджэння = 
| Дата_смерці = 
| Месца нараджэння = 
| Месца_смерці = 
| Краіна = 
| Прафесія = 
| Гады = 1993—2011
| Жанры = [[Рытм-н-блюз|R&amp;B]], [[джаз]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.allmusic.com/artist/amy-winehouse-p612371|title=Amy Winehouse - Overview|author=|date=|work=|publisher=[[Allmusic]]|accessdate=2011-07-23|lang=en}}&lt;/ref&gt;, [[соўл]]
| Псеўданімы =
| Калектывы =
| Супрацоўніцтва = [[Дыён Бромфмлд]]
| Лэйбл = 
| Сайт = [http://www.amywinehouse.com/ Афіцыйны сайт]
}}
'''Эмі Джэйд Уайнхаус''' ({{lang-en|Amy Jade Winehouse}}; [[14 верасня]] [[1983]] — [[23 ліпеня]] [[2011]]) — англійская {{спявачка|Англіі}}, якая выконвала [[соўл]]-поп з [[джаз]]авымі матывамі; двойчы лаўрэатка прэміі [[Ivor Novello]], лаўрэатка прэміі «[[Грэмі]]».

== Біяграфія ==

Паводле даследавання {{нп5|Яўрэйскі музей Лондана|Яўрэйскага музея Лондана|en|Jewish Museum London}}, якое ён правёў для выставы «Эмі Уайнхаўс: сямейны партрэт» у 2013 годзе, прапрадзед Эмі па бацьку эміграваў з [[Мінск]]а ў 1890 годзе.

Першы альбом «Frank» ([[2003]]) быў намінаваны на [[Mercury Prize]]. [[14 лютага]] [[2007]] года спявачка атрымала [[Brit Awards|Brit Award]] як «Найлепшы брытанскі выканаўца» (''Best British Female Artist''). Другі альбом «Back to Black» ([[2006]]), прынёс ёй 6 намінацый «[[Грэмі]]» і — перамогу ў 5 катэгорыях, уключаючы «Record of the Year». Уайнхаус, якая хварэла на дэпрэсію, абцяжараную алкагольнай і наркатычнай залежнасцю, нярэдка бывала ў цэнтры скандалаў і судовых працэсаў. У канцы 2007 года бацькі мужа выступілі з заявай, якой заклікалі фанатаў байкатаваць творчасць Уайнхаус, пакуль сужэнцы не пакінуць «дрэнныя звычкі»&lt;ref&gt;[http://www.tmz.com/2007/08/28/inlaws-urge-winehouse-boycott/ tmz.com: Заклік да байкоту]&lt;/ref&gt;.

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===
* ''Frank'' (2003)
* ''Back to Black'' (2006)

=== Сінглы ===
* «Stronger Than Me» (2003)
* «Take the Box» (2004)
* «In My Bed / You Sent Me Flying» (2004)
* «Pumps / Help Yourself» (2004)
* «Rehab» (2006)
* «You Know I’m No Good» (2007)
* «Back to Black» (2007)
* «Tears Dry on Their Own» (2007)
* «Valerie» (з Маркам Ронсанам) (2007)
* «Love Is a Losing Game» (2007)
* «B Boy Baby» (2007)

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{commons|Category:Amy Winehouse|выгляд=міні}}
* [http://www.amywinehouse.co.uk Афіцыйная старонка]{{ref-en}}
* [http://www.amy-w.net/ Фан-сайт спявачкі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110726182123/http://amy-w.net/ |date=26 ліпеня 2011 }}{{ref-en}}
* [http://www.myspace.com/amywinehouse Эмі Уайнхаус на [[MySpace]] ]{{ref-en}}
* {{findagrave|73797369|Эми Уайнхаус}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Уайнхаус Эмі}}
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі Ivor Novello Awards]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Рэкардсмены Кнігі рэкордаў Гінеса]]
[[Катэгорыя:Памерлі ад атручвання]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ў жанры соўл]]</text>
      <sha1>ht5bkjouutiea1brvqd31bi1tkvsk89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панакея</title>
    <ns>0</ns>
    <id>84361</id>
    <revision>
      <id>5182059</id>
      <parentid>4890149</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:49:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182059</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1126" sha1="4e6lossymr1mwmbtm22l2vg7h4rxj65" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Панакея''' (Панакія, Панацэя — «Якая ўсё вылечвае») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі бажаство — персаніфікацыя вылячэння&lt;ref&gt;Мифы народов мира / Ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1991. — Т. 2, с. 280.&lt;/ref&gt;. Дачка [[Асклепій|Асклепія]] &lt;ref&gt;Пліній Старэйшы. Прыродазнаўчая гісторыя XXXV 137&lt;/ref&gt; і [[Эпіёна|Эпіёны]] &lt;ref&gt;Эрыфрейскі гімн Асклепію, ст.11&lt;/ref&gt;. Яе ахвярнік у Аропе &lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады I 34, 3&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панакея|||}}

{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{rq|stub}}

[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]]
[[Катэгорыя:Багі медыцыны і здароўя]]
[[Катэгорыя:Багі]]</text>
      <sha1>4e6lossymr1mwmbtm22l2vg7h4rxj65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182062</id>
      <parentid>5182059</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:51:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Багі]]; дададзена [[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182062</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1158" sha1="p3ssxipvs29zzpjb2foyzsm7jdditx0" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Панакея''' (Панакія, Панацэя — «Якая ўсё вылечвае») — у старажытнагрэчаскай міфалогіі бажаство — персаніфікацыя вылячэння&lt;ref&gt;Мифы народов мира / Ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1991. — Т. 2, с. 280.&lt;/ref&gt;. Дачка [[Асклепій|Асклепія]] &lt;ref&gt;Пліній Старэйшы. Прыродазнаўчая гісторыя XXXV 137&lt;/ref&gt; і [[Эпіёна|Эпіёны]] &lt;ref&gt;Эрыфрейскі гімн Асклепію, ст.11&lt;/ref&gt;. Яе ахвярнік у Аропе &lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады I 34, 3&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панакея|||}}

{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{rq|stub}}

[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]]
[[Катэгорыя:Багі медыцыны і здароўя]]
[[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>p3ssxipvs29zzpjb2foyzsm7jdditx0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182066</id>
      <parentid>5182062</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182066</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1220" sha1="a68fa03cul4cyyul4o3tw1wn5pl5w8a" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
'''Панакея''' (Панакія, Панацэя — «Якая ўсё вылечвае») — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] бажаство — персаніфікацыя вылячэння&lt;ref&gt;Мифы народов мира / Ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1991. — Т. 2, с. 280.&lt;/ref&gt;. Дачка [[Асклепій|Асклепія]] &lt;ref&gt;Пліній Старэйшы. Прыродазнаўчая гісторыя XXXV 137&lt;/ref&gt; і [[Эпіёна|Эпіёны]] &lt;ref&gt;Эрыфрейскі гімн Асклепію, ст.11&lt;/ref&gt;. Яе ахвярнік у Аропе &lt;ref&gt;Паўсаній. Апісанне Элады I 34, 3&lt;/ref&gt;.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панакея|||}}

{{зноскі}}
{{продкі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{rq|stub}}

[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багіні]]
[[Катэгорыя:Багі медыцыны і здароўя]]
[[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>a68fa03cul4cyyul4o3tw1wn5pl5w8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зала славы рок-н-рола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85989</id>
    <revision>
      <id>5181976</id>
      <parentid>5154604</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181976</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="969" sha1="921in668bl8vygwiebchxzuytp7zt1y" xml:space="preserve">{{Музей}}[[Выява:Rock-and-roll-hall-of-fame-sunset.jpg|348px|thumb|Будынак Залы славы рок-н-рола.]]
'''Зала і музей славы рок-н-ролла''' ({{lang-en|Rock and Roll Hall of Fame and Museum|скарочана}}) — [[музей]]  у [[Кліўленд|Кліўлендзе]] ([[Агая]], [[ЗША]]) прысвечаны найбольш знакамітым і ўплывовым выканаўцам, прадзюсарам і іншым асобам, што аказалі значны ўплыў на музычную індустрыю, у прыватнасці на [[рок-музыка|рок-музыку]].

== Зноскі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Rock and Roll Hall of Fame|выгляд=міні}}
* [http://www.rockhall.com/ Афіцыйны сайт ]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Музеі ЗША]]
[[Катэгорыя:Рок]]</text>
      <sha1>921in668bl8vygwiebchxzuytp7zt1y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Адміністрацыйны падзел Панамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89269</id>
    <revision>
      <id>5182107</id>
      <parentid>5027562</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5194" sha1="pxjtg74sqbir0nm2xxxv4l7zychh3oc" xml:space="preserve">'''[[Панама]]''' у адміністрацыйна падзяляецца на дзевяць правінцый ({{lang-es|provincias}}, у адзіным ліку — ''provincia'') і тры [[аўтаномная вобласць|аўтаномныя вобласці]] ([[камарка]], {{lang-es|comarca indígena}}).

Яшчэ дзве камаркі ўваходзяць у склад правінцый і такім чынам іерархічна эквівалентныя [[акруга Панамы|акругам]] (''distrito'').
&lt;center&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | Адміністрацыйны падзел Панамы
|-
| colspan=&quot;6&quot; | [[Выява:Panamá Provincias and Comarcas numbered.svg|400px|center|Адміністрацыйны падзел Панамы]]
|-
| style=&quot;padding:0; border:none;&quot; |
{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;background:white&quot;
!'''№'''
!'''Адміністрацыйная &lt;br /&gt;адзінка'''
![[іспанская мова|Ісп]].
!'''Адміністрацыйны &lt;br /&gt;цэнтр'''
!'''Тэрыторыя &lt;br /&gt;(км²)'''
!'''Насельніцтва&lt;br /&gt;(2000)&lt;ref&gt;[http://www.contraloria.gob.pa/dec/Aplicaciones/POBLACION_VIVIENDA/volumen1/cuadro1.htm  Viviendas y personas, según tipo de vivienda: República de Panamá por provincia].&lt;/ref&gt;'''
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;5&quot; | '''Правінцыі'''
|- align=left
| 1 ||  [[Бокас-дэль-Тора (правінцыя)|Бокас-дэль-Тора]] || align=right | ''[[:es:Bocas del Toro (provincia)|Bocas del Toro]]'' || align=center | [[Бокас-дэль-Тора (горад)|Бокас-дэль-Тора]] ||align=right| 4 601 ||align=right| 89 269
|- align=left
| 2 || [[правінцыя Чырыкі|Чырыкі]] || align=right | ''[[:es:Chiriqui| Chiriqui]]'' || align=center | [[горад Давід|Давід]] ||align=right| 6 477 ||align=right| 368 790
|- align=left
| 3 || [[правінцыя Какле|Какле]] || align=right | ''[[:es:Coclé| Coclé]]'' || align=center | [[Пенаноме]] ||align=right| 4 927 ||align=right| 202 461
|- align=left
| 4 || [[правінцыя Калон|Калон]] || align=right | ''[[:es:Colón (provincia)|Colón]]'' || align=center | [[Калон (Панама)|Калон]] ||align=right| 4 891 ||align=right| 204 208
|- align=left
| 5 || [[правінцыя Дар'ен|Дар'ен]] || align=right | ''[[:es:Darién (provincia)|Darién]]'' || align=center | [[Ла-Пальма (Панама)|Ла-Пальма]] ||align=right| 11 091 ||align=right| 40 284
|- align=left
| 6 || [[правінцыя Эрэра|Эрэра]] || align=right | ''[[:es:Herrera (provincia)|Herrera]]'' || align=center | [[Чытрэ]] ||align=right| 2 341 ||align=right| 102 465
|- align=left
| 7 || [[правінцыя Лос-Сантас|Лос-Сантас]] || align=right | ''[[:es:Los Santos (provincia)|Los Santos]]'' || align=center | [[Лас-Таблас]] ||align=right| 3 805 ||align=right| 83 495
|- align=left
| 8 ||  [[правінцыя Панама|Панама]] || align=right | ''[[:es:Panamá (provincia)|Panama]]'' || align=center | [[Панама (горад)|Панама]] ||align=right| 9 633 ||align=right| 1 385 052
|- align=left
| 9 || [[Верагуас]] || align=right | ''[[:es:Veraguas| Veraguas]]'' || align=center | [[Сант'яга-дэ-Верагуас]] ||align=right| 10 677 ||align=right| 209 076
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;5&quot; | '''Камаркі'''
|- align=left
| C1|| [[Эмбера-Вунаан]] || align=right | ''[[:es:Emberá-Wounaan|Emberá-Wounaan]]'' || align=center | [[Сірыла-Гуайнора]] ||align=right| 4 398 ||align=right| 8 246
|- align=left
| C2|| [[Куна-Яла]] || align=right | ''[[:es:Kuna Yala|Kuna Yala]]'' || align=center | [[Эль-Парвенір]] ||align=right| 2 393 ||align=right| 32 446
|- align=left
| C3|| [[Куна-дэ-Мадугандзі]] &lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; || align=right | ''[[:es:Madugandí (comarca)|Madugandí]]'' || align=center | Akua Yala || align=right | 2 318 ||
|- align=left
| C4|| [[Ньёбэ-Бугле]] || align=right | ''[[:es:Ngöbe-Buglé|Ngöbe-Buglé]]'' || align=center | [[Чычыка]] ||align=right| 6 673 ||align=right| 110 080
|- align=left
| C5|| [[Куна-дэ-Варгандзі]] &lt;sup&gt;(2)&lt;/sup&gt; || align=right | ''[[:es:Wargandí (comarca)|Wargandí]]'' || align=center | Nurra || align=right | 775 ||
|- align=left
| colspan=&quot;7&quot;  style=&quot;font-size:smaller&quot; |&lt;small&gt;&lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; субправінцыяльная камарка правінцыі Панама&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;(2)&lt;/sup&gt; субправінцыяльная камарка правінцыі Дар'ен&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
|}
|}
&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

{{Паўночная Амерыка паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}}
{{краіна ў тэмах
|краіна      = Панама
|краіны      = Панамы
|краіне      = Панаме
|выява = {{сцяг Панамы|35px}}
}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Панамы| ]]</text>
      <sha1>pxjtg74sqbir0nm2xxxv4l7zychh3oc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182110</id>
      <parentid>5182107</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:48:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5182110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5196" sha1="hl7jfdsz9g94srvow6lfnyn4918m8ul" xml:space="preserve">'''[[Панама]]''' у адміністрацыйна падзяляецца на дзевяць правінцый ({{lang-es|provincias}}, у адзіным ліку — ''provincia'') і тры [[аўтаномная вобласць|аўтаномныя вобласці]] ([[камарка]], {{lang-es|comarca indígena}}).

Яшчэ дзве камаркі ўваходзяць у склад правінцый і такім чынам іерархічна эквівалентныя [[акруга Панамы|акругам]] (''distrito'').
&lt;center&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | Адміністрацыйны падзел Панамы
|-
| colspan=&quot;6&quot; | [[Выява:Panamá Provincias and Comarcas numbered.svg|400px|center|Адміністрацыйны падзел Панамы]]
|-
| style=&quot;padding:0; border:none;&quot; |
{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;background:white&quot;
!'''№'''
!'''Адміністрацыйная &lt;br /&gt;адзінка'''
![[іспанская мова|Ісп]].
!'''Адміністрацыйны &lt;br /&gt;цэнтр'''
!'''Тэрыторыя &lt;br /&gt;(км²)'''
!'''Насельніцтва&lt;br /&gt;(2000)&lt;ref&gt;[http://www.contraloria.gob.pa/dec/Aplicaciones/POBLACION_VIVIENDA/volumen1/cuadro1.htm  Viviendas y personas, según tipo de vivienda: República de Panamá por provincia].&lt;/ref&gt;'''
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;5&quot; | '''Правінцыі'''
|- align=left
| 1 ||  [[Бокас-дэль-Тора (правінцыя)|Бокас-дэль-Тора]] || align=right | ''[[:es:Bocas del Toro (provincia)|Bocas del Toro]]'' || align=center | [[Бокас-дэль-Тора (горад)|Бокас-дэль-Тора]] ||align=right| 4 601 ||align=right| 89 269
|- align=left
| 2 || [[правінцыя Чырыкі|Чырыкі]] || align=right | ''[[:es:Chiriqui| Chiriqui]]'' || align=center | [[Давід (горад)|Давід]] ||align=right| 6 477 ||align=right| 368 790
|- align=left
| 3 || [[правінцыя Какле|Какле]] || align=right | ''[[:es:Coclé| Coclé]]'' || align=center | [[Пенанамэ]] ||align=right| 4 927 ||align=right| 202 461
|- align=left
| 4 || [[правінцыя Калон|Калон]] || align=right | ''[[:es:Colón (provincia)|Colón]]'' || align=center | [[Калон (Панама)|Калон]] ||align=right| 4 891 ||align=right| 204 208
|- align=left
| 5 || [[правінцыя Дар'ен|Дар'ен]] || align=right | ''[[:es:Darién (provincia)|Darién]]'' || align=center | [[Ла-Пальма (Панама)|Ла-Пальма]] ||align=right| 11 091 ||align=right| 40 284
|- align=left
| 6 || [[правінцыя Эрэра|Эрэра]] || align=right | ''[[:es:Herrera (provincia)|Herrera]]'' || align=center | [[Чытрэ]] ||align=right| 2 341 ||align=right| 102 465
|- align=left
| 7 || [[правінцыя Лос-Сантас|Лос-Сантас]] || align=right | ''[[:es:Los Santos (provincia)|Los Santos]]'' || align=center | [[Лас-Таблас]] ||align=right| 3 805 ||align=right| 83 495
|- align=left
| 8 ||  [[правінцыя Панама|Панама]] || align=right | ''[[:es:Panamá (provincia)|Panama]]'' || align=center | [[Панама (горад)|Панама]] ||align=right| 9 633 ||align=right| 1 385 052
|- align=left
| 9 || [[Верагуас]] || align=right | ''[[:es:Veraguas| Veraguas]]'' || align=center | [[Сант'яга-дэ-Верагуас]] ||align=right| 10 677 ||align=right| 209 076
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;5&quot; | '''Камаркі'''
|- align=left
| C1|| [[Эмбера-Вунаан]] || align=right | ''[[:es:Emberá-Wounaan|Emberá-Wounaan]]'' || align=center | [[Сірыла-Гуайнора]] ||align=right| 4 398 ||align=right| 8 246
|- align=left
| C2|| [[Куна-Яла]] || align=right | ''[[:es:Kuna Yala|Kuna Yala]]'' || align=center | [[Эль-Парвенір]] ||align=right| 2 393 ||align=right| 32 446
|- align=left
| C3|| [[Куна-дэ-Мадугандзі]] &lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; || align=right | ''[[:es:Madugandí (comarca)|Madugandí]]'' || align=center | Akua Yala || align=right | 2 318 ||
|- align=left
| C4|| [[Ньёбэ-Бугле]] || align=right | ''[[:es:Ngöbe-Buglé|Ngöbe-Buglé]]'' || align=center | [[Чычыка]] ||align=right| 6 673 ||align=right| 110 080
|- align=left
| C5|| [[Куна-дэ-Варгандзі]] &lt;sup&gt;(2)&lt;/sup&gt; || align=right | ''[[:es:Wargandí (comarca)|Wargandí]]'' || align=center | Nurra || align=right | 775 ||
|- align=left
| colspan=&quot;7&quot;  style=&quot;font-size:smaller&quot; |&lt;small&gt;&lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; субправінцыяльная камарка правінцыі Панама&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;(2)&lt;/sup&gt; субправінцыяльная камарка правінцыі Дар'ен&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
|}
|}
&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

{{Паўночная Амерыка паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}}
{{краіна ў тэмах
|краіна      = Панама
|краіны      = Панамы
|краіне      = Панаме
|выява = {{сцяг Панамы|35px}}
}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Панамы| ]]</text>
      <sha1>hl7jfdsz9g94srvow6lfnyn4918m8ul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182111</id>
      <parentid>5182110</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5177" sha1="krxf9da588r4v4p8etoghelg18237di" xml:space="preserve">'''[[Панама]]''' адміністрацыйна падзяляецца на дзевяць правінцый ({{lang-es|provincias}}, адз.л. — ''provincia'') і тры [[аўтаномная вобласць|аўтаномныя вобласці]] ([[камарка]], {{lang-es|comarca indígena}}).

Яшчэ дзве камаркі ўваходзяць у склад правінцый і такім чынам іерархічна эквівалентныя [[акруга Панамы|акругам]] (''distrito'').
&lt;center&gt;
{| class=&quot;standard&quot;
! colspan=&quot;6&quot; | Адміністрацыйны падзел Панамы
|-
| colspan=&quot;6&quot; | [[Выява:Panamá Provincias and Comarcas numbered.svg|400px|center|Адміністрацыйны падзел Панамы]]
|-
| style=&quot;padding:0; border:none;&quot; |
{| class=&quot;standard sortable&quot; style=&quot;background:white&quot;
!'''№'''
!'''Адміністрацыйная &lt;br /&gt;адзінка'''
![[іспанская мова|Ісп]].
!'''Адміністрацыйны &lt;br /&gt;цэнтр'''
!'''Тэрыторыя &lt;br /&gt;(км²)'''
!'''Насельніцтва&lt;br /&gt;(2000)&lt;ref&gt;[http://www.contraloria.gob.pa/dec/Aplicaciones/POBLACION_VIVIENDA/volumen1/cuadro1.htm  Viviendas y personas, según tipo de vivienda: República de Panamá por provincia].&lt;/ref&gt;'''
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;5&quot; | '''Правінцыі'''
|- align=left
| 1 ||  [[Бокас-дэль-Тора (правінцыя)|Бокас-дэль-Тора]] || align=right | ''[[:es:Bocas del Toro (provincia)|Bocas del Toro]]'' || align=center | [[Бокас-дэль-Тора (горад)|Бокас-дэль-Тора]] ||align=right| 4 601 ||align=right| 89 269
|- align=left
| 2 || [[правінцыя Чырыкі|Чырыкі]] || align=right | ''[[:es:Chiriqui| Chiriqui]]'' || align=center | [[Давід (горад)|Давід]] ||align=right| 6 477 ||align=right| 368 790
|- align=left
| 3 || [[правінцыя Какле|Какле]] || align=right | ''[[:es:Coclé| Coclé]]'' || align=center | [[Пенанамэ]] ||align=right| 4 927 ||align=right| 202 461
|- align=left
| 4 || [[правінцыя Калон|Калон]] || align=right | ''[[:es:Colón (provincia)|Colón]]'' || align=center | [[Калон (Панама)|Калон]] ||align=right| 4 891 ||align=right| 204 208
|- align=left
| 5 || [[правінцыя Дар'ен|Дар'ен]] || align=right | ''[[:es:Darién (provincia)|Darién]]'' || align=center | [[Ла-Пальма (Панама)|Ла-Пальма]] ||align=right| 11 091 ||align=right| 40 284
|- align=left
| 6 || [[правінцыя Эрэра|Эрэра]] || align=right | ''[[:es:Herrera (provincia)|Herrera]]'' || align=center | [[Чытрэ]] ||align=right| 2 341 ||align=right| 102 465
|- align=left
| 7 || [[правінцыя Лос-Сантас|Лос-Сантас]] || align=right | ''[[:es:Los Santos (provincia)|Los Santos]]'' || align=center | [[Лас-Таблас]] ||align=right| 3 805 ||align=right| 83 495
|- align=left
| 8 ||  [[правінцыя Панама|Панама]] || align=right | ''[[:es:Panamá (provincia)|Panama]]'' || align=center | [[Панама (горад)|Панама]] ||align=right| 9 633 ||align=right| 1 385 052
|- align=left
| 9 || [[Верагуас]] || align=right | ''[[:es:Veraguas| Veraguas]]'' || align=center | [[Сант'яга-дэ-Верагуас]] ||align=right| 10 677 ||align=right| 209 076
|- style=&quot;background:#eee;&quot;
| &amp;nbsp; || align=&quot;left&quot; colspan=&quot;5&quot; | '''Камаркі'''
|- align=left
| C1|| [[Эмбера-Вунаан]] || align=right | ''[[:es:Emberá-Wounaan|Emberá-Wounaan]]'' || align=center | [[Сірыла-Гуайнора]] ||align=right| 4 398 ||align=right| 8 246
|- align=left
| C2|| [[Куна-Яла]] || align=right | ''[[:es:Kuna Yala|Kuna Yala]]'' || align=center | [[Эль-Парвенір]] ||align=right| 2 393 ||align=right| 32 446
|- align=left
| C3|| [[Куна-дэ-Мадугандзі]] &lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; || align=right | ''[[:es:Madugandí (comarca)|Madugandí]]'' || align=center | Akua Yala || align=right | 2 318 ||
|- align=left
| C4|| [[Ньёбэ-Бугле]] || align=right | ''[[:es:Ngöbe-Buglé|Ngöbe-Buglé]]'' || align=center | [[Чычыка]] ||align=right| 6 673 ||align=right| 110 080
|- align=left
| C5|| [[Куна-дэ-Варгандзі]] &lt;sup&gt;(2)&lt;/sup&gt; || align=right | ''[[:es:Wargandí (comarca)|Wargandí]]'' || align=center | Nurra || align=right | 775 ||
|- align=left
| colspan=&quot;7&quot;  style=&quot;font-size:smaller&quot; |&lt;small&gt;&lt;sup&gt;(1)&lt;/sup&gt; субправінцыяльная камарка правінцыі Панама&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&lt;sup&gt;(2)&lt;/sup&gt; субправінцыяльная камарка правінцыі Дар'ен&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
|}
|}
&lt;/center&gt;

{{зноскі}}

{{Паўночная Амерыка паводле тэм|Адміністрацыйны падзел}}
{{краіна ў тэмах
|краіна      = Панама
|краіны      = Панамы
|краіне      = Панаме
|выява = {{сцяг Панамы|35px}}
}}

[[Катэгорыя:Адміністрацыйны падзел Панамы| ]]</text>
      <sha1>krxf9da588r4v4p8etoghelg18237di</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аландскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89367</id>
    <revision>
      <id>5182297</id>
      <parentid>4187203</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1602" sha1="5fgi6t3nyv2l87k8ql4mtvc65r1rguy" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Аландскае мора''' ({{lang-fi|Ahvenanmeri}}, {{lang-sv|Ålands hav}}), каардынаты {{coord|60.01|19.22|scale=3000000}} — умоўная назва для воднага рэгіёна, размешчанага ў Батнічным заліве, паміж мацерыковай Швецыяй і Аландскім Залівам. Гэта мора злучае [[Батнічны заліў]] з [[Балтыйскае мора|Балтыйскім морам]]. Найбольшая глыбіня ў Аландскім моры — 301 метр. Аландскае мора служыць важным камерцыйным шляхам паміж Швецыяй і Фінляндыяй, па ім наладжана некалькі паромных шляхоў. Колькасць насельніцтва, якое пражывае вакол Аландскага мора — 67 700 чалавек, што ў сярэднім 0,000677 чалавек на квадратны метр&lt;ref name=&quot;ГП&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.traveljournals.net/explore/finland/map/m1960305/aland_sea.html|title=Геаграфічныя параметры Аландскага мора|publisher=traveljournals.net}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://foreca.me/Finland/Ahvenanmeri Вятры ў Аландскім моры] {{ref-ru}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Балтыйскае мора]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Фінляндыі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Швецыі]]</text>
      <sha1>5fgi6t3nyv2l87k8ql4mtvc65r1rguy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лівійскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89965</id>
    <revision>
      <id>5182301</id>
      <parentid>3484776</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:26:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}} з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="841" sha1="ial2oi24ydnwdoxen5ui5bg37e9wc1b" xml:space="preserve">{{Мора}}
'''Ліві́йскае мо́ра''' ({{lang-el|Λιβυκό Πέλαγος}}) — частка [[Міжземнае мора|Міжземнага мора]], размешчаная паміж паўднёвым узбярэжжам [[Крыт]]а і [[Паўночная Афрыка|Паўночнай Афрыкай]].

Гэту назва часта выкарыстоўвалі старажытныя картографы і мараплаўцы, неафіцыйна гэты тэрмін выкарыстоўваецца і ў наш час.

== Гл. таксама ==
* [[Вялікі Сірт]]

{{coord|34|00|00|N|24|24|00|E|type:waterbody|display=title}}

[[Катэгорыя:Геаграфія Лівіі]]
[[Катэгорыя:Міжземнае мора]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі]]</text>
      <sha1>ial2oi24ydnwdoxen5ui5bg37e9wc1b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Плот</title>
    <ns>0</ns>
    <id>97660</id>
    <revision>
      <id>5182212</id>
      <parentid>4182385</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5182212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="828" sha1="qs8r63gcyw8kasq4u99kzz0208xutb6" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:Customs House - Jaffa.jpg|міні|Плот]]
'''Плот''' (таксама ''агароджа'', ''паркан'', ''частакол'') — збудаванне, якое служыць для агароджы (абароны) і апраўлення (абазначэння [[Мяжа|мяжы]]) той ці іншай тэрыторыі.

Адрозніваюць глухія (суцэльныя) платы і несуцэльныя, з прасветамі (напрыклад, [[частакол]]).

У плоце робяць [[веснічкі]] для праходу і [[вароты]] для праезду.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні]]
[[Катэгорыя:Агароджы]]</text>
      <sha1>qs8r63gcyw8kasq4u99kzz0208xutb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182230</id>
      <parentid>5182212</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */ афармленне</comment>
      <origin>5182230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="864" sha1="rtnf0enbds4tqyckhr8u25s3zkyiz5x" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:Customs House - Jaffa.jpg|міні|Плот]]
'''Плот''' (таксама ''агароджа'', ''паркан'', ''частакол'') — збудаванне, якое служыць для агароджы (абароны) і апраўлення (абазначэння [[Мяжа|мяжы]]) той ці іншай тэрыторыі.

Адрозніваюць глухія (суцэльныя) платы і несуцэльныя, з прасветамі (напрыклад, [[частакол]]).

У плоце робяць [[веснічкі]] для праходу і [[вароты]] для праезду.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні]]
[[Катэгорыя:Агароджы]]</text>
      <sha1>rtnf0enbds4tqyckhr8u25s3zkyiz5x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Васіль Барысавіч Ліванаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>100211</id>
    <revision>
      <id>5181854</id>
      <parentid>4855204</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:47:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4327" sha1="0egypl1k8dg6mxmrhcabud8a6pz1jg5" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Ліванаў}}
{{Кінематаграфіст
| Імя              = Васіль Ліванаў 
| Арыгінал імя   = 
| Фота             = 
| Шырыня           = 225px
| Подпіс          = Васіль Ліванаў у [[2006]] годзе &lt;br /&gt;(фота Данілы Дубшына)
| Імя пры нараджэнні = Васіль Барысавіч Ліванаў 
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Дата смерці =
| Месца смерці =
| Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|СССР}}&lt;br /&gt;{{Сцягафікацыя|Расія}}
| Прафесія = 
| Гады актыўнасці =
| Узнагароды = {{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені}}
{{!}}-
{{!}} {{Ордэн Брытанскай імперыі|грамадзянскі|MBE}}
{{!}}}
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}}{{Народны артыст РСФСР}} {{!!}}{{Заслужаны артыст РСФСР}}
{{!}}}
| imdb_id = 0515106
| Сайт =
| Commons = Vasily Livanov
}}
'''Васіль Барысавіч Ліванаў''' ({{lang-ru|Васи́лий Бори́сович Лива́нов}}; {{ВД-Прэамбула}}) — савецкі і расійскі {{Акцёр|СССР|Расіі|XX стагоддзя|XXI стагоддзя}}, {{Кінарэжысёр|Расіі|XX стагоддзя}}, {{Сцэнарыст|СССР|Расіі|XX стагоддзя}}, {{Рэжысёр-мультыплікатар|СССР|XX стагоддзя}}, заслужаны артыст РСФСР (1981), народны артыст РСФСР (1988). Найбольшую вядомасць атрымаў за стварэнне экраннага вобразу [[Шэрлак Холмс|Шэрлака Холмса]] ў цыкле тэлефільмаў рэжысёра Ігара Масленікава па творах [[Артур Конан Дойл|Артура Конан Дойля]], за што ў 2006 годзе быў узнагароджаны [[ордэн Брытанскай імперыі|ордэнам Брытанскай імперыі]].

== Агучванне мультфільмаў ==
* [[1982]] — [[Дыназаўрык]] — Мурлакатам

== Узнагароды ==
* [[Заслужаны артыст РСФСР]] (1981);
* [[Народны артыст РСФСР]] (1988);
* [[ордэн «За заслугі перад Айчынай»|ордэн «За заслугі перад Айчынай» IV ступені]] (2005);
* [[ордэн Брытанскай імперыі]] (2006);
* [[Ордэн Пашаны (Расія)|ордэн Пашаны]] (2016);
* медаль «Памяці герояў Айчыны» (2016).

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://www.221b.ru/ 221b.ru — Інтэрнэт-помнік серыялу «Прыгоды Шэрлака Холмса і доктара Ватсана»]
* [http://vasily-livanov.narod.ru/ Сайт прысвечаны Васілю Ліванаву]
* [https://web.archive.org/web/20080506003228/http://www.geocities.com/rusatg/catalog/l/livanovv.htm Васіль Ліванаў: інтэрв’ю і артыкулы, фільмаграфія і фатаграфіі]
* {{imdb name|id=0515106|name=Васіль Ліванаў}}
* [http://angelina-tihonova.ru/category/vasiliy_livanov/ Васіль Ліванаў. «Гледзіце, сын палка!» ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110405214500/http://angelina-tihonova.ru/category/vasiliy_livanov/ |date=5 красавіка 2011 }} Успаміны Васіля Ліванава пра ваеннае дзяцінства

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Ліванаў Васіль Барысавіч}}
[[Катэгорыя:Акцёры агучвання СССР]]
[[Катэгорыя:Акцёры агучвання Расіі]]
[[Катэгорыя:Акцёрскія дынастыі]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Тэатральнага інстытута імя Барыса Шчукіна]]
[[Катэгорыя:Асобы на манетах]]</text>
      <sha1>0egypl1k8dg6mxmrhcabud8a6pz1jg5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Мора</title>
    <ns>10</ns>
    <id>101419</id>
    <revision>
      <id>5182063</id>
      <parentid>5180581</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182063</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6616" sha1="8c7z9g5v3yq9k02vndwd50bxxne0ugg" xml:space="preserve">{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}
     |{{{Шырыня выявы}}}
     |280px
    }}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}
     |{{{Шырыня выявы}}}
     |280px
    }}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

|метка2 = Краіны басейна
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны басейна|}}}
 |{{{Краіны басейна}}}
 |{{wikidata|P205}}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} км
 |{{#property:P2043}}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} км
 |{{#property:P2049}}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}|км²}}
 |{{#property:P2046}}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} км³
 |{{#property:P2234}}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} км
 |{{#property:P2547}}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} м
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q10578722
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} м
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q202785
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} км²
 |{{#property:P2053}}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#property:P4350}}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#property:P3020}}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200
   |rank=[rank:preferred]
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ЗЛУЧЭННЕ З ІНШЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня карты|}}}
    |{{{Шырыня карты}}}
    |280
   }}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}
     |{{{Шырыня карты}}}
     |280px
    }}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}
     |{{{Шырыня карты}}}
     |280px
    }}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |
 [[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]]
 [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|Катэгорыя]]
 на&amp;nbsp;Вікісховішчы
 |
 {{#if:{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P373
   |plain=1
  }}
  |
  [[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]]
  [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P373
    |plain=1
   }}|Катэгорыя]]
  на&amp;nbsp;Вікісховішчы
 }}
}}
}}

&lt;!-- ===== КААРДЫНАТЫ Ў ЗАГАЛОЎКУ ===== --&gt;

{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |Coord
  |12345678
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |type=waterbody
  |region={{{region|}}}
  |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}
    |{{{CoordScale}}}
    |10000000
   }}
  |format=dms
  |display=title
 }}
 |
 [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]
}}

&lt;!-- ===== КАТЭГАРЫЗАЦЫЯ ===== --&gt;

[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]

{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}
 |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}
}}

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8c7z9g5v3yq9k02vndwd50bxxne0ugg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182075</id>
      <parentid>5182063</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:07:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182075</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7197" sha1="kps5atjyapgmsdy28b0wgba64hdbbna" xml:space="preserve">{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}
     |{{{Шырыня выявы}}}
     |280px
    }}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}
     |{{{Шырыня выявы}}}
     |280px
    }}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

&lt;!-- Спачатку P205 «краіны басейна»,
     калі ён пусты — P17 «краіна» --&gt;

|метка2 = Краіны
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{{Краіны}}}
 |{{#if:{{{Краіны басейна|}}}
   |{{{Краіны басейна}}}
   |{{#if:{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P17}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2043}}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2049}}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2046}}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]]
 |{{#property:P2234}}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2547}}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q10578722
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q202785
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2053}}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#property:P4350}}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#property:P3020}}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ ВОДАТАКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200
   |rank=[rank:preferred]
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}
    |{{{Шырыня Пазкарты}}}
    |280
   }}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}
     |{{{Шырыня карты}}}
     |280px
    }}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}
     |{{{Шырыня карты}}}
     |280px
    }}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |{{nobr|1=
   [[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]]
   [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]
  }}
 |{{#if:{{#invoke:Wikidata
          |formatProperty
          |property=P373
          |plain=1
         }}
   |{{nobr|1=
     [[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]]
     [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata
                          |formatProperty
                          |property=P373
                          |plain=1
                         }}|На Вікісховішчы]]
    }}
  }}
}}

}}

&lt;!-- ===== КААРДЫНАТЫ Ў ЗАГАЛОЎКУ ===== --&gt;

{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |Coord
  |12345678
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |type=waterbody
  |region={{{region|}}}
  |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}
    |{{{CoordScale}}}
    |10000000
   }}
  |format=dms
  |display=title
 }}
 |
 [[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]
}}

&lt;!-- ===== КАТЭГАРЫЗАЦЫЯ ===== --&gt;

[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]

{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}
 |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}
}}

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kps5atjyapgmsdy28b0wgba64hdbbna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182089</id>
      <parentid>5182075</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6805" sha1="5h1njvdjjx7jk9tquhkfolj6pc4wjqh" xml:space="preserve">&lt;!-- ===== КААРДЫНАТЫ Ў ЗАГАЛОЎКУ ===== --&gt;
{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}
 |{{Wikidata-coords
   |Coord
   |12345678
   |lat_deg={{{lat_deg|}}}
   |lat_min={{{lat_min|}}}
   |lat_sec={{{lat_sec|}}}
   |lat_dir={{{lat_dir|}}}
   |lon_deg={{{lon_deg|}}}
   |lon_min={{{lon_min|}}}
   |lon_sec={{{lon_sec|}}}
   |lon_dir={{{lon_dir|}}}
   |type=waterbody
   |region={{{region|}}}
   |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}
   |format=dms
   |display=title
  }}
 |[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]
}}{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

|метка2 = Краіны
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{{Краіны}}}
 |{{#if:{{{Краіны басейна|}}}
   |{{{Краіны басейна}}}
   |{{#if:{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P17}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2043}}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2049}}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2046}}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]]
 |{{#property:P2234}}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2547}}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q10578722
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q202785
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2053}}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#property:P4350}}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#property:P3020}}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200
   |rank=[rank:preferred]
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}}
 |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}
   |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}}
  }}
}}
}}

&lt;!-- ===== КАТЭГАРЫЗАЦЫЯ ===== --&gt;

[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]

{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}
 |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}
}}

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5h1njvdjjx7jk9tquhkfolj6pc4wjqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182093</id>
      <parentid>5182089</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:22:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6827" sha1="pzixnvgdp0de6g607zg1dbmwgbmh4le" xml:space="preserve">{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

|метка2 = Краіны
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{{Краіны}}}
 |{{#if:{{{Краіны басейна|}}}
   |{{{Краіны басейна}}}
   |{{#if:{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P17}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2043}}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2049}}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2046}}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]]
 |{{#property:P2234}}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2547}}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q10578722
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q202785
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2053}}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#property:P4350}}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#property:P3020}}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200
   |rank=[rank:preferred]
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}}
 |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}
   |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}}
  }}
}}
}}

&lt;!-- ===== КААРДЫНАТЫ ===== --&gt;

{{#if:{{{lat_deg|}}}
 |{{coord
   |1={{{lat_deg|0}}}
   |2={{{lat_min|0}}}
   |3={{{lat_sec|0}}}
   |4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}
   |5={{{lon_deg|0}}}
   |6={{{lon_min|0}}}
   |7={{{lon_sec|0}}}
   |8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}
   |9={{#if:{{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}
   |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}
   |format=dms
   |display=title
   |yandex=1
  }}
 |{{#if:{{#property:P625}}
   |
   |[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]
  }}
}}

&lt;!-- ===== КАТЭГАРЫЗАЦЫЯ ===== --&gt;

[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]

{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}
 |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}
}}

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pzixnvgdp0de6g607zg1dbmwgbmh4le</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182104</id>
      <parentid>5182093</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:40:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6213" sha1="8bjtmb8twebj3gpdzybfzevm438oi8b" xml:space="preserve">{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

|метка2 = Краіны
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{{Краіны}}}
 |{{#if:{{{Краіны басейна|}}}
   |{{{Краіны басейна}}}
   |{{#if:{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P17}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2043}}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2049}}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2046}}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]]
 |{{#property:P2234}}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#property:P2547}}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q10578722
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wd
   |property
   |P4511
   |P1013=Q202785
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#property:P2053}}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#property:P4350}}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#property:P3020}}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200
   |rank=[rank:preferred]
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}}
 |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}
   |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}}
  }}
}}
}}


&lt;!-- ===== КАТЭГАРЫЗАЦЫЯ ===== --&gt;

[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]

{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}
 |{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}
}}

&lt;noinclude&gt;
{{doc}}
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8bjtmb8twebj3gpdzybfzevm438oi8b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182245</id>
      <parentid>5182104</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7430" sha1="qexuqthng8xuel7aduge5to4sqvpbt1" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

|метка2 = Краіны
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{{Краіны}}}
 |{{#if:{{{Краіны басейна|}}}
   |{{{Краіны басейна}}}
   |{{#if:{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P17}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2043
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2049
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2046
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2234
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2547
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P4511[P1013:Q10578722]
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P4511[P1013:Q202785]
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2053
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P4350
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P3020
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200[rank:preferred]
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}}
 |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}
   |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}}
  }}
}}
}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}|{{Wikidata-coords
 |Coord
 |12345678
 |lat_deg={{{lat_deg|}}}
 |lat_min={{{lat_min|}}}
 |lat_sec={{{lat_sec|}}}
 |lat_dir={{{lat_dir|}}}
 |lon_deg={{{lon_deg|}}}
 |lon_min={{{lon_min|}}}
 |lon_sec={{{lon_sec|}}}
 |lon_dir={{{lon_dir|}}}
 |9={{#if:{{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}
 |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}
 |format=dms
 |display=title
 |yandex=1
}}|[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]}}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qexuqthng8xuel7aduge5to4sqvpbt1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182318</id>
      <parentid>5182245</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:42:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7990" sha1="rg63nfka469qjln6n56vamqa3t93jl5" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

|метка2 = Краіны
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{{Краіны}}}
 |{{#if:{{{Краіны басейна|}}}
   |{{{Краіны басейна}}}
   |{{#if:{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P17}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P2043
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |км
   |[[Кіламетр|км]]
  }}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P2049
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |км
   |[[Кіламетр|км]]
  }}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P2046
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |км²
   |[[Квадратны кіламетр|км²]]
  }}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P2234
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |км³
   |[[Кубічны кіламетр|км³]]
  }}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P2547
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |км
   |[[Кіламетр|км]]
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P4511[P1013:Q10578722]
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |м
   |[[Метр|м]]
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P4511[P1013:Q202785]
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |м
   |[[Метр|м]]
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#replace:
   {{#invoke:Wikidata
    |formatProperty
    |property=P2053
    |datatype=quantity
    |preset=-
   }}
   |км²
   |[[Квадратны кіламетр|км²]]
  }}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P4350
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P3020
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200[rank:best]
   |limit=5
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}}
 |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}
   |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}}
  }}
}}
}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}|{{Wikidata-coords
 |Coord
 |12345678
 |lat_deg={{{lat_deg|}}}
 |lat_min={{{lat_min|}}}
 |lat_sec={{{lat_sec|}}}
 |lat_dir={{{lat_dir|}}}
 |lon_deg={{{lon_deg|}}}
 |lon_min={{{lon_min|}}}
 |lon_sec={{{lon_sec|}}}
 |lon_dir={{{lon_dir|}}}
 |9={{#if:{{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}
 |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}
 |format=dms
 |display=title
 |yandex=1
}}|[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]}}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rg63nfka469qjln6n56vamqa3t93jl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182326</id>
      <parentid>5182318</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:50:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7756" sha1="6bp8lxb9djyumfwnpclx5adqtmtdqok" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{картка
|імя = Мора

&lt;!-- ===== НАЗВА ===== --&gt;

|уверсе = {{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
|стыль_уверсе = font-size:larger; font-weight:bold; background:#e0e8ff; border:1px solid #4877c8;

&lt;!-- ===== ВЫЯВА ===== --&gt;

|выява =
{{#if:{{{Выява|}}}
 |{{Фарматаванне выявы
   |{{{Выява}}}
   |{{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
  }}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P18
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня выявы|}}}|{{{Шырыня выявы}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
}}

|стыль_выявы =
|подпіс = {{{Подпіс|}}}

&lt;!-- ===== АФАРМЛЕННЕ ===== --&gt;

|стыль_загалоўкаў = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}};
|стыль_метак = background:{{{Колер1|#e0e8ff}}}; font-weight:normal; text-align:right;

&lt;!-- ===== ГЕАГРАФІЧНАЕ СТАНОВІШЧА ===== --&gt;

|метка1 = Размяшчэнне
|тэкст1 = {{#if:{{{Размяшчэнне|}}}
 |{{{Размяшчэнне}}}
 |{{wikidata|P361}}
}}

|метка2 = Краіны
|тэкст2 = {{#if:{{{Краіны|}}}
 |{{{Краіны}}}
 |{{#if:{{{Краіны басейна|}}}
   |{{{Краіны басейна}}}
   |{{#if:{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P205}}
     |{{wikidata|P17}}
    }}
  }}
}}

&lt;!-- ===== ПАМЕРЫ ===== --&gt;

|метка3 = Даўжыня
|тэкст3 = {{#if:{{{Даўжыня|}}}
 |{{{Даўжыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2043
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Кіламетр|км]]
  }}
}}

|метка4 = Шырыня
|тэкст4 = {{#if:{{{Шырыня|}}}
 |{{{Шырыня}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2049
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Кіламетр|км]]
  }}
}}

|метка5 = Плошча
|тэкст5 = {{#if:{{{Плошча|}}}
 |{{num|{{{Плошча}}}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2046
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]]
  }}
}}

|метка6 = Аб'ём
|тэкст6 = {{#if:{{{Аб'ём|}}}
 |{{{Аб'ём}}} [[Кубічны кіламетр|км³]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2234
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Кубічны кіламетр|км³]]
  }}
}}

|метка7 = Даўжыня берагавой лініі
|тэкст7 = {{#if:{{{Даўжыня берагавой лініі|}}}
 |{{{Даўжыня берагавой лініі}}} [[Кіламетр|км]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2547
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Кіламетр|км]]
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГЛЫБІНЯ ===== --&gt;

|метка8 = Найбольшая глыбіня
|тэкст8 = {{#if:{{{Найбольшая глыбіня|}}}
 |{{{Найбольшая глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P4511[P1013:Q10578722]
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Метр|м]]
  }}
}}

|метка9 = Сярэдняя глыбіня
|тэкст9 = {{#if:{{{Сярэдняя глыбіня|}}}
 |{{{Сярэдняя глыбіня}}} [[Метр|м]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P4511[P1013:Q202785]
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Метр|м]]
  }}
}}

&lt;!-- ===== ГІДРАЛОГІЯ ===== --&gt;

|метка10 = Плошча вадазбору
|тэкст10 = {{#if:{{{Плошча вадазбору|}}}
 |{{{Плошча вадазбору}}} [[Квадратны кіламетр|км²]]
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P2053
   |datatype=quantity
   |preset=-
   |unit=[[Квадратны кіламетр|км²]]
  }}
}}

|метка11 = Салёнасць
|тэкст11 = {{#if:{{{Салёнасць|}}}
 |{{{Салёнасць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P4350
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

|метка12 = Час абнаўлення вады
|тэкст12 = {{#if:{{{Час абнаўлення вады|}}}
 |{{{Час абнаўлення вады}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P3020
   |datatype=quantity
   |preset=-
  }}
}}

&lt;!-- ===== АСНОЎНЫЯ ЎПАДАЮЧЫЯ РЭКІ ===== --&gt;

|метка13 = Асноўныя ўпадаючыя рэкі
|тэкст13 = {{#if:{{{Упадаюць|}}}
 |{{{Упадаюць}}}
 |{{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P200[rank:best]
   |limit=5
  }}
}}

&lt;!-- ===== СЦЁК ===== --&gt;

|метка14 = Выцякае
|тэкст14 = {{#if:{{{Выцякае|}}}
 |{{{Выцякае}}}
 |{{#if:{{{Выцякаюць|}}}
   |{{{Выцякаюць}}}
   |{{wikidata|P201}}
  }}
}}

&lt;!-- ===== СУВЯЗЬ З ІНШЫМІ ВОДНЫМІ АБ'ЕКТАМІ ===== --&gt;

|метка15 = Злучаецца з
|тэкст15 = {{#if:{{{Злучаецца з|}}}
 |{{{Злучаецца з}}}
 |{{wikidata|P2789}}
}}

&lt;!-- ===== КАРТА ===== --&gt;

|тэкст16 =
{{#if:{{{Пазіцыйная карта|}}}
 |
 {{Wikidata-coords
  |На карце
  |01={{{Пазіцыйная карта}}}
  |label={{{Назва|{{PAGENAME}}}}}
  |altname={{{altname|}}}
  |position=
  |рэльеф=1
  |width={{#if:{{{Шырыня Пазкарты|}}}|{{{Шырыня Пазкарты}}}|280}}
  |lat_deg={{{lat_deg|}}}
  |lat_min={{{lat_min|}}}
  |lat_sec={{{lat_sec|}}}
  |lat_dir={{{lat_dir|}}}
  |lon_deg={{{lon_deg|}}}
  |lon_min={{{lon_min|}}}
  |lon_sec={{{lon_sec|}}}
  |lon_dir={{{lon_dir|}}}
  |crosses180={{{crosses180|}}}
  |mark=Blue pog.svg
  |caption=
  |float=center
  |alt=physical
 }}
 |
 {{#if:{{{Карта|}}}
  |
  {{Фарматаванне выявы
   |{{{Карта}}}
   |{{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
  }}
  {{#if:{{{Подпіс карты|}}}
   |&lt;div style=&quot;font-size:90%; line-height:1.25em; text-align:center; padding-top:0.3em;&quot;&gt;{{{Подпіс карты}}}&lt;/div&gt;
  }}
  |
  {{#invoke:Wikidata
   |formatProperty
   |property=P242
   |datatype=commonsMedia
   |size={{#if:{{{Шырыня карты|}}}|{{{Шырыня карты}}}|280px}}
   |limit=1
  }}
 }}
}}

&lt;!-- ===== ВІКІСХОВІШЧА ===== --&gt;

|стыль_унізе = border-top:1px solid #DDD; background:#e0e8ff; padding:0.25em;

|унізе =
{{#if:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы|}}}
 |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{{Катэгорыя на Вікісховішчы}}}|На Вікісховішчы]]}}
 |{{#if:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}
   |{{nobr|1=[[Выява:Commons-logo.svg|12px|link=]] [[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|formatProperty|property=P373|plain=1}}|На Вікісховішчы]]}}
  }}
}}
}}{{#if:{{{lat_deg|}}}{{#property:P625}}|{{Wikidata-coords
 |Coord
 |12345678
 |lat_deg={{{lat_deg|}}}
 |lat_min={{{lat_min|}}}
 |lat_sec={{{lat_sec|}}}
 |lat_dir={{{lat_dir|}}}
 |lon_deg={{{lon_deg|}}}
 |lon_min={{{lon_min|}}}
 |lon_sec={{{lon_sec|}}}
 |lon_dir={{{lon_dir|}}}
 |9={{#if:{{{region|}}}|type:waterbody_region:{{{region}}}|type:waterbody}}
 |scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|10000000}}
 |format=dms
 |display=title
 |yandex=1
}}|[[Катэгорыя:Моры без геаграфічных каардынат]]}}[[Катэгорыя:Моры паводле алфавіта]]{{#ifeq:Мора|{{str left|{{PAGENAME}}|5}}|{{DEFAULTSORT:{{Без пачатку|{{PAGENAME}}|Мора }}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;{{doc}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6bp8lxb9djyumfwnpclx5adqtmtdqok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кулачны баец (Квірынал)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>109984</id>
    <revision>
      <id>5182036</id>
      <parentid>4432009</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н. э.]]; дададзена [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182036</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="mnvcwhwqwfdo6ys7iadbovgh98ufpgp" xml:space="preserve">{{твор мастацтва
|тып             = скульптура
|выява            = Thermae_boxer_Massimo_Inv1055.jpg
|памер          = 250px
|назва        = Кулачны баец
|арыгінал        = 
|аўтар           = 
|год             = I стагоддзе да н. э.
|матэрыял        = 
|тэхніка         = 
|вышыня          = 
|шырыня          = 
|месцазнаходжанне = Рым
|музей           = Тэрмы Дыяклетыяна
}}
'''«Кулачны баец»''' (таксама '''«Баец з тэрм»''') — [[элінізм|эліністычная]] бронзавая [[статуя]], знойдзеная на схіле [[Квірынал]]ьскага ўзгорка ў [[Рым]]е ў 1885 годзе. Датуецца I стагоддзем да н. э. Адрозніваецца [[Рэалізм (жывапіс)|рэалізмам]]. Пастава барца, які адпачывае пасля бою, вельмі натуральная і нязмушаная. Статуя выстаўлена ў Нацыянальным рымскім музеі, які размяшчаецца ў [[тэрмы Дыяклетыяна|тэрмах Дыяклетыяна]].

[[Выява:Thermae boxer Massimo Inv1055 n7.jpg|thumb|left|250px|Рукі байца]]

==Гл. таксама==
* [[Спіс антычных бронзаў]]

== Літаратура ==
* Nikolaus Himmelmann, 1998. ''Herrscher und Athlet : Die Bronzen vom Quirinal'' (Milan: Olivetti). Exhibition catalogue, Bonn.
* Brunilde Sismondo Ridgway, Hellenistic Sculpture, vol. III : The Styles of ca. 100-31 B.C., University of Wisconsin Press, Madison, 2003 (ISBN 0-299-17710-6), p. 84-86.
* R. R. R. Smith (trad. Anne et Marie Duprat), La Sculpture hellénistique [&quot; Hellenistic Sculpture &quot;], Thames &amp; Hudson, coll. &quot; L’Univers de l’art &quot;, Paris, 1996 (édition originale 1991) (ISBN 2-87811-107-9), p. 54-55.

== Спасылкі ==
* {{commonscat-inline|Boxer of Quirinal}}

[[Катэгорыя:Скульптуры Старажытнай Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.]]
[[Катэгорыя:Бронзавыя скульптуры]]</text>
      <sha1>mnvcwhwqwfdo6ys7iadbovgh98ufpgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пампеі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111419</id>
    <revision>
      <id>5182007</id>
      <parentid>5179381</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182007</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79792" sha1="66bjdevo22398n2wm8cqtxkpjo8nhqk" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|=2}}
[[Выява:Вулкан и город.jpg|thumb|200px|Везувій і гарадская сцяна Пампеяў у 2010 г.]]
[[Выява:Foro Pompeya.jpg|thumb|200px|Форум у Пампеях]]
[[Выява:Pompeii.Sacrifice.jpg|thumb|200px|Ахвяра вулкана]]
'''Пампе́і''' ({{lang-lat|Pompeii}}, {{lang-it|Pompei}}, {{lang-nap|Pompei}}; {{lang-el|Πομπηία}}) — старажытны [[Старажытны Рым|рымскі]] горад недалёка ад [[Неапаль|Неапаля]], у рэгіёне [[вобласць Кампанія|Кампанія]], пахаваны пад пластом [[вулкан]]ічнага попелу ў выніку [[вывяржэнне Везувія ў 79 годзе|вывяржэння Везувія]] [[24 жніўня]] [[79]] года.

Цяпер — музей пад адкрытым небам. Занесены ў Спіс [[Сусветная спадчына|Сусветнай спадчыны]] [[ЮНЕСКА]].

== Гісторыя ==
{{clear}}
Раскопкі паказалі, што ў I тысячагоддзі да н.э. існавала паселішча каля сучаснага горада Нола і ў [[VII стагоддзе да н.э.|VII стагоддзі да н.э.]] наблізілася да вусця. Новае паселішча — Пампеі — было заснавана [[оскі|оскамі]] ў [[VI стагоддзе да н.э.|VI стагоддзі да н.э.]] Іх назва хутчэй за ўсё ўзыходзіць да оскскага ''pumpe'' — пяць, і вядома з самага заснавання горада, што сведчыць пра фарміраванне Пампеяў у выніку зліцця пяці паселішчаў. Падзел на 5 выбарчых акруг захаваўся і ў рымскі час. Па іншай версіі назва адбылася ад грэчаскага ''pompe'' (трыумфальнае шэсце): па легендзе пра заснаванне гарадоў Пампеі і [[Геркуланум]]а героем [[Геракл]]ам, той, перамогшы волата [[Герыён]]а — урачыста прайшоў па горадзе.

Ранняя гісторыя горада слаба вядомая. Захаваныя крыніцы гавораць пра сутыкненні паміж грэкамі і этрускамі. Некаторы час Пампеі належалі [[Кумы|Кумам]], з канца VI стагоддзі да н.э. знаходзіліся пад уплывам [[Этрускі|этрускаў]] і ўваходзілі ў саюз гарадоў на чале з [[Капуя]]й. Пры гэтым у 525 да н.э. быў пабудаваны дарычны храм у гонар грэчаскіх багоў. Пасля разгрому этрускаў у Кіце, Сіракузах у 474 да н.э. панаванне ў рэгіёне зноў заваявалі грэкі. У 20-я гады [[V стагоддзе да н.э.|V стагоддзі да н.э.]] разам з іншымі гарадамі [[Кампанія (Італія)|Кампаніі]] былі заваяваны [[самніты|самнітамі]]&lt;ref&gt;[http://ancientcoins.narod.ru/books3/books3.htm Питер Коннолли «Греция и Рим» энциклопедия военной истории] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070830130701/http://ancientcoins.narod.ru/books3/books3.htm |date=30 жніўня 2007 }}&lt;/ref&gt;. Падчас [[Самніцкія войны|Другой Самніцкай вайны]] самніты былі разгромлены [[Рымская рэспубліка|Рымскай рэспублікай]], а Пампеі каля [[310 да н.э.|310 гады да н.э.]] сталі саюзнікамі Рыма.

Горад удзельнічаў у [[Саюзніцкая вайна, 90—88 да н.э.|паўстанні італійскіх саюзных гарадоў 90—88 гадоў да н.э.]], падчас якога ў [[89 да н.э.|89 годзе да н.э.]] быў узяты [[Луцый Карнелій Сула|Сулай]], пасля чаго абмежаваны ў самакіраванні і зроблены рымскай [[калонія]]й ''Colonia Cornelia Veneria Pompeianorum''. Займаў важнае месца на гандлёвым шляху «Віа Апіа» ([[Via Appia]]), які злучаў [[Рым]] і Паўднёвую Італію. У Пампеях мелі вілы шматлікія знатныя рымляне. Існуе доказ таго, што каля 2000 рымскіх ветэранаў былі размешчаны ў вялікай абгароджанай тэрыторыі ў паўднёва-усходняй частцы горада са сваімі сем'ямі. Невядома, ці былі гэтыя часткі горада канфіскаваны ў іх уладальнікаў для гэтай мэты.

Паводле паведамлення [[Публій Карнелій Тацыт|Тацыта]]&lt;ref name=&quot;TacitusA1417&quot;&gt;''Тацыт'' [http://ancientrome.ru/antlitr/tacit/annal/kn14f.htm Аналы, XIV, 17]&lt;/ref&gt;, у [[59]] годзе н.э. адбылося жорсткае пабоішча паміж жыхарамі Пампеяў і [[Нуцэрія|Нуцэрыі]]. Пачаўшыся з лаянкі падчас [[гладыятар]]скіх гульняў на пампейскай арэне, канфлікт перарос у бойку, у якой верх атрымалі пампейцы, а сярод нуцэрыйцаў шмат людзей загінула ці атрымалі калецтвы. Пасля доўгага разгляду [[Сенат (Старажытны Рым)|Сенат]] адправіў вінаватых у ссылку і на 10 гадоў забараніў правядзенне ў Пампеях гульняў. Зрэшты, ужо ў [[62]] годзе забарона была знята.
{{clear}}

== Гібель горада ==
[[Выява:Karl Brullov - The Last Day of Pompeii - Google Art Project.jpg|thumb|right|300px|[[Карл Паўлавіч Брулоў|К. Брулоў]]. [[Апошні дзень Пампеі]] ([[1833]])]]
Прадвеснікам вывяржэння Везувія стала моцнае землетрасенне, якае адбылося [[5 лютага]] [[62]] года н.э.&lt;ref&gt;[http://www2.iath.virginia.edu/struct/pompeii/patterns/sec-02.html Patterns of Reconstruction at Pompeii]&lt;/ref&gt; і апісанае, у прыватнасці, у «Аналах» Тацыта. Бедства нанесла вялікія страты гораду, практычна ўсе пабудовы ў той ці іншай ступені былі пашкоджаны. Большая частка будынкаў была адрамантавана, аднак некаторыя захавалі пашкоджанні да самай гібелі горада ў [[79]] годзе&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.archaeology.co.uk/cwa/issues/cwa4/pompeii/eruption.htm|title=Page-3 &amp;#124; Visiting Pompeii &amp;#124; World Features|publisher=Archaeology.co.uk|access-date=2010-08-19|archive-url=https://www.webcitation.org/64vpKYHdQ?url=http://www.archaeology.co.uk/|archive-date=24 студзеня 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

[[Вывяржэнне Везувія ў 79 годзе|Вывяржэнне Везувія]] пачалося днём [[24 жніўня]] [[79]] года і доўжылася каля сутак, пра што сведчаць некаторыя захаваныя [[манускрыпт]]ы «Лістоў» [[Пліній Малодшы|Плінія Малодшага]]&lt;ref name=&quot;pomhistory&quot;/&gt;. Яно прывяло да гібелі трох гарадоў — Пампеі, [[Геркуланум]], [[Стабіі]] і некалькіх невялікіх паселішчаў і віл. Падчас раскопак высвятлілася, што ў гарадах усё захавалася такім, якім было да вывяржэння. Пад шматмятровай таўшчынёй [[Тэфра|попелу]] былі знойдзены вуліцы, дамы з поўным абсталяваннем, рэшткі людзей і жывёл, якія не паспелі выратавацца. Сіла вывяржэння была такая, што попел ад яго далятаў нават да [[Егіпет|Егіпта]] і [[Сірыя|Сірыі]].

З 20 000 жыхароў Пампеяў у будынках і на вуліцах загінула каля 2000 чалавек. Большасць жыхароў пакінулі горад да катастрофы, аднак рэшткі загінулых знаходзяць і па-за межамі горада. Таму дакладны лік загінулых ацаніць немагчыма.

Сярод загінулых ад вывяржэння быў [[Пліній Старэйшы]]. З-за навуковай цікавасці і жадання дапамагчы людзям, якія пакутавалі ад вывяржэння, ён спрабаваў наблізіцца да Везувія на судне, але апынуўся ў адным з ачагоў катастрофы — каля [[Стабіі]] &lt;ref&gt;Як пісаў у сваім лісце яго пляменнік [[Пліній Малодшы]], «ад густых выпарэнняў яму перахапіла дыханне і закрыла дыхальнае горла» — гл. [http://www.krotov.info/acts/02/01/pliniy3.html Лісты, VI, 16.]&lt;/ref&gt;.

== Раскопкі ==
[[Выява:Historical map of excavations in Pompeii.jpg|thumb|Час даследавання археолагамі частак горада]]
Архітэктар [[Даменіка Фантана]], пракладваючы ў [[1592]] годзе канал ад ракі [[Сарно]], выявіў частку гарадской сцяны. У [[1689]] пры будаўніцтве студні знайшлі руіны старажытнага будынка, якія змяшчалі надпіс са словам «Пампеі». Тады, аднак, палічылі, што гэта віла [[Пампей Вялікі|Пампея Вялікага]].

Раскопкі пачаліся толькі ў [[1748]] годзе пад кіраўніцтвам Р. Дж. Алькуб'ерэ, які быў упэўнены, што знойдзены ім горад — Стабіі&lt;ref name=&quot;pomhistory&quot;&gt;[http://www.pompeii.ru/history.htm Кароткая гісторыя Пампеяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130529132223/http://pompeii.ru/history.htm |date=29 мая 2013 }}&lt;/ref&gt;. Асноўныя працы ў той час праводзіліся ў Геркулануме, у Пампеях былі раскапаны толькі тры не звязаных адзін з адным участкі. Алькуб'ерэ цікавілі толькі знаходкі, якія ўяўляюць мастацкую каштоўнасць і якія ён адпраўляў у [[каралеўскі музей у Парцічы]]. Іншыя знаходкі знішчаліся. Падобная практыка была спынена пасля пратэсту шэрагу вучоных.

Пад кіраўніцтвам Ф. ле Вега ў [[1760]]—[[1804]] раскопкі набылі іншы характар. Даследаваныя будынкі перасталі засыпацца вынятым грунтам, яго пачалі вывозіць за межы горада. Адкрытыя помнікі рэстаўраваліся, знаходкі, якія не адправіліся ў музей, пакідаліся на месцы для ўсеагульнага агляду. Быў распрацаваны план экскурсійных маршрутаў. У [[1763]] з выяўленнем надпісу на пастаменце статуі стала ясна, што пахаваны пад попелам горад — не Стабіі, а Пампеі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://pochemy.net/?n=1214 |title=Гібель Пампеяў |access-date=21 сакавіка 2012 |archive-date=11 кастрычніка 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011182633/http://pochemy.net/?n=1214 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Асабліва актыўна раскопкі вяліся ў [[1808]]—[[1814]] пры [[Іахім Мюрат|Мюраце]]. Важную ролю ў іх іграла [[Караліна Банапарт]].

З [[1863]] года раскопкамі кіраваў [[Джузэпэ Фіярэлі]]. У [[1870]] ён выявіў, што на месцы целаў людзей і жывёл, пахаваных пад пластом вулканічнага попелу, утварыліся пустэчы. Заліваючы гэтыя пустэчы гіпсам, атрымалася рэканструяваць перадсмяротныя паставы ахвяр вывяржэння. Пры ім раскопкі ўпершыню набылі сістэматычны характар.

Пачынаючы з [[1961]], а асабліва пасля землетрасення [[1980]] года, у горадзе вядуцца практычна адны рэстаўрацыйныя працы. У наш час каля 20-25 % тэрыторыі Пампеяў не раскапана&lt;ref&gt;[http://guidebook20.ru/pompei/ Горад—здань былой цывілізацыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170810165122/http://guidebook20.ru/pompei/ |date=10 жніўня 2017 }}&lt;/ref&gt;.

== Стылі насценнага жывапісу ==
Сцены рымскіх дамоў знутры пакрываліся фрэскамі, вывучанымі па большай частцы на прыкладзе Пампеяў, Геркуланума і Стабіяў. Нямецкі вучоны [[Аўгуст Мау]] ў [[1882]] годзе прапанаваў падзел пампейскіх фрэсак на 4 стылю. Пасля, з адкрыццём іншых помнікаў, гэта класіфікацыя была пашырана на ўвесь рымскі насценны жывапіс. Прыведзеныя тут часовыя рамкі характэрны для Пампеяў, у Рыме і іншых гарадах даты могуць адрознівацца.

# [[Першы стыль|Інкрустацыённы ці структуральны]] ([[150 да н.э.|150]]—[[80 да н.э.|80]] гады да н.э.) — характарызуецца [[Рустыка|рустам]] (мур ці абліцоўванне сцен камянямі з грубай, выпуклай паверхняй) і роспісам, які імітуе абліцоўванне мармуровымі плітамі. Узнік пад уплывам мастацтва [[элінізм]]у, часта сустракаюцца рэпрадукцыі грэчаскіх карцін.
# [[Другі стыль|Архітэктурны стыль]] ([[80 да н.э.|80 год да н.э.]]—[[14]] год) — на гладкіх сценах адлюстроўваліся калоны, карнізы, архітэктурныя кампазіцыі, пейзажы, якія стваралі ілюзію аб'ёму і прасторы, якая сыходзіць удалячыню. У роспісах з’яўляюцца фігуры людзей, ствараюцца складаныя шматфігурныя кампазіцыі, часта па міфалагічных сюжэтах.
# [[Трэці стыль|Егіптазаваны ці арнаментальны]] (з [[14 год|14 гады н.э.]]) — пераход да плоскіх арнаментаў, у апраўленні якіх размяшчаліся карціны, звычайна [[пастараль]]най тэматыкі.
# [[Чацвёрты стыль|Фантастычны ці перспектыўна-арнаментальны]] (з [[62 год|62 гады н.э.]]) — з’яўляюцца фантастычныя пейзажы, адлюстроўваная архітэктура нагадвае тэатральныя дэкарацыі, перастаючы падпарадкоўвацца законам фізікі. Карціны з выявай людзей становяцца больш дынамічнымі.

== Гарадскія збудаванні ==

=== Форум ===
Пампейскі [[форум, плошча|форум]] з’яўляўся цэнтрам палітычнага, эканамічнага і рэлігійнага жыцця горада. Яго аснову складала плошча памерам 38 на 157 м, акружаная ў самніцкую эпоху [[порцік]]ам з [[дарычны ордар|дарычнымі калонамі]], а рымлянамі выбрукаваная [[траверцін]]ам. Яна была здольная змясціць усё насельніцтва горада. Вялікая плошча была акружана другараднымі плошчамі, а таксама мноствам будынкаў рознага прызначэння.
[[Выява:Pompeje Bazylika 2.JPG|thumb|Трыбунал у базіліцы]]

==== Базіліка ====
Знаходзіцца на поўдзень ад плошчы і адкрываецца на яе падвойным порцікам з 5 уваходамі. Была пабудавана ў [[120 да н.э.|120]]—[[78 да н.э.|78]] гадах да н.э., мае памеры 25 на 55 м. Цэнтральная яе частка з’яўлялася [[перыстыль|перыстылем]] і апраўлялася 28 [[карынфскі ордар|карынфскімі]] калонамі дыяметрам 1,10 м і вышынёй каля 10 м. Першапачаткова выконвала функцыі крытага рынку, з пачаткам нашай эры становіцца будынкам суда. Тады ж у глыбіні базілікі быў пабудаваны двухпавярховы «трыбунал», частка якога захавалася да нашых дзён.

Сцены базілікі знутры ўпрыгожаны двума ярусамі паўкалон. На сценах пакінута мноства [[графіці]], адно з іх абвяшчае: «О сцяна, дзіўлюся, як ты дагэтуль не павалілася пад цяжарам такой колькасці надпісаў».

==== Будынкі Муніцыпалітэта ====
Тры невялікіх будынка ў паўднёвай частцы форума. Унутры кожнага знаходзілася залы з нішамі і [[апсіда]]й, з абліцаванымі мармурам сценамі і ўпрыгожаная статуямі. Заходні будынак прызначаўся для дзвюх [[эдыл]]аў, усходні — для [[дуўмвір]]аў, якія кіравалі горадам. Цэнтральны служыў месцам паседжання муніцыпальнага савета (''[[Ordo Decurionum]]'').

==== Каміцыі ====
[[Каміцыі]] (месца правядзення галасаванняў) размяшчаліся насупраць базілікі.

==== Будынак Еўмахіі ====
Пабудаваны жрыцай Еўмахіяй у эпоху [[Тыберый|Тыберыя]] ([[14]]—[[37]] гады н.э.) для карпарацыі фулонаў, ткачоў і фарбавальшчыкаў, якія складалі аснову эканомікі Пампеяў. Па памеры будынак не саступаў базіліцы, у ім знаходзіліся склады і вёўся гандаль тканінамі. У далёкай сцяне будынка — тры апсіды са статуямі [[Лівія Друзіла|Лівіі]], Тыберыя і [[Друз]]а. Ззаду будынка стаяла статуя самой Еўмахіі (цяпер яна выстаўлена ў музеі Неапаля).

==== Храм Веспасіяна ====
Невялікі храм, прысвечаны [[Геній|Генію]] [[Веспасіян]]а, уваход у які быў аформлены порцікам з 4 калонамі. Да ўваходу вялі дзве лесвіцы па баках ад подыума са статуяй імператара. Перад храмам знаходзіцца алтар, на якім рэльефы з выявай цырымоніі ахвярапрынашэння быка. Некаторымі даследчыкі мяркуюць, што першапачаткова храм быў прысвечаны Аўгусту, затым паслядоўна кожнаму кіруючаму ў той час імператару і, нарэшце, Веспасіяну.

==== Храм Лараў ====
Пабудаваны пасля землетрасення [[62]] года н.э. (па іншай версіі, існаваў і да гэтага, аднак, прысвячаўся культу імператара). Займае плошчу 18 на 21 м. У некалькіх нішах знаходзіліся статуі [[Лары (міфалогія)|лараў]], у цэнтры — алтар.
[[Выява:Napoli pompei.jpg|thumb|Від на руіны храма Юпітэра з дзвюма трыумфальнымі аркамі. Справа бачныя калоны порціка будынка Еўмахіі. На заднім плане — Везувій]]

==== Мацэлум ====
Мацэлум — крыты харчовы рынак. Складаецца з плошчы памерам 37 на 27 м, у цэнтры якой была ратонда з 12 калонамі, якія падтрымлівалі дах канічнай формы, пад ім размяшчаўся басейн для жывой рыбы. Вакол плошчы размяшчаліся невялікія магазіны. У глыбіні мацэлума знаходзяцца тры адносна вялікія залы, у цэнтральнай знаходзіліся статуі сястры Аўгуста [[Актавія Малодшая|Актавіі]] і яе сына [[Марк Клаўдзій Марцэл, эдыл|Марка Клаўдзія Марцэла]], па баках гандлявалі рыбай і мясам.

==== Храм Юпітэра ====
Галоўны храм Пампеяў узвышаўся ў цэнтры паўночнага боку форума. Пабудаваны ў [[150]] годзе да н.э. (магчыма на месцы этрускага храма) на подыуме вышынёй 3 м, даўжынёй 37 м і шырынёй 17 м. Падвойная лесвіца вядзе да порціка глыбінёй у 5 калон і шырынёй у 6, за якім размяшчаецца зала, прызначаная толькі для жрацоў. Па баках яна была ўпрыгожана каланадай, а ў глыбіні ў трох нішах размяшчаліся статуя Юпітэра часоў Сулы (80-я гады да н.э.), ад якой захавалася толькі галава, а таксама статуі [[Юнона|Юноны]] і [[Мінерва|Мінервы]]. Пол выкладзены ромбападобнымі каменнымі плітамі, якія ствараюць эфект аб'ёмных кубоў. У скляпах знаходзілася скарбніца. Храм моцна пацярпеў падчас землетрасення [[62]] года.

Па баках ад лесвіцы знаходзіліся дзве [[трыумфальная арка|трыумфальныя аркі]]. Заходняя, верагодна, была прысвечана [[Германік]]у, а ўсходняя была разабрана. Поруч паўночнага ўскрайка храма знаходзіцца арка, прысвечаная Тыберыю, у яе нішах, звернутых на форум, знаходзіліся статуі [[Нерон]]а і Друза.
[[Выява:Pompeje swiatynia Apollina 1.jpg|thumb|Храм Апалона]]
[[Выява:Pompeje swiatynia Apollina 2.jpg|thumb|Статуя Апалона]]

==== Храм Апалона ====
Нароўні з дарычным храмам на трохвугольным форуме гэта найстаражытнейшы храм Пампеяў. Некаторыя архітэктурныя дэталі дазваляюць датаваць яго [[575 да н.э.|575]]—[[550 да н.э.|550]] гадамі да н.э. Меркавана ў II стагоддзі да н.э. ён быў перабудаваны, тым не менш захаваў характэрную рысу грэчаскай архітэктуры: каланаду па ўсім перыметры храма.

Храм звернуты галоўным уваходам на базіліку, абкружаны порцікам, распісаным сцэнамі з [[Іліяда|Іліяды]]. Сам храм абкружаны 28 карынфскімі калонамі, 2 з іх цалкам захаваліся. Пол выкананы ў той жа тэхніцы, што і пол храма Юпітэра. Перад лесвіцай — алтар. Захаваліся таксама бронзавая статуя [[Апалон]]а і бюст [[Дыяна (багіня)|Дыяны]] (арыгіналы ў музеі Неапаля, у Пампеях копіі). Злева ад алтара ў часы Аўгуста ўзведзена [[іанічны ордар|іанічная]] калона для [[сонечныя гадзіннікі|сонечных гадзіннікаў]].

==== Храм Фартуны Аўгуста і арка Калігулы ====
Знаходзіцца ў канцы вуліцы Форума, якая ідзе ад аркі Тыберыя на паўночны захад. Невялікі храм з фасадам з 4 карынфскіх калон быў пабудаваны на сродкі дуўмвіра Марка Тулія на ўласнай зямлі. Унутры храма некалькі ніш для статуй Аўгуста, членаў яго сям'і і, магчыма, самога Тулія.

За храмам вуліца Форума працягваецца як вуліца Меркурыя. У яе пачатку ўстаноўлена трыумфальная арка [[Калігула|Калігулы]] (кіраваў у [[37]]—[[41]] гадах н.э.), складзеная з цэглы і абліцаваная траверцінам (рэшткі абліцоўкі захаваліся толькі ля падмурка). Побач з аркай знойдзена конная статуя імператара, якая, верагодна, знаходзілася на ёй.

==== Іншыя будынкі ====
На паўднёвы захад ад храма Юпітэра знаходзіліся грамадскія прыбіральні, склады для гандлю збожжам (цяпер у іх захоўваюцца археалагічныя знаходкі) і важніца — месца захоўвання эталонаў рымскіх адзінак вымярэння, па якіх правяраліся тыя, што выкарыстоўвалі гандляры на форуме.

=== Комплекс грамадскіх будынкаў у раёне тэатраў ===

==== Трохвугольны форум ====
Плошча трохвугольнай формы, абкружаная каланадай з 95 іанічных калон. У паўночным вуглу знаходзіліся [[прапілеі]] з 6 іанічнымі калонамі, на ўсходзе злучаецца з Самніцкай палестрай, Вялікім тэатрам і, па доўгай лесвіцы, з Квадрыпорцікам.

На плошчы размешчаны грэчаскі храм VI стагоддзя да н.э. (т.з. '''Дарычны храм'''), прысвечаны Гераклу, міфічнаму заснавальніку горада. Храм меў памеры 21 на 28 м, выбудаваны з туфу, з паўднёвага боку да яго вяла вузкая лесвіца. Ззаду храма знаходзіліся сонечныя гадзіннікі. З усіх бакоў абкружаны каланадай: 7 калон па кароткім і 11 па доўгім баку.

==== Самніцкая палестра ====
Паводле пасвячальнага надпісу, пабудавана дуўмвірам Вівіям Вініцыям у другой палове II стагоддзі да н.э. З трох бакоў яна атачалася порцікам, у паўднёвым боку размяшчаўся пастамент, дзе праводзіліся цырымоніі ўзнагароджання, з заходняга боку прыбудаваны бытавыя памяшканні. З-за сваіх маленькіх памераў, да эпохі Аўгуста перастала ўмяшчаць усіх жадаючых, пасля чаго была пабудавана Вялікая [[палестра]].
[[Выява:Brogi, Giacomo (1822-1881) - Pompei - Tempio d'Iside - n. 5038 - ca. 1870.jpg|thumb|250px|Храм Ісіды, фота 1870 года]]

==== Храм Ісіды ====
У цэнтры двара, акружанага порцікам з карынфскімі калонамі, на высокім цокалі стаяў храм канца II стагоддзя да н.э., адноўлены пасля землетрасення [[62]] года ад імя 6-летняга Папідзія Цэльсінія яго бацькам Папідзіям Ампліятам, якія спадзяваліся такім чынам спрыяць будучай палітычнай кар'еры сына.

Фасад храма аформлены порцікам у 4 калоны ў шырыню і 2 у глыбіню. Па баках знаходзіліся нішы са статуямі [[Анубіс]]а і [[Гарпакрат]]а. Таксама ў храме была ёмістасць з вадой з [[Ніл]]а.

==== Храм Юпітэра Мейліхія ====
Быў пабудаваны яшчэ ў III—II стагоддзі да н.э. і прысвечаны [[Зеўс]]у, аднак быў перабудаваны і перададзены культу Юпітэра ў 80-я гады да н.э. Па форме ідэнтычны храму Ісіды, аднак мае глыбейшае ўнутранае свяцілішча. Выкананы з туфу, абліцаваны мармурам.

Па іншай гіпотэзе, якая базуецца на некаторых знаходках на тэрыторыі храма, ён быў прысвечаны [[Асклепій|Асклепію]].

==== Квадрыпорцік ====
Квадрыпорцік (плошча з порцікам) служыў месцам, дзе збіралася публіка тэатраў да пачатку спектакля і падчас антрактаў. Пасля землетрасення 62 года, які разбурыў казармы гладыятараў у паўночнай частцы горада, пад казармы прыстасавалі квадрыпорцік. Тут знойдзена зброя, якая цяпер захоўваецца ў Нацыянальным музеі Неапаля.
[[Выява:Pompeii BW 2013-05-13.jpg|thumb|150px|Вялікі тэатр]]

==== Вялікі тэатр ====
Вялікі тэатр, які стаў культурным цэнтрам горада, быў пабудаваны ў III—II стагоддзях да н.э., з выкарыстаннем прыроднага схілу для размяшчэння сядзенняў для гледачоў. Пры Аўгусце тэатр быў пашыраны архітэктарам Маркам Артарыям на сродкі Марка Алконія Руфа і Марка Алконія Цэлера шляхам стварэння надбудовы над узроўнем зямлі, якая падтрымлівае верхнія рады месцаў. У выніку ён стаў здольны змясціць да 5000 гледачоў. Мог быць накрыты стрэшкай: кольцы для яго захаваліся да нашых дзён.

Ніжнія некалькі шэрагаў (''ima cavea'') прызначаліся для знатных гараджан. Два балкона над бакавымі ўваходамі, таксама пабудаваныя Маркам Арторыям — для жрыц і арганізатараў прадстаўлення. Сцяна была дэкаравана калонамі, карнізамі і статуямі, датаванымі часам пасля 62 года.

[[Выява:Pompei. Little theatre. IMG 4673.JPG|thumb|150px|Малы тэатр]]

==== Малыя тэатр ====
[[Адэон]], пабудаваны ў [[80]] годзе да н.э. дуўмвірамі Маркам Порцыям і Квінктам Валгам, быў пакрыты чатырохсхільным чарапічным дахам. 4 ніжніх шэрагу аддзяляліся ад верхніх 17 высокім парапетам, ад якога захавалася левая (адносна сцэны) частка. Тэатр змяшчаў каля 1500 гледачоў, на яго сцэне праходзілі музычныя прадстаўленні і камедыі&lt;ref name=&quot;Rom&quot;&gt;{{кніга|аўтар = Michael Vickers|частка= Pompeji|загаловак = Kunst und Kultur alter Völker. Rom|месца  = Erlangen|выдавецтва= Karl Müller Verlag|год  = 1991|старонкі = 59-71}}&lt;/ref&gt;.
[[Выява:Pompeji - Arena.jpg|thumb|Арэна амфітэатра]]
[[Выява:120551869 1007cadceb o.jpg|thumb|Глядзельныя месцы ў амфітэатры]]

=== Амфітэатр і Вялікая палестра ===
'''[[Амфітэатр]]''', які змяшчаў 20 000 гледачоў, быў пабудаваны каля [[80]] гады да н.э. адначасова з малым тэатрам тымі ж дуўмвірамі. Мае памеры 135 на 104 м і ў наш час з’яўляецца найстаражытнейшым вядомым амфітэатрам. Адрозніваецца ад астатніх тым, што ўваходы ў яго знаходзіліся ў верхняй частцы глядзельнай залы, а таксама адсутнасцю сутарэнных памяшканняў: выхад гладыятараў на арэну ажыццяўляўся праз калідор прама з вуліцы. Праз другі калідор выносілі параненых і забітых.

[[Выява:Pompeji great palaestra2.jpg|thumb|left|Вялікая палестра]]
Месцы для гледачоў (''cavea'') падзяляліся на тры ўзроўні: першы (''ima''), бліжэй усяго да арэны, складаўся з 5 радоў прыступак і прызначаўся для знатных гледачоў. Другі ўзровень (''media'') складаўся з 12 радоў, трэці (''summa'') з 18. Самая верхняя частка, аддзеленая ад іншых зон, у якую вялі ўласныя лесвіцы, з часу Аўгуста прызначалася для жанчын.

Зверху амфітэатр мог быць накрыты тэнтам, які бараніў гледачоў ад сонца і дажджу.

'''Вялікая палестра''' была пабудавана ў рымскую эпоху, калі Самніцкая палестра перастала адказваць запатрабаванням горада, які хутка рос. Прызначалася для гімнастычных практыкаванняў і спартыўных мерапрыемстваў. Уяўляла сабой плошчу 130 на 140 м, акружаную з трох бакоў порцікам з іанічнымі калонамі. Чацвёрты бок выходзіў на амфітэатр, дзе знаходзіліся ўваходы ў палестру, разбураныя землетрасеннем [[62]] года і адноўленыя ў тэхніцы ''[[opus latericium]]''. У цэнтры знаходзіўся басейн (37 на 4 м) з глыбінёй ад 1 м на захадзе да 3 на ўсходзе. У паўднёвай частцы — туалеты, якія чысцяцца вадой басейна. Паўночная сцяна абвалілася пры катастрофе 79 года і была адноўлена археолагамі.

На адной з калон была знойдзена [[хрысціянства|хрысціянская]] крыптаграма.
{{clear}}

=== Тэрмы ===

==== Стабіявы тэрмы ====
[[Выява:Thermen pompeij.jpg|thumb|left|План Стабіявых тэрм]]
Самыя вялікія, старажытныя і добра захаваныя [[тэрмы]] горады, пабудаваныя ў III стагоддзі да н.э. Комплекс тэрм размяшчаўся вакол вялікага трапецападобнага перыстыля палестры з бегавой дарожкай і басейнам 15x8x1,5 м &lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20140506095810/http://domivka-dnepr.chat.ru/saj/histori/termi.htm Тэрмы]&lt;/ref&gt;. Побач знаходзіліся пакоі для націрання маслам і пяском (для барацьбы). Сцены палестры аформлены ў 4 стылі, захаваліся фігуры Зеўса, Геракла і Сатыра.

Мужчынскія лазні мелі ўваход як з вуліцы, так і з палестры. Спачатку чалавек, які ўвайшоў трапляў у [[ападытэрый]] — распранальню са скляпеннямі, упрыгожанымі фрэскамі эпохі Флавіяў (амуры, вакханкі, трафеі), мармуровымі сядзеннямі і нішамі для захоўвання адзежы. Далей шоў [[тэпідарый]] (цёплыя лазні), злева ад якога знаходзіўся [[фрыгідарый]] — зала з басейнам з халоднай вадой. За тэпідарыям быў [[кальдарый]] з басейнам гарачай вады і ёмістасцю з халоднай.

[[Выява:Pompeji Terme Stabiane Apodyterion.jpg|thumb|250px|Ападытэрый мужчынскага аддзялення Стабіявых тэрм]]
Жаночыя лазні не мелі фрыгідарыя (басейн з халоднай вадой знаходзіўся ў распранальні), але меў [[лаконік]] — парылка, накшталт [[саўна|саўны]]. Паміж лазнямі былі печы з халоднай, гарачай і вельмі гарачай вадой.

==== Тэрмы форума ====
Самыя маленькія, аднак, самыя вытанчаныя тэрмы Пампеяў. Прызначаліся галоўным чынам для госцяў горада, а не яго жыхароў. Пабудаваны дуўмвірам Луцыем Цэзіем у I стагоддзі да н.э. Уваход з вуліцы Форума вёў у палестру мужчынскага аддзялення. Адтуль а таксама з вуліцы Тэрм можна было прайсці ў ападытэрый, адтуль — у фрыгідарый ці ж у тепідарый і далей у кальдарый з дзвюма ваннамі. Жаночае аддзяленне складалася толькі з распранальні, тэпідарыя і кальдарыя, а таксама невялікага ўнутранага садка. На сценах захаваліся фрэскі, напрыклад «[[Атланты]]» тэпідарыя. Цікавы фрыгідарый, які нагадвае [[баптыстэрый]] эпохі [[Эпоха Адраджэння|Адраджэння]].

==== Цэнтральныя тэрмы ====
Закладзены адразу пасля землетрасення [[62]] года н.э., аднак да [[79]] года так і не быў завершаны басейн, а порцік палестры нават не пачаты. Трубы, па якіх падавалася вада, ужо існавалі, аднак печы так і не складзены. Мелі поўны набор залаў, аднак толькі ў адным экзэмпляры (без падзелу на мужчынскае і жаночае аддзяленні).

==== Прыгарадныя тэрмы ====
[[Выява:Pompeya lupanar.jpg|right|thumb|Будынак [[лупанарый|лупанарыя]] ў Пампеях]]
Размяшчаліся ў 100 метрах за Марской брамай на штучнай тэрасе. З-за свайго становішча былі знойдзены і разрабаваны ўжо ў старажытнасці. Цікавай іх асаблівасцю з’яўляюцца вялікія вокны з відам на мора. Басейны дэкараваны фрэскамі з выявай вадаспадаў і горных пячор, а таксама мазаікамі. Аднак найбольшую вядомасць тэрмы атрымалі з-за 16 эратычных фрэсак у чацвёртым стылі (у іх ліку адзіная вядомая старажытнарымская выява [[Лесбіянства|лесбійскага сексу]]), знойдзеных напачатку [[1990-я|1990-х]] у ападытэрыі. Іх наяўнасць спарадзіла гіпотэзу, што ў будынку на другім паверсе функцыянаваў [[лупанарый]], што, аднак, адхіляецца археолагамі, якія вывучалі тэрмы, і большасцю гісторыкаў.

=== Лупанарый ===
[[Лупанарый]], тым не менш, прысутнічаў у горадзе. Ён быў выяўлены ў [[1862]] годзе, з тых часоў некалькі разоў рэстаўраваўся. Апошняя рэстаўрацыя скончылася ў [[2006]] годзе &lt;ref&gt;[http://www.travel.ru/news/2006/07/11/91504.html У Пампеях адкрыты Лупанарый]&lt;/ref&gt;, перадапошняя — у [[1949]]. Гэты двухпавярховы будынак з пяццю кубікуламі (спальнямі) на кожным паверсе. У пярэднім пакоі сцены ля столі пакрыты фрэскамі эратычнага характару. У кубікулах ніжняга паверху — каменныя ложы (якія накрываюцца матрацамі) і графіці на сценах&lt;ref&gt;''Sarah Levin-Richardson'' [http://traumwerk.stanford.edu:3455/SeeingThePast/345 Sex, Sight, and ''Societas'' in the Lupanar, Pompeii] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120171335/http://traumwerk.stanford.edu:3455/SeeingThePast/345 |date=20 лістапада 2012 }} // Stanford University, January 2005.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''McGinn, Thomas'' «Pompeian Brothels and Social History». Pompeian brothels, Pompeii’s ancient history, mirrors and mysteries, art and nature at Oplontis, the Herculaneum «Basilica» // JRA supplement 47, 2002. pp. 7-46.&lt;/ref&gt;.

Апроч лупанарыя ў горадзе існавала як мінімум 25 прызначаных для прастытуцыі адзіночных пакояў, часта яны размяшчаліся над віннымі крамамі. Кошт гэтага віду паслуг у Пампеях складаў 2—8 [[Ас, манета|асаў]]. Персанал быў прадстаўлены галоўным чынам рабынямі грэчаскага ці ўсходняга паходжання.

=== Вытворчыя будынкі ===
[[Выява:Baeckerei pompeji kampanien italien.jpg|thumb|250px|Пякарня ў Пампеях: бачныя млыны і печ]]

==== Забеспячэнне ежай ====
У Пампеях выяўлены 34 пякарні, якія цалкам задавальнялі патрэбы гараджан і прадавалі сваю прадукцыю ў суседнія паселішчы. Найбольш вядомыя '''пякарня Папідзія Прыска''' і '''пякарня на вуліцы Стабій''', у якой захавалася 5 ручных [[млын]]оў. [[Жоран, інструмент|Жораны]] двух тыпаў: адзін нерухомы конусападобны (''meta''), іншы ў форме пясочных гадзіннікаў без дна і вечкі (''catillus''), які апранаўся на яго зверху. У поласць верхняга жолаба засыналася збожжа і ён рухаўся [[раб]]амі ці [[вол|валамі]]. Выраблены жораны з [[вулканічныя пароды|вулканічных парод]]. Шматлікія пякарні не мелі прылаўкаў для продажу хлеба, або пастаўляючы яго оптам, або разносячы па хатах ці прадаючы на вуліцы з рук.

[[Выява:PompeijKueche.jpg|thumb|left|Прылавак [[Тэрмаполій|тэрмаполія]]]]
Таксама ў Пампеях вырабляўся рыбны соус «[[гарум]]», які ў вялікіх колькасцях ішоў на продаж у іншыя гарады. Раскапаны цэлы цэх па яго падрыхтоўцы, у якім захаваліся [[амфара|амфары]] для перавозкі прадукта. Тэхналогія складалася ў наступным: рыбу, вычышчаную ад касцей і расцёртую, вытрымлівалі ў салёнай (марскі) вадзе на працягу некалькіх тыдняў. Часта да яе дадавалі зеляніну, вострая прыправы, віно. Запраўлялі ім самыя разнастайныя стравы.

У Пампеях была развіта сістэма [[Тэрмаполій|тэрмаполіяў]] (усяго налічана 89 устаноў), якія забяспечвалі людзей гарачай ежай і дазвалялі ім адмовіцца ад гатавання яе дома (шматлікія дамы ў Пампеях не мелі кухні).
{{clear}}

==== Рамёствы ====
Адным з найважнейшых рамёстваў у горадзе была вытворчасць ваўняных тканін. Знойдзена 13 цэхаў па апрацоўцы поўсці, 7 прадзільных і ткацкіх майстэрняў, 9 фарбавальных. Найважнейшым вытворчым этапам было [[Валенне]] шэрсці, якое ажыццяўлялася ў Старажытным Рыме [[фулоны|фулонамі]] (''fullones''). Асаблівасці тэхналогіі дазвалялі ім займацца таксама мыццём адзежы гараджан.

Найбольш шырока вядомая пампейская '''валюшня Стэфанія''', перабудаваны пад майстэрню жылы дом. Фулоны валялі і адмывалі поўсць ад поту жывёлы і бруду ў яйцападобных чанах, якіх у Стэфанія было тры. Там жа ажыцяўлялася ачыстка бруднай адзежы. У якасці мыйнага сродку рымляне, якія не ведалі [[мыла]], выкарыстоўвалі [[Гідракарбанат натрыю|соду]] ці [[мача|мачу]], якая пастаяла 1-2 тыдні, якія [[амыленне|амылялі]] [[тлушч]], які знаходзіцца ў тканінах. Ёмістасць для збору мачы, напрыклад, стаяла ў будынку Еўмахіі на Форуме. Кінуўшы поўсць ці вельмі брудную тканку ў чан, фулон таптаў яго нагамі (''saltus fullonicus'' — танец фулонаў, як назваў гэты працэс [[Луцый Аней Сенека|Сенека]]).

Затым поўсць і тканіну трэба было старанна прапаласкаць у вялікіх ёмістасцях, якіх у Стэфанія таксама было тры. Адносна чыстыя і далікатныя рэчы ў яго валюшні сціралі ў былым [[Імплювій|імплювіі]] яго [[Атрыум|тасканскага атрыума]]. Апроч гэтага, у валюшні стаялі ёмістасці для адбельвання і афарбоўкі рэчаў. Ажыццяўлялася тут і прасавання адзежы, для тунік нават меўся асобы прэс.

У іншай валюшні (усяго іх у Пампеях 18), размешчанай на вуліцы Меркурыя, знойдзены фрэскі, якія пралілі святло на ўвесь тэхналагічны працэс фулонаў&lt;ref name=&quot;Sergeenko&quot;&gt;Подробнее см. ''[[Марыя Яфімаўна Сергеенка|Сергеенко М. Е.]]'' [http://ancientrome.ru/publik/sergeenko/ser02s.htm Простые люди древней Италии] — Изд-во «Наука». Москва — Ленинград, 1964. [http://ancientrome.ru/publik/sergeenko/ser02-07.htm#001 Глава 7]&lt;/ref&gt;.

=== Жылыя дамы ===
[[Выява:Dom dramaturga.jpg|thumb|CAVE CANEM]]

==== Дом Трагічнага паэта ====
З’яўляецца тыповым рымскім домам II стагоддзі да н.э. і знакаміты сваімі мазаічнымі поламі і фрэскамі, якія адлюстроўваюць сцэны з грэчаскай міфалогіі. Знаходзіцца насупраць тэрм Форума. Названы па выкладзенай у падлозе мазаіцы рэпетыцыі трагічнага спектакля. Каля ўваходу ў дом выкладзена мазаіка з выявай сабакі і з надпісам {{langi|la|„CAVE CANEM“}} («беражыся сабакі»). Па баках уваходу знаходзіліся гандлёвыя памяшканні.

Сцены атрыума былі ўпрыгожаны выявамі Зеўса і [[Гера|Геры]], сцэнамі з [[Іліяда|Іліяды]]&lt;ref&gt;[http://www.greekroman.ru/gallery/ant_mosaics01.htm Антычныя мазаіка і фрэскі Галерэя выяў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120311060503/http://greekroman.ru/gallery/ant_mosaics01.htm |date=11 сакавіка 2012 }}&lt;/ref&gt;. У наш час усе гэтыя фрэскі знаходзяцца ў музеі Неапаля.

==== Дом Хірурга ====
Адзін з найстаражытнейшых пампейскіх жылых дамоў, выбудаваны ў IV—III стагоддзях да н.э. Атрымаў назву з-за таго, што ў ім выяўлены шматлікія хірургічныя інструменты&lt;ref name=&quot;xupypr&quot;&gt;[http://arheologicheskih-otkritiy.greatest100.ru/pompei-i-gerkulanum/index10.html Пампеі і Геркуланум] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120721175603/http://arheologicheskih-otkritiy.greatest100.ru/pompei-i-gerkulanum/index10.html |date=21 ліпеня 2012 }}&lt;/ref&gt;. Фасад складзены з [[вапняк]]овых блокаў, унутраныя сцены выкананы ў тэхніцы ''[[opus africanum]]'' (вертыкальныя канструкцыі з пакладзеных адзін на аднаго вертыкальных і гарызантальных блокаў, якія чаргуюцца і паміж якімі сцяна выкладвалася драбнейшымі камянямі ці цэглай). Захаваліся фрэскі ў першым і чацвёртым стылі.

==== Дом Фаўна ====
[[Выява:House of the Faun (Pompeii).jpg|thumb|Фаўн]]
[[Выява:Napoli BW 2013-05-16 16-24-01.jpg|thumb|left|Аляксандр Македонскі з дома Фаўна]]
Багаты дом, які займае прастору паміж чатырма вуліцамі — [[інсула|інсулу]] (40 на 110 м), плошчай 3000 [[м]] — гэта самы раскошны дом у Пампеях. Меркавана быў пабудаваны для Публія Сулы, пляменніка заваёўніка горада, пастаўленага ім на чале Пампеяў.

На парозе галоўнага ўваходу ў дом выкладзены мазаічны надпіс «HAVE» (дабрыдзень)&lt;ref name=&quot;xupypr&quot; /&gt;, адсюль можна было прайсці ў этрускі (тасканскі) [[атрыум]], захавалы да нашых дзён [[імплювій]] (неглыбокі басейн для збору дажджавой вады) з багатай геаметрычнай [[інкрустацыя]]й з рознакаляровага мармуру і статуэткай танцуючага [[Фаўн]]а, якая дала імя дому. Другі ўваход размяшчаўся ўсходней і вёў у другі, тэтрастыльны (з дахам, які падтрымліваецца 4 калонамі), атрыум, прызначаны, мабыць, для гасцей.

[[Перыстыль|Перыстыля]] таксама два: малы і вялікі. На ўсход ад малога перыстыля знаходзіліся бытавыя памяшканні: камора, кухні і невялікія прыватныя лазні. З вялікага перыстыля запасны выхад вёў на вуліцу. Паміж перыстылямі знаходзіліся [[Трыкліній|трыклініі]] і гасціная са знакамітай [[Мазаіка Аляксандра|мазаікай, якая адлюстроўвае бітву Аляксандра Македонскага з Дарыям III]]. Арыгіналы большасці твораў старажытнарымскага мастацтва з дому Фаўна выстаўлены ў музеі Неапаля, у самым доме знаходзяцца копіі.

[[Выява:Vettii2 modified.jpg|thumb|250px|Перыстыль дому Ветыяў, від з боку вялікага трыклінія]]

==== Дом Ветыяў ====
Невялікі, аднак багата ўпрыгожаны дом, які належаў гандлярам-[[вольнаадпушчанік]]ам Аўлу Ветыю Канвіву і Аўлу Ветыю Рэстытуту. Насценны роспіс выканана пасля [[62|62 года]] [[Чацвёрты пампейскі стыль|у чацвёртым стылі]]. Праз уваход і вестыбюль, дзе знаходзіцца вядомая фрэска з выявай [[Прыяп]]а, можна патрапіць у атрыум, сцены якога ўпрыгожаны фрызамі з [[Эрот|амурамі]] і [[Псіхея, міфалогія|псіхеямі]]. Два крылы атрыума ўпрыгожаны медальёнамі з галавой [[Медуза Гаргона|Медузы]] і [[Сілен]]а (справа) і фрэскай з пеўнямі, якія б'юцца (злева). Яшчэ адзін уваход вядзе сюды з вуліцы праз гаспадарчыя пабудовы.

[[Выява:Vettii.jpg|thumb|left|[[Ларарый]]]]
Справа размяшчаецца другі маленькі атрыум з [[Ларарый|ларарыем]] (асобным свяцілішчам). Прамавугольны ў плане перыстыль перпендыкулярны кірунку галоўнага ўваходу. Ён упрыгожаны дарычнымі калонамі і насценным жывапісам. Перыстыль цалкам адноўлены, па захаваных слядах узноўлены нават кветнікі. У перыстыль адкрываецца трыкліній, сцены якога распісаны амурамі, якія пераймаюць дзейнасць людзей. Бачныя сцэны гандлю, гонак на калясніцах, апрацоўкі металаў, ткацтва, збору вінаграда, святаў. Там жа вялікая колькасць фрэсак, якія ілюструюць эпізоды міфаў, выявы багоў. У зале злева ад перэстыля — юны Геракл, які душыць змей.
{{clear}}

==== Дом Пазалочаных Амураў ====
Графіці на сцяне дому называе яго ўладальнікам Папея Абіта, сваяка [[Папея|Папеі]], другой жонкі Нерона.

Перыстыль, верагодна, выкарыстоўваўся для правядзення тэатральных пастановак: адна з каланад прыпаднята накшталт сцяны. Паміж калонамі былі падвешаны медальёны і маскі. Сад перыстыля напоўнены бюстамі і барэльефамі, у паўночнай яго частцы знаходзіцца ларарый, у паўднёвай — свяцілішча Ісіды. Табліній і трыклініі ўпрыгожаны фрэскамі па матывах грэчаскіх міфаў. У сцяну адной з пакояў устаўлены дыскі з амурамі на залатым лісці.

==== Дом Менандра ====
Вялікі дом (1800 [[кв.м]]), які ўключае ў сябе лазні, стайні, гандлёвыя памяшканні. Атрыум быў распісаны сцэнамі палявання і пейзажамі. У гасцінай, якая выходзіць у атрыум — сцэны падзення [[Троя|Троі]]. У адной з ніш перэстыля добра захаваная выява [[Менандр]]а, ад якога і атрымаў імя ўвесь дом. У паўпадвале ў [[1930]] годзе знойдзена больш за сотню сярэбраных прадметаў быту і вялікая колькасць манет.
[[Выява:Pompeji Casa Di Octavio Quartio Wall.jpg|thumb|Насценны роспіс дому Ларэя Тыбурціна]]

==== Дом Ларэя Тыбурціна ====
Уваход у дом знаходзіцца ў нішы, перад дзвярамі пастаўлены дзве лавы. Па баках ад уваходу два гандлёвыя памяшканні. Роспісы ў атрыумы засталіся няскончанымі. У пакоях — несапраўдныя вокны з намаляваным відам на сад. На перыстыль выходзіць хатняе свяцілішча Дыяны. Займаў амаль усю інсулу, аднак большая частка яго плошчы адведзена пад сад з каналамі і фантанамі. Месца ў канцы найбліжэйшага да дому канала адведзена пад летні трыкліній. Тут знаходзяцца фрэскі з выявай [[Пірам]]а, [[Фісба|Фісбы]] і [[Нарцыс (міфалогія)|Нарцыса]], падпісаныя ''Lucius pinxit'' (намаляваў Луцый).

Дом быў даследаваны ў [[1916]]—[[1921]] В. Спінацолам. Сваю назву ён атрымаў ад двух перадвыбарных лозунгаў, знойдзеных на сценах будынка: адзін заклікаў галасаваць за Ларэя, другі — за Тыбурціна. Уладальнікам жа дому быў Актавій Кварціа (''Octavius Quartio''), чыя бронзавая пячатка была ў ім знойдзена. Некаторыя гісторыкі лячаць за лепшчае называць дом &quot;домам Актавія Кварціа &quot;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://travel-to-italy.ru/index.php?act=goods&amp;id=5&amp;gid=61 |title=Вуліца Дастатку (Віа дэль Аанданца) |access-date=21 сакавіка 2012 |archive-date=8 мая 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508012355/http://www.travel-to-italy.ru/index.php?act=goods&amp;id=5&amp;gid=61 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

==== Дом Мараліста і дом Пінарыя Церыяле ====
'''Дом мараліста''' знаходзіцца непадалёк ад дома Ларэя Тыбурціна. Названы так з-за надпісаў у летнім трыклініі (белым па чорным):
# Трымаць у чысціні ногі і не пэцкаць бялізну,
# Паважаць жанчын і пазбягаць непрыстойных размоў,
# Устрымлівацца ад гневу і ад боек.
У канцы падсумаванне: «У адваротным выпадку вяртайцеся да сябе дамоў».

Па суседстве размешчаны '''дом Пінарыя Церыяле''', які належаў ювеліру. Пры яго раскопках было знойдзена больш за сотню каштоўных камянёў.

==== Дом Юліі Фелікс ====
Займае адну з самых вялікіх інсул горада, аднак толькі траціна яе забудавана, 2/3 уяўляюць сабой сад. Частка дома з лазневымі памяшканнямі здавалася ўнаймы.

==== Дом Саду Геркулеса (Дом Парфумера) ====
Гэта быў адносна маленькі дом. Уваход вёў у калідор, абапал якога былі дзве кубікулы і які завяршаўся ў атрыумы. За атрыумам знаходзілася яшчэ некалькі пакояў і велізарны сад, разбіты ў I стагоддзі да н.э. на месцы 5 падобных дамоў. У садзе знаходзіўся ларарый са статуяй Геркулеса, ад якой увесь дом і атрымаў назву.

Раскапаны ў [[1953]]—[[1954]] гадах, аднак толькі ў [[1972]]—[[1974]] у выніку даследаванняў супрацоўнікаў [[Мэрылендскі ўніверсітэт|Мэрылендскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;Jashemski&quot;&gt;''Wilhelmina F. Jashemski'' [http://links.jstor.org/sici?sici=0002-9114(197910)83%3A4%3C403%3A%22GOHAP%3E2.0.CO%3B2-D «The Garden of Hercules at Pompeii» (II.viii.6): The Discovery of a Commercial Flower Garden] // American Journal of Archaeology, Vol. 83, No. 4 (Oct., 1979), pp. 403—411&lt;/ref&gt; было выяўлена, што сад прызначаўся для вырошчвання раслін, з якіх вырабляліся парфум і алеі. Магчыма тут таксама рабілі гірлянды з кветак. У выніку гэтых даследаванняў дом атрымаў другую назву — дом Парфумера.

=== Гарадскія ўмацаванні ===
Сцены Пампеяў маюць даўжыню 3220 м, у іх 7 брамы (існаванне восьмай спрэчнае). Пабудаваны па ўсім сваім перыметры ўжо ў VI—V стагоддзі да н.э. (тады большая частка ўмацаванай плошчы яшчэ не была забудавана, а занята садамі і гародамі) з вапняку і туфу, унутры запоўнены зямлёй. Пры самніцкім панаванні з унутранага боку быў зроблены насып, які дазваляе абаронцам падымацца на вяршыню сцен і забяспечвае ім дадатковую трываласць. У III стагоддзі да н.э. гэты насып умацаваны каменем. 12 вежаў з найбольш прыступных паўночнага і ўсходняга бакоў былі дададзены ў II-пачатку I стагоддзя да н.э..

Геркуланская (ці Саляная) брама была цалкам перабудавана ў эпоху Аўгуста, страціўшы ахоўныя функцыі і стаўшы больш падобнай на трохпралётную трыумфальную арку. Паміж ёй і Везувіянскай брамай на гарадской сцяне бачныя пашкоджанні, нанесеныя аблогавымі прыладамі Сулы.

=== Водазабеспячэнне ===
[[Выява:Pompeje fontanna uliczna.jpg|thumb|Фантан у Пампеях]]
Пампеі са старажытнасці выпрабоўвалі праблемы з водазабеспячэннем. [[Грунтавыя воды]] знаходзіліся пад горадам на глыбіні амаль 39 метраў, таму студні хоць і існавалі, але былі нешматлікімі. Часткова рашэнню праблемы спрыяла наяўнасць амаль у кожным доме імплювія — басейна для збору дажджавой вады, аднак спыніць недахоп вады змог толькі пабудаваны ў часы Аўгуста [[акведук]], які па большай частцы праходзілы пад зямлёй і дастаўляў у Пампеі ваду з крыніц у [[Серына]] ў колькасці каля 6500 куб.м/дзень. Акведук вёў да рэзервуара (''castellum aquae''), размешчанага каля Везувіянскай брамы ў найвышэйшым пункце горада (42 м над узроўнем мора). Круглы ў плане рэзервуар мае дыяметр 6 м і зверху перакрыты купалам. Знаходзіцца ён у чатырохвугольным будынку, з паўднёвага боку дэкараваным трыма аркамі.

Да вадаправода былі падключаны дамы толькі самых багатых гараджан, астатнія набіралі ваду з фантанаў (у наш час іх знойдзена 42), размешчаных у розных частках горада. З рэзервуара каля Везувіянскай брамы вада паступала ў горад па трох свінцовых трубах дыяметрам 30 см: першая прызначалася для фантанаў, другая для тэрмаў і трэцяя для прыватных уладанняў. Пры недахопе вады апошнія дзве трубы маглі быць перакрыты.

=== Вілы за Геркуланскай брамай ===

==== Віла Дыямеда ====
Знаходзілася на схіле, таму на ўзроўні першага паверху жылых памяшканняў, згрупаваных вакол атрыума і перыстыля, знаходзілася тэраса, якая атачала вялікі парк. Па яе краях узвышаліся вежкі, з якіх можна было любавацца морам. У цэнтры парку знаходзіўся басейн, каля яго — летні трыкліній для абедаў на адкрытым паветры. У скляпах пад галерэяй уладкованы вінны склеп.

Уваход у вілу вёў прама ў перыстыль, злева ад якога знаходзіўся другі маленькі перыстыль і лазневыя памяшканні. Праз табліній можна было патрапіць у крытую тэрасу, якая выконвала функцыі трыклінія, адкуль адкрываўся краявід на мора.

Даследавана ў [[1771]]—[[1774]] гадах, прыпісваецца Арыю Дыямеду, чыя грабніца знаходзіцца насупраць уваходу. На віле знойдзена 20 целаў загінулых пры вывяржэнні, у тым ліку жанчын і дзяцей, з іх 18 у склепе&lt;ref name=&quot;BerryHouses&quot;&gt;{{cite book|last=Berry|first=Joanne|title=The Complete Pompeii|pages=154-185|chapter=Houses and Society|language=en}}&lt;/ref&gt;, двое ля дзвярэй, якія вядуць з саду да мора; у аднаго з іх знойдзена залатое кольца, сярэбраны ключ і 1356 [[сестэрцый|сестэрцый]].
[[Выява:Pompei-villa dei misteri01.jpg|thumb|250px|Фрэскі вілы Містэрый]]

==== Віла Містэрый ====
{{main|Віла Містэрый}}
Заснавана ў II стагоддзі да н.э., пасля чаго некалькі разоў пашыралася, у прыватнасці ў 60 годзе да н.э. Галоўны ўваход быў звернуты да дарогі, якая вядзе ад Геркуланскай брамы. У наш час ён раскрыты не цалкам, таму ўваход на вілу ажыццяўляецца з боку мора. Уздоўж дарогі знаходзіліся сельскагаспадарчыя памяшканні, у тым ліку пакой з прэсам для вінаграда.

[[Выява:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 001.jpg|thumb|left|150px|Пачатак таінства]]
Уваход, настолькі шырокі, што па ім мог праехаць воз, вёў у перыстыль. На паўднёвы ўсход ад яго размяшчаўся двор з ларарыям і тэтрастыльны атрыум, з якога можна было патрапіць у лазні. З паўднёва-заходняга боку з перыстылем злучаўся тасканскі атрыум, з яго, а таксама часткова з перыстыля, дзверы вялі ў шматлікія пакоі, упрыгожаныя фрэскамі ў другім і трэцім стылях. Віла адкрывалася да мора тэрасай-ратондай з двума порцікамі па баках.

У [[таблінум]]е, які злучае тасканскі атрыум з ратондай, захаваліся фрэскі на егіпецкія матывы. Названа віла па фрэскам у адным з пакояў на поўдзень ад атрыума, якія атрымалі шырокую вядомасць і дзе адлюстроўваецца па найбольш распаўсюджанай версіі пасвячэнне ў дыянісійскія містэрыі, па іншай — абрад шлюбу&lt;ref name=&quot;xupypr&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;BerryHouses&quot;/&gt;.
{{clear}}

== Пампеі ў мастацтве ==

=== Кіно ===
* «[[Апошнія дні Пампеі, фільм, 1926|Апошні дзень Пампеі]]» (Gli ultimi giorni di Pompeii, 1926)
* «[[Апошнія дні Пампеі, фільм, 1959|Апошнія дні Пампеі]]» (фільм, Італія-ФРГ, 1959)
* «[[Апошнія дні Пампеі, фільм, 1972|Апошнія дні Пампеі]]» (фільм, СССР, 1972)
* «[[Апошнія дні Пампеі, фільм, 1984|Апошнія дні Пампеі]]» (фільм, ЗША, Вялікабрытанія, Італія, 1984)
* «[[Пампеі, фільм|Пампеі]]» (фільм 2007 год) (Італія)
* «[[Спіс серый тэлесерыяла «Доктар Хто»#Сезон 4 (2008)|Агні Пампеі (Доктар Хто)]]» (выпуск серыяла, Вялікабрытанія, 12 красавіка 2008)

{{seealso|Апошнія дні Пампеі, фільм}}

=== Жывапіс ===
* «[[Апошні дзень Пампеі]]» — карціна Карла Брулова.
* Напачатку XIX стагоддзя сад Мюнхенскай рэзідэнцыі быў упрыгожаны ў трэцім стылі жывапісу з Пампеі.
* Напачатку XVIII стагоддзі выявы з фрэсак з Геркуланума і Пампеі ўпрыгожвалі нават вееры&lt;ref&gt;[http://goodcoins.narod.ru/antic/tecstile/skladveer18.htm Складаны веер у Расіі і Еўропе XVIII стагоддзі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20121120092353/http://goodcoins.narod.ru/antic/tecstile/skladveer18.htm |date=20 лістапада 2012 }}&lt;/ref&gt;.

=== Літаратура ===
* Пад уражаннем палатна Брулова «Апошні дзень Пампеі» [[Эдвард Бульвер-Літон]] напісаў раман «Апошнія дні Пампеі».
* Навэла [[Тэафіль Гацье|Тэафіля Гацье]] «Арыя Марцэла»
* Раман [[Роберт Харыс|Роберта Харыса]] «Пампеі»

=== Музыка ===
* [[Live at Pompeii]]  — канцэртны альбом групы [[Pink Floyd]] на руінах амфітэатра Пампеяў (1973)
* «[[Stigmata, альбом Stigmata|Апошні дзень Пампеі]]» — песня групы [[Stigmata, група|Stigmata]]
* Pompeii - песня групы [[E.S. Posthumus]]

=== Музеі ===
* «[[Віла Геці]]» — музей у [[Малібу]]

== Гл. таксама ==
* [[Геркуланум]]
* [[Стабіі]]

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар          = Michael Vickers
|частка          = Pompeji
|загаловак       = Kunst und Kultur alter Völker. Rom
|арыгінал       = 
|спасылка         = 
|выданне        = 
|месца          = Erlangen
|выдавецтва   = Karl Muller Verlag
|год            = 1991
|старонкі       = 59-71
|isbn           = 
}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
{{Сусветная спадчына|829}}
* [http://pompeii.ru/ Пампеі: крок за крокам] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220121164753/http://pompeii.ru/ |date=21 студзеня 2022 }}
* [http://www.pompeiisites.org/ Pompeii official web site]{{ref-en}}
* [http://www.auav46.dsl.pipex.com/p99.htm Herculaneum/Pompeii/Stabiae Website] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050826180352/http://www.auav46.dsl.pipex.com/p99.htm |date=26 жніўня 2005 }}{{ref-en}}
* [http://www.pompeiana.org/ Pompeiana.org — a website devoted to the archaeology of Pompeii] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070501024258/http://www.pompeiana.org/ |date=1 мая 2007 }}{{ref-en}}
* [http://www.gazeta.ru/science/2008/12/13_a_2910272.shtml Апошні дзень распісалі па гадзінах]
* [http://www.infox.ru/science/past/2008/12/17/pompeii_family.phtml Вулканолагі аднавілі апошнія суткі адной сям'і з Пампеяў]

{{coord|display=title|40|45|00|N|14|29|10|E|type:city_region:IT}}

{{Сусветная спадчына ў Італіі}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Пампеі| ]]
[[Катэгорыя:Вывяржэнні вулканаў|Везувій]]
[[Катэгорыя:Оскі]]</text>
      <sha1>66bjdevo22398n2wm8cqtxkpjo8nhqk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114279</id>
    <revision>
      <id>5181983</id>
      <parentid>4737106</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:24:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181983</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6147" sha1="sv2akt7po4jbfbfa1d3593fc3pbz8m8" xml:space="preserve">{{Выдавецтва
| назва = Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта
| лагатып = OUP logo.svg
| краіна = [[Вялікабрытанія]]
| заснавана = 1891
| isbn = 0-19
| вэб-сайт  = [http://www.oup.com/ www.oup.com {{ref-en}}]
}}

'''Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта''' ({{lang-en|Oxford University Press}}, [[Абрэвіятура|абр]]. ''OUP'') — выдавецтва, якое ўваходзіць у склад [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскага ўніверсітэта]] ў [[Англія|Англіі]]. Гэта адно з найбуйнейшых выдавецтваў у Вялікабрытаніі&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.oup.com/about/history/|title=Oxford University Press History|publisher=OUP Official Home Page|accessdate=2010-02-15|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20010509084436/http://www.oup.com/about/history/|archivedate=9 мая 2001|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, найбуйнейшае ўніверсітэцкае выдавецтва ў свеце&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.nytimes.com/1994/02/16/news/16iht-presseduc.html|title=400 Years Later, Oxford Press Thrives|author=Michael Balter|date=February 16, 1994|publisher=[[The New York Times]]|accessdate=2009-10-21|lang=en}}&lt;/ref&gt;, якое праўзыходзіць па штогадовым фінансавым абароце вядучыя амерыканскія ўніверсітэцкія выдавецтвы і [[:en:Cambridge University Press|Cambridge University Press]] разам узятыя&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://fds.oup.com/www.oup.com/pdf/2007_annual_report.pdf|title=Oxford University Press Report &amp; Accounts, 2006/07|format=pdf|accessdate=2010-02-15|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/670OIW9GR?url=http://fds.oup.com/www.oup.com/pdf/2007_annual_report.pdf|archivedate=18 красавіка 2012|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. OUP мае філіялы ў 60 краінах свету. Першым, у [[1896]] годзе, адкрыўся філіял у [[ЗША]], у [[1905]] годзе — у [[Канада|Канадзе]], затым яшчэ ў некалькіх дзясятках краін, такіх як [[Індыя]], [[Пакістан]], [[Аўстралія]], [[Новая Зеландыя]], [[Малайзія]], [[Сінгапур]], [[Нігерыя]] і [[ПАР]].

[[Выява:Oxford University Press.jpg|thumb|236px|Штаб-кватэра выдавецтва Oxford University Press на Уолтан-стрыт у [[Оксфард]]зе]]
Кіраванне выдавецтвам ажыццяўляе выбарным прадстаўнічым органам, Delegates of the Press, які складаецца з членаў Оксфардскага ўніверсітэта. У наш час уся прадукцыя выдавецтва выходзіць пад двума брэндамі: уласна Oxford University Press, для большасці выданняў, і Clarendon Press, для «прэстыжных» навуковых прац. Філіялы распаўсюджваюць сваю прадукцыю як праз Оксфардскую штаб-кватэру выдавецтва, так і самастойна. У большасці краін, дзе функцыянуе Oxford University Press, выдавецтва вызвалена ад падаткаў з карпарацыі і падатку на прыбытак, бо з'яўляецца структурным падраздзяленнем некамерцыйнай арганізацыі.
Кнігі выдавецтва маюць прэфікс [[ISBN]] '''0-19''', '''Oxford University Press''' — адно з нешматлікіх выдавецтваў, якія маюць двухзначныя прэфіксы ў сістэме [[ISBN]].

== Некаторыя выданні ==

=== Слоўнікі ===
* ''[[Оксфардскі англійскі слоўнік|Oxford English Dictionary]]''
* ''[[:en:Compact Oxford English Dictionary|Compact Oxford English Dictionary]]''
** ''[[:en:Compact Editions of the Oxford English Dictionary|Compact Editions of the Oxford English Dictionary]]''
** ''[[:en:Compact Oxford English Dictionary of Current English|Compact Oxford English Dictionary of Current English]]''
* ''[[:en:Concise Oxford English Dictionary|Concise Oxford English Dictionary]]''
* ''[[:en:Oxford Dictionary of National Biography|Oxford Dictionary of National Biography]]''
* ''[[:en:Advanced Learner's Dictionary|Advanced Learner’s Dictionary]]''

=== Гісторыя ===

* ''[[:en:India's Ancient Past|India’s Ancient Past]]'' і ''[[:en:Rethinking India's Past|Rethinking India’s Past]]'' прафесары [[:en:Ram Sharan Sharma|Ram Sharan Sharma]]
* ''[[:en:Oxford History of England|Oxford History of England]]''
* ''[[:en:Oxford History of the United States|Oxford History of the United States]]''
* ''Oxford Illustrated History of Ireland''
* ''Oxford History of Islam''
* ''The Oxford Illustrated History of the First World War'' (пад рэдакцыяй Hew Strachan) (Oxford, 1998) ISBN 0-19-820614-3
* ''[[:en:Germany and the Second World War|Germany and the Second World War]]''
* ''[[:en:Oxford History of the French Revolution|Oxford History of the French Revolution]]'' William Doyle

== Гл. таксама ==
* [[Спіс англамоўных кніжных выдавецтваў]]
* [[Біблія Лінкальна]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
[http://www.oup.com/ Афіцыйны сайт OUP {{ref-en}}]
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Оксфардскі ўніверсітэт}}

[[Катэгорыя:Выдавецтвы Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Выдавецтвы, заснаваныя ў 1891 годзе]]
[[Катэгорыя:Оксфардскі ўніверсітэт]]
[[Катэгорыя:Універсітэцкія выдавецтвы]]
[[Катэгорыя:Выдавецтвы]]</text>
      <sha1>sv2akt7po4jbfbfa1d3593fc3pbz8m8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Пятровіч Анішчанка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115369</id>
    <revision>
      <id>5181864</id>
      <parentid>4721871</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T13:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7513" sha1="3zr2uqkmabhcb715j6jkp0iyc4x29m5" xml:space="preserve">{{значэнні2|тып=прозвішча|Анішчанка}}
{{Ваенны дзеяч
|поўнае імя     = Сяргей Пятровіч Анішчанка
|дата нараджэння  = 
|дата смерці    = 
|месца нараджэння = 
|месца смерці = 
|партрэт =
|подпіс =
|мянушка =
|прыналежнасць = {{Сцягафікацыя|СССР}}
|гады службы =
|званне =[[Радавы]]
|род войскаў =
|камандаваў =
|частка =
|бітвы =[[Вялікая Айчынная вайна]]
* [[Аперацыя Баграціён|Беларуская аперацыя]]&lt;ref&gt;[http://borisovcity.narod.ru/bagration1ch23.htm ОПЕРАЦИЯ «БАГРАТИОН». ОСВОБОЖДЕНИЕ БЕЛОРУССИИ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141007231404/http://borisovcity.narod.ru//bagration1ch23.htm |date=7 кастрычніка 2014 }}&lt;/ref&gt;
|узнагароды =
{{{!}} style=&quot;background:transparent&quot;
{{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!!}} {{Ордэн Леніна}}
{{!}}}
|сувязі =
|у адстаўцы =
}}
'''Сяргей Пятровіч Анішчанка''' ({{ДН|20|4|1923}}, в. [[Сцяпы]], [[Жлобінскі раён]] — {{ДС|31|7|1944}}) — удзельнік [[ВАВ|Вялікай Айчыннай вайны]], [[Герой Савецкага Саюза]]. Стралок 16-га стралковага палка 102-й стралковай дывізіі 48-й арміі 1-га Беларускага фронту, [[чырвонаармеец]].

Удзельнік партызанскага руху, Жлобінскага камуністычнага падполля і вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў у гады Вялікай Айчыннай вайны.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся [[20 красавіка]] [[1923]] года ў вёсцы Сцяпы Жлобінскага раёна [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].

У 1940—1941 гадах працаваў настаўнікам пачатковых класаў у вёсцы [[Вёска Крукі|Крукі]] Язвенскага сельскага савета&lt;ref&gt;[http://www.minedu.unibel.by/ru/main.aspx?guid=29435 Министерство образования Республики Беларусь — Информационные материалы]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

Падчас Вялікай Айчыннай вайны — з кастрычніка [[1941]] года — член Шчэдрынскай падпольнай камсамольска-моладзевай групы Жлобінскага камуністычнага падполля. Са жніўня [[1943]] — баец партызанскага атрада «Жалязняк», затым 119-га атрада брыгады «Жалязняк»&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Анищенко Сергей Петрович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 19
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

У [[РСЧА|Чырвонай Арміі]] з восені 1943 года. Асабліва вызначыўся 24—25 чэрвеня [[1944]] года падчас прарыву абароны ворага і фарсіравання ракі [[Друць]] у вёсцы [[Каласы (Рагачоўскі раён)|Каласы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. Пад моцным агнём праціўніка з групай байцоў пераплыў раку, наблізіўся да варожай траншэі, закідаў яе гранатамі, чым спрыяў захопу [[плацдарм]]а. У баі за плацдарм знішчыў разлік станковага кулямёта, 20 гітлераўцаў, 12 узяў у палон&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Загінуў [[31 ліпеня]] [[1944]] а ў баі пры вызваленні [[Польшча|Польшчы]]. Пахаваны ў вёскі Стрэбня [[Падляскае ваяводства|Падляскага ваяводства]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

== Узнагароды ==

* Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена Указам [[Прэзідыум Вярхоўнага Савета СССР|Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[24 сакавіка]] [[1945]] года.
* Ордэн Леніна (24 сакавіка 1945 года)

== Памяць ==
* Імя С. П. Анішчанка прысвоена Шчэдрынскай сярэдняй школе ў Жлобінскім раёне, у якой ён вучыўся&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.
* Імем Героя названая вуліца на яго радзіме — у вёсцы Сцяпы, дзе яму таксама пастаўлены помнік.
* У экспазіцыі і фондах [[Беларускі дзяржаўны музей гісторыі Вялікай Айчыннай вайны|Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны]] захоўваюцца фатаграфіі, дакументы і лісты Героя Савецкага Саюза радавога Сяргея Пятровіча Анішчанка&lt;ref&gt;[http://www.rusarchives.ru/guide/lf_ussr/ani_aru.shtml Личные архивные фонды в государственных хранилищах СССР. Архивные справочники.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110703115152/http://rusarchives.ru/guide/lf_ussr/ani_aru.shtml |date=3 ліпеня 2011 }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Беларусь у Вялікай Айчыннай вайне|Анішчанка Сяргей Пятровіч|38}}

== Спасылкі ==
* [http://just-remember.ru/anishhenko-sergej-petrovich.html АНИЩЕНКО Сергей Петрович]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}
* [http://knowledge.allbest.ru/history/2c0a65635a3ad78b5d43b89521206d27_0.html Педагоги — Герои Советского Союза] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120429181030/http://knowledge.allbest.ru/history/2c0a65635a3ad78b5d43b89521206d27_0.html |date=29 красавіка 2012 }} {{ref-ru}}
* [http://newsvm.com/news/26/57077/ Освобождение. Первый «котёл».] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Анішчанка Сяргей Пятровіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Партызаны Вялікай Айчыннай вайны]]</text>
      <sha1>3zr2uqkmabhcb715j6jkp0iyc4x29m5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамскі заліў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115512</id>
    <revision>
      <id>5182225</id>
      <parentid>4627346</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:38:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>+літ-ра</comment>
      <origin>5182225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1666" sha1="eim1w2ta1pn1r5rxhy7p6ql049i53pi" xml:space="preserve">[[Выява:Gulf-of-Panama.png|thumb|300px|Панамскі заліў з бухтамі.]]
'''Панамскі заліў''' ({{lang-es| Golfo De Panamá}}) — заліў [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] ля берагоў [[Панама|Панамы]] ([[Цэнтральная Амерыка]]). Уваходзіць у бераг Панамскага перашыйку на 140 км. Шырыня каля ўваходу 185 км, найбольшая шырыня каля 250 км. Глыбіня да 100 м, плошча 2400 кв. км. Буйныя бухты Парыта (на захадзе), Сан-Мігель (на ўсходзе) і Панамская [[бухта]] (на поўначы). Прылівы паўсуткавыя, вышыня да 6,4 м. У паўночна-ўсходняй частцы заліва размешчаны Жамчужныя астравы, [[архіпелаг]] якіх складаецца з больш чым 200 астравоў.

На паўночным беразе Панамскага заліва пачынаецца Панамскі канал, пры ўваходзе ў які размешчаны [[Панама (горад)|горад Панама]] і порт Бальбоа. Канал злучае Панамскі заліў з [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] і [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]].
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамскі заліў|||}}
[[Катэгорыя:Залівы Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Залівы Панамы]]</text>
      <sha1>eim1w2ta1pn1r5rxhy7p6ql049i53pi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамскі перашыек</title>
    <ns>0</ns>
    <id>115513</id>
    <revision>
      <id>5182227</id>
      <parentid>3487065</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1735" sha1="0zog8fdpgb00gzaythximl45jx25wgr" xml:space="preserve">[[Выява:Satellite image of Panama in March 2003.jpg|thumb|right|250px|Спадарожнікавы здымак]]
'''Панамскі перашыек''' ({{lang-es|Istmo de Panamá}}) — перашыек, які злучае [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральную]] і [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвую Амерыку]]. З поўначы ён абмываецца [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]], з поўдня — [[Ціхі акіян|Ціхім акіянам]]. Панамскі перашыек утварыўся ў пліяцэне, каля трох мільёнаў гадоў таму. Пасля яго ўтварэння адбылося ўзаемапранікненне фаўны і флоры абодвух мацерыкоў, істотна змяніла ранейшае становішча.

Панамскі перашыек адносіцца да дзяржавы Панама. З-за падыходных геаграфічных умоў там быў пабудаваны [[Панамскі канал]], які выкарыстоўваецца для суднаходнага злучэння паміж Атлантычным і Ціхім акіянам. Канал даўжынёй 81,6 км, які скарачае марское падарожжа ад усходняга да заходняга ўзбярэжжа ЗША больш чым удвая, быў пабудаваны паміж 1906 і 1914 гадамі.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамскі перашыек|||}}
[[Катэгорыя:Перашыйкі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Панамы]]</text>
      <sha1>0zog8fdpgb00gzaythximl45jx25wgr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116512</id>
    <revision>
      <id>5181863</id>
      <parentid>5103531</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T13:03:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23564" sha1="byetharw73p4sccwfhis2jhx6fid4kr" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Гарадзецкі}}
{{Пісьменнік
| Імя              = Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі
| Арыгінал імя   = 
| Фота             = Городецкий Сергей.jpg
| Шырыня           = 200px
| Подпіс          = Сяргей Гарадзецкі
| Імя пры нараджэнні = Сяргей Гарадзецкі
| Дата нараджэння    = 
| Месца нараджэння   = 
| Род дзейнасці = 
| Гады актыўнасці = [[1906]]—[[1967]]
| Кірунак = [[сімвалізм]] (да [[1910]])&lt;br /&gt;[[акмеізм]]
| Жанр = [[лірыка]]
| Дэбют = «Ярь»
| Прэміі =
| Lib =
| Сайт =
| Вікікрыніцы =Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі
}}
'''Сяргей Мітрафанавіч Гарадзецкі''' (5 (17) студзеня [[1884]], {{МН|Санкт-Пецярбург||}}, [[Расійская імперыя]] — {{ДС|7|6|1967}}, {{МС|Обнінск||}}, [[СССР]]) — рускі і савецкі {{паэт|Расіі|СССР}}, {{перакладчык|Расіі|СССР|з беларускай мовы|паэзіі на рускую мову}} твораў беларускай літаратуры, у тым ліку [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Городецкий Сергей Митрофанович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 165
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

=== Дзяцінства і адукацыя ===
Сын пісьменніка-этнографа [[Мітрафан Іванавіч Гарадзецкі|Мітрафана Іванавіча Гарадзецкага]], які ведаў [[Мікалай Сямёнавіч Ляскоў|М. С. Ляскова]], [[Міхаіл Іосіфавіч Мікешын|Мікешына]], [[Уладзімір Сяргеевіч Салаўёў|У. Салаўёва]], [[Іаан Кранштацкі|Іаана Кранштацкага]] і іншых характэрных людзей другой паловы XIX стагоддзя. Скончыў {{нп3|Шостая Санкт-Пецярбургская гімназія|6-ю Санкт-Пецярбургскую гімназію|ru|Шестая Санкт-Петербургская гимназия}}, у 1900-я гады вучыўся на гісторыка-філалагічным факультэце [[Санкт-Пецярбургскі дзяржаўны ўніверсітэт|Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта]] адначасова з [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|Аляксандрам Блокам]] (не скончыў) і з гэтага часу захапіўся паэзіяй.

=== Пецярбургскі перыяд ===

[[Файл:Н.Гумилёв и С.Городецкий.1910-е гг..jpg|thumb|left|250px|М. Гумілёў і С. Гарадзецкі. 1910-я гг.]]
[[Файл:Shiryaevets &amp; Gorodetskiy.jpg|thumb|250px|{{нп3|Аляксандр Шыраевец|А. Шыраевец|ru|Ширяевец, Александр}} і С. Гарадзецкі, 1915 год.]]
У 1905 наведваў «{{нп3|Серады Іванава|Вежу|ru|Среды Иванова}}» {{нп3|Вячаслаў Іванавіч Іванаў|Вячаслава Іванава|ru|Иванов, Вячеслав Иванович}}. У 1906—1907 гадах апублікаваў кнігі вершаў «Яр», «Пярун», «Дзікая воля» — гэта былі [[Сімвалізм|сімваліцкія]] творы з [[фальклор]]ным ухілам. У 1909 годзе публікаваўся ў часопісе «{{нп3|Пробуждение||ru|Пробуждение (журнал)}}». Але ў 1910-я гады Гарадзецкі разышоўся з сімвалістамі і ў 1912 стаў адным з арганізатараў {{нп3|Цэх паэтаў|Цэху паэтаў|ru|Цех поэтов}} (разам з паэтам [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Мікалаем Гумілёвым]]). У 1911 годзе падрыхтаваў і выдаў двухтомны зборнік вершаў {{нп3|Іван Савіч Нікіцін|Івана Нікіціна|ru|Никитин, Иван Саввич}} з уласным уступным артыкулам.

Да 1915 адносіцца арганізацыя гуртка сялянскіх пісьменнікаў «Прыгажосць», з якога выйшлі так званыя «новыя сялянскія паэты»: [[Сяргей Аляксандравіч Ясенін|С. Ясенін]], [[Сяргей Антонавіч Клычкоў|С. Клычкоў]], [[Мікалай Аляксеевіч Клюеў|М. Клюеў]], {{нп3|Аляксандр Шыраевец|А. Шыраевец|ru|Ширяевец, Александр}}.

=== Першая сусветная вайна ===

З восені 1916 знаходзіўся на Каўказскім фронце [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў якасці прадстаўніка Саюза гарадоў і ваеннага карэспандэнта. Пазней некаторы час працаваў санітарам у лагеры для хворых [[Сыпны тыф|сыпным тыфам]]. Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выдаў кнігу вершаў «Анёл Арменіі», дзе, у прыватнасці, адлюстравана тэма [[генацыд армян|генацыду армян]]. Калі быў у [[Баку]], Гарадзецкі загадваў мастацкім аддзяленнем {{нп3|Расійскае тэлеграфнае агенцтва|РАСТА|ru|Российское телеграфное агентство}}, затым працаваў у палітупраўленні [[Каспійскі флот|Каспійскага флоту]].

=== Маскоўскі перыяд ===

З 1921 года жыў у Маскве, шмат публікаваўся, перакладаў паэзію — як народаў СССР, так і замежную. Да 1924 года працаваў заглітам у Маскоўскім [[Маскоўскі акадэмічны тэатр імя Уладзіміра Маякоўскага|Тэатры Рэвалюцыі]], рэдагаваў часопіс «[[Искусство трудящимся]]»&lt;ref&gt;{{нп3|Літаратурная энцыклапедыя|Литературная энциклопедия|ru|Литературная энциклопедия}} — [[1929]] — Том 2 — С. 640.&lt;/ref&gt;, затым да 1932 года — у літаратурным аддзеле газеты «{{нп3|Известия||ru|Известия}}». У 1930-я гады шмат працаваў над опернымі [[лібрэта]] — гэта быў добры і адносна бяспечны спосаб літаратурнага заробку. Пераклаў лібрэта опер: «{{нп3|Фідэліа||ru|Фиделио}}» [[Людвіг ван Бетховен|Бетховена]], «{{нп3|Два дня|Вадавоз|fr|Les Deux Journées}}» [[Луіджы Керубіні|Л. Керубіні]], «{{нп3|Нюрнбергскія майстэрзінгеры||ru|Нюрнбергские мейстерзингеры}}» і «{{нп3|Лаэнгрын (опера)|Лаэнгрін|ru|Лоэнгрин (опера)}}» [[Вільгельм Рыхард Вагнер|Р. Вагнера]]. Напісаў новы тэкст («неманархічны») оперы [[Міхаіл Іванавіч Глінка|М. Глінкі]] «{{нп3|Жыццё за цара||ru|Жизнь за царя}}», якая атрымала назву «Іван Сусанін».

=== Апошнія гады ===

Падчас Айчыннай вайны быў у эвакуацыі ва [[Узбекістан]]е і [[Таджыкістан]]е, перакладаў мясцовых паэтаў. Выступаў як крытык і літаратуразнавец.

У 1958 г. апублікаваў аўтабіяграфічны нарыс «Мой шлях».

== Творчасць ==

=== Літаратурная творчасць ===

Пісаць вершы стаў з дзяцінства; першая ж кніга «Ярь» (1907) звярнула на сябе ўвагу. Паэзія Гарадзецкага 1907—1912 уваходзіць у рэчышча сімвалісцкага руху. Раннія працы (зборнікі «Ярь» і «Перун», 1907) цікавыя перш за ўсё спробай сінтэзаваць моўныя дасягнення сімвалізму з народным мовай (тут — збольшага — вытокі позняй «сялянскай» паэзіі і — у пэўнай ступені — футурызму). Характэрна таксама адлюстраванне ў гэтых першых досведах сацыяльных матываў (водгукі рэвалюцыі 1905). Паэтыка гэтага перыяду часткова прымыкае да бальмонтаўская (гегемонія напеўнасці), але моцны ўплыў на яго аказалі {{нп3|Вячаслаў Іванавіч Іванаў|В. Іванаў|ru|Иванов, Вячеслав Иванович}} і [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|А. Блок]]. У далейшым Гарадзецкі ўводзіць у паэтычны абарот і цалкам новыя рытмы, якія да того ўтрымаліся ў літаратуры. Але ўжо і тады Гарадзецкага вылучаў з асяроддзя сімвалістаў «непасрэдны захоп быццём», жыццярадаснае і жыццярадаснае светаадчуванне. У 1912 годзе Гарадзецкі парваў з сімвалізмам і разам з [[Мікалай Сцяпанавіч Гумілёў|Гумілёвым]] заснаваў новуюя плынь — [[акмеізм]]. Адказваючы запытам буржуазнай інтэлігенцыі перадваеннай пары, Гарадзецки імкнуўся звесці паэзію з містычных вышынь на зямлю, надаць ёй цвярозы рэчавы, матэрыяльны адбітак. Свайму субрату па школе [[Восіп Эмілевіч Мандэльштам|В. Мандэльштаму]] Гарадзецкі ставіць у заслугу тое, што «ён верыць у вагу, ён паважае прастору, ён пяшчотна любіць матэрыял, ён рэчывы не папракае за марудлівасць і сталасць». У сувязі з гэтым у паэтыцы Гарадзецкага маляўнічасць, пластычнасць мяняе ранейшую музычнасць і напеўнасць. Імперыялістычную вайну 1914 года, як і ўсе акмеісты, сустрэў патрыятычнымі вершамі.

{{Пачатак цытаты}}
У сваёй ранняй лірыцы Гарадзецкі выпрабаваў ўплыў сімвалістаў, перш за ўсё — {{нп3|Вячаслаў Іванавіч Іванаў|Вячаслава Іванава|ru|Иванов, Вячеслав Иванович}}, [[Аляксандр Аляксандравіч Блок|А. Блока]] і [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|К. Бальмонта]], для яго характэрна вяртанне да матываў паганскай [[Славянская міфалогія|славянскай міфалогіі]] і першабытных сіл, якія праяўляюцца ў сувязі з прыродай. Пасля бальшавіцкага перавароту Гарадзецкі пісаў палітычныя вершы — ад агітак перыяду Грамадзянскай вайны, прывітанняў пралетарскім паэтам (1921), партыйным з’ездам (1931, 1958) і касманаўтам (1962) да тэксту кантаты «Песня пра партыю».
{{Канец цытаты|крыніца ={{нп3|Вольфганг Казак||ru|Казак, Вольфганг}}}}

Аддаючы ў апошнія гады шмат часу практычнай рэдакцыйна-выдавецкай і тэатральнай дзейнасці, Гарадзецкі разам з тым працаваў і ў галіне літаратуры, апублікаваўшы з 1920 некалькі зборнікаў вершаў, прозы, шэраг п’ес і твораў, прызначаных для масавага чытача; асобна неабходна адзначыць вялікую яго працу па стварэнні дзіцячай літаратуры. Гарадзецкі імкнуўся зліць сваю паэтычную творчасць з агульным савецкім будаўніцтвам, шчыра раздзіраючы са старымі навыкамі і традыцыямі. «Хай з крывёй мы здзіраем рыззё, але спушчу яго з сябе», — пісаў ён у адным з вершаў. Але гэта пераадоленне «рыззя» даецца Гарадзецкаму нялёгка: яго рэвалюцыйным вершам часта не хапае выразнасці і цэласнасці, гэтак характэрных для былой творчасці паэта.

=== Крытыка і пераклады ===

Гарадзецкі багата працаваў і як крытык. Найважнейшы яго крытычны артыкул — «Некаторыя плыні ў сучаснай рускай паэзіі» («{{нп3|Аполлон (часопіс)|Аполлон|ru|Аполлон (журнал)}}», No 1 за 1913) — была праграмным маніфестам акмеізму. Варта адзначыць яшчэ: уводны артыкул да збору твораў {{нп3|Іван Савіч Нікіцін|І. С. Нікіціна|ru|Никитин, Иван Саввич}} (1911); артыкул пра [[Уладзімір Галакціёнавіч Караленка|В. Г. Караленку]] (у зборніку «Наши дни», No 2, Москва, 1922). Празаічныя творы Гарадзецкага (у т. л. і лепшыя рэчы, як раман «Чырвоны смерч», аповесць «Сутулаўскае гняздо» і інш.) уяўляюць значна меншую цікавасць (за выключэннем некаторых казак). З даволі шматлікіх перакладаў Гарадзецкага асабліва характэрныя «Ночь» М. Марціні&lt;!--Магчыма, Фаўста Марыя Марціні--&gt;, «Астрожныя песни» {{нп3|Эрнст Толлер|Э. Толера|ru|Толлер, Эрнст}}, дзве п’есы [[Мальер]]а. З твораў беларускай літаратуры перакладаў вершы і паэмы [[Янка Купала|Я. Купалы]] («[[Над ракой Арэсай]]», «[[Барысаў (паэма)|Барысаў]]») і [[Якуб Колас|Я. Коласа]] («Хата рыбака», саўмесна з [[Барыс Сяргеевіч Ірынін|Б. Ірыніным]] і [[Пётр Андрэевіч Сямынін|П. Сямыніным]]; «[[Новая зямля (паэма)|Новая зямля]]»). Прысвяціў [[Янка Купала|Я. Купалу]] вершы.

=== Выяўленчая творчасць ===

У дзень прыходу ў [[Баку]] Чырвонай Арміі ў красавіку 1920 года Сяргей Мітрафанаў быў прызначаны загадчыкам мастацкага аддзела {{нп3|Расійскае тэлеграфнае агенцтва|РАСТА|ru|Российское телеграфное агентство}}. Яно займалася выпускам плакатаў, партрэтаў важдзёў, якія вырабляліся ў тым ліку ўручную&lt;ref name=&quot;ГСМ&quot;&gt;[https://www.ourbaku.com/index.php/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Городецкий Сергей Митрофанович] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. У калектыў уваходзілі сярод іншых мастакі {{нп3|Азім Аслан аглы Азімзадэ|Азімзадэ|ru|Азимзаде, Азим Аслан оглы}} і {{нп3|Саламон Бенедыктавіч Тэлінгатэр|С. Тэлінгатэр|ru|Телингатер, Соломон Бенедиктович}} выдавалі часопіс «Мастацтва» рускай і цюркскай мовай, выйшла 2 нумары, абодва ў 1921 годзе&lt;ref name=&quot;ГСМ&quot;/&gt;. Сам С. Гарадзецкі не толькі займаўся сачыненнем вершаў і подпісаў для плакатаў, але і непасрэдна ўдзельнічаў у маляванні і афармленні&lt;ref name=&quot;ГСМ&quot;/&gt;. Захаваліся некалькі плакатаў, якія належаць пэндзлю Гарадзецкага, а таксама некалькі «Вокнаў БакКаўРАСТА» з яго вершамі і малюнкамі — «Да здравствует освободительница трудящихся Кавказа ХI армия!», «Помощь Баку голодающей России», «Освобожденные женщины Востока» і інш. У Баку Сяргей Гарадзецкі ніколі не разлучаўся з алоўкам і фарбамі, хадзіў на эцюды ў маляўнічыя куткі Баку і на нафтапромыслы, рабіў накіды партрэтаў і гумарыстычныя малюнкі.

Вядомы выяўленчыя работы С. Гарадзецкага ў такіх жанрах, як [[пейзаж]], [[шарж]], [[партрэт]], [[плакат]], [[карыкатура]], [[кніжная графіка]] і іншых.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (16.04.1964)

== Сям’я ==
[[Файл:Gorodetsky by Repin.jpg|250px|міні|[[Ілья Яфімавіч Рэпін|І. Я. Рэпін]], «Партрэт паэта, празаіка, перакладчыка і драматурга Сяргея Мітрафанавіча Гарадзецкага з {{нп3|Ганна Аляксееўна Гарадзецкая|жонкай|ru|Городецкая, Анна Алексеевна}}», 1914.]]
* Жонка — актрыса і паэтка {{нп3|Ганна Аляксееўна Гарадзецкая||ru|Городецкая, Анна Алексеевна}} (народж. Казельская); (літ. псеўданім Нимфа Бел-конь-Любомирская; (1889—1945). Замужам за С. Г. з 1908. Па словах А. А. Блока адрознівалася незвычайнай прыгажосцю.
* Дачка — [[:d:Q55451738|Рагнеда Гарадзецкая-Бірукова]] (р. 1909), унучка Наталля Юр’еўна Бірукова, праўнучка — Таццяна.

== Адрасы ў Санкт-Пецярбургу ==

да 1911 — {{нп3|12-13-я лініі Васільеўскага вострава|12-я лінія|ru|12—13-я линии Васильевского острова}}, 15;

1911—1913 — даходны дом — набярэжная ракі [[Фантанка|Фантанкі]], 143;

з 1914 — даходны дом — {{нп3|Малая Пасадская вуліца (Санкт-Пецярбург)|Малая Пасадская|ru|Малая Посадская улица (Санкт-Петербург)}}, 14.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|5|||48}}

== Спасылкі ==
* [http://www.silverage.ru/poets/gorodez_poet.html Сярэбранае стагоддзе ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120506022350/http://www.silverage.ru/poets/gorodez_poet.html |date=6 мая 2012 }}
* [http://www.litera.ru/stixiya/authors/gorodeckij/all.html Стыхіра ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110611075229/http://www.litera.ru/stixiya/authors/gorodeckij/all.html |date=11 чэрвеня 2011 }}
* [http://slova.org.ru/gorodeckiy/index/ Словы ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110827111042/http://slova.org.ru/gorodeckiy/index/ |date=27 жніўня 2011 }}
* [http://www.literarus.org/arkiv/rus2009/rus1d_2009.php/ Пра Фінляндыю ў паэзіі Гарадзецкага ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304122425/http://www.literarus.org/arkiv/rus2009/rus1d_2009.php/ |date=4 сакавіка 2016 }}
* [https://www.ourbaku.com/index.php/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%84%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 Городецкий Сергей Митрофанович] {{ref-ru}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Гарадзецкі Сяргей Мітрафанавіч}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі Шостай Санкт-Пецярбургскай гімназіі]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Акмеізм]]
[[Катэгорыя:Рускамоўныя пісьменнікі XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Рускі сімвалізм]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Літаратурнага інстытута імя А. М. Горкага]]</text>
      <sha1>byetharw73p4sccwfhis2jhx6fid4kr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сімушыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>117000</id>
    <revision>
      <id>5181892</id>
      <parentid>4634338</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:22:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181892</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7168" sha1="rhrtld3ffhsj3vgwr86lgscc2jjtzqv" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва             = Сімушыр
 |Нацыянальная назва = ru/Симушир 
 |Карта                = Kuriles Simushir.PNG
 |Краіна                    = Расія
 |Акваторыя                 = Ціхі акіян
 |lat_dir = N |lat_deg = 46 |lat_min = 58 |lat_sec = 
 |lon_dir = E |lon_deg = 152 |lon_min = 00 |lon_sec = 
 |region                   = RU
 |CoordScale          =  
 |Плошча              = 227.6 
 |Плошча заліваў      = 
 |Вышыня               =  1360
 |Насельніцтва            = 0
 |Год                 =  
 |Выява          = Simushir ISS015-E-26171.jpg
 |Памер выявы   = 300 
 |Подпіс выявы  = Выгляд з космасу
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Simushir
}}

'''Востраў Сімушыр''' ({{lang-ru|Симушир}}) — востраў у Вялікай градзе [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. Адміністрацыйна ўваходзіць у склад [[Сахалінская вобласць|Сахалінскай вобласці]] [[Расія|Расіі]]. Плошча — 227,6 км²&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?simushir |title=Востраў Сімушыр |access-date=5 чэрвеня 2012 |archive-date=30 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210630215321/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?simushir |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Прырода і геаграфія ==
Востраў мае [[вулкан]]ічнае паходжанне. Выцягнуты з паўднёвага захаду на паўночны ўсход на 59 км, найбольшая шырыня — 13 км. Складаецца з некалькіх вулканічных масіваў, злучаных узгорыстымі і нізіннымі пярэсмыкамі. Паўночная і паўночна-ўсходнія ўскраіны ўзгорыстыя.

Найвышэйшы пункт — вулканічны пік Прэво (1360 м) у цэнтральнай частцы. Горы і частка ўзгоркаў складзены з крышталёвых горных парод, у тым ліку [[базальт]]аў. Паверхня часткі ўзгоркаў — з [[пемза|пемзы]]. Схілы гор стромкія, раздзеленыя глыбокімі разорамі з-за сталых ападкаў. На ўзбярэжных абрывах сустракаюцца [[пячора|пячоры]].

Паверхневыя воды прадстаўлены рэдкай сеткай невялікіх рэк і ручаёў. На паўднёва-заходнім беразе яны зрынаюцца ў мора [[вадаспад]]амі. У сярэдняй нізіне маецца вулканічнае бяссцёкавае [[возера]].

[[Клімат]] умераны марскі, прахалодны. Сярэдняя гадавая тэмпература вагаецца ад −5,1 °C у [[люты]]м да 10,6 °C у [[жнівень|жніўні]]. Сярэдняя вільготнасць — 88,1 %, прычым найбольш вільготныя месяцы — з [[май|мая]] па [[верасень]]. Сярэдняя колькасць ападкаў — 1630,7 у год.

[[Флора]] прадстаўлена рознымі травамі і хмызнякамі, у тым ліку зараснікамі [[вольха|алешыны]], [[Бяроза карлікавая|карлікавай бярозы]], [[Верасовыя|верасаў]], хвоі сібірскай кедравай і г. д. Ля ўзбярэжжа знаходзяцца зёлкавыя лугі. Маюцца невялікія па плошчы імшары.

Распаўсюджаныя жывёлы — [[лісіца|лісы]], [[пясец|пясцы]], [[грызуны]], [[ластаногія]], марскія [[птушкі]].

== Гісторыя ==
Першымі насельнікамі былі [[айны]]. На іх мове назва Сімушыра значыла «знаёмы востраў». Акрамя традыцыйных лову рыбы і палявання на марскіх звяроў, мясцовыя тубыльцы займаліся здабычай і апрацоўкай [[базальт]]у.

[[Рускія]] і [[японцы]] пачалі даследаванне Сімушыра з [[XVIII стагоддзе|XVIII ст.]] У 1875—1945 гг. ён уваходзіў у склад [[Японія|Японіі]]. Айны былі пераселены на поўдзень [[Курыльскія астравы|Курыльскіх астравоў]]. На Сімушыры працавалі японскія дзяржаўныя сельскагаспадарчыя гадавальнікі, праводзіліся даследаванні магчымасцяў [[земляробства]], развядзення [[Авечка свойская|авечак]] і [[Карова|буйной рагатай жывёлы]], былі інтрадуцыраваны [[лісіца|лісы]] і [[пясец|пясцы]].

Пасля далучэння да [[РСФСР]] (1945 г.) на востраве некаторы час дзейнічалі ваенная памежная база, [[Метэаралогія|метэаралагічная]] станцыя, існавалі жылыя паселішчы. Зараз востраў незаселены.

У [[2002]] г. [[расія|расійскімі]] ўладамі абмяркоўвалася ідэя стварэння на Сімушыры сховішча радыеактыўных адыходаў&lt;ref&gt;[http://www.newsru.com/russia/26mar2002/ostrov.html Курильский остров Симушир станет хранилищем радиоактивных отходов]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?simushir Падрабязнае апісанне і карта вострава] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210630215321/http://www.kurilstour.ru/islands.shtml?simushir |date=30 чэрвеня 2021 }}
* [http://yachta-kotoyarvi.narod.ru/K-09.html Вандроўка]
* [http://www.polartrec.com/expeditions/kuril-islands-biocomplexity/journals/2007-07-24 Раскопкі на Сімушыры]
* [http://simushir2011.host-cafe.ru Горад-прывід на Сімушыры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200117113134/http://simushir2011.host-cafe.ru/ |date=17 студзеня 2020 }}

[[Катэгорыя:Курыльскія астравы]]
[[Катэгорыя:Астравы Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Астравы Ахоцкага мора]]
[[Катэгорыя:Незаселеныя астравы]]

{{Курыльскія астравы}}</text>
      <sha1>rhrtld3ffhsj3vgwr86lgscc2jjtzqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Башар Асад</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119143</id>
    <revision>
      <id>5181933</id>
      <parentid>4925310</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адхіленне ад улады */</comment>
      <origin>5181933</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6811" sha1="3mkfw7audv91iptckzfa4f46lsozw7b" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}
'''Башар Хафез аль-Асад''' ({{Lang-ar|بشار حافظ الأسد}}; {{ВД-Прэамбула}}) — сірыйскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, 16-ы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] (2000—2024). Пераабраны ў 2007, 2014 і 2021 гадах.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Нарадзіўся 11 верасня 1965 года ў [[Дамаск]]у ў сям’і камандуючага сірыйскімі ВПС і СПА брыгаднага генерала [[Хафез Асад|Хафеза Асада]], які стаў пазней прэзідэнтам Сірыі.

Пачатковую і сярэднюю адукацыю атрымаў у элітным араба-французскім ліцэі «Хурыя» у Дамаску. У 1982 годзе завяршыў навучанне ў ліцэі і атрымаў ступень [[бакалаўр]]а, а ў 1988 годзе з чырвоным дыпломам скончыў медыцынскі факультэт Дамаскага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Урач-афтальмолаг», пасля чаго працаваў у ваенным шпіталі Тышрын ў прыгарадзе Дамаска.

У 1991 годзе (па іншых дадзеных — у 1992 годзе) з’ехаў на стажыроўку ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — у афтальмалагічны цэнтр Western Eye Hospital пры бальніцы Святой Марыі, размешчанай у раёне Падынгтан ў Лондане. За мяжой Асад узяў сабе псеўданім, каб ніхто не ведаў, што ён сын сірыйскага прэзідэнта. Ён удзельнічаў у міжнародных навуковых сімпозіумах і аддаваў перавагу праводзіць час у коле сірыйскіх інтэлектуалаў. Акрамя [[афтальмалогія|афтальмалогіі]], захапляўся інфарматыкай.

Першапачаткова сваім пераемнікам на пасадзе кіраўніка дзяржавы Хафез Асад бачыў свайго старэйшага сына Басіля, але той загінуў у 1994 годзе ў аўтакатастрофе. Пасля гібелі брата Башар вярнуўся ў Сірыю. Ён паступіў у ваенную акадэмію ў сірыйскім горадзе [[Хомс]] і ў 1995 годзе ў званні капітана ўжо камандаваў танкавым батальёнам, затым узначальваў Рэспубліканскую гвардыю. У студзені 1999 года яму было прысвоена званне палкоўніка.

=== На чале дзяржавы ===
Хафез Асад памёр 10 чэрвеня 2000 года ад сардэчнай недастатковасці. На наступны дзень пасля смерці сірыйскага лідара выканаўца абавязкаў прэзідэнта Сірыі, першы віцэ-прэзідэнт Хадам прысвоіў Башару Асаду званне генерал-лейтэнанта і прызначыў яго вярхоўным галоўнакамандуючым арміі. Сірыйскі парламент змяніў канстытуцыю, знізіўшы мінімальны ўзрост кандыдата ў прэзідэнты з 40 да 34 гадоў адмыслова для абрання на гэтую пасаду Башара Асада.

20 чэрвеня на з’ездзе кіруючай партыі [[Баас]] Башар Асад быў абраны генеральным сакратаром і вылучаны адзіным кандыдатам у прэзідэнты, а праз тыдзень яго кандыдатура была адобрана парламентам. 10 ліпеня ў краіне прайшоў рэферэндум, па выніках якога Башар Асад быў абраны прэзідэнтам Сірыі, набраўшы 97,29 % галасоў.

27 мая 2007 года ў Сірыі прайшоў чарговы рэферэндум па перавыбранні Асада кіраўніком дзяржавы. У [[выбарчы бюлетэнь]] было ўключана толькі адно пытанне: «давяраеце вы кіраванне краінай Башару Асаду да 2014 года?». Па выніках рэферэндуму Башар Асад быў пераабраны на другі тэрмін, набраўшы 97,62 % галасоў.

=== Адхіленне ад улады ===
8 снежня 2024 года, у сувязі з наступленнем паўстанцаў і [[Падзенне Дамаска (2024)|падзеннем Дамаска]], пакінуў Сірыю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cwy8xzxe0w7t|title=Syria latest: Rebels capture Damascus, saying President Assad has fled|lang=en-GB|website=BBC News|access-date=2024-12-08}}&lt;/ref&gt; і збег у Расію&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/22612783 Асад в Москве и безопасность российских баз. Что сказал источник в Кремле]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

11 жніўня 2026 года крымінальны суд у Дамаску завочна прысудзіў Башара Асада да смяротнага пакарання за  злачынствы, учыненыя за гады грамадзянскай вайны&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bashar al-Assad, Atef Najib sentenced to death in landmark Syria trial |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/11/bashar-al-assad-atef-najib-sentenced-to-death-in-landmark-syria-trial |access-date=2026-08-16 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* Богдан С., Пабеданосцава Кая А., Сірыя: сакрэт Асадаў // Наша гісторыя, № 2, 2018, с. 70 — 75. ISBN 2617—2305

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Асад Башар}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Сірыі]]
[[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]]</text>
      <sha1>3mkfw7audv91iptckzfa4f46lsozw7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181939</id>
      <parentid>5181933</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Адхіленне ад улады */</comment>
      <origin>5181939</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6867" sha1="tjbagekd04hs4us657iemr1rx0fwe1n" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч}}
'''Башар Хафез аль-Асад''' ({{Lang-ar|بشار حافظ الأسد}}; {{ВД-Прэамбула}}) — сірыйскі палітычны і дзяржаўны дзеяч, 16-ы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] (2000—2024). Пераабраны ў 2007, 2014 і 2021 гадах.

== Біяграфія ==

=== Раннія гады ===
Нарадзіўся 11 верасня 1965 года ў [[Дамаск]]у ў сям’і камандуючага сірыйскімі ВПС і СПА брыгаднага генерала [[Хафез Асад|Хафеза Асада]], які стаў пазней прэзідэнтам Сірыі.

Пачатковую і сярэднюю адукацыю атрымаў у элітным араба-французскім ліцэі «Хурыя» у Дамаску. У 1982 годзе завяршыў навучанне ў ліцэі і атрымаў ступень [[бакалаўр]]а, а ў 1988 годзе з чырвоным дыпломам скончыў медыцынскі факультэт Дамаскага ўніверсітэта па спецыяльнасці «Урач-афтальмолаг», пасля чаго працаваў у ваенным шпіталі Тышрын ў прыгарадзе Дамаска.

У 1991 годзе (па іншых дадзеных — у 1992 годзе) з’ехаў на стажыроўку ў [[Вялікабрытанія|Вялікабрытанію]] — у афтальмалагічны цэнтр Western Eye Hospital пры бальніцы Святой Марыі, размешчанай у раёне Падынгтан ў Лондане. За мяжой Асад узяў сабе псеўданім, каб ніхто не ведаў, што ён сын сірыйскага прэзідэнта. Ён удзельнічаў у міжнародных навуковых сімпозіумах і аддаваў перавагу праводзіць час у коле сірыйскіх інтэлектуалаў. Акрамя [[афтальмалогія|афтальмалогіі]], захапляўся інфарматыкай.

Першапачаткова сваім пераемнікам на пасадзе кіраўніка дзяржавы Хафез Асад бачыў свайго старэйшага сына Басіля, але той загінуў у 1994 годзе ў аўтакатастрофе. Пасля гібелі брата Башар вярнуўся ў Сірыю. Ён паступіў у ваенную акадэмію ў сірыйскім горадзе [[Хомс]] і ў 1995 годзе ў званні капітана ўжо камандаваў танкавым батальёнам, затым узначальваў Рэспубліканскую гвардыю. У студзені 1999 года яму было прысвоена званне палкоўніка.

=== На чале дзяржавы ===
Хафез Асад памёр 10 чэрвеня 2000 года ад сардэчнай недастатковасці. На наступны дзень пасля смерці сірыйскага лідара выканаўца абавязкаў прэзідэнта Сірыі, першы віцэ-прэзідэнт Хадам прысвоіў Башару Асаду званне генерал-лейтэнанта і прызначыў яго вярхоўным галоўнакамандуючым арміі. Сірыйскі парламент змяніў канстытуцыю, знізіўшы мінімальны ўзрост кандыдата ў прэзідэнты з 40 да 34 гадоў адмыслова для абрання на гэтую пасаду Башара Асада.

20 чэрвеня на з’ездзе кіруючай партыі [[Баас]] Башар Асад быў абраны генеральным сакратаром і вылучаны адзіным кандыдатам у прэзідэнты, а праз тыдзень яго кандыдатура была адобрана парламентам. 10 ліпеня ў краіне прайшоў рэферэндум, па выніках якога Башар Асад быў абраны прэзідэнтам Сірыі, набраўшы 97,29 % галасоў.

27 мая 2007 года ў Сірыі прайшоў чарговы рэферэндум па перавыбранні Асада кіраўніком дзяржавы. У [[выбарчы бюлетэнь]] было ўключана толькі адно пытанне: «давяраеце вы кіраванне краінай Башару Асаду да 2014 года?». Па выніках рэферэндуму Башар Асад быў пераабраны на другі тэрмін, набраўшы 97,62 % галасоў.

=== Адхіленне ад улады ===
8 снежня 2024 года, у сувязі з наступленнем паўстанцаў і [[Падзенне Дамаска (2024)|падзеннем Дамаска]], пакінуў Сірыю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cwy8xzxe0w7t|title=Syria latest: Rebels capture Damascus, saying President Assad has fled|lang=en-GB|website=BBC News|access-date=2024-12-08}}&lt;/ref&gt; і збег у Расію&lt;ref&gt;[https://tass.ru/politika/22612783 Асад в Москве и безопасность российских баз. Что сказал источник в Кремле]{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

11 жніўня 2026 года крымінальны суд у Дамаску завочна прысудзіў Башара Асада да смяротнага пакарання за  злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Bashar al-Assad, Atef Najib sentenced to death in landmark Syria trial |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/11/bashar-al-assad-atef-najib-sentenced-to-death-in-landmark-syria-trial |access-date=2026-08-16 |website=Al Jazeera |language=en}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* Богдан С., Пабеданосцава Кая А., Сірыя: сакрэт Асадаў // Наша гісторыя, № 2, 2018, с. 70 — 75. ISBN 2617—2305

== Спасылкі ==
{{Commons}}

{{Wikidata/Ancestors}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Асад Башар}}
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Сірыі]]
[[Катэгорыя:Палітыкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спіс спецыяльна прызначаных грамадзян і заблакіраваных асоб]]</text>
      <sha1>tjbagekd04hs4us657iemr1rx0fwe1n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прэзідэнт Перу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119341</id>
    <revision>
      <id>5181911</id>
      <parentid>5181515</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:31:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181911</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2971" sha1="ogzcz3kxf87ikip54v3cu6ytakuy7zo" xml:space="preserve">{{Дзяржаўная пасада
|пасада                = Прэзідэнт Перу
|арыгінальная назва    = Presidente de la República
|краіна                = [[Перу]]
|эмблема               = Insignia of the President of Peru.svg
|шырыня эмблемы        = 
|подпіс эмблемы        = Штандарт Прэзідэнта Перу
|цяперашні             = 
|прызначаны            = 
|партрэт               = 
|шырыня партрэта       = 
|подпіс партрэта       = 
|форма звароту         = 
|рэзідэнцыя            = [[Палац урада (Перу)|Палац урада]]
|намінуецца            = 
|прызначаецца          = выбіраецца ўсеагульным тайным галасаваннем
|тэрмін паўнамоцтваў   = 5 гадоў
|з'явілася             = [[28 ліпеня]] [[1821]]
|першы                 = [[Хасэ дэ Сан-Марцін]]
|сайт                  = http://www.presidencia.gob.pe/
}}
'''Прэзідэ́нт [[Перу|Перу́]]''' ({{lang-es|Presidente del Perú}}) — кіраўнік дзяржавы ў Перу, вышэйшая дзяржаўна пасада краіны.

Паводле канстытуцыі Перу прэзідэнт вызначае ўнутраную і знешнюю палітыку дзяржавы, а таксама з’яўляецца галоўнакамандуючым [[Узброеныя сілы Перу|арміі]] і паліцэйскіх сіл Перу. На працягу гісторыі Рэспублікі Перу роля прэзідэнта ў палітычным жыцці краіны змянялася, як і яго правы і абавязкі. Таксама ў розны час мяняўся і тытул кіраўніка Перу, але ў заходняй гістарыяграфіі ўсіх кіраўнікоў рэспубліканскага Перу прынята называць прэзідэнтамі.

Паводле Канстытуцыі Перу 1993 года прэзідэнт выбіраецца ўсеагульным тайным галасаваннем тэрмінам на 5 гадоў. Інаўгурацыя прэзідэнта праходзіць кожны раз [[28 ліпеня]], гэты дзень з’яўляецца нацыянальным святам і выхадным днём. З 7 снежня 2022 да 10 кастрычніка 2025 года прэзідэнт Перу — [[Дзіна Балуартэ]].

== Гл. таксама ==
* [[Спіс прэзідэнтаў Перу]]

{{Паўднёвая Амерыка паводле тэм|Прэзідэнт|Прэзідэнты}}

[[Катэгорыя:Гісторыя Перу]]
[[Катэгорыя:Прэзідэнты Перу| ]]</text>
      <sha1>ogzcz3kxf87ikip54v3cu6ytakuy7zo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Біяграфіі/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>121975</id>
    <revision>
      <id>5181899</id>
      <parentid>5181507</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+3 новых</comment>
      <origin>5181899</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2037" sha1="cekvyjefecrkqndp4l1ekhnp0e4dgkr" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Саветы|2026-08-16T14:58:00Z|Ігар Бортнік}}
{{Новы артыкул|Джу Жундзі|2026-08-16T09:24:13Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Genesis|2026-08-16T06:43:24Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Ежы Рэмер|2026-08-15T13:15:41Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Ванда Тэлакоўская|2026-08-15T01:04:10Z|Siarhei V}}
{{Новы артыкул|Вінцэнцій Кадлубек|2026-08-14T16:42:43Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Юзаф Ваўжэцкі|2026-08-14T10:00:24Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Эма Томас|2026-08-14T07:32:51Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Валерый Пятровіч Дзевіскіба|2026-08-14T07:20:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Альберт Леанідавіч Філозаў|2026-08-14T05:53:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Пикник|2026-08-13T18:45:05Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Габрыель Жанчынскі|2026-08-13T10:22:55Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Франсіска дэ Паула Сантандэр|2026-08-13T10:01:00Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cekvyjefecrkqndp4l1ekhnp0e4dgkr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяржаўны сакратар ЗША</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127021</id>
    <revision>
      <id>5181954</id>
      <parentid>5180247</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-44888-06</username>
        <id>172689</id>
      </contributor>
      <origin>5181954</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20860" sha1="epbntzb72ofsohfdrni4jvbrpxvdfnb" xml:space="preserve">{{Значэнні|Дзяржаўны сакратар}}
{{Пасада ў Кабінеце Прэзідэнта ЗША
| пасада              = Дзяржаўны сакратар ЗША
| арыгінальная назва  = United States Secretary of State
| эмблема                = Seal of the United States Department of State.svg
| памер эмблемы         = 120px
| подпіс пад эмблемай   = Афіцыйная пячатка
| дэпартамент            = [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|Дзяржаўны дэпартамент]]
| партрэт                =
| займае пасаду   = 
| займае пасаду з = 
| першы на пасадзе     = [[Томас Джэферсан]]
| утварэнне            = [[6 красавіка]] [[1789]] года
| пераемнасць        = 
| вэб-сайт               = [http://www.state.gov/ www.state.gov] {{ref-en}}
}}
'''Дзяржаўны сакратар ЗША''' ({{lang-en|United States Secretary of State}}) узначальвае [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША|'''Дзяржаўны дэпартамент''']] — ведамства знешняй палітыкі [[ЗША]], заснаванае ў [[1789]]. Пост дзяржаўнага сакратара ЗША аналагічны пасадзе [[Міністр замежных спраў|міністра замежных спраў]] у большасці іншых дзяржаў. Дзяржаўны сакратар з’яўляецца [[Наследаванне прэзідэнцкіх паўнамоцтваў у ЗША|чацвёртай паводле парадку замяшчэння]] прэзідэнцкай улады асобай.

Кандыдатура на пост дзяржсакратара прызначаецца прэзідэнтам і зацвярджаецца сенатам.

== Спіс Дзяржаўных сакратароў ЗША ==
{{main|Спіс Дзяржаўных сакратароў ЗША}}
{| class=&quot;wikitable&quot;
!rowspan=&quot;2&quot;| #
!rowspan=&quot;2&quot;| Выява
!rowspan=&quot;2&quot;| Імя і прозвішча
!rowspan=&quot;2&quot;| Родны штат
!colspan=&quot;2&quot;| тэрмін на пасадзе
!rowspan=&quot;2&quot;| Прэзідэнт (ы)
|-
! пачатак !! канец
|-
| {{abbr|в. а.|выканаўца абавязкаў|0}}
| [[Файл:John Jay (Gilbert Stuart portrait).jpg|75px]]
| [[Джон Джэй]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[26 верасня]] [[1789]]
| [[22 сакавіка]] [[1790]]
| [[Джордж Вашынгтон]]
|-
|1
| [[Файл:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|75px]]
| [[Томас Джэферсан]]
| [[Вірджынія]]
| [[22 сакавіка]] [[1790]]
| [[31 снежня]] [[1793]]
| [[Джордж Вашынгтон]]
|-
|2
| [[Файл:EdRand.jpg|75px]]
| [[Эдмунд Рэндальф]]
| [[Вірджынія]]
| [[2 студзеня]] [[1794]]
| [[20 жніўня]] [[1795]]
| [[Джордж Вашынгтон]]
|-
|3
| [[Файл:Timothy-Pickering.jpg|75px]]
| [[Цімаці Пікерынг]]
| [[Масачусетс]]
| [[10 снежня]] [[1795]]
| [[12 мая]] [[1800]]
| [[Джордж Вашынгтон]]&lt;br /&gt; [[Джон Адамс]]
|-
| {{abbr|в. а.|выканаўца абавязкаў|0}}
| [[Файл:Charleslee.png|75px]]
| [[Чарлз Лі]]
| [[Вірджынія]]
| [[13 мая]] [[1800]]
| [[5 чэрвеня]] [[1800]]
| [[Джон Адамс]]
|-
|4
| [[Файл:CJMarshall.jpg|75px]]
| [[Джон Маршал]]
| [[Вірджынія]]
| [[13 чэрвеня]] [[1800]]
| [[4 лютага]] [[1801]]
| [[Джон Адамс]]
|-
| {{abbr|в. а.|выканаўца абавязкаў|0}}
| [[Файл:LeviLincoln.gif|75px]]
| [[Леві Лінкальн]]
| [[Масачусетс]]
| [[5 сакавіка]] [[1801]]
| [[1 мая]] [[1801]]
| [[Джон Адамс]]
|-
|5
| [[Файл:James Madison (cropped 3x4 close).jpg|75px]]
| [[Джэймс Мэдысан]]
| [[Вірджынія]]
| [[2 мая]] [[1801]]
| [[3 сакавіка]] [[1809]]
| [[Томас Джэферсан]]
|-
|6
| [[Файл:Robert Smith SecNavy.jpg|75px]]
| [[Роберт Сміт]]
| [[Мэрыленд]]
| [[6 сакавіка]] [[1809]]
| [[1 красавіка]] [[1811]]
| [[Джэймс Мэдысан]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 7
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Файл:Jamesmonroe-npgallery.jpg|75px]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Джэймс Манро]]
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Вірджынія]]
| [[2 красавіка]] [[1811]]
| [[30 верасня]] [[1814]]&lt;br /&gt;
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Джэймс Мэдысан]]
|-
| [[28 лютага]] [[1815]]
| [[3 сакавіка]] [[1817]]
|-
|8
| [[Файл:John Quincy Adams.jpg|75px]]
| [[Джон Квінсі Адамс]]
| [[Масачусетс]]
| [[5 сакавіка]] [[1817]]
| [[3 сакавіка]] [[1825]]
| [[Джэймс Манро]]
|-
|9
| [[Файл:Henry Clay.JPG|75px]]
| [[Генры Клей]]
| [[Кентукі]]
| [[7 сакавіка]] [[1825]]
| [[3 сакавіка]] [[1829]]
| [[Джон Квінсі Адамс]]
|-
|10
| [[Файл:Martin Van Buren.jpg|75px]]
| [[Марцін Ван Бюрэн]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[28 сакавіка]] [[1829]]
| [[23 мая]] [[1831]]
| [[Эндру Джэксан]]
|-
|11
| [[Файл:Edward Livingston of New York.jpg|75px]]
| [[Эдвард Лівінгстан]]
| [[Луізіяна]]
| [[24 мая]] [[1831]]
| [[29 мая]] [[1833]]
| [[Эндру Джэксан]]
|-
|12
| [[Файл:McLaneLouis.jpg|75px]]
| [[Луіс Мак-Лейн]]
| [[Дэлавэр]]
| [[29 мая]] [[1833]]
| [[30 чэрвеня]] [[1834]]
| [[Эндру Джэксан]]
|-
|13
| [[Файл:JohnForsythSoS11.jpg|75px]]
| [[Джон Форсайт]]
| [[Джорджыя]]
| [[1 ліпеня]] [[1834]]
| [[3 сакавіка]] [[1841]]
| [[Эндру Джэксан]]&lt;br /&gt;[[Марцін Ван Бюрэн]]
|-
|14
| [[Файл:Daniel Webster - circa 1847.jpg|75px]]
| [[Дэніэл Уэбстэр]]
| [[Масачусетс]]
| [[6 сакавіка]] [[1841]]
| [[8 мая]] [[1843]]
| [[Уільям Генры Гарысан]]&lt;br /&gt; [[Джон Тайлер]]
|-
|15
| [[Файл:Abel P. Upshur SecNavy.jpg|75px]]
| [[Абель Паркер Апшэр]]
| [[Вірджынія]]
| [[24 ліпеня]] [[1843]]
| [[28 лютага]] [[1844]]
| [[Джон Тайлер]]
|-
|16
| [[Файл:JohnCalhoun.png|75px]]
| [[Джон Колдвел Кэлхун]]
| [[Паўднёвая Караліна]]
| [[1 красавіка]] [[1844]]
| [[10 сакавіка]] [[1845]]
| [[Джон Тайлер]]
|-
|17
| [[Файл:James Buchanan.jpg|75px]]
| [[Джэймс Б’юкенен]]
| [[Пенсільванія]]
| [[10 сакавіка]] [[1845]]
| [[7 сакавіка]] [[1849]]
| [[Джэймс Нокс Полк|Джэймс Полк]]
|-
|18
| [[Файл:John Clayton.jpg|75px]]
| [[Джон Мідлтан Клейтан]]
| [[Дэлавэр]]
| [[8 сакавіка]] [[1849]]
| [[22 ліпеня]] [[1850]]
| [[Закары Тэйлар]]&lt;br /&gt;[[Мілард Філмар]]
|-
|19
| [[Файл:Daniel Webster - circa 1847.jpg|75px]]
| [[Дэніэл Уэбстэр]]
| [[Масачусетс]]
| [[23 ліпеня]] [[1850]]
| [[24 кастрычніка]] [[1852]]
| [[Мілард Філмар]]
|-
|20
| [[Файл:Edward Everett.jpg|75px]]
| [[Эдвард Эверэт]]
| [[Масачусетс]]
| [[6 лістапада]] [[1852]]
| [[3 сакавіка]] [[1853]]
| [[Мілард Філмар]]
|-
|21
| [[Файл:Marcy.gif|75px]]
| [[Уільям Лернд Марсі]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[7 сакавіка]] [[1853]]
| [[6 сакавіка]] [[1857]]
| [[Франклін Пірс]]
|-
|22
| [[Файл:Unsuccessful 1848.jpg|75px]]
| [[Льюіс Кас]]
| [[Мічыган]]
| [[6 сакавіка]] [[1857]]
| [[14 снежня]] [[1860]]
| [[Джэймс Б’юкенен]]
|-
|23
| [[Файл:JSBlack-AG.jpg|75px]]
| [[Джэрэмайя С. Блэк]]
| [[Пенсільванія]]
| [[17 снежня]] [[1860]]
| [[5 сакавіка]] [[1861]]
| [[Джэймс Б’юкенен]]
|-
|24
| [[Файл:William Seward, Secretary of State, bw photo portrait circa 1860-1865.jpg|75px]]
| [[Уільям Генры Сьюард]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[5 сакавіка]] [[1861]]
| [[4 сакавіка]] [[1869]]
| [[Аўраам Лінкальн]]&lt;br /&gt;[[Эндру Джонсан]]
|-
|25
| [[Файл:EBWashburne.jpg|75px]]
| [[Эліяху Бенджамін Уошберн]]
| [[Ілінойс]]
| [[5 сакавіка]] [[1869]]
| [[16 сакавіка]] [[1869]]
| [[Уліс Грант]]
|-
|26
| [[Файл:Fish-Hamilton-LOC.jpg|75px]]
| [[Гамільтан Фіш]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[17 сакавіка]] [[1869]]
| [[12 сакавіка]] [[1877]]
| [[Уліс Грант]]
|-
|27
| [[Файл:William M. Evarts - Brady-Handy.jpg|75px]]
| [[Уільям Максвел Эвартс]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[12 сакавіка]] [[1877]]
| [[7 сакавіка]] [[1881]]
| [[Ратэрфорд Бэрчард Хейс|Ратэрфорд Хейс]]
|-
|28
| [[Файл:James G. Blaine - Brady-Handy.jpg|75px]]
| [[Джэймс Блейн]]
| [[Мэн (штат)|Мэн]]
| [[7 сакавіка]] [[1881]]
| [[19 снежня]] [[1881]]
| [[Джэймс Гарфілд]]&lt;br /&gt;[[Чэстэр Алан Артур|Чэстэр Артур]]
|-
|29
| [[Файл:Frederick T. Frelinghuysen - Brady-Handy.jpg|75px]]
| [[Фрэдэрык Тэадор Фрэлінгуйсен]]
| [[Нью-Джэрсі]]
| [[19 снежня]] [[1881]]
| [[6 сакавіка]] [[1885]]
| [[Чэстэр Алан Артур|Чэстэр Артур]]
|-
|30
| [[Файл:Thomas F. Bayard, Brady-Handy photo portrait, circa 1870-1880.jpg|75px]]
| [[Томас Фрэнсіс Баярд]]
| [[Дэлавэр]]
| [[7 сакавіка]] [[1885]]
| [[6 сакавіка]] [[1889]]
| [[Гровер Кліўленд]]
|-
|31
| [[Файл:James G. Blaine - Brady-Handy.jpg|75px]]
| [[Джэймс Блейн]]
| [[Мэн (штат)|Мэн]]
| [[7 сакавіка]] [[1889]]
| [[4 чэрвеня]] [[1892]]
| [[Бенджамін Гарысан]]
|-
|32
| [[Файл:JohnWatsonFosterSoS.jpg|75px]]
| [[Джон Уотсан Фостэр]]
| [[Індыяна]]
| [[29 чэрвеня]] [[1892]]
| [[23 лютага]] [[1893]]
| [[Бенджамін Гарысан]]
|-
|33
| [[Файл:Walter Q. Gresham - Brady-Handy.jpg|75px]]
| [[Уолтэр Квінцін Грышам]]
| [[Ілінойс]]
| [[7 сакавіка]] [[1893]]
| [[28 мая]] [[1895]]
| [[Гровер Кліўленд]]
|-
|34
| [[Файл:Richard Olney, Bain bw photo portrait, 1913.jpg|75px]]
| [[Рычард Олні]]
| [[Масачусетс]]
| [[10 чэрвеня]] [[1895]]
| [[5 сакавіка]] [[1897]]
| [[Гровер Кліўленд]]
|-
|35
| [[Файл:John-Sherman-2.jpg|75px]]
| [[Джон Шэрман]]
| [[Агая]]
| [[6 сакавіка]] [[1897]]
| [[27 красавіка]] [[1898]]
| [[Уільям Мак-Кінлі]]
|-
|36
| [[Файл:William Rufus Day, bw photo portrait, 1906.jpg|75px]]
| [[Уільям Руфус Дэй]]
| [[Агая]]
| [[28 красавіка]] [[1898]]
| [[16 верасня]] [[1898]]
| [[Уільям Мак-Кінлі]]
|-
|37
| [[Файл:John Hay, bw photo portrait, 1897.jpg|75px]]
| [[Джон Мільтан Хэй]]
| [[Вашынгтон]]
| [[30 верасня]] [[1898]]
| [[1 ліпеня]] [[1905]]
| [[Уільям Мак-Кінлі]]&lt;br /&gt;[[Тэадор Рузвельт]]
|-
|38
| [[Файл:E-Root.jpg|75px]]
| [[Эліу Рут]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[19 ліпеня]] [[1905]]
| [[27 студзеня]] [[1909]]
| [[Тэадор Рузвельт]]
|-
|39
| [[Файл:Bacon, Robert.jpg|75px]]
| [[Роберт Бэкан]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[27 студзеня]] [[1909]]
| [[5 сакавіка]] [[1909]]
| [[Тэадор Рузвельт]]
|-
|40
| [[Файл:Philander Knox, bw photo portrait, 1904.jpg|75px]]
| [[Філандэр Чэйз Нокс]]
| [[Пенсільванія]]
| [[6 сакавіка]] [[1909]]
| [[5 сакавіка]] [[1913]]
| [[Уільям Говард Тафт|Уільям Тафт]]
|-
|41
| [[Файл:William Jennings Bryan.JPG|75px]]
| [[Уільям Джэнінгс Браян]]
| [[Небраска]]
| [[5 сакавіка]] [[1913]]
| [[9 чэрвеня]] [[1915]]
| [[Вудра Вільсан]]
|-
|42
| [[Файл:Robert Lansing.jpg|75px]]
| [[Роберт Лансінг]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[24 чэрвеня]] [[1915]]
| [[13 лютага]] [[1920]]
| [[Вудра Вільсан]]
|-
|43
| [[Файл:Bainbridge Colby, bw photo portrait, 1920.jpg|75px]]
| [[Бейнбрыдж Колбі]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[23 сакавіка]] [[1920]]
| [[4 сакавіка]] [[1921]]
| [[Вудра Вільсан]]
|-
|44
| [[Файл:Governor Charles Evans Hughes.jpg|75px]]
| [[Чарлз Эванс Х’юз]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[5 сакавіка]] [[1921]]
| [[4 сакавіка]] [[1925]]
| [[Уорэн Гардзінг]]&lt;br /&gt; [[Калвін Кулідж]]
|-
|45
| [[Файл:FrankKellogg.jpg|75px]]
| [[Фрэнк Білінгс Келаг]]
| [[Мінесота]]
| [[5 сакавіка]] [[1925]]
| [[28 сакавіка]] [[1929]]
| [[Калвін Кулідж]]&lt;br /&gt; [[Герберт Гувер]]
|-
|46
| [[Файл:HLStimson.jpg|75px]]
| [[Генры Льюіс Стымсан]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[28 сакавіка]] [[1929]]
| [[4 сакавіка]] [[1933]]
| [[Герберт Гувер]]
|-
|47
| [[Файл:Hull-Cordell-LOC.jpg|75px]]
| [[Кордэл Хал]]
| [[Тэнесі]]
| [[4 сакавіка]] [[1933]]
| [[30 лістапада]] [[1944]]
| [[Франклін Дэлана Рузвельт|Франклін Рузвельт]]
|-
|48
| [[Файл:Edward Stettinius, as lend-lease administrator, September 2, 1941.jpg|75px]]
| [[Эдвард Стэцініус]]
| [[Вірджынія]]
| [[1 снежня]] [[1944]]
| [[27 чэрвеня]] [[1945]]
| [[Франклін Дэлана Рузвельт|Франклін Рузвельт]]&lt;br /&gt;[[Гары Трумэн]]
|-
|49
| [[Файл:James F. Byrnes cph.3c32232.jpg|75px]]
| [[Джэймс Фрэнсіс Бірнс]]
| [[Паўднёвая Караліна]]
| [[3 ліпеня]] [[1945]]
| [[21 студзеня]] [[1947]]
| [[Гары Трумэн]]
|-
|50
| [[Файл:General George C. Marshall, official military photo, 1946.JPEG|75px]]
| [[Джордж Маршал]]
| [[Пенсільванія]]
| [[21 студзеня]] [[1947]]
| [[20 студзеня]] [[1949]]
| [[Гары Трумэн]]
|-
|51
| [[Файл:Dean acheson.jpg|75px]]
| [[Дын Ачэсан]]
| [[Мэрыленд]]
| [[21 студзеня]] [[1949]]
| [[20 студзеня]] [[1953]]
| [[Гары Трумэн]]
|-
|52
| [[Файл:JohnFosterDulles.jpeg|75px]]
| [[Джон Фостэр Далес]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[21 студзеня]] [[1953]]
| [[22 красавіка]] [[1959]]
| [[Дуайт Эйзенхаўэр]]
|-
|53
| [[Файл:Christian Archibald Herter (politician).jpg|75px]]
| [[Крысціян Арчыбальд Гертэр]]
| [[Масачусетс]]
| [[22 красавіка]] [[1959]]
| [[20 студзеня]] [[1961]]
| [[Дуайт Эйзенхаўэр]]
|-
|54
| [[Файл:DeanRuskSoS.jpg|75px]]
| {{нп5|Дзін Раск|||Dean Rusk}}
| [[Джорджыя]]
| [[21 студзеня]] [[1961]]
| [[20 студзеня]] [[1969]]
| [[Джон Фіцджэральд Кенэдзі|Джон Кенэдзі]]&lt;br /&gt;[[Ліндан Джонсан]]
|-
|55
| [[Файл:William P. Rogers, U.S. Secretary of State.jpg|75px]]
| [[Уільям Пірс Роджэрс]]
| [[Мэрыленд]]
| [[22 студзеня]] [[1969]]
| [[3 верасня]] [[1973]]
| [[Рычард Ніксан]]
|-
|56
| [[Файл:Henry Kissinger.jpg|75px]]
| [[Генры Кісінджэр]]
| [[Вашынгтон]]
| [[22 верасня]] [[1973]]
| [[20 студзеня]] [[1977]]
| [[Рычард Ніксан]],&lt;br /&gt; [[Джэральд Форд]]
|-
|57
| [[Файл:CyrusVanceSoS.jpg|75px]]
| [[Сайрус Вэнс]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[23 студзеня]] [[1977]]
| [[28 красавіка]] [[1980]]
| [[Джэймс Эрл Картэр|Джымі Картэр]]
|-
|58
| [[Файл:Edmund Muskie.jpg|75px]]
| [[Эдмунд Маскі]]
| [[Мэн (штат)|Мэн]]
| [[8 мая]] [[1980]]
| [[18 студзеня]] [[1981]]
| [[Джэймс Эрл Картэр|Джымі Картэр]]
|-
|59
| [[Файл:Alexander Haig photo portrait as White House Chief of Staff black and white.jpg|75px]]
| [[Аляксандр Хэйг]]
| [[Канектыкут]]
| [[22 студзеня]] [[1981]]
| [[5 ліпеня]] [[1982]]
| [[Рональд Рэйган]]
|-
|60
| [[Файл:Shultz.jpg|75px]]
| [[Джордж Шульц]]
| [[Каліфорнія]]
| [[16 ліпеня]] [[1982]]
| [[20 студзеня]] [[1989]]
| [[Рональд Рэйган]]
|-
|61
| [[Файл:JamesBaker.jpeg|75px]]
| [[Джэймс Бэйкер]]
| [[Тэхас]]
| [[25 студзеня]] [[1989]]
| [[23 жніўня]] [[1992]]
| [[Джордж Герберт Уокер Буш]]
|-
|62
| [[Файл:Lawrence Eagleburger.jpg|75px]]
| [[Лоўрэнс Іглбергер]]
| [[Фларыда (штат)|Фларыда]]
| [[8 снежня]] [[1992]]
| [[19 студзеня]] [[1993]]
| [[Джордж Герберт Уокер Буш]]
|-
|63
| [[Файл:Warren Christopher.jpg|75px]]
| [[Уорэн Крыстафер]]
| [[Каліфорнія]]
| [[20 студзеня]] [[1993]]
| [[17 студзеня]] [[1997]]
| [[Біл Клінтан]]
|-
|64
| [[Файл:Albrightmadeleine.jpg|75px]]
| [[Мадлен Олбрайт]]
| [[Вашынгтон]]
| [[23 студзеня]] [[1997]]
| [[19 студзеня]] [[2001]]
| [[Біл Клінтан]]
|-
|65
| [[Файл:Gross-Powell.jpg|75px]]
| [[Колін Паўэл]]
| [[Вірджынія]]
| [[20 студзеня]] [[2001]]
| [[26 студзеня]] [[2005]]
| [[Джордж Уокер Буш]]
|-
|66
| [[Файл:Condoleezza Rice.jpg|75px]]
| [[Кандаліза Райс]]
| [[Каліфорнія]]
| [[26 студзеня]] [[2005]]
| [[20 студзеня]] [[2009]]
| [[Джордж Уокер Буш]]
|-
|67
| [[Файл:Hillary Rodham Clinton.jpg|75px]]
| [[Хілары Клінтан]]
| [[Ілінойс]]
| [[21 студзеня]] [[2009]]
| [[1 лютага]] [[2013]]
| [[Барак Абама]]
|-
|68
| [[Файл:John Kerry official Secretary of State portrait.jpg|75px]]
| [[Джон Керы]]
| [[Масачусетс]]
| [[1 лютага]] [[2013]]
| [[20 студзеня]] [[2017]]
| [[Барак Абама]]
|-
| {{abbr|в. а.|выканаўца абавязкаў|0}}
| [[Файл:Ambassador Thomas Shannon.jpg|75px]]
| {{нп5|Томас Шэнан|||Thomas A. Shannon Jr.}}
| [[Мінесота]]
| [[20 студзеня]] [[2017]]
| [[1 лютага]] [[2017]]
| [[Дональд Трамп]]
|-
|69
| [[Файл:Rex Tillerson official portrait.jpg|75px]]
| [[Рэкс Тылерсан]]
| [[Тэхас]]
| [[1 лютага]] [[2017]]
| [[31 сакавіка]] [[2018]]
| [[Дональд Трамп]]
|-
| {{abbr|в. а.|выканаўца абавязкаў|0}}
| [[Файл:John J. Sullivan.jpg|75px]]
| [[Джон Саліван]]
| [[Масачусетс]]
| [[1 красавіка]] [[2018]]
| [[26 красавіка]] [[2018]]
| [[Дональд Трамп]]
|-
|70
| [[Файл:Mike Pompeo official CIA portrait (cropped).jpg|75px|Майк Помпео]]
| [[Майк Пампеа]]
| [[Каліфорнія]]
| [[26 красавіка]] [[2018]]
| [[26 студзеня]] [[2021]]
| [[Дональд Трамп]]
|-
|71
| [[Файл:Secretary Blinken's Official Department Photo.jpg|75px|Энтані Блінкен]]
| [[Энтані Блінкен]]
| [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]
| [[26 студзеня]] [[2021]]
| [[20 студзеня]] [[2025]]
| [[Джо Байдэн|Джозеф Байдэн]]
|}

== Спасылкі ==
* [http://www.state.gov/ Афіцыйны сайт Дэпартамента] {{ref-en}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Дзяржаўныя сакратары ЗША}}

[[Катэгорыя:Міністры ЗША]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сакратары ЗША| ]]
[[Катэгорыя:Спісы міністраў замежных спраў|ЗША]]</text>
      <sha1>epbntzb72ofsohfdrni4jvbrpxvdfnb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Скульптуры II стагоддзя да н.э.</title>
    <ns>14</ns>
    <id>142133</id>
    <revision>
      <id>5182035</id>
      <parentid>1590615</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5182035</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="267" sha1="rkrnop7q6yj32sqchr39of7yje91i9u" xml:space="preserve">{{Тэма паводле стагоддзяў|Скульптуры|-2|стагоддзя}}


{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Скульптуры паводле стагоддзяў|-98]]
[[Катэгорыя:Творы II стагоддзя да н.э.]]</text>
      <sha1>rkrnop7q6yj32sqchr39of7yje91i9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табын-Богда-Ола</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143643</id>
    <revision>
      <id>5181908</id>
      <parentid>4697619</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:22:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181908</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3856" sha1="6imbg6bf961hhvkg7hsta0lxpf7wze8" xml:space="preserve">{{Хрыбет
 |Назва               = Табын-Богда-Ола
  |Нацыянальная назва = 
 |Выява               = Ukok Plateau 2.jpg
  |Подпіс             = Выгляд Табын-Богда-Ола з даліны ракі [[Калгуты]], [[пласкагор’е]] [[Укок]].
  |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale         = 
 |Горная сістэма      = Алтайскія горы
 |Плошча              = 
  |Даўжыня            = 
  |Шырыня             = 
 |Найвышэйшая вяршыня = Куйтэн-Уул
  |Вышыня             = 4374
 |Краіна              = Расія/Манголія/Кітай
 |Рэгіён              = 
 |Пазіцыйная карта    = Манголія
  |Пазіцыйная карта 1 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
'''Табы́н-Бо́гда-О́ла'''{{sfn|БелЭн|2002}} — горны масіў на паўднёвым усходзе [[Алтай|Алтая]], размешчаны ў вобласці сыходжання межаў [[Расія|Расіі]], [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітая]].
 
Найвышэйшы пункт масіву — гара Куйтэн-Уул (Найрамдал), 4374&lt;ref name=&quot;ТА&quot;&gt;{{Cite web |url=https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&amp;ELEMENT_ID=1145 |title=Хребет Табын-Богдо-Ола // Туулу Алтай |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320112445/https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&amp;ELEMENT_ID=1145 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; (4356{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ВСЭ|1976}}, да 4049{{sfn|ГЭС|1989}}, да 4653{{sfn|Географические названия мира|2002}}) м, яна размешчана ў аймаку Баян-Улгій і з’яўляецца найвышэйшым пунктам Манголіі.

Масіў складзены з [[Метамарфічныя горныя пароды|метамарфічных]] [[Сланец|сланцаў]] і [[граніт]]аў. Рэльеф пераважна горны. 36 [[ледавік]]оў, найбуйнейшыя сярод якіх [[ледавік Патаніна]] і [[ледавік Пржэвальскага]]{{sfn|ВСЭ|1976}}. Каля падножжа гор зараснікі [[Бяроза карлікавая|карлікавай бярозы]], вышэй — [[альпійскія лугі]], [[Горная тундра|горныя тундры]], каменныя россыпы. У далінах рэк на паўднёвых схілах [[Лістоўніца|лістоўнічныя]] лясы.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|15|Табы́н-Бо́гда-О́ла||369}}
* {{ВСЭ3|Табы́н-Бо́гда-О́ла|том=25|старонкі=163}}
* {{крыніцы/ГЭС (1989)|Табы́н-Бо́гда-О́ла, Таван-Богдо-Ула|463}}
* {{крыніцы/ГНМ (2002)|Табы́н-Бо́гда-О́ла, Таван-Богдо-Ула|406}}
* {{ССГН|Табын-Богдо-Ола}}

== Спасылкі ==
* [https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&amp;ELEMENT_ID=1145 Хребет Табын-Богдо-Ола // Туулу Алтай] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240320112445/https://visit-altairepublic.ru/alt/putevoditel/chto-posetit/?SECTION_ID=17&amp;ELEMENT_ID=1145 |date=20 сакавіка 2024 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Алтайскія горы]]</text>
      <sha1>6imbg6bf961hhvkg7hsta0lxpf7wze8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сцяг Тувалу</title>
    <ns>0</ns>
    <id>148892</id>
    <revision>
      <id>5182006</id>
      <parentid>4316068</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T02:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>151</id>
      </contributor>
      <comment>Replacing Flag_of_Tuvalu_(1996–1997).svg with [[File:Flag_of_Tuvalu_(1995–1997).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · See: https://www.wipo.int/wipolex/en</comment>
      <origin>5182006</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3383" sha1="s8s86gttonk3qb5so26cl96czhezaei" xml:space="preserve">{{Картка сцяга
 |назва      = Сцяг Тувалу
 |суб'ект    = [[Тувалу]]
 |выява      = Flag of Tuvalu.svg
 |заснаваны  = {{fd|01|10|1978}}
 |адменены   = {{fd|01|10|1995}}
 |заснаваны2 = {{fd|11|04|1997}}
 |прапорцыя  = {{FIAV|111111}} 1:2
 |аўтар      = 
}}
'''Дзяржаўны сцяг Тувалу''' — афіцыйна зацверджаны [[1 кастрычніка]] [[1978]] года.

== Апісанне сцяга == 
Як і сцягі многіх іншых былых калоній Брытаніі, сцяг Тувалу ўяўляе сабой сіні кармавы сцяг, у левым верхнім куце якога знаходзіцца выява дзяржаўнага [[сцяг Вялікабрытаніі|сцяга Вялікабрытаніі]]. Папярэдні сцяг (калі астравы Тувалу былі аб'яднаны з астравамі Гілберта), распрацаваны ў 1932 годзе пастаянным прадстаўніком брытанскай калоніі Артурам Грымблам, таксама грунтаваўся на сцягу Вялікабрытаніі, але меў на левай ніжняй частцы малюнак [[герб Тувалу|герба Тувалу]] (тады архіпелаг называўся «астравамі Эліс»).
 
На сцягу таксама намаляваны 9 жоўтых зорак, якія сімвалізуюць 9 каралавых атолаў, з якіх складаецца дзяржава. Размяшчэнне зорак на сцягу паўтарае размяшчэнне астравоў на карце, але ў перавернутым выглядзе (з-за астранамічнага размяшчэння ў небе).
 
Суадносіны бакоў сцяга - 1:2. Частка сцяга, на якой намаляваныя зоркі, складае роўна палову яго паверхні, а шырыня кожнай зоркі - 1/12 частка сцяга. Сцяг Вялікабрытаніі займае 1/4 паверхні сцяга.

&lt;gallery perrow=4 widths=&quot;200px&quot; heights=&quot;100px&quot; style=&quot;text-align:center&quot; caption=&quot;Галерэя сцягоў&quot;&gt;
Выява:Flag of the Gilbert and Ellice Islands (1937–1976).svg| {{FIAV|000010}} Сцяг брытанскай калоніі [[Астравы Гілберта і Эліс]] &lt;br /&gt; {{fd|||1937}} — {{fd|01|10|1975}}
Выява:Flag of Tuvalu (1976–1978).svg| Сцяг брытанскай калоніі Вострава Эліс &lt;br /&gt;{{fd|01|10|1975}} — {{fd|01|10|1978}}
Выява:Flag of Tuvalu (1995–1997).svg| Сцяг Тувалу &lt;br /&gt;{{fd|01|10|1995}} — {{fd|11|04|1997}}
Выява:Flag of the Governor-General of Tuvalu.svg| Сцяг [[Генерал-губернатар Тувалу|Генерал-губернатара Тувалу]]
&lt;/gallery&gt;

== Спасылкі ==
* [http://flagspot.net/flags/tv.html Апісанне сцягоў Тувалу.] {{ref-en}}

{{Тувалу ў тэмах}}
{{Акіянія паводле тэм|Сцяг|Сцягі}}

[[Катэгорыя:Дзяржаўныя сімвалы Тувалу]]
[[Катэгорыя:Сцягі дзяржаў|Тувалу]]</text>
      <sha1>s8s86gttonk3qb5so26cl96czhezaei</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тадасі Імаі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155830</id>
    <revision>
      <id>5181912</id>
      <parentid>3835247</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:32:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181912</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="p72rgcm2tzi4w5fzooobwfrusy89eck" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст
 |імя                  = Тадасі Імаі
 |арыгінал імя       = {{lang-ja|今井 正}} (''Imai Tadashi'')
 |выява          = 
 |шырыня               = 150px
 |апісанне выявы = 
 |імя пры нараджэнні     = 
 |дата нараджэння        = 
 |месца нараджэння       = 
 |дата смерці          = 
 |месца смерці         = 
 |прафесія            = 
 |грамадзянства          = {{сцягафікацыя|Японія}}
 |гады актыўнасці      = 
 |кірунак          = сацыяльны рэалізм (драма, ваенны, камедыя)
 |кінастудыя           = 
 |узнагароды              = 
 |imdb_id              = 0408033
 |сайт                 = 
}}
'''Тадасі Імаі''' ({{ДН|8|1|1912}} — {{ДС|22|11|1991}}) — вядомы японскі {{кінарэжысёр|Японіі|XX стагоддзя}} і {{сцэнарыст|Японіі|XX стагоддзя}} «левацкіх» поглядаў, выбітны прадстаўнік сацыял-дэмакратычнага кірунку ў японскім кіно, вядомы дзякуючы сацыяльна-рэалістычным кінакарцінам, якія адлюстроўваюць такія грамадска сацыяльныя праблемы Японіі, як праца на знос, [[беспрацоўе]], махінацыі кампаній-манапалістаў, несправядлівасць суда, жорсткасць паліцыі і т. п. Грамадскі дзеяч-камуніст, лаўрэат Прэміі Міру ад Японскага камітэта абароны міру (1951).

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|7}}

== Спасылкі ==
* [http://www.jmdb.ne.jp/person/p0121500.htm Тадасі Імаі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171015061022/http://www.jmdb.ne.jp/person/p0121500.htm |date=15 кастрычніка 2017 }}{{ref-ja}} на сайце ''Japanese Movie Database''.
* {{кніга|аўтар=Joan Mellen. |загаловак=Voices from the Japanese Cinema|выдавецтва=Liveright|год=1975|allpages=295}}
* {{кніга|аўтар=Audie Bock. |загаловак=Japanese film directors|выдавецтва=Kodansha International|год=1985|allpages=378}}
* {{кніга|аўтар=Georges Sadoul, Peter Morris|загаловак=Dictionary of Film Makers|спасылка=http://books.google.com/books?id=PvsZikRu-hAC&amp;pg=PA122|адказны=Sandra Buckley (Ed.)|месца=Berkeley &amp; Los Angeles CA|выдавецтва=University of California Press|год=2002|pages=122|allpages=288|isbn=0-520-02151-7}}

{{Прэмія «Сярэбраны мядзведзь» за найлепшую рэжысуру}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Імаі Тадасі}}</text>
      <sha1>p72rgcm2tzi4w5fzooobwfrusy89eck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пан (міфалогія)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>159618</id>
    <revision>
      <id>5182048</id>
      <parentid>2833106</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182048</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2008" sha1="g2l8n0sa4rqe7j743rcvn9f4q0sdzfw" xml:space="preserve">[[Выява:PanandDaphnis.jpg|thumb|right|200px|Пан навучае [[Дафніс]]а. Рымская скульптура, копія грэчаскага арыгінала.]]
'''Пан''' ({{lang-grc|Πάν}}) — у старажытнагрэчаскай міфалогіі першапачаткова бог лясоў і статкаў, апякун пастухоў і паляўнічых, пазней — апякун усёй прыроды.

== Радавод ==
Паводле гамераўскіх гімнаў, Пан лічыцца сынам [[Гермес]]а і дачкі Дрыёпа.

Па іншай версіі, сын Гермеса і Арсіноі.
Паводле іншага падання, сын [[Зеўс]]а і Гібрыс, навучыў Апалона мастацтву прадракання, або Зеўса ад Фімбрыды, ці ад Айнеіды. Паводле Эпіменіда, сын Зеўса ад Каліста і блізнюк Аркада.

Ёсць версія, што Пан - сын Гермеса і Пенелопы, які нарадзіўся ў Манцінее ў Аркадзіі.

Паводле Дурыда, ён нарадзіўся ў Пенелопы ад яе сужыцця з усімі жаніхамі. Паводле Еўфарыёна, сын Пенелопы і Апалона.

Паводле Арэфы з Тэгеі, сын Эфіра ад Эноі.

Паводле Дыдымарха, сын Геі. Паводле Апаладора Афінскага, наогул не меў бацькоў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пан|||}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pan (mythology)}}

[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі]]
[[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Багі лесу і дзікіх жывёл]]
[[Катэгорыя:Багі скаціны і жывёлагадоўлі]]</text>
      <sha1>g2l8n0sa4rqe7j743rcvn9f4q0sdzfw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182049</id>
      <parentid>5182048</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182049</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2110" sha1="9dq3khkd02304cot0pz1e0ly82rh45r" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пан}}
[[Выява:PanandDaphnis.jpg|thumb|right|200px|Пан навучае [[Дафніс]]а. Рымская скульптура, копія грэчаскага арыгінала.]]
'''Пан''' ({{lang-grc|Πάν}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] першапачаткова бог [[лес|лясоў]] і статкаў, апякун пастухоў і паляўнічых, пазней — апякун усёй прыроды.

== Радавод ==
Паводле гамераўскіх гімнаў, Пан лічыцца сынам [[Гермес]]а і дачкі Дрыёпа.

Па іншай версіі, сын Гермеса і Арсіноі.
Паводле іншага падання, сын [[Зеўс]]а і Гібрыс, навучыў Апалона мастацтву прадракання, або Зеўса ад Фімбрыды, ці ад Айнеіды. Паводле Эпіменіда, сын Зеўса ад Каліста і блізнюк Аркада.

Ёсць версія, што Пан - сын Гермеса і Пенелопы, які нарадзіўся ў Манцінее ў Аркадзіі.

Паводле Дурыда, ён нарадзіўся ў Пенелопы ад яе сужыцця з усімі жаніхамі. Паводле Еўфарыёна, сын Пенелопы і Апалона.

Паводле Арэфы з Тэгеі, сын Эфіра ад Эноі.

Паводле Дыдымарха, сын Геі. Паводле Апаладора Афінскага, наогул не меў бацькоў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пан|||}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pan (mythology)}}

[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі]]
[[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Багі лесу і дзікіх жывёл]]
[[Катэгорыя:Багі скаціны і жывёлагадоўлі]]</text>
      <sha1>9dq3khkd02304cot0pz1e0ly82rh45r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182050</id>
      <parentid>5182049</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:38:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182050</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2133" sha1="pv5jr6uk5lqooohxkbx8bxi3p38k0l7" xml:space="preserve">{{значэнні2|Пан}}
[[Выява:PanandDaphnis.jpg|thumb|right|200px|Пан навучае [[Дафніс]]а. Рымская скульптура, копія грэчаскага арыгінала.]]
'''Пан''' ({{lang-grc|Πάν}}) — у [[старажытнагрэчаская міфалогія|старажытнагрэчаскай міфалогіі]] першапачаткова бог [[лес|лясоў]] і статкаў, апякун [[пастух]]оў і паляўнічых, пазней — апякун усёй [[прырода|прыроды]].

== Радавод ==
Паводле гамераўскіх гімнаў, Пан лічыцца сынам [[Гермес]]а і дачкі Дрыёпа.

Па іншай версіі, сын Гермеса і Арсіноі.
Паводле іншага падання, сын [[Зеўс]]а і Гібрыс, навучыў Апалона мастацтву прадракання, або Зеўса ад Фімбрыды, ці ад Айнеіды. Паводле Эпіменіда, сын Зеўса ад Каліста і блізнюк Аркада.

Ёсць версія, што Пан - сын Гермеса і Пенелопы, які нарадзіўся ў Манцінее ў Аркадзіі.

Паводле Дурыда, ён нарадзіўся ў Пенелопы ад яе сужыцця з усімі жаніхамі. Паводле Еўфарыёна, сын Пенелопы і Апалона.

Паводле Арэфы з Тэгеі, сын Эфіра ад Эноі.

Паводле Дыдымарха, сын Геі. Паводле Апаладора Афінскага, наогул не меў бацькоў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Пан|||}}
== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pan (mythology)}}

[[Катэгорыя:Старажытнагрэчаскія багі]]
[[Катэгорыя:Багі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Багі лесу і дзікіх жывёл]]
[[Катэгорыя:Багі скаціны і жывёлагадоўлі]]</text>
      <sha1>pv5jr6uk5lqooohxkbx8bxi3p38k0l7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Язвіна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166972</id>
    <revision>
      <id>5181837</id>
      <parentid>5181823</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5181837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5236" sha1="pshyce0bwubf84luvm0qzvmrooubt9u" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Язвіна
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec = 33
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 45|lon_sec = 01
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Шумілінскі
|сельсавет             = Светласельскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243039947
}}

'''Я́звіна'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jazvina}}, {{lang-ru|Язвино}}) — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[Язвіна (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]-[[Полацк (станцыя)|Полацк]]. Уваходзіць у склад [[Светласельскі сельсавет|Светласельскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўлялася цэнтрам [[Язвінскі сельсавет (Шумілінскі раён)|Язвінскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&amp;oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&amp;oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;. 

== Геаграфія ==
За 10 кіламетраў на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], 30 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, на аўтадарозе Віцебск—Полацк, каля [[Мурожніцкае|Мурожніцкага возера]].

== Насельніцтва ==
* 489 жыхароў, 191 двароў (2003)

== Інфраструктура ==
* Базавая школа
* Бібліятэка і дом культуры
* [[Файл:Марозаўскі валун1.jpg|міні|[[Марозаўскі валун]]]]Аддзяленне сувязі

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла (1941–1944, 1964 гады), вул. Маладзёжная, 100 м на паўночны-захад ад перакрыжавання вуліцы з Язвінскім каналам — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000873}}.
* Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].
* За 1 км ад вёскі знаходзіцца [[Марозаўскі валун]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1}}

{{Светласельскі сельсавет}}

[[Катэгорыя:Язвіна| ]]</text>
      <sha1>pshyce0bwubf84luvm0qzvmrooubt9u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181922</id>
      <parentid>5181837</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:50:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне, стыль</comment>
      <origin>5181922</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5331" sha1="9fow3kcpi6aakmhvptxwpovgi51cav6" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Язвіна
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec = 33
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 45|lon_sec = 01
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Шумілінскі
|сельсавет             = Светласельскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243039947
}}

'''Я́звіна'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jazvina}}, {{lang-ru|Язвино}}) — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[Язвіна (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]-[[Полацк (станцыя)|Полацк]]. Уваходзіць у склад [[Светласельскі сельсавет|Светласельскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўлялася цэнтрам [[Язвінскі сельсавет (Шумілінскі раён)|Язвінскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&amp;oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&amp;oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
За 10 кіламетраў на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], 30 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, на аўтадарозе Віцебск—Полацк, каля [[Мурожніцкае|Мурожніцкага возера]].

== Насельніцтва ==
* 489 жыхароў, 191 двароў (2003)

== Інфраструктура ==
* Базавая школа
* Бібліятэка і дом культуры
* Аддзяленне сувязі

== Славутасці ==
[[Файл:Марозаўскі валун1.jpg|міні|[[Марозаўскі валун]].]]
За 1 км ад вёскі знаходзіцца [[Марозаўскі валун]].

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла (1941—1944, 1964), на вуліцы Маладзёжнай, за 100 м на паўночны-захад ад перакрыжавання вуліцы з Язвінскім каналам — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000873}}.
* Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].

{{Бібліяінфармацыя}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1}}

{{Светласельскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Язвіна| ]]</text>
      <sha1>9fow3kcpi6aakmhvptxwpovgi51cav6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181924</id>
      <parentid>5181922</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181924</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5335" sha1="e0ac2k1phdk2wmye84xkia2qqmkmqa7" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Язвіна
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec = 33
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 45|lon_sec = 01
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Шумілінскі
|сельсавет             = Светласельскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243039947
}}

'''Я́звіна'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jazvina}}, {{lang-ru|Язвино}}) — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[Язвіна (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]-[[Полацк (станцыя)|Полацк]]. Уваходзіць у склад [[Светласельскі сельсавет|Светласельскага сельсавета]]. Да [[2004]] года з’яўлялася цэнтрам [[Язвінскі сельсавет (Шумілінскі раён)|Язвінскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&amp;oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&amp;oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
За 10 кіламетраў на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], 30 кіламетраў ад [[Віцебск]]а, на аўтадарозе Віцебск—Полацк, каля [[Мурожніцкае|Мурожніцкага возера]].

== Насельніцтва ==
* 489 жыхароў, 191 двароў (2003)

== Інфраструктура ==
* Базавая школа
* Бібліятэка і дом культуры
* Аддзяленне сувязі

== Славутасці ==
[[Файл:Марозаўскі валун1.jpg|міні|[[Марозаўскі валун]].|злева]]
За 1 км ад вёскі ляжыць [[Марозаўскі валун]].

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла (1941—1944, 1964), на вуліцы Маладзёжнай, за 100 м на паўночны-захад ад перакрыжавання вуліцы з Язвінскім каналам — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000873}}.
* Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1}}

{{Светласельскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Язвіна| ]]</text>
      <sha1>e0ac2k1phdk2wmye84xkia2qqmkmqa7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181926</id>
      <parentid>5181924</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:52:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181926</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5286" sha1="s07ung1b4lqm5ntcq7im67lqeyy3h3z" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Язвіна
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 15|lat_sec = 33
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 45|lon_sec = 01
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Шумілінскі
|сельсавет             = Светласельскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243039947
}}

'''Я́звіна'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jazvina}}, {{lang-ru|Язвино}}) — вёска ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]], [[Язвіна (станцыя)|чыгуначная станцыя]] на лініі [[Віцебск (станцыя)|Віцебск]]-[[Полацк (станцыя)|Полацк]]. Уваходзіць у склад [[Светласельскі сельсавет|Светласельскага сельсавета]]. Да 2004 года была цэнтрам [[Язвінскі сельсавет (Шумілінскі раён)|Язвінскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83/2004-83(003-027).pdf&amp;oldDocPage=1 Решение Витебского областного Совета депутатов от 8 апреля 2004 г. № 55 Об изменении административно-территориального устройства районов Витебской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211005192131/https://pravo.by/document/?guid=2012&amp;oldDoc=2004-83%2F2004-83%28003-027%29.pdf&amp;oldDocPage=1 |date=5 кастрычніка 2021 }}&lt;/ref&gt;.

== Геаграфія ==
За 10 км на ўсход ад гарадскога пасёлка [[Шуміліна]], 30 км ад [[Віцебск]]а, на аўтадарозе Віцебск—Полацк, каля [[Мурожніцкае|Мурожніцкага возера]].

== Насельніцтва ==
* 489 жыхароў, 191 двароў (2003)

== Інфраструктура ==
* Базавая школа
* Бібліятэка і дом культуры
* Аддзяленне сувязі

== Славутасці ==
[[Файл:Марозаўскі валун1.jpg|міні|[[Марозаўскі валун]].|злева]]
За 1 км ад вёскі ляжыць [[Марозаўскі валун]].

== Памятныя мясціны ==
* Брацкая магіла (1941—1944, 1964), на вуліцы Маладзёжнай, за 100 м на паўночны-захад ад перакрыжавання вуліцы з Язвінскім каналам — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|213Д000873}}.
* Помнік землякам, якія загінулі ў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|18-1}}

{{Светласельскі сельсавет}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Язвіна| ]]</text>
      <sha1>s07ung1b4lqm5ntcq7im67lqeyy3h3z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вулька Застаўская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>171415</id>
    <revision>
      <id>5181934</id>
      <parentid>5122055</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:13:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Андрэй Сасіска</username>
        <id>172690</id>
      </contributor>
      <comment>/* Насельніцтва */  /*Заснаваны*/ /*Першая згадка*/</comment>
      <origin>5181934</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5254" sha1="pwi6m1eqv112bz15mgud4cgk9ltk41e" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  =Вёска 
 |беларуская назва        =Вулька Застаўская
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  =Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   =
 |подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg    = 52| lat_min = 03| lat_sec = 15
  |lon_dir = E|lon_deg    = 23| lon_min = 49| lon_sec = 39
  |CoordAddon             = type:city_region:BE
  |CoordScale             = 30000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Брэсцкі
 |сельсавет               = Мухавецкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =≈XVII стагоддзе
 |першае згадванне        =06.07.1679
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  =
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            =
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           =+375 16(2)
 |паштовы індэкс          = 225042
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        =1
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Ву́лька Заста́ўская'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vuĺka Zastaŭskaja}}, {{lang-ru|Вулька Заставская}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мухавецкі сельсавет|Мухавецкага сельсавета]]. Размешчана за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Брэст]]а.

У складзе дзяржаўнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства «Племзавод «Мухавец» (цэнтр — [[Мухавец (аграгарадок)|пас. Мухавец]]).

== Гісторыя ==
У [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Горны, належала памешчыку Такарскаму. У канцы 19 стагоддзя ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні, хлебазапасны магазін, карчма.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З [[1939]] года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 4 вяскоўцы загінулі, 2 прапалі без вестак.

== Насельніцтва ==
* 77 рэвізскіх душ (1870)
* 65 двароў, 460 жыхароў (1876)
* 171 жыхар (1905)
* 6 двароў, 64 жыхары (30.9.1921)
* 18 гаспадарак, 25 жыхароў (2005)
* 1 Палкін Глеб, 18 жыхароў (2026)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мухавецкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мухавецкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]]</text>
      <sha1>pwi6m1eqv112bz15mgud4cgk9ltk41e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181945</id>
      <parentid>5181934</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181945</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5250" sha1="rp1o30kwfigkbxb534iiexyi9vresas" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  =Вёска 
 |беларуская назва        =Вулька Застаўская
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  =Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   =
 |подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg    = 52| lat_min = 03| lat_sec = 15
  |lon_dir = E|lon_deg    = 23| lon_min = 49| lon_sec = 39
  |CoordAddon             = type:city_region:BE
  |CoordScale             = 30000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Брэсцкі
 |сельсавет               = Мухавецкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =XVII стагоддзе
 |першае згадванне        =6.7.1679
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  =
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            =
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           =+375 16(2)
 |паштовы індэкс          = 225042
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        =1
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Ву́лька Заста́ўская'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vuĺka Zastaŭskaja}}, {{lang-ru|Вулька Заставская}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мухавецкі сельсавет|Мухавецкага сельсавета]]. Размешчана за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Брэст]]а.

У складзе дзяржаўнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства &quot;Племзавод «Мухавец» (цэнтр — [[Мухавец (аграгарадок)|пас. Мухавец]]).

== Гісторыя ==
У [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Горны, належала памешчыку Такарскаму. У канцы 19 стагоддзя ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні, хлебазапасны магазін, карчма.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З [[1939]] года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 4 вяскоўцы загінулі, 2 прапалі без вестак.

== Насельніцтва ==
* 77 рэвізскіх душ (1870)
* 65 двароў, 460 жыхароў (1876)
* 171 жыхар (1905)
* 6 двароў, 64 жыхары (30.9.1921)
* 18 гаспадарак, 25 жыхароў (2005)
* 1 Палкін Глеб, 18 жыхароў (2026)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мухавецкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мухавецкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]]</text>
      <sha1>rp1o30kwfigkbxb534iiexyi9vresas</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181946</id>
      <parentid>5181945</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:25:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>за наступнага аднаго Глеба Палкіна пойдзеце ў бан</comment>
      <origin>5181946</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5221" sha1="81ehxjujepphewm3gf38f9hnd7k256z" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
 |статус                  =Вёска 
 |беларуская назва        =Вулька Застаўская
 |арыгінальная назва      =
 |краіна                  =Беларусь
 |падначаленне            = 
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
 |шырыня герба            =
 |шырыня сцяга            =
 |выява                   =
 |подпіс                  =
  |lat_dir = N|lat_deg    = 52| lat_min = 03| lat_sec = 15
  |lon_dir = E|lon_deg    = 23| lon_min = 49| lon_sec = 39
  |CoordAddon             = type:city_region:BE
  |CoordScale             = 30000
 |памер карты краіны      = 
 |памер карты вобласці    = 
 |памер карты раёна       = 
 |вобласць                = Брэсцкая
 |раён                    = Брэсцкі
 |сельсавет               = Мухавецкі
 |пасялковы савет         = 
 |карта краіны            = 
 |карта вобласці          = 
 |карта раёна             = 
 |унутранае дзяленне      = 
 |від главы               = 
 |глава                   =
 |дата заснавання         =XVII стагоддзе
 |першае згадванне        =6.7.1679
 |ранейшыя назвы          =
 |статус з                =
 |плошча                  =
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        =
 |афіцыйная мова          =
 |афіцыйная мова-ref      = 
 |двароў                  =
 |насельніцтва            = 
 |год перапісу            =
 |шчыльнасць              =
 |нацыянальны склад       = 
 |канфесійны склад        =
 |часавы пояс             = 
 |DST                     = 
 |тэлефонны код           =+375 16(2)
 |паштовы індэкс          = 225042
 |паштовыя індэксы        = 
 |аўтамабільны код        =1
 |від ідэнтыфікатара      =
 |лічбавы ідэнтыфікатар   =
 |катэгорыя ў Commons     =
 |сайт                    =
 |мова сайта              =
 |мова сайта 2            =
 |мова сайта 3            =
 |мова сайта 4            =
 |мова сайта 5            =
 |add1n                   = 
 |add1                    = 
 |add2n                   =
 |add2                    =
 |add3n                   =
 |add3                    =
}}
'''Ву́лька Заста́ўская'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vuĺka Zastaŭskaja}}, {{lang-ru|Вулька Заставская}}) — [[вёска]] ў [[Брэсцкі раён|Брэсцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Мухавецкі сельсавет|Мухавецкага сельсавета]]. Размешчана за 12 км на паўднёвы ўсход ад [[Брэст]]а.

У складзе дзяржаўнага ўнітарнага сельскагаспадарчага прадпрыемства &quot;Племзавод «Мухавец» (цэнтр — [[Мухавец (аграгарадок)|пас. Мухавец]]).

== Гісторыя ==
У [[19 стагоддзе|19 стагоддзі]] вёска ў Брэсцкім павеце [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]. Уваходзіла ў склад маёнтка Горны, належала памешчыку Такарскаму. У канцы 19 стагоддзя ў Косіцкай воласці Брэсцкага павета Гродзенскай губерні, хлебазапасны магазін, карчма.

Паводле [[Рыжскі мірны дагавор 1921|Рыжскага мірнага дагавора 1921 года]] ў складзе [[Польшча|Польшчы]], у Камянец-Жыровіцкай гміне Брэсцкага павета Палескага ваяводства.

З [[1939]] года ў складзе [[БССР]]. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] 4 вяскоўцы загінулі, 2 прапалі без вестак.

== Насельніцтва ==
* 77 рэвізскіх душ (1870)
* 65 двароў, 460 жыхароў (1876)
* 171 жыхар (1905)
* 6 двароў, 64 жыхары (30.9.1921)
* 18 гаспадарак, 25 жыхароў (2005)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|3-1}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Мухавецкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Мухавецкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Брэсцкага раёна]]</text>
      <sha1>81ehxjujepphewm3gf38f9hnd7k256z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ФК Тарпеда-БелАЗ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180741</id>
    <revision>
      <id>5181895</id>
      <parentid>5181277</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:40:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <origin>5181895</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38640" sha1="s9njplc2c0ewuia88u8jkvjwg1corzc" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва           = Тарпеда-БелАЗ
|Лагатып         = Torpedo-belaz_logo_main.png
|ШырыняЛагатыпа  = 210px
|ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“»
|Мянушкі         = «аўтазаводцы», «чорна-белыя», «жодзінцы»
|Горад           = [[Жодзіна]], [[Беларусь]]
|Заснаваны       = [[1961]]
|Стадыён         = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]»
|Умяшчальнасць   = 6524
|Кіраўнік        = Станіслаў Вазняк
|ПасадаКіраўніка = Дырэктар
|Трэнер          = [[Аляксей Бага]]
|Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
|Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
|Месца           = 6 месца
|Сайт            = http://torpedo-belaz.by

| pattern_la1  = _adidascondivot22wb
| pattern_b1   = _adidascondivot22wb
| pattern_ra1  = _adidascondivot22wb
| pattern_sh1  = _adidaswhite
| pattern_so1  = _color_3_stripes_black
| leftarm1     = ffffff
| body1        = ffffff
| rightarm1    = ffffff
| shorts1      = 000000
| socks1       = ffffff
| pattern_la2  = _adidascondivo22bw
| pattern_b2   = _adidascondivo22bw
| pattern_ra2  = _adidascondivo22bw
| pattern_sh2  = _adidascondivo20ww
| pattern_so2  = _3_stripes_white
| leftarm2     = FFFFFF
| body2        = FFFFFF
| rightarm2    = FFFFFF
| shorts2      = FFFFFF
| socks2       = 000000
}}
'''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023).

== Гісторыя ==
Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды.

Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе.

У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце.

У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі.

=== 2021 год ===
У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5.

Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы.

=== 2022 год ===
Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку.

=== 2023 год ===
У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату.

== Папярэднія назвы ==
* 1961—1967: «Ракета»
* 1967—1969: «Аўтазаводзец»
* 1969—1988: «Тарпеда»
* 1989—1992: «БелАЗ»
* 1992—2010: «Тарпеда»
* з 2011: «Тарпеда-БелАЗ»

== Дасягненні ==

=== БССР ===
* {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]]
* {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]]
* {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]]
* Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]]

=== Рэспубліка Беларусь ===
* {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]]
* Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021).
* Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93).

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}}
{{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}}
{{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арсеній Агееў|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}}
{{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Ламавіцкі||1998}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}}
{{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}}
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}}
{{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}}
{{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Грэнік Петрасян||2001}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}}
{{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}}
{{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў|у «Юні Ікс Лабс» да снежня 2026 года|2005}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў

=== «Тарпеда-БелАЗ-2» ===
У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]]
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» ===
* {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || &lt;nowiki&gt;13–31&lt;/nowiki&gt; || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || &lt;nowiki&gt;17–68&lt;/nowiki&gt; || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1993/94 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || &lt;nowiki&gt;24–29&lt;/nowiki&gt; || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1994/95 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || &lt;nowiki&gt;37–35&lt;/nowiki&gt; || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1995 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;13–15&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || &lt;nowiki&gt;24–20&lt;/nowiki&gt; || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || &lt;nowiki&gt;37–25&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1998 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || &lt;nowiki&gt;58–31&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || &lt;nowiki&gt;55–43&lt;/nowiki&gt; || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2000 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;44–36&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2001 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || &lt;nowiki&gt;56–13&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || &lt;nowiki&gt;38–27&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || &lt;nowiki&gt;44–25&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || &lt;nowiki&gt;57–28&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || &lt;nowiki&gt;40–25&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || &lt;nowiki&gt;21–27&lt;/nowiki&gt; || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || &lt;nowiki&gt;28–21&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || &lt;nowiki&gt;25–36&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;31–22&lt;/nowiki&gt; || '''37''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || &lt;nowiki&gt;33–58&lt;/nowiki&gt; || '''28''' || rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || &lt;nowiki&gt;3–1&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || &lt;nowiki&gt;37–41&lt;/nowiki&gt; || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || &lt;nowiki&gt;17–39&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;4–1&lt;/nowiki&gt; ||  ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || &lt;nowiki&gt;33–38&lt;/nowiki&gt; || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || &lt;nowiki&gt;38–30&lt;/nowiki&gt; || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || &lt;nowiki&gt;31–29&lt;/nowiki&gt; || '''36''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || &lt;nowiki&gt;47–33&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || &lt;nowiki&gt;43–27&lt;/nowiki&gt; || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;36–18&lt;/nowiki&gt; || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;41–36&lt;/nowiki&gt; || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || &lt;nowiki&gt;55–37&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] ||
|-
| 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || &lt;nowiki&gt;35–32&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || &lt;nowiki&gt;33–18&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || &lt;nowiki&gt;45–21&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || &lt;nowiki&gt;43–30&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] ||
|-
|}

{{notelist-ua}}

=== Еўракубкі ===
Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]]
|align=&quot;center&quot;|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|2 к/р
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]]
|align=&quot;center&quot;|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Кукесі|Кукесі]]
|align=&quot;center&quot;|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|align=&quot;center&quot;|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|3 к/р
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|align=&quot;center&quot;|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]]
|align=&quot;center&quot;|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|2024/2025]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Мілсамі|Мілсамі (Орхей)]]
|align=&quot;center&quot;|2:4 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''2:4'''||
[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2025/2026|2025/2026]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Македонія}}
|[[ФК Работнічкі Скоп'е|Работнічкі (Скоп'е)]]
|align=&quot;center&quot;|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|1:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''4:0'''||
[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''1:4'''||
[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{div col|2}}
* [[Алег Волах]] (1973—1976)
* [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Пётр Міхееў]] (да 1999)
* [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004)
* [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006)
* [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006)
* [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009)
* [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010)
* [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012)
* [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012)
* [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017)
* [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018)
* [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019)
* [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021)
* [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021)
* [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025)
* [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026)
* [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026)
{{div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт]
* {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]]
[[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]]</text>
      <sha1>s9njplc2c0ewuia88u8jkvjwg1corzc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182002</id>
      <parentid>5181895</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T22:51:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>/* Еўракубкі */</comment>
      <origin>5182002</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38640" sha1="m79xa5sqkeqmijqslj3du7d8kor2vyf" xml:space="preserve">{{Футбольны клуб
|Назва           = Тарпеда-БелАЗ
|Лагатып         = Torpedo-belaz_logo_main.png
|ШырыняЛагатыпа  = 210px
|ПоўнаяНазва     = ТАА «Футбольны клуб „Тарпеда-БелАЗ“»
|Мянушкі         = «аўтазаводцы», «чорна-белыя», «жодзінцы»
|Горад           = [[Жодзіна]], [[Беларусь]]
|Заснаваны       = [[1961]]
|Стадыён         = «[[Тарпеда (стадыён, Жодзіна)|Тарпеда]]»
|Умяшчальнасць   = 6524
|Кіраўнік        = Станіслаў Вазняк
|ПасадаКіраўніка = Дырэктар
|Трэнер          = [[Аляксей Бага]]
|Чэмпіянат       = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшая ліга]]
|Сезон           = [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|2025]]
|Месца           = 6 месца
|Сайт            = http://torpedo-belaz.by

| pattern_la1  = _adidascondivot22wb
| pattern_b1   = _adidascondivot22wb
| pattern_ra1  = _adidascondivot22wb
| pattern_sh1  = _adidaswhite
| pattern_so1  = _color_3_stripes_black
| leftarm1     = ffffff
| body1        = ffffff
| rightarm1    = ffffff
| shorts1      = 000000
| socks1       = ffffff
| pattern_la2  = _adidascondivo22bw
| pattern_b2   = _adidascondivo22bw
| pattern_ra2  = _adidascondivo22bw
| pattern_sh2  = _adidascondivo20ww
| pattern_so2  = _3_stripes_white
| leftarm2     = FFFFFF
| body2        = FFFFFF
| rightarm2    = FFFFFF
| shorts2      = FFFFFF
| socks2       = 000000
}}
'''«Тарпеда-БелАЗ»''' — [[Беларусь|беларускі]] футбольны клуб з горада [[Жодзіна]], заснаваны ў [[1961]] годзе. З 1992 года ўдзельнічае ў [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшай лізе чэмпіянату Беларусі]] (акрамя 1994—2001 гадоў). Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2016, 2023).

== Гісторыя ==
Каманда была заснавана ў [[1961]] годзе, на базе [[Беларускі аўтамабільны завод|Беларускага аўтамабільнага завода]]. Першапачаткова мела назву «Ракета». Першы матч у гісторыі футбольны клуб з Жодзіна правёў 6 мая 1962 года. У [[Мінск]]у аўтазаводцам супрацьстаяла моцная каманда «Гвардзеец». Сустрэча праходзіла ў роўнай барацьбе, аднак перамогу атрымалі гаспадары — 3:2. Менавіта гэты паядынак і стаў адпраўным пунктам у гісторыі каманды.

Адраджэнне калектыву звязана з імем [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якава Шапіры]], трэнера, які вывеў «аўтабудаўнікоў» у вышэйшы дывізіён у 2001 годзе.

У 2012 годзе клуб заняў апошняе месца ў Вышэйшай лізе і патрапіў у стыкавыя матчы з «[[ФК Гарадзея|Гарадзеяй]]», што заняла другое месца ў [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лізе]]. У першым матчы «Тарпеда» саступіла з лікам 0:1, але ў другім здолела ўзяць рэванш — 4:0 — і захавала месца ў эліце.

У верасні 2019 года галоўным трэнерам жодзінскай каманды стаў [[Юрый Пунтус]], які ў 2020 годзе здолеў прывесці клуб да яго першых у гісторыі бронзавых медалёў чэмпіянату Беларусі.

=== 2021 год ===
У пачатку [[Сезон 2021 ФК Тарпеда-БелАЗ|2021 года]] фан-рух клуба адмовіўся падтрымліваць клуб, пакуль у краіне працягваюцца палітычныя судовыя справы, збіццё і забойства людей за ўласныя меркаванні&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://sport.tut.by/news/football/720682.html|title = Фанаты белорусских футбольных клубов массово объявляют о бойкоте матчей|date = 2021-02-28|work = [[TUT.BY]]|language = ru|access-date = 2021-02-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20210228190551/https://sport.tut.by/news/football/720682.html|archive-date = 2021-02-28|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У кваліфікацыі [[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|Лігі канферэнцый УЕФА 2020/2021]] клуб сустракаўся з дацкім «[[ФК Капенгаген|Капенгагенам]]». Праз міжнародныя санкцыі і [[Інцыдэнт з рэйсам Ryanair 4978#Наступствы|паветраную блакаду]] «Тарпеда-БелАЗ» вымушана было правесці хатнюю гульню па-за межамі Беларусі. Першапачаткова разглядаўся варыянт з [[Тула|тульскім]] стадыёнам «[[Арсенал (стадыён, Тула)|Арсенал]]», аднак жодзінцам адмовілі, праз што хатняя гульня прайшла на стадыёне «[[Цэнтральны (стадыён, Казань)|Цэнтральны]]» ў горадзе [[Казань]], дзе каманда прайграла з лікам 0:5.

Сезон у чэмпіянаце Беларусі атрымаўся няўдалым, каманда хутка апынулася ў ніжняй палове табліцы. У ліпені 2021 года Пунтус пакінуў пасаду галоўнага трэнера, якую заняў яго памочнік [[Сяргей Зяневіч]]. Трохі палепшыўшы вынікі ў другой палове сезона, жодзінская каманда фінішавала на восьмым месцы.

=== 2022 год ===
Сезон 2022 жодзінская каманда пачала пад кіраўніцтвам новага трэнера [[Дзмітрый Молаш|Дзмітрыя Молаша]]. Старт чэмпіянату атрымаўся няўдалым — каманда пацярпела паразы ў першых трох матчах, але неўзабаве выправіла становішча і апынулася ў сярэдзіне табліцы. Добрая гульня ў другой палове сезона дазваляла змагацца за больш высокія месцы, аднак няўпэўнены фініш пакінуў жодзінцаў на восьмым радку.

=== 2023 год ===
У 2023 годзе «Тарпеда-БелАЗ» добра пачало чэмпіянат, хутка апынуўшыся сярод лідараў у табліцы. 28 мая 2023 года клуб у другі раз здабыў Кубак Беларусі, перайграўшы ў фінале барысаўскі [[ФК БАТЭ|БАТЭ]] (2:0). Дзякуючы гэтаму жодзінцы атрымалі месца ў Лізе канферэнцый УЕФА, дзе, аднак, адразу саступілі кіпрскаму [[ФК АЕК Ларнака|АЕКу]] і выбылі з далейшага розыгрышу. У чэмпіянаце праз шматлікія нічыі «Тарпеда-БелАЗ» хутка перастала прэтэндаваць на чэмпіёнства, аднак працягвала прэтэндаваць на бронзавыя медалі і ў выніку фінішавала на трэцім месцы, другі раз у гісторыі заваяваўшы медалі айчыннага чэмпіянату.

== Папярэднія назвы ==
* 1961—1967: «Ракета»
* 1967—1969: «Аўтазаводзец»
* 1969—1988: «Тарпеда»
* 1989—1992: «БелАЗ»
* 1992—2010: «Тарпеда»
* з 2011: «Тарпеда-БелАЗ»

== Дасягненні ==

=== БССР ===
* {{Зл}} [[Чэмпіянат БССР па футболе|Чэмпіён БССР]] (4): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1970|1970]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1971|1971]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1980|1980]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1981|1981]]
* {{Ср}} Срэбраны прызёр [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1972|1972]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1985|1985]]
* {{Бр}} Бронзавы [[Чэмпіянат БССР па футболе|чэмпіянату БССР]] (2): [[Чэмпіянат БССР па футболе 1975|1975]], [[Чэмпіянат БССР па футболе 1982|1982]]
* Уладальнік [[Кубак БССР па футболе|Кубка БССР]] (8): [[Кубак БССР па футболе 1969|1969]], [[Кубак БССР па футболе 1971|1971]], [[Кубак БССР па футболе 1972|1972]], [[Кубак БССР па футболе 1977|1977]], [[Кубак БССР па футболе 1978|1978]], [[Кубак БССР па футболе 1981|1981]], [[Кубак БССР па футболе 1982|1982]], [[Кубак БССР па футболе 1983|1983]]

=== Рэспубліка Беларусь ===
* {{Бр}} Бронзавы [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|чэмпіянату Беларусі]] (3): [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|2020]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|2023]], [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|2024]]
* Уладальнік [[Кубак Беларусі па футболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|2016]], [[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|2023]]
* Пераможца [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Першай лігі чэмпіянату Беларусі]]: [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|2001]]
* Самая буйная перамога — 7:1 («[[ФК Смаргонь|Смаргонь]]», 2021).
* Самая буйная параза — 1:8 («[[ФК Дынама Мінск|Дынама]]» Мінск, 1992; «[[ФК Дынама-93 Мінск|Беларусь]]» Мінск, 1992/93).

== Цяперашні склад ==
''Станам на жнівень 2026 года, згодна з афіцыйным сайтам клуба''&lt;ref&gt;{{cite web|title=Основной состав|url=http://torpedo-belaz.by/team/osnovnoy-sostav/|work=Афіцыйны сайт «Тарпеда-БелАЗ»|date=|access-date=2024-03-28|lang=ru}}&lt;/ref&gt;.

{{Склад}}
{{Ігрок|1|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Сяргей Ігнатовіч]]||1992}}
{{Ігрок|25|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|[[Цімафей Юрасаў]]||2003}}
{{Ігрок|99|{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Макар Масленікаў||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|3|{{Сцяг|Украіна}}|Аб|Яўген Чагавец||1998}}
{{Ігрок|4|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзімір Манаеў||2004}}
{{Ігрок|6|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Кірыл Прамудраў]]|[[капітан (футбол)|капітан]]|1992}}
{{Ігрок|13|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Аляксей Залескі]]||1994}}
{{Ігрок|19|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Ілья Руцкі]]||1999}}
{{Ігрок|20|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|[[Рыгор Марцьянаў]]||2002}}
{{Ігрок|22|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Захар Баранок||2006}}
{{Ігрок|66|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Арсеній Агееў|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}}
{{Ігрок|88|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Міхайрын||2005}}
{{Ігрок|96|{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Уладзіслаў Мялько||2004}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|2|{{Сцяг|Кот-д'Івуар}}|ПА|Ламін Махамед Бамба||2005}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок|7|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Арцём Быкаў]]||1992}}
{{Ігрок|8|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Будзько||2004}}
{{Ігрок|10|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Цімафей Шаркоўскі]]||2004}}
{{Ігрок|11|{{Сцяг|Расія}}|ПА|Аляксандр Ламавіцкі||1998}}
{{Ігрок|14|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Міхаіл Ладуцька||2004}}
{{Ігрок|15|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Раман Жалезны||2004}}
{{Ігрок|18|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Мікіта Корзун]]||1995}}
{{Ігрок|27|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Максім Гаявы||2002}}
{{Ігрок|30|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|[[Вадзім Пабудзей]]||1994}}
{{Ігрок|68|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Даніла Жульпа||2004}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок|9|{{Сцяг|Арменія}}|Нап|Грэнік Петрасян||2001}}
{{Ігрок|16|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Наджы Агба||2006}}
{{Ігрок|29|{{Сцяг|Нігерыя}}|Нап|Стэфан Альфрэд||1997}}
{{Ігрок|89|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|[[Аляксандр Французаў]]|у арэндзе з «[[ФК Лакаматыў Масква|Лакаматыва]]»|2004}}
{{Канец складу}}

=== Ігракі ў арэндзе ===
{{Склад}}
{{Ігрок|17|{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Уладзіслаў Кролік|у «[[ФК Нафтан|Нафтане]]» да снежня 2026 года|2005}}
{{Ігрок|21|{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Вадзім Кісялёў|у «Юні Ікс Лабс» да снежня 2026 года|2005}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб ===
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Бага]] (нар. 1981) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Алег Чарнуха (нар. 1974) — начальнік каманды
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Валерый Тарасенка]] (нар. 1981) — старшы трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Нявінскі (нар. 1973) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Яўген Крэсік (нар. 1993) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Уладзімір Чарнуха (нар. 1995) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Уладзімір Гаеў]] (нар. 1977) — трэнер брамнікаў

=== «Тарпеда-БелАЗ-2» ===
У сезоне 2026 рэзервовая каманда пад назвай «Тарпеда-БелАЗ-2» выступае ў [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другой лізе]]
{{Склад}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Арсеній Кітаеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Бр|Назар Чыж||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Максім Вішнякоў||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Гардзей Кавалеўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Кароткі||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Дзмітрый Маклак||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Вячаслаў Астроўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Іван Садоўскі||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Мацвей Серада||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Аб|Аляксандр Фамін||2007}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Станіслаў Бальцэвіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Кірыл Бязрукаў||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Павел Бязрукаў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Канстанцін Багдановіч||2006}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Яраслаў Голубеў||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Адрыян Каралёў||2008}}
{{Падзел складу}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Арсеній Стануль||2007}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Мікіта Чалей||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Чаркас||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Дзмітрый Чаркас||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|ПА|Глеб Яроцкі||2006}}
|-----
! colspan=&quot;9&quot; bgcolor=&quot;#B0D3FB&quot; align=&quot;left&quot; |
|----- bgcolor=&quot;#DFEDFD&quot;
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Платон Каролік||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Мікіта Матусевіч||2009}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Налівайка||2008}}
{{Ігрок||{{Сцяг|Беларусь}}|Нап|Уладзіслаў Скаўпнёў||2006}}
{{Канец складу}}

=== Трэнерскі штаб «Тарпеда-БелАЗ-2» ===
* {{Сцяг|Беларусь}} Дзяніс Каролік (нар. 1979) — галоўны трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Гранькоў]] (нар. 1978) — трэнер
* {{Сцяг|Беларусь}} Аляксандр Чаркас (нар. 1989) — трэнер брамнікаў

== Статыстыка выступленняў ==

=== Чэмпіянат і Кубак Беларусі ===
{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
!width=70|Сезон
!width=150|Ліга
!width=30|{{Comment|М|Месца}}
!width=30|{{Comment|Г|Гульняў}}
!width=30|{{Comment|В|Перамогі}}
!width=30|{{Comment|Н|Нічыі}}
!width=30|{{Comment|П|Паражэнні}}
!width=60|Галы
!width=45|Ачкі
!width=90|[[Кубак Беларусі па футболе|Кубак]]
!width=200|Заўвагі
|-
| 1992 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992|Першая]] (Д1) || '''13''' || 15 || 5 || 0 || 10 || &lt;nowiki&gt;13–31&lt;/nowiki&gt; || '''10''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1992/93 || [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1992/1993|Першая]] (Д1) || '''17''' || 32 || 2 || 4 || 26 || &lt;nowiki&gt;17–68&lt;/nowiki&gt; || '''8''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1992/1993|1/8 фіналу]] || [[Файл:Descento.svg|15px]] Вылет у [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Другую лігу]]
|-
| 1993/94 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1993/1994|Другая]] (Д2) || '''8''' || 28 || 8 || 10 || 10 || &lt;nowiki&gt;24–29&lt;/nowiki&gt; || '''26''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1993/1994|1/8 фіналу]] ||
|-
| 1994/95 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1994/1995|Другая]] (Д2) || '''10''' || 30 || 11 || 6 || 13 || &lt;nowiki&gt;37–35&lt;/nowiki&gt; || '''28''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1994/1995|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1995 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1995|Другая]] (Д2) || '''11''' || 14 || 3 || 6 || 5 || &lt;nowiki&gt;13–15&lt;/nowiki&gt; || '''15''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1995/1996|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1996 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1996|Другая]] (Д2) || '''7''' || 24 || 8 || 9 || 7 || &lt;nowiki&gt;24–20&lt;/nowiki&gt; || '''33''' || [[Кубак Беларусі па футболе 1996/1997|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1997 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Другая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1997|Другая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 14 || 8 || 8 || &lt;nowiki&gt;37–25&lt;/nowiki&gt; || '''50''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1997/1998|1/16 фіналу]] ||
|-
| 1998 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1998|Першая]] (Д2) || '''5''' || 30 || 15 || 10 || 5 || &lt;nowiki&gt;58–31&lt;/nowiki&gt; || '''55''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1998/1999|1/16 фіналу]] || Змена назваў ліг
|-
| 1999 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 1999|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 11 || 11 || 8 || &lt;nowiki&gt;55–43&lt;/nowiki&gt; || '''44''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 1999/2000|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2000 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2000|Першая]] (Д2) || '''7''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;44–36&lt;/nowiki&gt; || '''45''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2000/2001|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2001 ||style=&quot;background:#D0F0C0&quot;| [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2001|Першая]] (Д2) ||style=&quot;background:gold&quot;| '''1''' || 28 || 21 || 3 || 4 || &lt;nowiki&gt;56–13&lt;/nowiki&gt; || '''66''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2001/2002|1/16 фіналу]] || [[Файл:Flecha verde.png|15px]] Выхад у [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе|Вышэйшую лігу]]
|-
| 2002 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2002|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 26 || 13 || 4 || 9 || &lt;nowiki&gt;38–27&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2002/2003|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2003 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2003|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || &lt;nowiki&gt;44–25&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2003/2004|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2004 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2004|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 30 || 19 || 2 || 9 || &lt;nowiki&gt;57–28&lt;/nowiki&gt; || '''59''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2004/2005|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2005 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2005|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 14 || 5 || 7 || &lt;nowiki&gt;40–25&lt;/nowiki&gt; || '''47''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2005/2006|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2006 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2006|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 26 || 7 || 9 || 10 || &lt;nowiki&gt;21–27&lt;/nowiki&gt; || '''30''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2006/2007|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2007 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2007|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 26 || 11 || 10 || 5 || &lt;nowiki&gt;28–21&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2007/2008|1/16 фіналу]] ||
|-
| 2008 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2008|Вышэйшая]] (Д1) || '''13''' || 30 || 7 || 10 || 13 || &lt;nowiki&gt;25–36&lt;/nowiki&gt; || '''31''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2008/2009|1/8 фіналу]] ||
|-
| 2009 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2009|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 26 || 10 || 7 || 9 || &lt;nowiki&gt;31–22&lt;/nowiki&gt; || '''37''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2009/2010|Фіналіст]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2010 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Вышэйшая]] (Д1) || '''11''' || 33 || 7 || 7 || 19 || &lt;nowiki&gt;33–58&lt;/nowiki&gt; || '''28''' || rowspan=&quot;2&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2010/2011|1/16 фіналу]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць [[ФК СКВІЧ|СКВІЧа]], другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2010|Першай лігі 2010]].}} || || 2 || 1 || 1 || 0 || &lt;nowiki&gt;3–1&lt;/nowiki&gt; || ||
|-
| 2011 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2011|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 33 || 9 || 14 || 10 || &lt;nowiki&gt;37–41&lt;/nowiki&gt; || '''41''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2011/2012|1/16 фіналу]] ||
|-
|rowspan=&quot;2&quot;| 2012 ||[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Вышэйшая]] (Д1) ||  '''11''' || 30 || 5 || 9 || 16 || &lt;nowiki&gt;17–39&lt;/nowiki&gt; || '''24''' ||rowspan=&quot;2&quot; style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2012/2013|Паўфінал]] ||
|-
| Пераходныя матчы{{efn-ua|Пераходныя матчы за месца ў Вышэйшай лізе супраць «[[ФК Гарадзея|Гарадзеі]]», другой каманды [[Першая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2012|Першай лігі 2012]].}} || || 2 || 1 || 0 || 1 || &lt;nowiki&gt;4–1&lt;/nowiki&gt; ||  ||
|-
| [[Сезон 2013 ФК Тарпеда-БелАЗ|2013]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2013|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 32 || 12 || 6 || 14 || &lt;nowiki&gt;33–38&lt;/nowiki&gt; || '''42''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2013/2014|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2014 ФК Тарпеда-БелАЗ|2014]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2014|Вышэйшая]] (Д1) || '''4''' || 32 || 13 || 11 || 8 || &lt;nowiki&gt;38–30&lt;/nowiki&gt; || '''50''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2014/2015|1/16 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2015 ФК Тарпеда-БелАЗ|2015]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2015|Вышэйшая]] (Д1) || '''7''' || 26 || 10 || 6 || 10 || &lt;nowiki&gt;31–29&lt;/nowiki&gt; || '''36''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2015/2016|Уладальнік]] ||
|-
| [[Сезон 2016 ФК Тарпеда-БелАЗ|2016]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2016|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 13 || 9 || 8 || &lt;nowiki&gt;47–33&lt;/nowiki&gt; || '''48''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2016/2017|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| [[Сезон 2017 ФК Тарпеда-БелАЗ|2017]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2017|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 14 || 9 || 7 || &lt;nowiki&gt;43–27&lt;/nowiki&gt; || '''51''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2017/2018|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2018 ФК Тарпеда-БелАЗ|2018]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2018|Вышэйшая]] (Д1) || '''5''' || 30 || 16 || 7 || 7 || &lt;nowiki&gt;36–18&lt;/nowiki&gt; || '''55''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2018/2019|1/8 фіналу]] ||
|-
| [[Сезон 2019 ФК Тарпеда-БелАЗ|2019]] || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2019|Вышэйшая]] (Д1) || '''6''' || 30 || 13 || 6 || 11 || &lt;nowiki&gt;41–36&lt;/nowiki&gt; || '''45''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2019/2020|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2020 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2020|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 16 || 8 || 6 || &lt;nowiki&gt;55–37&lt;/nowiki&gt; || '''56''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2020/2021|Паўфінал]] ||
|-
| 2021 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2021|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 10 || 6 || 14 || &lt;nowiki&gt;38–43&lt;/nowiki&gt; || '''36''' || [[Кубак Беларусі па футболе 2021/2022|Чвэрцьфінал]] ||
|-
| 2022 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2022|Вышэйшая]] (Д1) || '''8''' || 30 || 11 || 10 || 9 || &lt;nowiki&gt;35–32&lt;/nowiki&gt; || '''43''' ||style=&quot;background:gold&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2022/2023|Уладальнік]] ||
|-
| 2023 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2023|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 28 || 12 || 13 || 3 || &lt;nowiki&gt;33–18&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||style=&quot;background:#cc9966&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2023/2024|Паўфінал]] ||
|-
| 2024 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2024|Вышэйшая]] (Д1) || style=&quot;background:#cc9966&quot;|'''3''' || 30 || 18 || 8 || 4 || &lt;nowiki&gt;45–21&lt;/nowiki&gt; || '''62''' ||style=&quot;background:silver&quot;|[[Кубак Беларусі па футболе 2024/2025|Фіналіст]] ||
|-
| 2025 || [[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе 2025|Вышэйшая]] (Д1) ||'''6''' || 30 || 13 || 10 || 7 || &lt;nowiki&gt;43–30&lt;/nowiki&gt; || '''49''' ||[[Кубак Беларусі па футболе 2025/2026|Чвэрцьфінал]] ||
|-
|}

{{notelist-ua}}

=== Еўракубкі ===
Дэбют клуба ў еўракубках адбыўся 1 ліпеня 2010 года: у першым кваліфікацыйным раўндзе Лігі Еўропы УЕФА 2010/11 жодзінцы (якія трапілі ў турнір у як фіналісты Кубка) упэўнена перамаглі ісландскі «[[ФК Фюлкір|Фюлкір]]», але ў другім саступілі клубу [[ОФК Бялград|ОФК]] з Сербіі.

{| class=&quot;wikitable&quot;
! Сезон
! Кубак
! Раўнд
! colspan=2|Клуб
! Першыя матчы
! Матчы ў адказ
! colspan=2|Вынік
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА 2010/2011|2010/2011]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Ісландыя}}
|[[ФК Фюлкір|Фюлкір (Рэйк’явік)]]
|align=&quot;center&quot;|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|3:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''6:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|2 к/р
|{{Сцяг|Сербія}}
|[[ОФК Бялград|ОФК (Бялград)]]
|align=&quot;center&quot;|2:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''2:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга Еўропы УЕФА 2015/2016|2015/2016]]
|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Албанія}}
|[[ФК Кукесі|Кукесі]]
|align=&quot;center&quot;|0:2 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''0:2'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА 2016/2017|2016/2017]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга Еўропы УЕФА|Ліга Еўропы]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Венгрыя}}
|[[ФК Дэбрэцэн|Дэбрэцэн]]
|align=&quot;center&quot;|2:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|1:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''3:1'''||[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|3 к/р
|{{Сцяг|Аўстрыя}}
|[[ФК Рапід Вена|Рапід (Вена)]]
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''0:3'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2020/2021|2020/2021]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Данія}}
|[[ФК Капенгаген|Капенгаген]]
|align=&quot;center&quot;|1:4 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|0:5 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|'''1:9'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2023/2024|2023/2024]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|2 к/р
|{{Сцяг|Кіпр}}
|[[ФК АЕК Ларнака|АЕК (Ларнака)]]
|align=&quot;center&quot;|2:3 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''3:4'''||[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2024/2025|2024/2025]]
|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Малдова}}
|[[ФК Мілсамі|Мілсамі (Архей)]]
|align=&quot;center&quot;|2:4 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''2:4'''||
[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга канферэнцый УЕФА 2025/2026|2025/2026]]
|rowspan=&quot;2&quot;|[[Ліга канферэнцый УЕФА|Ліга канферэнцый]]
|1 к/р
|{{Сцяг|Паўночная Македонія}}
|[[ФК Работнічкі Скоп'е|Работнічкі (Скоп'е)]]
|align=&quot;center&quot;|3:0 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|1:0 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''4:0'''||
[[Файл:Symbol confirmed.svg|17px]]
|-
|2 к/р
|{{Сцяг|Ізраіль}}
|[[ФК Макабі Хайфа|Макабі (Хайфа)]]
|align=&quot;center&quot;|1:1 ({{Comment|Х|Хатні}})
|align=&quot;center&quot;|0:3 ({{Comment|Г|Гасцявы}})
|align=&quot;center&quot;|'''1:4'''||
[[Файл:Symbol delete vote.svg|17px]]
|-
|}

== Галоўныя трэнеры ==
{{div col|2}}
* [[Алег Волах]] (1973—1976)
* [[Міхаіл Якаўлевіч Андружэйчык|Міхаіл Андружэйчык]] (1993—1994)&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Футбол. На 85-м году жизни умер заслуженный тренер Беларуси Михаил Андружейчик |url=https://www.pressball.by/news/football/376949 |language=ru |website=pressball.by |date=2021-01-21 |access-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210302192720/https://www.pressball.by/news/football/376949 |archive-date=2021-03-02 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[Пётр Міхееў]] (да 1999)
* [[Якаў Міхайлавіч Шапіра|Якаў Шапіра]] (2001 — ліпень 2004)
* [[Юрый Малееў]] (ліпень 2004 — ліпень 2006)
* [[Уладзімір Журавель]] (в. а. у ліпені — лістападзе 2006)
* [[Алег Кубараў]] (лістапад 2006 — снежань 2009)
* [[Аляксандр Бразевіч]] (студзень — ліпень 2010)
* [[Сяргей Гурэнка]] (ліпень 2010 — май 2012)
* [[Вадзім Бразоўскі]] (в. а. у маі — ліпені 2012; ліпень — лістапад 2012)
* [[Ігар Крывушэнка]] (лістапад 2012 — ліпень 2017)
* [[Алег Кубараў]] (ліпень 2017 — снежань 2018)
* [[Вадзім Скрыпчанка]] (студзень — верасень 2019)
* [[Сяргей Зяневіч]] (в.а. у верасні 2019)
* [[Юрый Пунтус]] (верасень 2019 — ліпень 2021)
* [[Сяргей Зяневіч]] (ліпень — снежань 2021)
* [[Дзмітрый Молаш]] (снежань 2021 — снежань 2025)
* [[Дзмітрый Лянцэвіч]] (снежань 2025 — ліпень 2026)
* [[Аляксей Бага]] (з ліпеня 2026)
{{div col end}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://torpedo-belaz.by Афіцыйны сайт]
* {{globalsportsarchive|fk-tarpeda-belaz-zodzina/18863}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Склад ФК Тарпеда-БелАЗ}}
{{Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе}}

[[Катэгорыя:Футбольныя клубы Беларусі|Тарпеда-БелАЗ]]
[[Катэгорыя:ФК Тарпеда-БелАЗ| ]]</text>
      <sha1>m79xa5sqkeqmijqslj3du7d8kor2vyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзвінская губа</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180833</id>
    <revision>
      <id>5182324</id>
      <parentid>3787320</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5182324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3492" sha1="64wp0gup9wz9yrxt7wh4psu6ikgt3b3" xml:space="preserve">{{Заліў
 |Назва                = Дзвінская губа
 |Нацыянальная назва   = ru/Двинская губа
 |Назва для сартавання = 
 |Карта                = White Sea map ru.png
  |Шырыня карты        = 250
  |Подпіс карты        = Белае мора. Двінская губа ў цэнтры.
 |lat_dir = N |lat_deg = 65 |lat_min = 01 |lat_sec =  
 |lon_dir = E |lon_deg = 39 |lon_min = 25 |lon_sec =  
 |region              = RU 
 |CoordScale          = 500000 
 |Тып                    = губа (заліў)
 |Вышэйстаячая акваторыя = Белае мора 
 |Плошча                 =  
 |Аб'ём                  =  
 |Даўжыня берагавой лініі   = 93
 |Сярэдняя велічыня прыліва=  
 |Найбольшая глыбіня      = 120 
 |Сярэдняя глыбіня        =  
 |Салёнасць               =  
 |Празрыстасць            =  
 |Плошча вадазбору =  
 |Упадаюць         = [[Паўночная Дзвіна]] 
 |Краіна           = Расія 
 |Выява            =  
 |Шырыня выявы     =  
 |Подпіс выявы     =  
 |Заўвагі          =  
 |Пазіцыйная карта = Расія Архангельская вобласць (мацерыковая частка)
 |Шырыня Позкарты  =  
 |crosses180 =  
 |Катэгорыя на Вікісховішчы =  
}}
'''Дзвінская губа, Дзвінскі заліў'''&lt;ref name=&quot;БЭ6&quot;&gt;{{Крыніцы/БелЭн|6к}}&lt;/ref&gt; — адзін з чатырох найбуйнейшых заліваў [[Белае мора|Белага мора]], разам з [[Мезенская губа|Мезенскай губой]], [[Анежская губа|Анежскай губой]] і [[Кандалакшскі заліў|Кандалакшскім залівам]]. Размешчана ў паўднёва-ўсходняй частцы Белага мора, на тэрыторыі [[Архангельская вобласць|Архангельскай вобласці]] [[Расія|Расіі]].

Даўжыня 93 км, шырыня каля ўваходу 130 км. З вялікіх рэк у заліў ўпадае [[Паўночная Дзвіна]], а таксама сярэднія і малыя рэкі: [[Солза]], [[Сярта]], [[Ярэньга]], [[Чукча]], [[Сюзьма]], [[Вялікая Рэжма]], [[Ненокса]], [[Мудзьюга]] і іншыя. Глыбіня 15—22 м, максімальная ў паўночна-заходняй частцы — 120 м. [[Прылівы і адлівы|Прылівы]] вышынёй да 1,4 м, паўсутачныя. У летні час вада ў заліве выграваецца да +12 [[Градус Цэльсія|°С]], гэта найбольш цёплая частка Белага мора, у зімовы час заліў замярзае.

На ўзбярэжжы Дзвінскай губы гарады [[Архангельск]] і [[Северадзвінск]].

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|6|||100}}

[[Катэгорыя:Залівы Белага мора]]
[[Катэгорыя:Залівы Расіі]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Архангельскай вобласці]]</text>
      <sha1>64wp0gup9wz9yrxt7wh4psu6ikgt3b3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэспубліка Абхазія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193315</id>
    <revision>
      <id>5181875</id>
      <parentid>5180926</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Summershell67</username>
        <id>159583</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* */</comment>
      <origin>5181875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18433" sha1="91jiswu2b8uammgftlxbwz5t8phhzq0" xml:space="preserve">{{значэнні|Абхазія (значэнні)}}
{{Дзяржава
| Беларуская назва = Рэспубліка Абхазія
| Арыгінальная назва = Аҧсны Аҳәынҭқарра &lt;br/&gt; Республика Абхазия
| Родны склон = Абхазіі
| Сцяг = Flag of the Republic of Abkhazia.svg
| Герб = Coat of arms of Abkhazia.svg
| Замест герба = 
| Дэвіз = 
| Назва гімна = Аиааира
| Аўдыё = 
| Форма кіравання = [[Паўпрызідэнцкая рэспубліка]]
| Дзяржаўная рэлігія = 
| lat_dir = 
| lat_deg = 
| lat_min = 
| lat_sec = 
| lon_dir = 
| lon_deg = 
| lon_min = 
| lon_sec = 
| region = 
| CoordScale = 
| На карце = Abkhaziaorthographicprojection.svg
| На карце2 = 
| Мовы = [[Абхазская мова|абхазская]], [[Руская мова|руская]]
| Заснавана = [[VIII стагоддзе]]
| Дата незалежнасці = [[26 лістапада]] [[1994]]
| Незалежнасць ад = [[Грузія|Грузіі]]
| Сталіца = [[Сухумі]]
| Найбуйнейшыя гарады = [[Сухумі]], [[Гагра]], [[Гудаута]]
| Пасады кіраўнікоў = [[Прэзідэнт Абхазіі|Прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Віцэ-прэзідэнт Абхазіі|Віцэ-прэзідэнт]] &lt;br/&gt; [[Прэм'ер-міністр Абхазіі|Прэм'ер-міністр]]
| Кіраўнікі = [[Бадра Зурабавіч Гунба|Бадра Гунба]]&lt;br/&gt; Бадра Гунба &lt;br/&gt; Валерый Бганба (в.а.)
| Месца па плошчы = 163
| Плошча = 8.665
| Працэнт вады = 
| Этнахаронім = [[Абхазы]]
| Месца па насельніцтву = 
| Насельніцтва = 242.862
| Год ацэнкі = 2012
| Насельніцтва па перапісу = 240.705
| Год перапісу = 2011
| Шчыльнасць насельніцтва = 28
| Месца па шчыльнасці = 
| ВУП (ППЗ) = 
| Год разліку ВУП (ППЗ) = 
| Месца па ВУП (ППЗ) = 
| ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 
| Месца па ВУП (ППЗ) на душу насельніцтва = 
| ВУП (намінал) = 
| Год разліку ВУП (намінал) = 
| Месца па ВУП (намінал) = 
| ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 
| Месца па ВУП (намінал) на душу насельніцтва = 
| ІРЧП = 
| Год разліку ІРЧП = 
| Месца па ІРЧП = 
| Узровень ІРЧП = 
| Авіякампанія = 
| Валюта = [[Расійскі рубель]] &lt;br/&gt; [[абхазскі апсар]]
| Дамен/Дамены = 
| ISO = 
| Тэлефонны код = 7 840 / 940
| Часавы пояс = +3
| Заўвагі = &lt;!-- |Без сцяга і герба=* --&gt;
&lt;!-- |Без гімна=* --&gt;}}
'''Рэспубліка Абха́зія''' ({{lang-ab|Аҧсны Аҳәынҭқарра}}) — непрызнаная большасцю членаў [[ААН]] дзяржава ў [[Абхазія|Абхазіі]]. Паводле [[Грузія|грузінскага]] адміністрацыйна-тэрытарыяльнага дзялення, дзяржава ўваходзіць у склад Грузіі як [[Аўтаномная Рэспубліка Абхазія]]. Мяжуе на поўначы і захадзе з [[Расія]]й, на ўсходзе і паўдневым усходзе — з [[Грузія]]й, на поўдні і паўднёвым захадзе амываецца водамі [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. Сярэдняя працягласць краіны з захаду на ўсход 160 км, з поўначы на поўдзень 54 км. Працягласць берагавой лініі складае 210 км. З краін-членаў ААН прызнана [[Расія]]й&lt;ref name=&quot;ruspriznanieabhyuo&quot;&gt;[http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml Заява Прэзідэнта Расійскай Федэрацыі Дзмітрыя Мядзведзева] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090211020049/http://www.kremlin.ru/text/appears/2008/08/205744.shtml |date=11 лютага 2009 }}&lt;/ref&gt;, [[Нікарагуа]]&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo1&quot;&gt;.[http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html Нікарагуа прызнала незалежнасць Абхазіі і Паўднёвай Асеціі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110714092306/http://www.mignews.com/news/politic/world/050908_210735_19221.html|date=14 ліпеня 2011}} [[Mignews]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo2&quot;&gt;[https://web.archive.org/web/20080922040204/http://www.kommersant.ru/news-y.aspx?NewsID=132253 Нікарагуа афіцыйна прызнала Паўднёвую Асецію і Абхазію] [[Коммерсантъ]]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;nikpriznabkhyuo3&quot;&gt;[http://rian.ru/osetia_news/20080905/151018822.html Нікарагуа афіцыйна прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі] [[РІА «Навіны»]]&lt;/ref&gt;, [[Венесуэла]]й&lt;ref name=&quot;venezpriznanieabhyuo&quot;&gt;http://top.rbc.ru/politics/10/09/2009/328391.shtml РБК — Венесуэла прызнала незалежнасць Паўднёвай Асеціі і Абхазіі&lt;/ref&gt; і [[Сірыя]]й&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/russia/614725|title=Сухум и Дамаск установили дипотношения|author=|last=|first=|date=2018-05-29|website=www.interfax.ru|publisher=Интерфакс|language=ru|accessdate=2018-05-29}}&lt;/ref&gt;. Некаторы час яе прызнавалі таксама [[Вануату]]&lt;ref&gt;[http://kommersant.ru/doc/1655437 «Ъ» высвятліў, што Вануату ўсёткі прызнала Абхазію]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20110922044125/http://kommersant.ru/dark-gallery.aspx?id=1655437&amp;picsid=594386&amp;stpid=63&amp;l=1 JOINT STATEMENT On Establishment of Diplomatic Relations Between the Republic of Abkhazia and the Republic of Vanuatu]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&amp;catid=70:archived-news&amp;Itemid=1 Vanuatu’s recognition to the Republic of Abkhazia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131218140303/http://www.governmentofvanuatu.gov.vu/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=127:vanuatus-recognition-to-the-republic-of-abkhazia&amp;catid=70:archived-news&amp;Itemid=1 |date=18 снежня 2013 }}&lt;/ref&gt;, [[Науру]]&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2009/12/15/nauru/ Незалежнасць Абхазіі прызналі наўруанцы]&lt;/ref&gt; і [[Тувалу]]&lt;ref&gt;[http://apsnypress.info/news/4289.html Астраўная дзяржава Тувалу стала шостым членам ААН, з кім Абхазія ўсталявала дыпламатычныя адносіны] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130315144200/http://apsnypress.info/news/4289.html |date=15 сакавіка 2013 }}&lt;/ref&gt;.

== Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел ==
[[Файл:Abkhazia Districts map-ru.png|250px|thumb|right|Адміністрацыйны падзел Абхазіі]]
Складаецца з 6 гістарычных зямель: Садз, Бзып, Гума, Дал-Цабал, Абжуа, Самырзакан. Але згодна з адміністрацыйным падзелам яна падзяляецца на 7 раёнаў (што сімвалізуе сем зорак на дзяржаўным сцязе): Гагрскі, Гудауцкі, Сухумскі, Гульрыпшскі, Ачамчырскі, Ткварчальскі, Гальскі. Гэты падзел у асноўным паўтарае адміністрацыйны падзел Абхазскай АССР, за выключэннем Ткуарчалскага раёна, які быў створаны ў 1995 годзе на частцы тэрыторыі Гальскага і Ачамчырскага раёнаў. У Абхазіі 7 гарадоў (Сухумі, Гагра, Гудаута, Новы Афон, Ачамчыра, Ткварчал, Гал), 5 пасёлкаў гарадскога тыпу (Цандрыпш, Піцунда, Бзып, Мюсера, Гульрыпш) і 512 вёсак.

== Эканоміка ==
Галоўнымі галінамі эканомікі Абхазіі з’яўляюцца рознічны гандаль і турызм. Прамысловасць развітая слаба. З 183 прамысловых прадпрыемстваў, якія функцыянавалі ў Абхазскай АССР, да цяперашняга часу засталося каля 60. Больш іншых развітыя харчовая (пераважна харчасмакавая — гарбатная, тытунёвая, вінаробная, кансервавая) і лясная і дрэваапрацоўчая прамысловасць. Штогод здабываецца каля 50 тыс. м² драўніны і перапрацоўваецца звыш 20 тыс. м². Вырабляюцца тытунёвыя вырабы, віна (галоўнае прадпрыемства «Віна і воды Абхазіі», у асноўным жа віна вырабляюцца саматужным спосабам у хатніх умовах), іншыя спіртныя напоі, хлеб, [[Пепсі|пепсі-кола]], рыбныя кансервы, невялікая колькасць гарбаты.

Вядзецца здабыча вугля, здабыча і перапрацоўка нафты адсутнічае. Электраэнергетыка прадстаўленая Інгурскай ДРЭС, якая знаходзіцца ў сумеснай эксплуатацыі Грузіі і Абхазіі (бо плаціна ГЭС знаходзіцца ў Грузіі, а падземная электрастанцыя і 4 перападныя ГЭС на рацэ Эрысцкалі і Гальскам вадасховішча, куды вада ідзе па тунэлі — у Абхазіі). Магутнасць — 1370 МВт, можа вырабляць да 4,5 млрд кВт.гдз у год. Вырабляе каля 3,2 млрд кВт.гдз. Сухумская ГЭС і 21 малая ГЭС у цяперашні час не функцыянуюць і ў асноўным разбураныя. Даўжыня высакавольтных ліній электраперадач 916 км, размеркавальных і збытавых электрасетак — 7583,5 км.

У сельскай гаспадарцы ў часы СССР спецыялізацыя Абхазіі абумаўляла перавагу сярод пасяўных культур эфірамаслічных (тунг), тытуню і гародніны. У цяперашні час асноўнай пасяўной культурай з’яўляецца кукуруза, невялікую частку займае тытунь. Агульная плошча земляў сяльгаспрызначэння — 421,6 тыс.га. Традыцыйна высокі экспарт у Расію цытрусавых і гародніны, а таксама мімозы, аб’ём экспарту якой у 2007 годзе дасягаў больш 300 тон. Значна паменшылася пагалоўе ската, што абумовіла залежнасць Абхазіі ад імпарту мясной і малочнай прадукцыі. Жывёлагадоўля галоўным чынам малочнага і малочна-мяснога кірунку.

Транспарт Абхазіі ўключае аўтамабільны, чыгуначны і авіяцыйны. Аўтамабільны транспарт з’яўляецца асноўным, маюцца мясцовыя аўтобусныя зносіны і зносіны з гарадамі поўдня Расіі. Асноўная праблема — знос машын і недахоп бензіну. Вялікае значэнне мае Ваенна-Сухумская дарога з Сухума да Кадорскай цясніны і далей у Карачаева-Чаркесію. У г. Сухум дзейнічае тралейбусная сістэма. Чыгуначныя пасажырскія зносіны прадстаўлены толькі групай прычапных вагонаў «Масква-Сухум», якая курсуе ў складзе цягніка № 75/76 «Масква-Адлер». Унутраныя прыгарадныя зносіны і рух электрацягнікоў да Сочы зараз цалкам спыненыя з-за поўнага фізічнага зносу рухомага складу і аварыі на цягавай падстанцыі ў пасёлку [[Цандрыпш]], якая прывяла да дээлектрыфікацыі дарогі. Чыгуначная каляіна аднапутная, у савецкі час рух праз Абхазію было скразным, хадзілі пасажырскае цягнікі з Расіі ў Тбілісі, Ерэван, Батумі, Цхалтуба. Зараз чыгуначнае палатно ад платформы Ачгуара да станцыі Інгуры ([[Грузія]]) разабрана. Таксама не аднаўляўся разбураны яшчэ ў 1992 годзе чыгуначны мост праз раку Інгуры. Маецца галінка Ткуарчал-Ачамчыра, прызначаная для вывазу каменнага вугля ад Ткуарчалскага радовішчы да чарнаморскіх партоў. У Абхазіі два аэрапорта — Бамбаура ў Гудауцкім раёне і Бабушэра ў Сухуме. Міжнародныя пасажырскія рэйсы не выконваюцца, 1 раз у тыдзень курсуе самалёт АН-2 па маршруце Сухум-Псху. Чыгункі і аэрапорты Абхазіі таксама выкарыстоўваюцца групоўкай расійскіх войскаў у краіне. Марскія парты — Сухум, Ачамчыра, Гагра і Новы Афон. Здзяйсняецца марскія пасажырскія зносіны па маршруце Сочы-Гагры.

Грашовай адзінкай з’яўляецца расійскі рубель, што афіцыйна замацавана ў Дагаворы аб сяброўстве, супрацоўніцтве і ўзаемнай дапамогі паміж Расійскай Федэрацыяй і Рэспублікай Абхазія. Намінальна ёсць таксама абхазская нацыянальная валюта — [[апсар]] (курс апсара ўсталяваны да расійскага рубля, як 1:10), аднак у цяперашні час у апсарах выпушчана толькі некалькі юбілейных манет.

У бюджэце Абхазіі ў 2007 годзе прыбыткі склалі 1,43 млрд расійскіх рублёў, што ў 2,5 разы вышэй, чым у 2004 годзе, прычым 434 млн. — расійская дапамога. Выдаткі склалі 1,42 млрд руб., галоўныя іх артыкулы — абарона і міліцыя — 484 млн руб. і адукацыя — 174,8 млн руб.

Знешні гандаль Абхазіі дэфіцытна: экспарт складае 30 % абарачэння, імпарт — 70 %. Дзве траціны знешняга гандлю прыходзіцца на Расію. З Абхазіі экспартуецца ў асноўнай сыравіна і сельскагаспадарчая прадукцыя (90 %) — цытрусавыя, вугаль, круглы лес, садавіна (першым чынам хурма), фундук, гарбата, гародніна; прамысловы экспарт (каля 10 %) прадстаўлены вінамі і прадукцыяй Бзыбскага дрэваапрацоўчага камбіната (піламатэрыялы, дошкі, паркет, шпон і іншыя вырабы з драўніны ў еўрапейскія краіны). Імпартуецца ў першую чаргу, бензін, харчаванне, прамысловыя тавары. Асноўнымі гандлёвымі партнёрамі Абхазіі з’яўляюцца [[Расія]], [[Турцыя]], [[Румынія]]. Каля 40 % паступленняў у бюджэт дае турысцка-рэкрэацыйны комплекс, у 2007 годзе Абхазію наведала каля 400 тыс. турыстаў. Абхазскі шэльф здаецца ў арэнду для рыбалоўства турэцкім рыбалоўчым кампаніям.

== Гл. таксама ==

* [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]]

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.abkhaziagov.org/en/ Афіцыйны сайт прэзідэнта Рэспублікі Абхазія] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20061107051831/http://www.abkhaziagov.org/en/ |date=7 лістапада 2006 }}

{{Краіны Азіі}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Часткова прызнаныя дзяржавы]]
[[Катэгорыя:Абхазія| ]]</text>
      <sha1>91jiswu2b8uammgftlxbwz5t8phhzq0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіэтл Сіхокс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193482</id>
    <revision>
      <id>5181905</id>
      <parentid>5097512</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:02:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181905</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3375" sha1="saa1a3262mpkid9r2esaqs5u3v4h9qf" xml:space="preserve">'''Сіэтл Сіхокс''' ({{lang-en|Seattle Seahawks}}) — прафесійная каманда па [[Амерыканскі футбол|амерыканскім футболе]] з [[ЗША|амерыканскага]] горада [[Сіэтл]], штат [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтон]]. Каманда была заснавана 4 чэрвеня [[1974]] года. З [[1976]] года выступае у [[Нацыянальная футбольная ліга|Нацыянальнай футбольнай лізе]]. Цяпер выступае ў [[Захад НФК|дывізіёне Захад]] [[Нацыянальная футбольная канферэнцыя|Нацыянальнай футбольнай канферэнцыі]] (НФК). Уладальнік клуба — [[Ален, Пол|Пол Ален]]. 3 [[2002]] года Сваі хатнія матчы клуб праводіць на стадыёне «[[CenturyLink Field]]».

За 37 сезонаў у [[Нацыянальная футбольная ліга|НФЛ]] каманда атрымала 280 перамог і пацярпела 300 параз. «Сіхокс» 13 раз выходзілі ў плэй-оф, у сезоне [[2005]] года гулялі ў [[Супер Боул XL|Супер Боуле XL]], дзе прайгралі клубу «[[Пітсбург Стайлерз]]», а ў сезоне [[2013]] года каманда, перайграўшы ў [[Супер Боул XLVIII|Супер Боуле XLVIII]] «[[Дэнвер Бронкос]]», упершыню ў сваёй гісторыі стала чэмпіёнам.

У 2025 годзе выйгралі Супербоўл у «[[Нью-Інглэнд Пэтрыотс|Н’ю Інгланд Пэтрыётс]]» 29:13. МВП стаў ранінгбэк франшызы Кэнет Уалкер ІІІ.

== Дасягненні ==

Пераможца чэмпіянату лігі (1)
* Пераможца [[Супер Боул]]а (2)
** 2013 [[Супер Боул XLVIII|XLVIII]]
** 2025 ХL

Пераможца канферэнцыі (2)
* НФК: [[2005]], [[2013]]

Пераможца дывізіёна (8)
* [[Захад АФК]]: [[1988]], [[1999]]
* [[Захад НФК]]: [[2004]], [[2005]], [[2006]], [[2007]], [[2010]], [[2013]]

== Спасылкі ==
* [http://www.seahawks.com/ Афіцыйны сайт]
* [http://www.profootballhof.com/history/team.jsp?franchise_id=29 Pro Football Hall of Fame — Seattle Seahawks history page]
* [http://www.profootballhof.com/history/release.jsp?release_id=1285 Pro Football Hall of Fame — 1976 NFL expansion history page] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090329052108/http://www.profootballhof.com/history/release.jsp?release_id=1285 |date=29 сакавіка 2009 }}
* [http://www.sportsecyclopedia.com/nfl/seattle/seahawks.html Seahawks History — Sports Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210123193434/http://www.sportsecyclopedia.com/nfl/seattle/seahawks.html |date=23 студзеня 2021 }}
* [http://www.historylink.org/essays/output.cfm?file_id=7633 Online Encyclopedia of Washington State History — Origins of Seattle Seahawks franchise]

{{НФЛ}}

[[Катэгорыя:Клубы НФЛ]]
[[Катэгорыя:Сіэтл]]</text>
      <sha1>saa1a3262mpkid9r2esaqs5u3v4h9qf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамскі метрапалітэн</title>
    <ns>0</ns>
    <id>195196</id>
    <revision>
      <id>5182124</id>
      <parentid>4850720</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:08:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3392" sha1="7tadioorzjaa406uj4fn6daf7b2oxul" xml:space="preserve">{{Метро
 |Назва                    = Панамскі метрапалітэн
 |Назва на мове арыгінала = Metro de Panamá
 |Лагатып                     = [[File:Metro yt.png|150px]]
 |Краіна                      = {{сцягафікацыя|Панама}}
 |Горад                       = Панама, Сан-Мігеліта
 |Адкрыццё                    = [[5 красавіка]] [[2014 год у гісторыі метрапалітэна|2014]]&lt;ref name=&quot;open&quot;&gt;[http://ria.ru/world/20140406/1002706239.html#13967651517954&amp;message=resize&amp;relto=login&amp;action=removeClass&amp;value=registration Першы метрапалітэн у краінах Цэнтральнай Амерыкі адкрыўся ў Панаме]&lt;/ref&gt;
 |Даўжыня                       = 13,7 км
 |Шырыня каляіны                = 
 |Станцыі                     = 14
 |Лініі                       = 1
 |Пасажыры                   = -
 |Пасажыры1                  = -
 |Схема ліній                 = 
 |Узнагароды                     = 
 |Сайт                        = [http://www.elmetrodepanama.com/ elmetrodepanama.com]
 |Катэгорыя на Вікісховішчы     = 
}}
[[File:Locomotora del Metro de Panamá - 2014.jpg|thumb|злева|Адзін з саставаў]]

'''Пана́мскі метрапалітэ́н''' ({{lang-es|Metro de Panamá}}) — адзін з відаў гарадскога транспарту ў [[Панама (горад)|горадзе Панама]]. Гэта адзіная сістэма [[метрапалітэн]]у ў [[Панама|краіне Панама]] і ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]]. Будаўніцтва першай чаргі завяршылася за 38 месяцаў. Агульны кошт будаўнічых працаў метро і пастаўкі рухомага саставу склалі 1,8 млрд долараў. На дзень адкрыцця — 5 красавіка 2014 года — даўжыня першай лініі склала 13,7 км з 13 станцыямі (з іх 8 падземных, 5 надземныя на эстакадзе)&lt;ref name=&quot;nutro&quot;&gt;{{Спасылка| год = [[7 красавіка]] 2014| url = http://www.minsk-metro.net/blog/archives/3562| загаловак = В столице Панамы открылся метрополитен| назва праекту = Сайт о Минском метрополитене| дата = 9 красавіка 2014| мова = ru| access-date = 9 красавіка 2014| archive-date = 13 ліпеня 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20140713220458/http://www.minsk-metro.net/blog/archives/3562| url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Panama Metro}}
* [http://www.elmetrodepanama.com/ Афіцыйная старонка Панамскага метрапалітэна]{{ref-es}}

[[Катэгорыя:Метрапалітэны паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Транспарт у Панаме]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2014 годзе]]
[[Катэгорыя:Транспарт у 2014 годзе]]
[[Катэгорыя:2014 год у Панаме]]</text>
      <sha1>7tadioorzjaa406uj4fn6daf7b2oxul</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіруш</title>
    <ns>0</ns>
    <id>207690</id>
    <revision>
      <id>5181903</id>
      <parentid>5120251</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181903</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3972" sha1="gpijg53l45xjj6mfovixv0rvb474w24" xml:space="preserve">[[Выява:Mushkhusshu, il drago-serpente raffigurato sulla porta di Ishtar - Pergamon Museum, Berlin.jpg|thumb|Сіруш]]
'''Сіруш''' (правільней '''мушруш''', '''мушрушу''') — істота, намаляваная на [[Вароты Іштар|варотах Іштар]] у [[Вавілон]]е. Яна нагадвае [[дракон]]а або [[Грыфоны|грыфона]]. Сіруш мае рагатую змяіную галаву і лускаватае цела змяі, ільвіныя пярэднія і арліныя заднія ногі. Разам з [[матыка]]й і [[лапата]]й з'яўляўся адным з сімвалаў [[Мардук]]а.

== Назва ==
Імя ''сіруш'' паходзіць ад [[акадская мова|акадскага]] слова, якое можна прыблізна перавесці як ''цудоўны змей''. Хоць правільная транслітарацыя імя — ''mûš-ruššû'' (''мушруш'' або ''мушрушу''), першыя даследчыкі памылкова прачыталі яго як ''sîr-ruššû''. З тых часоў «сіруш» з'яўляецца найбольш ужывальным імем гэтай істоты.

== Тэорыі ==
Нямецкі археолаг Роберт Колдэвей, які знайшоў вароты Іштар, быў упэўнены ў тым, што сірушы рэальна існавалі. Ён сцвярджаў, што па аднастайнасці сваёй фізіялагічнай канцэпцыі сіруш значна пераўзыходзіць усе астатнія фантастычныя істоты. Гэта, а таксама тое, што сірушы былі намаляваны побач з рэальнымі жывёламі (ільвамі і турамі), па меркаванні Колдэвея даказвала, што вавіланяне былі знаёмыя з гэтым істотай.

Ёсць здагадка, што вавіланяне маглі скапіраваць знешні выгляд сіруша з рэштак дагістарычных яшчараў. Па іншай версіі сіруш аддалена нагадвае [[Вараны|варанаў]], якія маглі быць вядомыя вавіланянам. Ёсць здагадка, што аблічча сіруша было створана па апавяданнях пра жывёлу, якая не жыла ў [[Месапатамія|Месапатаміі]].

== Літаратура ==
* {{кніга
|аўтар = Jerome Clark
|год = 1993
|загаловак = Unexplained! 347 Strange Sightings, Incredible Occurrences, and Puzzling Physical Phenomena
|месца = Detroit
|выдавецтва =  Visible Ink Press
}}
* {{кніга
|аўтар = Bernard Heuvelmans
|год = 1958
|загаловак = On The Track Of Unknown Animals
|месца = New York
|выдавецтва = Hill and Wang
}}
* {{кніга
|аўтар = Willy Ley
|год = 1959
|загаловак = Exotic Zoology
|месца = New York
|выдавецтва = Viking Press
}}
* {{кніга
|аўтар = Bengt Sjögren
|год = 1980
|загаловак = Berömda vidunder
|выдавецтва = Bokförlaget Settern
}}

== Гл. таксама ==
* [[Нінгішзіда]]
* [[Шэду]]
* [[Пазузу]]

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [http://mag.org.ua/libtxt/49-1.html Сіруш з варот царыцы Іштар] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180209122242/https://mag.org.ua/libtxt/49-1.html |date=9 лютага 2018 }}

[[Катэгорыя:Цмокі]]
[[Катэгорыя:Міфічныя істоты шумера-акадскай міфалогіі]]
[[Катэгорыя:Вавілон]]
[[Катэгорыя:Крыптыды]]</text>
      <sha1>gpijg53l45xjj6mfovixv0rvb474w24</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Картка персанажа</title>
    <ns>10</ns>
    <id>221062</id>
    <revision>
      <id>5181853</id>
      <parentid>4631557</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:47:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>абнаўленне, каб нешта бралося з вікіданых</comment>
      <origin>5181853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5518" sha1="tjs6j53eqsghe3g6ajjubeehmblvv6g" xml:space="preserve">{{картка
| стыль_цела = width:250px;&quot;cellpadding =&quot;4
| клас_цела = vcard
| уверсе = {{картка/імя|{{{Імя|{{{імя|}}}}}}}}
| клас_уверсе = fn
| уверсе2 = {{#if:{{{імя ў арыгінале|}}}|{{{імя ў арыгінале}}}|{{{арыгінал імя|}}}}}
| клас_уверсе2 = nickname
| стыль_уверсе = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; font-size:120%; font-weight:bold; {{#if:{{{ц|}}}|color:#fff}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| выява = {{wikidata|p18|{{{Фота|{{{фота|{{{выява|}}}}}}}}}|size={{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня|}}}|267x400px}}|description={{{Подпіс|{{{подпіс|{{{апісанне выявы|}}}}}}}}}}}
| подпіс = {{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс|}}}|{{{апісанне малюнка|}}}}}
| стыль_заголовков = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| стыль_метак = background:#{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}}; vertical-align:top; {{{стыль метак|}}}
| стыль_тексту = width:150px;
| метка1 = Серыя
| тэкст1 = {{{серыя|}}}
| вікіданыя1 = P1080
| метка2 = Першае з'яўленне
| тэкст2 = {{#if:{{{з'яўленне|}}}|{{{з'яўленне}}}|{{{першае з'яўленне|}}}}}
| вікіданыя2 = P4584
| метка3 = Апошняе з'яўленне
| тэкст3 = {{{апошняе з'яўленне|}}}
| вікіданыя3 = P12878
| метка4 = З'яўленні
| тэкст4 = {{{з'яўленні|}}}
| вікіданыя4 = 
| метка5 = Стваральнік
| тэкст5 = {{{стваральнік|}}}
| вікіданыя5 = P170
| метка6 = Выкананне
| тэкст6 = {{{выкананне|}}}
| вікіданыя6 = P175
| загаловак10 = Інфармацыя
| метка11 = Сапраўднае імя
| тэкст11 = {{{сапраўднае імя|}}}
| метка12 = Мянушка
| тэкст12 = {{{мянушка|}}}
| вікіданыя12 = P1449
| метка13 = Від
| тэкст13 = {{{від|}}}
| метка14 = Пол
| тэкст14 = {{{пол|}}}
| вікіданыя14 = P21
| метка15 = Грамадзянства
| тэкст15 = {{{краіна|}}}
| метка16 = Нацыянальнасць
| тэкст16 = {{{нацыянальнасць|}}}
| метка21 = Статус
| тэкст21 = {{{статус|}}}
| метка22 = Род заняткаў
| тэкст22 = {{{род заняткаў|}}}
| метка23 = Рэлігія
| тэкст23 = {{{рэлігія|}}}
| метка24 = Узрост
| тэкст24 = {{{ўзрост|}}}
| вікіданыя24 = P6249
| метка25 = Дата нараджэння
| тэкст25 = {{#if:{{{нараджэнне|}}}|{{{нараджэнне}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}
| метка26 = Месца нараджэння
| тэкст26 = {{{месца нараджэння|}}}
| метка27 = Дата смерці
| тэкст27 = {{#if:{{{смерць|}}}|{{{смерць}}}|{{{дата смерці|}}}}}
| метка28 = Месца смерці
| тэкст28 = {{{месца смерці|}}}
| метка29 = Сваякі
| тэкст29 = {{{сваякі|}}}
| метка30 = [[Internet Movie Database|IMDb]]
| тэкст30 = {{#if:{{{imdb|}}}{{{imdb_id|}}}|[[IMDbCharacter:{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}|ID&amp;nbsp;{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbCharacter:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&amp;nbsp;{{Str right|{{#property: p345}}|2}}]]}}}}
| стыль_унізе = background: #{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}};
| унізе   = {{wikidata|p373}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{ня-персанаж|}}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
--&gt; [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] &lt;!--
--&gt; {{праверка IMDb|Персанажы|ch|{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}}} &lt;!--
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;загаловак&quot;: {},
		&quot;імя&quot;: {},
		&quot;імя ў арыгінале&quot;: {},
		&quot;арыгінал імя&quot;: {},
		&quot;колер загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;ц&quot;: {},
		&quot;стыль загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;выява&quot;: {},
		&quot;шырыня&quot;: {},
		&quot;подпіс&quot;: {},
		&quot;апісанне малюнка&quot;: {},
		&quot;колер метак&quot;: {},
		&quot;стыль метак&quot;: {},
		&quot;серыя&quot;: {},
		&quot;з'яўленне&quot;: {},
		&quot;першае з'яўленне&quot;: {},
		&quot;апошняе з'яўленне&quot;: {},
		&quot;з'яўленні&quot;: {},
		&quot;стваральнік&quot;: {},
		&quot;выкананне&quot;: {},
		&quot;сапраўднае імя&quot;: {},
		&quot;мянушка&quot;: {},
		&quot;від&quot;: {},
		&quot;пол&quot;: {},
		&quot;краіна&quot;: {},
		&quot;нацыянальнасць&quot;: {},
		&quot;статус&quot;: {},
		&quot;род заняткаў&quot;: {},
		&quot;рэлігія&quot;: {},
		&quot;ўзрост&quot;: {},
		&quot;нараджэнне&quot;: {},
		&quot;дата нараджэння&quot;: {},
		&quot;месца нараджэння&quot;: {},
		&quot;смерць&quot;: {},
		&quot;дата смерці&quot;: {},
		&quot;месца смерці&quot;: {},
		&quot;сваякі&quot;: {},
		&quot;imdb&quot;: {},
		&quot;imdb_id&quot;: {},
		&quot;загаловок&quot;: {},
		&quot;ня-персанаж&quot;: {},
		&quot;nocat&quot;: {}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tjs6j53eqsghe3g6ajjubeehmblvv6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маланкаадвод</title>
    <ns>0</ns>
    <id>223065</id>
    <revision>
      <id>5182179</id>
      <parentid>5178564</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:34:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5182179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2532" sha1="4p7jmrgszai051lm21mraenvbecyr46" xml:space="preserve">{{універсальная картка}}
[[Файл:Statue auf dem Bayerischen Landtag 3427.JPG|thumb|Маланкаадвод]]
'''Маланкаадвод''' — прыстасаванне для аховы будынкаў, прамысловых, транспартных, сельскагаспадарчых і іншых збудаванняў ад прамых удараў [[маланка|маланкі]].
Складаецца з металічнага стрыжня або [[трос]]а, які ўзвышаецца і злучаны з надзейным [[зазямленне]]м. Ахоўная зона маланкаадвода з адным вертыкульным стрыжнем мае форму конуса, радыус асновы якога роўны вышыні маланкаадвода. Правады зазямлення выбіраюцца так, каб не плавіліся токам маланкі пры адводзе зараду ў зямлю. Маланкаадводы часам няправільна называюць '''громаадводам'''. Метад аховы ад навальнічных разрадаў з дапамогай маланкаадвода прапанаваў [[Бенджамін Франклін]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10}}
* {{ВСЭ3|Молниеотвод}}
* Большая политехническая энциклопедия / Рязанцев В. Д. — М.: Мир и образование, 2011.{{ref-ru}}
* {{Кніга|загаловак=Расчёт молниезащиты зданий и сооружений. Учебное электронное текстовое издание|спасылка=https://study.urfu.ru/Aid/Publication/9023/1/Baryushev_Myshnikov_Fetisov.pdf|аўтар=Барышев Е. Е., Мушников В. С., И.Н. Фетисов И. Н.|месца=Екатеринбург|выдавецтва=ГОУ ВПО УГТУ−УПИ|год=2009|archive-date=11 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230511041532/https://study.urfu.ru/Aid/Publication/9023/1/Baryushev_Myshnikov_Fetisov.pdf}}{{ref-ru}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Lightning rods}}
* [https://вдпо.рф/enc/molnieotvod Молниеотвод] {{ref-ru}}{{v|11|5|2023}} // Партал Усерасійскага добраахвотнага пажарнага таварыства

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Маланка]]</text>
      <sha1>4p7jmrgszai051lm21mraenvbecyr46</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аберын Мартэл</title>
    <ns>0</ns>
    <id>223695</id>
    <revision>
      <id>5181861</id>
      <parentid>4620358</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5181861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14052" sha1="6ho5f52g24z8umwyfz6n0pxg8d5jyay" xml:space="preserve">{{Картка персанажа}}

Прынц '''Аберы́н Ма́ртэл''' ({{lang-en|Oberyn Martell}}) па мянушцы '''Чырвоны Змей''' — адзін з членаў сямейства [[Мартэлы|Мартэлаў]], прынц дарнійскі, малодшы брат кіраўніка [[Дорн]]а — [[Доран Мартэл|Дорана Мартэла]]. Аберын карыстаецца благой славай заўзятага дуэлянта і атручальніка; хоць ён не жанаты, у яго мноства палюбоўніц і пазашлюбных дочак ад іх. У Дорне гэтыя дочкі Аберына вядомыя як [[Пясчаныя Змейкі]]. Апошняя палюбоўніца Аберына, [[Эларыя Сэнд]], нарадзіла яму чатырох дочак.

У Аберына і Дорана калісьці была сястра [[Элія Мартэл]], жонка прынца [[Рэегар Таргарыен|Рэегара Таргарыена]]. Падчас [[паўстанне Роберта Баратэана|паўстання Роберта Баратэана]] людзі [[Ланістэры|Ланістэраў]] забілі Элію і яе дзяцей, таму Аберын і Доран люта ненавідзяць Ланістэраў і намерваюцца адпомсціць і выканаўцам, і замоўцам забойства.

== Выгляд ==
Як выказаўся [[Тырыян Ланістэр]] пры сустрэчы, Аберын выглядаў як «салёны дарніец»; у Аберына быў «пануры твар з глыбокімі складкамі, тонкімі выгнутымі бровамі і вялікімі вачамі, чорнымі і бліскучымі, як мінеральнае масла. Густыя чорныя валасы з ледзь прыкметнай сівізной падалі назад ад мыса на лбу, вострага, як яго нос»&lt;ref&gt;[[Бура мячоў, Тырыян V]]&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
У юнацтве Аберын быў выхаванцам лорда [[Кворгілы|Кворгіла]] ў замку Пясчанік&lt;ref&gt;[[Банкет сцярвятнікаў, Стваральнік каралеў]]&lt;/ref&gt;. У 274 годзе пасля З. Э., калі яму было чатырнаццаць ці пятнаццаць гадоў, Аберын і яго сястра [[Элія Мартэл|Элія]] гасцявалі ва [[Уцёс Кастэрлі|Уцёсе Кастэрлі]], дзе мелі зносіны з [[Джэймэ Ланістэр|Джэймэ]] і [[Серсея Ланістэр|Серсеяй Ланістэрамі]] і бачылі нованароджанага [[Тырыян Ланістэр|Тырыяна]]. Гэты візіт быў арганізаваны з далёкім перспектывамі: маці Аберына разам з [[Джаана Ланістэр|Джаанай Ланістэр]], якія сябравалі з тых часоў, як былі фрэйлінамі пры каралеве [[Рэйла Таргарыен|Рэйле Таргарыен]], жадалі шлюбу паміж Аберынам і [[Серсея Ланістэр|Серсеяй]], Эліяй і [[Джэймэ Ланістэр|Джэймэ]] ці абодва шлюбы адначасова. Аднак Джаана памерла, і шлюбы не адбыліся, паколькі [[Тайвін Ланістэр]] жадаў выдаць дачку замуж за прынца [[Рэегар Таргарыен|Рэегара]]&lt;ref name=&quot;3ty5&quot; /&gt;.

Менавіта Аберын знявечыў на турніры [[Уілас Тырэл|Уіласа Тырэла]], старэйшага сына [[Мейс Тырэл|Мейса Тырэла]]. Гэта адбылося на першым жа турніры, у якім Уілас удзельнічаў, яшчэ быўшы збраяносцам; у паядынку з Аберынам конь Уіласа паваліўся і раздрабніў яму нагу&lt;ref&gt;[[Бура мячоў, Санса I]]&lt;/ref&gt;. Паводле слоў Аберына, юны Тырэл «дарэмна палез ваяваць з такімі сапернікамі», як сам Аберын, хоць дарнійскі прынц у той час наўрад ці быў нашмат старэйшы. Аберын распавядаў [[Тырыян Ланістэр|Тырыяну Ланістэру]], што сумленна ўдарыў Тырэла дзідай у грудзі, але Уілас учапіўся нагой за [[стрэмя]], і конь зваліўся на яго. Аберын паслаў да параненага свайго [[мейстар]]а, але таму ўдалося толькі выратаваць юнаку нагу, калена засталося раздробненым. Пазней Аберын і Уілас ліставаліся — Аберын у Каралеўскай Гавані казаў, што ўсяго толькі паўгода назад атрымаў ліст ад Уіласа, і што Тырэл не крыўдуе на яго. У іх было агульнае захапленне — гадоўля коней&lt;ref name=&quot;3ty5&quot;/&gt;.

Праз некаторы час, шаснаццацігадовага Аберына засталі ў ложку з палюбоўніцай запальчывага і лютага лорда [[Эдгар Айранвуд|Эдгара Айранвуда]]&lt;ref&gt;[[Ветры зімы, Арыяна I]]&lt;/ref&gt;. Улічваючы высакароднае паходжанне Аберына і маладосць, паядынак гонару павінен быў завяршыцца першай крывёй. Абодва атрымалі раны, але Аберын акрыяў, а раны Айранвуда запаліліся, і ён сканаў. Многія думалі, што прынц біўся атручаным мячом і як сябры, так і ворагі далі яму мянушку Чырвоны Змей.

Пасля гэтага ён падарожнічаў па [[Вольныя гарады|Вольным гарадам]], вывучаючы мастацтва лячэння, яды, магчыма, і навукі куды больш небяспечныя. Вучыўся ў [[Цытадэль|Цытадэлі]] і выкаваў шэсць звёнаў мейстарскага ланцуга, але потым яму гэта надакучыла. Аберын некалькі гадоў служыў наймітам у Спрэчных землях, знаходзіўся ў атрадзе [[Малодшыя Сыны|Малодшых Сыноў]], дзе мог пазнаёміцца з [[Мера, Песня Лёду і Агню|Мера]], [[Буры Бен Плам|Бурым Бенам Пламам]] і іншымі, а потым аддзяліўся і сабраў свой уласны наёмны атрад, лёс якога невядомы&lt;ref name=&quot;3ty5&quot;&gt;[[Бура мячоў, Тырыян V]]&lt;/ref&gt;. Аберын браў удзел і ў турнірных баях — апроч паядынку з Уіласам Тырэлам ён, напрыклад, удзельнічаў у турніры лорда [[Стэфан Баратэан|Стэфана]] ў [[Штармавы Канец|Штармавым Канцы]], дзе быў пераможаны [[Барыстан Селмі|Барыстанам Селмі]]&lt;ref&gt;[[Бура мячоў, Джэймэ VIII]]&lt;/ref&gt;.

У адрозненне ад большасці лордаў не кінуў сваіх шматлікіх пазашлюбных дочак-[[бастард]]аў на волю лёсу, а выхаваў і навучыў біцца, каб яны не былі безабаронныя. Сыноў не меў. Паводле слоў Джэймэ Ланістэра, Аберын быў бісексуальны і спаў не толькі з жанчынамі, але і з хлопчыкамі&lt;ref&gt;[[Бура мячоў, Джэймэ VI]]&lt;/ref&gt;. Вядома восем дочак Аберына — «[[Пясчаныя Змейкі|Пясчаных Змеек]]»: [[Абара Сэнд|Абара]], [[Німерыя Сэнд|Німерыя]], [[Тыена Сэнд|Тыена]], [[Сарэла Сэнд|Сарэла]], [[Элія Сэнд|Элія]], [[Абела Сэнд|Абела]], [[Дарэя Сэнд|Дарэя]] і [[Ларэза Сэнд|Ларэза]]. [[Дэйман Сэнд]], вядомы як Бастард з Дара Багоў, быў збраяносцам Аберына і, паводле некаторых чутках, палюбоўнікам.

Пасля завяршэння [[Паўстанне Баратэана|Паўстання Баратэана]], жадаў падняць Дорн пад сцягамі прынца [[Візерыс Таргарыен|Візерыса Таргарыена]] і пачаў падрыхтоўку да паўстання. Аднак [[Джон Арэн]], які стаў [[Правіца Караля|каралеўскім правіцай]], прыбыў у [[Сонечная Дзіда|Сонечную Дзіду]] і здолеў заключыць мір, так што гутаркі пра вайну спыніліся&lt;ref name=&quot;3ty6&quot;&gt;[[Бура мячоў, Тырыян VI]]&lt;/ref&gt;.

== Падзеі ==

=== Бура мячоў ===
На чале дэлегацыі [[Дорн]]а прыбыў у [[Каралеўская Гавань|Каралеўскую Гавань]] на святкаванне вяселля караля [[Джофры Баратэан|Джофры]] і [[Маргеры Тырэл]]. Прынц Аберын ехаў не толькі на святкаванне: ён ехаў шукаць правасуддзя за смерць сястры [[Элія Мартэл|Эліі]], да якой меў моцныя братэрскія пачуцці. Аднак Каралеўская Гавань не спяшалася выдаць яму [[Грыгар Кліган|Грыгара Клігана]], а лорд [[Тайвін Ланістэр]] задумаў арганізацыю шлюбу Аберына з удавой [[Серсея Ланістэр|Серсеяй Ланістэр]]. Падчас суду над [[Тырыян Ланістэр|Тырыянам]] быў адным з трох суддзяў і прапанаваў уступіць у бой як баец ад яго на паядынку — гэта давала яму магчымасць сустрэцца ў баі з Кліганам&lt;ref&gt;[[Бура мячоў, Тырыян IX]]&lt;/ref&gt;. Выкарыстоўваючы хітрасць, начышчаны да бляску медны шчыт і атручаную дзіду, Аберын нанёс тры раны і зваліў [[Грыгар Кліган|Грыгара Клігана]], але страціўшы пільнасць сам загінуў ад рук свайго праціўніка&lt;ref&gt;[[Бура мячоў, Тырыян X]]&lt;/ref&gt;.

=== Банкет сцярвятнікаў ===
Цела Аберына Мартэла даставілі з найвялікшымі ўшанаваннямі, і Дорн аплакваў яго.

== [[Гульня тронаў (тэлесерыял)|Тэлесерыял]] ==
[[Файл:Pedro Pascal SDCC 2014.jpg|thumb|Паскаль на [[San Diego Comic-Con International]] у [[2014]] годзе.]]
Ролю Аберына Мартэла ў тэлесерыяле выканаў [[Педра Паскаль]]. У серыяле Аберын Мартэл і Эларыя Сэнд з'яўляюцца ў сталіцы не з афіцыйнай дарнійскай дэлегацыяй, а значна раней, спыніўшыся ў адным з бардэляў Мезенца. Першая сцэна паказвае палюбоўнікаў, якія адбіраюць сабе прастытутку для оргіі. Аднак гэтаму перашкаждаюць салдаты Ланістэраў, якія распяваюць «Рэйнаў з Кастамерэ». Аберын выходзіць да іх, уступае ў сварку і паспявае прышпіліць аднаго з салдатаў за запясце кінжалам да стала, але далейшае кровапраліццё спыняе з'яўленне Тырыяна Ланістэра, Брона і Подрыка Пейна.

У серыяле Аберын, апроч усяго іншага, захапляецца сачыненнем паэзіі для сябе і дочак. Як і ў кнізе выклікаўся абаронцам Тырыяна на судовым паядынку, каб паквітацца з Гарой. І аналагічна загінуў з-за ўласнай нядбайнасці і саманадзейнасці быўшы ў кроку ад перамогі.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* {{7kingdoms|Оберин_Мартелл}}
{{без карткі|Картка персанажа}}
{{ПЛіА}}

{{DEFAULTSORT:Мартэл, Аберын}}
[[Катэгорыя:Выдуманыя мужчыны]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя героі]]
[[Катэгорыя:Персанажы Песні Лёду і Агню]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя персанажы фэнтэзі]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя прынцы]]
[[Катэгорыя:Выдуманыя бісексуалы]]</text>
      <sha1>6ho5f52g24z8umwyfz6n0pxg8d5jyay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калон (востраў)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224867</id>
    <revision>
      <id>5182064</id>
      <parentid>5160488</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Калон]] у [[Калон (востраў)]]: ёсць правінцыя, горад і шмат іншага</comment>
      <origin>5160488</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4817" sha1="rjdn6hpz280i9lxnnh7kg4zeaw2gppw" xml:space="preserve">{{Востраў
 |Назва                  = Калон
  |Нацыянальная назва    = es/Colón
 |Карта                     = Bocas del Toro Archipelago map.png
 |Архіпелаг                 = архіпелаг Бокас-дэль-Тора
 |Акваторыя                 = Карыбскае мора
 |Краіна                    = Панама
  |Рэгіён           =
  |Раён = 
  |UTC                      = UTC-5
  |lat_dir = N |lat_deg = 9 |lat_min = 20 |lat_sec = 08
  |lon_dir = W |lon_deg = 82 |lon_min = 15 |lon_sec =  07
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 61
 |Вышыня                    = 3
 |Насельніцтва                 = 7480
  |Год                      = 2010
 |Выява               = Isla Colón La Mochila.jpg
  |Подпіс выявы      = Выгляд з паветра
|Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}

'''Калон''' ({{lang-es|Colón}}) — [[востраў]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]], найбуйнейшы ў групе [[Архіпелаг Бокас-дэль-Тора|Бокас-дэль-Тора]]. Уваходзіць у склад [[Панама|Панамы]]. На востраве Калон знаходзіцца [[Бокас-дэль-Тора (горад)|горад Бокас-дэль-Тора]], адміністрацыйны цэнтр [[Бокас-дэль-Тора (правінцыя)|правінцыі Бокас-дэль-Тора]]. Плошча вострава - 61 км². Насельніцтва - 7480 чал. (2010 г.)

== Геаграфія ==
Востраў Калон месціцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] ў 260 км на захад ад [[Панама (горад)|горада Панама]]. Аддзелены вузкім пралівам (427 км) ад [[кантынент]]альнай часткі [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. [[Бераг]]і перарэзаны шматлікімі бухтамі. Паверхня нізкая (3 м). На паўднёвым усходзе вылучаецца паўвостраў, злучаны з астатняй астраўной тэрыторыяй кароткім перасмыкам (150 м). На паўвостраве знаходзяцца [[аэрапорт]] і [[Бокас-дэль-Тора (горад)|горад Бокас-дэль-Тора]].

Востраў сфарміраваны асадкавымі пародамі — [[гліна]]й, [[вапняк]]амі, рачным [[глей|глеям]]. Большая частка пакрыта дажджавымі [[лес|лясамі]]. На ўзбярэжжы — [[бананы|бананавыя]] і [[какосавая пальма|какосавыя]] плантацыі. [[трапічны клімат|Клімат трапічны]] вільготны. Улетку магчымы [[ураган|ўраганы]].

== Гісторыя ==
Востраў вядомы з [[1502]] г. Быў населены ў першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. выхадцамі з [[ЗША]] і [[Ямайка|Ямайкі]], якія прыбывалі разам з [[рабства|рабамі]], стваралі плантацыі, займаліся рыбалоўствам і [[гандаль|гандлем]]. Рабства адменена ў [[1855]] г. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. на востраве развіваецца вытворчасць [[бананы|бананаў]]. З [[1903]] г. у складзе [[Панама|Панамы]].

== Эканоміка ==
Востраў Калон — найбольш населеная частка [[Архіпелаг Бокас-дэль-Тора|архіпелага Бокас-дэль-Тора]]. Асноўныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] — [[сельская гаспадарка]] і [[турызм]]. На паўднёвым захадзе вострава дзейнічаюць марскі [[порт]] і [[аэрапорт]].

== Спасылкі ==
* [http://www.bocasdeltoro.com Bocas Del Toro — Panama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150308034126/http://www.bocasdeltoro.com/ |date=8 сакавіка 2015 }}
* [http://bocasdeltoro.travel Bocas del Toro — Welcome to the Official Website]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Астравы Панамы]]
[[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]]
[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]</text>
      <sha1>rjdn6hpz280i9lxnnh7kg4zeaw2gppw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182070</id>
      <parentid>5182064</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:03:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182070</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4863" sha1="juiujlw8j2dudozj1ca3ivvsomipsbw" xml:space="preserve">{{значэнні2|Калон}}
{{Востраў
 |Назва                  = Калон
  |Нацыянальная назва    = es/Colón
 |Карта                     = Bocas del Toro Archipelago map.png
 |Архіпелаг                 = архіпелаг Бокас-дэль-Тора
 |Акваторыя                 = Карыбскае мора
 |Краіна                    = Панама
  |Рэгіён           =
  |Раён = 
  |UTC                      = UTC-5
  |lat_dir = N |lat_deg = 9 |lat_min = 20 |lat_sec = 08
  |lon_dir = W |lon_deg = 82 |lon_min = 15 |lon_sec =  07
  |CoordScale               = 
 |Плошча                   = 61
 |Вышыня                    = 3
 |Насельніцтва                 = 7480
  |Год                      = 2010
 |Выява               = Isla Colón La Mochila.jpg
  |Подпіс выявы      = Выгляд з паветра
|Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}

'''Калон''' ({{lang-es|Colón}}) — [[востраў]] у [[Карыбскае мора|Карыбскім моры]], найбуйнейшы ў групе [[Архіпелаг Бокас-дэль-Тора|Бокас-дэль-Тора]]. Уваходзіць у склад [[Панама|Панамы]]. На востраве Калон знаходзіцца [[Бокас-дэль-Тора (горад)|горад Бокас-дэль-Тора]], адміністрацыйны цэнтр [[Бокас-дэль-Тора (правінцыя)|правінцыі Бокас-дэль-Тора]]. Плошча вострава — 61 км². Насельніцтва — 7480 чал. (2010 г.)

== Геаграфія ==
Востраў Калон месціцца ў паўднёва-заходняй частцы [[Карыбскае мора|Карыбскага мора]] за 260 км на захад ад [[Панама (горад)|горада Панама]]. Аддзелены вузкім пралівам (427 км) ад [[кантынент]]альнай часткі [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. [[Бераг]]і перарэзаны шматлікімі бухтамі. Паверхня нізкая (3 м). На паўднёвым усходзе вылучаецца паўвостраў, злучаны з астатняй астраўной тэрыторыяй кароткім перасмыкам (150 м). На паўвостраве знаходзяцца [[аэрапорт]] і [[Бокас-дэль-Тора (горад)|горад Бокас-дэль-Тора]].

Востраў сфарміраваны асадкавымі пародамі — [[гліна]]й, [[вапняк]]амі, рачным [[глей|глеям]]. Большая частка пакрыта дажджавымі [[лес|лясамі]]. На ўзбярэжжы — [[бананы|бананавыя]] і [[какосавая пальма|какосавыя]] плантацыі. [[трапічны клімат|Клімат трапічны]] вільготны. Улетку магчымы [[ураган|ўраганы]].

== Гісторыя ==
Востраў вядомы з [[1502]] г. Быў населены ў першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. выхадцамі з [[ЗША]] і [[Ямайка|Ямайкі]], якія прыбывалі разам з [[рабства|рабамі]], стваралі плантацыі, займаліся рыбалоўствам і [[гандаль|гандлем]]. Рабства адменена ў [[1855]] г. З канца [[19 стагоддзе|XIX]] ст. на востраве развіваецца вытворчасць [[бананы|бананаў]]. З [[1903]] г. у складзе [[Панама|Панамы]].

== Эканоміка ==
Востраў Калон — найбольш населеная частка [[Архіпелаг Бокас-дэль-Тора|архіпелага Бокас-дэль-Тора]]. Асноўныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] — [[сельская гаспадарка]] і [[турызм]]. На паўднёвым захадзе вострава дзейнічаюць марскі [[порт]] і [[аэрапорт]].

== Спасылкі ==
* [http://www.bocasdeltoro.com Bocas Del Toro — Panama] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150308034126/http://www.bocasdeltoro.com/ |date=8 сакавіка 2015 }}
* [http://bocasdeltoro.travel Bocas del Toro — Welcome to the Official Website]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Астравы Панамы]]
[[Катэгорыя:Астравы Карыбскага мора]]
[[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]]</text>
      <sha1>juiujlw8j2dudozj1ca3ivvsomipsbw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамароў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>224921</id>
    <revision>
      <id>5182206</id>
      <parentid>4934248</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:02:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5182206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1725" sha1="8rnyjjj104jt34j37xtu8vegl8nc4jy" xml:space="preserve">'''Панамароў''' — рускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* {{NL|Аляксандр Панамароў}}
* [[Анатоль Пятровіч Панамароў]] (нар. 1945) — беларускі архітэктар.
* [[Аркадзь Міхайлавіч Панамароў]] (1912—1974) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху.
* [[Валерый Дзмітрыевіч Панамароў]] (1943—2017) — беларускі рэжысёр, сцэнарыст.
* [[Валянцін Георгіевіч Панамароў]] — рускамоўны пісьменнік Беларусі.
* [[Васіль Іванавіч Панамароў]] (1915/1916—1941) — савецкі футбаліст, паўабаронца.
* [[Іосіф Мацвеевіч Панамароў]] (нар. 1936) — беларускі архітэктар.
* [[Павел (Панамароў)]] (нар. 1952) — прадстаяцель Беларускай Праваслаўнай Царквы.
* [[Пётр Ціханавіч Панамароў]] (1924—1943)— [[Герой Савецкага Саюза]] (1944).
* [[Руслан Алегавіч Панамароў]] (нар. 1983) — украінскі шахматыст.
* [[Рыгор Рыгоравіч Панамароў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч.
* [[Сяргей Аляксеевіч Панамароў]] (1908—1968) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945).

== Гл. таксама ==
* [[Панамарова]]

{{неадназначнасць}}
[[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]]</text>
      <sha1>8rnyjjj104jt34j37xtu8vegl8nc4jy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182207</id>
      <parentid>5182206</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:04:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5182207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1824" sha1="h30piyq7clisuc8hf1ps9npui2sk95k" xml:space="preserve">'''Панамароў''' — рускае прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* {{NL|Аляксандр Панамароў}}
* [[Анатоль Пятровіч Панамароў]] (нар. 1945) — беларускі архітэктар.
* [[Аркадзь Міхайлавіч Панамароў]] (1912—1974) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху.
* [[Валерый Дзмітрыевіч Панамароў]] (1943—2017) — беларускі рэжысёр, сцэнарыст.
* [[Валянцін Георгіевіч Панамароў]] — рускамоўны пісьменнік Беларусі.
* [[Васіль Іванавіч Панамароў]] (1915/1916—1941) — савецкі футбаліст, паўабаронца.
* [[Іосіф Мацвеевіч Панамароў]] (нар. 1936) — беларускі архітэктар.
* [[Мікалай Афанасьевіч Панамароў]] — расійскі графік.
* [[Павел (Панамароў)]] (нар. 1952) — прадстаяцель Беларускай Праваслаўнай Царквы.
* [[Пётр Ціханавіч Панамароў]] (1924—1943)— [[Герой Савецкага Саюза]] (1944).
* [[Руслан Алегавіч Панамароў]] (нар. 1983) — украінскі шахматыст.
* [[Рыгор Рыгоравіч Панамароў]] — беларускі партыйны і дзяржаўны дзеяч.
* [[Сяргей Аляксеевіч Панамароў]] (1908—1968) — [[Герой Савецкага Саюза]] (1945).

== Гл. таксама ==
* [[Панамарова]]

{{неадназначнасць}}
[[Катэгорыя:Рускія прозвішчы]]</text>
      <sha1>h30piyq7clisuc8hf1ps9npui2sk95k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Такфарынат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>230229</id>
    <revision>
      <id>5181932</id>
      <parentid>4460573</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:59:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181932</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2309" sha1="hqe5mccrkl67jtz9zll628vskjj2krv" xml:space="preserve">'''Такфарынат''' ({{lang-la|Tacfarinas}}; памёр у [[24]] годзе) — правадыр паўстання супраць [[рымляне|рымлян]] у правінцыі [[Афрыка (рымская правінцыя)|Афрыка]].

Паводле паходжання нумідыец, быў салдатам рымскай арміі, служыў у дапаможных войсках, дэзертыраваў. Быў правадыром племя мусуламіяў. У [[17]] годзе падняў паўстанне супраць [[Рым]]а. Да яго далучыліся правадыры некаторых іншых плямёнаў, а таксама мясцовыя беднякі. Такфарынат імкнуўся арганізаваць сваю армію на рымскі манер, пры гэтым выкарыстоўваючы тактыку партызанскай вайны, нападаючы на невялікія ўмацаванні рымлян і асобныя атрады.

Рымскія палкаводцы тройчы атрымлівалі перамогі над Такфарынатам (у [[18]] годзе — [[Марк Фурый Каміл (консул 8 года)|Фурый Каміл]], у [[20]] — [[Луцый Апроній]], у [[22]] — [[Квінт Юній Блез]]), але ён адступаў у пустыню, дзе зноў збіраў прыхільнікаў і аднаўляў вайну. У [[24]] годзе [[Публій Карнелій Далабела]] акружыў войскі Такфарыната каля Аўзеі. Калі бітва была прайграна, Такфарынат кінуўся на свой меч.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://lingvo.asu.ru/latin/texsts/tacitus04.html Карнелій Тацыт. Аналы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170205163524/http://lingvo.asu.ru/latin/texsts/tacitus04.html |date=5 лютага 2017 }}

[[Катэгорыя:Правадыры паўстанняў]]
[[Катэгорыя:Асобы, чыя дата нараджэння не вызначана]]
[[Катэгорыя:Асобы]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 24 годзе]]</text>
      <sha1>hqe5mccrkl67jtz9zll628vskjj2krv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Высокі Гарадзец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>239013</id>
    <revision>
      <id>5181913</id>
      <parentid>5181546</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181913</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8230" sha1="q4mmdufgiimwc3g1lzdnwt4fouo8wkh" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Высокі Гарадзец
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Талачынскі
|сельсавет             = Валосаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243029950
}}

'''Высо́кі Гарадзе́ц'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Магчыма, паселішча было ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 метраў на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Gorodec_Stone.jpg|злева|міні|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакімам Раманавым]] у 1889 годзе.]]
За 500 метраў на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Кравец або Сцяпан]], узарваны ў 1936 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу [[Лукомскае княства|Лукомскай]] і [[Друцкае княства|Друцкай воласцей]]. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. За гэту мяжу таксама спрачаліся [[Лукомскія]] і [[Сапегі]] ў 1558 годзе і пазней неаднаразова&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Вядомы '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе [[Усвейка|Усвейкі]]. Апісанне гарадзішча пакінуў краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., яго знішчылі распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на рэштках гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер іх захоўваюць у краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 1670 годзе згаданы як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).&lt;/ref&gt;, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса
* [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}}
{{Commons|Category:}}

{{Валосаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]]</text>
      <sha1>q4mmdufgiimwc3g1lzdnwt4fouo8wkh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181987</id>
      <parentid>5181913</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:41:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Адкат праўкі [[Special:Diff/5181913|5181913]] аўтарства [[Special:Contributions/M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[User talk:M.L.Bot|размовы]])</comment>
      <origin>5181987</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8328" sha1="iuf5bgj0xvgapdvz9gyeyf9ejefae3q" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Высокі Гарадзец
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 54|lat_min = 36|lat_sec = 06
 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 32|lon_sec = 52
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Віцебская
|раён                  = Талачынскі
|сельсавет             = Валосаўскі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243029950
}}

'''Высо́кі Гарадзе́ц'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Vysoki Haradziec}}, {{lang-ru|Высокий Городец}}) — [[вёска]] ў [[Талачынскі раён|Талачынскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Валосаўскі сельсавет|Валосаўскага сельсавета]].

== Гісторыя ==
Магчыма, паселішча было ўжо ў XI ст., пра што сведчыць ганчарны венчык з «бародкай», знойдзены [[Вячаслаў Леанідавіч Насевіч|Вячаславам Насевічам]] у 1989 годзе на клумбе ў двары мясцовай васьмігадовай школы (за 300 метраў на ўсход ад знішчанага гарадзішча, за дарогай [[Валосава]] — [[Нізкі Гарадзец]])&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://nasevich.net/page/lukoml-i-lukomlskaya-volasc-1994|title=Лукомль і Лукомльская воласць (1994) {{!}} Персональный сайт белорусского историка Вячеслава Носевича|website=nasevich.net|access-date=2026-08-15}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Gorodec_Stone.jpg|злева|міні|Зарысоўка каменя ў Высокім Гарадцы [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакімам Раманавым]] у 1889 годзе.]]
За 500 метраў на паўднёвы ўсход ад гарадзішча ляжаў адзін з [[Барысавы камяні|Барысавых камянёў]], вядомы як [[Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|Кравец або Сцяпан]], узарваны ў 1936 годзе&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Па думку Насевіча, камень мог вызначаць мяжу [[Лукомскае княства|Лукомскай]] і [[Друцкае княства|Друцкай воласцей]]. Прынамсі, у ХVІ ст. маёнтак Гарадзец межаваў з сялом [[Рыдамля|Рыдамль]], у 1466 годзе падораным князямі [[Друцкія-Бабічы|Друцкімі-Бабічамі]] [[Чарэйскі манастыр|Чарэйскаму манастыру]]. За гэту мяжу таксама спрачаліся [[Лукомскія]] і [[Сапегі]] ў 1558 годзе і пазней неаднаразова&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Вядомы '''Гарадзец''' з XVI ст. як адзін з цэнтраў уладанняў гарадзецка-шчыдуцкай галіны князёў Лукомскіх. Умацаваны «двор»-замак стаяў на левым беразе [[Усвейка|Усвейкі]]. Гарадзішча &quot;Замкавішча&quot; згадваў яшчэ краязнавец [[Кірыла Анікіевіч]] у пачатку XX ст., адзначаў, што ўжо няма &quot;ніякіх вонкавых рэштак&quot;, яго знішчылі распрацоўкай кар’ера ў 1960-я гады. Пазней на месцы гарадзішча сабралі асобныя рэчы, цяпер іх захоўваюць у краязнаўчым музеі Валосаўскай СШ. Сярод знаходак — [[кафля]] і кераміка ХVІ ст., двухбаковы касцяны грэбень, формай падобны да самшытавых грэбняў старажытнарускага часу&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

У 1670 годзе згаданы як фальварак у [[Аршанскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Аршанскім павеце]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]&lt;ref&gt;LVIA, f. 11, ap. 1, b. 747&lt;/ref&gt;.

У 1924—1954 гадах цэнтр [[Высокагарадзецкі сельсавет|Высокагарадзецкага сельсавета]]. Да 17 жніўня 1962 года вёска ўваходзіла ў склад Валосаўскага сельсавета&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 17 жніўня 1962 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1962, № 30 (989).&lt;/ref&gt;, да 7 чэрвеня 1966 года — у склад [[Рыдамльскі сельсавет|Рыдамльскага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 7 чэрвеня 1966 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1966, № 22 (1142).&lt;/ref&gt;.

== Вядомыя асобы ==
* [[Вера Вярба]], беларуская паэтэса
* [[Міхась Зарэцкі]], беларускі празаік, драматург

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{SgKP|XIV|130|Wysoki Horodziec}}
{{Commons|Category:}}

{{Валосаўскі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Валосаўскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Талачынскага раёна]]</text>
      <sha1>iuf5bgj0xvgapdvz9gyeyf9ejefae3q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вятхінь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>248019</id>
    <revision>
      <id>5182217</id>
      <parentid>4908106</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:23:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4099" sha1="qvxv5zw3zkszc536qu5xp2rg0pgrzaz" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Вятхінь
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 10|lat_sec = 34
 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 30|lon_sec = 26
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Гомельская
|раён                  = Рэчыцкі
|сельсавет             = Холмецкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 243044198
}}

'''Вятхі́нь'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Гомельская вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Viatchiń}}, {{lang-ru|Ветхинь}}) — [[вёска]] ў [[Рэчыцкі раён|Рэчыцкім раёне]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Холмецкі сельсавет|Холмецкага сельсавета]].

У 1926—1927 гадах цэнтр [[Вятхінскі сельсавет|Вятхінскага сельсавета]]. Да 26 верасня 2006 года вёска ўваходзіла ў склад [[Артукоўскі сельсавет|Артукоўскага сельсавета]]&lt;ref&gt;[http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf Решение Гомельского областного Совета депутатов от 26 сентября 2006 г. № 295 Об изменении административно-территориального устройства районов Гомельской области] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190922194610/http://pravo.by/pdf/2006-175/2006-175(003-054).pdf |date=22 верасня 2019 }}&lt;/ref&gt;.
== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Леанід Фёдаравіч Панамарэнка]], беларускі мастак
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Холмецкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Холмецкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Рэчыцкага раёна]]</text>
      <sha1>qvxv5zw3zkszc536qu5xp2rg0pgrzaz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіняло</title>
    <ns>0</ns>
    <id>281336</id>
    <revision>
      <id>5181896</id>
      <parentid>5141627</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181896</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14362" sha1="f266ewkx4bfajb50qj8sp4sl8ak2pmc" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Сіняло
|выява                 =  Улица в деревне Синело.jpg 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 46|lat_sec = 57
 |lon_dir = |lon_deg = 27|lon_min = 44|lon_sec = 11
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Мінскі
|сельсавет             = Лугаваслабадскі
}}
'''Сіняло́'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Сініло́'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Sinialo}}, {{lang-ru|Синело}}) — [[вёска]] ў [[Мінскі раён|Мінскім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на рацэ [[Свіслач (прыток Бярэзіны)|Свіслач]]. Уваходзіць у склад [[Лугаваслабадскі сельсавет|Лугаваслабадскага сельсавета]].

== Гісторыя ==

=== Ранняя гісторыя ===
У пісьмовых крыніцах вядома з 1555 года, належала маёнтку [[Лошыца]], уласнасць князёў [[Друцкія-Горскія|Друцкіх-Горскіх]] па князях [[Заслаўскія|Жаслаўскіх]]&lt;ref name=&quot;atlas1&quot;&gt;{{Крыніцы/ВГАБ|1к}} С. 234.&lt;/ref&gt;. Напісанне [[Старабеларуская мова|старабеларускай мовай]]: ''Синило'', ''Синин''&lt;ref name=&quot;atlas1&quot; /&gt;. Пасля 1567 года ў [[Менскі павет|Менскім павеце]] [[Менскае ваяводства|Менскага ваяводства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. У 1598, 1599 гадах уласнасць князя К. Ф. Друцкага-Горскага.

У 1772 годзе вёска, уласнасць [[Юзаф Прушынскі|Юзафа Прушынскага]], належала маёнтку [[Каралішчавічы]].

У выніку [[Другі падзел Рэчы Паспалітай|другога падзелу Рэчы Паспалітай]] 1793 года тэрыторыя апынулася ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], у [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. У 1800 годзе вёска і [[карчма]] каля гасцінца [[Менск]]—[[Чэрвень (горад)|Ігумен]], уласнасць [[Станіслаў Прушынскі (маршалак шляхты)|Станіслава Прушынскага]] і Каралішчавіцкай каталіцкай плябаніі.

У другой палове XIX стагоддзя частку купіў [[Карнэль Пялікша|Карнэлій Пялікша]], сяляне рабілі паншчыну для маёнтка [[Абчак|Горкі]]. У 1858 годзе маёнтак і вёска, уласнасць Карнэлія Пялікшы і Прушынскіх.

Пасля 1861 года ў [[Пярэжырская воласць|Пярэжырскай воласці]] Ігуменскага павета. За ўдзел і кіраваннем [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстаннем 1863 года]] маёнткі Пялікшы Горкі-Абчак і Сіняло былі канфіскаваныя расійскімі ўладамі, сам ён пазбег пакарання праз эміграцыю. Паводле вопісу маёнтка Сіняло ад 21 сакавіка 1864 года, было 1340 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі, 2 карчмы, бровар, стайня, жылыя і гаспадарчыя пабудовы і інш., 1299 рублёў сярэдняга гадавога прыбытку{{Sfn|Матвейчык Д.|2016|с=458—459}}. У 1869 годзе колішнім маёнткам Пялікшы валодаў Лучынскі{{Sfn|SgKP|1889|s=620}}.

У 1866 годзе адкрыта [[Народныя вучылішчы|народнае вучылішча]]. У другой палове XIX стагоддзя ў Сініле жылі выключна [[Каталіцтва|каталікі]]{{Sfn|SgKP|1889|s=620}}. Паводле перапісу 1897 года быў [[хлебазапасны магазін]]. Паводле перапісаў 1908 года было 3 населеныя пункты — Сіняло, двор Пялікшы; вёска Сіняло Прушынскай; Сіняло, двор Фрыбеса{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=182—183}}.

У 1913 годзе адным з маёнткаў Сініло валодалі спадкаемцы Уладзіміра Лучынскага, было 515 дзесяцін зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=102}}.

=== Найноўшы час ===
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. З 20 жніўня 1924 года вёска ў [[Каралішчавіцкі сельсавет|Каралішчавіцкім сельсавеце]] [[Самахвалавіцкі раён|Самахвалавіцкага раёна]] [[Менская акруга|Менскай акругі]] (да 26 ліпеня 1930). З 18 студзеня 1931 года ўключана ў межы Менска. З 26 траўня 1935 года ў Менскім раёне, з 20 лютага 1938 года ў Менскай вобласці.

У 1930-х гадах больш з 20 вяскоўцаў было [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|рэпрэсавана]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/list?params=H4sIAAAAAAAAA6tWSsosKskoyElMTlWyUoopNTAxMgSRxhZgMgWJnQQmU5VqAc5oUHw1AAAA|title=Списки жертв|website=base.memo.ru|access-date=2025-07-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/list?params=H4sIAAAAAAAAA6tWSsosKskoyElMTlWyUoopNTAxMgSRxhZgMgVMmoLJJDCZqlQLAMIaXoA1AAAA|title=Списки жертв|website=base.memo.ru|access-date=2025-07-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]].

Да 5 сакавіка 1959 года вёска ўваходзіла ў склад [[Каралішчавіцкі сельсавет|Каралішчавіцкага сельсавета]], пасля — у склад [[Абчацкі сельсавет|Абчацкага сельсавета]]&lt;ref&gt;Рашэнне выканкома Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 5 сакавіка 1959 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1959, № 4.&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==

* 1772 год — 51 двор, 215 жыхароў
* 1800 год — 57 двароў, 359 жыхароў
* 1897 год — 86 двароў, 541 жыхар
* 1908 год{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=182—183}}:
** Сіняло, двор Пялікшы — 41 двор, 273 жыхары
** Сіняло, вёска Прушынскай — 17 двароў, 136 жыхары
** Сіняло, двор Фрыбеса — 14 двароў, 94 жыхары
* 1917 год{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=103}}:
** Сіняло (Пялікшы) — 107 двароў, 613 жыхароў, з іх 220 [[Беларусы|беларусаў,]] 22 [[велікарусы]], 338 [[Палякі|палякаў]], 33 іншай нацыянальнасці (не яўрэі ці ўкраінцы)
** Сіняло (Прушынск.) — 18 двароў, 121 жыхар, з іх 86 беларусаў і 35 палякаў
* 1997 год — 95 двароў, 220 жыхароў
* 2009 год — 162 жыхары
* 2019 год — 221 жыхар&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2025-07-03|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Славутасці ==
[[Файл:Сініло. Касцёл Маці Божай Зоркі Евангелізацыі.jpg|міні|злева|Касцёл Маці Божай Зоркі Евангелізацыі]]
* [[Касцёл Маці Божай Зоркі Евангелізацыі (Сіняло)|Касцёл Маці Божай Зоркі Евангелізацыі]] (1994)
 
== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/ГВБ|8-3|Сініло|456—457}}
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|10|620|Sinieło al. Sieniło|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}
* {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&amp;name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&amp;doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}}
* {{кніга|аўтар = [[Дзмітрый Часлававіч Матвейчык|Матвейчык Д]].|частка = |загаловак = Удзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў : біяграфічны слоўнік : (паводле матэрыялаў Нацыянальнага гістарычнага архіва Беларусі)|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2016|том = |старонкі = |старонак = 735|серыя = |isbn = 978-985-01-1159-3|тыраж = |ref = Матвейчык Д.}} 
* {{кніга|ref=Nad Świsłoczą|спасылка=https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|аўтар=|загаловак=Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|адказны=pod redakcją W. Dworzaczka|год=1914|частка=Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|арыгінал=|выданне=|месца=Wilno|выдавецтва=Znicz|том=|старонкі=|alleseiten=130|серыя=|isbn=|тыраж=}} 

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Лугаваслабадскі сельсавет}}
[[Катэгорыя:Лугаваслабадскі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Мінскага раёна]]</text>
      <sha1>f266ewkx4bfajb50qj8sp4sl8ak2pmc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вядомыя асобы Бабруйска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>289547</id>
    <revision>
      <id>5181904</id>
      <parentid>5174517</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ілля Касакоў</username>
        <id>21245</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181904</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44311" sha1="b9nkgoz2qdnmdakccbqyr8apby3dw08" xml:space="preserve">{{пералік}}

== Ураджэнцы ==

=== А ===
* [[Элья Хонанавіч Абелеў|Элья Абелеў]] — расійскі трэнер (спартыўная гімнастыка).
* [[Ізраіль Агол]] — савецкі генетык, арганізатар навукі, акадэмік АН УССР.
* [[Мікалай Васільевіч Азбукін|Мікалай Азбукін]] — беларускі географ, краязнавец.
* [[Алеся (спявачка)|Алеся]] — беларуская эстрадная спявачка.
* [[Дзмітрый Аляксандравіч Алісейка|Дзмітрый Алісейка]] — беларускі футбаліст.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Алоўнікаў|Уладзімір Алоўнікаў]] — беларускі кампазітар.
*[[Гілель Самуілавіч Аляксандраў|Гілель Аляксандраў]] - гісторык
* [[Аляксандр Рыгоравіч Аляхно|Аляксандр Аляхно]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук.
* [[Генадзь Аляшчук]] — беларускі спартсмен, цяжкаатлет. Заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь (2000). Найлепшы спартсмен Рэспублікі Беларусь (2001).
* [[Алена Васільеўна Амялюсік|Алена Амялюсік]] — беларуская спартсменка (веласпорт).
* [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] — беларускі фінансіст, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 7-га склікання|7-га]] склікання.
* [[Наталля Валер’еўна Ануфрыенка|Наталля Ануфрыенка]] — беларуская баскетбалістка.
* [[Ігар Сяргеевіч Анушкін|Ігар Анушкін]] — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Андрэй Валер’евіч Арлоўскі|Андрэй Арлоўскі]] — беларускі спартсмен (змяшаныя адзінаборствы).
* [[Аляксандр Міхайлавіч Архіпаў|Аляксандр Архіпаў]] — беларускі палітык.
* [[Самуіл Пятровіч Асновіч|Самуіл Асновіч]] — беларускі музыкант (скрыпка), заслужаны артыст Беларусі.
* [[Маісей Маркавіч Ашкеназі]] (1913—1941) — савецкі мастак, жывапісец, графік.

=== Б ===

* [[Аляксандр Канстанцінавіч Баглай]] (нар. 1951) — беларускі мастак.
* [[Ісідар Балоцін]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі.
* {{нп5|Менахем Барбаш||he|מנחם ברבש}}
* [[Міхаіл Бархін]] — савецкі архітэктар, доктар архітэктуры, прафесар.
* [[Эдуард Белагураў]] — беларускі жывапісец.
* [[Дора Бэйрак]] — паэтэса
* [[Аляксандр Паўлавіч Блахін|Аляксандр Блахін]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук.
* [[Аляксандр Блох]] — расійскі юрыст, публіцыст, рэвалюцыянер.
* [[Вадзім Анатольевіч Богуш|Вадзім Богуш]] — беларускі спецыяліст у галіне электронікі і мікраэлектронікі. Доктар фізіка-матэматычных навук (2007), кандыдат тэхнічных навук (2000).
* [[Ігар Аляксандравіч Бокі|Ігар Бокі]] — беларускі паралімпійскі плывец, шматразовы паралімпійскі чэмпіён.
*[[Лея Браўн]] - дзяячка сіянісцкага руху
* {{нп3|Максім Неафіт Буйніцкі|Максім Неафіт Буйніцкі|ru|Буйницкий, Максим Неофит}} — украінскі кінарэжысёр і сцэнарыст.
* [[Арцём Алегавіч Булойчык|Арцём Булойчык]] — беларускі футбаліст.
* [[Бярнард Эмануілавіч Быхоўскі|Бярнард Быхоўскі]] — беларускі філосаф, доктар філасофскіх навук.
* [[Віктар Фёдаравіч Бяльковіч|Віктар Бяльковіч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч.

=== В ===
* [[Андрэй Вячаслававіч Вайцяховіч|Андрэй Вайцяховіч]] — беларускі археолаг.
* [[Сямён Якаўлевіч Вальфсон|Сямён Вальфсон]] — беларускі філосаф, літаратуразнавец.
* [[Аляксей Юр’евіч Васільеў]] (нар. 1982) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].
* [[Яўген Васьковіч]] — беларускі грамадскі актывіст, лідар арганізацыі «[[Малады фронт]]» (з 2017), сябра беларускай асацыяцыі журналістаў, палітвязень.
* [[Паўліна Юльеўна Венгерава|Паўліна Венгерава]] — яўрэйская пісьменніца.
*[[Янкаў Выгодскі]]
=== Г ===
* [[Андрэй Гайдукоў]] — актывіст [[Беларуская хрысціянская дэмакратыя (2005)|Беларускай хрысціянскай дэмакратыі]].
* [[Ігар Захаравіч Галубчык|Ігар Галубчык]] — расійскі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук.
* [[Анатоль Пятровіч Галуза|Анатоль Галуза]] — беларускі гандбаліст.
* [[Аляксандр Міхайлавіч Гальмак|Аляксандр Гальмак]] — беларускі матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў.
* [[Аляксандр Гіршавіч Гарэлік|Аляксандр Гарэлік]] — беларускі вучоны ў галіне тэхнічнай кібернетыкі і інфарматыкі, доктар тэхнічных навук.
* [[Залман Абрамавіч Гарэлік|Залман Гарэлік]] — беларускі геолаг, доктар геолага-мінералагічных навук.
* [[Іосіф Ісакавіч Гарэлік|Іосіф Гарэлік]] — беларускі юрыст, доктар юрыдычных навук.
* [[Леў Давыдавіч Гарэлік|Леў Гарэлік]] — беларускі музыкант (скрыпка), народны артыст Беларусі.
* {{нп5|Ной Гарэлік||he|נח גורליק}}
* [[Саламон Аронавіч Гарэлік|Саламон Гарэлік]] — Герой Савецкага Саюза.
* [[Вольга Сцяпанаўна Гаўрыленя|Вольга Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]].
* [[Таццяна Сцяпанаўна Гаўрыленя|Таццяна Гаўрыленя]] — беларуская [[футбол|футбалістка]].
* [[Іна Герасімава]] — беларускі [[гісторык]], кандыдат гістарычных навук.
* [[Міхаіл Навумавіч Герчык|Міхась Герчык]] — беларускі пісьменнік.
* [[Алеся Міхайлаўна Гетманава|Алеся Гетманава]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), бронзавы прызёр чэмпіянату Еўропы.
* {{нп5|Цві Гілат||he|צבי גילת (קצין)}}
* [[Валерый Ігнатавіч Глушакоў|Валерый Глушакоў]] — беларускі артыст оперы (лірычны тэнар), народны артыст Беларусі.
* [[Яўген Якаўлевіч Голант|Яўген Голант]] — расійскі педагог.
* [[Ларыса Леанідаўна Голубева|Ларыса Голубева]] — беларускі матэматык, кандыдат фізіка-матэматычных навук.
* [[Геральд Міхайлавіч Горскі|Геральд Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне тэхналогіі паперы, доктар тэхнічных навук.
* [[Веніямін Максавіч Гохман|Веніямін Гохман]] — расійскі савецкі географ, доктар геаграфічных навук.
* [[Іосіф Давыдавіч Грынберг|Іосіф Грынберг]] (нар. 1946) — беларускі і ізраільскі мастак, жывапісец, педагог.
* {{нп5|Ісраэль Гур-Ар'е||he|ישראל גור אריה (אמן)}}
*[[Ёсіф Гурэвіч]] - перакладчык

=== Д ===
* [[Ісак Аронавіч Давідовіч|Ісак Давідовіч]] — беларускі жывапісец і графік.
* [[Сямён Уладзіміравіч Дамарад|Сямён Дамарад]] — беларускі мастак-манументаліст.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Дамарад|Уладзімір Дамарад]] — беларускі графік.
* [[Марыя Уладзіміраўна Дашкоўская|Марыя Дашкоўская]] — беларуская футбалістка.
* [[Эліяху Добкін]]
* [[Надзея Пятроўна Дрозд|Надзея Дрозд]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Цыля Дропкіна]] - паэтка
* {{нп5|Міхаль Дэшэ||he|מיכאל דשא}}

=== Ж ===
* [[Вольга Мікалаеўна Жук|Вольга Жук]] — беларуская дэпутатка.

=== З ===
* [[Віктар Валер’евіч Зайцаў]] (нар. 1992) — [[беларусь|беларускі]] [[гандбаліст]].

=== К ===
*[[Ной Кабакоў]]
* [[Вадзім Кабанчук]] — адзін з заснавальнікаў руху «[[Зубр (маладзёжны рух)|Зубр]]» і спартова-патрыятычнай арганізацыі «[[Край (арганізацыя)|Край]]», намеснік камандзіра [[Полк Каліноўскага|палка Каліноўскага]].
* [[Аляксандр Юр’евіч Каваленка|Аляксандр Каваленка]] — беларускі і латвійскі спартсмен. Майстар спорту СССР міжнароднага класа (1986).
* [[Сямён Савельевіч Казіміроўскі|Саламон Казіміроўскі]] — савецкі рэжысёр, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі.
* [[Андрэй Фёдаравіч Казусёнак|Андрэй Казусёнак]] — беларускі самбіст і дзюдаіст.
* [[Анатоль Іосіфавіч Калінін|Анатоль Калінін]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук.
* [[Арон Рыгоравіч Касталянскі|Арон Касталянскі]] — беларускі жывапісец.
* [[Ніна Фёдараўна Касцян|Ніна Касцян]] — беларускі дзяржаўны дзеяч, член [[Савет Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь|Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] [[Члены Савета Рэспублікі Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь 5-га склікання|5-га]] склікання.
* [[Марта Кахно]] (нар. 1991) — [[беларусь|беларуская]] [[гандбалістка]].
* [[Аляксандр Барысавіч Кацнельсон|Аляксандр Кацнельсон]] — беларускі афтальмолаг. Доктар медыцынскіх навук, прафесар.
* {{нп5|Калман Кацнэльсон||he|קלמן כצנלסון}}
* {{нп5|Рэўвен Кацнэльсон||he|ראובן כצנלסון}}
* [[Абрам Давыдавіч Кіржніц|Абрам Кіржніц]] - бібліёграф, журналіст 
* {{нп5|Руслан Коган||en|Ruslan Kogan}} — аўстралійскі прадпрымальнік.
* [[Лілія Рыгораўна Козырава|Лілія Козырава]] — суддзя [[Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь|Канстытуцыйнага Суда Рэспублікі Беларусь]], [[Заслужаны юрыст Рэспублікі Беларусь]].
* [[Станіслаў Васільевіч Коласаў|Станіслаў Коласаў]] — беларускі радыёфізік. Доктар фізіка-матэматычных навук, прафесар.
* [[Аліна Анатольеўна Корбут|Аліна Корбут]] — беларуская спецыяліст у галіне тэорыі, методыкі і арганізацыі сацыяльна-культурнай дзейнасці. Кандыдат педагагічных навук (1997), дацэнт (2000).
* [[Міхаіл Васільевіч Коржык|Міхаіл Коржык]] — беларускі фізік, доктар фізіка-матэматычных навук.
* [[Сяргей Кошаль]] — беларускі футбаліст.
* [[Леанід Іванавіч Краўчанка|Леанід Краўчанка]] — беларускі эканаміст.
* [[Мікалай Кірылавіч Крыжаноўскі|Мікалай Крыжаноўскі]] — [[Беларусь|беларускі]] палітык, у 1990—1995 гадах адзін з членаў [[Апазіцыя БНФ «Адраджэнне»|Апазіцыі БНФ]] у складзе [[Спіс дэпутатаў ВС БССР 12-га склікання|Вярхоўнага Савета БССР 12-га склікання]].
* [[Міхась Кукабака]] — савецкі дысідэнт, праваабаронца, палітычны вязень.
* [[Анастасія Куніцкая]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].

=== Л ===
* [[Мікалай Віктаравіч Лазаковіч|Мікалай Лазаковіч]] — беларускі матэматык, доктар фізіка-матэматычных навук.
*[[Носн Лазарус]]
* [[Самуіл Гарацыевіч Лазінскі|Самуіл Лазінскі]] — расійскі гісторык.
* {{нп5|Шабтай Лазінскі||he|שבתאי לוזינסקי}}
* [[Святлана Валянцінаўна Лапіна|Святлана Лапіна]] — беларускі сацыёлаг, філосаф, культуролаг.
* [[Дзяніс Лебедзеў]] — беларускі футбаліст.
* {{нп5|Мардэхай Леванон||he|מרדכי לבנון (שופט)}}
* [[Іосіф Давыдавіч Левін|Іосіф Левін]] — беларускі архітэктар.
* [[Абрам Іосіфавіч Лур’е|Абрам Лур’е]] — беларускі эканаміст, спецыяліст у галіне эканамічнай тэорыі. Прафесар (1930).
* [[Алёна Аляксандраўна Любая|Алёна Любая]] — беларускі гісторык.

=== М ===
* [[Берта Якаўлеўна Макарава]] (1926—2012) — скрыпачка, выканаўца і педагог.
* [[Альгерд Адамавіч Малішэўскі|Альгерд Малішэўскі]] — беларускі [[жывапісец]], заслужаны дзеяч мастацтва БССР.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Манілаў]] (1940—2003, [[Кіеў]]) — гітарыст, педагог&lt;ref&gt;https://esu.com.ua/article-63449&lt;/ref&gt;.
*[[Абрам Марголін]]
* [[Леанід Марчанка]] — беларускі графік.
* [[Эдуард Мельнікаў]] — беларускі тэлевізійны [[журналіст]], кандыдат гістарычных навук.
* [[Барыс Міхайлавіч Мікуліч|Барыс Мікуліч]] — беларускі пісьменнік.
* {{нп5|Лея Мірон Кацнэльсон||he|לאה מירון-כצנלסון}}
* {{нп5|Рыўка Кацнэльсон||he|רבקה כצנלסון}}
* [[Уладзімір Міхайлавіч Міхалкін|Уладзімір Міхалкін]] — савецкі военачальнік, маршал артылерыі.
* [[Андрэй Анатолевіч Міхневіч|Андрэй Міхневіч]] — беларускі спартсмен (лёгкая атлетыка, штурханне ядра).
* [[Зінаіда Герасімаўна Моршчанка|Зінаіда Моршчанка]] — работніца дрэваапрацоўчай прамысловасці, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы.
*[[Гілель Мэйтлін]]
* [[Ірына Аляксандраўна Мядзведзева|Ірына Мядзведзева]] — расійская актрыса тэатра і кіно.

=== Н ===
* [[Ігар Станіслававіч Нагорскі|Ігар Нагорскі]] — беларускі вучоны ў галіне механізацыі і аўтаматызацыі сельскай гаспадаркі.
* [[Святлана Іванаўна Нартава|Святлана Нартава]] — беларуская мастачка дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
* {{нп5|Іцхак Нісенбойм||he|יצחק ניסנבוים}}
* [[Алена Новікава]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]].

===О===
*[[Ізроіл Окунь]]
=== П ===
* [[Лідзія Панасюк]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]].
* [[Георгій Георгіевіч Паплаўскі|Георгій Паплаўскі]] — беларускі графік, народны мастак Беларусі, акадэмік НАН Беларусі.
* [[Алена Міхайлаўна Піскун|Алена Піскун]] — беларуская спартыўная гімнастка. Двухразовая чэмпіёнка свету.
* [[Таццяна Іванаўна Піскун|Таццяна Піскун]] — беларускі спецыяліст у вобласці тэхналогіі вытворчасці прадукцыі грамадскага харчавання.
*[[Піня Плоткін]]
* [[Сяргей Васільевіч Плышэўскі|Сяргей Плышэўскі]] — беларускі хімік-тэхнолаг, кандыдат тэхнічных навук.
* [[Аляксандр Цімафеевіч Пракапенка|Аляксандр Пракапенка]] — беларускі спартсмен (футбол).
* [[Валянцін Рыгоравіч Прыешкін|Валянцін Прыешкін]] — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
* [[Сяргей Якаўлевіч Прыходзька|Сяргей Прыходзька]] — беларускі фехтавальшчык на шаблях і трэнер.
*[[Пудэле]]
* [[Генадзь Яўгенавіч Пунінскі|Генадзь Пунінскі]] — матэматык, спецыяліст у галіне матэматычнай логікі, алгебры і тэорыі лікаў. Доктар фізіка-матэматычных навук (1996), прафесар (1997).
* [[Людміла Леанідаўна Пуцейка|Людміла Пуцейка]] — беларускі мастак.

=== Р ===
*[[Мендл Разенгойз]]
* [[Аркадзь Залманавіч Рахмілевіч|Аркадзь Рахмілевіч]] — скрыпач, педагог, дырыжор.
* [[Уладзімір Міхайлавіч Рубцоў|Уладзімір Рубцоў]] — беларускі [[мастак]]-жывапісец.
* [[Юрый Герасімавіч Рудзько|Юрый Рудзько]] — беларускі празаік, драматург, нарысіст.
* [[Віталь Рымашэўскі]] — беларускі [[палітык]] і грамадскі дзеяч.
* [[Ірына Мікалаеўна Рынейская|Ірына Рынейская]] — беларускі палітык.
* [[Дзмітрый Васілевіч Рэкіш|Дзмітрый Рэкіш]] — беларускі футбаліст.
* [[Анатоль Іосіфавіч Рэнейскі|Анатоль Рэнейскі]] — беларускі вясляр на каноэ.
* [[Віктар Іосіфавіч Рэнейскі|Віктар Рэнейскі]] — беларускі і малдаўскі вясляр на каноэ, трэнер. Двухразовы чэмпіён Алімпійскіх гульняў.

=== С ===
* [[Усевалад Паўлавіч Савіч|Усевалад Савіч]] — вучоны ў галіне [[Ліхеналогія|ліхеналогіі]].
* [[Юрый Георгіевіч Сасулін]] (нар. 1936) — расійскі навуковец.
* [[Эфраім Севела]] — савецкі і ізраільскі [[пісьменнік]], [[сцэнарыст]], кінарэжысёр.
* [[Сергій (Акімаў)]] — беларускі свяшчэннік, багаслоў. Доктар багаслоўя (2014), дацэнт (2004). Рэктар Мінскай духоўнай акадэміі.
* [[Сяргей Сікорскі]] — арганізатар і кіраўнік партызанскага руху ў Беларусі, Герой Савецкага Саюза.
* [[Іосіф Бенцыянавіч Сіманоўскі|Іосіф Сіманоўскі]] — беларускі бібліятэказнавец, бібліёграф, перакладчык, заслужаны дзеяч культуры БССР.
* {{нп5|Эльяху Сімпсан||he|אליהו סימפסון}}
* [[Міхаіл Фёдаравіч Спірыдонаў|Міхаіл Спірыдонаў]] — беларускі гісторык, кандыдат гістарычных навук.
* [[Юрый Пятровіч Сядлуха|Юрый Сядлуха]] — беларускі спецыяліст у галіне водазабеспячэння, каналізацыі, будаўнічых сістэм аховы водных рэсурсаў.

=== Т ===
* [[Уладзімір Пятровіч Табушаў|Уладзімір Табушаў]] — беларускі графік.
* [[Сямён Львовіч Талкачоў|Сямён Талкачоў]] — беларускі піяніст , канцэртмайстар, педагог.
* {{нп5|Абрахам Таршыш||he|אברהם תרשיש}}
* {{нп5|Ёхевед Траўб||he|יוכבד טראוב}}
* [[Валянціна Трыгубовіч]] — беларускі мастацтвазнавец.
* [[Іосіф Тункель]] — яўрэйскі пісьменнік-гумарыст.
* [[Дзмітрый Турлін]] — беларускі футбаліст.

=== Ф ===
* [[Марыя Васільеўна Філончык|Марыя Філончык]] — беларуская баскетбалістка.

=== Х ===
* [[Вера Захараўна Харужая|Вера Харужая]] — дзяячка КПЗБ, Герой Савецкага Саюза.
* [[Таісія Леанідаўна Хацановіч-Дарбінян|Таісія Хацановіч-Дарбінян]] — беларускі мастак.
* [[Уладзімір Аляксандравіч Хвашчынскі|Уладзімір Хвашчынскі]] — беларускі футбаліст.
* [[Вольга Хілько]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба).

=== Ц ===
* [[Віктар Цемушаў]] — беларускі гісторык, [[кандыдат гістарычных навук]].
* [[Міхаіл Яўгенавіч Цікоцкі|Міхась Цікоцкі]] — беларускі мовазнавец, журналіст, заслужаны работнік адукацыі Беларусі, заслужаны работнік вышэйшай школы Беларусі.
* [[Таццяна Цырулёва]] — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]].
* [[Міхаіл Цэйтлін]] — нямецкі спартсмен (шахматы), міжнародны гросмайстар, урач.
* {{нп5|Нісан Цялушкін||he|ניסן טלושקין}}

=== Ч ===
* [[Валянцін Сяргеевіч Чаканаў|Валянцін Чаканаў]] — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Шарль Чарняўскі]] — французскі жывапісец, графік.

=== Ш ===
* [[Ірына Аляксандраўна Шаўцова|Ірына Шаўцова]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), трохразовы бронзавы прызёр чэмпіянатаў Еўропы.
* [[Аліна Яўгенаўна Шаўчук|Аліна Шаўчук]] — беларуская спартсменка (вольная барацьба), чэмпіёнка Еўропы.
* [[Генадзь Барысавіч Шведзік|Генадзь Шведзік]] — беларускі паэт.
* {{нп5|Сара Шмуклер||he|שרה שמוקלר}}
* [[Аксана Уладзіміраўна Шпак|Аксана Шпак]] — беларуская [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Аляксандр Францавіч Шпілеўскі|Аляксандр Шпілеўскі]] — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Таццяна Іванаўна Шрамок|Таццяна Шрамок]] — [[Беларусь|беларуская]] [[футбол|футбалістка]]. Выступала за зборную [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|Беларусі]].
* [[Саламон Яфімавіч Шульман|Сол Шульман]] — [[пісьменнік]], [[кінарэжысёр]], сцэнарыст.
* [[Сяргей Рыгоравіч Шыла|Сяргей Шыла]] — беларускі мастак-канцэптуаліст, дызайнер, калекцыянер, выканаўца аўтарскай песні.
* {{нп5|Эліэзэр Шэйн||he|אליעזר שיין}}
* {{нп5|Хаім Шэлі||he|חיים שלי (איש העלייה השנייה)}}
* {{нп5|Менахем Шэмі||he|מנחם שמי}}

=== Э ===
* [[Ехіэль Міхель Эпштэйн|Ехіэль Міхель ха-Леві Эпштэйн]] — рабін і аўтарытэт у яўрэйскім праве

=== Я ===
* [[Уладзімір Іванавіч Ярмак|Уладзімір Ярмак]] — Герой Савецкага Саюза, стралок.

== Жылі (вучыліся, працавалі) ==

=== А ===
* [[Аркадзь Якаўлевіч Адзінец|Аркадзь Адзінец]] — беларускі мовазнавец.
* [[Андрэй Мікалаевіч Арамнаў|Андрэй Арамнаў]] — беларускі спартсмен (цяжкая атлетыка), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008).
* [[Аркадзь Станіслававіч Аркадзьеў|Аркадзь Аркадзьеў]] — беларускі акцёр, рэжысёр.
* [[Сяргей Фёдаравіч Ахрамееў|Сяргей Ахрамееў]] — савецкі ваенны дзеяч, Маршал Савецкага Саюза, Герой Савецкага Саюза.

=== Б ===
* [[Андрэй Баболя]] — рэлігійны дзеяч Рэчы Паспалітай.
* [[Аляксандр Віктаравіч Багдановіч|Аляксандр Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008).
* [[Андрэй Віктаравіч Багдановіч|Андрэй Багдановіч]] — беларускі спартсмен (веславанне на байдарках і каноэ), чэмпіён Алімпійскіх гульняў (2008).
* [[Браніслава Баскіна]] — савецкая беларуская шашыстка, першая чэмпіёнка Беларусі па рускіх шашках сярод жанчын.
* [[Браніслаў Віктаравіч Баеў|Браніслаў Баеў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь.
* [[Таццяна Андрэеўна Бандарчык|Таццяна Бандарчык]] — беларуская актрыса.
* [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі|Віталь Баркоўскі]] — беларускі рэжысёр, акцёр.
* [[Святлана Міхайлаўна Басуматрава|Святлана Басуматрава]] — беларуская паэтэса.
* [[Станіслаў Іванавіч Богуш-Сестранцэвіч|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч.
[[Файл:Вадзім Болбас.JPG|міні|150px|В. І. Болбас.]]
* [[Вадзім Іванавіч Болбас|Вадзім Болбас]] — выпускнік [[Сярэдняя школа|сярэдняй школы]] № 16 (1959), [[Літаратура|літаратар]], сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]].

=== В ===
* [[Васіль Вітка]] — беларускі [[паэт]], педагог.
* [[Ян Віхерт]] — драматург і педагог.
* [[Іосіф Васілевіч Воўк-Левановіч|Іосіф Воўк-Левановіч]] — беларускі мовазнавец.

=== Г ===
* [[Яфім Максімавіч Гаварушка|Яфім Гаварушка]] — беларускі пісьменнік, педагог.
*[[Ліпа Гелер]]
* [[Пётр Андрэевіч Горскі|Пётр Горскі]] — беларускі вучоны ў галіне гігіены, доктар медыцыны.
* [[Сяргей Іванавіч Грахоўскі|Сяргей Грахоўскі]] — беларускі пісьменнік.

=== Д ===
* [[Сямён Мікалаевіч Домаш|Сямён Домаш]] — беларускі палітычны дзеяч.
* [[Васіль Данілавіч Дружчыц|Васіль Дружчыц]] — беларускі гісторык.
* [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]] — беларускі драматург, заснавальнік нацыянальнага тэатра.

=== Ж ===
* [[Тамаш Жаброўскі]] — беларускі архітэктар, матэматык.
* [[Алесь Жаўрук]] — беларускі паэт.
* [[Анатоль Аляксандравіч Жук|Анатоль Жук]] — беларускі акцёр тэата і кіно, пісьменнік, сцэнарыст, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь.

=== І ===
* [[Дзіна Іванаўна Іванова|Дзіна Іванова]] — беларуская спявачка (лірыка-драматычнае сапрана), педагог, заслужаная артыстка БССР.

=== К ===
* [[Ніна Фёдараўна Калаптур|Ніна Калаптур]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка БССР.
* [[Ніна Васілеўна Каменская|Ніна Каменская]] — беларускі гісторык.
* [[Уладзімір Ігнатавіч Кандраценя|Уладзімір Кандраценя]] — беларускі пісьменнік.
* [[Міхал Карыцкі]] — вялікалітоўскі паэт, філосаф, педагог.
* [[Дзмітрый Сцяпанавіч Кацярыніч|Дзмітрый Кацярыніч]] — беларускі дзяржаўны дзеяч.
* [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоль Концуб]] —  мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва (кераміка), жывапісец, педагог, заслужаны работнік народнай адукацыі Беларусі.
* [[Фёдар Конюхаў]] — расійскі падарожнік, мастак, рэлігійны дзеяч, заслужаны майстар спорту СССР (спартыўны турызм).
* [[Фёдар Іванавіч Куляшоў|Фёдар Куляшоў]] — беларускі літаратуразнаўца, крытык, доктар філалагічных навук, прафесар.
* [[Уладзімір Уладзіміравіч Кумельскі|Уладзімір Кумельскі]] — акцёр і рэжысёр, заслужаны артыст Беларусі, заслужаны дзеяч мастацтваў Беларусі.

=== Л ===
* [[Георгій Сцяпанавіч Лаўроў|Георгій Лаўроў]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст БССР.
* [[Уладзімір Іосіфавіч Лемяшонак|Уладзімір Лемяшонак]] — беларускі гісторык.
* [[Сяргей Ліштван]] — беларускі спартсмен (барацьба грэка-рымская), сярэбраны прызёр Алімпійскіх гульняў (1996), заслужаны майстар спорту Рэспублікі Беларусь.
* [[Міхась Лынькоў]] — беларускі пісьменнік, народны пісьменнік Беларусі.

=== М ===
* [[Яўгенія Еўдакімаўна Мальчэўская|Яўгенія Мальчэўская]] — беларуская паэтэса.
* [[Георгій Маляўскі]] — беларускі акцёр, заслужаны артыст Рэспублікі Беларусь.
* [[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў|Валерый Маракоў]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[Уладзімір Восіпавіч Марзон|Уладзімір Марзон]] — беларускі ўрач-хірург, кандыдат медыцынскіх навук, заслужаны дзеяч навукі Беларусі.
* [[Пётр Іванавіч Масцераў|Пётр Масцераў]] — беларускі акцёр тэатра, заслужаны артыст БССР.
* [[Алег Мінкін]] — беларускі пісьменнік, перакладчык.
* [[Тамара Міронава]] — беларуская актрыса тэатра і кіно.

=== Н ===
* [[Аляксей Ненадавец]] — беларускі фалькларыст, доктар філалагічных навук, прафесар.

=== П ===
* [[Аляксандр Гіларый Палубінскі]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
* [[Ганна Купрыянаўна Панкрат|Ганна Панкрат]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі.
* [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|Пімен Панчанка]] — беларускі паэт, народны паэт Беларусі.
* [[Ніна Тарасаўна Пятрэнка|Ніна Пятрэнка]] — тынкоўшчыца, поўны кавалер ордэна Працоўнай Славы.

=== Р ===
* [[Ніна Антонаўна Равінская|Ніна Равінская]] — беларуская артыстка аперэты (сапрана), заслужаная артыстка Расіі, заслужаная артыстка Рэспублікі Беларусь.

=== С ===
* [[Ян Казімір Сапега]] — дзяржаўны і ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.
* [[Мадэст Сіроцін]] — удзельнік Вялікай Айчыннай вайны, славуты кулінар.
* [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] — беларускі паэт.

=== Т ===
* [[Пётр Трызна]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

=== У ===
* [[Уладзімір Уладамірскі]] — беларускі акцёр.

=== Ф ===
* [[Вячаслаў Рыгоравіч Фаменка|Вячаслаў Фаменка]] — беларускі артыст аперэты (тэнар), заслужаны артыст БССР.
* [[Ларыса Мікалаеўна Федчанка|Ларыса Федчанка]] — беларуская актрыса, заслужаная артыстка Беларусі.
* [[Валерый Мікалаевіч Філатаў|Валерый Філатаў]] — беларускі акцёр тэатра і кіно, народны артыст Беларусі.

=== Ц ===
* [[Яўген Карлавіч Цікоцкі|Яўген Цікоцкі]] — беларускі кампазітар.

=== Ш ===
* [[Віктар Раманавіч Шаўкалюк|Віктар Шаўкалюк]] — беларускі артыст аперэты (лірычны тэнар), заслужаны артыст БССР.
* [[Станіслаў Уладзіслававіч Шостак|Станіслаў Шостак]] — беларускі і польскі ваенны дзеяч.
* [[Станіслава Браніславаўна Шымусік|Станіслава Шымусік]] — работніца прэса, Герой Сацыялістычнай Працы.
* [[Хвядос Шынклер]] — беларускі пісьменнік.

=== Я ===
* [[Лідзія Міхайлаўна Ярмошына|Лідзія Ярмошына]] — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Лёсы, звязаныя з Бабруйскам ==
=== А ===
* [[Мікола Аўрамчык]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[Антон Аўсянік]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч.

=== Б ===
* [[Паўлюк Багрым]] — беларускі паэт.
* [[Павел Іванавіч Батаў|Павел Батаў]] — савецкі военачальнік.
* [[Барыс Сяргеевіч Бахараў|Барыс Бахараў]] — савецкі военачальнік.

=== В ===
* [[Уладзіслаў Валовіч]] — ваенны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага, гетман польны.

=== Г ===
* [[Платон Раманавіч Галавач|Платон Галавач]] — беларускі пісьменнік.

=== Д ===
* [[Зарыян Якаўлевіч Даленга-Хадакоўскі|Зарыян Даленга-Хадакоўскі]] — беларускі археолаг, этнограф, фалькларыст.

=== Ж ===
* [[Тамаш Жаброўскі]] — рэлігійны дзеяч Беларусі, архітэктар.

=== З ===
* [[Іван Залатарэнка]] — казацкі палкоўнік.

=== К ===
* [[Антоні Клімантовіч]] — беларускі рэлігійны дзеяч.

=== Л ===
* [[Юрка Лявонны]] — беларускі паэт.

=== Н ===
* [[Тэадор Нарбут]] — беларускі гісторык, археолаг, інжынер.

=== П ===
* [[Караль Падчашынскі]] — беларускі архітэктар.
* [[Адам Пучкар-Хмялеўскі]] — беларускі рэлігійны і грамадскі дзеяч.

=== Т ===
* [[Навум Яфімавіч Трахтэнберг|Навум Трахтэнберг]] — беларускі архітэктар.
* [[Васіль Тышкевіч]] — дзяржаўны дзеяч Вялікага Княства Літоўскага.

=== Ш ===
* [[Фабіян Гіляравіч Шантыр|Фабіян Шантыр]] — беларускі грамадска-палітычны дзеяч, пісьменнік, публіцыст.

== Ганаровыя грамадзяне Бабруйска ==
* [[Яраслаў Аляксандравіч Еўдакімаў|Яраславу Еўдакімаву]] ў 1999 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».&lt;ref&gt;[Шлык Ф. Ярослава Евдокимова в Бобруйске помнят / Ф. Шлык // Нар. газ. — 1999. — 3 крас. — С. 6.]&lt;/ref&gt;
* [[Аляксандр Аляксандравіч Парфяновіч|Аляксандру Парфяновічу]] ў 2022 годзе прысвоена званне «Ганаровы грамадзянін горада Бабруйска».

{{зноскі}}

[[Катэгорыя:Постаці Бабруйска]]</text>
      <sha1>b9nkgoz2qdnmdakccbqyr8apby3dw08</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чорныя дзіркі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>293891</id>
    <redirect title="Чорная дзіра" />
    <revision>
      <id>5181893</id>
      <parentid>2192010</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:25:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>10096</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Бот: Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Чорная дзіра]]</comment>
      <origin>5181893</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a577xpm3p0o3uv0edeoah8dderzndtr" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Чорная дзіра]]</text>
      <sha1>a577xpm3p0o3uv0edeoah8dderzndtr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзятлавічы (Лунінецкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294630</id>
    <revision>
      <id>5181915</id>
      <parentid>5181559</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:37:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>над стылем трэба яшчэ добра папрацаваць, выдаліць шаблон недастаткова</comment>
      <origin>5181915</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42817" sha1="bfy22lrll4eg3xycgrsg97ew2iqr4ua" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Дзятлавічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg
|подпіс                =  Спаса-Праабражэнская царква
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Лунінецкі
|сельсавет2            = Дзятлавіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}
[[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]]
'''Дзя́тлавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне.

== Назва ==
З даўнейшых крыніц вядома як '''Дзяцёлавічы'''. Магчыма, назва паходзіць ад «дзяцелавіны» (дзяцеліны) — дзікайрослай [[Канюшына белая|белай канюшына]], якая цяпер расце ў гэтай мясцовасці паўсюдна, і з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Агульныя звесткі ==
За 12 км на поўнач ад [[Лунінец|Лунінца]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цне]]. У вёсцы больш за 50 вуліц, галоўная — Савецкая, даўжынёй 5,6 км.

Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны.

Станам на 2018 год(?), у вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. У 1997-2018 гадах 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|Ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей.

У вёсцы актыўна будуюць новыя дамы. Станам на пачатак 2018 года, пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва.

Вёска газіфікавана.

Вёска Дзятлавічы пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем.

Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %).

У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і іншыя.

Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. Цяпер здабыча гліны на такой глыбіні нерэнтабельная.

== Герб ==
Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года.

Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку), — герб „Размер“».

Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванне Дзятлавіч Лунінецкаму раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі [[Лабелія Дортмана|лабеліі Дортмана]] — эмблемай Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне выяўлены на блакітным полі — [[Лунін|Луніна]] і Дзятлавіч, чым падкрэслена гістарычная сувязь іх з Лунінцам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Герб створаны ў памяць заснавальніка [[Дзятлавіцкі манастыр|Дзятлавіцкага манастыра]] [[Канстанцін Долмат|Канстанціна Долмата]]: у ніжняй частцы размешчаны радавы герб Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot;&gt;{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&amp;lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню згаданы пад 1566 годам, калі Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло '''Дзяцёлавічы'''. У 1567 годзе гэты ўладальнік павінен быў ставіць у войска ВКЛ двух конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першы шляхецкі маёнтак на Лунінеччыне, які не быў часткай буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў.

Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі.

Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.&lt;ref name=&quot;zarya&quot;&gt;{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot;/&gt;
[[Файл:Дзятлавіцкі манастыр 1770.jpg|міні|План Дзятлавіцкага манастыра ў 1770 годзе.]]
Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак.

=== Расійская імперыя ===
Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot; /&gt;

Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам.

У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост.

Паводле статыстычных даных, у 1880-я гады ў Дзятлавічах — на той момант былым дзяржаўным сяле Кожан-Гарадзецкай воласці Пінскага павета Мінскай губерні, пры рацэ Цне — налічвалася 114 двароў і 736 жыхароў, дзейнічала праваслаўная царква.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Волости и важнейшие селения Европейской России|volume=Вып. 1—8|publisher=Центральный статистический комитет|place=СПб.|year=1880—1886|language=ru}}&lt;/ref&gt; Да 1909 года колькасць двароў вырасла да 232, а насельніцтва — больш чым удвая, да 1705 чалавек.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ярмолович В. С.|title=Список населенных мест Минской губернии|place=Минск|publisher=Губ. тип.|year=1909|language=ru}}&lt;/ref&gt;

Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч.

=== У складзе Польшчы ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы.

У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы.

У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак.

Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў).

=== Вялікая Айчынная вайна ===
Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у чэрвені 1942 года нямецка акупанты расстралялі мірных жыхароў вёскі, прычынай было забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Загублена 19 жыхароў. Пахавалі іх каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе ўстаноўлена стэла.

За 600 м на захад ад вёскі за чыгункай 17 кастрычніка 1943 года расстраляны і спалены 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць парэшткі загінулых на мясцовых могілках.

Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Данскога казацкага палка.

На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова здзяйсняліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, каляі, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовыя жыхары супрацоўнічалі з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушылу немцы расстралялі ў Пінску.

Дзятлавічы вызвалены 10 ліпеня 1944 года.

Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы.

У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў.

Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944.

Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы.

=== Вайна ў Афганістане ===
Падчас [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года загінуў ураджэнец Дзятлавіч В. Р. Канапацкі, у вёсцы яго імем названа вуліца. На будынку школы яму ўстаноўлена мемарыяльная дошка. Штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі.

== Інфраструктура ==
На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі.

=== Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства ===
У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна».

З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча.

У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі).

Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га.

=== Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса ===
Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³.

Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Транспарт ==
Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]].

Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і Дзятлавічы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, які раней з’яўляўся станцыяй.

== Гандаль і бытавое абслугоўванне ==
Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці.

Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д.

== Ахова здароўя ==
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі.

== Адукацыя ==
Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша.

У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Культура ==
У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі.

У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі:

«В. Дзятлавічы Пінскага павета.

Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…»

Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом.

Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце».

Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа».

У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.&lt;ref name=&quot;volyadzemka&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Славутасці ==

* Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»).
* Магіла ахвяр фашызму.

== Добраўпарадкаванне ==

У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.&lt;ref name=&quot;zaryablagoustr&quot;&gt;{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Страчаная спадчына ==
* [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»]
* [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы]
* [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы]
* [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра]
* [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18]
* [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць]
* [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы]
* [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе]
* [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу]
* [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы]
* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&amp;v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н]

{{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]]</text>
      <sha1>bfy22lrll4eg3xycgrsg97ew2iqr4ua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181916</id>
      <parentid>5181915</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:38:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вайна ў Афганістане */</comment>
      <origin>5181916</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42818" sha1="4g2fb8clycryhab82hdfrhdb1ruatqb" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Дзятлавічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg
|подпіс                =  Спаса-Праабражэнская царква
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Лунінецкі
|сельсавет2            = Дзятлавіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}
[[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]]
'''Дзя́тлавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне.

== Назва ==
З даўнейшых крыніц вядома як '''Дзяцёлавічы'''. Магчыма, назва паходзіць ад «дзяцелавіны» (дзяцеліны) — дзікайрослай [[Канюшына белая|белай канюшына]], якая цяпер расце ў гэтай мясцовасці паўсюдна, і з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Агульныя звесткі ==
За 12 км на поўнач ад [[Лунінец|Лунінца]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цне]]. У вёсцы больш за 50 вуліц, галоўная — Савецкая, даўжынёй 5,6 км.

Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны.

Станам на 2018 год(?), у вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. У 1997-2018 гадах 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|Ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей.

У вёсцы актыўна будуюць новыя дамы. Станам на пачатак 2018 года, пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва.

Вёска газіфікавана.

Вёска Дзятлавічы пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем.

Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %).

У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і іншыя.

Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. Цяпер здабыча гліны на такой глыбіні нерэнтабельная.

== Герб ==
Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года.

Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку), — герб „Размер“».

Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванне Дзятлавіч Лунінецкаму раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі [[Лабелія Дортмана|лабеліі Дортмана]] — эмблемай Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне выяўлены на блакітным полі — [[Лунін|Луніна]] і Дзятлавіч, чым падкрэслена гістарычная сувязь іх з Лунінцам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Герб створаны ў памяць заснавальніка [[Дзятлавіцкі манастыр|Дзятлавіцкага манастыра]] [[Канстанцін Долмат|Канстанціна Долмата]]: у ніжняй частцы размешчаны радавы герб Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot;&gt;{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&amp;lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню згаданы пад 1566 годам, калі Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло '''Дзяцёлавічы'''. У 1567 годзе гэты ўладальнік павінен быў ставіць у войска ВКЛ двух конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першы шляхецкі маёнтак на Лунінеччыне, які не быў часткай буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў.

Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі.

Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.&lt;ref name=&quot;zarya&quot;&gt;{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot;/&gt;
[[Файл:Дзятлавіцкі манастыр 1770.jpg|міні|План Дзятлавіцкага манастыра ў 1770 годзе.]]
Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак.

=== Расійская імперыя ===
Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot; /&gt;

Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам.

У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост.

Паводле статыстычных даных, у 1880-я гады ў Дзятлавічах — на той момант былым дзяржаўным сяле Кожан-Гарадзецкай воласці Пінскага павета Мінскай губерні, пры рацэ Цне — налічвалася 114 двароў і 736 жыхароў, дзейнічала праваслаўная царква.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Волости и важнейшие селения Европейской России|volume=Вып. 1—8|publisher=Центральный статистический комитет|place=СПб.|year=1880—1886|language=ru}}&lt;/ref&gt; Да 1909 года колькасць двароў вырасла да 232, а насельніцтва — больш чым удвая, да 1705 чалавек.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ярмолович В. С.|title=Список населенных мест Минской губернии|place=Минск|publisher=Губ. тип.|year=1909|language=ru}}&lt;/ref&gt;

Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч.

=== У складзе Польшчы ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы.

У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы.

У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак.

Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў).

=== Вялікая Айчынная вайна ===
Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у чэрвені 1942 года нямецка акупанты расстралялі мірных жыхароў вёскі, прычынай было забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Загублена 19 жыхароў. Пахавалі іх каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе ўстаноўлена стэла.

За 600 м на захад ад вёскі за чыгункай 17 кастрычніка 1943 года расстраляны і спалены 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць парэшткі загінулых на мясцовых могілках.

Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Данскога казацкага палка.

На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова здзяйсняліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, каляі, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовыя жыхары супрацоўнічалі з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушылу немцы расстралялі ў Пінску.

Дзятлавічы вызвалены 10 ліпеня 1944 года.

Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы.

У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў.

Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944.

Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы.

=== Вайна ў Афганістане ===
У ходзе [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года загінуў ураджэнец Дзятлавіч В. Р. Канапацкі, у вёсцы яго імем названа вуліца. На будынку школы яму ўстаноўлена мемарыяльная дошка. Штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі.

== Інфраструктура ==
На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі.

=== Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства ===
У 1949 годзе была створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне папарна. У 1954 годзе іх аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», які ў 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна».

З боку жыхароў вёскі стварэнне калгаса было ўспрынята са скепсісам, пра што сведчаць успаміны першага старшыні калгаса «імя Молатава» У. Р. Каноновіча.

У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі).

Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га.

=== Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса ===
Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³.

Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Транспарт ==
Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]].

Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і Дзятлавічы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, які раней з’яўляўся станцыяй.

== Гандаль і бытавое абслугоўванне ==
Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці.

Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д.

== Ахова здароўя ==
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі.

== Адукацыя ==
Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша.

У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Культура ==
У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі.

У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі:

«В. Дзятлавічы Пінскага павета.

Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…»

Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом.

Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце».

Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа».

У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.&lt;ref name=&quot;volyadzemka&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Славутасці ==

* Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»).
* Магіла ахвяр фашызму.

== Добраўпарадкаванне ==

У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.&lt;ref name=&quot;zaryablagoustr&quot;&gt;{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Страчаная спадчына ==
* [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»]
* [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы]
* [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы]
* [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра]
* [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18]
* [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць]
* [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы]
* [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе]
* [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу]
* [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы]
* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&amp;v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н]

{{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]]</text>
      <sha1>4g2fb8clycryhab82hdfrhdb1ruatqb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181917</id>
      <parentid>5181916</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:41:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Інфраструктура */</comment>
      <origin>5181917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42769" sha1="6ays68kghgnvo4px7km0pr0dntiqi8s" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}}
{{НП-Беларусь
|статус                = аграгарадок
|беларуская назва      = Дзятлавічы
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg
|подпіс                =  Спаса-Праабражэнская царква
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Лунінецкі
|сельсавет2            = Дзятлавіцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 
}}
[[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]]
'''Дзя́тлавічы'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне.

== Назва ==
З даўнейшых крыніц вядома як '''Дзяцёлавічы'''. Магчыма, назва паходзіць ад «дзяцелавіны» (дзяцеліны) — дзікайрослай [[Канюшына белая|белай канюшына]], якая цяпер расце ў гэтай мясцовасці паўсюдна, і з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Агульныя звесткі ==
За 12 км на поўнач ад [[Лунінец|Лунінца]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цне]]. У вёсцы больш за 50 вуліц, галоўная — Савецкая, даўжынёй 5,6 км.

Насельніцтва — 2258 жыхароў (2018). З іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны.

Станам на 2018 год(?), у вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. У 1997-2018 гадах 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|Ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей.

У вёсцы актыўна будуюць новыя дамы. Станам на пачатак 2018 года, пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва.

Вёска газіфікавана.

Вёска Дзятлавічы пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]] і аднесена да населеных пунктаў з перыядычным радыяцыйным кантролем.

Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %).

У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і іншыя.

Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. Цяпер здабыча гліны на такой глыбіні нерэнтабельная.

== Герб ==
Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года.

Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку), — герб „Размер“».

Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванне Дзятлавіч Лунінецкаму раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі [[Лабелія Дортмана|лабеліі Дортмана]] — эмблемай Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне выяўлены на блакітным полі — [[Лунін|Луніна]] і Дзятлавіч, чым падкрэслена гістарычная сувязь іх з Лунінцам.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Герб створаны ў памяць заснавальніка [[Дзятлавіцкі манастыр|Дзятлавіцкага манастыра]] [[Канстанцін Долмат|Канстанціна Долмата]]: у ніжняй частцы размешчаны радавы герб Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot;&gt;{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&amp;lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
Упершыню згаданы пад 1566 годам, калі Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло '''Дзяцёлавічы'''. У 1567 годзе гэты ўладальнік павінен быў ставіць у войска ВКЛ двух конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першы шляхецкі маёнтак на Лунінеччыне, які не быў часткай буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў.

Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі.

Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.&lt;ref name=&quot;zarya&quot;&gt;{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot;/&gt;
[[Файл:Дзятлавіцкі манастыр 1770.jpg|міні|План Дзятлавіцкага манастыра ў 1770 годзе.]]
Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак.

=== Расійская імперыя ===
Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.&lt;ref name=&quot;gsarchives&quot; /&gt;

Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам.

У 1848 г. Дзятлавічы — вёска дзяржаўная (казённая). У 1879 г. у вёсцы адкрыты водамерны пост.

Паводле статыстычных даных, у 1880-я гады ў Дзятлавічах — на той момант былым дзяржаўным сяле Кожан-Гарадзецкай воласці Пінскага павета Мінскай губерні, пры рацэ Цне — налічвалася 114 двароў і 736 жыхароў, дзейнічала праваслаўная царква.&lt;ref&gt;{{cite book|title=Волости и важнейшие селения Европейской России|volume=Вып. 1—8|publisher=Центральный статистический комитет|place=СПб.|year=1880—1886|language=ru}}&lt;/ref&gt; Да 1909 года колькасць двароў вырасла да 232, а насельніцтва — больш чым удвая, да 1705 чалавек.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Ярмолович В. С.|title=Список населенных мест Минской губернии|place=Минск|publisher=Губ. тип.|year=1909|language=ru}}&lt;/ref&gt;

Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. у 2 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч.

=== У складзе Польшчы ===
Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы.

У гэты перыяд была развіта прыватная ўласнасць. Так, у 1933 годзе ў вёсцы налічвалася 3 дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, на якіх працавала 36 чалавек. У Дзятлавічах дзейнічалі тры млыны, з іх адзін — паравы.

У вёсцы знаходзіўся паліцэйскі ўчастак.

Паводле перапісу 1931 г. у вёсцы Дзятлавічы жыло 1303 чалавекі (аднак у 1933 годзе тут было 1814 жыхароў).

=== Вялікая Айчынная вайна ===
Сельскі Савет утвораны 15 студзеня 1940 года.

Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у чэрвені 1942 года нямецка акупанты расстралялі мірных жыхароў вёскі, прычынай было забойства нямецкага вартаўніка чыгункі. Загублена 19 жыхароў. Пахавалі іх каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе ўстаноўлена стэла.

За 600 м на захад ад вёскі за чыгункай 17 кастрычніка 1943 года расстраляны і спалены 24 мірныя жыхары. Толькі праз два месяцы нямецкія ўлады дазволілі перахаваць парэшткі загінулых на мясцовых могілках.

Акрамя нямецкіх атрадаў у Дзятлавічах размяшчалася сотня 12-га Данскога казацкага палка.

На ўчастку чыгункі, прылеглым да вёскі, а таксама на станцыі Дзятлавічы неаднаразова здзяйсняліся падрывы нямецкіх чыгуначных саставаў, каляі, тэлеграфнай сувязі. У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя. Мясцовыя жыхары супрацоўнічалі з партызанамі, з-за чаго старасту вёскі Бушылу немцы расстралялі ў Пінску.

Дзятлавічы вызвалены 10 ліпеня 1944 года.

Усяго за перыяд Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было забіта 200 жыхароў. Больш за 80 чалавек было вывезена на прымусовыя работы ў Германію. Жывымі вярнулася крыху больш паловы.

У шэрагах Чырвонай арміі ў гады вайны ўдзельнічала і загінула 143 ураджэнцы вёскі. У Дзятлавічах устаноўлены абеліск у памяць пра загінулых аднавяскоўцаў.

Агулам насельніцтва вёскі паменшылася з 3027 чалавек у 1939 годзе да 2504 у 1944.

Адна з вуліц названа ў гонар Кірэя Яраменевіча Вялесюка, які быў камандзірам падрыўной групы падчас «рэйкавай вайны» і загінуў падчас адной з дыверсій на перагоне Лунінец — Дзятлавічы.

=== Вайна ў Афганістане ===
У ходзе [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] 19 красавіка 1984 года загінуў ураджэнец Дзятлавіч В. Р. Канапацкі, у вёсцы яго імем названа вуліца. На будынку школы яму ўстаноўлена мемарыяльная дошка. Штогод на базе школы ў памяць пра загінулага аднавяскоўца праводзяцца спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі.

== Інфраструктура ==
На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія ясліы-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі.

=== Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства ===
У 1949 годзе створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне ў два калгасы, якія ў 1954 годзе аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», у 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна».

Жыхары вёскі стварэнне калгаса ўспрынялі скептычна, пра гэта ўспамінаў першы старшыня калгаса «імя Молатава» У. Р. Канановіч.

У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства (раней падпарадкоўвалася Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі).

Да ліквідацыі КСУП «Дзятлавіцкі» займаўся вытворчасцю сельскагаспадарчай прадукцыі як у раслінаводчай, так і ў жывёлагадоўчай галіне. Спецыялізацыя прадпрыемства — мяса-малочная жывёлагадоўля. Сярэднегадавое пагалоўе буйной рагатай жывёлы складала 1598 галоў, у тым ліку 740 галоў малочнага напрамку, 23 пчаласем’і. На прадпрыемстве працавала 134 чалавекі, налічвалася 6215 га сельгасугоддзяў, з іх ворыва — 3017 га.

=== Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса ===
Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³.

Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Транспарт ==
Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]].

Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}&lt;/ref&gt; і Дзятлавічы&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, які раней з’яўляўся станцыяй.

== Гандаль і бытавое абслугоўванне ==
Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці.

Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д.

== Ахова здароўя ==
Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі.

== Адукацыя ==
Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часу дзейнасці манастыра. Аднак першая царкоўна-прыходская школа была адкрыта ўжо пасля закрыцця манастыра ў 1884 г. У 1891 годзе ў ёй навучаліся 3 хлопчыкі, выкладаў святар Л. Навіцкі пры дапамозе вольнанаёмнага настаўніка С. У. Шыша.

У цяперашні час сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і ясляй-садам. У навучальным працэсе задзейнічаны 51 настаўнік у школе і 12 выхавацеляў у ясляй-садзе. У школе навучаецца 373 вучні, у ясляй-садзе выхоўваецца 89 дзяцей.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Культура ==
У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі.

У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў кнігу, выдадзеную па выніках экспедыцыі:

«В. Дзятлавічы Пінскага павета.

Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць „басякамі“. У мове, як і ў жыхароў Лунінца, іншы раз сказваюцца малорскія асаблівасці. Між тым памалароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні „ы“ замест „о“ — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы „у“ — „і“ — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цеканне ў поўным ходзе…»

Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом.

Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіны, ей-богу — босце».

Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа».

У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.&lt;ref name=&quot;volyadzemka&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt; Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Славутасці ==

* Наваапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр (1823)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}&lt;/ref&gt; — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак сама будыніна [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] не захавалася (гл. раздзел «Страчаная спадчына»).
* Магіла ахвяр фашызму.

== Добраўпарадкаванне ==

У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.&lt;ref name=&quot;zaryablagoustr&quot;&gt;{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}&lt;/ref&gt;

== Страчаная спадчына ==
* [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] 1823 г. — драўляны храм манастыра быў страчаны пасля пажару ад удару маланкі ў 1960-я гады; на тым жа месцы пазней узведзена новая мураваная царква.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''Кузьмук Олексій'' Новопечерский Дятловицький монастир в 1770 году // Православная Европа / Orthodox Europe / Ορθόδοξη Ευρώπη vol. 4, 2021. — С. 135—184.

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»]
* [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы]
* [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы]
* [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра]
* [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18]
* [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць]
* [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы]
* [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе]
* [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу]
* [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ]
* [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»]
* [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы]
* [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&amp;v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н]

{{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]]
[[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]]</text>
      <sha1>6ays68kghgnvo4px7km0pr0dntiqi8s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Язвін (Маларыцкі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>294803</id>
    <revision>
      <id>5181921</id>
      <parentid>5181820</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:47:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5181921</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="a65dhqf3z6cxsqpdgcy0mynwspdzfzc" xml:space="preserve">{{значэнні|Спасылка=Язвін}}
{{НП-Беларусь
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Язвін
|арыгінальная назва    = 
|падначаленне          = 
|краіна                = 
|герб                  = 
|сцяг                  = 
|шырыня герба          = 
|шырыня сцяга          = 
|выява                 = 
|подпіс                = 
 |lat_dir = |lat_deg = 51|lat_min = 50|lat_sec = 27
 |lon_dir = |lon_deg = 23|lon_min = 55|lon_sec = 00
 |CoordAddon           = 
 |CoordScale           = 
|памер карты краіны    = 
|памер карты рэгіёна   = 
|памер карты раёна     = 
|вобласць              = Брэсцкая
|раён                  = Маларыцкі
|сельсавет             = Гвозніцкі
|карта краіны          = 
|карта рэгіёна         = 
|карта раёна           = 
|унутранае дзяленне    = 
|від главы             = 
|глава                 = 
|першае згадванне      = 
|ранейшыя імёны        = 
|статус з              = 
|плошча                = 
|від вышыні            = 
|вышыня цэнтра НП      = 
|афіцыйная мова        = 
|афіцыйная мова-ref    = 
|насельніцтва          = 
|год перапісу          = 
|шчыльнасць            = 
|нацыянальны склад     = 
|канфесійны склад      = 
|часавы пояс           = 
|DST                   = 
|тэлефонны код         = 
|паштовы індэкс        = 
|паштовыя індэксы      = 
|аўтамабільны код      = 
|від ідэнтыфікатара    = 
|лічбавы ідэнтыфікатар = 
|катэгорыя ў Commons   = 
|сайт                  = 
|мова сайта            = 
|мова сайта 2          = 
|мова сайта 3          = 
|мова сайта 4          = 
|мова сайта 5          = 
|add1n                 = 
|add1                  = 
|add2n                 = 
|add2                  = 
|add3n                 = 
|add3                  = 
|OpenStreetMap         = 242980779
}}

'''Я́звін'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Я́звіна, н.'''&lt;/ref&gt; ({{lang-be-trans|Jazvin}}, {{lang-ru|Язвин}}) — [[вёска]] ў [[Маларыцкі раён|Маларыцкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Гвозніцкі сельсавет|Гвозніцкага сельсавета]].

== Памятныя мясціны ==

* Магіла ахвяр фашызму (1942), на могілках за 0,8 км на паўночны ўсход ад вёскі — {{Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь 4|113Д000528}}.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}

{{Гвозніцкі сельсавет}}
{{Заліўка НП-Беларусь}}

[[Катэгорыя:Гвозніцкі сельсавет]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Маларыцкага раёна]]</text>
      <sha1>a65dhqf3z6cxsqpdgcy0mynwspdzfzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Марш украінскіх нацыяналістаў (песня)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>305382</id>
    <revision>
      <id>5181936</id>
      <parentid>5077238</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:14:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>вычытка</comment>
      <origin>5181936</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6241" sha1="dng4utw6ssii0432gkmse1mtimifkhq" xml:space="preserve">'''Марш украінскіх нацыяналістаў''' — песня на словы [[Алесь Бабій|Алеся Бабія]]. Музыку прыпісваюць Амяляну Ныжанкоўскаму, хоць без згадкі яго ў арыгінале гэта спрэчна. У 1932 годзе зацверджаны як гімн [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]].

== Тэкст песні ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Тэкст на украінскай мове'''
!'''Тэкст на беларускай мове'''
|-
|Зродились ми великої години,

З пожеж війни, із полум’я вогнів,

Плекав нас біль по втраті України,

Кормив нас гнів і злість на ворогів.

І ми йдемо у бою життєвому,

Тверді, міцні, незламні мов граніт,

Бо плач не дав свободи ще нікому,

А хто борець — той здобуває світ.

Не хочемо ні слави ні заплати.

Заплата нам — це радість в боротьбі!

Солодше нам у бою умирати,

Як жити в путах, мов німі раби.

Доволі нам руїни і незгоди,

Не сміє брат на брата йти у бій!

Під синьо-жовтим прапором свободи

З'єднаєм весь великий нарід свій.

Велику правду — для усіх єдину,

Наш гордий клич народові несе!

Вітчизні ти будь вірний до загину,

Нам Україна вище понад усе!

Веде нас в бій борців упавших слава.

Для нас закон найвищий — то наказ:

«Соборна Українська держава —

Вільна й міцна, від Сяну по Кавказ».
|Нарадзіліся мы ў вялікую гадзіну

З пажараў вайны, з полымя агнёў,

Песціў нас боль па страце Украіны,

Карміў нас гнеў і злосць на ворагаў.

І мы ідзём у баі жыццёвым,

Цвёрдыя, моцныя, нязломныя як граніт,

Бо плач не даў яшчэ нікому волі,

А хто змагар — той здабывае свет.

Не хочам мы, ні славы, ні аплаты.

Аплата нам — то радасць у барацьбе!

Саладзей нам у баі паміраць,

Чым жыць у путах, як нямыя рабы.

Даволі нам руіны і нязгоды,

Не смее брат на брата ісці ў бой!

Пад сіне-жоўтым сцягам свабоды

Аб’яднаем увесь вялікі народ свой.

Вялікую праўду — для ўсіх адзіную,

Наш горды кліч народу нясе!

Айчыне ты будзь верны да загіну,

Нам Украіна вышэй за ўсё!

Вядзе нас у бой змагароў згінулых слава.

Для нас закон найвышэйшы — то загад:

«Саборная Украінская дзяржава —

Вольная і моцная, ад Сану да Каўказа».
|}

== Уплыў ==
Пасля 2015 года тэкст Марша ўкраінскіх нацыяналістаў мадыфікавалі. Упершыню новы Марш украінскай арміі прэзентавалі 13 сакавіка 2017 года ў [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]], напярэдадні Дня ўкраінскага валанцёра. «Зродились ми великої години» спеў [[Алег Скрыпка]] і Ансамбль песні і танца [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]].

24 жніўня 2018 года адаптаваная версія стала маршам украінскай арміі і ўпершыню афіцыйна выконвалася на парадзе да [[Дзень незалежнасці Украіны|Дня Незалежнасці Украіны]], на якім таксама ўпершыню афіцыйна выкарыстана прывітанне [[Слава Украіне!|«Слава Україні!» — «Героям Слава!»]]&lt;ref&gt;[https://hromadske.ua/posts/na-paradi-do-dnia-nezalezhnosti-u-kyievi-vpershe-prolunav-marsh-novoi-armii На параді до Дня Незалежності у Києві вперше пролунав «Марш нової армії»]&lt;/ref&gt;.

Ініцыятарамі стварэння для ўкраінскай арміі страявой песні на аснове тэксту Алеся Бабія сталі ўкраінскія музыкі [[Алег Скрыпка]] (лідар гурта «[[Воплі Відоплясова]]») і Іван Лэнё (Kozak System). Зрабілі яны гэта разам з іншымі ўкраінскімі выканаўцамі-патрыётамі — Сашком Палажынскім («Тартак»), Фамой («Мандри»), Тарасам Кампанічэнкам («Хорея Козацька»), Фаготам («Танок на майдані Конґо»), Сяргеем Васілюком («Тінь Сонця») і Тарасам Чубаем («Плач Єремії»).

== Гл. таксама ==
* [[Малітва ўкраінскага нацыяналіста]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://nashe.com.ua/song/16843 Зродились ми великої години. НАШЕ (тексти пісень)]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музыка Украіны]]
[[Катэгорыя:Маршы]]</text>
      <sha1>dng4utw6ssii0432gkmse1mtimifkhq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181937</id>
      <parentid>5181936</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:16:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>зноў узор безадказнага догляду ўдзельнікам Brubaker610, паўнейшы моўны фарш</comment>
      <origin>5181937</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6239" sha1="4yurswi5vo3p7o17n48ff11qxmwyc2h" xml:space="preserve">'''Марш украінскіх нацыяналістаў''' — песня на словы [[Алесь Бабій|Алеся Бабія]]. Музыку прыпісваюць Амяляну Ныжанкоўскаму, але без згадкі яго ў арыгінале гэта спрэчна. У 1932 годзе зацверджаны як гімн [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]].

== Тэкст песні ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
!'''Тэкст на украінскай мове'''
!'''Тэкст на беларускай мове'''
|-
|Зродились ми великої години,

З пожеж війни, із полум’я вогнів,

Плекав нас біль по втраті України,

Кормив нас гнів і злість на ворогів.

І ми йдемо у бою життєвому,

Тверді, міцні, незламні мов граніт,

Бо плач не дав свободи ще нікому,

А хто борець — той здобуває світ.

Не хочемо ні слави ні заплати.

Заплата нам — це радість в боротьбі!

Солодше нам у бою умирати,

Як жити в путах, мов німі раби.

Доволі нам руїни і незгоди,

Не сміє брат на брата йти у бій!

Під синьо-жовтим прапором свободи

З'єднаєм весь великий нарід свій.

Велику правду — для усіх єдину,

Наш гордий клич народові несе!

Вітчизні ти будь вірний до загину,

Нам Україна вище понад усе!

Веде нас в бій борців упавших слава.

Для нас закон найвищий — то наказ:

«Соборна Українська держава —

Вільна й міцна, від Сяну по Кавказ».
|Нарадзіліся мы ў вялікую гадзіну

З пажараў вайны, з полымя агнёў,

Песціў нас боль па страце Украіны,

Карміў нас гнеў і злосць на ворагаў.

І мы ідзём у баі жыццёвым,

Цвёрдыя, моцныя, нязломныя як граніт,

Бо плач не даў яшчэ нікому волі,

А хто змагар — той здабывае свет.

Не хочам мы, ні славы, ні аплаты.

Аплата нам — то радасць у барацьбе!

Саладзей нам у баі паміраць,

Чым жыць у путах, як нямыя рабы.

Даволі нам руіны і нязгоды,

Не смее брат на брата ісці ў бой!

Пад сіне-жоўтым сцягам свабоды

Аб’яднаем увесь вялікі народ свой.

Вялікую праўду — для ўсіх адзіную,

Наш горды кліч народу нясе!

Айчыне ты будзь верны да загіну,

Нам Украіна вышэй за ўсё!

Вядзе нас у бой змагароў згінулых слава.

Для нас закон найвышэйшы — то загад:

«Саборная Украінская дзяржава —

Вольная і моцная, ад Сану да Каўказа».
|}

== Уплыў ==
Пасля 2015 года тэкст Марша ўкраінскіх нацыяналістаў мадыфікавалі. Упершыню новы Марш украінскай арміі прэзентавалі 13 сакавіка 2017 года ў [[Кіева-Магілянская акадэмія|Кіева-Магілянскай акадэміі]], напярэдадні Дня ўкраінскага валанцёра. «Зродились ми великої години» спеў [[Алег Скрыпка]] і Ансамбль песні і танца [[Узброеныя Сілы Украіны|Узброеных Сіл Украіны]].

24 жніўня 2018 года адаптаваная версія стала маршам украінскай арміі і ўпершыню афіцыйна выконвалася на парадзе да [[Дзень незалежнасці Украіны|Дня Незалежнасці Украіны]], на якім таксама ўпершыню афіцыйна выкарыстана прывітанне [[Слава Украіне!|«Слава Україні!» — «Героям Слава!»]]&lt;ref&gt;[https://hromadske.ua/posts/na-paradi-do-dnia-nezalezhnosti-u-kyievi-vpershe-prolunav-marsh-novoi-armii На параді до Дня Незалежності у Києві вперше пролунав «Марш нової армії»]&lt;/ref&gt;.

Ініцыятарамі стварэння для ўкраінскай арміі страявой песні на аснове тэксту Алеся Бабія сталі ўкраінскія музыкі [[Алег Скрыпка]] (лідар гурта «[[Воплі Відоплясова]]») і Іван Лэнё (Kozak System). Зрабілі яны гэта разам з іншымі ўкраінскімі выканаўцамі-патрыётамі — Сашком Палажынскім («Тартак»), Фамой («Мандри»), Тарасам Кампанічэнкам («Хорея Козацька»), Фаготам («Танок на майдані Конґо»), Сяргеем Васілюком («Тінь Сонця») і Тарасам Чубаем («Плач Єремії»).

== Гл. таксама ==
* [[Малітва ўкраінскага нацыяналіста]]

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://nashe.com.ua/song/16843 Зродились ми великої години. НАШЕ (тексти пісень)]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Музыка Украіны]]
[[Катэгорыя:Маршы]]</text>
      <sha1>4yurswi5vo3p7o17n48ff11qxmwyc2h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2016 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>306404</id>
    <revision>
      <id>5181994</id>
      <parentid>5176081</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T20:45:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bk1949</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>/* Памерлі */</comment>
      <origin>5181994</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27946" sha1="hzkkjhcr69kn6b18rj12tjdwls3h4vh" xml:space="preserve">2016 год уключаў шэраг падзей, якія пакінулі след у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва.

== Падзеі ==

=== I квартал ===
* [[10 студзеня]] — абмеркаванне праекта і закрыццё выстаўкі твораў жывапісу беларускага мастака [[Віктар Пятровіч Маркавец|Віктара Маркаўца]] (1947—2013) '''«[[Заслаўе]]. Жывапісныя імпрэсіі старога горада»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск. Мадэратар дыскусіі — мастацтвазнаўца Таццяна Гаранская
* [[15 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі жівапісу Юліі Нявейка '''«Ад краю ў край»''', [[Дзяржаўны літаратурны музей Петруся Броўкі]], Мінск
* [[15 студзеня]] — адкрыцё выстаўкі ізраільскага фотамастака Барыса Равіча '''«Маімі вачыма»''', [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[15 студзеня]] — [[7 лютага]]: выстаўка беларускага [[нацюрморт]]а '''«Прадметны свет»''' з калекцыі Аляксандра Васілевіча Унукава, [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск
* [[20 студзеня]] — [[21 лютага]]: выстаўка жывапісу і графікі Саламона Тэйтэльбаўма '''«У пошуках духоўнай апоры»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў Л. Шчамялёва, Мінск
* [[20 студзеня]] — у Віцебскай абласной бібліятэцы адбыліся адкрыццё выстаўкі [[Уладзімір Ільіч Вітко|Уладзіміра Вітко]] і прэзентацыя яго кнігі «Лёс і мастацтва»&lt;ref&gt;[http://vlib.by/index.php/by/1516-otkrytie-khudozhestvennoj-vystavki-vladimira-vitko Адкрыццё мастацкай выстаўкі Уладзіміра Вітко]&lt;/ref&gt;.
* [[21 студзеня]] — [[28 лютага]]: выстаўка Улады Белавусавай-Кірыенкі '''«Нюансы падарожжаў»''', Арт-гасцёўня «Высокае мѣста», Мінск
* [[22 студзеня]] — адкрыццё рэспубліканскай мастацкай выставы лаўрэатаў, стыпендыятаў і дыпламантаў спецыяльнага фонду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь па падтрымцы таленавітай моладзі, [[Нацыянальны гістарычны музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[23 студзеня]] — творчая сустрэча з аўтарамі карцін выстаўкі '''«Джэнтльменскі набор»''', членамі манументальнай секцыі Беларускага саюза мастакоў Уладзімірам Зленкам, Глебам Отчыкам і Андрэем Пяткевічам, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[26 студзеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі беларускага скульптара [[Максім Міхайлавіч Пятруль|Максіма Пятруля]] '''«UNTITLED»''', галерэя «Лабірынт», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск
* [[27 студзеня]] — адкрыццё выстаўкі [[Анатоль Цімафеевіч Зайцаў|Анатоля Зайцава]] ([[1939 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1939]]—[[2009 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|2009]]) '''«Споведзь у асобах і рэчах»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[5 лютага]] — [[18 лютага]]: выстаўка жывапісу Вікторыі Ільіной '''«Зямля пад снегам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[5 лютага]] — [[14 сакавіка]]: выставачны праект беларускага мастака Анатоля Кузняцова «Даліна фараонаў», галерэя «Дом карцін», Мінск
* [[8 лютага]] — ўрачыстае адкрыццё выстаўкі скульптуры народнага мастака Беларусі [[Леў Мікалаевіч Гумілеўскі|Льва Гумілеўскага]] і лаўрэата прэміі Саюзнай дзяржавы ў галіне мастацваў [[Сяргей Львовіч Гумілеўскі|Сяргея Гумілеўскага]], [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[10 лютага]] — [[17 красавіка]]: выстаўка '''«Час і творчасць [[Леон Бакст|Льва Бакста]] (1866—[[1924 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1924]])»''', прысвечаная 150-годдзю мастака, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[17 лютага]] — [[28 лютага]]: арт-праект Аляксандра Малея '''«Станковы жывапіс у прасторы асяроддзя, аб’екта і інсталяцыі»''', Палац мастацтва, Мінск
* [[19 лютага]] — [[3 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Раісы Сіплевіч '''«Час расквітаць»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[22 лютага]] — [[18 сакавіка]]: выстаўка Ўсевалада Швайбы «Тканіны думак», галерэя TUT.BY, Мінск
* [[1 сакавіка]] — [[14 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Уладзімір Анатолевіч Канцадайлаў|Уладзіміра Канцандайлава]] '''«Ева»''', галерэя «Беларт», Мінск
* [[3 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка Юрыя Георгіевіча Макарава (1956—2002) '''«Музыка вясны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[4 сакавіка]] — [[6 мая]]: выстаўка '''«Жаночы сусвет»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[6 сакавіка]] — [[27 сакавіка]]: выстаўка Жаны Капустнікавай '''«Для вас»''', галерэя «ДК», Мінск
* [[15 сакавіка]] — [[28 сакавіка]]: выстаўка жывапісу [[Анатоль Аляксандравіч Концуб|Анатоля Концуба]] '''«Падарожжа з анёлам»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[17 красавіка]] — [[31 сакавіка]]: выстаўка жывапісу Міхася Ляўковіча '''«Дачыненне»''', галерэя «Беларт», Мінск
* [[19 сакавіка]] — перфоманс '''«Цялеснае выказванне. Гоя і Пікаса»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Аўтары канцэпцыі — танцоры Вольга Лабоўкіна, Ганна Карзюк і Ігар Чыпоўскі
* [[29 сакавіка]] — [[11 красавіка]]: выстаўка жывапісу Уладзіміра Сулкоўскага '''«Формула нацыянальнага каларыту»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[30 сакавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка '''«Кераміка Палесціны»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. Выстаўка арганізавана Пасольствам Дзяржавы [[Палесціна]] ў Рэспубліцы Беларусь
* [[30 сакавіка]] — [[17 красавіка]]: выстаўка керамікі і мастацкага тэкстылю '''«КОЛА-АРТ»''', арт-гасцёўня «Высокае мѣста»
* [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка секцыі «Традыцыя» Беларускага саюза мастакоў '''«Наша сучаснасць»''', Палац мастацтва, Мінск
* [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Кухарэнкі, прымеркаваная да 60-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск
* [[30 сакавіка]] — [[12 красавіка]]: выстаўка Алы каласенцавай '''«Колер. Рэальнасць. Фантазія»''', Палац мастацтва, Мінск
* [[31 сакавіка]] — [[25 мая]]: выстаўка '''«Героіка і лірыка мінулага стагоддзя»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск

=== II квартал ===
* [[5 красавіка]] — [[19 красавіка]]: выстаўка жывапісу Юліі Мацура '''«Застылая цішыня»''', галерэя «Беларт», Мінск
* [[12 красавіка]] — [[24 красавіка]]: выстаўка жывапісу Мікалая Валынца '''«Святы дар жывога натхнення»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[14 красавіка]] — [[16 мая]]: сумесная выстаўка іспанскага мастака Дуйліа дэ Хенара і беларускага скульптара Сяргея Парцянкова, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[20 красавіка]] — [[22 мая]]: выстаўка [[Віктар Фёдаравіч Шматаў|Віктара Шматава]], Уладзіміра Кожуха і Віктара Барабанцава '''«Зямля адчужэння»''', Гарадская мастацкая галерэя твораў [[Леанід Дзмітрыевіч Шчамялёў|Л. Шчамялёва]]
* [[21 красавіка]] — [[12 мая]]: выстаўка жывапісу [[Павел Васілевіч Масленікаў|Паўла Масленікава]] '''«Беларусь у адлюстраванні»''', галерэя «Беларт», Мінск
* [[23 красавіка]] — [[1 мая]]: Выстаўка жывапісу [[Аляксей Антонавіч Марачкін|Алеся Марачкіна]] '''«Іншасьвет»''', кнігарня «Галіяфы», Мінск
* [[25 красавіка]] — [[20 мая]]: персанальная выстаўка беларускага мастака Мікалая Мішчанкі '''«Рэальнасць чуйнай цішыні»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[26 красавіка]] — [[11 мая]]: выстаўка жывапісу Васіля Пяшкуна «Лінія гарызонту», «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[27 красавіка]] — адкрыццё выставачнага праекта '''«Vita-Ludi-Veritas»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск. У праекце прынялі ўдзел тры беларускія мастакі: Уладзімір Тоўсцік, Алена Шлегель, Уладзімір Ганчарук
* [[27 красавіка]] — [[15 мая]]: арт-праект '''«Семечкі»''', Палац мастацтва, Мінск
* [[3 мая]] — [[28 мая]]: Арт-праект Рыгора Сітніцы '''«Прыватная археалогія»''', [[Музей сучаснага выяўленчага мастацтва (Мінск)|Нацыянальны цэнтр сучасных мастацтваў Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[4 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэальнасць без падабенства»''' да 90-годдзя з дня нараджэння заслужанага дзеяча мастацтваў Беларусі (1982), прызнанага майстра абстрактнага жывапісу, сцэнографа, мастака-пастаноўшчыка Нацыянальнага акадэмічнага драматычнага тэатра імя Якуба Коласа (1965—1995) Аляксандра Аляксандравіча Салаўёва. [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[12 мая]] — [[30 жніўня]]: выстаўка '''«Жыццё і творчасць Мельхіёра Ваньковіча»''', Дом-музей Ваньковічаў, Мінск
* [[12 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Мастацтва Туркменістана»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[13 мая]] — [[26 мая]]: Выстаўка жывапісу Стаса Сугінтаса '''«Экспромт»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[17 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка жывапісу Ўладзіміра Шнарэвіча, галерэя «Беларт», Мінск
* [[17 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Год СкульПтуры»''', [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]], Мінск
* [[18 мая]] — [[25 мая]]: выстаўка мастацкіх работ навучэнцаў студыі «Масленікаўцы», [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[18 мая]] — [[8 чэрвеня]]: Усебеларускі арт-фэст мастацкіх аб’ектаў '''«Таму што…»''', Палац мастацтва, Мінск
* [[21 мая]] — адкрыццё выстаўкі '''«Рэпліка прыгожага»'''. Злепкі скульптуры, створаныя ў майстэрні-атэлье Луўра, [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[21 мая]] — [[31 мая]]: выстаўка '''«Сацыялістычны „сюррэалізм“. Нонканфармісцкае мастацтва з калекцыі Андрэя Плясанава»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[21 мая]] — Ноч музеяў — 2016
* [[30 мая]] — [[14 чэрвеня]]: выстаўка жывапісу Сяргея Давідовіча '''«Дакрананне»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[4 чэрвеня]] — адкрыццё выстаўкі са збору музея '''«Плынь часу». Графіка з цыкла «Нашы калекцыі»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[6 чэрвеня]] — [[7 жніўня]]: выстаўка '''«Школа класікаў. Беларускае і рускае мастацтва XIX-ХХ стагоддзяў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[8 чэрвеня]] — [[6 верасня]]: выстаўка '''«Давыд-гарадоцкі роспіс»''' з прыватнага збору А. М. Арлова, аднаго з першых даследчыкаў феномену «цікетак», Музей беларускага народнага мастацтва ў Раўбічах
* [[15 чэрвеня]] — [[29 чэрвеня]]: выстаўка жівапісу Івана Семілетава '''«Прыручэнне пачуццяў»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск
* [[15 чэрвеня]] — [[3 ліпеня]]: выстаўка секцыі графічнага дызайну беларускага саюза мастакоў «ІДЭЯ!», Палац мастацтва, Мінск
* [[23 чэрвеня]] — [[25 ліпеня]]: выстаўка графікі Людмілы Кальмаевай '''«Сфера чалавечага»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[24 чэрвеня]] — [[11 ліпеня ]]: выстаўка '''«Сучасная Беларусь вачыма мастакоў»''', [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь]], Мінск
* [[27 чэрвеня]] — [[26 жніўня]]: выстаўка IV Міжнароднага пленэра тэкстыльнай скульптуры '''«Размовы ў зялёных»''', галерэя &quot;Лабирынт, [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск
* [[29 чэрвеня]] — [[13 ліпеня]]: адкрыццё выстаўкі жывапісу Вольгі Шкаруба і Вадзіма Богдана '''«На маёй зямлі»''', «Галерэя Мастацтва», Мінск

=== III квартал ===
* [[6 ліпеня]] — прэзентацыя рэспубліканскай выстаўкі '''«Князь Альгерд у выяўленчым мастацтве»''', прысвечанай 720-годдзю з дня нараджэння Вялікага князя Літоўскага Альгерда — вядомага дзяржаўнага дзеяча, рэфарматара, таленавітага палітыка і палкаводца, Палац мастацтва, Мінск
* [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Мікалая Несцярэўскага, прымеркаванай да 85-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск
* [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Ігара Арлова, прымеркаванай да 60-годдзя з дня нараджэння мастака, Палац мастацтва, Мінск
* [[6 ліпеня]] — адкрыццё юбілейнай выстаўкі Сямёна Абрамава, прымеркаванай да 80-годдзя мастака, Палац мастацтва, Мінск
* [[7 ліпеня]] — [[15 жніўня]]: выстаўка V арт-пленэра мастакоў-педагогаў '''«Лета ў правінцыі»''', галерэя «Ракурс», [[Нацыянальная бібліятэка Беларусі]], Мінск
* [[7 ліпеня]] — [[2 жніўня]]: праект QAI/BY Караля Радзішэўскага, Галерэя сучаснага мастацтва «Ў», Мінск
* [[8 ліпеня]] — [[6 жніўня]]: выстаўка Улада Бубена '''«Шкарпэтка, дальтанізм І Тэорыя змовы»''', [[Мемарыяльны музей-майстэрня Заіра Ісакавіча Азгура]], Мінск
* [[12 ліпеня]] — адкрыццё персанальнай выстаўкі жывапісу Уладзіміра Акулава «Космас». Куратар — [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]].
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (60).jpg
File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (55).jpg|Калекцыянер [[Іна Радаева|Іна Радаева]], куратар Яўген Ксяневіч, мастак [[Віталь Чарнабрысаў|Віталь Чарнабрысаў]]
File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (62).jpg|Мастак і калекцыянер [[Андрэй Плясанаў|Андрэй Плясанаў]]
File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (66).jpg|Мастакі Віталь Чарнабрысаў і Андрэй Плясанаў
File:Kosmos Vladimira Akulova kurator Ksenevich (30).jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
* [[9 жніўня]] — загадам Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь створана [[Нацыянальная прэмія ў галіне выяўленчага мастацтва]]
* [[15 верасня]] — адкрыццё сумеснага мастацкага праекта '''«Сустрэча культур»''' — беларускага мастака [[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзіміра Акулава]] і эквадорскага мастака Рафаэля Дзіас Рыкальдэ ў Амбасадзе [[Эквадор]]а ў Беларусі.
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;120&quot;&gt;
File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (80).png| На фота крайні злева — міністр адукацыі Беларусі [[Ігар Васільевіч Карпенка|Ігар Карпенка]], другі злева — пасол Эквадора ў Беларусі Ларэа Давіла Карлас, перакладчыца амбасады, трэці справа — куратар выстаўкі Віктар Атрошчык, другі справа — радыёжурналіст Леанід Новікаў, крайні справа — куратар выстаўкі [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]]. 
File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (1).jpg|Крайні злева — гісторык і пісьменнік Леў Казлоў, у цэнтры — куратар праекта [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], трэцяя справа — прафесар [[Ірына Рамуальдаўна Чыкалава|Ірына Чыкалава]], другі справа — журналіст белтэлерадыёкампаніі Леанід Новікаў. 
File:2016.09.15 Sergei Martynov on Exhibition of Paintings of Akulov Vladimir. Minsk, Belarus.png|Міністр замежных спраў [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. 
File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (101).png
File:Ksenevich Evgeny Akulov Vladimir (103).png
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;
* [[21 верасня]] — [[2 кастрычніка]]: выстаўка жывапісу і скульптуры '''«Сустрэча выпускнікоў»''', на якой дэманстравалася больш за 60 твораў выпускнікоў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў|Беларускага дзяржаўнага тэатральна-мастацкага інстытута]] [[1976 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1976]] года — [[Анатоль Васілевіч Кузняцоў|Анатоля Кузняцова]], Надзеі Лівенцавай, Вітольда Бархаткова, Вячаслава Рускевіча, Карнея Аляксеева. [[Мастацкая галерэя Міхаіла Савіцкага]]. Экспазіцыя адлюстроўвала творчую біяграфію выпускнікоў 1976 года.

=== IV квартал ===
* [[9 лістапада]] — адкрыццё выстаўкі «[[Уладзімір Іванавіч Акулаў|Уладзімір Акулаў]]. Іншае.» у [[Гасцёўня Уладзіслава Галубка|Гасцёўне Уладзіслава Галубка]], філіяле [[Дзяржаўны музей гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнага музея гісторыі тэатральнай і музычнай культуры Рэспублікі Беларусь]]. Злева направа — куратары праекта [[Юрый Абдурахманаў]] і [[Яўген Антонавіч Ксяневіч|Яўген Ксяневіч]], калекцыянер [[Аляксандр Радаеў]].
&lt;center&gt;&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:Vladimir Akulov Evgeny Ksenevich - Golubka (4).jpg
&lt;/gallery&gt;&lt;/center&gt;

== Памерлі ==
* [[19 сакавіка]] — [[Алег Мікалаевіч Маціевіч|Алег Маціевіч]] (нар. [[1949 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1949]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог
* [[24 ліпеня]] — [[Сяргей Міхайлавіч Гваздзёў|Сяргей Гваздзёў]] (нар. [[1957 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1957]]), беларускі гісторык мастацтва, мастацтвазнавец, філолаг, публіцыст.
* [[12 жніўня]] — [[Юрый Васілевіч Гаўрын|Юрый Гаўрын]] (нар. [[1943 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1943]]), беларускі мастак-жывапісец і педагог
* [[15 снежня]] — [[Яўген Іванавіч Ждан|Яўген Ждан]] (нар. [[1937 год у гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва|1937]]), беларускі тэатральны мастак жывапісец і графік

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [http://www.artmuseum.by/by/main ArtMuseum.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160101120241/http://www.artmuseum.by/by/main |date=1 студзеня 2016 }}
* [http://artdigest-belarus.com ArtDigest-Belarus]
* [http://www.belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 Сайт Беларускага саюза мастакоў] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190825163635/http://belartunion.by/naviny/vystavy.html?limitstart=0 |date=25 жніўня 2019 }}

{{Гады ў гісторыі беларускага выяўленчага мастацтва}}

[[Катэгорыя:2016 год у Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя беларускага выяўленчага мастацтва паводле гадоў]]
[[Катэгорыя:2016 год у культуры і мастацтве|Беларусь]]</text>
      <sha1>hzkkjhcr69kn6b18rj12tjdwls3h4vh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дом урача Тальгейма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316930</id>
    <revision>
      <id>5182181</id>
      <parentid>4599865</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:42:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Архітэктура */ дапаўненне, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5182181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6421" sha1="q73m5b606ps9gdf12sj2e0umwob09i9" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = 
|Беларуская назва         = Дом урача Тальгейма
|Арыгінальная назва    =
|Выява              =Гродна_2015._Дом_урача_Тальгейма.jpg
|Подпіс выявы      = Дом урача Тальгейма па вуліцы Леніна, 22
|Шырыня выявы       = 
|Статус = {{ГККРБ 4|412Г000658}}
|Краіна = Беларусь
|Назва месцазнаходжання = горад
|Месцазнаходжанне = Гродна
 |lat_dir = N |lat_deg = 53.680760|lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E |lon_deg = 23.840486|lon_min = |lon_sec = 
 |region     = BY 
 |CoordScale = 1000
|На карце = 
|Тып будынка =
|Архітэктурны стыль = мадэрн
|Аўтар праекта = 
|Будаўнік = 
|Заснавальнік = 
|Першае згадванне =
|Заснаванне = 
|Асноўныя даты = 
|Скасаваны =
|Пачатак будаўніцтва = 1911
|Заканчэнне будаўніцтва = 1911
|Стан = 
|Сайт =
|Commons =
}}
'''Дом урача Тальгейма''' — [[жылы дом]] у [[Гродна|Гродне]], размешчаны па [[Вуліца Леніна (Гродна)|вуліцы Леніна]], 22. Помнік архітэктуры стылю [[мадэрн]].

Пабудаваны ў [[1911]] г. паводле індывідуальнага праекта на пляцы памерам 20х30 саж., і належаў урачу [[Аляксандр Карлавіч Тальгейм|Аляксандру Тальгейму]]. Будынак запраектаваны з улікам спецыфікі [[Урач|ўрачэбнай]] работы. На першым паверсе размяшчаліся прыёмны пакой, [[кабінет]] і нават дзве палаты стацыянара на чатыры [[ложак|ложкі]] кожная. На другім паверсе жыў сам гаспадар. У доме былі два адасобленыя ўваходы: адзін для наведвальнікаў у прыёмны пакой, другі ў жылую частку.

== Архітэктура ==
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Беларускае кавальства|Каваны]] [[маланкаадвод]] на доме працы майстэрні Ігната Сіліневіча]]
Дом ўяўляе сабой двухпавярховы з падвалам Г-падобны ў плане будынак складанай аб’ёмна-прасторавай кампазіцыі. Фасады атынкаваны фактурнай [[тынкоўка]]й, цокаль абліцаваны каменнымі блокамі.

Сярэднi аб’ём — вуглавы, [[вежа]]падобны, накрыты высокім [[Шатровы дах|шатровым дахам]]. Плоскасць цэнтральнай грані акцэнтавана двухсхільным [[Шчыт (архітэктура)|шчытом]], дэкарыравана [[квадрат]]нымі і [[Прамавугольнік|прамавугольнымі]] [[ніша]]мі, [[карніз]]ным паяском. Над цэнтральным аконным праёмам ёсць дата — [[1911]].

[[Фасад]] па вул. Леніна вылучаны [[рызаліт]]ам з паўднёвага боку (каля вуглавой вежы), завершаным двухсхільным шчытом. Схілы шчыта аформлены [[руст]]аваным [[карніз]]ам. Фасадная плоскасць [[Чляненне (архітэктура)|члянёна]] прамавугольнымі аконнымі праёмамі, у рызаліце і з паўночнага краю фасада двайнымі вузкімі [[вокны|вокнамі]]. Аконныя праёмы на другім паверсе падкрэслены плоскімі [[сандрык]]амі.

Фасад па вул. Карбышава вылучаны двума бакавымі рызалітамі, завершанымі таксама двухсхільнымі шчытамі. Фасадная сцяна прарэзана на першым паверсе двайнымі вузкімі [[аконны праём|аконнымі праёмамі]], на другім — трайнымі вузкімі аконнымі праёмамі з плоскімі сандрыкамі-[[перамычка]]мі. Над дзвярным праёмам захавалася арыгінальная канструкцыя драўлянага [[брыль, архітэктура|брыля]].

Тарцовыя і дваровы фасады маюць падобнае вырашэнне: акцэнтаваны двухсхільнымі шчытамі, аконныя праёмы на другім паверсе дэкарыраваны сандрыкамі-перамычкамі, у рызалітах вокны патройныя, захаваўся [[балкон]] з металічнай агароджай.

Планiроўка зменена. Першапачаткова правае крыло, якое выходзiць на вул. Ленiна, было адведзена для [[пацыент]]аў (палаты). У [[цокаль|цокалi]] — [[кухня]]. Захавалася дывановая падлога з паліхромнай [[кафля|кафлі]] ў [[вестыбюль|вестыбюлі]] з боку вул. Карбышава.

== Літаратура ==
* {{крыніцы/ЗП|}}
* {{крыніцы/ГККРБ-2009|}}
== Спасылкі ==
{{ГККРБ|412Г000658}}
{{Commons|Category:}}

{{Славутасці Гродна}}

[[Катэгорыя:Збудаванні Гродна ў стылі мадэрн]]
[[Катэгорыя:Вуліца Леніна (Гродна)]]
[[Катэгорыя:Жылыя будынкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Славутасці Гродна]]
[[Катэгорыя:Вуліца Карбышава (Гродна)]]</text>
      <sha1>q73m5b606ps9gdf12sj2e0umwob09i9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяржук Вітушка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>338240</id>
    <revision>
      <id>5181880</id>
      <parentid>5170022</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:34:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181880</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11244" sha1="rte0p8ofgka5krvgaeqytm6ykb29im6" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Вітушка}}
{{Асоба
|імя                = Сяржук Вітушка
|арыгінал імя       = 
|партрэт            = SiarzhukVitushka.jpg
|памер              = 
|апісанне           = Сяржук Вітушка ў 1989 годзе.
|імя пры нараджэнні = 
|род дзейнасці      = 
|дата нараджэння    = 
|месца нараджэння   = 
|грамадзянства      = 
|падданства         = 
|дата смерці        = 
|месца смерці       = 
|бацька             = 
|маці               = 
|муж                = 
|жонка              =
|дзеці              = 
|узнагароды         = 
|сайт               = 
|дадаткова          = 
|commons            = 
}}
'''Сяржу́к Віту́шка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі грамадска-[[палітычны дзеяч]]. Кіраўнік мінскага таварыства «[[Талака (таварыства)|Талака]]», [[гісторык]] і [[педагог]], аўтар казак для дарослых і дзяцей.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 10 красавіка 1965 года ў пас. [[Чысць (пасёлак)|Чысць]] [[Маладзечанскі раён|Маладзечанскага раёна]].

Скончыў прафесійна-тэхнічнае вучылішча, працаваў рабочым на заводзе «[[Інтэграл (кампанія)|Інтэграл]]», скончыў гістарычны факультэт БДУ (1989).

Вялікі ўплыў на яго аказаў [[Уладзімір Караткевіч]].
&lt;blockquote&gt;У мяне ёсць дакладны дзень і гадзіна, калі я вырашыў, што павінен свядома размаўляць па-беларуску і жыць для Беларусі. Гэта здарылася, калі памёр Уладзімір Караткевіч. Чамусьці ў той дзень нешта на мяне найшло… Я вярнуўся з працы, а працаваў тады на заводзе «Інтэграл», і захацелася мне нешта прачытаць…

Чамусці мне тады стала зусім ясна, што Караткевіч не проста памёр, што чалавек згарэў у барацьбе за «Беларушчыну». І падумаў: &quot;А што ж я? Як жа мне не сорамна! Я павінен размаўляць па-беларуску! Я павінен паўсюль гаварыць па-беларуску!&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://budzma.org/news/pra-gramadzianskuiu-supolnasc.html|title=Паліна Качаткова, Успаміны музейнага прывіда. Частка другая|website=Будзьма беларусамі|date=02.05.2022}}&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

У 1986 годзе прыйшоў у моладзевы клуб «[[Талака (таварыства)|Талака]]», у 1987 годзе абраны старшынёй таварыства.

З 1991 года жыў у [[Вільня|Вільні]], працаваў настаўнікам гісторыі ў віленскай беларускай школе імя Францішка Скарыны. Арганізатар і першы дырэктар адноўленага [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскага беларускага музея імя Івана Луцкевіча]]. Выдаваў газету «Vilnia i kraj» (1992).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://mediakritika.by/article/3265/gistoryya-belaruskaga-samvydatu-vilnya-i-kray|title=Гісторыя беларускага самвыдату: “Вільня і край” {{!}} mediakritika.by|website=web.archive.org|date=2021-04-19|access-date=2025-01-01|archive-date=19 красавіка 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419174001/http://mediakritika.by/article/3265/gistoryya-belaruskaga-samvydatu-vilnya-i-kray|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Актыўна супрацоўнічаў з радыёстанцыяй «Балтыйскія хвалі» і літоўскім дзяржаўным тэлебачаннем. Як [[публіцыст]], друкаваўся ў газетах «[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]» і «Рунь». Быў ініцыятарам і арганізатарам беларускіх набажэнстваў у віленскай [[Свята-Мікалаеўская царква (Вільнюс)|царкве Св. Мікалая]] на вуліцы Вялікай (Діджою). Хварэў на [[цукровы дыябет]]. Страціўшы зрок, не спыніў актыўнай дзейнасці, у прыватнасці, арганізоўваў «сляпыя экскурсіі» для беларусаў па Вільні, пісаў казкі, п’есы-[[Батлейка|батлейкі]], вершы і беларускія тэксты на мелодыі вядомых песень. У 2011 годзе ў Мінску выйшла яго першая кніга «''Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі!''», крыху пазней паўтораная ў [[Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі|аўдыёварыянце]].

[[Файл:Vitushka.jpg|thumb|left]]
Памёр 2 ліпеня 2012 года ў [[Вільня|Вільні]]. Развітанне прайшло ў [[Мінск]]у, у грэка-каталіцкай царкве. Пахаваны ў вёсцы [[Рагава]]&lt;ref&gt;{{cite web | author = | date = 2 ліпеня 2012| url = http://nn.by/?c=ar&amp;i=76174| archiveurl = | archivedate = | title = Памёр Сяржук Вітушка|  publisher = [[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]| accessdate = 20 лістапада 2014 }}&lt;/ref&gt;.

== Бібліяграфія ==
* {{кніга|аўтар = 	Вітушка, С. |загаловак = Дзінь-дзілінь: пара гуляць у казкі |спасылка = |адказны =[[Міхал Анемпадыстаў|Анемпадыстаў, М. У.]] |месца = Мн.|выдавецтва =[[Зміцер Колас]] |год = 2011|старонкі = |старонак = 113 |isbn =978-985-6783-90-9|тыраж = 1000|ref = }}

== Публікацыі ==
* [https://vytoki.net/?docs=00005745 Vilnia i krai, 1992, № 1-3.]
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-23 Вялікі канцэрт, Чарговае святкаванне, Беларускі касьцёл, Беларусаў не запрасілі, Залаты кубак] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250617143842/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-23 |date=17 чэрвеня 2025 }} // Рунь, 29 красавіка 1999. — С. 2.
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-25 Мой погляд на Пазьняка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240912085345/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-25 |date=12 верасня 2024 }} // Рунь, 9 жніўня 1999. — С. 7.
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-26 1 верасня, На катэдры беларусістыкі, 75-гадовы юбілей] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250522034417/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-26 |date=22 мая 2025 }} // Рунь, 9 верасня 1999. — С. 2.
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 Мой погляд на Вільню] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250707110119/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-28 |date=7 ліпеня 2025 }} // Рунь, 13 снежня 1999. — С. 1.
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-30 Мой погляд на курапаты, Літоўскае выбарчае заканадаўства] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240813131032/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-30 |date=13 жніўня 2024 }} // Рунь, 13 сакавіка 2000. — С. 1-2.
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-31 Мой погляд на дзень волі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250826075140/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-31 |date=26 жніўня 2025 }} // Рунь, 17 красавіка 2000. — С. 2.
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-39 Мой погляд на Беларускі музей у Вільні] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250107084912/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-39 |date=7 студзеня 2025 }} // Рунь, 11 красавіка 2001. — С. 6.
* [https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-45 Мой погляд на курапаты] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250515190117/https://kamunikat.org/run-gazeta-belarusaw-litvy-45 |date=15 мая 2025 }} // Рунь, 11 лютага 2002. — С. 1.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [http://www.svaboda.org/content/article/24632121.html Сяржук Вітушка больш не з намі]
* ''Паліна Качаткова''. ''[http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/vit37?OpenDocument Сяржук Вітушка] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130619024606/http://www.dziejaslou.by/inter/dzeja/dzeja.nsf/htmlpage/vit37?OpenDocument |date=19 чэрвеня 2013 }}'' // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]] № 37 (13677), 20 ліпеня 2012
* {{cite web| author = [[Вінцук Вячорка]]| date = 11 красавіка 2015| url = http://novychas.by/hramadstva/sjarzuk_vitushka_uzor_bielarus/| archiveurl = https://web.archive.org/web/20200415064159/https://novychas.by/hramadstva/sjarzuk_vitushka_uzor_bielarus| archivedate = 15 красавіка 2020| title = Сяржук Вітушка — узор беларускага інтэлігента| publisher = [[Новы час (газета)|Новы Час]]| accessdate = 21 сакавіка 2016| url-status = }}
* [https://nn.by/?c=ar&amp;i=228638 Прэмію імя Сержука Вітушкі атрымалі слабавідушчыя мінскія школьнікі]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Вітушка Сяржук}}
[[Катэгорыя:Беларусы ў Літве]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Публіцысты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Грамадскія дзеячы Літвы]]
[[Катэгорыя:Члены Талакі]]</text>
      <sha1>rte0p8ofgka5krvgaeqytm6ykb29im6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Архіпавіч Ганчароў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>346632</id>
    <revision>
      <id>5182004</id>
      <parentid>4564567</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T23:55:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-45164-18</username>
        <id>172702</id>
      </contributor>
      <comment>год и место смерти (от двоюродного внука)</comment>
      <origin>5182004</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8254" sha1="h2b2lq6xi1jwdpqlld1fg6nk1hfoexg" xml:space="preserve">{{Цёзкі2|Ганчароў}}
{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Аляксандр Архіпавіч Ганчароў
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              = 

 | тытул                     =  Міністр [[Міністэрства мясной і малочнай прамысловасці БССР|мясной і малочнай прамысловасці БССР]]
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = 
 | перыядпачатак             = 1981
 | перыядканец               = ?
 | перыяд праўлення          = 
 | папярэднік                = 
 | пераемнік                 = 

 | тытул_2                     =  Першы намеснік міністра мясной і малочнай прамысловасці БССР
 | парадак_2                   = 
 | пад імем_2                  = 
 | сцяг_2                      = 
 | перыядпачатак_2             = 
 | перыядканец_2               = 
 | перыяд праўлення_2          = 1970—1981
 | папярэднік_2                = 
 | пераемнік_2                 = 

 | тытул_3                     =  Намеснік міністра мясной і малочнай прамысловасці БССР
 | парадак_3                   = 
 | пад імем_3                  = 
 | сцяг_3                      = 
 | перыядпачатак_3             = 
 | перыядканец_3               = 
 | перыяд праўлення_3          = 1965—1970
 | папярэднік_3                = 
 | пераемнік_3                 = 

 | тытул_4                     = Намеснік начальніка Упраўлення мясной прамысловасці [[Саўнаргасы|СНГ]] БССР
 | парадак_4                   = 
 | пад імем_4                  = 
 | сцяг_4                      = 
 | перыядпачатак_4             = 
 | перыядканец_4               = 
 | перыяд праўлення_4          = 1964—1965
 | папярэднік_4                = 
 | пераемнік_4                 = 

 | тытул_5                     = Сакратар Маскоўскага РК КПСС Калінінграда
 | парадак_5                   = 
 | пад імем_5                  = 
 | сцяг_5                      = 
 | перыядпачатак_5             = 
 | перыядканец_5               = 
 | перыяд праўлення_5          = 1956—1958
 | папярэднік_5                = 
 | пераемнік_5                 = 

 | прэм'ер                   = 
 | віцэ-прэзідэнт            = 
 | прэзідэнт                 = 
 | манарх                    = 
 | губернатар                = 
 | віцэ-губернатар           = 
 | каментар                  = 

 | дата нараджэння           = 20.11.1922
 | месца нараджэння          = в. [[Паўлавічы (Клімавіцкі раён)|Паўлавічы]] {{МН|Клімавіцкага раёна|ў Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён}}
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | дынастыя                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = 
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     = [[Вялікая Айчынная вайна]]

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 = 

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = {{нп3|Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчовых вытворчасцяў|Маскоўскі хіміка-тэхналагічны інстытут мясной прамысловасці|ru|Московский государственный университет пищевых производств}}
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}
'''Аляксандр Архіпавіч Ганчароў''' ({{ДН|20|11|1922}}, в. [[Паўлавічы (Клімавіцкі раён)|Паўлавічы]] {{МН|Клімавіцкага раёна|ў Клімавіцкім раёне|Клімавіцкі раён}} — 2001 Мiнск) — дзяржаўны дзеяч БССР&lt;ref name=&quot;БС&quot;&gt;{{кніга
|аўтар          = 
|частка         = Гончаров Александр Архипович
|загаловак      = Биографический справочник
|арыгінал       = 
|спасылка       = 
|адказны        = 
|выданне        = 
|месца          = Мн.
|выдавецтва     = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки
|год            = 1982
|том            = 5
|старонкі       = 158
|старонак       = 737
|серыя          = 
|isbn           = 
|тыраж          = 
}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==

Скончыў {{нп3|Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт харчовых вытворчасцяў|Маскоўскі хіміка-тэхналагічны інстытут мясной прамысловасці|ru|Московский государственный университет пищевых производств}} ў 1950 годзе. Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

У 1950—1956, 1958—1960 начальнік аддзела, дырэктар Калінінградскага мясакамбіната, у 1956—1958 сакратар Маскоўскага РК КПСС Калінінграда. У 1960—1961, 1964—1965 начальнік аддзела, намеснік начальніка Упраўлення мясной прамысловасці СНГ БССР, у 1961—1964 дырэктар Мінскага мясакамбіната. З 1965 намеснік, з 1970 першы намеснік міністра, з 1981 года [[Міністэрства мясной і малочнай прамысловасці БССР|міністр мясной і малочнай прамысловасці БССР]]&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

Член [[Рэвізійная камісія КПБ|Рэвізійнай камісіі КПБ]] з 1981 года&lt;ref name=&quot;БС&quot;/&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* Ганчароў Аляксандр Архіпавіч // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Клімавіцкага раёна. — Мн.: Універсітэцкае, 1995. — С. 616.

{{DEFAULTSORT:Ганчароў Аляксандр Архіпавіч}}
[[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]]
[[Катэгорыя:Міністры мясной і малочнай прамысловасці БССР]]
[[Катэгорыя:Члены Рэвізійнай камісіі КПБ]]
[[Катэгорыя:Намеснікі міністраў БССР]]</text>
      <sha1>h2b2lq6xi1jwdpqlld1fg6nk1hfoexg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Поль Думер</title>
    <ns>0</ns>
    <id>347425</id>
    <revision>
      <id>5182016</id>
      <parentid>4102985</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:53:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182016</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2013" sha1="edu6ru7m0l354djac57pgobk5qct7ix" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
|пасада= 
|краіна=        
|імя= Поль Думер
|арыгінал імя= {{lang-fr|Joseph Athanase Paul Doumer}}
|парадак=
|партрэт=
|сцяг= 
|сцяг2=
|пачатак паўнамоцтваў = 1931
|перыядканец= 1932
|папярэднік = [[Гастон Думерг]]
|пераемнік = 
|віцэ-прэзідэнт =
|партыя= 
|веравызнанне=
|дата нараджэння= 
|месца нараджэння= 
|дата смерці=
|месца смерці=
|у шлюбе=
|бацька=
|маці=
|аўтограф =
|Commons = 
}}
'''Поль Думер''' ({{lang-fr|Joseph Athanase Paul Doumer}}, {{ВД-Прэамбула}}) — [[прэзідэнт Францыі]] ў 1931—1932 гадах.

Поль Думер нарадзіўся ў Арыяку. З 1897 па 1902 ён займаў пасаду генерал-губернатара [[Французскі Індакітай|Французскага Індакітая]], з 1902 па 1905 старшыняваў у палаце дэпутатаў французскага парламента. У 1925 ён стаў міністрам фінансаў.

13 мая 1931 абраны прэзідэнтам Французскай Рэспублікі, апярэдзіўшы на выбарах [[Арыстыд Брыян|Арыстыда Брыяна]]. 6 мая наступнага года яго параніў на адкрыцці кніжнага кірмашу расійскі эмігрант Павел Гургулаў. Думер памёр на наступны дзень.
{{зноскі}}
{{Прэзідэнты Францыі}}

[[Катэгорыя:Прэзідэнты Францыі]]
[[Катэгорыя:Старшыні Сената Францыі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты ў прэзідэнты Францыі (1931)]]

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Думер Поль}}</text>
      <sha1>edu6ru7m0l354djac57pgobk5qct7ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сімон Врацян</title>
    <ns>0</ns>
    <id>349578</id>
    <revision>
      <id>5181891</id>
      <parentid>5103506</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181891</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="thj81dxfdme6h81zn6x219jw1p0r5d3" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Сімон Врацян''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Арменія|армянскі]] дзяржаўны дзеяч, апошні прэм’ер-міністр [[Рэспубліка Арменіі|Рэспублікі Арменіі]] (з [[25 лістапада]] па [[2 снежня]] [[1920]] г.). Пасля ўсталявання ў Арменіі савецкай улады эміграваў, жыў у Францыі, ЗША, Ліване.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 24 сакавіка 1882 года ў сяле Вялікія Салы.

Адукацыю атрымаў у мужчынскай гімназіі ў [[Нахічэвань-на-Доне|Нахічэвані-на-Доне]]. Пасля сканчэння Эчміядзінскай духоўнай семінарыі, у 1906 годзе, вярнуўся ў Нахічэвань. Пачаў займацца рэвалюцыйнай дзейнасцю, але, асцерагаючыся пераследаў, з’ехаў у [[Батум]], потым у [[Трапезунд]], а потым у [[Канстанцінопаль]]. У 1908 годзе вярнуўся ў Расію. У [[Санкт-Пецярбург]]у паступіў ва ўніверсітэт, вучыўся на юрыдычным і педагагічным факультэтах. У 1911—1913 гадах быў рэдактарам штодзённай газеты «Радзіма» ў ЗША.

У пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] знаходзіўся ў [[Тыфліс]]е, беручы ўдзел у фармаванні армянскіх добраахвотніцкіх дружын на Каўказскім фронце.

У 1918 годзе быў абраны членам Закаўказскага сойма. Пасля абвяшчэння незалежнасці Арменіі быў прызначаны кіраўніком дыпламатычнай місіі рэспублікі пры Самаахвотніцкім войску поўдня Расіі генерала Дзянікіна. У 1919 годзе быў абраны дэпутатам парламента Арменіі, пазней стаў міністрам сельскай гаспадаркі і працы дашнакскага ўрада.

У лістападзе 1920 года абраны прэм’ер міністрам. Праз месяц па пагадненні з [[РСФСР]] урад Врацяна быў адхілены ад улады. У пачатку 1921 года ўзначаліў так званы «Камітэт выратавання Радзімы». Актыўна браў удзел у антысавецкім паўстанні, а пасля яго паразы назаўжды пакінуў радзіму. Панёс з сабой сцяг Першай рэспублікі Арменіі, якой кіраваў 8 дзён.

Пасля жыў у Францыі, ЗША, на Блізкім Усходзе. З 1951 года і да канца жыцця — дырэктар армянскай семінарыі ў [[Бейрут|Бейруце]] ([[Ліван]]).

У 1967 годзе апублікаваў шасцітамовыя ўспаміны «Па дарогах жыцця».

Памёр 21 мая 1969 года&lt;ref&gt;Багдыков Г. Премьер-министр Армении родился на Дону // [[Вечерний Ростов]]. — 2010. — 20 авг. — С. 5.&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* Симон Врацян. Биографические данные // [http://www.gov.am/ru/prime-ministers/info/98 Правительство республики армения]
* Врацян Симон // [http://www.genocide.ru/enc/vratsyan.htm Энциклопедия Genocide.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305021603/http://www.genocide.ru/enc/vratsyan.htm |date=5 сакавіка 2016 }}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Врацян Сімон}}
[[Катэгорыя:Прэм’ер-міністры Арменіі]]
[[Катэгорыя:Члены партыі «Дашнакцуцюн»]]</text>
      <sha1>thj81dxfdme6h81zn6x219jw1p0r5d3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Пятроўна Барысюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>353275</id>
    <revision>
      <id>5181989</id>
      <parentid>5178933</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T20:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181989</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="124437" sha1="0qjiq3u0g1prh1q0l9la7nj82mul87o" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Барысюк}}
{{Пісьменнік
| Імя                = Таццяна Барысюк
| Арыгінал імя       = 
| Фота               = БарысюкТаццяна.jpg
| Шырыня             = 200пкс 
| Подпіс             = 
| Імя пры нараджэнні = 
| Псеўданімы         = 
| Жонка              =
| Муж                =
| Дзеці              =
| Гады актыўнасці    = з 1993
| Кірунак            = 
| Жанр               = 
| Дэбют              =  1993 год, часопіс «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]»
| Мова твораў        = 
| Прэміі             = 
| Узнагароды         = 
| Сайт               = 
| Вікікрыніцы        =
}}
'''Таццяна Барысюк''' (нар. {{Датанараджэння|18|10|1971}}, [[Мінск]]) — беларуская паэтка, крытык, літаратуразнаўца, перакладчыца і празаік. Вядучая шэрагу паэтычна-музычных вечарын «Таццянін дзень»&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Вінарская І.|загаловак= Таццянін дзень святкавала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка= |выданне= [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]|тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=  5 лютага 2021|выпуск= 5110|нумар= 5|старонкі= 15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Вінарская І. |загаловак=Таццянін дзень прывітала сталічная бібліятэка імя Талстога |спасылка=https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова]] |тып=газ. |месца=Ліда |выдавецтва= |год=9 лютага 2021 |выпуск=1520 |нумар=5 |старонкі=7 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240212170319/https://www.nslowa.by/2021/02/09/tatstsyanin-dzen-pryvitala-stalichnaya-bibliyateka-imya-talstoga/ |archivedate=12 лютага 2024 }}&lt;/ref&gt; і вечарыны «Містыка лічбаў» у паэтычным тэатры [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Арт. С]]&lt;ref&gt;{{артыкул |аўтар=Вінарская І.|загаловак=Прывітанне ад Таццян для «Беларускай хаткі» |спасылка=https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |выданне=[[Наша слова (1990)|Наша слова ]] |тып=газ. |месца= |выдавецтва=[[Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны|Таварыства беларускай мовы]] |год=12 лютага 2020 |выпуск=1470 |нумар=7 |старонкі=3 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200303102858/https://www.nslowa.by/2020/02/18/pryvitanne-ad-tatstsyan-dlya-belaruskaj-hatki/ |archivedate=3 сакавіка 2020 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |title=Таццянін дзень у «Беларускай хатцы» |author=[[Алег Грушэцкі|Грушэцкі А.]] |date=24 студзеня 2020 |publisher=[[Новы Час (газета)|Новы Час]] |accessdate=2 сакавіка 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200203033349/https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-u-belaruskaj-hatcy |archivedate=3 лютага 2020 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Навуковы супрацоўнік аддзела ўзаемасувязей літаратур у «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтры даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]».

== Біяграфія ==
[[Файл:Таццянін дзень.jpg|thumb|right|300px|Вядучая паэтычна-музычнай вечарыны «Таццянін дзень» Таццяна Барысюк (2020 г.).]]
Паходзіць з творчай сям’і, з’яўляецца дачкой беларускага рускамоўнага паэта Пятра Пятровіча Барысюка (1938—2001)

Навучалася ў мінскіх школах № 138, 149. З 1986 па 1990 гг. вучылася ў мінскім педвучылішчы № 1. У 1995 г. скончыла [[Філалагічны факультэт БДУ|філфак БДУ]].

У 2001 г. скончыла аспірантуру Інстытута літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі, дзе цяпер працуе навуковым супрацоўнікам у аддзеле ўзаемасувязей літаратур&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot;&gt;{{cite web | author = | date = | url =http://kamunikat.org/Barysiuk_Tacciana.html | title =Таццяна Барысюк | publisher =[[Kamunikat.org]] | accessdate =10 снежня 2016 | archive-date =8 мая 2022 | archive-url =https://web.archive.org/web/20220508194520/http://kamunikat.org/Barysiuk_Tacciana.html | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;.

З 2004 г. сябра [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]]&lt;ref name=&quot;kamunikat&quot; /&gt;.

З 2004 па 2007 г. вучылася ў [[Беларускі Калегіюм|Беларускім Калегіюме]] на аддзяленні філасофіі і літаратуры. З 2003 г. — сябра суполкі «Літаратурны квартал» (заснавана пры газ. «[[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]»; з 2004 г. — «Літаратурнае прадмесце»). Удзельніца [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатра «Арт. С»]]. З 2018 года — сябра літаратурнага клуба «Экватар».

Дэбютавала як паэт і крытык 1993 г. у часопісе «[[Першацвет (1992)|Першацвет]]». Публікавалася ў анталогіі «Агледзіны», альманахах «Панядзелак», «Літаратурны квартал», «Дзень паэзіі-2005», у часопісах «Першацвет», «[[Маладосць (1953)|Маладосць]]», «Крыніца», «[[Беларуская думка (1991)|Беларуская думка]]», «[[Полымя (1922)|Полымя]]», «[[Беларусь (1944)|Беларусь]]», газеце «[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]» і іншых выданнях&lt;ref name=&quot;СБП&quot;&gt;{{cite web | url =http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | title =Барысюк Таццяна Пятроўна | publisher =[[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюз беларускіх пісьменнікаў]] | accessdate =10 снежня 2016 | archiveurl =https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html | archivedate =11 красавіка 2018 | url-status =dead }}&lt;/ref&gt;.

Аўтар 5 аб’ёмных навуковых прац і больш за 170 крытычных і літаратуразнаўчых публікацый{{Sfn|Грушэцкі|2024|с=5}}, сярод якіх рэцэнзіі, артыкулы, творчыя партрэты і даклады на канферэнцыях па сучаснай беларускай паэзіі&lt;ref name=&quot;СБП&quot; /&gt;. Таццяна Барысюк з’яўляецца вынаходніцай новай цвёрдай формы ў паэзіі — «залатое сячэнне» (13-радковая форма верша)&lt;ref&gt;{{cite web| author =Алег Грушэцкі| date =2022-01-27| url =https://novychas.online/kultura/taccjanin-dzen-u-notna-muzycznaj-biblijatecy | title = Таццянін дзень у нотна-музычнай бібліятэцы|publisher =Новы Час| accessdate  = 2022-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web  |url=https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |title= Фарбы і мелодыі восені |author=Алег Грушэцкі |date= 2022-10-2 | publisher= Новы Час|accessdate=2022-10-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221022191331/https://novychas.online/kultura/farby-i-melodyi-voseni |archivedate= 2022-10-22}}&lt;/ref&gt;.

Частка вершаў Таццяны Барысюк перакладзена на рускую мову («Моим читателям»; «Почему нашу Русь называют Белою?»; «Советы Лилит»; «Хмурым утром проснувшись» і інш.)&lt;ref&gt;Борисюк,Т. Моим читателям; Почему нашу Русь называют Белою?..; Советы Лилит; Хмурым утром проснувшись…: стихотворения / Т. Борисюк; пер. Елены Софрыгиной // Софрыгина, Е. С. Всё, что люблю: стихотворения и переводы / Е. С. Софрыгина. — Богданович: Литературный музей Степана Щипачёва, 2014. — 108 с. — С. 94-103.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Оксаны Ярошёнок  |загаловак=Борисюк,Т. Истина в весне: поэзия / Т. Борисюк; пер. Оксаны Ярошёнок  |спасылка= |мова=ru |выданне=[[Нёман (1945)|Нёман]] |тып=часопіс |год=2014 |нумар= 9|старонкі= 91–92}}&lt;/ref&gt;.

== Водгукі ==
Беларускі крытык і літаратуразнаўца акадэмік [[Уладзімір Васільевіч Гніламёдаў|Уладзімір Гніламёдаў]] назваў кнігу вершаў «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк сярод дзесяці лепшых кніг, выдадзеных у 2002-м годзе&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар= Гніламёдаў, У.В.|загаловак=“Кніг магло б быць болей…” / У.В. Гніламёдаў / Пришёл, увидел. Прочитал: Рейтинг итогов литературного [2002-го] года |спасылка=http://www.sb.by/articles/prishel-uvidel-prochital.html |выданне= [[Советская Белоруссия|Советская Белоруссия. Беларусь сегодня]]|тып= газета|месца=Мн. |выдавецтва= Адміністрацыя Прэзідэнта РБ|год= 16 студзеня 2013 |нумар= 8|старонкі= 5}}&lt;/ref&gt;.

== Узнагароды ==
* 2011 год — 1 месца ў літаратурным конкурсе «Песня натхнення» у [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за верш «Трайны санет пра вечнае каханне»)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |title=Песня натхнення ў Доме Коласа 2011 |date=11 лютага 2011 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Дом-музей Я. Коласа]] |accessdate=11 снежня 2016 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160902204037/http://yakubkolas.by/ru/114/122/168/ |archivedate=2 верасня 2016 |url-status= }}&lt;/ref&gt;.
* 2021 год — 1 месца ў творчым конкурсе «Песня сэрца» ў [[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа|Доме-музеі Якуба Коласа]] (за нізку вершаў «Платанічнае каханне»)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |title=Узнагароджанне пераможцы |date=17 лютага 2021 |publisher=[[Дзяржаўны літаратурна-мемарыяльны музей Якуба Коласа]] |accessdate=2021-04-29 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210429164527/http://kolasmuseum.by/be/novyya-videa-na-nashym-kanale/uznagarodzhanne-peramozhcy |archivedate=29 красавіка 2021 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* 2021 год — Ганаровая грамата ад «[[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Нацыянальная акадэміі навук Беларусі]]» за плённую навукова-асветніцкую дзейнасць, папулярызацыю дасягненняў беларускіх літаратуразнаўцаў у сродках масавай інфармацыі і ў сувязі з 90-годдзем з дня заснавання [[Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі|Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы]].
* 2026 год — грамата [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|ЦДБКМЛ НАН Беларусі]] «за навукова асветніцкую дзеяйнасць, папулярызацыю беларускай літаратуры, і ў сувязі з 95-годдзем з дня заснавання Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы».

== Бібліяграфія ==

=== Кнігі ===
* {{кніга |аўтар =Барысюк Т. |загаловак =Аўтапартрэт |спасылка =http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13386 |месца =Мн. |выдавецтва =Тэхнапрынт |год =2002 |старонак =180 |isbn =985-464-240-2 |тыраж =500 |archive-date =8 мая 2022 |archive-url =https://web.archive.org/web/20220508194526/http://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=13386 }}

=== Проза ===
* Спружына жыцця [Абразок] // [[Чырвоная змена]], 1993, 21 верасня. С. 3.
* Барысюк, Т. П. Каханне да двайніка, або Амаль галівудскія гісторыі (аповесць-інтэрв’ю) / Т. П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 9 (11). — Мінск: Ковчег, 2020. — 335 с. — С. 41—53.
* Барысюк, Т. «Мая прынцэса» (авантурна-прыгодніцкая аповесць), «Пяцьдзясят наложніц і адна роднасная душа» (смс-апавяданне), «Аблом» (апавяданне-дыялог аб адным расчараванні) // Літаратурны экватар. 2021. Выпуск № 10 (12). С. 23—42.
* Барысюк, Т. Пошукі неўміручасці (казка-канферэнцыя) // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). — Мінск: Ковчег, 2022. — 311 с. — С. 46-51.
* {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Навагоднія адчуванні |спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/09-2023.pdf |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=3 сакавіка 2023|выпуск= |нумар= 9|старонкі=9}}

=== У зборніках ===
* {{кніга|аўтар = |частка =Дванаццаць подзвігаў пацучыхі Дусі|загаловак = [[Нявеста для Базыля|Нявеста для Базыля: казкі]] |спасылка = |адказны =уклад. [[Аксана Спрынчан|А. Спрынчан]] |выданне = |месца = Мн.|выдавецтва =[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]] |год = 2017 |старонкі =37—51 |старонак = 214|серыя =Беларуская аўтарская казка |isbn = 978-985-02-1803-2 |тыраж =1200 }}

=== Супольныя зборнікі паэзіі ў суаўтарстве ===
* «Літаратурны квартал» (2003)
* «Дзень паэзіі 2005»
* «Свет на дваіх» (2006)
* «Літаратурнае прадмесце» (2012)
* «Мы — маладыя» (2012)
* «За всё Создателю спасибо» (2018)

=== Паэзія (абранае) ===
* Барысюк, Т. Трыялет // Першацвет. 1993. № 4. С. 3. 
* Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1993. № 7. С. 39-41. 
* Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1994. № 5. С. 19-22.
* Барысюк, Т. Вершы // Першацвет. 1995. № 5. С. 81-84. 
* Барысюк, Т. Вершы // Малад. 1995. № 8. С. 3-5. 
* Барысюк, Т. З цыкла «Мацярынства»; З цыкла «Начныя іерогліфы з-пад падушкі»: вершы / Т.Барысюк // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. — 1998. — № 9. — С. 57—59.
* Барысюк, Т. Вершы // ЛіМ. 1999. 2 ліп. (№ 26). С. 12. 
* Барысюк, Т. Ты помніш?..: верш // Крыніца. 1999. № 10 (56). С. 115. 
* Барысюк, Т. У бездань сэрца правал небяспечны: Акраліст; Акрасанет / Т.Барысюк // Мінская праўда. — 1999. — 9 кастрычніка. — С. 4.
* Барысюк, Т. Загадкі акравершаў: Акраэлегія; Акрапраклён / Т.Барысюк // Цэнтральная. — 1999. — 5 лістапада. — С. 3.
* Барысюк, Т. Вершы // Маладосць. 2000. № 2. С. 79—83.
* Барысюк, Т. Містыка існавання: вершы / Т.Барысюк // [[Літаратура і мастацтва (газета)|Літаратура і мастацтва]]. — 2001. — 9 лістапада (№ 45). — С. 8.
* Барысюк, Т. З нізкі “Маланкавы боль”: вершы // Беларуская думка. 2003. № 3. С. 174-175. 
* Барысюк, Т. Элегія кветак (вянок паўсанетаў); Віхрысты вятрыска…: вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 11 красавіка. — С. 13.
* Барысюк, Т. Каханне рэальнае і фантомнае // Полымя. 2003. № 7. С. 77-80. 
* Барысюк, Т. Трайны санет пра вечнае каханне / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2003. — 26 верасня. — С. 13.
* Барысюк, Т. [Фігурныя хоку і танка] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2004. — 30 красавіка. — С. 8.
* Барысюк, Т. Адно адному – мрояў цені…: вершы // Маладосць. 2004. №6. С. 3-5.
* Барысюк, Т. Модніца (санет); Стыхіі танцаў : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 30 верасня. — С. 8.
* Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы // Маладосць. 2005. № 10. С. 3-5. 
* Барысюк, Т. Уратую чароўнасць натхнення: вершы / Т.Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. — 2005. — № 10. — С. 3—5.
* Барысюк, Т. Дзве пародыі [на радкі Сяргея Патаранскага] / Т. Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2005. — 28 кастрычніка. — С. 13.
* Барысюк, Т. Фантомнае каханне; Гэтай ноччу поўня расцвіла…; Калыханка (брахікалан); Тэорыя адноснасці: вершы / Т. Барысюк // [[Голас Радзімы]]. — 2006. — 25 мая (№ 21-22). — С. 14.
* Барысюк, Т. Усходнія вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2007. — № 6. — С. 41—42.
* Барысюк, Т. Чалавек чалавеку: верш // Маладосць. 2014. № 5. С. 55. 
* Барысюк, Т. [Вершы] / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 5. — Мінск: Ковчег, 2016. — 360 с. — С. 22-30.
* Барысюк, Т. Раманс, Адысей і Пенелопа, Шчасце: вершы // Переходный возраст. 2017. № 35 (сентябрь). С. 13.
* Барысюк, Т. Адказ на «Стыхійную віртуалізацыю», Апошні дзень вясны…: вершы // Переходный возраст. 2017. № 44 (ноябрь). С. 13.
* Вершы // Зямлі, навекі блаславёнай: зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі. — Мінск:, 2018.
* Вершы-алюзіі на радкі Алега Лойкі // Чалавек з сонечнаю ўсмешкай. — Мінск, 2019.
* Вершы // ЛіМ. — 2019. — 25 студз. — С. 8.
* Барысюк, Т. Платанічнае каханне (нізка вершаў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. — Вып. 8 (10). — Мінск: Ковчег, 2019. — 352 с. — С. 14-34.
* Барысюк, Т. Лісы ілюзій; Мне не трэба… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2020. — 30 кастрычніка (№ 41). — С. 8.
* Барысюк, Т. Квэст Бога; Я — архідэя… : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 26 сакавіка (№ 12). — С. 8.
* Барысюк, Т. [https://novychas.by/pdf/litbiel_2021_05.pdf Яблычны Спас; Пошукі і знаходкі; Наша Італія; Ваўчыцца… : вершы] / Т.Барысюк // [[Новы Час (газета)#Змест|Літаратурная Беларусь]]. — 2021. — 28 мая (Выпуск № 5 (177)). — С. 14.
* Барысюк, Т. Самае чыстае каханне — платанічнае (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2021. — № 3 (112). — С. 122—128.
* Барысюк, Т. Яблычны Спас; Праверка пачуцця часам; Трансёрфінг маёй рэальнасці… : вершы / Т.Барысюк // Маладосць. — 2021. — № 10. — С. 70—71.
* Барысюк, Т. Страсць; Жнівень; Раманс : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2021. — 10 снежня (№ 49). — С. 8.
* Барысюк, Т. Рубаі; Першаму каханню; Хайку пра лёс; Танка : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 студзеня (№ 4). — С. 10.
* Барысюк, Т. Хайку : вершы / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 28 ліпеня (№ 29). — С. 8.
* Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/42-2022.pdf Асенні трыялет; Асенняя кветка; Барвовая восень; Велічная прахалода; Пачатак кастрычніка; Мая тэорыя адноснасці : вершы] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 21 кастрычніка (№ 42). — С. 8.
* Барысюк, Т. Ружа (газель) / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 17 лютага (№ 7). — С. 8.
* Барысюк, Т. Папялішча / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 10 лютага (№ 10). — С. 8.
* Барысюк, Т. [https://zviazda.by/sites/default/files/14-2023.pdf Што такое каханне? (Залатое сячэнне перавернутае); Зімовая імпрэсія (залатое сячэнне перавернутае)] / Т.Барысюк // Літаратура і мастацтва. — 2023. — 7 красавіка (№ 14). — С. 8.
* Барысюк, Т. Кармічнае каханне (нізка вершаў) // [[Дзеяслоў (часопіс)|Дзеяслоў]]. — 2023. — № 6 (127). — С. 111—122.
* Барысюк, Т. Формула прыгажосці: вершы // Полымя. 2024. № 12. С. 49-52. 
* Барысюк, Т. Расправіць крылы: Залатое сячэнне // Маладосць. 2025. № 6. С. 24-26. 
* Барысюк, Т. Ёсць шлях да шчасця?: Хоку // Літаратура і мастацтва. 2025. 15 жніўня (№ 30). С. 8.

=== Пераклады ===
* [http://old.belcollegium.org/pamizh/5_2006/article07.htm На мяжы сну і явы : З польскае паэзіі]{{Недаступная спасылка}} / прадмова і пераклад Т. Барысюк («У гэтым сьне» В. Варашыльскі, «Сон» Е. Гарасымовіч, «Сон» Я. Івашкевіч, «п’еш усё мацнейшую каву…» Ю. А. Копэць, «віхура дабіралася да вокнаў…» Т. Ружэвіч, «Тэмпэратура» М. Скварніцкі, «Палявыя кветкі» Я. Тамашчык, «Бяссоньне» Т. Сьлівяк) // Паміж. — 2006. — № 5. — С. 106—110. — 0,3 д. а.
* {{артыкул|аўтар= |загаловак= Барысюк, Пётр. (5 вершаў) / пер. з рускай мовы Таццяны Барысюк|спасылка= http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|выданне= [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]]|тып= газета|месца= Мн.|выдавецтва= [[Выдавецкі дом «Звязда»|РВУ «Звязда»]]|год= 25 кастрычніка  2013|нумар= 42|старонкі= 6|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160330003655/http://www.lim.by/limbyfiles/lim/lim42-2013.pdf|archivedate= 30 сакавіка 2016}}
* ''Шчарбакоў, В. І.'' Паэтычныя радкі пра сябе і сяброў / пер. з рускай Т. П. Барысюк / В. І. Шчарбакоў. — Нікапаль: VIS-press, 2018. — 38 c. — 0,45 д.а.
* ''Барысюк, Т.'' Аўтабіяграфія; Пераклады з рускай (Глеб Пудаў), беларускай рускамоўнай (Пётр Барысюк, Аляксандр Паўлоўскі) і ўкраінскай рускамоўнай паэзіі (Віталь Шчарбакоў) / Т.Барысюк // Літаратурны экватар: Альманах. — Мінск: Ковчег, 2018. — 336 с. — С. 9-23. — 0,4 д.а.

== Пераклады творчасці Т. Барысюк на іншыя мовы ==

=== На рускую мову ===
* Татьяна Борисюк: [Биография, переводы стихотворений] // Пудов, Г. А. «Поют переспелые травы…»: Переводы из белорусской поэзии / Г. А. Пудов, предисловие И. Л. Шевляковой. — СПб.: Союз писателей Петербурга, 2020. — 191 с. — С. 84-93.

=== Артыкулы ===
{{Урэзка | ##Шырыня = 90%  | Змест = 
{{Схаваны |##Выраўноўванне = right |Фон_загалоўку= #B4CDCD |Загаловак = Артыкулы  
|Утрыманне = 
# ''Барысюк, Т.'' &quot;Не наракай! Усё ад Бога...&quot; [рэц. на кнігу В.Аксак &quot;Цвінтар&quot;] // [[Першацвет (часопіс)|Першацвет]]. – 1993. – № 12. – С. 80-83. 
# ''Барысюк, Т.'' &quot;...І неба зорнае ўва мне&quot; [рэц. на кнігу М.Лукшы &quot;Замова&quot;] // Першацвет. – 1994. – № 4. – С. 100-103. 
# ''Барысюк, Т.'' &quot;Жыццё – не баль у чужым садзе...&quot; [рэц. на кнігу В.Якавенкі &quot;Чорная ружа: Казкі&quot;] // Першацвет. – 1997. – № 4. – С. 83–86. 
# ''Барысюк, Т.'' Свет у кішэні лёнікавашкоўства, альбо Вар'яцкі дом для філосафаў [рэц. на кнігу Л.Вашко &quot;Паэты-цары (трыццаць пяць беларускіх малюнкаў)&quot;] // Першацвет. – 1998. – № 6. – С. 98–111.
# ''Барысюк, Т.'' Скарбы рэфлексійных мініяцюр [рэц. на кн. Л.Галубовіча &quot;Зацемкі з левай кішэні&quot;, 1998] // Першацвет. – 1999. – № 7–8. – С. 53.
# ''Баркоўская Т. (Барысюк, Т.)'' Сучасны беларускі акраверш // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : матэрыялы IV Міжнар. навук. канф. (Мінск, 12–14 кастрычніка 1999 г.): у 2 ч. – Ч. 1: Тэарэтычныя праблемы літаратуразнаўства, міфалагічныя матывы і фальклорныя традыцыі ў літаратуры, славянскія літаратуры ад сярэднявечча да Асветніцтва, беларуская літаратура ў яе ўзаемасувязях з іншымі літаратурамі свету. – Мінск : БДУ, 2000. – С. 17–19. 
# ''Барысюк, Т.'' Дзве душы [Штрыхі да паэтычнага партрэта Л. Рублеўскай] // Крыніца. – 2000. – № 11–12 (60). – С. 47–48.
# ''Барысюк, Т.''. Храм для анёла [рэцэнзія на кн. “Радно” Э. Акуліна] // Літ. і мастацтва. – 2000. – 1 снежня. – С. 7.
# ''Барысюк, Т.'' Вобраз і жанр у кнізе В. Шніпа “На рэштках Храма” // Мастацкі вобраз : генезіс, эвалюцыя, сучасны стан: матэрыялы міжнар. навук. канф. (Брэст, 28–30 верасня 2000 г.). – Брэст : Брэсцкі дзярж. універсітэт імя А.С.Пушкіна, 2001. – С. 14–18.
# ''Баркоўская, Т.П. (Барысюк, Т.)'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе Э. Акуліна “Крыло анёла” (1995) // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики : материалы междунар. науч. конф. (Гродно, ГрГУ, 3 окт. 2000 г.): в 2 ч. – Ч. 1. – Гродно: ГрГУ, 2001. – С. 350–355.
# ''Баркоўская, Т. (Барысюк, Т.)''Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Л.Рублеўскай // Зборнік дакладаў: матэрыялы дакладаў і паведамленняў Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (1999 г.) // Літаратурны музей Максіма Багдановіча. – Мінск, 2001. – С. 286–294. 
# ''Барысюк, Т.'' Самотны містык вершасвету [Штрыхі да творчага партрэту А.Мінкіна] // Крыніца. – 2001. – № 5 (65). – С. 42–43. 
# ''Баркоўская, Т.П.'' Мова і стыль у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна)” // Пісьменнік – мова – стыль: матэрыялы II Міжнар. навук. канф., прысвечанай 75-годдзю з дня нараджэння праф. Л.М. Шакуна (Мінск, 15-16 лістапада 2001 г.): у 2 т. – Т. 1. – Мінск, 2002. – С. 23–30.
# ''Баркоўская, Т.'' «На крыжах аконных – ціхія паэты» : [рэцэнзія на кн. “Балаган” Л. Рублеўскай] // Полымя. – 2001. – № 9. – С. 283–286.
# ''Баркоўская, Т.П.'' Сучасная беларуская інтымная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна) // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: матэрыялы V Міжнар. навук. канф., прысвеч. 80-годдзю Беларускага дзяржаўнага універсітэта (Мінск, 16–18 кастр. 2001 г.): у 3 ч. – Ч. 1: Беларуская літаратура ў кантэксце сусветнай. – Мінск : БДУ, 2001. – 218 с. – С. 13–20.
# ''Баркоўская, Т.'' Сучасныя інфармацыйныя тэхналогіі ў літаратуразнаўстве // Роднае слова. – 2001. – № 4. – С. 78–83.
# ''Баркоўская, Т. (Барысюк).'' Творчы партрэт як адбітак стылю : Леанід Дранько-Майсюк // Крыніца. – 2001. – № 7 (67). – С. 27–29.
# ''Барысюк, T.'' Літаратурныя традыцыі і наватарства ў сучаснай беларускай паэзіі / T. Barysiuk // Dziedzictwo przeszłości związków językowych, literackich i kulturowych polsko-bałto-wschodniosłowiańskich. – Tom VII. Z badań humanistycznych [матэр. XII Міжнар. навук. канф., Беласток, 26–27 лістап. 2001 г.]. – Białystok, 2001. – S. 16–21.
# ''Барысюк, Т.П.'' Янка Купала і Якуб Колас у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа і Э.Акуліна) / Т.П.Барысюк // Янка Купала і Якуб Колас у кантэксце славянскіх літаратур : матэрыялы Міжнар. навук.-тэарэт. канф. (Мінск, 3–4 кастр. 2002 г.). – Мінск, 2002. – С. 165–167.
# ''Барысюк, Т.П.'' Віды верша ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 2. – С. 98–107. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Цвёрдыя формы верша ў сучаснай беларускай паэзіі // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2002. – № 3. – С. 87–94.
# ''Барысюк, Т.П.'' Тыпалагічныя сыходжанні ў вершах Максіма Танка і ў сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Танкаўскія чытанні “Максім Танк і сучасны літаратурны працэс” : мат. Рэсп. навук.-практ. канф., 17–18 вер. 2002 г. – Мінск, 2003. – С. 34–35.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Ад “Чырвонага ліхтара” да “Інквізіцыі” Віктара Шніпа» [рэц. на кн. «Інквізіцыя» В. Шніпа] // Маладосць. – 2003. – № 6. – С. 163–168.
# ''Барысюк, Т.'' Цнатлівасць пачуцця [рэц. на кн. «Ляўша на тэнісным корце: Аповесці і апавяданні» (2002) А.Бязлепкінай] // Літ. і мастацтва. – 2003. – 18 ліпеня. – С. 6–7.
# ''Барысюк, Т.П.'' Барбара Радзівіл і Жыгімонт II Аўгуст : Інтэрпрэтацыя гісторыі кахання ў беларускай і польскай літаратурах XIX – XX стст. // Роднае слова. – 2003. – № 7. – С. 22–24.
# ''Барысюк, Т.П.'' Лірычны герой у сучаснай беларускай паэзіі (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Сборник трудов молодых учёных Национальной Академии наук Беларуси. – Том 1. Отделение гуманитарных наук и искусств. – Минск, 2003. – С. 158–160.
# ''Барысюк, Т.П.'' Беларускія, грэчаскія і французскія матывы ў паэзіі Л.Дранько-Майсюка // Філалагічныя навукі : Маладыя вучоныя ў пошуку : матэрыялы навук. канф. 25 красавіка 2003 г. [БДУ]. – Мінск, 2004. – С. 204–206.
# ''Барысюк, Т.П.'' Тэматычная разнастайнасць сноў у беларускай паэзіі 80–90–х гг. XX ст. (на матэрыяле творчасці Л. Дранько-Майсюка, В. Шніпа, Л. Рублеўскай і Э. Акуліна) / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў сусветным кантэксце : праблемы развіцця беларускай і рускай літаратур : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф. Мінск, БДУ, 8–10 кастрычніка 2003 г. : у 2 ч. – Ч. 1: Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай / Пад агул. рэд. І.А. Чароты. – Мінск : РІВШ БДУ, 2003. – С. 11–14. 
# ''Барысюк, Т.'' «Не знайшоў я на вечным шляху ні грымотнае славы, ні волі» (Па старонках кнігі лірыкі Алеся Бадака &quot;Маланкавы посах&quot;) // Маладосць. – 2004. – № 11. – С. 146–149. 
# ''Барысюк, Т.'' Зачараваньне Барадуліным [Арт. да 70-годдзя паэта] // Наша ніва. – 2005. – 25 лют. – С. 15. – 0,2 а.
# Барысюк, Т. Паэзія, выпрабаваная вайной [Творчасць М.Аўрамчыка пра вайну] // Літ. і мастацтва. – 2005. – 29 крас. – С. 4. – 0,3 а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Экзістэнцыйнае вымярэнне паэзіі Міколы Аўрамчыка пра вайну (да 60-годдзя Перамогі і 85-годдзя М.Аўрамчыка) // Вялікая Айчынная вайна ў мастацкай літаратуры. – Мн.: БДУ, 2005. – С. 232-237.
# ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў сучасных беларускіх ліра-драматычных творах / Т.П.Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманіт. навук. – 2005. – № 5. – Ч. 2. – С. 95–97.
# ''Барысюк Т.П.'' Сучасная беларуская пейзажная лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Актуальныя праблемы сучаснага літаратурнага працэсу: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (Мінск, 31 мая 2004 г.). – Мінск : Бел. навука, 2005. – 252 с. – С. 27–33. 
# ''Борисюк, Т.П.'' Теория поэтических жанров // Мова і культура. (Науковій щорічний журнал). - К: Видавничий Дім Дмитра Бураго, 2005. - Вип. 8. - Т. VI. Ч. 3. Художня література в контексті культури. - 252 с. С. 43-48. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя А.Міцкевіча і Ц.К.Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі // Взаимодействие литератур в мировом литературном процессе. Проблемы теоретической и исторической поэтики: материалы X Междунар. науч. конф. (Гродно, 19–21 сентября 2004 г.). – Гродно: ГрГУ, 2005. – 425 с. – С. 175–179. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Рэцэпцыя творчасці Юліюша Славацкага на Беларусі / Т.П. Барысюк // Актуальныя праблемы паланістыкі 2005 / рэд. С. Важнік, А. Кожынава; Бел. дзярж. ун-т. – Мінск: Права і эканоміка, 2006. – 192 с. – С. 55–62. – 0,4 д. а.
# На вяршыні і «на першым паверсе ад неба» [Пра прэзентацыю кнігі &quot;Вершы ад А&quot; Аксаны Спрынчан на Лысай гары] // Голас Радзімы. – 2006. – 14 верасня. – С. 14.
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Беларуская кніга паэзіі для дзяцей выдавецтва &quot;Мастацкая літаратура&quot; (2003-2005 гг.) |загаловак = Беларуская кніга ў кантэксце сусветнай кніжнай культуры : зборнік навуковых артыкулаў : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://repository.buk.by:8080/jspui/bitstream/123456789/3972/1/BELARUSKAYA%20KNIGA%20PAE'ZII%20DLYA%20DZYACEY%20VYIDAVECTVA%20MASTACKAYA%20LITARATURA%20(2003-2005%20GG.).pdf |месца =Мн. |выдавецтва =  Беларускі дзяржаўны універсітэт культуры і мастацтваў|год =2006 |том = 2|старонкі =135—139|старонак =139 |тыраж = }}
# ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX ст. / Т.П.Барысюк // Беларуская літаратура ў кантэксце славянскіх літаратур XIX—XX стст. – Мн.: Бел. навука, 2006. – С. 336–374.
# ''Барысюк, Т.П.'' Маё фантомнае каханне інтэрв’ю / Т.П. Барысюк ; запісаў Зміцер Арцюх // Літ. і мастацтва. – 2006. – 17 сакав. (0,2 д. а.).
# ''Барысюк, Т.П.'' Pager-рамантык [рэц. на кн. : Лабадзенка Г. Pager-вершы. 2005] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 25 мая (0,1 д. а.).
# ''Барысюк, Т.П.'' Ці ёсць чукоўскія, міхалковы і барто на Беларусі? : Кнігі паэзіі для дзяцей выдавецтва “Мастацкая літаратура” за 2003–2005 гг. / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2006. – 7 снеж. (0,3 д. а.).
# ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная беларуская грамадзянская лірыка (на матэрыяле творчасці Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Э.Акуліна і Л.Рублеўскай) // Сучасны гісторыка-культурны працэс : самавызначэнне і самарэалізацыя суб’екта : матэр. Рэсп. навук. канф., г. Мінск, 16–17 мая 2006 г. / Бел. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка ; рэдкал. С.В. Снапкоўская [і інш.] ; адк. рэд. А.У. Рагуля. – Мінск : БДПУ, 2006. – 239 с. – С. 183–186. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-тэматычныя пошукі ў баладах В. Шніпа // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков : сборник научных статей: в 2 ч. – Ч. 2 / редкол.: С.Я. Гончарова-Грабовская (отв. ред.) [и др.]. – Минск : РИВШ, 2007. – 248 с. – C. 8–12. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Парадоксы і антыноміі “метафізічнага” разбуральніка Парыжу [рэцэнзія на кн. “Разбурыць Парыж” (2004) В. Акудовіча] / Т.П. Барысюк // Новы час. – 2007. – № 22. – С. 21 (у дадатку да газ. “Літаратурная Беларусь” (№ 4–5. – С. 13). – 0,2 д. а. 
# ''Барысюк, Т.'' Паэзія абуджанага краю : інтэрв’ю з мастаком Алесем Цыркуновым да яго 60-годдзя / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2008. –23 мая. – С. 10. – 0,3 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Традыцыі англійскага і польскага рамантызму ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX – XX стст. / Ж.С.Шаладонава [і інш.] ; навук. рэд. У.І. Мархель ; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2008. – 363 с. – С. 254–324.
# ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычнае крэда Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна / Т.П.Барысюк // Выяўленча-мастацкія, арганізацыйныя і ідэалагічныя праблемы сучаснай беларускай літаратуры ў яе сувязях з грамадскімі практыкамі: матэр. рэсп. навук.-тэарэт. канф., Мінск, 19–20 мая 2009 г. / НАН Беларусі, Інст. мовы і літ. ім. Я. Коласа і Я. Купалы ; рэдкал. : М.А. Тычына (навук.рэд.) [і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2009. – С. 300–303. 
# ''Барысюк, Т.'' Поўная прыгод эпоха : [інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам з нагоды выхаду кнігі “Я з Бум-Бам-Літу” (2008)] / Т. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2009. – 12 чэрв. – С. 14. – 0,4 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Беларуская паэтычная жанралогія / Т.П. Барысюк // Літаратуразнаўства. Этналогія : матэрыялы IV Міжнар. кангрэса беларусістаў “Беларуская культура ў кантэксце культур еўрапейскіх краін” (Мінск, 6–9 чэрвеня 2005 г.) / пад рэд. І. Багдановіч, Т. Валодзінай. – Мінск: Лімарыус, 2010. – (Беларусіка = Albaruthenica ; кн. 29). – С. 23–26.
# ''Барысюк, Т.П.'' Тэорыя паэтычных ідэй ва ўсходнеславянскім літаратуразнаўстве / Т.П. Барысюк // Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай : VII Міжнар. навук. канф., Мінск, 12–14 кастр. 2005 г. : зб. навук. арт. : у 3 т. – Т. 3 / БДУ, філфак. – Мінск : РІВШ, 2010. – С. 235–242. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Уплывы на паэзію Пятра Барысюка расійскіх пісьменнікаў хіх-хх стст.|загаловак = Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: Матэрыялы IX Міжнар. навук. канф., прысвеч. 70-годдзю філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага універсітэта : [у 2 ч.] |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/55088/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2.%D0%9F.%20%D0%A3%D0%BF%D0%BB%D1%8B%D0%B2%D1%8B%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D0%B7%D1%96%D1%8E%20%D0%9F%D1%8F%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%D0%B0%20%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%B9%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BF%D1%96%D1%81%D1%8C%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D1%9E%20%D0%A5%D0%86%D0%A5%20-%20%D0%A5%D0%A5%20%D1%81%D1%82%D1%81%D1%82..pdf |месца =Мн. |выдавецтва =БДУ|год =2010 |том =I|старонкі =128—130|старонак =|тыраж =|isbn =}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Паэзія літаратуразнаўцы [Да 70-годдзя У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2010. – 23 красав. – С. 12. – 0,4 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Алеся Разанава / Т.П. Барысюк // Творчасць Івана Навуменкі: славянскі, еўрапейскі, сусветны кантэкст: матэрыялы Рэсп. навук. канф. (да 85-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі) Мінск, 16 лют. 2010 года. / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2010. – С. 104–109. – 0,4 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў творчасці А.С. Пушкіна і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская пісьмовая спадчына ў кантэксце еўрапейскага культурна-гістарычнага працэсу XI – XIX стагоддзяў : вытокі, традыцыі, уплывы: матэрыялы Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 24 мая 2010 г.) / Ін-т мовы і літ. імя Я. Коласа і Я. Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2010. – С. 339–344. – 0,5 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпцыя бессмяротнасці ў сучаснай рускай і рускамоўнай паэзіі Беларусі / Т.П. Барысюк // Русская и белорусская литературы на рубеже XX – XXI веков. К 70-летию кафедры русской литературы : сб. науч. ст. : в 2 ч. – Ч. 2 / под ред. проф. С.Я. Гончаровой-Грабовской. – Минск : РИВШ, 2010. – С. 93–96. – 0,25 д. а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі І. Бродскага і У. Караткевіча / Т.П. Барысюк // Мова – Літаратура – Культура : матэрыялы VI Міжнар. навук. канф., Мінск, 28–29 кастр. 2010 г. : у 2 ч. – Ч. 2 / Беларус. дзярж. ун-т. – Мінск : Выд. цэнтр БДУ, 2011. – 310 с. – С. 196–200. – 0,3 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' ...І працай наталіцца : [інтэрв’ю з мастаком Аляксандрам Падгорным] / Т.П. Барысюк // Переходный возраст. – 2011. – № 8, люты. – С. 16. – 0,1 д. а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Васіля Зуёнка / Т.П. Барысюк // Национальная философия в контексте современных глобальных процессов : материалы Междунар. научно-практич. конф., Минск, 16 – 17 декабря 2010 г. / науч. ред. совет : А.А. Лазаревич [и др.]; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т философии. – Минск : Право и экономика, 2011. – 725 с. – С. 696–698. – 0,25 д. а. 
# ''Барысюк Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў паэзіі Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Язык и социум : теоретич. и прикладные аспекты исследования : материалы IX Междунар. науч. конф., Минск, 3 – 4 дек. 2010 г. / под общ. ред. Л.Ф. Гербик. – Минск : РИВШ, 2011. – 266 с. – С. 22–25. – 0,2 д. а.
# {{артыкул|аўтар= Барысюк Т. |загаловак= “Рунець, красаваць, налівацца” – вечна! Пошукі неўміручасці ў паэзіі Рыгора Барадуліна|спасылка=|выданне=Роднае слова |тып= часопіс|месца=Мн.|выдавецтва= Мінадукацыі РБ|год=2011 |выпуск= |нумар=9 |старонкі= 25—26 }}
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў творчасці Максіма Багдановіча і Андрэя Вазнясенскага / Т.П. Барысюк // Творчасць Максіма Багдановіча ў кантэксце сусветнай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 120-годдзя з дня нараджэння Максіма Багдановіча), Мінск, 25 – 26 лістап. 2011 г. / Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2011. – 242 с. – С. 57–60. – 0,3 д. а.
# ''Барысюк Т.П.'' Змест і форма ў філасофіі і літаратуры / Т.П. Барысюк // Междунар. науч. конф. “Философия в Беларуси и перспективы мировой интеллектуальной культуры. К 80-летию Института философии НАН Беларуси” (Минск, 14 – 15 апр. 2011 г.). – С. 571–573. – 0,2 д. а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Пошукі бессмяротнасці ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць / А.В. Вальчук [і інш]; навук. рэд. М.У. Мікуліч; Нац. акад. навук Беларусі; Інстытут мовы і літаратуры імя Я. Коласа і Я. Купалы. – Мінск: Беларус. навука, 2012. – С. 387 – 446. – 3,55 д.а.; 
# ''Барысюк, Т.П.'' Што прыдасца літаратуразнаўцу ў інтэрнэце? / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2012. – № 5. – С. 32 – 36. – 2,5 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Рыгора Барадуліна і Бахыта Кенжэева / Т.П. Барысюк // Беларуская і руская літаратуры : тыпалогія ўзаемасувязей і нацыянальнай ідэнтыфікацыі : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (Мінск, 18 – 19 красавіка 2012 г. / Інстытут мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 420 с. – С. 28–35. – 0,6 д. а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Матыў помніка ў А.С. Пушкіна і ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая литература : материалы IV Междунар. науч. конф., г. Минск, 17 – 18 апр. 2012 г. / Белорус. гос. пед. ун-т им. М. Танка ; редкол. : В.Д. Старичёнок [и др.]. – Минск : РИВШ, 2012. – 236 с. – С. 95–97. – 0,2 д. а. 
# {{артыкул|аўтар=Барысюк Т. |загаловак=Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Леаніда Дранько-Майсюка, Віктара Шніпа, Эдуарда Акуліна і Людмілы Рублеўскай  |спасылка=http://csl.bas-net.by/press-nan/2012/11/08_nacuyanalnyja_vobrazy_svetu.pdf|выданне=[[Роднае слова (1988)|Роднае слова]] |тып=часопіс|месца=Мн. |выдавецтва= [[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Мінадукацыі РБ]]|год=2012 |выпуск= |нумар=11 |старонкі=23—25}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Максіма Танка 80–90-х гг. XX ст. / Т.П. Барысюк // Максім Танк у дыялогу славянскіх літаратур: традыцыі, наватарства, адметнасць : матэрыялы Міжнароднай навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Максіма Танка), Мінск, 17 – 18 верасня 2012 г. / Ін-т мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 209 с. – С. 71–75. – 0,4 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Янкі Купалы / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў сістэме дзяржаўна-культурных і духоўна-эстэтычных прыярытэтаў XXI стагоддзя : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 130-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа), Мінск, 25–26 верас. 2012 г. / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі Ін-т мовы і літ. імя Якуба Коласа і Янкі Купалы. – Мінск : Права і эканоміка, 2012. – 239 с. – С. 62–66. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' І шлях, і водгулле, і памяць...: [артыкул-некралог пра У.І. Мархеля] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2013. – 4 кастр. (№ 39). – С. 12. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Творчае крэда паэтаў Л.Дранько-Майсюка, В.Шніпа, Л.Рублеўскай і Э.Акуліна (паводле іх апошніх зборнікаў) / Т.П. Барысюк // Императивы творчества и гармонии в проектировании человекомерных систем: материалы Междунар. науч. конф., г. Минск, 15-16 нояб. 2012 г. / Ин-т философии НАН Беларуси, науч. ред. совет: А.А. Лазаревич [и др.]. – Минск: Право и экономика, 2013. – 497 с. – С. 432–433. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Газель і туюг у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Турция и Беларусь в мировом литературном процессе : материалы Междунар. науч.-практ. конф., Минск, 18 окт. 2012 г. – Минск : РИВШ, 2013. – 140 с. – С. 96–104. – 0,5 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' На лініі лёсу: [арт. да 70-годдзя Казіміра Камейшы] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2013. – 6 снеж. – С. 7. – 0,2 д.а. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Яўгенія Еўтушэнкі (1986–1995 гады) |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 900-годдзя Кірыла Тураўскага і 200-годдзя Тараса Шаўчэнкі : матэрыялы XI Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.] |спасылка =  |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2013 |том =II |старонкі =52—58|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-707-5}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Мая Танкініяна / Т.П. Барысюк // Białorutenistyka Białostocka. – 2013. – T. 5. – S. 441–450. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сны без лілеі абмялелі»: [рэц. на кн. Міколы Касцюкевіча “Колеры” (2013)] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 3 студз. – С. 7. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Мікалая Віняцкага / Т.П. Барысюк // Творчасць Аркадзя Куляшова ў дыялогу славянскіх літаратур : традыцыі, наватарства, нацыянальная адметнасць : мат. Міжнар. навук. канф. (да 100-годдзя з дня нараджэння Аркадзя Куляшова), Мінск, 29 студз. 2014 г. / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2014. – 418 с. – С. 294–298. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Мне б да праўды жыццёвай дайсці»: [творчы партрэт Віктара Гардзея за апошнія 30 гадоў] / Т.П. Барысюк // ЛіМ. – 2014. – 25 красавіка. – С. 7. – 0,2 д.а. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка = Запазычаныя з фальклору жанры (замова, праклѐн, калыханка, загадка) у сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў. Матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі : [у 2 ч.]  |спасылка = http://www.academia.edu/9196567/%D0%A0%D0%B0%D1%85%D0%BD%D0%BE_%D0%9A.%D0%AE._%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D1%8B%D0%B5_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%8B_%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%B8_%D0%B2_%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%B8_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B5 |месца =Мн. |выдавецтва =Права і эканоміка |год =2014 |том =II|старонкі =223—232|старонак =463 |тыраж =60|isbn =978-985-552-324-7}}
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў паэзіі Віктара Бокава і Уладзіслава Арцёмава (пасля 1986 года) |загаловак = Русская и белорусская литература на рубеже XX—XXI веков: сб. науч. ст. |спасылка =  |месца =Мн. |выдавецтва = РІВШ БДУ|год =2014 |том =|старонкі =234—244|старонак = |тыраж =|isbn =978-985-500-761-7}}
# ''Барысюк, Т.П.'' Антымілітарысцкая лірыка (чэшская аб Першай сусветнай і сучасная беларуская аб Другой сусветнай войнах) / Т.П. Барысюк // Першая сусветная вайна ў народнай памяці і мастацкім адлюстраванні: мат. Міжнар. навук. канф., Мінск, 7–8 кастрычніка 2014 года / прадм. і ўклад. С.Л. Гараніна; навук. рэд. А.І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. НАН Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2014. – 368 с. – С. 253–258. – 0,35 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Авіцэна, Аль-Газалі, Халіль Джэбран, Цік Нат Хан, Юсуф Хас Хаджыб – паэзія Пятра Барысюка: тыпалагічныя сыходжанні / Т.П. Барысюк // Авиценна: мыслитель, учёный, гуманист: Материалы Междунар. науч. конф., Минск, Ин-т философии НАНБ, 18 декабря 2013 г. / ред. коллегия : А.А. Лазаревич, Хамид Сафари [и др.]. – Минск: Ковчег, 2014. – 261 с. – С. 199–203. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р.Барадулін, А.Разанаў, А.Кушнер, Г.Айгі) / Т.П. Барысюк // Вечны рух жыцця і заканамернасці творчых пошукаў літаратуры: Матэрыялы Рэсп. навук.-практыч. канф.: да 90-годдзя з дня нараджэння народнага пісьменніка Беларусі акадэміка І.Я. Навуменкі, Мінск, 26–27 лютага 2015 года / [рэдкал.: А.А. Манкевіч (уклад.) і інш.]. – Мінск: Права і эканоміка, 2015. – 503 с. – С. 445–460. – 0,4 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Святло вясковага калосся: [Рэцэнзія на кнігу “Дзівасіл” (2013) Уладзіміра Гайдука] / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2015. – 14 жн. (№ 32). – С. 11. – 0,1 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Паэтычныя ідэі і жанры як сістэмы (на прыкладах з сучаснай беларускай лірыкі) / Т.П. Барысюк // Девятые Карповские научные чтения, посвящённые 75-летию со дня рождения В.А. Карпова (Мінск, БДУ, 13–14 сакавіка 2015 г.). – 0,3 д.а. 
# {{кніга|аўтар = Барысюк Т.|частка =Нацыянальнае паэтычнае мастацтва ў сучаснай беларускай і рускай лірыцы |загаловак =Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай: да 750-годдзя са дня нараджэння Дантэ Аліг’еры і 85-годдзя Уладзіміра Караткевіча : матэрыялы XII Міжнар. навук. канф. : [у 2 ч.]  |спасылка частка= http://elib.bsu.by/bitstream/123456789/141540/1/%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%8E%D0%BA%20%D0%A2_%D0%9D%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D1%8B%D1%87%D0%BD%D0%B0%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0%20%20%D1%9E%20%D1%81%D1%83%D1%87%D0%B0%D1%81%D0%BD%D0%B0%D0%B9%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D1%96%20%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BB%D1%96%D1%80%D1%8B%D1%86%D1%8B.pdf |месца =Мн. |выдавецтва = БДУ |год =2016 |том =  I|старонкі =212—219|старонак = |тыраж = }}
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сваё» і «чужое» ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура ў культурнай прасторы сучаснага грамадства: матэрыялы Міжнар. навук. канф. да 120-годдзя з дня нараджэння Кандрата Крапівы, Мінск, 3–4 сакав. 2016 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 396 с. – С. 291–293. – 0,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Інавацыі ў сучасных беларускіх цвёрдых формах і відах верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: управление знаниями в контексте задач социально-экономической модернизации: материалы Второй междунар. науч. конф., Минск, 12–13 нояб. 2015 г. / Ин-т философии НАН Беларуси. – Минск: Право и экономика, 2016. – 465 с. – С. 458–460. – 0,25 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Заходнія і ўсходнія жанры ў паэзіі Эдуарда Дубянецкага як праява міжкультурнага дыялога / Т.П. Барысюк // Диалог культур в эпоху глобальных рисков: материалы Междунар. науч. конф. и X науч.-теорет. семинара “Инновац. стратегии в соврем. социал. философии”, Минск, 17–18 мая 2016 г.: В 2 ч. Ч. 2 / науч.-ред. совет: А.В. Данильченко [и др.]; редкол.: В.В. Анохина [и др.]. – Электрон. дан. (5,07 Мб). – Минск: Изд. центр БГУ, 2016. – 1 электрон. опт. диск (CD-ROM). – С. 24–26. – 0,15 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сузор’і росныя планет…» [рэцэнзія на зб. выбраных вершаў Генадзя Пашкова “Парад планет” (2016)] / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2016. – 16 верас. (№ 37). – С. 6. – 0,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Запазычаныя з рэлігіі жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў: зборнік дакладаў і тэзісаў VI міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 19–20 лістап. 2015 г. / гал. рэд. А.І. Лакотка. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – 854 с. – С. 467–469. – 0,35 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' «…И рассыпаться каплями солнца»: [Слово о кн. стихотворений Г.Пашкова “Парад планет”] / Т.П. Борисюк // Белая вежа. – 2016. – № 10 (37). – С. 7–12. – 0,35 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' «Мая моц і слабасць у тым, што я не іду следам за іншымі»: гутарка з прафесарам Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2016. – № 4 (83). – С. 249–253. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Сон у беларускай і польскай паэзіі 80–90-х гадоў XX стагоддзя  / Т.П. Барысюк // Беларуска-польскія культурна-моўныя ўзаемадачыненні: ад гісторыі да сучаснасці: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд. В.М. Курцова, Н.А. Снігірова, M. Jankowiak, M. Ostrówka. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 435 с. – С. 256–271. – 1 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Венецыянскі тэкст у сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: С.Л. Гаранін, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2016. – 342 с. – С. 195–198. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Сучасная англійская паэзія: Бары Тэб / Т.П. Барысюк // Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця: матэрыялы Рэсп. навук.-практ. канф., Мінск, 22–23 лістап. 2016 г. – Мінск: Права і эканоміка, 2016. – С. 299–302. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Залатое сячэнне: абгрунтаванне новай цвёрдай формы верша / Т.П. Барысюк // Пушкин и мировая культура: сб. науч. ст. [материалы Междунар. науч. конф. (Минск, 20–21 окт. 2016 г.)] / редкол.: Т.Е. Комаровская (отв. ред.), Т.В. Данилович, О.Р. Хомякова. – Минск: БГПУ, 2017. – 256 с. – С. 228–233. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальныя вобразы свету і чалавека ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Паэтыка літаратурных сувязей / У.В. Гніламедаў [і інш.] ; навук. рэд.: У.В. Гніламедаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларус. навука, 2017. – 549 с. – С. 364–414. – 4,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Вобразы Вялікабрытаніі і брытанцаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Карповские научные чтения: сб. науч. ст.: Выпуск 11: в 2 ч. Ч. 2. – Минск: ИВЦ Минфина, 2017. – 319 с. – С. 218–221. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Варажбітныя “іцзін-шасцірадковікі” Людмілы Паўлікавай-Хейдаравай як новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2017. – № 9. – С. 24–25. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Нацыянальная паэтычная філасофія ў творчасці сучасных беларускіх і рускіх аўтараў (Р. Барадулін, А. Разанаў, А. Кушнер, Г. Айгі) / Т.П. Барысюк // Национальная философия в глобальном мире : тезисы Первого белорусского философского  конгресса / НАН Беларуси, Ин-т философии; редкол.: В.Г. Гусаков (пред.) [и др.]. – Минск : Беларуская навука, 2017. – 766 с. – С. 34. – 0,1 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' «Кожны народ мае свой твар» (Я.Колас): «сваё» і «чужое» ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П.Барысюк // Гісторыя беларускай літаратуры: стан і перспектывы даследавання (да 135-годдзя з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа): матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі (Мінск, 15–16 лістапада 2017 г.) / Цэнтр даследаванняў бел. культуры, мовы і літ. Нац. акадэміі навук Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2017. – 400 с. – С. 257–260. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Акраверш, актава, рандо, рандэль, тэрцыны ў М.Багдановіча і ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Максім Багдановіч: дыялог з часам (асоба пісьменніка і яго творчасць у сусветным дыскурсе XX–XXI стст.): матэрыялы Міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 21 снеж. 2016 г. / Літ. муз. Максіма Багдановіча; уклад. М.М.Запартыка. – Мінск: РІВШ, 2017. – 132 с. – С. 8–15. – 0,5 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Дранько-Майсюк Леанід Васілевіч / Т.П. Барысюк // Янка Купала: энцыклапедыя. Т. 1. А–З / рэдкал.: У.У. Андрыевіч (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі, 2017. – 400 с. – С. 319. – 0,2 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Містычныя матывы ў старажытнай беларускай літаратуры / Т.П. Барысюк // Франциск Скорина и его время: 500-летие белорусского и восточнославянского книгопечатания: мат. Междунар. науч. конф., Минск, 30 нояб. – 2 дек. 2017 г. / сост. Е.И. Богдан; НАН Беларуси; Отделение гуманитарных наук и искусств НАН Беларуси; Центр исследований белорусской культуры, языка и литературы НАН Беларуси; Институт литературоведения имени Янки Купалы; Межгосударственный фонд гуманитарного сотрудничества государств – участников Содружества Независимых Государств. – Минск: Право и экономика, 2017. – 276 с. – С. 252–256. – 0,3 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Пад зоркай нацыянальнага космасу: Справы і мары Алеся Цыркунова: інтэрв’ю / Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 20 красав. (№ 15). – С. 12. – 0,25 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' З фантазіяй і намёкам: [матэрыялы выступленняў пісьменнікаў-казачнікаў на круглым стале форума казкі] / запісала Т.П. Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2018. – 1 чэрв. (№ 21). – С. 4. – 0,3 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Канцэпт “творчасць” у паэзіі Максіма Танка (80-я гг. XX ст.) / Т.П. Барысюк // Адзінаццатыя Танкаўскія чытанні (да Года малой радзімы): зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М. Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2018. – 299 с. – С. 24–26. – 0,2 д.а. 
# ''Барысюк, Т.П.'' Бачыць красу ў сваім: [інтэрв’ю з паэтэсай Аксанай Спрынчан да яе 45-годдзя]  / Т.Барысюк  // Літаратура і мастацтва. – 2018. – 21 снеж. – С. 10. – 0,25 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Концепт «творчество» в дневниках Максима Танка современного периода (1986–1994) / Т.П. Борисюк // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX – XX вв. – Вып. 1. – Москва: ИМЛИ РАН, 2018. – 448 с. – С. 441–447. – 0,4 д.а.
# ''Барысюк, Т.П.'' Вершы, натхнёныя малой радзімай: [рэцэнзія] / Т.П.Барысюк // Навука. – 2019. – 4 сакавіка (№ 10). – С. 8. – 0,25 д.а.
# {{cite web| author =Барысюк, Т.П.| date =26 студзеня 2019  | url = https://novychas.by/kultura/taccjanin-dzen-jak-belaruskae-svjata| title =Таццянін дзень як беларускае свята |publisher =[[Новы Час (газета)|Новы Час]]| accessdate  = }} 
# Барысюк, Т.П. Зямное і нябеснае ў паэзіі Мар’яна Дуксы / Т.П.Барысюк // Христианство как интегрирующий фактор мировой культуры. Сборник докладов XXIV международных Кирилло-Мефодиевских чтений / ГУО «Институт теологии имени святых Мефодия и Кирилла» Белорусского государственного университета: С. И. Шатравский, священник Святослав Рогальский. – Минск: Христианский образовательный центр имени святых Мефодия и Кирилла, 2019. – 484 с. – C. 186. 
# Барысюк, Т.П. Вершаваная казка ў творчасці В.Шніпа і Л.Рублеўскай // Казка ў еўрапейскай прасторы: гісторыя і сучаснасць: матэрыялы Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 17–18 мая 2018 г.) / НАН Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры; склад. Я.І. Грыневіч; рэдкал.: А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск: Беларуская навука, 2019. – 303 с. – С. 256–257. 
# Борисюк Т.П. Концепт “творчество” в письмах Максима Танка к русским корреспондентам (1946–1966) // Белорусская земля в воспоминаниях и документах XIX–XX вв. Вып. 2. – М.: ИМЛИ РАН, 2019. – 336 с. – С. 330–334. 
# Барысюк, Т.П. Малая радзіма, якая натхняе: [рэц. на зб. вершаў супрацоўнікаў НАН Беларусі “Зямлі, навекі блаславёнай” (2018)] / Т.П.Барысюк // Полымя. – 2019. – № 6. – С. 173–175. 
# Барысюк, Т.П. Вакол “Экватара” / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2020. – 24 студз. (№3). – С. 3. 
# Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Наша слова. – 2020. – 5 лют. (№ 6). – С. 4. 
# Барысюк, Т.П. Імагалагічныя канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Адлюстраванне сучаснай Беларусі ў мастацкай літаратуры: зб. навук. арт. / уклад. Н.В. Якавенка; навук. рэд. І.В. Саверчанка; рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.] – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 158 с. – С. 121–132. 
# Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у перакладах Максіма Танка з італьянскай і рускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-італьянскае культурнае ўзаемадзеянне і праблема захавання нацыянальнай ідэнтычнасці: гістарычны вопыт і сучасныя праблемы: зб. навук. арт. / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.]; навук. рэд.: В.У. Міцкевіч, І.У. Ялынцава. – Мінск: Беларуская навука, 2020. – 192 с. – С. 20–22. 
# Барысюк, Т.П. Анталогія рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Навука. – 2020. – 16 сакавіка (№ 11). – С. 8. 
# Барысюк, Т.П. Шэдэўры рускамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Настаўніцкая газета. – 2020. – 4 красав. (№ 39). – С. 13. 
# Барысюк, Т. П. Ідэйна-жанравыя пошукі ў паэзіі Максіма Танка (1986–1995) / Т.П.Барысюк // Дванаццатыя Танкаўскія чытанні: зб. навук. арт. / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал.: В.Д. Старычонак [і інш.]; адк. рэд. В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2020. – 300 с. – С. 11–12. 
# Барысюк, Т.П. Нам даражэйшая роднасць духоўная: Літаратурнаму клубу “Экватар” – 10 год / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. – 2020. – Вып. 9 (11). – 335 с. – С. 29–31. 
# Барысюк, Т.П. Мінскі тэкст у сучаснай беларускай паэзіі // Вялікая Айчынная вайна і пасляваенны час у беларускай літаратуры : матэрыялы Міжнар. навук. канф. (да 75-годдзя Вялікай Перамогі і 95-годдзя з дня нараджэння І.Я. Навуменкі), Мінск, 15–16 кастр. 2020 г. / Цэнтр даслед. бел. культуры, мовы і літ. Нац. акад. навук Беларусі. – Мінск : А.М. Янушкевіч, 2020. – 256 с. – С. 17–22. – 0,25 д.а.
# Барысюк, Т.П. [http://gazeta-navuka.by/novosti/1842-yubilej-akademichnaga-litaraturazna-stva Юбілей акадэмічнага літаратуразнаўства] / Т.П. Барысюк // Навука. – 2021. – 13 красавіка (№15). – С. 3. 
# Барысюк, Т.П. Крэатыўны патэнцыял сучаснай беларускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 6 жніўня (№31). – С. 7.
# Барысюк, Т.П. Трымацца бацькоўскай зямлі / Т.П.Барысюк // Літ. і мастацтва. – 2021. – 1 кастрычніка (№39). – С. 6.
# Барысюк, Т.П. Мой Багдановіч / Т.П. Барысюк // Маладосць: часопіс. – 2021. – №11. – С. 108–109. 
# Barysiuk, Т. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай брытанскай англамоўнай паэзіі / Т. Barysiuk // Białorutenistyka Białostocka. – 2021. – Т. 13. – S. 379–392.
# Барысюк, Т.П. Канцэпты “сваё” і “чужое” ў сучаснай беларускай і брытанскай англамоўнай паэзіі / Т.П. Барысюк // Беларуска-еўрапейскія літаратурныя ўзаемасувязі і імагалогія / Т.П. Барысюк [і інш.]; навук. рэд. У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск: Беларуская навука, 2022. – 492 с. – С. 270–322. –  4, 35 д.а.
# Барысюк Т.П. Залатое сячэнне – новая цвёрдая форма верша // Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтваў : зб. навук. арт. Вып. 3 / гал. рэд. А. І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. – Мінск : Права і эканоміка, 2022. – 770 с. – С. 300–302. – 0,2 д.а. [Матэрыялы II Міжнароднага навуковага кангрэсу беларускай культуры (10–11 верасня 2020 г.)].
# ''Барысюк, Т.П.'' «Сучасная Вялікабрытанія: міфы і рэальнасць»: гутарка Арнольдам МакМілінам / Т.П. Барысюк // Дзеяслоў. – 2022. – № 2 (117). – С. 191–198. – 0,7 д.а.
# {{кніга|аўтар =Барысюк, Т.П. |частка =Хоку і танка ў сучаснай беларускай паэзіі |загаловак =Беларуская літаратура і літаратуразнаўства: зборнік навуковых артыкулаў (да 90-годдзя Інстытута літаратуразнаўства імя Янкі Купалы) / Нац. акад. навук Беларусі [і інш.] |спасылка = |адказны =уклад. Н. В. Якавенка; навук. рэд. І. В. Саверчанка  |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =Інстытут літаратуразнаўства НАН Беларусі, ВД «Беларуская  навука» |год =2022 |старонкі =269—278 |старонак = 507 |isbn =978-985-08-2897-2 |тыраж = |ref = }}
# Барысюк, Т. П. Функцыі англіцызмаў у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Вестник МГЛУ. Сер. 1. Филология. – 2022. – № 4 (119). – С. 118–126. – 0,65 д.а.
# Барысюк, Т. П. Містычная лірыка Максіма Танка / Т.П. Барысюк // Роднае слова. – 2022. – № 9. – С. 30–32. – 0,4 д.а.
# {{кніга|аўтар = Барысюк, Т.П.|частка =Ідэйна-жанравыя пошукі ў кнізе казак А. Грушэцкага «Рыцар Янка і каралеўна Мілана. Таямнічае каралеўства» |загаловак =Казка ў еўрапейскай прасторы 2: гісторыя і сучаснасць : матэрыялы II Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 27—29 мая 2021 г.) / [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі]], [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры]]|арыгінал = |спасылка = |адказны =уклад. [[Юрась Пацюпа|Ю. В. Пацюпа]]; рэдкал.: А. І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.] |выданне = |месца =Мн. |выдавецтва =[[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]] |год =2022 |старонкі =144—149 |старонак =211 |серыя = |isbn = 978-985-08-2933-7|тыраж = |ref =Барысюк }}
# Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Рыжскі мір 1921 года і Беларусь (да 100-годдзя заключэння): зборнік артыкулаў / рэдкал.: А.А. Каваленя [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2022. — 303 с. – С. 281–285. – 0,3 д.а.
# Барысюк, Т.П. Аўтабіяграфія / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 39-44. – 0,3 д.а.
# Барысюк, Т.П. Шляхі абнаўлення аўтарскай казкі. Пісьменніцкі вопыт Таццяны Барысюк (эсэ) / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 45-46. – 0,1 д.а.
# Борисюк, Т.П. О друзьях, творчестве, Тантре, йоге и квантовой физике: интервью с [поэтом, прозаиком и фотохудожником] Виталием Ивановичем Щербаковым / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 52-58. – 0,25 д.а.
# Барысюк, Т.П. Канцэпт “творчасць” у дзённіках Максіма Танка (1975-1982) / Т.П. Барысюк // Трынаццатыя Танкаўскія чытанні: зборнік  навуковых артыкулаў / Беларус. дзярж. пед. ун-т імя М.Танка; рэдкал. В.Д. Старычонак (і інш.); адк. рэд.  В.Д. Старычонак. – Мінск: БДПУ, 2022. – 416 с. – С. 20-24. –  0,4 д.а.
# Барысюк, Т.П. Поўная прыгод эпоха: інтэрв’ю з Сержам Мінскевічам для штотыднёвіка “Літаратура і мастацтва”. Надрукавана 12 чэрвеня 2009 г. / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 11 (13). – Мінск: Ковчег, 2022. – 311 с. – С. 205-208. – 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Традыцыі і рэцэпцыя творчасці Цыпрыяна Каміля Норвіда ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // II Броўкавы чытанні: матэрыялы навук.-практ. канф., прысвеч. 55-годдзю стварэння Галоўнай рэдакцыі Беларускай Савецкай Энцыклапедыі (БелСЭ) (Мінск, 27 кастр. 2022 г.). – Мінск: ІВЦ Мінфіна. 2022. – 88 с. – С. 13–16. – 0,2 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Гібрыдныя жанры ў сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // От слова к дискурсу: взаимодействие форм и (не)предсказуемость смыслов: тез. докл. междунар. науч. конф., Минск, 12–13 мая 2023 г. / редкол.: Л.М. Лещёва (отв. ред.) [и др.]. – Минск: МГЛУ, 2023. – 287 с. – С. 142-144. – 0,15 д.а. 
# {{артыкул|аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак= Казка: набыткі і планы |спасылка= https://zviazda.by/sites/default/files/25-2023.pdf|аўтар выдання= |выданне= Літаратура і мастацтва|тып=газ. |месца=Мн. |выдавецтва=РВУ «Звязда» |год=2023-06-23 |выпуск= 5234 |нумар= 25|старонкі= 14}}
# Барысюк, Т.П. Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі / Т.П.Барысюк // Медицинский вестник. – 2023. – 29 июня (№ 26). – С. 16–17.
# {{cite web| author =Барысюк, Т.П. | date =2023-0704| url =https://medvestnik.by/dosug/khirurg-anestezijolag-paet-i-publitsyst-pjotr-barysyuk-uspaminy-dachki | title = Хірург-анестэзіёлаг, паэт і публіцыст Пётр Барысюк. Успаміны дачкі|publisher =Медицинский вестник| accessdate  = 2023-07-11| lang =}}
# Барысюк, Т.П. Скрушная страта: Серж Мінскевіч — сябар, паэт, літаратуразнавец / Т.П. Барысюк // [[Маладосць (часопіс)|Маладосць]]. – 2023. – № 6. – С. 102–104.
# Барысюк, Т.П. Прымяненне прынцыпу залатога сячэння ў паэзіі: аднайменная новая цвёрдая форма верша / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: гуманитарная безопасность в условиях глобальных вызовов: материалы Седьмой междунар. науч. конф. (16–17 ноября 2023 г., г. Мінск). В 2 т. Т. 1 / Институт философии НАН Беларуси; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Мн.: [[Чатыры чвэрці|Четыре четверти]], 2023. – 396 с. – С. 213-217. – 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Ідэі У.В. Гніламёдава і іх развіццё: астралагічнае і антрапанімічнае літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Беларуская літаратура на сучасным этапе : аўтар, герой, чытач : зб. навук. арт. : да 85-годдзя з дня нарадж. акад. У.В. Гніламёдава / Нац. акад. навук Беларусі (і інш.) ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд. М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 284 с. – С. 85-92. – 0,4 д.а.
# Барысюк, Т.П. Паэт і медык Пётр Пятровіч Барысюк: жыццё і творчасць / Т.П. Барысюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 19-31. – 0,65 д.а.
# Борисюк, Т.П. Путь героя в книгах Исмата Кучиева / Т.П. Борисюк // Літаратурны экватар: альманах. Вып. 12 (14). – Мінск: Ковчег, 2023. – 336 с. – С. 32-39. – 0,35 д.а.
# Барысюк, Т.П. Сучасная беларуская калядная і купальская аўтарская лірыка / Т.П. Барысюк // Творчая спадчына Янкі Купалы і Якуба Коласа ў эпоху інфармацыйных тэхналогій: : зб. навук. арт. : да 140-годдзя з дня  араджэння класікаў беларус. літ. / уклад. А. А. Манкевіч ; рэдкал.: А. А. Бараноўскі [і інш.] ; Нац. акад. Навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы. – Мінск : Беларуская навука, 2023. – 281 с. – С. 264-271. – 0,35 д.а.
# Барысюк, Т.П. Дык руская ці беларуская рускамоўная літаратура Беларусі? / Т.П. Барысюк // Навука : газета. — 2024. – 4 студз. – № 1 (2988). – Мн. : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]]. – С. 8. – 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Філасофія жыцця і творчасці Максіма Танка (паводле дзённікаў паэта за 1986-1994 гг.) // «Шчаслівы, што пяю цябе, Радзіма…»: зб. навук. арт.: да 110-годдзя з дня нараджэння народнага паэта Беларусі акадэміка Максіма Танка і да Дня народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Я. Купалы ; уклад. К.В. Часнакова ; навук. рэд.: У.В. Гніламёдаў, М.У. Мікуліч. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 201 с. – С. 152-158. – 0,4 д.а.
# {{артыкул |аўтар=Барысюк, Т.П. |загаловак=Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. |спасылка=https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |аўтар выдання= |выданне=[[Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] |тып=часопіс |месца=Мн. |выдавецтва=[[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|АН Беларусі]] |год=2024 |том=69 |нумар=3 |старонкі=230—240 |isbn= |issn= |archive-url=https://web.archive.org/web/20240813131930/https://vestihum.belnauka.by/jour/article/view/1033/895 |archive-date=13 жніўня 2024 }}
# Барысюк, Т. П. [http://e-lib.mslu.by/bitstream/edoc/16623/1/115-120.pdf Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча (да 55-годдзя з дня нараджэння)] / Т. П. Барысюк // Соловьевские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – С. 115–120.
# Барысюк, Т.П. Касмічная лірыка Міколы Мятліцкага / Т.П. Барысюк // Літаратура і мастацтва. – 2024. – 26 красав. (№ 16). – С. 5. – 0,15 д.а.
# Барысюк, Т.П. Спецыфіка рубаі ў беларускай паэзіі канца ХХ – пачатку ХХІ ст. / Т.П. Барысюк // Весці НАН Беларусі. Сер. гуманітар. навук. – 2024. – Т. 69, № 3. – С. 230-240. – 1,05 д.а.
# Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. 
# Барысюк Т.П. Усходнія формы ў паэзіі Сержа Мінскевіча / Т.П. Барысюк // Соловьёвские чтения–2024 : сб. науч. ст. / редкол.: А. В. Ломовая (отв. ред.) [и др.]. – Минск : МГЛУ, 2024. – 3,39 Мб. – С. 115-120. – 0,35 д.а. 
# Борисюк, Т.П. Насими и современная белорусская поэзия: газели и рубаи / Т.П. Борисюк // Беларуская мова і літаратура ў славянскім этнакультурным кантэксце : матэрыялы ІV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі, Віцебск, 23–24 кастрычніка 2024 г. / Віцеб. дзярж. ун-т ; рэдкал.: Г. К. Семянькова (адк. рэд.) [і інш.]. – Віцебск : ВДУ імя П. М. Машэрава, 2024. – 289 с. – С. 37-45. – 0,4 д.а. 
# Барысюк Т.П. Адам Міцкевіч у сучаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // Літаратура Новага часу ў люстэрку сучаснай гуманітарыстыкі : зборнік навуковых артыкулаў / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы ; навук. рэд. Г. М. Кісліцына. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 401 с. – С. 62-69. – 0,4 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Імануіл Кант, Максім Танк і Пётр Барысюк: высокая маральнасць (вернасць, доўг) як галоўнае правіла канцэпцыі асобы / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси: от Просвещения к Современности : материалы Восьмой междунар. науч. конф. (21–22 ноября 2024 г., г. Минск): В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск : Четыре четверти, 2024. – 352 с. – С. 35-37. – 0,2 д.а. 
# Барысюк Т.П. Касмічная тэма ў вершаванай казцы “Вася Вясёлкін ляціць на Месяц” Сяргея Грахоўскага і беларуская касмічная лірыка 1960-х – 2020-х гг. // Казка і міф у еўрапейскай прасторы 3 : традыцыі і навацыі : матэрыялы ІІІ-і Міжнароднага форуму даследчыкаў беларускай казкі (Мінск, 18–20 мая 2023 г.) / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры ; уклад. Ю.В. Пацюпа, В.Д. Міцкевіч ; рэдкал. : А.І. Лакотка (гал. рэд.) [і інш.]. – Мінск : Беларуская навука, 2024. – 180 с. – С. 123-130. – 0,5 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Ідэі М.Бахціна, Э.Фрома, Э.Сарокі і М.Эпштэйна для развіцця сучаснага беларускага літаратуразнаўства / Т.П. Барысюк // Интеллектуальная культура Беларуси в глобальных и региональных контекстах : материалы Девятой  междунар. науч. конф. (20-21 ноября 2025 г., г. Минск). В 2 т. Т. 1 / Ин-т философии НАН Беларуси ; редкол. А.А. Лазаревич (пред.) [и др.]. – Минск: Четыре четверти, 2025. – 287 с. – С. 20-23. - 0,2 д.а.
# Барысюк, Т.П. Усходнія формы ў сучаснай рускай паэзіі / Т.П.Барысюк // Трынаццатыя Калеснікаўскія чытанні : зб. матэрыялаў Рэсп. навук.-практ. канф., Брэст, 14 лістап. 2024 г. / Брэсц. дзярж.ун-т імя А.С.Пушкіна ; рэдкал.: З.П. Мельнікава (і інш.). - Брэст : БрДУ, 2025. - 300 с. - С. 43-47. - 0,2 д.а. 
# Барысюк, Т.П. Дзень аб’яднання Беларусі 17 верасня 1939 г. у тагачаснай беларускай паэзіі / Т.П. Барысюк // “Заходняя Беларусь (1921 – 1939): гісторыя, культура, літаратурны рух: зб. навук. арт., прысвечаны 85-годдзю з дня аб’яднання Беларусі і Дню народнага адзінства / Нац. акад. навук Беларусі, Цэнтр даслед. беларус. культуры, мовы і літ., Ін-т літаратуразнаўства імя Янкі Купалы. – Мінск : [[Беларуская навука (выдавецтва)|Беларуская навука]], 2026. – 287 с. – С. 200-204. – 0,3 д.а.
# Барысюк, Т. П. Пошукі ідэйна-жанравай адметнасці ў сучасных беларускіх эпіграмах і пародыях / Т. П. Барысюк // Нацыянальная літаратура ў эпоху глабалізацыі : зборнік навуковых артыкулаў : да 100-годдзя з дня нараджэння акадэміка Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктара філалагічных навук, народнага пісьменніка Беларусі І.Я. Навуменкі / Нацыянальная акадэмія навук Беларусі, Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры, Інстытут літаратуразнаўства імя Янкі Купалы; уклад. А. А. Бараноўскі; рэдкал.: А. А. Бараноўскі [і інш.]. – Мн.: Беларуская навука, 2026. – 245 с. – С. 13-17. 
}}}}

=== Каментарыі да збору твораў ===
* Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 8. Празаічныя творы. Артыкулы. Выступленні. Рэкамендацыі, некралогі / Максім Танк; рэд. тома М. А. Тычына; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, М. П. Барташэвіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2009. — 642 с.
* Танк, Максім. Збор твораў: У 13 т. — Т. 11. Пераклады / Максім Танк; рэд.тома Л. Г. Кісялёва; падрыхтоўка тэкстаў і каментар: Т. П. Барысюк, А. А. Данільчык, В. Л. Хацяновіч; НАН Беларусі, Ін-т мовы і літ. імя Я.Коласа і Я.Купалы. — Мінск: Беларус. навука, 2010. — 1026 с.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* ''ЛеГал ([[Леанід Міхайлавіч Галубовіч|Леанід Галубовіч]])''. Штрыхі да «Аўтапартрэта» // [[Літаратура і мастацтва (1932)|Літ. і мастацтва]]. — 2002. — 25 кастр. — С. 6-7.
* ''Еўчык Н.'' Антыноміі паэтычнага свету. Трафімчык А. Недачытаная кніга Таццяны [Кніга вершаў Таццяны Барысюк «Аўтапартрэт». Дзве думкі] // [[Маладосць (1953)|Маладосць]]. — 2003. — № 3. — С. 137—141.
* ''Капа Наталля.'' Паралель асацыяцый (Зборнік «Аўтапартрэт» Таццяны Барысюк) // Крыніца. Славянскі свет. — 2003. — № 7. — С. 78-80.
* Вам і не снілася, або Што бачаць у снах паэты: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў Мікола Чэмер // [[Настаўніцкая газета (1945)|Настаўніцкая газета]]. — 2004. — 14 снеж. — С. 4.
* Маё фантомнае каханне: Інтэрв’ю з Таццянай Барысюк / запісаў [[Зміцер Арцюх]] // Літ. і мастацтва. 2006. 17 сакав. С. 12. — 0,2 а.
* ''Гарэлік, Л. М.'' [https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/Sucasnyja/Polymia.djvu_pdf.zip/Polymia.2006-10.pdf Выявы інтэртэкстуальнасці ў творах маладых паэтаў : сучасная беларуская паэзія] // [[Полымя (часопіс)|Полымя]]. — 2006. — № 10. — С. 196—200.
* ''Вабішчэвіч, Т.'' У шматгалоссі еўрапейскіх літаратур: [рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Т.Вабішчэвіч // Літаратура і мастацтва. — 2009. — 13 лют. — С. 7.
* ''Кандакоў, Д. А.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію «Еўрапейскі рамантызм і беларуская літаратура XIX—XX стст.» (2008)] / Д. А. Кандакоў // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2009. — № 7. — С. 199—201.
* ''МакМілін, Арнольд.'' Таццяна Барысюк / А. МакМілін // Пісьменства ў халодным клімаце: беларуская літаратура ад 70-х гг. XX ст. да нашых дзён / А. МакМілін. — Białystok: Wyd-wo Orthdruk, 2011. — 910 с. — С. 794—798.
* ''Калядка, С.'' Шукайма сябе ў слове… / С.Калядка // Верасень. — 2012. — № 2 (7). — С. 155—167.
* ''Лысова, Н. Б.'' [Рэцэнзія на калектыўную манаграфію &quot;Літаратурная карта Еўропы: кантакты, тыпалогія, інтэртэкстуальнасць (2012)] / Н. Б. Лысова // Вестник Полоцкого гос. университета. Серия А. Гуманит. науки. — 2013. — № 10. — С. 115—117.
* ''Гніламёдаў, У. В.'' «Шчыруе над светам душа, як пчала…» (нататкі пра сучасную паэзію). Артыкул другі / У. В. Гніламёдаў // Полымя. — 2014. — № 1. — С. 124—136.
* Гоўзіч, І. М. Ад тэксту да кантэксту / І. М. Гоўзіч // Весці НАН Беларусі. Серыя гуманітарных навук. — 2019. — Т. 64, № 3. — С. 376—378. — С. 378.
* Гніламёдаў У., Мікуліч М. Новае слова ў беларускім літаратуразнаўстве / У. Гніламёдаў, М. Мікуліч // Літаратура і мастацтва. — 2022. — 22 красавіка (№ 16). — С. 7.
* Бахановіч, Н. Дыдактыка мінулага на карысць сваім здабыткам // Літаратура і мастацтва. — 2025. — 24 студзеня (№ 3). — С. 7.
* {{артыкул|аўтар=[[Наталля Васільеўна Якавенка|Якавенка, Н.В.]] |загаловак=У рэчышчы літаратурнай інтэграцыі |спасылка= http://gazeta-navuka.by/79622335723-roqxos/vl1dzvbtb906/1506 |выданне=Навука |тып=газ. |год=19 лютага 2018 |нумар=8 |старонкі= 7|issn=}}
* {{артыкул|аўтар= [[Таццяна Будовіч|Яна Будовіч]]|загаловак= Які характар, такі і лёс|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/29-2021_2.pdf |выданне=[[Літаратура і мастацтва (1932)|Літаратура і мастацтва]] |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год= 23 ліпеня 2021|выпуск= |нумар=29 |старонкі=16}}
* {{артыкул |аўтар=Цухло С., Слабадзянюк Д. |загаловак=Ці ёсць сэрца ў паэта? |спасылка=https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta |выданне=Літаратура і мастацтва |тып=газета |месца=Мн. |выдавецтва= |год=29 кастрычніка 2021 |выпуск= |нумар=43 |старонкі=10 |archive-date=11 лістапада 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211111165620/https://zviazda.by/be/news/20211102/1635849992-ci-yosc-serca-u-paeta }}
* ''Часнакова, Кацярына''. У імагалагічным аспекце / К. Часнакова // Полымя. — 2023. — № 3. — С. 140—143.
* ''Гардзей, Алена''. Кісялёўскі трыпціх / А. Гардзей // Навука. — 2023. — 3 мая (№ 18). — С. 7.
* {{артыкул|аўтар= [[Алег Грушэцкі|Грушэцкі, А. Л.]]|загаловак=Таццяна – слаўнае імя! |спасылка=https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |выданне= [[Наша слова (1990)|Наша слова]]|тып=газета |месца= |выдавецтва= |год= 2024|выпуск= 109 |нумар= 5|старонкі=4—5|ref= Грушэцкі |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240204124803/https://www.nslowa.by/2024/02/03/tatstsyana-slaunae-imya/ |archivedate=2024-02-04}}
* {{артыкул|аўтар=Сяржант, Н. Л. |загаловак= Iмагалогiя - новая галiна беларускага лiтаратуразнау'ства: Па старонках маштабнага даследавання |спасылка= |выданне=[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]] |тып= часопіс|месца=Мн. |выдавецтва=[[Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь|Міністэрства адукацыі РБ]] |год= 2024|выпуск= |нумар=3 |старонкі= 31—34|isbn= |issn=}}
* Гніламедаў У., Мікуліч М. Пошук вядзе ў глыбіню: сучасная жаночая паэзія / У.Гніламедаў, М.Мікуліч // [[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]. — 2026. — № 3. — С. 10—13

== Спасылкі ==
{{Commonscat|Tatsiana Barysjuk}}
* [https://ilit.basnet.by/interconnection?fbclid=IwAR3sp6BEjmD0YA4Fkr87rHHvTMDiZYOEk2uH_tnBOGKLeCXouexRAER95v4#!/tproduct/104153685-1553896458160 Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20221120123732/https://ilit.basnet.by/interconnection?fbclid=IwAR3sp6BEjmD0YA4Fkr87rHHvTMDiZYOEk2uH_tnBOGKLeCXouexRAER95v4#!/tproduct/104153685-1553896458160 |date=20 лістапада 2022 }} на сайце [[Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры|Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі]]
* [http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211215173746/http://art-s.by/udelniki-tatsiana-barysiuk.html |date=15 снежня 2021 }} на сайце [[Паэтычны тэатр «Арт.С»|Паэтычнага тэатру «Арт. С»]]
* [http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html Біяграфія Таццяны Барысюк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180411005723/http://lit-bel.org/by/friends/b/166.html |date=11 красавіка 2018 }} на сайце [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|СБП]]
* Аўдыё — ([https://files.knihi.com/Knihi/radiokultura/dnk/Tacciana_Barysiuk.Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi.mp3.zi mp3.zip]{{Недаступная спасылка}}) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Dvanaccac_podzvihau_Pacucychi_Dusi_mp3.zip.html Дванаццаць подзьвігаў Пацучыхі Дусі]»
* Кнігі — ([https://files.knihi.com/Knihi/scanned-n/Barysiuk_Tacciana.Autapartret.djvu djvu]) «[https://knihi.com/Tacciana_Barysiuk/Autapartret.html Аўтапартрэт]»
* {{YouTube|vVgQMdV3i5E|«Творчасць і навука ў жыцці Таццяны Барысюк»: інтэрв’ю / гутарыла Наталля Сіротка|logo=1}} ([[Культура (радыёканал)|канал «Культура»]] Беларускага радыё, перадача «Дыялогі пра культуру», 20 чэрвеня 2025)

{{DEFAULTSORT:Барысюк Таццяна}}
[[Катэгорыя:Беларускамоўныя паэты]]
[[Катэгорыя:Паэты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з польскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з рускай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на англійскую мову]]</text>
      <sha1>0qjiq3u0g1prh1q0l9la7nj82mul87o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіксікава</title>
    <ns>0</ns>
    <id>359456</id>
    <revision>
      <id>5181887</id>
      <parentid>4460176</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:05:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181887</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3775" sha1="k1m6mb6r4xs99wnfp87y3hviat8xf7b" xml:space="preserve">{{Этнічная група|
   group     = Сіксікава &lt;br /&gt; ''Siksikáwa''
 | image     = [[Выява:Family on Blackfoot Reserve.jpg|250px]]
 | caption   = &lt;div style=&quot;background-color:#fee8ab&quot;&gt;Фота першай паловы XX ст.&lt;small&gt; 
 | poptime   = 7320 
 | popplace  =  [[Канада]] 
 | langs     = блэкфут
 | rels      = [[анімізм]], [[хрысціянства]]
 | related   = [[пеганы]], [[каінава]] 
}}

'''Сіксіка́ва''', або '''сіксіка́''' (саманазва: ''Siksikáwa'', літаральна &quot;чарнаногія&quot;) — [[алганкіны|алганкінскі]] народ, паўночнае адгалінаванне канфедэрацыі [[чарнаногія|чарнаногіх]]. Жывуць пераважна ў [[Альберта (правінцыя)|правінцыі Альберта]] ([[Канада]]). Агульная колькасць (2016 г.) — 7 320 чал.

Сіксікава — карэнныя насельнікі канадскіх [[Прэрыя|прэрый]]. У [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. асвоілі конегадоўлю і коннае паляванне на [[Амерыканскі бізон|бізонаў]]. Іх агульная колькасць магла складаць каля 18 000 чалавек. Назва сіксікава дала супольную назву канфедэрацыі чарнаногіх. Паводле паданняў, канфедэрацыя была складзена вялікім духам Н'апі на тэрыторыі [[Мантана|Мантаны]]. Традыцыйныя ворагі — [[кры]] і [[сіў]]. У першай палове [[19 стагоддзе|XIX]] ст. моцна пацярпелі ад [[эпідэмія|эпідэмій]], завезеных белымі гандлярамі і перасяленцамі. 

У [[1877]] г. падпісалі мірнае пагадненне з уладамі Канады. Ім былі вылучаны землі для рэзервацыі. У [[1910]] г. яны продалі частку адведзеных для іх тэрыторый, а [[грошы]] перадалі ў давернае кіраванне для атрымання часткі прыбыткаў. Падобная сістэма заробкаў цягнулася некалькі дзесяцігоддзяў, хаця з [[1930]] г. правадыры сіксікава выступалі за павелічэнне [[эканоміка|эканамічнай]] незалежнасці. У [[2010]] г. урад Канады выплаціў 5 3400 000 долараў у якасці кампенсацыі за ўгоду 1910 г.

У нашы дні сіксікава прызнаюцца першасным народам Канады, захоўваюць племянную аўтаномію. Асноўныя сучасныя заняткі — [[земляробства]], [[жывёлагадоўля]], праца на [[шахта]]х.  

== Спасылкі ==
* [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/blackfoot-siksika/ Siksika (Blackfoot) - The Canadian Encyclopedia] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170320224301/http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/blackfoot-siksika/ |date=20 сакавіка 2017 }}
* [http://siksikanation.com Siksika Nation Tribal Administration Website]
* [http://www.native-languages.org/siksika_culture.htm Native Americans: Siksika Indian History and Culture (Siksika Nation)]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Алганкіны]]
[[Катэгорыя:Народы Канады]]</text>
      <sha1>k1m6mb6r4xs99wnfp87y3hviat8xf7b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1967 год у гісторыі музыкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>438765</id>
    <revision>
      <id>5181972</id>
      <parentid>4566168</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:37:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Створаны */</comment>
      <origin>5181972</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1029" sha1="bdxyb5ox00jz6j3o1oj3tcksb4ugiod" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі музыкі|1967}}
'''[[1967]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Музыка|музычных]] падзей.

== Падзеі ==
== Альбомы ==
{{Асноўная катэгорыя|Альбомы 1967 года}}
*«[[Are You Experienced]]» — [[студыйны альбом]] гурта «The Jimi Hendrix Experience».
*«[[Magical Mystery Tour]]» — дзявяты студыйны альбом рок-гурта «[[The Beatles]]»

== Узнагароды ==
== Гурты ==
=== Створаны ===
* «[[Genesis]]».

=== Распаліся ===
== Нарадзіліся ==
* [[4 красавіка]] — [[Алег Хаменка]], беларускі музыкант, кампазітар і прадзюсар
== Памерлі ==
{{Храналагічны пералік}}
{{зноскі}}
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:1967 год у музыцы|*]]
[[Катэгорыя:Гады ў музыцы]]</text>
      <sha1>bdxyb5ox00jz6j3o1oj3tcksb4ugiod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юнак з Магдаленсберга</title>
    <ns>0</ns>
    <id>463528</id>
    <revision>
      <id>5182037</id>
      <parentid>4803350</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:23:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н. э.]]; дададзена [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182037</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8562" sha1="o9pl3kg1jdrgworz9f2drw3t11hbeds" xml:space="preserve">{{Твор мастацтва
|тып              = скульптура
|выява            = Jüngling vom Magdalensberg.jpg
|памер            = 200px
|назва            = Юнак з Магдаленсберга
|аўтар            = 
|год              = I ст. да н. э
|матэрыял         = [[бронза]]
|тэхніка          =
|вышыня           = 1,85 м.
|шырыня           = 
|месцазнаходжанне = [[Вена]]
|музей            = [[Музей гісторыі мастацтваў]]
}}
'''Юнак з Магдаленсберга''' — [[Старажытнарымскае мастацтва|рымская]] [[бронза]]вая статуя, датаваная I ст. да н. э. Была знойдзена ў 1502 годзе на гары ў [[Карынтыя|Карынтыі]] каля {{нп3|Горад Магдалененсберг|Магдаленсберга|ru|Магдалененсберг}}. Адсутнічае прыкладна з 1810 года і на бягучы момант лічыцца страчанай. Цяпер пра статую вядома ў першую чаргу дзякуючы копіі XVI стагоддзя, якая захоўваецца ў [[Музей гісторыі мастацтваў|Мастацка-гістарычным музеі]] ў [[Вена|Вене]] (інвентар № VI 1) — да 1986 года копія, па памылцы, лічылася арыгіналам. Да XX стагоддзя статуя была вядомая пад назвай '''Юнак з Хелененберга'''&lt;ref&gt;Werner Fantur: ''Kärnten im Mosaik der Erde''. Verlag Carinthia, Klagenfurt 1974, S. 47—52 Kapitel «Der Jüngling vom Helenenberg».&lt;/ref&gt; ад старой назвы горада Магдаленсберга&lt;ref&gt;Gernot Piccottini: ''Die besten Skulpturen der austria Romana''. In: Wolbert Ebner (Red.): ''Das is Kärnten'', 5. Aufl. klagenfirt 2003, S. 18—19. ISBN 3-5-85391-214-1&lt;/ref&gt;. Статуя юнака — адзіная антычная бронзавая статуя ў натуральную велічыню з рэгіёну [[Усходнія Альпы]] і таму лічыцца вельмі важнай для гісторыі [[Аўстрыя|Аўстрыі]].

== Апісанне ==
У выглядзе бронзавай статуі паказаны аголены юнак, які стаіць нерухома, прыкладна ў натуральную велічыню (1,85 метра ў вышыню). Правая нага з’яўляецца апорнай, а левая — свабодная, ледзь даткаецца да зямлі пальцамі. Правую руку юнак трымае на вышыні пляча, яго галава крыху павернутая направа, як бы вынікаючы з жэсту правай рукі{{Sfn|Gschwantler|1988|с=16—27}}{{Sfn|Piccottini, Vetters, Dolenz|2003|с=7, 27}}.
На правым сцягне маецца надпіс:
: A[ulus] Poblicius D[ecimi] l[ibertus] Antio[cus]
: Ti[berius] Barbius Q[uinti] P[ublii] l[ibertus] Tiber[inus or -ianus]
: (A[ulus] Poblicus Antio[chus], fr[eedman] of D[ecimus]; Ti[berius] Barbius Tiber[inus or ianus], fr[eedman] of Q[uintus] P[ublius].)
Гэта прысвячэнне двух [[вольнаадпушчанік]]аў, якія, верагодна, займаліся ў горадзе Магдаленсберге гандлем.
Разам з юнаком быў знойдзены пазалочаны круглы шчыт, цяпер згублены, на якім быў надпіс{{Sfn|Gschwantler|1988|с=16—27}}:
: M. Gallicinus Vindili f[ilius] L[ucius] Barb[права] L[ucii] l[ibertus] Philoterus pr[ocurator] / Craxsantus / Barbi[i] P[ublii] s[ervus].
: (M[arcus] Gallicinus, son of Vindilus; L[ucius] Barb[ius] Philoterus, fr[eedman] of L[ucius]; Craxsantus, s[lave] of Barbi[us] P[ublius])
Такім чынам, шчыт быў ахвяраваны вольным жыхаром [[кельты|кельтам]], вольнаадпушчанікам паўночна-італьянскага роду Барбіа і мясцовым кельцкім рабом з той жа сям’і{{Sfn|Gschwantler|1988|с=16—27}}.

== Значэнне ==
Паколькі адназначная ідэнтыфікацыя дадзенай статуі як выявы аднаго з багоў не можа быць праведзена на падставе самога твора, ні на падставе надпіса — існуе мноства версій на тэму таго, хто быў паказаны{{Sfn|Gschwantler|1988|с=16—27}}. Яны вар’іруюцца ад спартсмена і факеланосца (Lychnophoros) да аднаго з багоў. Пазнейшыя версіі зводзяцца да таго, што статуя зъящляецца выявай кельцкага Марса са святыні на вяршыні гары, або — святара Норыі, або — з’яўлялася часткай групы статуй, прысвечаных Норыі{{Sfn|Piccottini, Vetters, Dolenz|2003|с=7, 27}}.

== Класіфікацыя і паходжанне ==
Статуя з’яўляецца прыкладам рымскай ідэалістычнай скульптуры, створанай у першай палове першага стагоддзя да нашай эры. Яе мадэллю служылі грэчаскія скульптуры V і IV стагоддзяў да нашай эры. Верагодна, гэта копія твора школы «Polykleitos» [4]{{Sfn|Piccottini, Vetters, Dolenz|2003|с=7, 27}}.

Статуя была знойдзена мясцовым фермерам ў 1502 годзе ля ракі, на поўдзень ад вяршыні гары. Неўзабаве яна перайшла ў валоданне Матэуса Ланга фон Веленбурга — епіскапа Гурка. У 1519 годзе, атрымаўшы пасаду [[Зальцбургскае архібіскупства|архіепіскапа Зальцбурга]], ён забраў «юнака» з сабой. Да 1980-х гадоў меркавалася, што статуя апынулася ў Вене ў 1806 годзе. Аднак даследаванні тэхнікі ліцця і аналіз металу, зробленыя ў 1986 годзе, прывялі даследчыкаў да высновы, што статуя ў Вене з’яўляецца копіяй, адлітай ў XVI стагоддзі. Лёс арыгінала дакладна невядомы. Ёсць сведчанні яго перамяшчэння ў [[Іспанія|Іспанію]] ў пачатку XIX стагоддзя{{Sfn|Gschwantler|1988|с=16—27}}{{Sfn|Piccottini, Vetters, Dolenz|2003|с=7, 27}}.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар=Gschwantler K.|частка=Der Jüngling vom magdalensberg — Ein Forschungsprojekt der antikensammlung des Kunsthistorischen Museums in Wien |спасылка частка= |загаловак=Griechishe und römische Statuetten und Großbronzen. akten der 9. Tagung über antike Bronzen |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца=Wien |выдавецтва= |год=1988 |том= |старонкі= |старонак= |серыя= |isbn= |тыраж= |ref=Gschwantler}}
* {{Кніга|аўтар=Piccottini G., Vetters H., Dolenz H. |частка= |спасылка частка= |загаловак=Führer durch die Ausgrabungen auf dem magdalensberg. Verlag des Landesmuseums für Kärnten |арыгінал= |спасылка= |вікікрыніцы= |адказны= |выданне= |месца=Klagenfurt |выдавецтва= |год=2003 |том= |старонкі=|старонак=|серыя=|isbn=3-900575-24-X|тыраж=|ref=Piccottini, Vetters, Dolenz}}

{{ізаляваны артыкул}}

[[Катэгорыя:Бронзавыя скульптуры]]
[[Катэгорыя:Скульптура Старажытнага Рыма]]
[[Катэгорыя:Скульптуры паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.]]</text>
      <sha1>o9pl3kg1jdrgworz9f2drw3t11hbeds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Танкавы сімулятар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>467592</id>
    <revision>
      <id>5181964</id>
      <parentid>5161685</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181964</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15412" sha1="tr3oi8ikpo1o3aepzk5z5i5t8bz63fq" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}{{няма крыніц|дата=2022-11-29}}
'''Танкавы сімулятар''' — жанр [[Камп’ютарная гульня|камп’ютарных гульняў]], разнавіднасць [[Сімулятар (жанр відэагульняў)|сімулятараў]], прысвечаная кіраванню баявым [[танк]]ам.

== Гульнявы працэс ==
[[Геймплэй|Гульнявы працэс]] такіх гульняў заключаецца, перш за ўсё ў кіраванні [[танк]]ам, якое ажыццяўляецца пры дапамозе [[Клавіятура|клавіятуры]] (у выпадку з гульнямі, прызначанымі для [[Персанальны камп’ютар|персанальнага камп’ютара]]) або [[геймпад]]а (гульні, створаныя для [[Гульнявая прыстаўка|гульнявых прыставак]])&lt;!--спрэчнае зацвярджэнне, бо геймпад можа выкарыстоўвацца і для гульняў для персанальных камп'ютараў--&gt;. Нярэдка маюцца [[Тактыка|тактычныя]] элементы, напрыклад, камандаванне ўласным падраздзяленнем (з дапамогай прызначаных клавіш гулец аддае каманды выгляду «ісці за мной», «атакаваць бліжэйшую мэту», «спыніцца» і г. д).

Заданні звычайна заключаюцца ў знішчэнні варожых танкаў і выдаюцца гульцу ў пачатку кожнага эпізоду. У некаторых гульнях заданні праходзяць як у дзень, так і ў ноч. Таксама можа прысутнічаць магчымасць [[разбуральнасць асяроддзя|разбуральнасці асяроддзя]], якая ўзнікае пасля стрэлаў. У некаторых рэалістычных сімулятарах дазволена прымаць розныя спецыяльнасці ў экіпажы танка (у аркадных сімулятарах гулец звычайна трымае кантроль над усім транспартным сродкам).

У гульнях гэтага жанру гульцу даецца агляд з кабіны танка, у іншых выпадках — віртуальная камера знаходзіцца над танкам.

Першыя гульні жанру з’явіліся яшчэ ў [[1980-я|1980-х гадах]].

== Разнавіднасці жанру ==
Падобна сімулятарам авіяцыі і падводных лодак, гульні жанру танкавага сімулятара падпадзяляюць на два тыпу — аркадныя і рэалістычныя. Адметная асаблівасць аркадных сімулятараў — істотна спрошчанае кіраванне, у той час як у рэалістычным сімулятары гульцу неабходна выконваць мноства дзеянняў, якія ўласцівыя кіраванню танкам у рэальным жыцці (а агляд часта абмежаваны толькі выглядам з кабіны).

=== Аркадны танкавы сімулятар ===
Адной з гульняў, якія паклалі аснову сучасным танкавым аркадам, з’яўляецца ''Battle City'' [[1985 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1985 года]], выпушчаная для гульнявой прыстаўкі [[Nintendo Famicom]] (у краінах [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] вядомая як Dendy). З тых часоў было выканана мноства перайманняў дадзенай гульні, якія выходзілі як на сучасных гульнявых платформах, так і на [[Мабільны тэлефон|мабільных тэлефонах]]. Сутнасць гульні заключалася ў тым, што гулец, кіруючы танкам, павінен быў знішчыць усе варожыя машыны на ўзроўні, якія паступова з’яўляюцца з поўначы гульнявога поля. Ворагі спрабуюць знішчыць базу гульца (на поўдні гульнявога поля ў выглядзе арла) і яго самога. Падтрымліваецца таксама гульня з напарнікам — ён можа кіраваць другім танкам.

Вядомымі прадстаўнікамі сучасных аркадных танкавых гульняў з’яўляюцца такія гульні, як ''Tiger Hunt'' ([[2002 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2002]]) і ''Panzer Elite Action: Fields of Glory'' (у Расіі выдадзена як «Panzer Elite Action: Танкавая гвардыя») ([[2006 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2006]]). Аднак найбольш вядомымі гульнямі з’яўляюцца ''[[World of Tanks]]'' і ''War Thunder'' — танкавыя сімулятары, рэалізаваныя як масавая [[мульціплэер|шматкарыстальніцкая]] анлайн-гульня, запушчаныя ў [[2010 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2010]] і [[2012 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2012]] гадах адпаведна.

=== Рэалістычны танкавы сімулятар ===
Рэалістычныя танкавыя сімулятары, акрамя складанага кіравання, улічваюць важныя асаблівасці паводзін фізічнай мадэлі гэтага танка.

Вядомыя такія сучасныя гульні ў жанры рэалістычнага танкавага сімулятара, як ''Steel Beasts'' ([[2000 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2000]]), «Т-72: Балканы ў агні» ([[2004 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2004]]), «Сталёвая лютасць: Харкаў 1942» ([[2007 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2007]]) і інш.

=== Элементы танкавага сімулятара ў іншых гульнях ===
Элементы танкавага сімулятара ёсць і ў сучасных тактычных шутарах. У іх гулец, выступаючы ў ролі салдата, можа кіраваць ваеннай тэхнікай (аўтамабілямі, верталётамі, самалётамі, танкамі). Да ліку такіх гульняў, перш за ўсё, адносяцца гульні вытворчасці студыі Bohemia Interactive Studio: серыі ''Operation Flashpoint'' і ''Armed Assault''. Эпізоды, у якіх гульцу неабходна кіраваць танкам, ёсць таксама ў гульні ''Brothers in Arms: hell’s Highway'' [[2008 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2008 года]] (распрацоўка кампаніі Gearbox Software).

== Спіс гульняў у жанры танкавага сімулятара ==
* [[1980 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1980]] — Battlezone
* [[1985 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1985]] — Battle City
* [[1988 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1988]] — Abrams Battle Tank
* [[1989 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1989]] — M1 Tank Platoon
* 1989 — Heavy Metal
* [[1990 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1990]] — Battle Command
* 1990 — Battle tank
* [[1995 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1995]] — Armored Fist
* 1995 — K-1 Tank
* [[1997 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1997]] — Armored Fist 2
* 1997 — iM1A2 Abrams: America’s Main Battle Tank
* [[1998 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1998]] — Panzer Commander
* 1998 — M1 Tank Platoon II
* 1998 — iPanzer '44
* [[1999 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|1999]] — Armored Fist 3
* 1999 — Panzer Front
* 1999 — Gulf War: Operation Desert Hammer
* 1999 — Panzer Elite
* [[2000 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2000]] — Steel Beasts
* 2000 — Киллер Танк
* [[2001 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2001]] — Panzer Front bis.
* 2001 — Panzer Front Ausf.B
* [[2002 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2002]] — Operation Tiger Hunt
* [[2003 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2003]] — Tanktiks: The Impact (аркадный симулятор)
* 2003 — Armored Assault
* [[2004 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2004]] — Т-72: Балканы в огне
* [[2005 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2005]] — Т-72: Стремительный рейд
* 2005 — World War II Tank Commander
* [[2006 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2006]] — Panzer Elite Action: Fields of Glory
* [[2007 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2007]] — Panzer Elite Action: Dunes of War
* 2007 — Tank Combat
* 2007 — Стальная ярость: Харьков 1942
* 2007 — Т-34 против Тигра
* [[2008 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2008]] — Incognito: Episode 1
* 2008 — WWII Battle Tanks: T-34 vs. Tiger
* 2008 — Tank Combat: Танковый прорыв
* 2008 — Т-72: Стремительный рейд
* [[2009 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2009]] — [[Tanki Online]]
* [[2010 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2010]] — Zero Ballistics
* 2010 — Tank Ace
* 2010 — [[World of Tanks]]
* 2010 — Ground War Tanks
* [[2011 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2011]] — Steel Armor: Blaze of War
* [[2012 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2012]] — M4 Tank Brigade
* 2012 — War Thunder
* [[2013 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2013]] — Digital Combat Simulator: Combined Arms
* 2013 — Tank Domination
* [[2014 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2014]] — Steel Beasts Pro
* 2014 — World of Tanks Blitz
* [[2015 год у гісторыі камп’ютарных гульняў|2015]] — Armored Warfare: Проект Армата

== Гл. таксама ==
* [[Камп’ютарная гульня]]

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=http://www.tanksim.com/|title=TankSim|archiveurl=https://web.archive.org/web/20000818043344/http://www.tanksim.com/|archivedate=2000-08-18|lang=en|publisher=TankSim|description=сайт, прысвечаны гульням у жанру танкавага сімулятара|accessdate=2013-11-28|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://www.mobygames.com/genre/sheet/tank/|title=Танкавыя сімулятары|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120412102547/http://www.mobygames.com/genre/sheet/tank/|archivedate=2012-04-12|lang=en|publisher=[[MobyGames]]|description=гульні ў жанру на сайце ''[[MobyGames]]''|accessdate=2013-11-28|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://www.ag.ru/games/filter/g45|title=Танкавыя сімулятары|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090401033158/http://www.ag.ru/games/filter/g45|archivedate=2009-04-01|lang=ru|publisher=[[Absolute Games]]|description=гульні ў жанру на сайце ''[[Absolute Games]]''|accessdate=2013-11-28|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://download.cnet.com/windows/tank-war-simulator-games/|title=Танкавыя сімулятары|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100523090856/http://download.cnet.com/windows/tank-war-simulator-games/|archivedate=2010-05-23|lang=en|publisher=[[CNET]]|description=гульні ў жанры на сайце [[CNET]]|accessdate=2010-03-20|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/tag/tank-sim/|title=Гульні ў жанры «Танкавы сімулятар»|lang=ru|publisher=Playform.net|description=гульні ў жанры на сайце Playform.net|accessdate=2013-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005127/http://www.pcgamer.com/tag/tank-sim/|archivedate=2013-12-03|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://en.softonic.com/s/tank-simulation-games-free-download-full-version|title=Tank simulation games|lang=en|publisher=Softonic|description=гульні ў жанры, сабраныя ў спіс на сайце Softonic|accessdate=2013-11-28|archive-date=3 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203060428/http://en.softonic.com/s/tank-simulation-games-free-download-full-version|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://www.listal.com/games/tank+sim|title=Tank sim games|lang=en|publisher=Listal|description=гульні ў жанры|accessdate=2013-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305023601/http://www.listal.com/games/tank+sim|archivedate=5 сакавіка 2016|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/tag/tank-sim/|title=Tank sim|lang=en|publisher=[[PC Gamer]]|description=навіны па закліку «танкавы сімулятар» на сайце [[PC Gamer]]|accessdate=2013-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203005127/http://www.pcgamer.com/tag/tank-sim/|archivedate=2013-12-03|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://www.rockpapershotgun.com/tag/tank-simulation|title=Tank sim|lang=en|publisher=[[Rock, Paper, Shotgun]]|description=навіны па закліку «танкавы сімулятар» на сайце [[Rock, Paper, Shotgun]]|accessdate=2013-11-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170713215643/https://www.rockpapershotgun.com/tag/tank-simulation/|archivedate=2017-06-13|url-status=dead}}

* {{Cite web|url=http://millitari.ru/index.php/count/1018-tankovyj-simuljator.html|title=Танкавы сімулятар|lang=ru|publisher=millitari.ru|description=артыкул|accessdate=2013-11-28}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{жанры камп’ютарных гульняў}}

[[Катэгорыя:Жанры відэагульняў]]</text>
      <sha1>tr3oi8ikpo1o3aepzk5z5i5t8bz63fq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Т-80</title>
    <ns>0</ns>
    <id>534598</id>
    <revision>
      <id>5181906</id>
      <parentid>5095914</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181906</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30003" sha1="rtlddvc5mi73b27ls47i6btr8ltaodz" xml:space="preserve">{{Пра|савецкі АБТ|савецкі [[лёгкі танк]] часоў [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай]]|Т-80 (лёгкі танк)}}
{{Танк
|Мадыфікацыя = Т-80 
|Выява = ParkPatriot2015part2-31.jpg
|Пікселы = 300px
|Подпіс = Т-80 у парку «Патрыёт».
|Класіфікацыя = [[сярэдні танк]]
|Краіна = {{Сцягафікацыя|СССР}}
|Маса,т = Т-80: 42,0&lt;br&gt;Т-80У: 46,0
|Кампаноўка = класічная
|Экіпаж = 3
|Распрацоўнік = {{СССР}} Кіраўскі завод
|Вытворца = {{СССР}}Омсктрансмаш&lt;br/&gt;{{СССР}}[[Завод імя Малышава|ХЗТМ]]
|Гады вытворчасці = [[1976]] — [[1998]]
|Гады эксплуатацыі = з 1976
|Асноўныя аператары = гл. '''[[#На ўзбраенні|На ўзбраенні]]'''
|Мадыфікацыі =
|Войны =
|Колькасць = больш за 10 000&lt;ref&gt;[http://klimov.ru/production/landmarine/GTD-1250/ ГТД-1250] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220527115029/https://www.klimov.ru/production/landmarine/GTD-1250/ |date=27 мая 2022 }}. Климов.&lt;/ref&gt;
|Даўжыня, мм = 6982
|Даўжыня з гарматай, мм = 9654
|Шырыня = 3525
|Вышыня, мм = 2193
|База, мм = 
|Каляіна, мм = 
|Клірэнс, мм = 450
|Тып брані = катаная і літая стальная і камбінаваная, супрацьснарадная
|Лоб вежы = 
|Лоб корпуса = 
|Борт корпуса = 
|Кормы корпуса =
|Дно =
|Дах корпуса =
|Актыўная абарона =
|Дынамічная абарона = Контакт-1, Контакт-5
|Тып гарматы = [[Гладкаствольная зброя|гладкаствольная]] [[Танкавая гармата|гармата]]
|Калібр і марка гарматы = 125-мм [[2А46|2А46-1]]
|Даўжыня ствала (калібры) = 48
|Боекамплект гарматы = Т-80: 38&lt;br&gt;Т-80У: 42
|Вуглы ВН = −5…+14°
|Вуглы ГН = 
|Далёкасць стральбы = [[Процітанкавая кіраваная ракета|ПТКР]]: 5,0 &lt;br&gt; [[Бранябойна апераны падкаліберны снарад|БАПС]]: 3,7
|Прыцэлы = аптычны прыцэл-дальнамер ТПД-2-49, перыскапічны начны ТПН-3-49
|Кулямёт = 1 × 12,7-мм [[НСВТ]]&lt;br&gt;1 × 7,62-мм [[Кулямёт Калашнікава|ПКТ]]
|Іншае ўзбраенне =
|Тып рухавіка = ГТД-1000Т
|Магутнасць рухавіка = 1000
|Тып падвескі =
|Хуткасць па шашы =
|Хуткасць па перасечанай мясцовасці = 
|Запас ходу па шашы =
|Запас ходу па перасечанай мясцовасці =
|Удзельная магутнасць = 
|Удзельны ціск на грунт = 
|Пераадольваемы ўздым = 
|Пераадольваемая сценка = 
|Пераадольваемы роў = 
|Пераадольваемы брод = 
|Катэгорыя на Вікіскладзе = T-80 tanks
}}
'''Т-80''' — [[асноўны баявы танк]] (АБТ), які вырабляўся ў СССР. Першы ў свеце серыйны танк з адзінай газатурбіннай сілавой устаноўкай&lt;ref&gt;[http://topwar.ru/17153-obt-i-ih-sozdateli.html ОБТ и их создатели] // Военное обозрение&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Alex&quot;&gt;''Алексей Топоров'' Газотурбинный уникум // [//ru.wikipedia.org/wiki/Популярная_механика Популярная механика]. — 2017. — № 4. — С. 86 - 89. — URL: http://www.popmech.ru/magazine/2017/174-issue/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170403194552/http://www.popmech.ru/magazine/2017/174-issue/ |date=3 красавіка 2017 }}&lt;/ref&gt;. Першы ў свеце АБТ з убудаванай супрацьснараднай дынамічнай абаронай&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;[http://topwar.ru/5513-t-80-35-let-na-sluzhbe.html Т-80 — 35 лет на службе] // Военное обозрение&lt;/ref&gt;. На ўзбраенні [[Узброеныя Сілы СССР|арміі СССР]] з [[1976|1976 года]].

Першыя серыйныя ўзоры, распрацаваныя [[Канструктарскае бюро|СКБ]]-2 на базе [[Т-64]], выпускалі на Кіраўскім заводзе ў [[Санкт-Пецярбург|Ленінградзе]]. Танк Т-80У выпускаўся на заводзе «Омсктрансмаш» у [[Омск]]у, а танк Т-80УД з дызельным рухавіком — на заводзе імя Малышава ў [[Харкаў|Харкаве]].

Мадыфікацыяй харкаўскага Т-80УД з'яўляюцца асноўныя баявыя танкі [[Украіна|Украіны]]: Т-84, «Апора» і БМ «Аплот».

== Гісторыя ==
Першы «кіраўскі» газатурбінны танк новага пакалення, «Аб'ект 219 сп 1», выраблены ў [[1969|1969 годзе]], вонкава быў падобны да вопытнага харкаўскага газатурбінавага Т-64Т. На машыне быў усталяваны рухавік ГТД-1000Т магутнасцю 1000 к. с., распрацаваны НВА імя В. Я. Клімава.

Наступны «Аб'ект 219 сп 2» — ужо значна адрозніваўся ад зыходнага [[Т-64]].

Выпрабаванні першага прататыпа паказалі, што ўстаноўка новага, больш магутнага [[рухавік]]а, павялічаная маса і змяніўшыяся дынамічныя характарыстыкі танка патрабуюць унясення істотных зменаў у [[Хадавая частка транспартнага сродка|хадавую частку]].

Спатрэбілася распрацоўка новых вядучых і накіроўваючых колаў, апорных і падтрымліваючых каткоў, гусеніц з абгумавымі бегавымі дарожкамі, гідраўлічных амартызатараў і тарсіённых валаў з палепшанымі характарыстыкамі.

Была зменена і форма вежы. Ад [[Т-64|Т-64А]] захаваліся гармата, боепрыпасы, механізм зараджання (адрозны ад аўтамата зараджання, які стаяў на [[Т-72]] і яго мадыфікацыях), асобныя вузлы і сістэмы, а таксама элементы бронеаховы.

== Характарыстыкі ==
{| cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;background: rgb(255, 255, 255); border-collapse: collapse; border: 1px solid rgb(153, 153, 102); line-height: 1.5; font-size: 95%; margin: 1ex 0px 10px; text-align: center;&quot; class=&quot;&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''Табліца ТТХ асноўных серыйных мадыфікацый танка Т-80'''
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left; width:auto&quot; | Мадыфікацыя
| style=&quot;border:1px solid #996; width:18%&quot; | Т-80&lt;ref name=&quot;BT-372&quot;&gt;''А. В. Карпенко.'' Обозрение отечественной бронетанковой техники (1905—1995). С. 372.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border:1px solid #996; width:18%&quot; | Т-80Б (Т-80БВ)&lt;ref&gt;Танк Т-80Б. Техническое описание и инструкция по эксплуатации. С. 12—31.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border:1px solid #996; width:18%&quot; | Т-80У&lt;ref name=&quot;BT-386&quot;&gt;''А. В. Карпенко.'' Обозрение отечественной бронетанковой техники (1905—1995). С. 386.&lt;/ref&gt;
| style=&quot;border:1px solid #996; width:18%&quot; | Т-80УД&lt;ref&gt;{{кніга|загаловак=Изделие 478Б. Техническое описание и инструкция по эксплуатации. Часть первая|месца=Харьков|год=1985|старонкі=28—58|старонак=367}}&lt;/ref&gt;
|- style=&quot;background-color:#996; color:#fff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''Гісторыя стварэння'''
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Распрацоўшчык
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | ЛКЗ
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | ЛКЗ
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | ЛКЗ
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | ХЗТМ
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Год прыняцця на ўзбраенне
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1976
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1978 (1985)
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1985
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1987
|- style=&quot;background-color:#996; color:#fff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''Габарытныя і масавыя характарыстыкі'''
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Баявая маса, т
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 42
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 42,5 (43,7)
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 46
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 46
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Дліна з гарматай наперад, мм
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 9656
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 9651
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 9556
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 9664
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Дліна корпуса, мм
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 6780
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 6982
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 7012
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 7020
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Шырыня, мм
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 3525
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 3582
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 3603
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 3755
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Вышыня па даху вежы, мм
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2300
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2219
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2215
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2215
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Клірэнс, мм
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 451
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 451
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 451
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 529
|- style=&quot;background-color:#996; color:#fff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''Абарона'''
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Дынамічная абарона
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | няма
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | няма(„Контакт-1“)
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | „Контакт-5“
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | „Контакт-5“
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Актыўная абарона
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | няма
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | няма
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | няма
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | няма
|- style=&quot;background-color:#996; color:#fff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''Узбраенне'''
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Марка гарматы
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2А46-1
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2А46-2 / 2А46М-1
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2А46М-1 / 2А46М-4
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 2А46М-1
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Боекамплект гарматы, стрэлаў
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 40
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 38
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 45
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 45
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Кіруемае ўзбраенне
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | няма
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 9К112-1 „Кобра“ / 9К119 „Рефлекс“
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 9К119 „Рефлекс“ / 9К119М „Рефлекс-М“
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 9К119 „Рефлекс“
|- style=&quot;background-color:#996; color:#fff&quot;
| colspan=&quot;5&quot; | '''Рухомасць'''
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Марка рухавіка
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | ГТД-1000Т
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | ГТД-1000ТФ
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | ГТД-1000ТФ / ГТД-1250
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 6ТД
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Тып рухавіка
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | газатурбінны
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | газатурбінны
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | газатурбінны
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | дызельны
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Магутнасць рухавіка, к.с.
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1000
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1100
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1100/1250
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 1000
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Максімальная хуткасць па шашы, км/г
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 70
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 70
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 70
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 60
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Запас ходу па шашы, км
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 500
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 500
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 450
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 560
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Удзельная магутнасць, к. с. /т
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 23,8
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 25,8 (25,17)
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 21,74/27,2
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 21,7
|-
| style=&quot;border:1px solid #996; background:#ddb; text-align:left&quot; | Удзельны ціск на грунт, кг/см²
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 0,83
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 0,865
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 0,93
| style=&quot;border:1px solid #996&quot; | 0,924
|}

== Мадыфікацыі ==
[[Файл:T-80UM-1_at_VTTV-Omsk-2009_-01.jpg|міні|300x300пкс|Т-80УМ-1]]
[[Файл:Russian_T-80BV.jpg|міні|300x300пкс|Т-80БВ]]
[[Файл:T-80U_(9).jpg|міні|300x300пкс|Т-80У 4-й асобнай гвардзейскай Кантэміраўскай танкавай ордэна Леніна Чырванасцяжнай брыгады]]
[[Файл:T-80U_(10).jpg|міні|300x300пкс]]
[[Файл:T-80_-_Vadim_Zadorozhny_Technical_museum_(1).jpg|міні|300x300пкс|Т-80 у музеі тэхнікі Вадзіма Задарожнага]]
[[Файл:ParkPatriot2015part2-35.jpg|міні|300x300пкс|Т-80Б]]
[[Файл:ParkPatriot2015part2-36.jpg|міні|300x300пкс|Т-80Б]]
* '''Аб'ект 219 сп 1''' — мадыфікацыя [[Т-64|Т-64А]] з устаноўкай газатурбіннага рухавіка ГТД-1000Т. У ходзе выпрабаванняў была выяўленая ненадзейнасць хадавой часткі Т-64 і немагчымасць рэалізацыі ўзрослых дынамічных характарыстык танка з газатурбінным рухавіком&lt;ref name=&quot;ТВ11-06&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=М. В. Павлов, И. В. Павлов, А. С. Ефремов.|загаловак=История создания первого серийного танка Т-80 с газотурбинной силовой установкой|выданне=Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра|месца=М.|выдавецтва=Техинформ|год=2011|нумар=6|старонкі=23}}&lt;/ref&gt;. Усяго выраблены 31 танк гэтай мадыфікацыі&lt;ref name=&quot;ТВ11-11&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=М. В. Павлов, И. В. Павлов, А. С. Ефремов.|загаловак=История создания первого серийного танка Т-80 с газотурбинной силовой установкой|выданне=Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра|месца=М.|выдавецтва=Техинформ|год=2011|нумар=11|старонкі=31}}&lt;/ref&gt;.

== На ўзбраенні ==
[[Файл:T-80_operators.PNG|цэнтр|500x500пкс|Карта аператараў Т-80. Сучасныя аператары вылучаныя сінім, былыя — чырвоным]]
* [[Файл:Flag_of_Angola.svg|border|25x25пкс|Сцяг Анголы]] [[Ангола]] — некаторая колькасць Т-80, па стану на 2013 год&lt;ref&gt;The Military Balance 2013. — P. 493.&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Flag_of_South_Korea.svg|border|25x25пкс|Сцяг Паўднёвай Карэі]] [[Паўднёвая Карэя|Рэспубліка Карэя]] — 80 Т-80У на захоўванні, па стану на [[2017]] год&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-307&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag_of_Cyprus.svg|border|25x25пкс|Сцяг Кіпра]] [[Кіпр]] — 82 Т-80У, па стану на [[2017|2017 год]]&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-100&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag_of_Russia.svg|border|25x25пкс|Сцяг Расіі]] [[Расія]] — 450 Т-80БВ і Т-80У, (3000 Т-80Б, Т-80БВ, Т-80У на захоўванні), па стану на [[2017|2017 год]]&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-212&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag_of_Uzbekistan.svg|border|25x25пкс|Сцяг Узбекістана]] [[Узбекістан]] — каля 80 Т-80БВ, па стану на 2016 год&lt;ref&gt;Александр Храмчихин Многовекторный тупик // Военно-промышленный курьер : газета. — 2016. — 13 апреля (№ 14 (629)). — ISSN 1729-3928.&lt;/ref&gt;{{Не АК|11|05|2016}}
* {{UKR}} — 22 T-80БВ і (143 Т-80Б, Т-80БВ, Т-80УД на захоўванні), па стану на [[2017|2017 год]]&lt;ref&gt;[//ru.wikipedia.org/wiki/International_Institute_for_Strategic_Studies International Institute for Strategic Studies]: The Military Balance 2017. p.-228&lt;/ref&gt;
* {{EGY}} — у 1997 годзе заключаны кантракт на пастаўку 34 танкаў Т-80У&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://tass.ru/info/744961|title=Военно-техническое сотрудничество между Россией и Египтом. Досье|date=2015-02-09|publisher=ТАСС|accessdate=2015-07-20}}&lt;/ref&gt;, аднак, паводле інфармацыі Стакгольмскага інстытута даследавання праблем міру пастаўка танкаў Т-80 у Егіпет не ажыццяўлялася&lt;ref name=&quot;SIPRI&quot;&gt;{{Cite web |url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |title=Stockholm International Peace Research Institute — Arms Transfers Database |access-date=9 кастрычніка 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php |archivedate=14 красавіка 2010 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;, акрамя таго, па стану на 2014 год танкі Т-80 адсутнічаюць у наменклатуры ўзбраення Арміі Егіпта&lt;ref&gt;The Military Balance 2014. — P. 315.&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Flag_of_Yemen.svg|border|25x25пкс|Сцяг Емена]] [[Емен]] — 66 Т-80, па стану 2013 год&lt;ref&gt;The Military Balance 2013. — P. 409.&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Flag_of_Pakistan.svg|border|25x25пкс|Сцяг Пакістана]] [[Пакістан]] — 320 Т-80УД, па стану на 2013 год&lt;ref&gt;The Military Balance 2013. — P. 325.&lt;/ref&gt;.

=== Былыя аператары ===
* [[Файл:Flag_of_Azerbaijan.svg|border|25x25пкс|Сцяг Азербайджана]] [[Азербайджан]] — 60 Т-80У, па стану на 2009 год&lt;ref&gt;[http://lenta.ru/news/2010/10/18/t72/ Израиль модернизирует азербайджанские танки Т-72: Наука и техника: Lenta.ru]&lt;/ref&gt;
* [[Файл:Flag_of_Belarus.svg|border|25x25пкс|Сцяг Беларусі]] [[Беларусь]] — У Беларусі танкі Т-80 БВ апынуліся пасля вываду войскаў з Германіі. Усяго рэспубліцы было перададзена 92 машыны, з якіх 66 машын прададзеныя ў Емен&lt;ref name=&quot;nbt&quot;&gt;[https://42.tut.by/432301 Несколько белорусских танков Т-80БВ потеряно в бою с повстанцами в Йемене] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210423185451/https://42.tut.by/432301 |date=23 красавіка 2021 }}&lt;/ref&gt;, а астатнія ўтылізаваныя&lt;ref&gt;[http://www.army-guide.com/rus/article/article_366.html В БЕЛОРУССИИ ХОТЯТ МОДЕРНИЗИРОВАТЬ ТАНК Т-80]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://military-informant.com/army/t-80bm-sp-337233902.html Вооруженные силы Белоруссии продают крайние танки Т-80]&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Flag_of_the_Soviet_Union.svg|border|25x25пкс|Сцяг СССР]] [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — перайшлі да ўтварыўшыхся пасля распаду дзяржавам.

=== Іншае ===
* [[Файл:Flag_of_the_United_Kingdom.svg|border|25x25пкс|Сцяг Вялікабрытаніі]] [[Вялікабрытанія]] — некалькі Т-80У набыта праз падстаўныя арганізацыі для стратэгічных даследаванняў ў 1992 годзе&lt;ref name=&quot;UK&quot;&gt;[http://www.publications.parliament.uk/pa/cm199394/cmhansrd/1994-02-03/Writtens-9.html House of Commons Hansard Debates for 3 Feb 1994]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;BTC&quot;&gt;Военно-техническая серия № 85: Т-80 — Лучший в мире танк. — С. 48.&lt;/ref&gt;.
* [[Файл:Flag_of_the_United_States.svg|border|25x25пкс|Сцяг ЗША]]  [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] — адзін Т-80У перададзены [[Вялікабрытанія]]й. Чатыры адзінкі Т-80УД атрыманы ў 2003 годзе ад Украіны&lt;ref&gt;[http://www.deagel.com/Main-Battle-Tanks/T-80UD_a000370002.aspx T-80UD]&lt;/ref&gt;.
Першай краінай, якая паспрабавала купіць танкі Т-80 па ўсёй бачнасці быў Ірак. У 1986 годзе было замоўлена некалькі танкаў пад пазначэннем «Т-74»&lt;ref&gt;Red Armor, Paul Hofrichter, Merriam Press, 1998. P.57&lt;/ref&gt; у СССР, але аб пастаўках нічога невядома.&lt;ref&gt;[https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/notes/2009/N3248.pdf Global Arms Exports to Iraq, 1960—1990. Rand Corporation]&lt;/ref&gt;

== Баявое прымяненне ==
[[Файл:T-80U_-_TankBiathlon2013-15.jpg|міні|Т-80У на танкавым біятлоне, 2013 год]]
* [[Разгон Вярхоўнага Савета РФ|Расстрэл Белага дома]] ў 1993 годзе. 4 кастрычніка 1993 года шэсць танкаў Т-80УД 12-га гвардзейскага танкавага палка 4-й гвардзейскай Кантэміраўскай танкавай дывізіі з Калінінскага моста каля 12 гадзін дня адкрылі агонь па будынку Вярхоўнага Савета Расійскай Федэрацыі. Усяго было выпушчана 12 снарадаў, у тым ліку 2 бранябойна-падкаліберных і 10 асколачна-фугасных{{Sfn|Барятинский|2006|с=39}}.
* [[Першая чачэнская вайна]] (1994—1996). Ужываліся ў тым ліку ў ходзе штурму Грознага, панеслі страты. У ходзе [[Другая чачэнская вайна|другой чачэнскай вайны]] не ўжываліся{{Sfn|Барятинский|2006|с=39-47}}.
* У студзені 2015 года танкі Т-80БВ выкарыстоўваліся падчас узброенага канфлікту паміж шыіцкімі паўстанцамі і ўрадавымі войскамі ў Емене. Пры гэтым як мінімум адзін танк быў знішчаны, яшчэ адзін захоплены паўстанцамі.

== Выявы ==
'''Т-80У''' на міжнародным форуме «Тэхналогіі ў машынабудаванні» 2012:&lt;gallery&gt;
File:T-80U MBT photo002.jpg|
File:T-80U MBT photo003.jpg|
File:T-80U MBT photo004.jpg|
File:T-80U MBT photo005.jpg|
&lt;/gallery&gt;'''Т-80У''' на занятках з ваеннаслужачымі 4-й асобнай гвардзейскай Кантэміраўскай танкавай ордэна Леніна Чырванасцяжнай брыгады:&lt;gallery&gt;
File:T-80U (1).jpg|
File:T-80U (3).jpg|
File:T-80U (4).jpg|
File:T-80U (5).jpg|
&lt;/gallery&gt;'''Т-80БВ''' ў [[Стадыён «Лужнікі»|Лужніках]] 9 мая 2010.&lt;gallery&gt;
File:T-80BV - military vehicles static displays in Luzhniki 2010-01.jpg|
File:T-80BV - military vehicles static displays in Luzhniki 2010-02.jpg|
File:T-80BV - military vehicles static displays in Luzhniki 2010-03.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* ''В. Борзенко'' Танк Т-80. — М.: Бронеколлекция, № 5(104), 2012. — 32 с.
* {{h|Барятинский|2006|''М. Барятинский'' Танк Т-80. — М.: Танкомастер (специальный выпуск), 2006. — 57 с.}}
* ''О. Желтоножко'' Т-80: история, проблемы, перспективы (рус.) // Мир оружия : журнал. — 2005. — Апрель (т. 07, № 04). — С. 6-15. — ISSN 1607-2009.

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=http://armor.kiev.ua/Tanks/Modern/T80/|title=Асноўны баявы танк Т-80|work=Броне-сайт}}
* [http://www.t-80b.ru/ Канструкцыя танка Т-80] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171002042037/http://www.t-80b.ru/ |date=2 кастрычніка 2017 }} на t-80b.ru
* [http://www.army.lv/?s=96&amp;id=15 Т-80 — асноўны баявы танк] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304185516/http://www.army.lv/?s=96&amp;id=15 |date=4 сакавіка 2016 }}
* {{Cite web|url=http://www.army-guide.com/rus/product158.html|title=Т-80У|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130628041535/http://www.army-guide.com/rus/product158.html|archivedate=28 чэрвеня 2013|work=Army Guide|accessdate=9 кастрычніка 2017|url-status=dead}}
* [http://t80leningrad.narod.ru/tank_t80_1.htm Спіс мадыфікацый танка Т-80]
* [http://warfront.ucoz.ru/publ/2-1-0-10 Асноўны танк Т-80 (СССР)]
* [http://izvestia.ru/news/644174?utm_source=smi2 Мінабароны вяртае ў строй «рэактыўныя» танкі] // «Известия», 14 лістапада 2016
; Фота
* [http://www.dishmodels.ru/wshow.htm?p=880 Т-80БВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150923215226/http://www.dishmodels.ru/wshow.htm?p=880 |date=23 верасня 2015 }} (фотагалерэя)
* [http://vitalykuzmin.net/?q=node/180 Падрабязныя фатаграфіі Т-80БВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161116163735/http://www.vitalykuzmin.net/?q=node%2F180 |date=16 лістапада 2016 }}
; Відэа
* {{YouTube|Ljs24S7uvws|Дэманстрацыя язды Т-80 на перасечанай мясцовасці і стрэльбы|id=Ljs24S7uvws|title=Дэманстрацыя язды Т-80 на перасечанай мясцовасці і стрэльбы}}
* [http://perfectumlab.com/gallery/panorams/tours/military/t80bv/?lang=ru Віртуальная экскурсія па танку Т-80БВ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140221200350/http://perfectumlab.com/gallery/panorams/tours/military/t80bv/?lang=ru |date=21 лютага 2014 }}

{{Асноўныя баявыя танкі}}
{{АБТ халоднай вайны}}

[[Катэгорыя:Зброя паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Асноўныя баявыя танкі]]
[[Катэгорыя:Танкі СССР]]
[[Катэгорыя:Танкі паводле алфавіта]]</text>
      <sha1>rtlddvc5mi73b27ls47i6btr8ltaodz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Красная Паляна (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545805</id>
    <revision>
      <id>5182143</id>
      <parentid>4978763</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2129" sha1="0le4dedknw0m7vvo8t2wzage4r4982p" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Красная Паляна}}
{{НП-Казахстан}}
'''Красная Паляна''' ({{lang-kz|Красная Поляна}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Берлікскай сельскай акругі. Код КАТА — 116438100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 545 чалавек (286 мужчын і 259 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 570 чалавек (304 мужчыны і 266 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>0le4dedknw0m7vvo8t2wzage4r4982p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жыланды (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545812</id>
    <revision>
      <id>5182141</id>
      <parentid>4977822</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5182141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2140" sha1="nghdf1tmevwieq8wq9gnwycnz2jqj8x" xml:space="preserve">{{значэнні2|Жыланды}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жыланды''' ({{lang-kz|Жыланды}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Весялоўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116441200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 282 чалавекі (144 мужчыны і 138 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 206 чалавек (95 мужчын і 111 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}
{{ізаляваны артыкул|date=2024-03-14}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>nghdf1tmevwieq8wq9gnwycnz2jqj8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызыл Казахстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545815</id>
    <revision>
      <id>5182145</id>
      <parentid>4978865</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2080" sha1="lrzyp1utmy6v0v3uwbm05jbcc3372s6" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кызылказахстан''' ({{lang-kz|Қызылқазақстан}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жамбылскай сельскай акругі. Код КАТА — 116443300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 436 чалавек (222 мужчыны і 214 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 353 чалавекі (182 мужчыны і 171 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>lrzyp1utmy6v0v3uwbm05jbcc3372s6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182146</id>
      <parentid>5182145</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:41:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="9iedwmwxknzjknfy7haimxt5dwpaxco" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кызылказахстан''' ({{lang-kz|Қызыл Қазақстан}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жамбылскай сельскай акругі. Код КАТА — 116443300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 436 чалавек (222 мужчыны і 214 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 353 чалавекі (182 мужчыны і 171 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>9iedwmwxknzjknfy7haimxt5dwpaxco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182147</id>
      <parentid>5182146</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кызылказахстан]] у [[Кызыл Казахстан]]</comment>
      <origin>5182146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="9iedwmwxknzjknfy7haimxt5dwpaxco" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кызылказахстан''' ({{lang-kz|Қызыл Қазақстан}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жамбылскай сельскай акругі. Код КАТА — 116443300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 436 чалавек (222 мужчыны і 214 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 353 чалавекі (182 мужчыны і 171 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>9iedwmwxknzjknfy7haimxt5dwpaxco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182150</id>
      <parentid>5182147</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:42:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="32f2h2h0duate6dh4s6ujv7ixjxgm3e" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кызыл Казахстан''' ({{lang-kz|Қызыл Қазақстан}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жамбылскай сельскай акругі. Код КАТА — 116443300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 436 чалавек (222 мужчыны і 214 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 353 чалавекі (182 мужчыны і 171 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>32f2h2h0duate6dh4s6ujv7ixjxgm3e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каменка (Сандыктаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545816</id>
    <revision>
      <id>5182142</id>
      <parentid>4978029</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:38:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2288" sha1="7jbruo3om6ehfbxtgeuzki1g24420rf" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Каменка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Каменка''' ({{lang-kz|Каменка}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каменскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра сяла [[Балкашына (Акмолінская вобласць)|Балкашына]]. Код КАТА — 116447100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 2009 чалавек (1000 мужчын і 1009 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1358 чалавек (675 мужчын і 683 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>7jbruo3om6ehfbxtgeuzki1g24420rf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Лясное (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545818</id>
    <revision>
      <id>5182152</id>
      <parentid>4978926</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:43:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="tstj621uai7o92le16vj4q73pbjkmys" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Лясное}}
{{НП-Казахстан}}
'''Лясное''' ({{lang-kz|Лесное}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр сельскай акругі Лясная. Код КАТА — 116449100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 829 чалавек (372 мужчыны і 457 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=29 красавіка 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 750 чалавек (354 мужчыны і 396 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>tstj621uai7o92le16vj4q73pbjkmys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гранікоўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545820</id>
    <revision>
      <id>5182139</id>
      <parentid>4977531</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2048" sha1="5ipfc09k3nv56cputagbydnkupagc5g" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Гранікоўка''' ({{lang-kz|Граниковка}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Лясная. Код КАТА — 116449300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 151 чалавек (74 мужчыны і 77 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 100 чалавек (47 мужчын і 53 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>5ipfc09k3nv56cputagbydnkupagc5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міхайлаўка (Сандыктаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545821</id>
    <revision>
      <id>5182156</id>
      <parentid>4979044</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2099" sha1="k6z2w7e6m4zhusc0jdih8prhop2quq9" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Міхайлаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Міхайлаўка''' ({{lang-kz|Михайловка}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад сельскай акругі Лясная. Код КАТА — 116449600&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 374 чалавекі (203 мужчыны і 171 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 282 чалавекі (147 мужчын і 135 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>k6z2w7e6m4zhusc0jdih8prhop2quq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мадэніет (Сандыктаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545823</id>
    <revision>
      <id>5182153</id>
      <parentid>4978934</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2140" sha1="cngh1fcjoybqrm3m2q4208htw2jsjmr" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Мадэніет}}
{{НП-Казахстан}}
'''Мадэніет''' ({{lang-kz|Мәдениет}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Мадэніецкай аульного округа. Код КАТА — 116450100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 877 чалавек (426 мужчын і 451 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 550 чалавек (273 мужчыны і 277 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>cngh1fcjoybqrm3m2q4208htw2jsjmr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Максімаўка (Сандыктаўскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545824</id>
    <revision>
      <id>5182154</id>
      <parentid>4978968</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:44:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2316" sha1="h6di89ofq9jk6gfujuoogyot8nh3pxc" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Максімаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Максімаўка''' ({{lang-kz|Максимовка}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Максімаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 17 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра сяла [[Балкашына (Акмолінская вобласць)|Балкашына]]. Код КАТА — 116451100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1268 чалавек (624 мужчыны і 644 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1072 чалавекі (498 мужчын і 574 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>h6di89ofq9jk6gfujuoogyot8nh3pxc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кумдыколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545829</id>
    <revision>
      <id>5182144</id>
      <parentid>4978806</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2062" sha1="e2uya53loni53kv791ehuwy4m7z4q19" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кумдыколь''' ({{lang-kz|Құмдыкөл}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Нованікольскай сельскай акругі. Код КАТА — 116453200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 409 чалавек (207 мужчын і 202 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 274 чалавекі (137 мужчын і 137 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>e2uya53loni53kv791ehuwy4m7z4q19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Меньшыкаўка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545830</id>
    <revision>
      <id>5182155</id>
      <parentid>4979028</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2066" sha1="3exgxay40te46um65psxr19y1gxi67g" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Меньшыкаўка''' ({{lang-kz|Меньшиковка}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Нованікольскай сельскай акругі. Код КАТА — 116453300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 374 чалавекі (196 мужчын і 178 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 178 чалавек (86 мужчын і 92 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>3exgxay40te46um65psxr19y1gxi67g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дарогінка (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>545838</id>
    <revision>
      <id>5182140</id>
      <parentid>4977556</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2097" sha1="0acsyey1k5fn70dvu1209v2cty45qr8" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Дарогінка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Дарогінка''' ({{lang-kz|Дорогинка}}) — [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Шырокаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 116459300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 535 чалавек (270 мужчын і 265 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 262 чалавекі (145 мужчын і 117 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Сандыктаўскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]]</text>
      <sha1>0acsyey1k5fn70dvu1209v2cty45qr8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Сандыктаўскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>545846</id>
    <revision>
      <id>5182151</id>
      <parentid>5179763</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4195" sha1="onn9icqdg3sgwiga9jw99c951p454h4" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Сандыктаўскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Арбузінка (Акмолінская вобласць)|Арбузінка]] •}}
{{nobr| ''[[Ашулы]]'' •}}
{{nobr| [[Багародка]] •}}
{{nobr| [[Багаслоўка (Акмолінская вобласць)|Багаслоўка]] •}}
{{nobr| [[Байдалы (Акмолінская вобласць)|Байдалы]] •}}
{{nobr| [[Балкашына (Акмолінская вобласць)|Балкашына]] •}}
{{nobr| [[Баракпай]] •}}
{{nobr| [[Белгародскае (Акмолінская вобласць)|Белгародскае]] •}}
{{nobr| [[Быстрымаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Бярозаўка (Акмолінская вобласць)|Бярозаўка]]'' •}}
{{nobr| [[Васільеўка (Акмолінская вобласць)|Васільеўка]] •}}
{{nobr| [[Гранікоўка]] •}}
{{nobr| [[Дарогінка (Акмолінская вобласць)|Дарогінка]] •}}
{{nobr| [[Жыланды (Акмолінская вобласць)|Жыланды]] •}}
{{nobr| [[Каменка (Сандыктаўскі раён)|Каменка]] •}}
{{nobr| [[Красная Паляна (Акмолінская вобласць)|Красная Паляна]] •}}
{{nobr| [[Кумдыколь]] •}}
{{nobr| [[Кызыл Казахстан]] •}}
{{nobr| [[Лясгас (Акмолінская вобласць)|Лясгас]] •}}
{{nobr| [[Лясное (Акмолінская вобласць)|Лясное]] •}}
{{nobr| [[Мадэніет (Сандыктаўскі раён)|Мадэніет]] •}}
{{nobr| [[Максімаўка (Сандыктаўскі раён)|Максімаўка]] •}}
{{nobr| [[Маралды (Акмолінская вобласць)|Маралды]] •}}
{{nobr| [[Меньшыкаўка]] •}}
{{nobr| [[Міхайлаўка (Сандыктаўскі раён)|Міхайлаўка]] •}}
{{nobr| ''[[Навадобрынка]]'' •}}
{{nobr| [[Навасёлаўка (Сандыктаўскі раён)|Навасёлаўка]] •}}
{{nobr| [[Нованікольскае (Акмолінская вобласць)|Нованікольскае]] •}}
{{nobr| [[Новараманаўка (Акмолінская вобласць)|Новараманаўка]] •}}
{{nobr| [[Новы Гарадок (Акмолінская вобласць)|Новы Гарадок]] •}}
{{nobr| [[Петрыкоўка (Акмолінская вобласць)|Петрыкоўка]] •}}
{{nobr| [[Праабражэнка (Сандыктаўскі раён)|Праабражэнка]] •}}
{{nobr| [[Прыазёрнае (Акмолінская вобласць)|Прыазёрнае]] •}}
{{nobr| [[Пятроўка (Сандыктаўскі раён)|Пятроўка]] •}}
{{nobr| [[Раздольнае (Сандыктаўскі раён)|Раздольнае]] •}}
{{nobr| [[Рачное (Сандыктаўскі раён)|Рачное]] •}}
{{nobr| [[Сандыктау (сяло)|Сандыктау]] •}}
{{nobr| [[Смольнае (Акмолінская вобласць)|Смольнае]] •}}
{{nobr| [[Спаскае (Акмолінская вобласць)|Спаскае]] •}}
{{nobr| [[Тучнае (Акмолінская вобласць)|Тучнае]] •}}
{{nobr| [[Уладзіміраўка (Сандыктаўскі раён)|Уладзіміраўка]] •}}
{{nobr| [[Улан (Акмолінская вобласць)|Улан]] •}}
{{nobr| [[Хлебнае (Акмолінская вобласць)|Хлебнае]] •}}
{{nobr| [[Шашке]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>onn9icqdg3sgwiga9jw99c951p454h4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каргалжын</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546000</id>
    <revision>
      <id>5182166</id>
      <parentid>4978199</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:52:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="2gmlqjmz62bsj1cqwj676y2hxo592be" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Каргалжын''' ({{lang-kz|Қорғалжын}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Каргалжынскай сельскай акругі. Код КАТА — 116030100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 5717 чалавек (2821 мужчына і 2896 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 4161 чалавек (2030 мужчын і 2131 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>2gmlqjmz62bsj1cqwj676y2hxo592be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай (Каргалжынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546001</id>
    <revision>
      <id>5182157</id>
      <parentid>4976834</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:47:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="93fz85kfsi2a82ufeotgn14ufemiqxn" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Абай}}
{{НП-Казахстан}}
'''Абай''' ({{lang-kz|Абай}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каргалжынскай сельскай акругі. Код КАТА — 116030200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 320 чалавек (212 мужчын і 108 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 83 чалавекі (46 мужчын і 37 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>93fz85kfsi2a82ufeotgn14ufemiqxn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Біртабан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546002</id>
    <revision>
      <id>5182161</id>
      <parentid>4977418</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2058" sha1="r9gdlqcncdstpqq8t1w0x73oozabd62" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Біртабан''' ({{lang-kz|Біртабан}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каргалжынскай сельскай акругі. Код КАТА — 116030300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 144 чалавекі (75 мужчын і 69 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 23 чалавекі (12 мужчын і 11 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>r9gdlqcncdstpqq8t1w0x73oozabd62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уркендэу (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546003</id>
    <revision>
      <id>5182200</id>
      <parentid>4980852</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:52:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2101" sha1="ntulfnu2avkn9soy8h4ow4d664d46ps" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Уркендэу}}
{{НП-Казахстан}}
'''Уркендэу''' ({{lang-kz|Өркендеу}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Амангельдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116033100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 851 чалавек (426 мужчын і 425 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 489 чалавек (249 мужчын і 240 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>ntulfnu2avkn9soy8h4ow4d664d46ps</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жумай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546004</id>
    <revision>
      <id>5182164</id>
      <parentid>4977807</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:51:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2050" sha1="5cjipyp835vh3n3ssnplxpsnyct6d0y" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жумай''' ({{lang-kz|Жұмай}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Амангельдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116033300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 280 чалавек (154 мужчыны і 126 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 137 чалавек (75 мужчын і 62 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>5cjipyp835vh3n3ssnplxpsnyct6d0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыкты</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546005</id>
    <revision>
      <id>5182160</id>
      <parentid>4977156</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:49:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2187" sha1="4j3gpvjo25bq4mvh737ad6s4fuer5lw" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Арыкты''' ({{lang-kz|Арықты}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Арыкцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 39 км на ўсход ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116035100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1328 чалавек (632 мужчыны і 696 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 911 чалавек (439 мужчын і 472 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>4j3gpvjo25bq4mvh737ad6s4fuer5lw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Култай (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546006</id>
    <revision>
      <id>5182173</id>
      <parentid>4978800</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:55:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="70nbhhh9tg3rkpxjg8aw8j9fqun253t" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Култай}}
{{НП-Казахстан}}
'''Култай''' ({{lang-kz|Күлтай}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Арыкцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116035200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 78 чалавек (41 мужчына і 37 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 45 чалавек (26 мужчын і 19 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>70nbhhh9tg3rkpxjg8aw8j9fqun253t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Садырбай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546007</id>
    <revision>
      <id>5182196</id>
      <parentid>4979376</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:50:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2176" sha1="ko14d59ymrx1wh7x3nxkroazf8rvyv0" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Садырбай''' ({{lang-kz|Садырбай}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Арыкцінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 23 км на ўсход ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116035400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 114 чалавекі (51 мужчына і 63 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 60 чалавек (29 мужчын і 31 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>ko14d59ymrx1wh7x3nxkroazf8rvyv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сулыколь (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546008</id>
    <revision>
      <id>5182198</id>
      <parentid>4979524</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2081" sha1="mu9jkkoxa493zy1uqww5eb2yv3uwwal" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Сулыколь}}
{{НП-Казахстан}}
'''Сулыколь''' ({{lang-kz|Сулыкөл}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Арыкцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116035500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 502 чалавекі (255 мужчын і 247 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=21 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 86 чалавек (44 мужчыны і 42 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>mu9jkkoxa493zy1uqww5eb2yv3uwwal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенбідайык</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546009</id>
    <revision>
      <id>5182168</id>
      <parentid>4978269</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кенбідаік]] у [[Кенбідайык]]</comment>
      <origin>4978269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3948" sha1="kvlll18yuixil3pqukitc4np7p9ecc1" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Кенбідаік
 |казахская назва      = Кеңбидайық
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Акмолінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Каргалжынскі раён
 |раён у табліцы         = Каргалжынскі раён{{!}}Каргалжынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Кенбідаікская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Кенбідаікская сельская акруга{{!}}Кенбідаікская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 479
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 116037100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Кенбідаік''' ({{lang-kz|Кеңбидайық}}) — сяло ў [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кенбідаікскай сельскай акругі. Код КАТА — 116037100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1124 чалавекі (563 мужчыны і 561 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 479 чалавек (229 мужчын і 250 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>kvlll18yuixil3pqukitc4np7p9ecc1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182170</id>
      <parentid>5182168</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="mpji8cj1cvjg2moycf8achnrw5t4abu" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кенбідаыйк''' ({{lang-kz|Кеңбидайық}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кенбідаікскай сельскай акругі. Код КАТА — 116037100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1124 чалавекі (563 мужчыны і 561 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 479 чалавек (229 мужчын і 250 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>mpji8cj1cvjg2moycf8achnrw5t4abu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Екпіндзі (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546010</id>
    <revision>
      <id>5182162</id>
      <parentid>4977610</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2088" sha1="k7m30r2942b40iphsednfhgptod57z2" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Екпіндзі}}
{{НП-Казахстан}}
'''Екпіндзі''' ({{lang-kz|Екпінді}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кенбідаікскай сельскай акругі. Код КАТА — 116037200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 118 чалавек (60 мужчын і 58 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 54 чалавекі (25 мужчын і 29 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>k7m30r2942b40iphsednfhgptod57z2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майшукыр</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546011</id>
    <revision>
      <id>5182187</id>
      <parentid>4978955</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:48:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Майшукур]] у [[Майшукыр]]: памылка</comment>
      <origin>4978955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4066" sha1="ftllaos8imeb12idripxzr6png8gjli" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Майшукур
 |казахская назва      = Майшұқыр
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = 50 |lat_min = 43 |lat_sec = 53.41  |lon_deg = 69 |lon_min = 59 |lon_sec = 16.07
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Акмолінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Каргалжынскі раён
 |раён у табліцы         = Каргалжынскі раён{{!}}Каргалжынскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Камунарская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Камунарская сельская акруга{{!}}Камунарская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 209
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 116039100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Майшукур''' ({{lang-kz|Майшұқыр}}) — сяло ў [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Камунарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 17 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116039100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 461 чалавек (246 мужчын і 215 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 209 чалавек (108 мужчын і 101 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>ftllaos8imeb12idripxzr6png8gjli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182191</id>
      <parentid>5182187</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:49:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="6vn7asleawyr377gap026crgfzb844b" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Майшукур''' ({{lang-kz|Майшұқыр}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Камунарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 17 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116039100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 461 чалавек (246 мужчын і 215 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 209 чалавек (108 мужчын і 101 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>6vn7asleawyr377gap026crgfzb844b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182194</id>
      <parentid>5182191</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:49:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2185" sha1="6wh28uo4bfpbt02p6aoqei74jmwlqke" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Майшукыр''' ({{lang-kz|Майшұқыр}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Камунарскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 17 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116039100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 461 чалавек (246 мужчын і 215 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 209 чалавек (108 мужчын і 101 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>6wh28uo4bfpbt02p6aoqei74jmwlqke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кумколь (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546012</id>
    <revision>
      <id>5182186</id>
      <parentid>4978807</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5182186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2082" sha1="bfq3f45ov2mbsgxpagjl0rwn3785ans" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кумколь}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кумколь''' ({{lang-kz|Құмкөл}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Камунарскай сельскай акругі. Код КАТА — 116039300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 127 чалавек (73 мужчыны і 54 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 64 чалавекі (37 мужчын і 27 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>bfq3f45ov2mbsgxpagjl0rwn3785ans</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жантэке</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546013</id>
    <revision>
      <id>5182163</id>
      <parentid>4977762</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2196" sha1="0wgkccfusr2gcz6ncj110y4hc3spfkt" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Жантэке''' ({{lang-kz|Жантеке}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Карашалгінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 25 км на поўнач ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116041100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1425 чалавек (733 мужчыны і 692 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 813 чалавекі (395 мужчын і 418 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>0wgkccfusr2gcz6ncj110y4hc3spfkt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Каргалы (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546014</id>
    <revision>
      <id>5182167</id>
      <parentid>4978200</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2086" sha1="7uge6a7jv203cdz6vftj0l2m21lwjsi" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Каргалы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Каргалы''' ({{lang-kz|Қарғалы}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карашалгінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116041200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 177 чалавек (97 мужчын і 80 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 74 чалавекі (45 мужчын і 29 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>7uge6a7jv203cdz6vftj0l2m21lwjsi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Уялы (Каргалжынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546015</id>
    <revision>
      <id>5182204</id>
      <parentid>4980887</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2194" sha1="m7yd8luhfs1x1qhr4ody3bt349r3tg3" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Уялы}}
{{НП-Казахстан}}
'''Уялы''' ({{lang-kz|Ұялы}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Карашалгінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 23 км на ўсход ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116041400&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 279 чалавек (142 мужчыны і 137 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 105 чалавек (58 мужчын і 47 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>m7yd8luhfs1x1qhr4ody3bt349r3tg3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алмас (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546016</id>
    <revision>
      <id>5182159</id>
      <parentid>4977071</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:48:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2072" sha1="bb73cs33lovmarirysy7dxjeao2cf52" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Алмас}}
{{НП-Казахстан}}
'''Алмас''' ({{lang-kz|Алмас}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылсайскай сельскай акругі. Код КАТА — 116045200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 89 чалавек (45 мужчын і 44 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 14 чалавек (8 мужчын і 6 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>bb73cs33lovmarirysy7dxjeao2cf52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушсарт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546017</id>
    <revision>
      <id>5182201</id>
      <parentid>4980877</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2045" sha1="t78iitsc5l1avo4uhjz1la79leidh6s" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Ушсарт''' ({{lang-kz|Үшсарт}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кызылсайскай сельскай акругі. Код КАТА — 116045500&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 282 чалавекі (150 мужчын і 132 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 233 чалавекі (125 мужчын і 108 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>t78iitsc5l1avo4uhjz1la79leidh6s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сабынды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546018</id>
    <revision>
      <id>5182195</id>
      <parentid>4979358</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:50:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="mei01xwdm5r6g05m2cw51jz8itzhxz8" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Сабынды''' ({{lang-kz|Сабынды}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Сабундзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116047100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1815 чалавек (908 мужчын і 907 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=19 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1300 чалавек (669 мужчын і 631 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>mei01xwdm5r6g05m2cw51jz8itzhxz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алгабас (Каргалжынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546019</id>
    <revision>
      <id>5182158</id>
      <parentid>4977057</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:47:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2091" sha1="0d22p9d427508l7n2bih9rgntlc99ac" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Алгабас}}
{{НП-Казахстан}}
'''Алгабас''' ({{lang-kz|Алғабас}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сабундзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116047200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 114 чалавекі (58 мужчын і 56 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=12 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 64 чалавекі (37 мужчын і 27 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>0d22p9d427508l7n2bih9rgntlc99ac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Караегін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546020</id>
    <revision>
      <id>5182165</id>
      <parentid>4978114</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2056" sha1="99mtvncpsulez5phzwrvd1cvr14j8y4" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Караегін''' ({{lang-kz|Қараегін}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Сабундзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 116047300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 493 чалавекі (236 мужчын і 257 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 430 чалавек (210 мужчын і 220 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>99mtvncpsulez5phzwrvd1cvr14j8y4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шалкар (Каргалжынскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546022</id>
    <revision>
      <id>5182205</id>
      <parentid>4980987</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2226" sha1="0csfsb2223kf20clfca92626h9ldivc" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Шалкар}}
{{НП-Казахстан}}
'''Шалкар''' ({{lang-kz|Шалқар}}) — [[аул]] у [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кызылсайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 29 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра пасёлка [[Каргалжын]]. Код КАТА — 116045100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 867 чалавек (447 мужчын і 420 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 455 чалавек (239 мужчын і 216 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Каргалжынскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Каргалжынскага раёна]]</text>
      <sha1>0csfsb2223kf20clfca92626h9ldivc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Каргалжынскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>546023</id>
    <revision>
      <id>5182172</id>
      <parentid>3751500</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:55:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="d8axsickjhyptrzji8v7cs7kfjodkqw" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Каргалжынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абай (Каргалжынскі раён)|Абай]] •}}
{{nobr| [[Алгабас (Каргалжынскі раён)|Алгабас]] •}}
{{nobr| [[Алмас (Акмолінская вобласць)|Алмас]] •}}
{{nobr| [[Арыкты]] •}}
{{nobr| [[Біртабан]] •}}
{{nobr| [[Екпіндзі (Акмолінская вобласць)|Екпіндзі]] •}}
{{nobr| [[Жантэке]] •}}
{{nobr| [[Жумай]] •}}
{{nobr| [[Караегін]] •}}
{{nobr| [[Каргалжын]] •}}
{{nobr| [[Каргалы (Акмолінская вобласць)|Каргалы]] •}}
{{nobr| [[Кенбідайык]] •}}
{{nobr| [[Култай (Акмолінская вобласць)|Култай]] •}}
{{nobr| [[Кумколь (Акмолінская вобласць)|Кумколь]] •}}
{{nobr| [[Майшукур]] •}}
{{nobr| [[Сабынды]] •}}
{{nobr| [[Садырбай]] •}}
{{nobr| [[Сулыколь (Акмолінская вобласць)|Сулыколь]] •}}
{{nobr| [[Уркендэу (Акмолінская вобласць)|Уркендэу]] •}}
{{nobr| [[Ушсарт]] •}}
{{nobr| [[Уялы (Каргалжынскі раён)|Уялы]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Каргалжынскі раён)|Шалкар]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>d8axsickjhyptrzji8v7cs7kfjodkqw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182192</id>
      <parentid>5182172</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:49:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1862" sha1="8ke5q0etfvaio7ha6eiep98mlbsmnmg" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Каргалжынскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Каргалжынскі раён|Каргалжынскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Абай (Каргалжынскі раён)|Абай]] •}}
{{nobr| [[Алгабас (Каргалжынскі раён)|Алгабас]] •}}
{{nobr| [[Алмас (Акмолінская вобласць)|Алмас]] •}}
{{nobr| [[Арыкты]] •}}
{{nobr| [[Біртабан]] •}}
{{nobr| [[Екпіндзі (Акмолінская вобласць)|Екпіндзі]] •}}
{{nobr| [[Жантэке]] •}}
{{nobr| [[Жумай]] •}}
{{nobr| [[Караегін]] •}}
{{nobr| [[Каргалжын]] •}}
{{nobr| [[Каргалы (Акмолінская вобласць)|Каргалы]] •}}
{{nobr| [[Кенбідайык]] •}}
{{nobr| [[Култай (Акмолінская вобласць)|Култай]] •}}
{{nobr| [[Кумколь (Акмолінская вобласць)|Кумколь]] •}}
{{nobr| [[Майшукыр]] •}}
{{nobr| [[Сабынды]] •}}
{{nobr| [[Садырбай]] •}}
{{nobr| [[Сулыколь (Акмолінская вобласць)|Сулыколь]] •}}
{{nobr| [[Уркендэу (Акмолінская вобласць)|Уркендэу]] •}}
{{nobr| [[Ушсарт]] •}}
{{nobr| [[Уялы (Каргалжынскі раён)|Уялы]] •}}
{{nobr| [[Шалкар (Каргалжынскі раён)|Шалкар]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ke5q0etfvaio7ha6eiep98mlbsmnmg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дзяржавінск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546193</id>
    <revision>
      <id>5182231</id>
      <parentid>4977584</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1079" sha1="pgamdi5maejmvdy20vndvs28i7kr1lq" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Дзяржавінск''' — [[горад]] у [[Казахстан]]е, раённы цэнтр [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскага раёна]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]].
Заснаваны ў 1956 годзе. Горад з 1966 года. размешчаны на захадзе Акмjлінскай вобласці на левым беразе ракі Ішым. Клімат кантынентальны, засушлівы, з гарачым і засушлівым летам і халоднай зімой. Сярэднясутачная тэмпература ліпеня 22,5 °C, студзеня −18,3 °. Шматгадовая норма ападкаў — 262 мм.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Гарады Акмолінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>pgamdi5maejmvdy20vndvs28i7kr1lq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182232</id>
      <parentid>5182231</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:52:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1135" sha1="p9j2diab8ovt60hy2sevcf9a3yb5rqi" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Дзяржавінск''' — [[горад]] у [[Казахстан]]е, раённы цэнтр [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскага раёна]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]].
Заснаваны ў 1956 годзе. Горад з 1966 года. размешчаны на захадзе Акмjлінскай вобласці на левым беразе ракі Ішым. Клімат кантынентальны, засушлівы, з гарачым і засушлівым летам і халоднай зімой. Сярэднясутачная тэмпература ліпеня 22,5 °C, студзеня −18,3 °. Шматгадовая норма ападкаў — 262 мм.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Гарады Акмолінскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>p9j2diab8ovt60hy2sevcf9a3yb5rqi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Атраднае (Жаркаінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546198</id>
    <revision>
      <id>5182235</id>
      <parentid>4977180</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:00:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2087" sha1="fxu855l93kpkj5pvuksgm8a6bpetsm8" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Атраднае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Атраднае''' ({{lang-kz|Отрадное}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Атраднай сельскай акругі. Код КАТА — 115431100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 772 чалавекі (386 мужчын і 386 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 474 чалавекі (243 мужчыны і 231 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>fxu855l93kpkj5pvuksgm8a6bpetsm8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенскае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546199</id>
    <revision>
      <id>5182261</id>
      <parentid>4978713</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:09:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2158" sha1="3nf58yhh3wb3hj1us38b4i79k1myeyj" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кенское''' ({{lang-kz|Кенское}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Атраднай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 26 км на поўнач ад цэнтра горада [[Дзяржавінск]]а. Код КАТА — 115431200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 325 чалавек (165 мужчын і 160 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 266 чалавек (133 мужчыны і 133 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>3nf58yhh3wb3hj1us38b4i79k1myeyj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бірсуат (Жаркаінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546200</id>
    <revision>
      <id>5182239</id>
      <parentid>4977416</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:02:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2085" sha1="1zs5kt23ci5cpjlepzou5vpqf8cjxhq" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Бірсуат}}
{{НП-Казахстан}}
'''Бірсуат''' ({{lang-kz|Бірсуат}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Бірсуацкай сельскай акругі. Код КАТА — 115437100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 712 чалавек (343 мужчыны і 369 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 632 чалавекі (301 мужчына і 331 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>1zs5kt23ci5cpjlepzou5vpqf8cjxhq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Баранкуль</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546201</id>
    <revision>
      <id>5182237</id>
      <parentid>4977283</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:02:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="ddcg6ir23c296kbkj2vzgv2ovyw2k00" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Баранкуль''' ({{lang-kz|Баранкөл}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Баранкульскай сельскай акругі. Код КАТА — 115437102&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 631 чалавек (313 мужчын і 318 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 231 чалавек (120 мужчын і 111 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>ddcg6ir23c296kbkj2vzgv2ovyw2k00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Гастэла (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546202</id>
    <revision>
      <id>5182248</id>
      <parentid>4977522</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:05:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="lln4tess5koedthdb527oqpxtpi5xt2" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Гастэла}}
{{НП-Казахстан}}
'''Гастэла''' ({{lang-kz|Гастелло}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Гастэлаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 6 км на поўнач ад цэнтра горада [[Дзяржавінск]]а. Код КАТА — 115439100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 929 чалавек (474 мужчыны і 455 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 770 чалавек (385 мужчын і 385 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>lln4tess5koedthdb527oqpxtpi5xt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Далабай</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546203</id>
    <revision>
      <id>5182249</id>
      <parentid>4977540</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:05:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2041" sha1="ln26g5i056f75b4ke54hqxxy4jught8" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Далабай''' ({{lang-kz|Далабай}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Далабайскай сельскай акругі. Код КАТА — 115441100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 898 чалавек (430 мужчын і 468 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 365 чалавек (193 мужчыны і 172 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>ln26g5i056f75b4ke54hqxxy4jught8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Жанадала (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546204</id>
    <revision>
      <id>5182256</id>
      <parentid>4977722</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:08:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2083" sha1="i4nrk2nqz4upsg58o7pb3a9310bvkty" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Жанадала}}
{{НП-Казахстан}}
'''Жанадала''' ({{lang-kz|Жаңадала}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Жанадалінскай сельскай акругі. Код КАТА — 115443000&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 674 чалавекі (330 мужчын і 344 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 105 чалавек (53 мужчыны і 52 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>i4nrk2nqz4upsg58o7pb3a9310bvkty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасты-Талды</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546205</id>
    <revision>
      <id>5182280</id>
      <parentid>4979673</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:17:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2204" sha1="lc1xo9983iz0dko3g65j7bvu2mamy81" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Тасты-Талды''' ({{lang-kz|Тасты-Талды}}) — аул у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Жанадалінскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 48 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада [[Дзяржавінск]]а. Код КАТА — 115443100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1338 чалавек (632 мужчыны і 706 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 692 чалавекі (341 мужчына і 351 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>lc1xo9983iz0dko3g65j7bvu2mamy81</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Зернаградскае</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546206</id>
    <revision>
      <id>5182259</id>
      <parentid>4977870</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2111" sha1="3cd9cdj4xmlr4i4f3xhfvj4s14zq16m" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Зернаградскае''' ({{lang-kz|Зерноградское}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Зернаградскай сельскай акругі. Код КАТА — 115443300&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 662 чалавекі (325 мужчын і 337 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 365 чалавек (174 мужчыны і 191 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>3cd9cdj4xmlr4i4f3xhfvj4s14zq16m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Костычава (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546207</id>
    <revision>
      <id>5182262</id>
      <parentid>4978746</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2239" sha1="1cfskejaiahybixv7h29jx3pdov7xb8" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Костычава}}
{{НП-Казахстан}}
'''Костычава''' ({{lang-kz|Костычево}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Костычаўскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 28 км на паўночны захад ад цэнтра горада [[Дзяржавінск]]а. Код КАТА — 115451100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 551 чалавек (275 мужчын і 276 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 478 чалавек (246 мужчын і 232 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>1cfskejaiahybixv7h29jx3pdov7xb8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Данское (Жаркаінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546208</id>
    <revision>
      <id>5182252</id>
      <parentid>4977553</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:06:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2073" sha1="lj9faax7m50bwsa19ah4d58whs3vqro" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Данское}}
{{НП-Казахстан}}
'''Данское''' ({{lang-kz|Донское}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Костычаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 115451200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 408 чалавек (193 мужчыны і 215 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 237 чалавек (115 мужчын і 122 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>lj9faax7m50bwsa19ah4d58whs3vqro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Маяк (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546209</id>
    <revision>
      <id>5182268</id>
      <parentid>4979022</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:13:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2069" sha1="sx99ag9ffictwfmwfr1v9p8xdm8usgj" xml:space="preserve">{{Значэнні|2=Маяк}}
{{НП-Казахстан}}
'''Маяк''' ({{lang-kz|Маяк}}) — скасаваны [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Костычаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 115451205&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 235 чалавек (114 мужчын і 121 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 4 чалавекі (3 мужчыны і 1 жанчына)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>sx99ag9ffictwfmwfr1v9p8xdm8usgj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кумсуат (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546210</id>
    <revision>
      <id>5182264</id>
      <parentid>4978808</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2120" sha1="hflzmtdqmu24k1hkwrjqz6mhpd3dxxx" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Кумсуат}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кумсуат''' ({{lang-kz|Құмсуат}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Кумсуацкай сельскай акругі. Код КАТА — 115453100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 860 чалавек (436 мужчын і 424 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 405 чалавек (211 мужчын і 194 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>hflzmtdqmu24k1hkwrjqz6mhpd3dxxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Львоўскае (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546211</id>
    <revision>
      <id>5182266</id>
      <parentid>4978921</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:13:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="5hernbkhbsyyq7pm7fmkjd89ry5h2q9" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Львоўскае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Львоўскае''' ({{lang-kz|Львовское}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Львоўскай сельскай акругі. Код КАТА — 115454100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 764 чалавекі (364 мужчыны і 400 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 371 чалавек (179 мужчын і 192 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>5hernbkhbsyyq7pm7fmkjd89ry5h2q9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нахімаўка (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546212</id>
    <revision>
      <id>5182271</id>
      <parentid>4979096</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:14:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2130" sha1="o7fyqpmmfvhxt17oop23zumddy8oezn" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Нахімаўка}}
{{НП-Казахстан}}
'''Нахімаўка''' ({{lang-kz|Нахимовка}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Нахімаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 115455100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 795 чалавек (382 мужчыны і 413 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 339 чалавек (167 мужчын і 172 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>o7fyqpmmfvhxt17oop23zumddy8oezn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Прыгараднае (Жаркаінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546213</id>
    <revision>
      <id>5182276</id>
      <parentid>5163352</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:15:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2089" sha1="38w4tjm8kn5v903rz2yy67wjikqevxx" xml:space="preserve">{{значэнні2|Прыгараднае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Пригараднае''' ({{lang-kz|Пригородное}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 115463100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 885 чалавек (486 мужчын і 399 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 685 чалавек (338 мужчын і 347 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>38w4tjm8kn5v903rz2yy67wjikqevxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Западнае (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546214</id>
    <revision>
      <id>5182257</id>
      <parentid>4977853</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:08:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2089" sha1="idjvp6l08ui3ycnfjoj2jmg2m5hstn0" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Западнае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Западнае''' ({{lang-kz|Западное}}) — скасаваны [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Прыгараднай сельскай акругі. Код КАТА — 115463105&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 378 чалавек (178 мужчын і 200 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 30 чалавек (15 мужчын і 15 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>idjvp6l08ui3ycnfjoj2jmg2m5hstn0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пяцігорскае (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546215</id>
    <revision>
      <id>5182277</id>
      <parentid>4979270</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:16:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2135" sha1="i7b4p4mvmh3haqhthq9ehimfexiween" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Пяцігорскае}}
{{НП-Казахстан}}
'''Пяцігорскае''' ({{lang-kz|Пятигорское}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Пяцігорскай сельскай акругі. Код КАТА — 115465100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 797 чалавек (381 мужчына і 416 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 551 чалавек (268 мужчын і 283 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>i7b4p4mvmh3haqhthq9ehimfexiween</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасаткель (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546216</id>
    <revision>
      <id>5182278</id>
      <parentid>4979657</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2089" sha1="5kfx707cwbpzvagcetxi8ma7kls4l27" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Тасаткель}}
{{НП-Казахстан}}
'''Тасаткель''' ({{lang-kz|Тасөткел}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Тасаткельскай сельскай акругі. Код КАТА — 115469100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 732 чалавекі (359 мужчын і 373 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 344 чалавекі (178 мужчын і 166 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>5kfx707cwbpzvagcetxi8ma7kls4l27</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тасуат (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546217</id>
    <revision>
      <id>5182281</id>
      <parentid>4979676</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:18:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="nxyrqkelm3b5jaxoake6wbikxcau7er" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Тасуат}}
{{НП-Казахстан}}
'''Тасуат''' ({{lang-kz|Тассуат}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Тасуацкай сельскай акругі. Код КАТА — 115471100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 623 чалавекі (305 мужчын і 318 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 376 чалавек (189 мужчын і 187 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>nxyrqkelm3b5jaxoake6wbikxcau7er</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валіханаў (Жаркаінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546218</id>
    <revision>
      <id>5182241</id>
      <parentid>4977477</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Валіханава (Жаркаінскі раён)]] у [[Валіханаў (Жаркаінскі раён)]]: памылка</comment>
      <origin>4977477</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3967" sha1="h75jyjhq76dnndfmyfv9k6e2ymxea6h" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Валіханава}}
{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Валіханава
 |казахская назва      = Уәлиханов
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Акмолінская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Акмолінская вобласць{{!}}Акмолінская 
 |від раёна              = 
 |раён                   = Жаркаінскі раён
 |раён у табліцы         = Жаркаінскі раён{{!}}Жаркаінскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Валіханаўская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Валіханаўская сельская акруга{{!}}Валіханаўская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 659
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 115473100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Валіханава''' ({{lang-kz|Уәлиханов}}) — сяло ў [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Валіханаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 115473100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 757 чалавек (393 мужчыны і 364 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 659 чалавек (323 мужчыны і 336 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>h75jyjhq76dnndfmyfv9k6e2ymxea6h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182244</id>
      <parentid>5182241</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:04:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2099" sha1="lp4wodzs04wh5a6753yn4a4xjwxp1d1" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Валіханаў}}
{{НП-Казахстан}}
'''Валіханаў''' ({{lang-kz|Уәлиханов}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Валіханаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 115473100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 757 чалавек (393 мужчыны і 364 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 659 чалавек (323 мужчыны і 336 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>lp4wodzs04wh5a6753yn4a4xjwxp1d1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Дастык (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546219</id>
    <revision>
      <id>5182254</id>
      <parentid>4977563</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2065" sha1="k0evfkf8qxdt0scb38yfo0xx3vvifmv" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Дастык}}
{{НП-Казахстан}}
'''Дастык''' ({{lang-kz|Достық}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Валіханаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 115473200&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 174 чалавекі (87 мужчын і 87 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 177 чалавек (82 мужчыны і 95 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>k0evfkf8qxdt0scb38yfo0xx3vvifmv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ушкарасу (Акмолінская вобласць)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546220</id>
    <revision>
      <id>5182282</id>
      <parentid>4980874</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:18:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2121" sha1="20j4rc5z7qr2piwx482eo6uxis5v9t0" xml:space="preserve">{{Значэнні2|Ушкарасу}}
{{НП-Казахстан}}
'''Ушкарасу''' ({{lang-kz|Үшқарасу}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт Ушкарасускай сельскай акругі. Код КАТА — 115475100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 706 чалавек (340 мужчын і 366 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 310 чалавек (160 мужчын і 150 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>20j4rc5z7qr2piwx482eo6uxis5v9t0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шайындыколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>546221</id>
    <revision>
      <id>5182285</id>
      <parentid>4980968</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="k64f2st3gyw1ua97dv1ebl2tgshiztn" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Шайындыколь''' ({{lang-kz|Шойындыкөл}}) — [[аул]] у [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Шайындыкольскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 98 км на паўднёвы ўсход ад цэнтра горада [[Дзяржавінск]]а. Код КАТА — 115479100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 851 чалавек (441 мужчына і 410 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 248 чалавек (133 мужчыны і 115 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Жаркаінскага раёна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Жаркаінскага раёна]]</text>
      <sha1>k64f2st3gyw1ua97dv1ebl2tgshiztn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Жаркаінскага раёна</title>
    <ns>10</ns>
    <id>546303</id>
    <revision>
      <id>5182246</id>
      <parentid>3751488</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:04:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2455" sha1="pbg39xbr9ul6p0p30qq0t1o7zuomv1i" xml:space="preserve">{{навігацыйная паласа
|імя         = НП Жаркаінскага раёна
|колер        = 
|загаловак = Населеныя пункты [[Жаркаінскі раён|Жаркаінскага раёна]] [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]]
|утрыманне =
{{nobr| [[Атраднае (Жаркаінскі раён)|Атраднае]] •}}
{{nobr| [[Баранкуль]] •}}
{{nobr| [[Бірсуат (Жаркаінскі раён)|Бірсуат]] •}}
{{nobr| [[Валіханаў (Жаркаінскі раён)|Валіханаў]] •}}
{{nobr| [[Гастэла (Акмолінская вобласць)|Гастэла]] •}}
{{nobr| [[Далабай]] •}}
{{nobr| [[Дзяржавінск]] •}}
{{nobr| [[Данское (Жаркаінскі раён)|Данское]] •}}
{{nobr| [[Дастык (Акмолінская вобласць)|Дастык]] •}}
{{nobr| [[Жанадала (Акмолінская вобласць)|Жанадала]] •}}
{{nobr| ''[[Западнае (Акмолінская вобласць)|Западнае]]'' •}}
{{nobr| [[Зернаградскае]] •}}
{{nobr| [[Кенскае]] •}}
{{nobr| [[Костычава (Акмолінская вобласць)|Костычава]] •}}
{{nobr| [[Кумсуат (Акмолінская вобласць)|Кумсуат]] •}}
{{nobr| [[Львоўскае (Акмолінская вобласць)|Львоўскае]] •}}
{{nobr| ''[[Маяк (Акмолінская вобласць)|Маяк]]'' •}}
{{nobr| [[Нахімаўка (Акмолінская вобласць)|Нахімаўка]] •}}
{{nobr| [[Прыгараднае (Жаркаінскі раён)|Прыгараднае]] •}}
{{nobr| [[Пяцігорскае (Акмолінская вобласць)|Пяцігорскае]] •}}
{{nobr| [[Тасаткель (Акмолінская вобласць)|Тасаткель]] •}}
{{nobr| [[Тасты-Талды]] •}}
{{nobr| [[Тасуат (Акмолінская вобласць)|Тасуат]] •}}
{{nobr| [[Ушкарасу (Акмолінская вобласць)|Ушкарасу]] •}}
{{nobr| [[Шайындыколь]] }}
}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Акмолінская вобласць]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pbg39xbr9ul6p0p30qq0t1o7zuomv1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кумколь (Тарбагатайскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>549981</id>
    <revision>
      <id>5182174</id>
      <parentid>4978805</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кумголь (Тарбагатайскі раён)]] у [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)]]: памылка, ёсць Кумколь у Акмолінскай вобласці</comment>
      <origin>4978805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="l9g1wrootmluuttj51hei6u7xbo5rik" xml:space="preserve">{{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан
 |статус                  = сяло
 |беларуская назва        = Кумголь
 |казахская назва      = Құмкөл
 |герб                    = 
 |сцяг                    = 
  |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
  |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
  |CoordScale             = 25000
 |рэгіён                  = Усходне-Казахстанская вобласць
 |рэгіён у табліцы        = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская
 |від раёна              = 
 |раён                   = Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)
 |раён у табліцы         = Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць){{!}}Тарбагатайскі
 |від селішча           = Сельская акруга
 |селішча               = Кумгольская сельская акруга
 |селішча ў табліцы     = Кумгольская сельская акруга{{!}}Кумгольская
 |унутраны падзел      = 
 |кіраўнік                   = 
 |дата заснавання          = 
 |першае згадванне       = 
 |ранейшыя імёны           = 
 |статус з                = 
 |плошча                 = 
 |від вышыні              = 
 |вышыня цэнтра НП        = 
  |насельніцтва              = {{падзенне}} 1210
  |год перапісу           = 2009
  |шчыльнасць              = 
  |нацыянальны склад    = 
  |канфесійны склад= 
  |этнахаронім            = 
 |паштовы індэкс         = 
 |тэлефонны код          = 
 |КАТА                    = 635853100
 |катэгорыя ў Commons     = 
 |сайт                    = 
}}
'''Кумголь''' ({{lang-kz|Құмкөл}}) — сяло ў [[Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарбагатайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кумгольскай сельскай акругі. Код КАТА — 635853100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1953 чалавекі (1007 мужчын і 946 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1210 чалавек (607 мужчын і 603 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці]]</text>
      <sha1>l9g1wrootmluuttj51hei6u7xbo5rik</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182177</id>
      <parentid>5182174</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:57:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2170" sha1="bgbqko877v8tvp52ddj9ybpmrocq629" xml:space="preserve">{{НП-Казахстан}}
'''Кумколь''' ({{lang-kz|Құмкөл}}) — [[аул]] у [[Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарбагатайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кумгольскай сельскай акругі. Код КАТА — 635853100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1953 чалавекі (1007 мужчын і 946 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1210 чалавек (607 мужчын і 603 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці]]</text>
      <sha1>bgbqko877v8tvp52ddj9ybpmrocq629</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182185</id>
      <parentid>5182177</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:47:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2207" sha1="m9yofgr4lll3k8eibp70dncdgdaky89" xml:space="preserve">{{значэнні2|Кумколь}}
{{НП-Казахстан}}
'''Кумколь''' ({{lang-kz|Құмкөл}}) — [[аул]] у [[Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарбагатайскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кумгольскай сельскай акругі. Код КАТА — 635853100&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Насельніцтва ==
У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1953 чалавекі (1007 мужчын і 946 жанчын)&lt;ref name=&quot;stat&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=8 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1210 чалавек (607 мужчын і 603 жанчыны)&lt;ref name=&quot;stat&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці]]</text>
      <sha1>m9yofgr4lll3k8eibp70dncdgdaky89</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці</title>
    <ns>10</ns>
    <id>550474</id>
    <revision>
      <id>5182178</id>
      <parentid>4703885</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:58:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>арфаграфія</comment>
      <origin>5182178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5173" sha1="mmflw4thx7ev2rzygaua89dd1o27rda" xml:space="preserve">{{Навігацыйная табліца
|імя                       = НП Тарбагатайскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці 
|navbar                    =
|state                     = autocollapse
|клас_спісаў               = hlist
|стыль_асноўнага_загалоўка = 
|загаловак                 = Населеныя пункты [[Тарбагатайскі раён (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тарбагатайскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]]
|выява                     = 
|стыль_цела                = 
|стыль_загалоўкаў          = 
|стыль_спісаў              =

|загаловак1                = Раённы цэнтр
|спіс1                     = сяло [[Аксуат (Тарбагатайскі раён)|Аксуат]]

|загаловак2                = Сельскія населеныя пункты
|спіс2                     =
* [[Айнабастау (Тарбагатайскі раён)|Айнабастау]]
* [[Айшылік]]
* [[Акала (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акала]]
* [[Акжар (Тарбагатайскі раён)|Акжар]]
* [[Акжол (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акжол]]
* [[Акмектэп (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акмектэп]]
* [[Алгабас (Тарбагатайскі раён)|Алгабас]]
* [[Асусай]]
* [[Атэген (Усходне-Казахстанская вобласць)|Атэген]]
* [[Ахметбулак]]
* [[Базарга]]
* [[Байтагас]]
* [[Даўлетбай (Тарбагатайскі раён)|Даулетбай]]
* [[Екпін]]
* [[Есім (Усходне-Казахстанская вобласць)|Есім]]
* [[Жаланаш (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жаланаш]]
* [[Жалгызтабе]]
* [[Жалкурылыс]]
* [[Жамбыл (Тарбагатайскі раён)|Жамбыл]]
* [[Жанаауыл (Тарбагатайскі раён)|Жанаауыл]]
* [[Жаналык (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жаналык]]
* [[Жанаталап (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жанаталап]]
* [[Жанацілеу]]
* [[Жангызтал]]
* [[Жантыкей]]
* [[Жэтыарал]]
* [[Кабанбай (Тарбагатайскі раён)|Кабанбай]]
* [[Кажакельды]]
* [[Казахстан (Тарбагатайскі раён)|Казахстан]]
* [[Какбастау (Тарбагатайскі раён)|Какбастау]]
* [[Какжол]]
* [[Какжыра (Тарбагатайскі раён)|Какжыра]]
* [[Кактубек (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кактубек]]
* [[Камысты (Усходне-Казахстанская вобласць)|Камысты]]
* [[Караой (Тарбагатайскі раён)|Караой]]
* [[Карасу (Тарбагатайскі раён)|Карасу]]
* [[Каргыба]]
* [[Кіндыкты]]
* [[Куйган (Тарбагатайскі раён)|Куйган]]
* [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)|Кумколь]]
* [[Кызбай]]
* [[Кызылжулдыз (Тарбагатайскі раён)|Кызылжулдыз]]
* [[Кызылкесек (Тарбагатайскі раён)|Кызылкесек]]
* [[Манырак]]
* [[Мурсалім]]
* [[Сагындык (Тарбагатайскі раён)|Сагындык]]
* [[Сарыален (Тарбагатайскі раён)|Сарыален]]
* [[Сатпаеў (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сатпаеў]]
* [[Серыктэс]]
* [[Сулутал]]
* [[Тамар (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тамар]]
* [[Танамырза]]
* [[Таўке (Усходне-Казахстанская вобласць)|Таўке]]
* [[Тугыл (Тарбагатайскі раён)|Тугыл]]
* [[Уштабэ (Тарбагатайскі раён)|Уштабэ]]
* [[Шалакарда]]
* [[Шарга (сяло)|Шарга]]
* [[Шэнгельды (Тарбагатайскі раён)|Шэнгельды]]

|загаловак3               = Скасаваныя сельскія населеныя пункты 
|спіс3                    =
* ''[[Армандастар]]''
* ''[[Сарыбулак (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сарыбулак]]''
* ''[[Уан]]''
* ''[[Чан (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чан]]''
* ''[[Шэтбагас]]''
}}&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Тарбагатайскі раён]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mmflw4thx7ev2rzygaua89dd1o27rda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1988 год у гісторыі літаратуры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>564948</id>
    <revision>
      <id>5181960</id>
      <parentid>5034831</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:54:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <origin>5181960</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="887" sha1="fx4syvyntvk6qyl5awj519wudpm6jwn" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|1988}}
'''[[1988]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1988 года}}

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Нагіб Махфуз]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[25 лістапада]]: [[Яўгенія Янішчыц]] (40) — беларускі паэтка.

{{Храналагічны пералік}}
{{зноскі}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1988 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>fx4syvyntvk6qyl5awj519wudpm6jwn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181961</id>
      <parentid>5181960</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:00:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Віталь Вольскі</comment>
      <origin>5181961</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="994" sha1="6hbnxjqxn5ol2vuercwtn5zoqaufj6v" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|1988}}
'''[[1988]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1988 года}}

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Нагіб Махфуз]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[22 жніўня]]: [[Віталь Вольскі]] (86) — беларускі пісьменнік.
* [[25 лістапада]]: [[Яўгенія Янішчыц]] (40) — беларускі паэтка.


{{Храналагічны пералік}}
{{зноскі}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1988 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>6hbnxjqxn5ol2vuercwtn5zoqaufj6v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181963</id>
      <parentid>5181961</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:03:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Сцяпан Гаўрусёў</comment>
      <origin>5181963</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1094" sha1="4xzg4089b2ikafm1wmhxb3d6xy393rk" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|1988}}
'''[[1988]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1988 года}}

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Нагіб Махфуз]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[12 сакавіка]]: [[Сцяпан Гаўрусёў]] (56) — беларускі паэт.
* [[22 жніўня]]: [[Віталь Вольскі]] (86) — беларускі пісьменнік.
* [[25 лістапада]]: [[Яўгенія Янішчыц]] (40) — беларускі паэтка.


{{Храналагічны пералік}}
{{зноскі}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1988 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>4xzg4089b2ikafm1wmhxb3d6xy393rk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181973</id>
      <parentid>5181963</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-38891-38</username>
        <id>170911</id>
      </contributor>
      <comment>Кастусь Кірэенка</comment>
      <origin>5181973</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1194" sha1="1fwam4jatgf44f01o0gx6386j3wpfx3" xml:space="preserve">{{Гады ў гісторыі літаратуры|1988}}
'''[[1988]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей.

== Падзеі ==

== Кнігі ==
{{Асноўная катэгорыя|Кнігі 1988 года}}

== Прэміі ==
* [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Нагіб Махфуз]].

== Нарадзіліся ==

== Памерлі ==
* [[12 сакавіка]]: [[Сцяпан Гаўрусёў]] (56) — беларускі паэт.
* [[22 жніўня]]: [[Віталь Вольскі]] (86) — беларускі пісьменнік.
* [[15 верасня]]: [[Кастусь Кірэенка]] (69) — беларускі паэт.
* [[25 лістапада]]: [[Яўгенія Янішчыц]] (40) — беларускі паэтка.


{{Храналагічны пералік}}
{{зноскі}}
==Спасылкі==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{Храналагічны пералік}}

[[Катэгорыя:1988 год у літаратуры| ]]
[[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]]</text>
      <sha1>1fwam4jatgf44f01o0gx6386j3wpfx3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чабурашка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>583505</id>
    <revision>
      <id>5181843</id>
      <parentid>3643955</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:19:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Чабурашка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1899" sha1="tqh7hp72q9h7sltn2p0fhg4xxf01wa1" xml:space="preserve">'''Чабурашка'''&amp;nbsp;— мульцяшны і літаратурны [[персанаж]], выдуманы расійскім пісьменнікам і сцэнарыстам [[Эдуард Мікалаевіч Успенскі |Эдуардам Успенскім]], адзін з галоўных герояў шэрагу [[літаратурны твор|літаратурных твораў]] і [[мультфільм]]аў.

Вонкава&amp;nbsp;— гэта істота з вялізнымі вухамі, вялікімі вочыма і карычневай поўсцю, што ходзіць на задніх лапах. Цяпер вядомы вобраз Чабурашкі упершыню з'явіўся ў мультфільме [[Раман Абелевіч Качаноў|Рамана Качанава]] «[[Кракадзіл Гена (мультфільм)|Кракадзіл Гена]]» (1969) і быў стварэны пры беспасярэднай учасці мастака-пастаноўшчыка фільма [[Леанід Аранавіч Шварцман|Леаніда Шварцмана]].

== Мультфільмы ==
Па матывах кнігі створана чатыры [[Мультыплікацыя|мультфільмы]]:
* «[[Кракадзіл Гена (мультфільм)|Кракадзіл Гена]]» ([[1969]]);
* «[[Чабурашка (мультфільм)|Чабурашка]]» ([[1971]]);
* «[[Шапакляк (мультфільм)|Шапакляк]]» ([[1974]]);
* «[[Чабурашка ідзе ў школу]]» ([[1983]]).

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Персанажы мультфільмаў]]
[[Катэгорыя:Персанажы анекдотаў]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя персанажы]]
[[Катэгорыя:Чабурашка]]</text>
      <sha1>tqh7hp72q9h7sltn2p0fhg4xxf01wa1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181855</id>
      <parentid>5181843</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:47:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>тэст шаблона-карткі персанажа</comment>
      <origin>5181855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1936" sha1="5ok1fmxq99wn6ujz0ianhc0873jntkd" xml:space="preserve">{{Картка персанажа}}

'''Чабурашка'''&amp;nbsp;— мульцяшны і літаратурны [[персанаж]], выдуманы расійскім пісьменнікам і сцэнарыстам [[Эдуард Мікалаевіч Успенскі |Эдуардам Успенскім]], адзін з галоўных герояў шэрагу [[літаратурны твор|літаратурных твораў]] і [[мультфільм]]аў.

Вонкава&amp;nbsp;— гэта істота з вялізнымі вухамі, вялікімі вочыма і карычневай поўсцю, што ходзіць на задніх лапах. Цяпер вядомы вобраз Чабурашкі упершыню з'явіўся ў мультфільме [[Раман Абелевіч Качаноў|Рамана Качанава]] «[[Кракадзіл Гена (мультфільм)|Кракадзіл Гена]]» (1969) і быў стварэны пры беспасярэднай учасці мастака-пастаноўшчыка фільма [[Леанід Аранавіч Шварцман|Леаніда Шварцмана]].

== Мультфільмы ==
Па матывах кнігі створана чатыры [[Мультыплікацыя|мультфільмы]]:
* «[[Кракадзіл Гена (мультфільм)|Кракадзіл Гена]]» ([[1969]]);
* «[[Чабурашка (мультфільм)|Чабурашка]]» ([[1971]]);
* «[[Шапакляк (мультфільм)|Шапакляк]]» ([[1974]]);
* «[[Чабурашка ідзе ў школу]]» ([[1983]]).

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Персанажы мультфільмаў]]
[[Катэгорыя:Персанажы анекдотаў]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя персанажы]]
[[Катэгорыя:Чабурашка]]</text>
      <sha1>5ok1fmxq99wn6ujz0ianhc0873jntkd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181858</id>
      <parentid>5181855</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181858</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1952" sha1="s37t3shg1xc435qap8aniu34u6omh9b" xml:space="preserve">{{Картка персанажа}}

'''Чабурашка'''&amp;nbsp;— мульцяшны і літаратурны [[персанаж]], выдуманы расійскім пісьменнікам і сцэнарыстам [[Эдуард Мікалаевіч Успенскі |Эдуардам Успенскім]], адзін з галоўных герояў шэрагу [[літаратурны твор|літаратурных твораў]], [[мультфільм]]аў і фільмаў.

Вонкава&amp;nbsp;— гэта істота з вялізнымі вухамі, вялікімі вочыма і карычневай поўсцю, што ходзіць на задніх лапах. Цяпер вядомы вобраз Чабурашкі упершыню з'явіўся ў мультфільме [[Раман Абелевіч Качаноў|Рамана Качанава]] «[[Кракадзіл Гена (мультфільм)|Кракадзіл Гена]]» (1969) і быў стварэны пры беспасярэднай учасці мастака-пастаноўшчыка фільма [[Леанід Аранавіч Шварцман|Леаніда Шварцмана]].

== Мультфільмы ==
Па матывах кнігі створана чатыры [[Мультыплікацыя|мультфільмы]]:
* «[[Кракадзіл Гена (мультфільм)|Кракадзіл Гена]]» ([[1969]]);
* «[[Чабурашка (мультфільм)|Чабурашка]]» ([[1971]]);
* «[[Шапакляк (мультфільм)|Шапакляк]]» ([[1974]]);
* «[[Чабурашка ідзе ў школу]]» ([[1983]]).

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Персанажы мультфільмаў]]
[[Катэгорыя:Персанажы анекдотаў]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя персанажы]]
[[Катэгорыя:Чабурашка]]</text>
      <sha1>s37t3shg1xc435qap8aniu34u6omh9b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Морыўск</title>
    <ns>0</ns>
    <id>585276</id>
    <revision>
      <id>5182224</id>
      <parentid>4926812</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:35:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3673" sha1="gda0udo8alyzdqowbmivz2xh8xk6k60" xml:space="preserve">{{НП-Украіна
|герб                  = Morivsk gerb.png}}
'''Морыўск'''&lt;ref name=&quot;ТКП&quot;&gt;{{ТКП-Украіна}}&lt;/ref&gt; ({{lang-uk|Мо́рівськ}}, {{lang-ru|Мораўск}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX]&lt;/ref&gt; [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Дэснянская пасялковая абшчына|Дэснянскай пасялковай абшчыны]].

== Гісторыя ==
Морыўск (старажытнарускі горад '''Моровийск''') вядомы па летапісе з [[1139]] года. У [[1175]] годзе Морыўск быў спалены падчас княжых усобіц і да канца [[XVI]] стагоддзя не аднаўляўся.

Паводле польскіх дадзеных, Морыўск адноўлены ў [[1594]] годзе. У [[Кніга Вялікаму Чарцяжу|Кнізе Вялікага чарцяжа]] значыцца Мурамскам, прычым гэтая форма назвы дала некаторым навукоўцам падстава для здагадак, што былінны асілак [[Ілля Мурамец]] названы Мурамцам менавіта па гэтым горадзе, а не па [[Мурам|Мураму Уладзімірскаму]]&lt;ref&gt;«…па [[Кніга Вялікаму Чарцяжу|Книге Большого Чертежа]] значится городом Муромском, причем эта форма названия М. дала учёным в последнее время основание для догадки, что былинный богатырь Илья назван Муромцем по этому городу, а не по Мурому Владимирскому.» / {{ВТ-ЭСБЕ|Моровск}}
&lt;/ref&gt;.

У [[1604]] годзе Морыўск першым з гарадоў [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]] здаўся [[Лжэдзмітрый I|Лжэдзмітрыю I]]. Па выніках [[Руска-польская вайна (1609-1618)|руска-польскай вайны 1609—1618]] гадоў разам з усёй [[Севершчына|Северскай зямлёй]] адышоў [[Рэч Паспалітая|Польшчы]]. У 1648 годзе увайшоў у склад [[Гетманшчына|Гетманшчыны]], стаўшы цэнтрам асаблівай сотні Кіеўскага палка. У 1654 годзе пасля [[Пераяслаўская рада|Пераяслаўскай рады]] ў складзе [[Маскоўскае царства|Маскоўскага царства]], [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]].

З [[1917]] у складзе [[УНР]]. З [[1918]] — у складзе [[УССР]]. З 1991 у складзе [[Украіна|Украіны]].

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка]] — кампазітар

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}}
{{Заліўка НП-Украіна}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]]</text>
      <sha1>gda0udo8alyzdqowbmivz2xh8xk6k60</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Другая кангалезская вайна</title>
    <ns>0</ns>
    <id>586379</id>
    <revision>
      <id>5182329</id>
      <parentid>5181517</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:52:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кампанія канца 1990-х */</comment>
      <origin>5182329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118727" sha1="k00z0ouon9htxbt2k2twbwjb0t05hgr" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Другая кангалезская вайна|частка = |выява =[[File:Bunia displaced persons2.jpg|120px|border]] [[File:Congolese soldier (cropped 1to1 portrait).jpg|100px|border]]&lt;br&gt;[[File:Gbadolite.jpg|190px|border]]|памер = |загаловак ='''Зверху''': лагер бежанцаў на кангалезска-ўгандыйскай мяжы (2004 г.); баец антыўрадавых сіл наладкоўвае кулямёт (2001 г.).&lt;br&gt;'''Знізу''': паўстанцы ў Гбадалітэ (2000 г.).|дата =[[2 жніўня]] [[1998]] — [[30 чэрвеня]] [[2003]]|месца = [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]|прычына = |casus belli = |вынік =Мірнае пагадненне ў Кіншасе, падзел улады паміж Кабілай і апазіцыяй|змены = 
|праціўнік1 = 
{{Tree list}}
[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] '''[[ДР Конга]]'''
** [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|УС ДРК]]
** [[Белыя найміты ў Конга|Замежныя найміты]]
* '''Замежныя інтэрвенты'''
** {{Сцягафікацыя|Ангола}}
** {{Сцягафікацыя|Судан}}
** {{Сцягафікацыя|Чад}}
** {{Сцягафікацыя|Намібія}}
** {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
** {{Сцягафікацыя|ЦАР}}
* '''Узброеныя групоўкі'''
** Кангалезскія
*** [[Май-май]]
** Угандыйскія
*** [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды|НФВУ]]
*** [[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Гасподняя армія супраціўлення|ГАС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Гасподняй арміі супраціўлення|паўстання ГАС]].}}
*** [[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Альянс дэмакратычных сіл|АДС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Альянсу дэмакратычных сіл|паўстання АДС]].}}
** Бурундзійскія
*** [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|ФНВ]]
*** {{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі|НСАД—САД]]
** Руандыйскія
*** [[File:Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg|22пкс]] [[Інтэрахамвэ]]
*** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Армія вызвалення Руанды|АВР]]
*** [[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Дэмакратычныя сілы вызвалення Руанды|ДСВР]]
'''Этнічныя групы'''
** [[Хуту]] 
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = пры падтрымцы
|{{Сцягафікацыя|Лівія|1977}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}
|{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Беларуси] — maxpark (5 марта 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] — maxpark (10 сентября 2011)&lt;/ref&gt;
|[[File:Flag of Georgia (1990–2004).svg|22px]] [[Грузія]]&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;/&gt;
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]&lt;ref name=&quot;ICG Nov98&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Замбія}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}
|{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=93}}
|{{Сцягафікацыя|Чэхія}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |title=Чешские власти незаконно поставляли оружие в Африку |access-date=2019-06-29 |archive-date=2019-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629121344/https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=122}}
|{{Сцягафікацыя|КНДР}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=310}}&lt;ref&gt;Alexander Schwabe: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/kongo-krieg-massaker-hungertod-und-dicke-geschaefte-a-222698.html ''Kongo-Krieg: Massaker, Hungertod und dicke Geschäfte.''] auf: ''spiegel online.'' 14. November 2002.&lt;/ref&gt;
}}
|праціўнік2 = 
{{Tree list}}
'''Узброеныя групоўкі'''
** Кангалезскія
*** [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю|КАД]]{{efn-la|Паміж кісанганскай і гомскай фракцыямі адбываліся сутыкненні.}}
**** [[Сілы абнаўлення|Кісанганская фракцыя]]
**** [[Гомская фракцыя Кангалезскага аб’яднання за дэмакратыю|Гомская фракцыя]]
*** [[Вызваленчы рух Конга|ВРК]]
*** [[Саюз кангалезскіх патрыётаў|СКП]]
** Ангольскія
*** [[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[УНІТА]]{{efn-la|У рамках [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]].}}
** Суданскія
*** [[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Народная армія вызвалення Судана|НАВС]]{{efn-la|У рамках [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другой грамадзянскай вайны ў Судане]].}}
'''Замежныя інтэрвенты'''{{efn-la|У 2000 годзе на тэрыторыі ДР Конга адбылася [[Шасцідзённая вайна (2000)|Шасцідзённая вайна]] паміж Руандай і Угандай.}}
** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцягафікацыя|Руанда}}
** {{Сцягафікацыя|Уганда}}
** {{Сцягафікацыя|Бурундзі}}
'''Этнічныя групы'''
** [[Тутсі]] 
*** [[Баньямуленге]]
** [[Хіма (народ)|Хема]]
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = пры падтрымцы
|{{Сцягафікацыя|ПАР}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}&lt;ref name= Murison148 &gt;Katherine Murison, ed. (2002). ''Africa South of the Sahara 2003''. Londres: Routledge, pp. 148. ISBN 978-1-85743-131-5. 40.000 soldados y 5.500 gendarmes.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|ЗША}}{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=144}}&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Славакія}}&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski Торговля оружием по-молдавски] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski |date=20181120135752 }} — ''Молдавские ведомости'', 10.02.2009&lt;/ref&gt;
}}
----
{{Tree list}}
* '''Трэцяя сіла'''{{efn-la|У рамках [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскага канфлікту]].}}
** Ітурыйскія групоўкі
*** [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры|ПССІ]]
*** [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў|ФНІ]]
** Этнічныя групы
*** [[Ленду]]
----
{{Сцяг|ААН}} [[MONUSCO]]
|камандзір1 = [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Кабіла]] †&lt;br/&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жазеф Кабіла]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Ангола}} [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Роберт Мугабэ]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Намібія}} [[Сэм Нуёма]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Чад}} [[Ідрыс Дэбі]]&lt;br&gt;{{Сцяг|ЦАР}} [[Анж-Фелікс Патасэ]]&lt;br&gt;[[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Джозеф Коні]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Джаміль Мукулу]]&lt;br&gt;{{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Леанард Ньянгома]]&lt;br&gt;[[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Іньяс Мурванаш’яка]]&lt;br&gt;[[Майсей Алі]]
|камандзір2 =[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Эрнест Вамба дыя Вамба]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Нкунда]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жан-П’ер Бемба]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Томас Лубанга]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцяг|Руанда}} [[Поль Кагамэ]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Уганда}} [[Ёверы Мусевені]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Бурундзі}} [[П’ер Буёя]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[Жонаш Савімбі]] †&lt;br&gt;[[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Джон Гаранг]]
----
[[Жэрмен Катанга]]&lt;br&gt;[[Кобра Матата]]&lt;br&gt;[[Мацьё Нгуджола Чуі]]
----
{{Сцяг|ААН}} {{Сцяг|Сенегал}} [[Маунтага Дыяла]]
|сілы1 = дзясяткі тысяч байцоў
|сілы2 = дзясяткі тысяч байцоў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = ад 3,4 да 6 млн загінулых, у т.л. ад 350 да 500 тысяч непасрэдна ад баявых дзеянняў
|заўвага = Руанда і Уганда ваявалі паміж сабой у [[Шасцідзённы вайна (2000)|кароткай вайне]] ў [[2000]] годзе на тэрыторыі ДРК
|Commons = }}
'''Другая кангалезская вайна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |title=В Африке возобновилась самая кровавая гражданская война в её истории |accessdate=2008-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194045/http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |archivedate=2014-07-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Deuxième guerre du Congo}}, {{lang-en|Second Congo War}}), таксама вядомая як '''Вялікая афрыканская вайна'''{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}} ({{lang-fr|Grande guerre africaine}}, {{lang-en|Great African War}}) — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], у якім удзельнічалі шматлікія ўзброеныя групы з дзесяці краін.

Вайна пачыналася як [[грамадзянская вайна|грамадзянская]], праз супрацьстаянне народаў [[хуту]] і [[тутсі]], але затым у ёй прынялі ўдзел іншыя дзяржавы [[Афрыка|Афрыкі]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}, што было выклікана барацьбой краін кантыненту за рэсурсы ДР Конга&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |isbn=9781554588787 |first1=Walter C. |last1=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223214649/http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Фактычным працягам падзей стаў [[канфлікт у Ківу]]&lt;ref name=&quot;Bowers2&quot;&gt;{{cite web |url=http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |title=World War Three |date=24 July 2006 |publisher=My Direct Democracy |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007113538/http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |archive-date=7 October 2008 |author=Bowers, Chris}}&lt;/ref&gt;.

У выніку баявых дзеянняў і іх наступстваў загінула ад 3,4 да 6 млн чалавек, у асноўным ад хвароб і голаду, што робіць гэтую вайну адной з самых кровапралітных у сусветнай гісторыі і самым смяротным канфліктам з часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]]&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm
 |publisher=// Reuters
 |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study
 |date=2008-01-22
 }} {{Cite web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |title=Архіўная копія |access-date=29 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100810181939/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |archivedate=10 жніўня 2010 |url-status= }}&lt;/ref&gt;.

Урад ДРК называў канфлікт ''«Агрэсіўнай вайной»'' ({{lang-fr|guerre d'aggression}}) або ''«Акупацыйнай вайной»'' (''guerre d'occupation''), а паўстанцы — ''«Вайной выпраўлення»'' (''guerre de rectification''){{sfn|Johnson|2009|p=86}}.

== Перадгісторыя ==

=== Сітуацыя ва Усходнім Конга ===
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

=== Замежны фактар ===
Як спадчыну каланіялізму, незалежныя афрыканскія дзяржавы, што з’явіліся ў ХХ ст., мелі граніцы былых еўрапейскіх калоній, без увагі на этнічную, рода-племянную, культурную і моўную сувязі.

Дэмакратычная Рэспубліка Конга, краіна з вялікімі запасамі карысных выкапняў, стала арэнай супрацьстаяння і канфлікту інтэрасаў як лакальных, так і сусветных гульцоў. Паводле ацэнак «Нацыянальнага агенцтва па заахвочванню інвестыцый», на 2015 год прыблізны агульны кошт карысных выкапняў складаў больш за 36 трлн долараў. Менавіта тут знаходзіцца амаль 47 % сусветных запасаў [[кобальт]]у, 25 % прамысловых [[алмаз]]аў, 14 % [[тантал]]а, 5 % ювелірных алмазаў, па 3 % — медзі і волава{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}&lt;ref&gt;[https://interaffairs.ru/jauthor/material/1313 Демократическая Республика Конго: «сердце Африки» — страна Патриса Лумумбы. К 55-летию установления дипломатических отношений]&lt;/ref&gt;.

Этнічныя прычыны канфлікту цесна пераплятаюцца з эканамічнымі праблемамі ўсяго раёна Вялікіх азёр, куды ўваходзяць ДРК, Руанда, Уганда і Бурундзі: кангалезскія мінералы на працягу доўгага перыяду былі задзейнічаны ў эканоміцы невялікіх па памерах дзяржаў Уганды і Руанды. Прычым эксплуатацыя ажыццяўлялася часцяком у парушэнне суверэнітэту ДРК, нацыянальнага заканадаўства, а часам і міжнароднага права{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}. Паводле справаздачы [[ААН]] за 2001 год, краіны мелі інтарэсы ў кантраляванні над цэнтрамі здабычы алмазаў, золата, кобальта і іншых карысных выкапняў на ўсходзе ДРК&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=The Congo: Unanswered questions surround Kabila's assassination – World Socialist Web Site |url=https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |website=wsws.org |access-date=2016-02-16 |first=Chris |last=Talbot |date=25 January 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223205855/https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Падобная сітуацыя склалася яшчэ падчас Першай кангалезскай вайны{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}.

Што тычыцца Руанды, то яе інтарэсы не абмяжоўваліся толькі кантролем над рэсурсамі. Некаторыя прадстаўнікі кіруючых колаў лічылі тэрыторыі ДРК, дзе пражывалі іх супляменнікі (як, напрыклад, [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]]), «працягам Руанды»{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}. У дадатак, урад краіны таксама спрабаваў спыніць атакі баевікоў хуту&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kron|first=Josh|date=2009-03-12|title=Congo: Delays in Rebel Leader's Case|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|access-date=2021-05-20|issn=0362-4331|archive-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520125646/https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якія нападалі на прыгранічныя рэгіёны са сваіх кангалезскіх баз{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. З аналагічнай праблемай сутыкнуліся бурундзійскія і ўгандыйскія ўлады, так як узброеная апазіцыя гэтых краін выкарыстоўвала тэрыторыю суседняй дзяржавы для нападаў{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}.

У будучай вайне падтрымку Кабіле аказвалі Намібія, Чад, Ангола, Судан, Зімбабвэ і Лівія{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]]{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. У кожнай з іх былі свае матывы. Намібія і Зімбабвэ адносна вайны ў ДРК мелі эканамічныя інтарэсы, уключаючы прыбытковы экспарт рыбы і каштоўную долю ў Горназдабыўнай кампаніі Бакванга&lt;ref name=&quot;Scramble&quot;&gt;{{Cite web |title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201147/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |archive-date=29 October 2013 |access-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt;. Зімбабвійцы, паводле ААН, таксама былі заўважаны ў эксплуатацыі рэсурсаў ДРК, нароўні з Угандай і Руандай&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;. Больш за тое, Зімбабвэ імкнулася за кошт канфлікту стаць рэгіянальнай дзяржавай, пацясніўшы [[ПАР]]&lt;ref name=&quot;lenta&quot;&gt;[https://m.lenta.ru/articles/2018/08/02/congo/ Черная заря. Самая страшная война современности продолжается до сих пор. О ней все забыли] // Lenta.ru, 2 августа 2018&lt;/ref&gt;{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}.

Суданская інтэрвенцыя была абумоўлена прысутнасцю тут баевікоў, якія змагаліся за незалежнасць [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}} і падтрымліваліся Угандай. У адказ Хартум дапамагаў угандыйскім паўстанцам ([[Армія супраціўлення Гасподня]], [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды]], [[Альянс дэмакратычных сіл]])&lt;ref name=&quot;HRW 1999WR&quot;&gt;{{cite web |year=1999 |title=1999 World Report: Sudan |url=https://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112164702/http://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |archive-date=12 November 2008 |access-date=4 December 2016 |publisher=[[Human Rights Watch]]}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. Чад у вайне згуляў ролю пасрэдніка Францыі. Французскія ўлады праз яго меркавалі аднавіць свой аўтарытэт у рэгіёне, які аслабеў пасля вываду войскаў з Руанды падчас генацыду тутсі&lt;ref name=&quot;ICG Nov98&quot;&gt;{{cite web |date=17 November 1998 |title=Congo at War: A Briefing of the Internal and External Players in the Central African Conflict |url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210626171951/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |archive-date=26 June 2021 |access-date=26 June 2021 |publisher=International Crisis Group}}&lt;/ref&gt;.
 
Урад Анголы хацеў ліквідаваць дзейнасць апазіцыйнай групоўкі [[УНІТА]] на поўдні Конга. Баевікі абменьвалі здабытыя на радзіме алмазы на замежную зброю. Афіцыйная Луанда не была ўпэўненая, што новы прэзідэнт будзе больш эфектыўным, чым Кабіла, і асцерагалася, што працяг баявых дзеянняў прывядзе да вакууму ўлады, які можа толькі дапамагчы УНІТА&lt;ref&gt;{{cite book |last=Reyntjens |first=Filip |title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |url=https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn |url-access=limited |date=24 August 2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-11128-7 |page=[https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn/page/62 62] }}&lt;/ref&gt;.

== Сілы бакоў ==

=== Кангалезскія фракцыі ===
Перад вайной [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] налічвалі 140 тысяч байцоў. З пачаткам баявых дзеянняў частка перайшла на бок апазіцыі, таму армія Кабілы скарацілася да 40 тысяч. Найбольш надзейнымі часцямі былі прэзідэнцкая гвардыя, ваенная паліцыя, сілы хуткага рэагавання і 50-я пяхотная брыгада. Усяго не больш за 15 тысяч чалавек{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}.

Саюзнікам урадавых войск стала міліцыя [[Май-май]], баевікі якой выступалі супраць ваеннай, палітычнай і эканамічнай экспансіі руандыйцаў. Гэтыя фарміраванні ствараліся мясцовымі ўладамі ўсходнекангалезскіх правінцый{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=40-41}}. Колькасць Май-май ацэньваецца ў 20—30 тысяч байцоў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |title=First assessment of the armed groups operating in DR Congo |access-date=9 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081016023231/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |archivedate=16 кастрычніка 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Апазіцыйны рух быў прадстаўлены групоўкай «[[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]» (КАД). Колькасць паўстанцкіх войск — да 50 тысяч баевікоў. У пачатку 1999 года арганізацыя раскалолася на дзве варожыя фракцыі са штабамі ў Кісангані і ў Гома. Кісанганская фракцыя (40 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) засталася ў падпарадкаванні Руанды, а гомская (20 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) выступіла саюзнікам Уганды. Восенню экс-вайскоўцы арміі Мабуту стварылі [[Вызваленчы рух Конга]] (ВРК), які хутка заняў поўнач краіны{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Прыхільнікі былога ўрада сабралі сілы ў 8 тысяч баевікоў{{sfn|Prunier|2009|p=306}}. Арганізацыя знаходзілася пад кантролем урада Уганды{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}.

Іншай бачнай антыўрадавай групоўкай быў [[Саюз кангалезскіх патрыётаў]]. Фракцыя была ўтворана ў 2001 годзе і дзейнічала на поўначным усходзе ДРК&lt;ref name=&quot;DRC-who&quot;&gt;{{Cite web|title=DRC: Who's who in Ituri - militia organisations, leaders|publisher=IRIN humanitarian news and analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|date=20 April 2005|url=http://www.irinnews.org/Report/53981/DRC-Who-s-who-in-Ituri-militia-organisations-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316214935/http://www.irinnews.org/Report/53981/|archivedate=16 March 2012|url-status=live}}&lt;!--Replace liveweb url with archive url about September 2012 --&gt;&lt;/ref&gt;. Была праўгандыйскай&lt;ref name=&quot;Profile-Lubanga&quot;&gt;{{Cite news|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|newspaper=BBC News|date=23 January 2009|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090131090650/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archivedate=31 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17358799|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|work=BBC News|accessdate=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;. Баявыя атрады складаліся пераважна з прадстаўнікоў народа [[Хіма (народ)|хема]]&lt;ref name=&quot;GS-UPC-2003&quot;&gt;{{Cite web|title=Union of Patriotic Congolese (UPC)|publisher=GlobalSecurity.org |date=June 2003|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030628043713/http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archivedate=28 June 2003|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнак на люты 2003 года, групоўка налічвала каля 15 000 байцоў&lt;ref name=&quot;Awash&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2772575.stm|title=DR Congo 'awash' with child soldiers|date=17 February 2003|newspaper=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

У апошнія месяцы вайны, у 2003 годзе, на паўночным усходзе аформіліся новыя рухі — [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры]] і [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў]]. У першым, станам на май 2003 года, складалася 9000 апалчэнцаў&lt;ref name=&quot;hrw&quot;&gt;[https://www.hrw.org/campaigns/congo/ituri/armedgroups.htm «Ituri: Bloodiest Corner of Congo — Who is Who — Armed Political Groups in Ituri» (May 2003)], [[Human Rights Watch]]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Second Congo War Africa map en.svg|міні|Бакі канфлікту
{{legend|#ff7f2a|На баку паўстанцаў}}
Саюзніцы ДРК:{{legend|#5f8dd3|Шырокі вайсковы кантынгент}}{{legend|#80b3ff|Невялікі вайсковы кантынгент}}{{legend|#87cdde|Лагістычная падтрымка}}{{legend|#5fd35f|Палітычная падтрымка}}]]

=== Замежныя інтэрвенты ===
Руандыйцы размяшчалі ў ДРК 8 тысячамі вайскоўцаў&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |newspaper=The Economist |title=Africa's great war |date=4 July 2002 |access-date=7 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205043254/http://www.economist.com/World/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |archive-date=5 February 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Кантынгент Уганды налічваў 10{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=35}}—13{{sfn|Prunier|2009|p=306}} тысяч чалавек. Ангола накіравала пяцітысячную групоўку, але неўзабаве скараціла яе колькасць да 2,5—3 тысяч{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. Чад вылучыў экіпіраваны на грошы Лівіі двухтысячны кантынгент{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}&lt;ref name=&quot;ICG Nov98&quot;/&gt;{{sfn|Johnson|2009|p=93}}. Ад Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі накіравана 850 чалавек{{sfn|Johnson|2009|p=89}}.

На люты 1999 года асабісты склад сіл абароны Намібіі ў «гарачай кропцы» налічваў усяго толькі 1000 чалавек: верагодна, гэта была адна група пяхотнага батальёна са штабам, артылерыяй, матэрыяльна-тэхнічнай падтрымкай і групай верталётаў Allouette і транспартных самалётаў Y-12&lt;ref name=&quot;Zim1&quot; /&gt;. У перыяд з 2000 па 2001 год гэтая лічба магла вагацца ад 1600 да 2000 чалавек, хоць намібійскія войскі па-ранейшаму не мелі вялікага значэння для канфлікту&lt;ref name=&quot;Scramble&quot; /&gt;. Ваенныя дзеянні абыходзіліся Намібіі ў 150 000 долараў у дзень&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 November 1999 |title=Namibia will withdraw troops once UN peacekeepers in place |url=http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517231329/http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |archive-date=17 May 2014 |access-date=17 May 2014}}&lt;/ref&gt;.

Адміністрацыя зімбабвійскага лідара [[Роберт Мугабэ|Роберта Мугабэ]] накіравала дастаткова сучасныя і вопытныя свае падраздзяленні — [[ВПС]]&lt;ref name=&quot;Zim1&quot;&gt;{{cite book |last=Peter Abbott |title=Modern African Wars: The Congo 1960–2002 |date=2014 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1782000761 |pages=41–42}}&lt;/ref&gt;. Армія краіны таксама лічылася адной з найбольш добра абсталяваных і прафесійных у рэгіёне. Менавіта зімбабвійскі ўдзел быў вырашальным фактарам у зыходзе вайны. У баях зімбабвійцы дэманстравалі выбітнае тактычнае майстэрства&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Great Lakes Conflagration-The Second Congo War 1998 – 2003. |publisher=Helion and Company |year=2013 |isbn=978-1909384668 |page=62}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова кантынгент краіны складаўся з сіл спецыяльнага прызначэння і некалькіх парашутыстаў, колькасцю ад 600 да 1000 чалавек. Да жніўня 1998 года былі адпраўленыя яшчэ два батальёны. Іх суправаджалі танкі [[Т-54]]/[[Т-55|55]] савецкай вытворчасці, БТРы «Кракадзіл» і разведвальныя машыны EE-9 Cascavel, дастаўленыя ў сталіцу на самалётах ВПС Анголы. Прыкладна ў лістападзе колькасць кантынгенту вырасла да 3800 чалавек і дасягнула піку ў 12 000 у студзені 2001 года&lt;ref name=&quot;zimb&quot;&gt;{{Cite book |title=Africa south of the Sahara 2004. |url=https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6 |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=1-85743-183-9 |location=London |pages=[https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6/page/272 272] |oclc=52621809}}&lt;/ref&gt;.

У вайне ўдзельнічалі апазіцыйныя сілы дзяржаў-інтэрвентаў, напрыклад, [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|title=Burundi : Les combats s'intensifient|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214410/https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|Фронт нацыянальнага вызвалення]]&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last = Lansford |editor-first = Tom |title= Political Handbook of the World 2016-2017. Volume 1 |url= https://books.google.com/books?id=UmNCDgAAQBAJ |date= 2017 |publisher= [[SAGE Publishing]] |location= Thousand Oaks, California |isbn= 978-1-5063-2718-1 }}&lt;/ref&gt; і іншыя. У гэты перыяд кангалезскі ўрад стаў галоўным саюзнікам антыўрадавых фракцый Угадны, Руанды і Бурундзі{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=41}}. Адных толькі інтэрахамвэ налічвалася 25 000{{sfn|Johnson|2009|p=104}}.

== Ход вайны ==

=== Кампанія канца 1990-х ===
{{Гл. таксама|Аперацыя «Кітана»}}
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = &lt;!-- right (па змоўчанні), left, center, none --&gt; 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 180
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Second Congo War (August 22, 1998).svg
 | caption1          = 22 жніўня 1998
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Second Congo War (October 13, 1998).svg
 | caption2          = 13 кастрычніка 1998
| image3           = Second Congo War (December 24, 1998).svg
 | caption3          = 24 снежня 1998
| image4           = Second Congo War (July 15, 1999).svg
 | caption4          =15 ліпеня 1999
&lt;!-- Ніжні подпіс --&gt;
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}}
{{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}}
{{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}}
}}
2 жніўня 1998 года паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

4 жніўня паўстанцкі атрад у 150 чалавек, які ўзначальваў палкоўнік Джэймс Кабарэбэ, захапіў пасажырскі самалёт і прыбыў у горад [[Кітана]] ([[Ніжняе Конга]], захад ДРК), апынуўшыся ў стратэгічным тыле кангалезскіх войск, дзе праходзілі перападрыхтоўку былыя байцы арміі Мабуту і атрадаў паўстанцаў [[Першая кангалезская вайна|мінулай вайны]]. Частка з іх далучылася да апазіцыі. Такім чынам, мяцежнікі адкрылі другі фронт, захапіўшы парты Матадзі, Бома і Банана і гідраэлектрастанцыю Інга Фолс{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

Руанда неадкладна аказала падтрымку мяцежнікам, аб’яднаўшыся з Угандай і Бурундзі. Разам яны акупавалі ўсю паўночна-ўсходнюю частку ДРК. У адказ Кабіла заключыў саюз з хуту і абвясціў вайну ўсім тутсі&lt;ref&gt;BBC, 12 de agosto de 1998, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/149901.stm Hate messages on East Congolese radio] (англ.)&lt;/ref&gt;. Адначасна ўрад запытаў дапамогу ў іншых дзяржаў. Ужо 23 жніўня на мяцежныя тэрыторыі ўварваліся ангольскія бранятанкавыя калоны. Наступленне пачалося з двух бакоў — з анклава Кабінда і з поўначы Анголы. У выніку паўстанцы былі ўзяты ў кляшчы, а пасля іх адціснулі на тэрыторыю, кантраляваную [[УНІТА]]{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. У верасні зімбабвійскія войскі, перакінутыя ў Кіншасу, стрымалі наступленне паўстанцаў, якія ўжо дасягнулі ўскраін сталіцы. Замежная інтэрвенцыя выратавала ўрад Кабілы і адціснула лінію фронту ад Кіншасы&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Scherrer|first=Christian P.|title=Genocide and crisis in Central Africa : conflict roots, mass violence, and regional war|url=https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche|publisher=Praeger|year=2002|isbn=0-275-97224-0|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche/page/274 274]–275|oclc=44979803}}&lt;/ref&gt;. У той жа час на ўсходзе краіны разгарнулі аперацыі суданскія вайскоўцы&lt;ref name=&quot;HRW 1999WR&quot;/&gt;.

Да кастрычніка лінія фронту адносна стабілізавалася. Вайна распалася на шэраг асобных ачагоў барацьбы за стратэгічныя пункты. Першая буйная бітва разгарнулася за горад [[Кінду]]. Адсюль урадавыя войскі планавалі нанесці вырашальны ўдар на поўдзень і зняць аблогу з [[Лубумбашы]]. Аднак атрады кангалезскай апазіцыі і руандыйцы апярэдзілі ўдар, аблажыўшы Кінду. Нягледзячы на колькасную перавагу — 5 тысяч салдат арміі ДРК супраць 3 тысяч войск праціўніка — горад захапілі паўстанцы і замежнікі. Прычынай стаў нізкі ўзровень падрыхтоўкі ўрадавых часцей. Таксама ў ходзе бітвы баевікі шырока выкарыстоўвалі сістэмы спадарожнікавай сувязі, што павысіла ўзровень узаемадзеяння падраздзяленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}.

Іншым важным месцам супрацьстаяння стаў [[Кабало]]. Тут супраць кангалезскай апазіцыі выступілі зімбабвійскія інтэрвенты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |title=World: Africa UN issues new Congo peace appeal |access-date=2008-11-15 |archive-date=2015-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208081156/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, якія ў снежні распачалі спробу захапіць горад пры падтрымцы танкаў і авіяцыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |title=Cease-fire talks fail to dent Congo fighting |access-date=2008-11-15 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211124340/http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Па выніку бітвы паўстанцы ўтрымалі Кабало&lt;ref&gt;[http://www.unwire.org/unwire/20010801/16383_story.asp UN Boats Head Upriver With First Aid In Two Years]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

З заканчэннем сезону дажджоў 1999 года паўстанцы неадкладна пачалі шырокамаштабнае наступленне па трох напрамках: паўднёвае — на Лумумбашы, цэнтральнае — на Мбуджы Маі, паўночна-заходняе — на Мбандаку. У Мбуджы Маі зімбабвійскія часці цягам трох тыдняў адбівалі штодзённыя атакі праціўніка{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У жніўні пачаліся сутыкненні паміж часцямі Уганды і Руанды ў ваколіцах Кісангані за кантроль над раёнамі алмазаздабычы. Паўстанцкія групоўкі сталі змагацца паміж сабой услед за сваімі куратарамі. У лістападзе баявыя дзеянні аднавіліся. Асноўныя баі разгарнуліся вакол гарадоў Бакунга і Басанкусу. У апошнім трохтысячны зімбабвійска-кангалезскі гарнізон трапіў у поўнае акружэнне. Забеспячэнне войск ажыццяўлялася толькі па паветры. Спробы прарыву не ўдаваліся. Аднак і ў апазіцыі не хапіла сіл для ўзяцця горада, што дазволіла ўтрымаць Басанкусу{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. Да канца снежня кангалезскія баевікі захапілі ўсе поўначныя раёны краіны, аж да мяжы з [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]]{{sfn|Johnson|2009|p=96}}.

=== Мірныя ініцыятывы ===
З пачатку канфлікту былі прыняты меры па яго ўрэгуляванні як на рэгіянальным, так міжнародным узроўні. ПАР меркавала вырашыць праблему крызісу праз інтэграцыю сіл паўстанцаў і палітычных партый апазіцыі ва ўрад нацыянальнага адзінства. Прэзідэнт краіны [[Нельсан Мандэла]] прапанаваў наступныя крокі: спыненне агню з замарожваннем лініі фронту без тэрміновага вываду замежных кантынгентаў; прызнанне Кабілы ў якасці кіраўніка дзяржавы; правядзенне агульнанацыянальнай дыскусіі з удзелам усіх бакоў канфлікту; фарміраванне ўрада нацыянальнага адзінства з уключэннем іншых палітычных сіл, акрамя блока прэзідэнта; падрыхтоўка агульнанацыянальных выбараў. Гэты план міру быў прыняты паўстанцамі, але ад яго адмовіліся ўлады. Тады Мандэла прапанаваў сфармаваць пасрэдніцкі камітэт з прадстаўнікоў [[Мазамбік]]а, [[Танзанія|Танзаніі]] і ПАР для змякчэння сітуацыі. Але запусціць дыпламатычны механізм аказалася не так-то проста, паколькі ў  ПАР па праблеме ДРК паўсталі сур’ёзныя рознагалоссі з Зімбабвэ: Мандэла выступіў за спыненне агню, а Мугабэ прагаласаваў за ваенную падтрымку ДРК{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}.

Іншай прычынай тупіковасці дыпламатычнага працэсу была адмова кангалезскіх уладаў прыняць апазіцыю за сталом перамоваў. Сітуацыя стала выпраўляцца, калі лівійскі лідар [[Муамар Кадафі]] арганізаваў шэраг сакрэтных сустрэч па чарзе з кіраўнікамі Уганды, ДРК і вядучых узброеных груповак. 18 красавіка 1999 года ў [[Сірт|Сірце]] (Лівія) Кабіла і яго ўгандыйскі калега [[Ёверы Мусевені]] пад наглядам лівійскага кіраўніка падпісалі Пагадненне аб спыненні вайны. У сярэдзіне мая таго ж года па ініцыятыве Кадафі ў Сірце склікана новая сустрэча, на якой прэзідэнт ДРК упершыню прызнаў, што дыялог з паўстанцамі магчыма было б правесці ў [[Лусака|Лусацы]] (Замбія){{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}.

У ліпені шасцю ваюючымі краінамі (Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Ангола, Намібія, Зімбабвэ, Руанда і Уганда) было падпісана Лусакскае пагадненне аб спыненні агню. 1 жніўня ўлады заключылі перамір’е з ВРК, а 31 жніўня — з КАД&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kasanda|first=Peter L.|date=23 July 1999|title=Letter Dated 23 July 1999 From The Permanent Representative of Zambia to the United Nations Addressed to the President of the Security Council|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=12 March 2020|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924215821/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|title=SECRETARY-GENERAL WELCOMES RCD SIGNING OF LUSAKA CEASEFIRE AGREEMENT ON DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=31 August 1999|publisher=United Nations|access-date=2020-03-12|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921143552/https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

30 лістапада, на фоне чарговай эскалацыі вайны, [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю № 1279. Дакумент санкцыянаваў разгортванне шматнацыянальных сіл у складзе 5537 міратворцаў і 500 назіральнікаў. Місія прызначалася для кантролю за выкананнем Лусакскага пагаднення&lt;ref&gt;Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas, 30 de noviembre de 1999. [http://daccess-ods.un.org/TMP/9494349.html Resolución 1279]{{Недаступная спасылка}} (en español).&lt;/ref&gt;{{sfn|Johnson|2009|p=106}}.

=== Кампанія пачатку 2000-х ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = left
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 180
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Second Congo War (June 11, 2000).svg
 | caption1          = 11 чэрвеня 2000
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Second Congo War (January 15, 2001).svg
 | caption2          = 15 лютага 2001
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}}
{{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}}
{{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}}
}}
Нягледзячы на ўвод міратворцаў ААН і заключэнне Лусакскага пагаднення, сутыкненні працягваліся. Неаднаразовыя дыпламатычныя спробы некалькіх краін і міжнародных арганізацый, такіх як [[ААН]], [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] (цяперашні [[Афрыканскі саюз]]) і [[Садружнасць Развіцця краін Паўднёвай Афрыкі|Садружнасць развіцця краін Паўднёвай Афрыкі]], не дапамаглі спыніць канфлікт. Найбольш буйныя бітвы адбываліся ў раёнах стратэгічнага значэння — правінцыі [[Верхняя Катанга|Катанга]] (багатая меддзю) і Усходняе Касаі (цэнтр алмазнай здабычы). Мэта Руанды заключалася менавіта ў захопе багатых прыроднымі рэсурсамі раёнаў, каб пазбавіць урад ДРК крыніц фінансавання ваенных дзеянняў. У перыяд з мая па снежань 2000 года было зафіксавана каля 177 сутыкненняў, прычым з тэндэнцыяй нарастання. У дадзеных правінцыях баі пераважна вяліся паміж узброенымі групамі «Май-май» і сіламі паўстанцаў, падтрыманых замежнымі саюзнікамі. У некаторых раёнах на працягу года было зафіксавана да 10 сутыкненняў. Відавочцы паведамлялі аб прысутнасці руандыйскіх і ўгандыйскіх вайскоўцаў, якія забяспечвалі ахову шахт, дзе здабываліся колтан і алмазы{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}.

У сакавіку 2000 года тэрыторыя, падкантрольная апазіцыі і яе саюзнікам, дасягнула піка{{sfn|Johnson|2009|p=96}}. У маі і чэрвені абвастрыўся ўгандыйска-руандыйскі канфлікт вакол алмазнай здабычы пад Кісангані. 9 жніўня сіламі ВРК у раёне ракі Убангі было спынена буйное наступленне праціўніка&lt;ref&gt;[http://silesjm.wordpress.com/2008/10/ 2008 Octubre &quot; diario de un corresponsal — el congo se desangra de nuevo]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|date=2000-12-20|title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war|url-status=live|access-date=2021-06-06|website=Crisis Group|at=Appendix B|language=en|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606153117/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war}} Modified from the original.&lt;/ref&gt;{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У кастрычніку войскі ДРК пры падтрымцы арміі Зімбабвэ пачалі аперацыю па вызваленні Катангі і на працягу двух тыдняў адваявалі значную колькасць гарадоў, аднак, у далейшым наступленне было спынена. У снежні ў [[Харарэ]] было падпісана пагадненне аб стварэнні дзесяцімільнай зоны бяспекі ўздоўж лініі фронту і размяшчэння ў ёй назіральнікаў ААН{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}.

16 студзеня 2001 года Ларан Кабіла быў застрэлены ў прэзідэнцкім палацы ў Кіншасе&lt;ref name=&quot;Onishi&quot;&gt;{{Cite news|last=Onishi|first=Norimitsu|date=2001-01-17|title=Congo Leader Reportedly Dead After Being Shot by Bodyguard|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|access-date=2021-10-25|issn=0362-4331|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323225418/https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Johnson|2009|p=99}}. Першапачаткова ўрад заявіў, што прэзідэнт паранены, але яшчэ жывы. Яго даставілі самалётам у Зімбабвэ для інтэнсіўнай тэрапіі, дзе той і памёр&lt;ref name=&quot;kabassass&quot;&gt;{{cite news|date=12 February 2001|title=DRC: Introduction – The death of Laurent Desire Kabila|publisher=IRIN News|url=http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&amp;ReportId=72286|url-status=live|access-date=20 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919221949/http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&amp;ReportId=72286|archive-date=19 September 2007}}&lt;/ref&gt;. Абставіны забойства Кабілы незразумелыя і былі прадметам шматлікіх чутак і рознагалоссяў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who killed Laurent?|url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|access-date=2021-10-25|website=africa-confidential.com|language=en|archive-date=25 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160655/https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Так ці інакш, але ўлада перайшла да ягонага сына Жазефа&lt;ref name=&quot;Onishi&quot;/&gt;.

У гэты перыяд расстаноўка сіл, у цэлым, не змянялася. Бакі стаміліся ад вайны, а таму абменьваліся млявымі ўдарамі{{sfn|Коновалов|2012|p=72}}. У 2002 годзе становішча праціўнікаў Кабілы пагоршылася: многія байцы КАД альбо дэзертыравалі, альбо перайшлі на бок урада. Баньямуленге, якія да гэтага часу заставаліся касцяком праруандыйскіх сіл у ДРК, стаміліся ад вайны. Час ад часу апалчэнцы бунтавалі&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|title=War Crimes in Kisangani {{!}} The Response of Rwandan-backed Rebels to the May 2002 Mutiny|date=2002-08-20|publisher=Human Rights Watch|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514093418/https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку групоўка КАД-Гома захапіла ва ўрадавых войск горад [[Маліра]], размешчаны на ўзбярэжжы возера Танганьіка. Па даных названай фракцыі, на наступны дзень у адказ населены пункт быў абстраляны ўрадавымі кананерскімі лодкамі. Захоп быў расцэнены як парушэнне Лусакскага пагаднення аб спыненні агню&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|date=2002-03-19|title=US Urges Warring Sides in the D R Congo to Uphold a Ceasefire – 2002-03-19 {{!}} Voice of America – English|url=https://www.voanews.com/archive/us-urges-warring-sides-d-r-congo-uphold-ceasefire-2002-03-19|access-date=2021-06-13|website=voanews.com|language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Завяршэнне вайны ===
[[Файл:Kabila mbeki bush kagame.jpg|міні|[[Джордж Уокер Буш|Дж. Буш]], [[Жазеф Кабіла|Ж. Кабіла]] (злева, ДРК), [[Таба Мбэкі|Т. Мбэкі]] (цэнтр, ПАР), [[Поль Кагамэ|П. Кагамэ]] (справа, Руанда) на перамовах у [[Нью-Ёрк]]у, 13 верасня 2002 года.]]
У красавіку 2002 года актывізаваліся мірныя перамовы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |isbn=9781554588787 |first1=Walter C. |last1=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223214649/http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 19-га чысла кангалезкія фракцыі падпісалі дагавор, які прадугледжваў фарміраванне ўрада з прадстаўнікоў усіх удзельнікаў канфлікту, інтэграцыю баевікоў у армію і паліцыю, свабодныя выбары. Ключавыя пасады размеркаваны паміж уладай і апазіцыяй: прэзідэнтам заставаўся Кабіла, прэм’ер-міністрам павінен быў стаць Бемба&lt;ref&gt;[https://peacemaker.un.org/drc-suncity-agreement2003 Inter-Congolese Negotiations: The Final Act (Sun City Agreement)] UN Peacemaker Database&lt;/ref&gt;. У кастрычніку ў Прэторыі праведзены чарговыя сустрэчы прадстаўнікоў урада з апазіцыяй. Бакі абмяркоўвалі пасляваенны падзел улады. 16 снежня было нечакана заключана новае пагадненне, як мяркуецца, пад ціскам кіраўніка ПАР [[Таба Мбэкі]]{{sfn|Johnson|2009|pp=103—105}}. У дакуменце ўтрымліваліся тыя ж асноўныя пункты, што і ў красавіцкай дамове{{sfn|Johnson|2009|p=133}}.

30 ліпеня ў Прэторыі падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|пагадненне паміж Руандай і Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=16 December 2002|title=Inter-Congolese Dialogue: Political Negotiations on the Peace Process and on Transition in the DRC: Global and Inclusive Agreement on Transition in the Democratic Republic of the Congo|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=9 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209195214/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паводле дамовы, руандыйскі кантынгент павінен быў пакінуць зону баявых дзеянняў. Апалчэнне Інтэрахамвэ стала раззбройвацца&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|title=SECRETARY-GENERAL HAILS PRETORIA AGREEMENT AS POLITICAL MILESTONE FOR PEACE IN CONGOLESE CONFLICT {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=8 August 2002|publisher=United Nations|access-date=2020-03-13|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509225437/https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 27 верасня руандыйцы пачалі пакідаць краіну{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}, а 5 кастрычніка Руанда абвясціла аб завяршэнні вываду свайго кантынгенту&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|title=Rwandan Patriotic Army completes troops withdrawal from DR of Congo – UN|date=2002-10-07|website=UN News|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611232738/https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 6 верасня ДРК падпісала дамову і з Угандай, армія якой таксама абавязвалася пакінуць тэрыторыю суседняй дзяржавы&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|title=Agreement between the Governments of the Democratic Republic of the Congo and the Republic of Uganda on Withdrawal of Ugandan troops from the Democratic Republic of the Congo, Cooperation and Normalisation of Relations between the two countries|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611160328/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. Пакідаць «гарачую кропку» сталі і саюзнікі Кабілы: у канцы 2001 года быў завершаны вывад намібійскіх войск&lt;ref name=&quot;Scramble&quot; /&gt;; далей сталі сыходзіць зімбабвійцы, цалкам пакінуўшы краіну да канца 2002-га&lt;ref name=&quot;zimb&quot;/&gt;.

Адносна часцей Узброеных сіл Уганды, якія размяшчаліся галоўным чынам у правінцыі [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]], узніклі праблемы. Вывад замежных войск прывёў у маі 2003 года да эскалацыі даўняга канфлікту паміж плямёнамі хема і лінду. У эпіцэнтры баёў апынуліся 700 вайскоўцаў ААН. Пасля дзесяці дзён сутыкненняў, толькі пры пасрэдніцтве кангалезскага ўрада, удалося дамагчыся спынення агню. Францыя, атрымаўшы мандат ААН, пачала ваенную аперацыю «Artemis», перакінуўшы ў Ітуры 1500 салдат і размясціўшы ў суседняй Угандзе ўдарную эскадрыллю з 10 самалётаў. Французскае камандаванне прымусіла бакі прыпыніць сутычкі{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}.

30 чэрвеня ў Кіншасе паўстанцы і Кабіла падпісалі пагадненне аб падзеле ўлады. У падпарадкаванні прэзідэнта застаўся штаб Узброеных сіл і ВМФ, лідары КАД узначалілі сухапутныя войскі, лідары ВРК — ВПС. Краіну падзялілі на 10 ваенных акругаў, перадаўшы іх у падпарадкаванне кіраўнікам асноўных груповак. Афіцыйна вайна скончылася{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}.

== Наступныя падзеі ==
{{Гл. таксама|Пераходны ўрад Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}}
За аснову прымірэння ўрада і апазіцыі ДРК легла класічная схема народаўладдзя, якая прызнае права Кабілы займаць пасаду прэзідэнта краіны на пераходны перыяд. У той жа час склалася рэдкая, калі не выключная, формула ўлады: прэзідэнт і чатыры віцэ-прэзідэнта. Прычым двое з іх, найбольш уплывовыя, належалі да ўзброенай апазіцыі, і за імі стаяла больш за 10 тыс. баевікоў. У гэтых умовах пачаўся найскладанейшы этап кангалезскай перабудовы. Пры адсутнасці адзінства ў пераходным урадзе трэба было завяршыць працэс фарміравання прававой базы, павысіць абароназдольнасць шляхам стварэння арміі і паліцыі, ліквідаваць узброеныя групоўкі, аднавіць дзяржаўную ўладу па ўсёй краіне і, як завяршэнне працэсу пераходнага перыяду, правесці агульнадэмакратычныя выбары{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}.

Размах і амбіцыйнасць задач пераходнага перыяду прымусілі мабілізаваць унутраныя рэсурсы краіны для рэалізацыі намечаных праграм. У 2005 годзе была праведзена рэгістрацыя 25 млн будучых выбаршчыкаў, абсталявана 50 тысяч выбарчых участкаў, адбыўся канстытуцыйны рэферэндум. У лютым наступнага года Кабіла зацвердзіў новую Канстытуцыю і закон аб усеагульных выбарах, які вызначаў тэрміны і парадак іх правядзення. Гаворка ішла пра прэзідэнцкія, парламенцкія і выбары ў мясцовыя органы самакіравання. Змянілася геральдыка краіны. На гербе леў саступіў месца леапарду, а сцяг вярнуў сваё аблічча часоў 1963—1971 гадоў{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. У 2006 годзе ў краіне прайшлі [[Усеагульныя выбары ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2006)|выбары]], перамогу на якіх атрымаў Кабіла. Тым самым, пераходны перыяд быў завершаны{{sfn|Россия и Африка|2023|p=45}}.

Абстаноўка ў краіне па-ранейшаму была неспакойнай. ДР Конга была ахоплена палітычнымі і эканамічнымі крызісамі, насельніцтва пакутавала ад беспрацоўя і злачыннасці{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. Усё яшчэ працягваўся ўзброены гвалт. Гэта было абумоўлена непрымірымай пазіцыяй урада Руанды, які не жадаў пазбаўляцца даходаў ад экспарту кангалезскіх мінералаў, і дзейнасцю ва Усходнім Конга груповак хуту. Працягвалі барацьбу баевікі-тутсі, меўшы асцярогі з нагоды сваёй далейшай маргіналізацыі. У 2004 годзе тутсі разгарнулі [[Канфлікт у Ківу|паўстанне ў правінцыі Паўночнае Ківу]]. Такім чынам, баявыя дзеянні аднавіліся{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=42-43}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=73}}. Збольшага працягу канфрантацыі спрыяла знешнеэканамічная арыентацыя краін: ДР Конга ўзяла курс на збліжэнне з [[КНР]], у той час як Руанда карысталася падтрымкай Захаду{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=43}}.

Вайна выклікала пагрозу «[[балканізацыя|балканізацыі]]» ДР Конга. Упершыню ў падобную сітуацыю краіна трапіла яшчэ ў [[Кангалезскі крызіс|першыя гады незалежнасці]], але ёй удалося пераадолець крызіс. З другой паловы 1990-х фактычна знікла цэнтралізаваная дзяржава, адбыўся падзел на дзве, а затым на тры асноўныя вобласці ўплыву: Захад (прадстаўлены афіцыйнымі ўладамі), Усход (у асаблівасці рэгіён Ківу, дзе дзейнічаюць апазіцыйныя групоўкі) і Поўдзень (рэгіён Катанга, дзе ў пачатку 2000-х актывізаваўся [[Паўстанцкі рух у Катанзе|сепаратысцкі рух]] і моцны пазіцыі атрадаў «Май-май»). Становішча пагаршаецца рэгіяналізацыяй: паводле артыкула 3 канстытуцыі 2006 года, правінцыі і дэцэнтралізаваныя тэрытарыяльныя ўтварэнні валодаюць правасуб’ектнасцю і кіруюцца мясцовымі органамі. Яны карыстаюцца свабодным кіраваннем і аўтаноміяй кіравання сваімі эканамічнымі, чалавечымі, фінансавымі і тэхнічнымі рэсурсамі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Огюстин Ндайисаба|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ugroza-balkanizatsii-demokraticheskoy-respubliki-kongo-i-pozitsiya-gosudarstv-regiona-velikih-ozer-afriki |загаловак=Угроза &quot;балканизации&quot; Демократической республики Конго и позиция государств региона Великих озер Африки|выданне=Южно-российский журнал социальных наук|год=2019|нумар=3|старонкі=127-135}}&lt;/ref&gt;.

У пасляваенную эканоміку ДРК укараніліся магутныя фінансава-прамысловыя кампаніі з ЗША, ПАР, [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і КНР. Танная працоўная сілы і самае прымітыўнае абсталяванне дазваляе карпарацыям-пасярэднікам скупляць рэсурсы па нізкай цане, а затым перапрадаваць сусветным гігантам. Адсюль і характэрная асаблівасць дзеянняў мясцовых узброеных фарміраванняў, якія імкнуцца ў першую чаргу ўзяць пад кантроль руднікі{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}{{sfn|Johnson|2009|p=124}}.

== Страты і шкода ==

=== Людскія ахвяры ===
[[Міжнародны камітэт выратавання]] (МКВ) назваў Другую кангалезскую самым смяротным канфліктам з часоў Другой сусветнай вайны&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{cite news |last=Bavier |first=Joe |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study |work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |date=22 January 2007 |access-date=2007-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221175715/http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |archive-date=21 February 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнак [[Чырвоны крыж|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] за 2004 года, колькасць загінуўшых склала ад 3,4 да 4,4 мільёна чалавек. У 2008 годзе МКВ заявіў, што баявыя дзеянні і іх наступствы забралі 5,4 мільёна жыццяў, у асноўным ад хвароб і недаядання. Ахвяры непасрэдна ад баявых дзеянняў склалі 500 000 загінуўшымі&lt;ref&gt;{{cite news|date=22 January 2008|title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122|url-status=live|access-date=30 January 2021|archive-date=14 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barricada.com.ni/2008/11/26/genocidio-high-tech-en-el-congo/ Genocidio «High-Tech» en el Congo &quot; Barricada.com.ni]&lt;/ref&gt; (існуюць таксама ацэнкі ў 350 000 забітых&lt;ref&gt;International Rescue Committee ([undated]) [http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis Congo Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829000947/http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis |date=29 August 2010 }} International Rescue Committee&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Les Roberts &amp; others (2001) [http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf Mortality in eastern Democratic Republic of Congo: Results from Eleven Mortality Surveys (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427121355/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf |date=27 April 2012 }} (Report) International Rescue Committee&lt;/ref&gt;). Кангалезская актывістка па абароне ахвяр згвалтаванняў [[Рэбека Масіка Кацува]] заяўляла пра каля 6 млн ахвяр{{sfn|Россия и Африка|2023|p=95}}. Яшчэ 2 мільёны чалавек былі вымушаны пакінуць свае дамы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У агульную колькасць загінуўшых таксама ўнесены 60—70 тысяч [[пігмеі|пігмеяў]] (40 % ад даваеннай пігмейскай дыяспары Усходняга Конга), забітых падчас кампаніі «[[Сціранне табліцы]]», праведзенай ВРК&lt;ref name=&quot;SeshadriICE1&quot;&gt;
«Between October 2002 and January 2003, two of the rebel groups, the MLC and RCD-N in the East of the Congo launched a premeditated, systematic genocide against the local tribes and Pygmies nicknamed operation „Effacer le Tableau“ („erase the board“). During their offensive against the civilian population of the Ituri region, the rebel groups left more than 60,000 dead and over 100,000 displaced. The rebels even engaged in slavery and cannibalism. Human Rights Reports state that this was due to the fact that rebel groups, often far away from their bases of supply and desperate for food, enslaved the Pygmies on captured farms to grow provisions for their militias or when times get really tough simply slaughter them like animals and devour their flesh which some believe gives them magical powers.

11. Fatality Level of Dispute (military and civilian fatalities): 70,000 estimated»
see:
 {{cite web |url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict |author=Raja Seshadri |date=7 November 2005 |work=Case Study 163 |publisher=The Inventory of Conflict &amp; Environment, American University |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;. Правабаронцы заклікалі прызнаць гэта [[генацыд]]ам, аднак такі статус трагедыя так і не атрымала&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |title=DR Congo Pygmies appeal to UN |publisher=BBC News |date=23 May 2003 |access-date=8 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213023950/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |archive-date=13 December 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У сваю чаргу [[Праект справаздачы аб бяспецы чалавека]] [[Універсітэт імя Саймана Фрэйзера|Універсітэта імя Саймана Фрэйзера]] аспрэчвае большасць ацэнак. Як сцвярджалі спецыялісты, лічбы былі заснаваны на агульным узроўні смяротнасці&lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Security Report 2009: The Shrinking Costs of War |url=http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |publisher=Human Security Report Project at the School for International Studies, Simon Fraser University |date=20 January 2010 |access-date=21 January 2010 |page=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224110035/http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |archive-date=24 December 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Spagat, Andrew Mack, Tara Cooper and Joakim Kreutz, [http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf &quot;Estimating War Deaths: An Arena of Contestation, &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524193639/http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf |date=24 May 2013 }} ''Journal of Conflict Resolution'', (2009); 53; 934—950.&lt;/ref&gt;.

=== Эканамічная шкода ===
З-за вайны інфраструктура знасілася, а пастаянная пагроза нападаў зрабілі немагчымым сухапутнае паведамленне паміж рэгіёнамі краіны, у выніку чаго ўнутраны гандаль у дзяржаве застопарыўся. Па рацэ [[Конга (рака)|Конга]], самым важным транспартным маршруце, на некалькі гадоў прыпынілася суднаходства. Ізаляваныя вёскі апынуліся адрэзанымі ад гарадскіх рынкаў, а гарады пакутавалі ад недахопу стравы. У сталічнай Кіншасе цэны на прадукты харчавання за год выраслі ў чатыры разы. Сітуацыя пагаршалася тым, што міжнародная дапамога паступала вельмі рэдка. Першапачаткова яна ў асноўным абмяжоўвалася сталіцай і толькі ў 2001 годзе дасягнула непасрэдных зон баявых дзеянняў{{sfn|Johnson|2009|pp=106—108}}.

Узмацнілася збядненне насельніцтва. Даследаванне, праведзенае ўрадам краіны ў 2006 годзе, паказала, што 76 % жыхароў не маглі адправіць сваіх дзяцей у школу, 79 % недаядалі, 81 % не мелі належнага жылля, а 82 % не мелі доступ да медыцынскай дапамогі. 71 % грамадзян былі ў абсалютнай беднасці. Па даных гуманітарных арганізацый, у 2000 годзе 31 % жыхароў Кіншасы хранічна недаядалі і толькі 10 % маглі дазволіць сабе трохразовае харчаванне. У 2003 годзе сярэдняе спажыванне ежы насельніцтвам складала 1300 кілакалорый у дзень{{sfn|Johnson|2009|p=180}}.

Сярод замежных інтэрвентаў галоўным пацярпелым было Зімбабвэ. З-за ўдзелу краіны ў вайне [[Міжнародны валютны фонд]] і [[Сусветны банк]] паставілі на перагляд свае праграмы дапамогі Харарэ&lt;ref name=&quot;BBC1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zimbabwe losses add up in the Congo |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106235723/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |archive-date=6 January 2014 |access-date=17 May 2014}}&lt;/ref&gt;, пазбавіўшы Мугабэ замежнай валюты, неабходнай яму для куплі запасных частак для ваеннай тэхнікі на суму 600 мільёнаў долараў &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zimbabwe: Controversy Over $600m Spare Parts For ZNA |url=http://allafrica.com/stories/200005190154.html}}&lt;/ref&gt;. Часопіс Financial Times паведаміў, што ў перыяд са студзеня па чэрвень 2000 года ўрад Зімбабвэ выдаткаваў 166 мільёнаў на ваенныя патрэбы&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pearce |first=Justin |date=25 July 2000 |title=Mugabe's costly Congo venture |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129061245/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-date=29 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Konadu-Agyemang |first1=Kwadwo |last2=Shabaya |first2=Judith |date=2005 |title=What has corruption got to do with it? Understanding the persistence of rural-urban and inter-regional inequalities in Ghana and Zimbabwe |url=https://www.jstor.org/stable/41147983 |journal=GeoJournal |volume=62 |issue=1/2 |pages=129–146 |doi=10.1007/s10708-005-8181-y |jstor=41147983 |s2cid=154159372 |issn=0343-2521 |via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite news |last=Muronzi |first=Chris |date=9 September 2019 |title=Robert Mugabe leaves a legacy of economic mismanagement |work=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608225941/https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-date=8 June 2023}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя фактары спрыялі сур’ёзнай эканамічнай нестабільнасці ў краіне ў 2000-я, кульмінацыяй якой стала гіперінфляцыя 2007—2009 гадоў&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;object.cato.org&quot;&gt;{{cite web |title=Hanke S., &amp; Kwok, A. (2009) &quot;On the Measurement of Zimbabwe's Hyperinflation&quot;, ''Cato Journal'', 29 (2) |url=http://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907191636/https://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |archive-date=7 September 2019 |access-date=11 July 2015}}&lt;/ref&gt;.

=== Экалагічная шкода ===
З-за вайны ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга папуляцыя [[слон|сланоў]] скарацілася ўдвая. З 22 000 [[бегемот]]аў засталося толькі 900&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Beyers |first1=Rene L. |last2=Hart |first2=John A. |last3=Sinclair |first3=Anthony R. E. |last4=Grossmann |first4=Falk |last5=Klinkenberg |first5=Brian |last6=Dino |first6=Simeon |date=2011 |title=Resource wars and conflict ivory: the impact of civil conflict on elephants in the Democratic Republic of Congo—the case of the Okapi Reserve |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=11 |pages=e27129 |doi=10.1371/journal.pone.0027129 |issn=1932-6203 |pmc=3212536 |pmid=22096529|bibcode=2011PLoSO...627129B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last=Deo |first=Plumptre, Andrew J. Nixon, Stuart Critchlow, Robert Vieilledent, Ghislain Nishuli, Radar Kirkby, Andrew Williamson, Elizabeth A. Hall, Jefferson Kujirakwinja |url=http://worldcat.org/oclc/951605195 |title=Status of Grauer's gorilla and chimpanzees in eastern Democratic Republic of Congo: Historical and current distribution and abundance |date=2015 |publisher=Wildlife Conservation Society |oclc=951605195 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183836/https://worldcat.org/title/951605195 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, страчана 1,31 % лясоў краіны, што супастаўна з памерам тэрыторыі [[Бельгія|Бельгіі]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kikuta |first=Kyosuke |date=2020-01-24 |title=The Environmental Costs of Civil War: A Synthetic Comparison of the Congolese Forests with and without the Great War of Africa |journal=The Journal of Politics |volume=82 |issue=4 |pages=1243–1255 |doi=10.1086/708241 |issn=0022-3816 |s2cid=213051823}}&lt;/ref&gt;. Гэта было абумоўлена адразу некалькімі прычынамі:
# Перасяленне мірных жыхароў з населеных пунктаў у лясы, дзе ў выніку палявання па дзікіх жывёл бежанцы скарацілі іх папуляцыю&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Citation |title=1 The Context of Congo's Internal Wars |date=2012-03-01 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781626370821-003 |work=Civil Wars in the Democratic Republic of Congo, 1960–2010 |pages=1–36 |publisher=Lynne Rienner Publishers |doi=10.1515/9781626370821-003 |isbn=9781626370821 |access-date=2022-07-15 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183832/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781626370821-003/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Неабходнасць выжыць вымушала людзей парушаць [[табу]] (гэта тычылася толькі вясковых, бо ў выхадцаў з горада забарон не існавала). Так, паводле даследвання [[Кіёцкі ўніверсітэт|Кіёцкага ўніверсітэта]] 2009 года, у народа [[нганда]] з-за вайны знікла забарона на паляванне па [[баноба]]&lt;ref name=&quot;LINGOMO&quot;&gt;{{Citation |last1=LINGOMO |first1=Bongoli |title=TABOO OF EATING BONOBO AMONG THE BONGANDO PEOPLE IN THE WAMBA REGION, DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO |date=December 2009 |url=https://doi.org/10.14989/91451 |publisher=The Center for African Area Studies, Kyoto University |language=en |doi=10.14989/91451 |access-date=2022-07-15 |last2=KIMURA |first2=Daiji |journal=African Study Monographs |volume=30 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183847/https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/handle/2433/91451 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
# Размяшчэнне паўстанцамі сваіх баз у джунглях, з-за чаго мяса дзікіх жывёл стала асноўнай ежай апалчэнцаў&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.
# Улады ДРК, шукаючы сродкі для вядзення вайны, здавалі ў арэнду ўчасткі з ляснымі масівамі замежным карпарацыям&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Laurance |first=William F |date=December 2001 |title=Immense logging deal to sustain war in the Congo |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |journal=Trends in Ecology &amp; Evolution |volume=16 |issue=12 |pages=670 |doi=10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |issn=0169-5347 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183834/https://www.cell.com/trends/ecology-evolution/fulltext/S0169-5347(01)02363-1?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0169534701023631%3Fshowall%3Dtrue |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Злачынствы і парушэнні ==
{{Гл. таксама|Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга}}
[[Файл:DRC raped women.jpg|міні|Сустрэча ахвяр згвалтаванняў, якія праходзілі праграму USAID па рэінтэграцыі.]]
Следствам узброенага канфлікту сталі шматлікія [[злачынствы супраць чалавечнасці]] і [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынствы]]. Некаторыя з іх застаюцца беспакаранымі. Праблему спрабуюць пераадолець улады ДР Конга, праваахоўныя рэгіянальныя і міжнародныя арганізацыі, прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці, аднак пакуль яна застаецца нявырашанай{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=118-119}}.

Пакаранне за ўчыненыя злачынствы стала «болевым пунктам» для дзяржавы. Істотнай перашкодай для яе рашэння з’яўляецца ваенна-палітычны крызіс на ўсходзе краіны, актыўнасць баевікоў як кангалезскага, так і замежнага паходжання, слабасць сілавых структур. Судовыя органы практычна бяздзейнічаюць у чаканні рэформы, на якую не хапае ні сіл, ні фінансавых рэсурсаў. Нямоглымі застаюцца таксама патрабаванні рэгіянальных арганізацый і грамадзянскай супольнасці прыцягнуць вінаватых да адказу з-за недастатковай развітасці і актыўнасці{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=284-285}}. Больш за тое, дзясяткі баевікоў працягваюць здзяйсняць супрацьпраўныя дзеянні супраць безабаронных жыхароў у кангалезскіх правінцыях. Гэта стварае спрыяльную глебу для ўзнікнення новых ачагоў узгарання канфліктаў і незлічоных людскіх страт{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=295}}.

У перыяд з 1993 па 2003 год з 617 зафіксаваных выпадкаў грубых парушэнняў [[Правы чалавека|правоў чалавека]] раскрыта не больш за два дзясяткі, што, у сваю чаргу, паказвае слабасць усёй судовай сістэмы ДРК. У 2010-я было раскрыта і даведзена да суда ўсяго некалькі спраў, звязаных з адказнасцю некаторых асоб за генацыд, ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці. Улічваючы вельмі нізкія паказчыкі ў выкрывальнасці злачынстваў, кангалезцам даводзіцца звяртацца па дапамогу ў [[Міжнародны крымінальны суд]] (МКС) і іншыя міжнародныя інстанцыі для выпраўлення становішча ў гэтай сферы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=286}}. Тым не менш, кангалезскае правасуддзе хоць працуе павольна, але ўсё ж мае пэўныя дасягненні{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|p=125}}.

У верасні 2011 года ўлады распачалі спробу стварэння Міжнароднага крымінальнага суда па ДРК (аналагічнага таму, які быў створаны па Руандзе). Аднак у жніўні парламент адхіліў праект закона аб заснаванні такой установы. Дэпутаты апелявалі да таго, што маюць намер ратыфікаваць [[Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда|Рымскі статут]], які не дапускае стварэння міжнароднага трыбунала па асобна ўзятай краіне. У ДРК разгарнулася жорсткая палеміка паміж прыхільнікамі і праціўнікамі дадзенай ініцыятывы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=285}}.

У 2007—2013 гадах вялося следства па справе [[Мацьё Нгуджола Чуі]], які раней узначальваў Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў. Былы баявік абвінавачваўся па сямі пунктах у ваенных злачынствах і трох — у злачынствах супраць чалавечнасці. Адным з галоўных эпізодаў абвінавачвання быў напад на вёску Багаро ў правінцыі Ітуры (24 лютага 2003). Тады апазіцыянеры забілі 200 мірных жыхароў з народнасці хема. Нгуджола былі таксама прад’яўленыя абвінавачванні ў вярбоўцы і выкарыстанні дзяцей-салдат, у рабаваннях, сексуальным гвалце над захопленымі жанчынамі і дзяўчынкамі, утрыманні палонніц у нечалавечых умовах. Па той жа справе разам з ім праходзіў таксама адзін з былых лідараў Патрыятычных сіл супраціўлення Ітуры — [[Жэрмен Катанга]]. Пазней справы двух баевікоў былі падзелены. У выніку датычнасць Нгуджола да разні ў Багаро і іншых эпізодах не была даказана, а вось Катанга атрымаў 12 гадоў турмы{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=123-124}}.

Тым часам пачаўся судовы працэс над [[Боска Нтаганда]], які добраахвотна здаўся амерыканскай дыпмісіі ў Руандзе, запатрабаваўшы перадаць сябе МКС. Гэта стала першай добраахвотнай здачай міжнароднаму трыбуналу. Экс-баевіка абвінавацілі ў ваенных злачынствах і злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у перыяд з верасня 2002 па верасень 2003 года. У яго справе ўтрымлівалася 922 імя ахвяр, 97 з якіх — так званыя «[[дзеці-салдаты]]», якіх абвінавачаны рэкрутаваў у шэрагі паўстанцаў{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=293—294}}.

== Пілоты з былога СССР ==
{{Гл. таксама|Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}}
Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] вялікая колькасць вайскоўцаў па розных прычынах вымушаны былі адысці ад службы. Падобная сітуацыя была і ў грамадзянскіх галінах. У пошуках заробку яны накіраваліся ў розныя «гарачыя кропкі» як на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], так і па-за ёй. Па словах прэзідэнта расійскай Асацыяцыі лётнага складу Анатоля Качура, за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў з былога СССР, большасць з іх па прыватных кантрактах. Лёс многіх застаўся невядомым. Толькі ў [[Афрыка|Афрыцы]] з 400 пілотаў, якія ляталі па прыватных кантрактах, палова трапіла ў палон ці загінула&lt;ref name=&quot;найм&quot;/&gt;.

Непасрэдна ў ДР Конга найміты з былога СССР з’явіліся яшчэ ў сярэдзіне 1990-х, [[Белы легіён (Заір)|некаторыя з іх змагаліся ў Першай кангалезскай вайне]] на баку Мабуто&lt;ref&gt;Коновалов, Иван Петрович. Солдаты удачи и воины корпораций : История современного наёмничества. — Пушкино : Центр стратегической конъюнктуры, 2015. — 216 с. — ББК 68:8 К64. — УДК 623(G). — ISBN 978-5-9906069-7-5.&lt;/ref&gt;. У Другой кангалезскай вайне яны ваявалі за Кабілу. Замежнікі ляталі на чатырох [[Су-25]], закупленых у [[Грузія|Грузіі]] па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода. З іх два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК праведзена ў канцы 1999 — пачатку 2000, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. Пазней лётчыкі грунтаваліся на аэрадромах Гома і Букаву, сярэдняя заработная плата наймітаў складала ад 1 да 1,5 тысяч долараў у месяц&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;&gt;[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах] (30 октября 2018)&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2001 года ў джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў мясцовай кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, за 25 км ад аэрапорта горада Букаву, байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіця. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў уладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі Генадзь Соснін (грамадзянін [[Расія|Расіі]]) і Садырдат Аралееў (грамадзянін [[Казахстан]]а)&lt;ref name=&quot;найм&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Журнал «Коммерсантъ Деньги» № 35 от 05.09.2001, стр. 20&lt;/ref&gt;.

З канцом вайны замежнікі засталіся ў краіне і ўдзельнічалі ў наступных ваенных канфліктах. У снежні 2006 года Су-25 (борт FG-503) быў страчаны падчас катастрофы, загінуў лётчык з [[Беларусь|Беларусі]] А. П. Ліхоткін. У чэрвені 2007 года разбіўся борт FG-501, загінуў [[Украіна|украінскі]] лётчык А. А. Маргатаў&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;/&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Дзеці-салдаты ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]]
* [[Сексуальны гвалт падчас Кангалезскіх войн]]

== Заўвагі ==
{{notelist-la}}

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{артыкул|аўтар=Добрякова Н. А., Кармов Т. М., Лобанов В. Б., Труфанов Г. А.|загаловак=Конфликт в Демократической Республике Конго и Россия: перспективы урегулирования |выданне=Современная научная мысль|год=2020|нумар=|старонкі=142—148|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/konflikt-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-i-rossiya-perspektivy-uregulirovaniya|ref=ДР Конго и Россия}}
* {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Военные преступления в районе великих африканских озер и вопросы правосудия|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=2 (741)|старонкі=284—296|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-prestupleniya-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-voprosy-pravosudiya|ref=Сидорова (наказание)}}
* {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Вооруженные конфликты в районе Великих африканских озер и преступления против человечности|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=|старонкі=118—129|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vooruzhennye-konflikty-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-prestupleniya-protiv-chelovechnosti|ref=Сидорова (преступления)}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|год=2011|нумар=2 (20)|старонкі=81—89|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-konflikty-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-na-rubezhe-xx-xxi-vekov-i-ih-osobennosti|ref=Сидорова (война)}}
* {{кніга|аўтар=Dominic Johnson|загаловак=Kongo – Kriege, Korruption und die Kunst des Überlebens. 2. Auflage|выдавецтва=Brandes &amp; Apsel|месца=Frankfurt am Main|год=2009|ISBN=978-3-86099-743-7|ref=Johnson}}
* {{кніга|аўтар=G. Prunier|год=2009 |загаловак=Africa's World War: Congo, The Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |спасылка=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|выдавецтва=Oxford University Press |isbn=978-0199754205|ref=Prunier}}
* {{кніга|аўтар=Peter Scholl-Latour|загаловак=Afrikanische Totenklage – Der Ausverkauf des Schwarzen Kontinents|выдавецтва=Goldmann|месца=München|год=2003|ISBN= 3-442-15219-4|ref=Scholl-Latour}}

== Спасылкі ==
{{Commons category|African World War|Другая кангалезская вайна}}
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3075537.stm BBC Q&amp;A on DR Congo conflict] — [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1072684.stm BBC: Updated timeline of Congo history, with emphasis on the war]
* [https://www.kommersant.ru/doc/3100852 Война и залежи] // Комерсантъ
* [http://www.fssb.su/strany-mira/africa/4226-velikaya-afrikanskaya-voyna.html Вспаривали животы беременным, расчленяли священников: о самой страшной войне современности] // МО ФССБ

{{вонкавыя спасылкі}}
{{Добры артыкул}}

[[Катэгорыя:Войны Уганды]]
[[Катэгорыя:Войны Анголы]]
[[Катэгорыя:Войны Судана]]
[[Катэгорыя:Войны Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]
[[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1998 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1999 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2000 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2001 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2002 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2003 года]]</text>
      <sha1>k00z0ouon9htxbt2k2twbwjb0t05hgr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182338</id>
      <parentid>5182329</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:58:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5182338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118798" sha1="6kcyg4mkti8nk3jt4ow3jjul1emoir0" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Другая кангалезская вайна|частка = |выява =[[File:Bunia displaced persons2.jpg|120px|border]] [[File:Congolese soldier (cropped 1to1 portrait).jpg|100px|border]]&lt;br&gt;[[File:Gbadolite.jpg|190px|border]]|памер = |загаловак ='''Зверху''': лагер бежанцаў на кангалезска-ўгандыйскай мяжы (2004 г.); баец антыўрадавых сіл наладкоўвае кулямёт (2001 г.).&lt;br&gt;'''Знізу''': паўстанцы ў Гбадалітэ (2000 г.).|дата =[[2 жніўня]] [[1998]] — [[30 чэрвеня]] [[2003]]|месца = [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга]]|прычына = |casus belli = |вынік =Мірнае пагадненне ў Кіншасе, падзел улады паміж Кабілай і апазіцыяй|змены = 
|праціўнік1 = 
{{Tree list}}
[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] '''[[ДР Конга]]'''
** [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|УС ДРК]]
** [[Белыя найміты ў Конга|Замежныя найміты]]
* '''Замежныя інтэрвенты'''
** {{Сцягафікацыя|Ангола}}
** {{Сцягафікацыя|Судан}}
** {{Сцягафікацыя|Чад}}
** {{Сцягафікацыя|Намібія}}
** {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
** {{Сцягафікацыя|ЦАР}}
* '''Узброеныя групоўкі'''
** Кангалезскія
*** [[Май-май]]
** Угандыйскія
*** [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды|НФВУ]]
*** [[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Гасподняя армія супраціўлення|ГАС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Гасподняй арміі супраціўлення|паўстання ГАС]].}}
*** [[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Альянс дэмакратычных сіл|АДС]]{{efn-la|У рамках [[Паўстанне Альянсу дэмакратычных сіл|паўстання АДС]].}}
** Бурундзійскія
*** [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|ФНВ]]
*** {{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі|НСАД—САД]]
** Руандыйскія
*** [[File:Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg|22пкс]] [[Інтэрахамвэ]]
*** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Армія вызвалення Руанды|АВР]]
*** [[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Дэмакратычныя сілы вызвалення Руанды|ДСВР]]
'''Этнічныя групы'''
** [[Хуту]] 
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = пры падтрымцы
|{{Сцягафікацыя|Лівія|1977}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}
|{{Сцягафікацыя|Беларусь|1995}}&lt;ref&gt;[http://maxpark.com/user/1407890/content/686582 Торговля оружием и будущее Беларуси] — maxpark (5 марта 2011)&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[http://maxpark.com/user/4297683205/content/4228990 Завоюет ли Беларусь позиции на глобальных рынках оружия?] — maxpark (10 сентября 2011)&lt;/ref&gt;
|[[File:Flag of Georgia (1990–2004).svg|22px]] [[Грузія]]&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;/&gt;
|[[File:Flag of France (1976–2020).svg|22пкс]] [[Францыя]]&lt;ref name=&quot;ICG Nov98&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Замбія}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}
|{{Сцягафікацыя|Рэспубліка Конга}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=93}}
|{{Сцягафікацыя|Чэхія}}&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |title=Чешские власти незаконно поставляли оружие в Африку |access-date=2019-06-29 |archive-date=2019-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629121344/https://m.lenta.ru/news/2005/03/04/weapons/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;
|{{Сцягафікацыя|Ізраіль}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=122}}
|{{Сцягафікацыя|КНДР}}{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=310}}&lt;ref&gt;Alexander Schwabe: [https://www.spiegel.de/politik/ausland/kongo-krieg-massaker-hungertod-und-dicke-geschaefte-a-222698.html ''Kongo-Krieg: Massaker, Hungertod und dicke Geschäfte.''] auf: ''spiegel online.'' 14. November 2002.&lt;/ref&gt;
}}
|праціўнік2 = 
{{Tree list}}
'''Узброеныя групоўкі'''
** Кангалезскія
*** [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю|КАД]]{{efn-la|Паміж кісанганскай і гомскай фракцыямі адбываліся сутыкненні.}}
**** [[Сілы абнаўлення|Кісанганская фракцыя]]
**** [[Гомская фракцыя Кангалезскага аб’яднання за дэмакратыю|Гомская фракцыя]]
*** [[Вызваленчы рух Конга|ВРК]]
*** [[Саюз кангалезскіх патрыётаў|СКП]]
** Ангольскія
*** [[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[УНІТА]]{{efn-la|У рамках [[Грамадзянская вайна ў Анголе|грамадзянскай вайны ў Анголе]].}}
** Суданскія
*** [[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Народная армія вызвалення Судана|НАВС]]{{efn-la|У рамках [[Другая грамадзянская вайна ў Судане|Другой грамадзянскай вайны ў Судане]].}}
'''Замежныя інтэрвенты'''{{efn-la|У 2000 годзе на тэрыторыі ДР Конга адбылася [[Шасцідзённая вайна (2000)|Шасцідзённая вайна]] паміж Руандай і Угандай.}}
** [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцягафікацыя|Руанда}}
** {{Сцягафікацыя|Уганда}}
** {{Сцягафікацыя|Бурундзі}}
'''Этнічныя групы'''
** [[Тутсі]] 
*** [[Баньямуленге]]
** [[Хіма (народ)|Хема]]
{{Collapsible list
|bullets =yes
|title = пры падтрымцы
|{{Сцягафікацыя|ПАР}}{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}&lt;ref name= Murison148 &gt;Katherine Murison, ed. (2002). ''Africa South of the Sahara 2003''. Londres: Routledge, pp. 148. ISBN 978-1-85743-131-5. 40.000 soldados y 5.500 gendarmes.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|ЗША}}{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=144}}&lt;ref name=&quot;lenta&quot;/&gt;
|{{Сцягафікацыя|Славакія}}&lt;ref&gt;[http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski Торговля оружием по-молдавски] {{Wayback|url=http://www.vedomosti.md/news/Torgovlya_Oruzhiem_Pomoldavski |date=20181120135752 }} — ''Молдавские ведомости'', 10.02.2009&lt;/ref&gt;
}}
----
{{Tree list}}
* '''Трэцяя сіла'''{{efn-la|У рамках [[Ітурыйскі канфлікт|Ітурыйскага канфлікту]].}}
** Ітурыйскія групоўкі
*** [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры|ПССІ]]
*** [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў|ФНІ]]
** Этнічныя групы
*** [[Ленду]]
----
{{Сцяг|ААН}} [[MONUSCO]]
|камандзір1 = [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Кабіла]] †&lt;br/&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жазеф Кабіла]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Ангола}} [[Жазэ Эдуарду душ Сантуш]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Зімбабвэ}} [[Роберт Мугабэ]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Намібія}} [[Сэм Нуёма]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Чад}} [[Ідрыс Дэбі]]&lt;br&gt;{{Сцяг|ЦАР}} [[Анж-Фелікс Патасэ]]&lt;br&gt;[[File:Flag red yellow 5x3.svg|22px]] [[Джозеф Коні]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Allied Democratic Forces.svg|22px]] [[Джаміль Мукулу]]&lt;br&gt;{{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Леанард Ньянгома]]&lt;br&gt;[[File:Flagge FDLR.svg|22px]] [[Іньяс Мурванаш’яка]]&lt;br&gt;[[Майсей Алі]]
|камандзір2 =[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Эрнест Вамба дыя Вамба]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Ларан Нкунда]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Жан-П’ер Бемба]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[Томас Лубанга]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]]/{{Сцяг|Руанда}} [[Поль Кагамэ]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Уганда}} [[Ёверы Мусевені]]&lt;br/&gt;{{Сцяг|Бурундзі}} [[П’ер Буёя]]&lt;br/&gt;[[File:Flag of UNITA.svg|22px]] [[Жонаш Савімбі]] †&lt;br&gt;[[File:Flag of South Sudan.svg|22px]] [[Джон Гаранг]]
----
[[Жэрмен Катанга]]&lt;br&gt;[[Кобра Матата]]&lt;br&gt;[[Мацьё Нгуджола Чуі]]
----
{{Сцяг|ААН}} {{Сцяг|Сенегал}} [[Маунтага Дыяла]]
|сілы1 = дзясяткі тысяч байцоў
|сілы2 = дзясяткі тысяч байцоў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = ад 3,4 да 6 млн загінулых, у т.л. ад 350 да 500 тысяч непасрэдна ад баявых дзеянняў
|заўвага = Руанда і Уганда ваявалі паміж сабой у [[Шасцідзённы вайна (2000)|кароткай вайне]] ў [[2000]] годзе на тэрыторыі ДРК
|Commons = }}
'''Другая кангалезская вайна'''&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |title=В Африке возобновилась самая кровавая гражданская война в её истории |accessdate=2008-11-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714194045/http://www.zagolovki.ru/daytheme/kongo/30Oct2008 |archivedate=2014-07-14 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Deuxième guerre du Congo}}, {{lang-en|Second Congo War}}), таксама вядомая як '''Вялікая афрыканская вайна'''{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}} ({{lang-fr|Grande guerre africaine}}, {{lang-en|Great African War}}) — узброены канфлікт на тэрыторыі [[Дэмакратычная Рэспубліка Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]], у якім удзельнічалі шматлікія ўзброеныя групы з дзесяці краін.

Вайна пачыналася як [[грамадзянская вайна|грамадзянская]], праз супрацьстаянне народаў [[хуту]] і [[тутсі]], але затым у ёй прынялі ўдзел іншыя дзяржавы [[Афрыка|Афрыкі]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}, што было выклікана барацьбой краін кантыненту за рэсурсы ДР Конга&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |isbn=9781554588787 |first1=Walter C. |last1=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223214649/http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Фактычным працягам падзей стаў [[канфлікт у Ківу]]&lt;ref name=&quot;Bowers2&quot;&gt;{{cite web |url=http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |title=World War Three |date=24 July 2006 |publisher=My Direct Democracy |archive-url=https://web.archive.org/web/20081007113538/http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |archive-date=7 October 2008 |author=Bowers, Chris}}&lt;/ref&gt;.

У выніку баявых дзеянняў і іх наступстваў загінула ад 3,4 да 6 млн чалавек, у асноўным ад хвароб і голаду, што робіць гэтую вайну адной з самых кровапралітных у сусветнай гісторыі і самым смяротным канфліктам з часоў [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай]]&lt;ref&gt;{{cite news
 |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm
 |publisher=// Reuters
 |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study
 |date=2008-01-22
 }} {{Cite web |url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |title=Архіўная копія |access-date=29 студзеня 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100810181939/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L22802012.htm |archivedate=10 жніўня 2010 |url-status= }}&lt;/ref&gt;.

Урад ДРК называў канфлікт ''«Агрэсіўнай вайной»'' ({{lang-fr|guerre d'aggression}}) або ''«Акупацыйнай вайной»'' (''guerre d'occupation''), а паўстанцы — ''«Вайной выпраўлення»'' (''guerre de rectification''){{sfn|Johnson|2009|p=86}}.

== Перадгісторыя ==

=== Сітуацыя ва Усходнім Конга ===
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

=== Замежны фактар ===
Як спадчыну каланіялізму, незалежныя афрыканскія дзяржавы, што з’явіліся ў ХХ ст., мелі граніцы былых еўрапейскіх калоній, без увагі на этнічную, рода-племянную, культурную і моўную сувязі.

Дэмакратычная Рэспубліка Конга, краіна з вялікімі запасамі карысных выкапняў, стала арэнай супрацьстаяння і канфлікту інтэрасаў як лакальных, так і сусветных гульцоў. Паводле ацэнак «Нацыянальнага агенцтва па заахвочванню інвестыцый», на 2015 год прыблізны агульны кошт карысных выкапняў складаў больш за 36 трлн долараў. Менавіта тут знаходзіцца амаль 47 % сусветных запасаў [[кобальт]]у, 25 % прамысловых [[алмаз]]аў, 14 % [[тантал]]а, 5 % ювелірных алмазаў, па 3 % — медзі і волава{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}&lt;ref&gt;[https://interaffairs.ru/jauthor/material/1313 Демократическая Республика Конго: «сердце Африки» — страна Патриса Лумумбы. К 55-летию установления дипломатических отношений]&lt;/ref&gt;.

Этнічныя прычыны канфлікту цесна пераплятаюцца з эканамічнымі праблемамі ўсяго раёна Вялікіх азёр, куды ўваходзяць ДРК, Руанда, Уганда і Бурундзі: кангалезскія мінералы на працягу доўгага перыяду былі задзейнічаны ў эканоміцы невялікіх па памерах дзяржаў Уганды і Руанды. Прычым эксплуатацыя ажыццяўлялася часцяком у парушэнне суверэнітэту ДРК, нацыянальнага заканадаўства, а часам і міжнароднага права{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}. Паводле справаздачы [[ААН]] за 2001 год, краіны мелі інтарэсы ў кантраляванні над цэнтрамі здабычы алмазаў, золата, кобальта і іншых карысных выкапняў на ўсходзе ДРК&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite web |title=The Congo: Unanswered questions surround Kabila's assassination – World Socialist Web Site |url=https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |website=wsws.org |access-date=2016-02-16 |first=Chris |last=Talbot |date=25 January 2001 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223205855/https://www.wsws.org/en/articles/2001/01/cong-j25.html |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Падобная сітуацыя склалася яшчэ падчас Першай кангалезскай вайны{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}.

Што тычыцца Руанды, то яе інтарэсы не абмяжоўваліся толькі кантролем над рэсурсамі. Некаторыя прадстаўнікі кіруючых колаў лічылі тэрыторыі ДРК, дзе пражывалі іх супляменнікі (як, напрыклад, [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]]), «працягам Руанды»{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=39}}. У дадатак, урад краіны таксама спрабаваў спыніць атакі баевікоў хуту&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Kron|first=Josh|date=2009-03-12|title=Congo: Delays in Rebel Leader's Case|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|access-date=2021-05-20|issn=0362-4331|archive-date=20 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520125646/https://www.nytimes.com/2009/03/12/world/africa/12briefs-DELAYSINREBE_BRF.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, якія нападалі на прыгранічныя рэгіёны са сваіх кангалезскіх баз{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. З аналагічнай праблемай сутыкнуліся бурундзійскія і ўгандыйскія ўлады, так як узброеная апазіцыя гэтых краін выкарыстоўвала тэрыторыю суседняй дзяржавы для нападаў{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}.

У будучай вайне падтрымку Кабіле аказвалі Намібія, Чад, Ангола, Судан, Зімбабвэ і Лівія{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}, [[Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка]]{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. У кожнай з іх былі свае матывы. Намібія і Зімбабвэ адносна вайны ў ДРК мелі эканамічныя інтарэсы, уключаючы прыбытковы экспарт рыбы і каштоўную долю ў Горназдабыўнай кампаніі Бакванга&lt;ref name=&quot;Scramble&quot;&gt;{{Cite web |title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War |url=http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029201147/http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/africa/central-africa/dr-congo/Scramble%20for%20the%20Congo%20Anatomy%20of%20an%20Ugly%20War.pdf |archive-date=29 October 2013 |access-date=18 June 2013}}&lt;/ref&gt;. Зімбабвійцы, паводле ААН, таксама былі заўважаны ў эксплуатацыі рэсурсаў ДРК, нароўні з Угандай і Руандай&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;. Больш за тое, Зімбабвэ імкнулася за кошт канфлікту стаць рэгіянальнай дзяржавай, пацясніўшы [[ПАР]]&lt;ref name=&quot;lenta&quot;&gt;[https://m.lenta.ru/articles/2018/08/02/congo/ Черная заря. Самая страшная война современности продолжается до сих пор. О ней все забыли] // Lenta.ru, 2 августа 2018&lt;/ref&gt;{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}}.

Суданская інтэрвенцыя была абумоўлена прысутнасцю тут баевікоў, якія змагаліся за незалежнасць [[Паўднёвы Судан|Паўднёвага Судана]]{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=84}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=92}} і падтрымліваліся Угандай. У адказ Хартум дапамагаў угандыйскім паўстанцам ([[Армія супраціўлення Гасподня]], [[Нацыянальны фронт выратавання Уганды]], [[Альянс дэмакратычных сіл]])&lt;ref name=&quot;HRW 1999WR&quot;&gt;{{cite web |year=1999 |title=1999 World Report: Sudan |url=https://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081112164702/http://www.hrw.org/worldreport99/africa/sudan.html |archive-date=12 November 2008 |access-date=4 December 2016 |publisher=[[Human Rights Watch]]}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Россия и Африка|2023|p=94}}. Чад у вайне згуляў ролю пасрэдніка Францыі. Французскія ўлады праз яго меркавалі аднавіць свой аўтарытэт у рэгіёне, які аслабеў пасля вываду войскаў з Руанды падчас генацыду тутсі&lt;ref name=&quot;ICG Nov98&quot;&gt;{{cite web |date=17 November 1998 |title=Congo at War: A Briefing of the Internal and External Players in the Central African Conflict |url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210626171951/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/congo-war |archive-date=26 June 2021 |access-date=26 June 2021 |publisher=International Crisis Group}}&lt;/ref&gt;.
 
Урад Анголы хацеў ліквідаваць дзейнасць апазіцыйнай групоўкі [[УНІТА]] на поўдні Конга. Баевікі абменьвалі здабытыя на радзіме алмазы на замежную зброю. Афіцыйная Луанда не была ўпэўненая, што новы прэзідэнт будзе больш эфектыўным, чым Кабіла, і асцерагалася, што працяг баявых дзеянняў прывядзе да вакууму ўлады, які можа толькі дапамагчы УНІТА&lt;ref&gt;{{cite book |last=Reyntjens |first=Filip |title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006 |url=https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn |url-access=limited |date=24 August 2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-11128-7 |page=[https://archive.org/details/greatafricanwarc0000reyn/page/62 62] }}&lt;/ref&gt;.

== Сілы бакоў ==

=== Кангалезскія фракцыі ===
Перад вайной [[Узброеныя сілы Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]] налічвалі 140 тысяч байцоў. З пачаткам баявых дзеянняў частка перайшла на бок апазіцыі, таму армія Кабілы скарацілася да 40 тысяч. Найбольш надзейнымі часцямі былі прэзідэнцкая гвардыя, ваенная паліцыя, сілы хуткага рэагавання і 50-я пяхотная брыгада. Усяго не больш за 15 тысяч чалавек{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}.

Саюзнікам урадавых войск стала міліцыя [[Май-май]], баевікі якой выступалі супраць ваеннай, палітычнай і эканамічнай экспансіі руандыйцаў. Гэтыя фарміраванні ствараліся мясцовымі ўладамі ўсходнекангалезскіх правінцый{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=40-41}}. Колькасць Май-май ацэньваецца ў 20—30 тысяч байцоў&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |title=First assessment of the armed groups operating in DR Congo |access-date=9 сакавіка 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081016023231/http://www.reliefweb.int/rw/rwb.nsf/AllDocsByUNID/ae88f282e0390a95c1256b98004585f6 |archivedate=16 кастрычніка 2008 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Апазіцыйны рух быў прадстаўлены групоўкай «[[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]» (КАД). Колькасць паўстанцкіх войск — да 50 тысяч баевікоў. У пачатку 1999 года арганізацыя раскалолася на дзве варожыя фракцыі са штабамі ў Кісангані і ў Гома. Кісанганская фракцыя (40 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) засталася ў падпарадкаванні Руанды, а гомская (20 тысяч{{sfn|Prunier|2009|p=306}}) выступіла саюзнікам Уганды. Восенню экс-вайскоўцы арміі Мабуту стварылі [[Вызваленчы рух Конга]] (ВРК), які хутка заняў поўнач краіны{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}. Прыхільнікі былога ўрада сабралі сілы ў 8 тысяч баевікоў{{sfn|Prunier|2009|p=306}}. Арганізацыя знаходзілася пад кантролем урада Уганды{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}.

Іншай бачнай антыўрадавай групоўкай быў [[Саюз кангалезскіх патрыётаў]]. Фракцыя была ўтворана ў 2001 годзе і дзейнічала на поўначным усходзе ДРК&lt;ref name=&quot;DRC-who&quot;&gt;{{Cite web|title=DRC: Who's who in Ituri - militia organisations, leaders|publisher=IRIN humanitarian news and analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|date=20 April 2005|url=http://www.irinnews.org/Report/53981/DRC-Who-s-who-in-Ituri-militia-organisations-leaders|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120316214935/http://www.irinnews.org/Report/53981/|archivedate=16 March 2012|url-status=live}}&lt;!--Replace liveweb url with archive url about September 2012 --&gt;&lt;/ref&gt;. Была праўгандыйскай&lt;ref name=&quot;Profile-Lubanga&quot;&gt;{{Cite news|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|newspaper=BBC News|date=23 January 2009|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090131090650/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/6131516.stm|archivedate=31 January 2009|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{citeweb|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-17358799|title=Profile: DR Congo militia leader Thomas Lubanga|work=BBC News|accessdate=2023-07-27}}&lt;/ref&gt;. Баявыя атрады складаліся пераважна з прадстаўнікоў народа [[Хіма (народ)|хема]]&lt;ref name=&quot;GS-UPC-2003&quot;&gt;{{Cite web|title=Union of Patriotic Congolese (UPC)|publisher=GlobalSecurity.org |date=June 2003|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20030628043713/http://www.globalsecurity.org/military/world/para/upc.htm|archivedate=28 June 2003|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнак на люты 2003 года, групоўка налічвала каля 15 000 байцоў&lt;ref name=&quot;Awash&quot;&gt;{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2772575.stm|title=DR Congo 'awash' with child soldiers|date=17 February 2003|newspaper=BBC News}}&lt;/ref&gt;.

У апошнія месяцы вайны, у 2003 годзе, на паўночным усходзе аформіліся новыя рухі — [[Патрыятычныя сілы супраціўлення Ітуры]] і [[Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў]]. У першым, станам на май 2003 года, складалася 9000 апалчэнцаў&lt;ref name=&quot;hrw&quot;&gt;[https://www.hrw.org/campaigns/congo/ituri/armedgroups.htm «Ituri: Bloodiest Corner of Congo — Who is Who — Armed Political Groups in Ituri» (May 2003)], [[Human Rights Watch]]&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Second Congo War Africa map en.svg|міні|Бакі канфлікту
{{legend|#ff7f2a|На баку паўстанцаў}}
Саюзніцы ДРК:{{legend|#5f8dd3|Шырокі вайсковы кантынгент}}{{legend|#80b3ff|Невялікі вайсковы кантынгент}}{{legend|#87cdde|Лагістычная падтрымка}}{{legend|#5fd35f|Палітычная падтрымка}}]]

=== Замежныя інтэрвенты ===
Руандыйцы размяшчалі ў ДРК 8 тысячамі вайскоўцаў&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |newspaper=The Economist |title=Africa's great war |date=4 July 2002 |access-date=7 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205043254/http://www.economist.com/World/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |archive-date=5 February 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Кантынгент Уганды налічваў 10{{sfn|Scholl-Latour|2003|p=35}}—13{{sfn|Prunier|2009|p=306}} тысяч чалавек. Ангола накіравала пяцітысячную групоўку, але неўзабаве скараціла яе колькасць да 2,5—3 тысяч{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. Чад вылучыў экіпіраваны на грошы Лівіі двухтысячны кантынгент{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}&lt;ref name=&quot;ICG Nov98&quot;/&gt;{{sfn|Johnson|2009|p=93}}. Ад Цэнтральна-Афрыканскай Рэспублікі накіравана 850 чалавек{{sfn|Johnson|2009|p=89}}.

На люты 1999 года асабісты склад сіл абароны Намібіі ў «гарачай кропцы» налічваў усяго толькі 1000 чалавек: верагодна, гэта была адна група пяхотнага батальёна са штабам, артылерыяй, матэрыяльна-тэхнічнай падтрымкай і групай верталётаў Allouette і транспартных самалётаў Y-12&lt;ref name=&quot;Zim1&quot; /&gt;. У перыяд з 2000 па 2001 год гэтая лічба магла вагацца ад 1600 да 2000 чалавек, хоць намібійскія войскі па-ранейшаму не мелі вялікага значэння для канфлікту&lt;ref name=&quot;Scramble&quot; /&gt;. Ваенныя дзеянні абыходзіліся Намібіі ў 150 000 долараў у дзень&lt;ref&gt;{{Cite web |date=25 November 1999 |title=Namibia will withdraw troops once UN peacekeepers in place |url=http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517231329/http://www.irinnews.org/fr/report/10816/namibia-namibia-will-withdraw-troops-once-un-peacekeepers-in-place |archive-date=17 May 2014 |access-date=17 May 2014}}&lt;/ref&gt;.

Адміністрацыя зімбабвійскага лідара [[Роберт Мугабэ|Роберта Мугабэ]] накіравала дастаткова сучасныя і вопытныя свае падраздзяленні — [[ВПС]]&lt;ref name=&quot;Zim1&quot;&gt;{{cite book |last=Peter Abbott |title=Modern African Wars: The Congo 1960–2002 |date=2014 |publisher=Osprey Publishing |isbn=978-1782000761 |pages=41–42}}&lt;/ref&gt;. Армія краіны таксама лічылася адной з найбольш добра абсталяваных і прафесійных у рэгіёне. Менавіта зімбабвійскі ўдзел быў вырашальным фактарам у зыходзе вайны. У баях зімбабвійцы дэманстравалі выбітнае тактычнае майстэрства&lt;ref&gt;{{Cite book |title=Great Lakes Conflagration-The Second Congo War 1998 – 2003. |publisher=Helion and Company |year=2013 |isbn=978-1909384668 |page=62}}&lt;/ref&gt;. Першапачаткова кантынгент краіны складаўся з сіл спецыяльнага прызначэння і некалькіх парашутыстаў, колькасцю ад 600 да 1000 чалавек. Да жніўня 1998 года былі адпраўленыя яшчэ два батальёны. Іх суправаджалі танкі [[Т-54]]/[[Т-55|55]] савецкай вытворчасці, БТРы «Кракадзіл» і разведвальныя машыны EE-9 Cascavel, дастаўленыя ў сталіцу на самалётах ВПС Анголы. Прыкладна ў лістападзе колькасць кантынгенту вырасла да 3800 чалавек і дасягнула піку ў 12 000 у студзені 2001 года&lt;ref name=&quot;zimb&quot;&gt;{{Cite book |title=Africa south of the Sahara 2004. |url=https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6 |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=1-85743-183-9 |location=London |pages=[https://archive.org/details/africasouthofsah0000unse_y7v6/page/272 272] |oclc=52621809}}&lt;/ref&gt;.

У вайне ўдзельнічалі апазіцыйныя сілы дзяржаў-інтэрвентаў, напрыклад, [[Нацыянальны савет абароны дэмакратыі – Сілы абароны дэмакратыі]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|title=Burundi : Les combats s'intensifient|access-date=2021-05-29|archive-date=2021-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214410/https://www.lalibre.be/international/burundi-les-combats-s-intensifient-51b875a6e4b0de6db9a667f5|url-status=live}}&lt;/ref&gt;, [[Фронт нацыянальнага вызвалення (Бурундзі)|Фронт нацыянальнага вызвалення]]&lt;ref&gt;{{cite book |editor-last = Lansford |editor-first = Tom |title= Political Handbook of the World 2016-2017. Volume 1 |url= https://books.google.com/books?id=UmNCDgAAQBAJ |date= 2017 |publisher= [[SAGE Publishing]] |location= Thousand Oaks, California |isbn= 978-1-5063-2718-1 }}&lt;/ref&gt; і іншыя. У гэты перыяд кангалезскі ўрад стаў галоўным саюзнікам антыўрадавых фракцый Угадны, Руанды і Бурундзі{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=41}}. Адных толькі інтэрахамвэ налічвалася 25 000{{sfn|Johnson|2009|p=104}}.

== Ход вайны ==

=== Кампанія канца 1990-х ===
{{Гл. таксама|Аперацыя «Кітана»}}
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = &lt;!-- right (па змоўчанні), left, center, none --&gt; 
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 180
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Second Congo War (August 22, 1998).svg
 | caption1          = 22 жніўня 1998
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Second Congo War (October 13, 1998).svg
 | caption2          = 13 кастрычніка 1998
| image3           = Second Congo War (December 24, 1998).svg
 | caption3          = 24 снежня 1998
| image4           = Second Congo War (July 15, 1999).svg
 | caption4          =15 ліпеня 1999
&lt;!-- Ніжні подпіс --&gt;
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}}
{{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}}
{{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}}
}}
2 жніўня 1998 года паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

4 жніўня паўстанцкі атрад у 150 чалавек, які ўзначальваў палкоўнік Джэймс Кабарэбэ, захапіў пасажырскі самалёт і прыбыў у горад [[Кітана]] ([[Ніжняе Конга]], захад ДРК), апынуўшыся ў стратэгічным тыле кангалезскіх войск, дзе праходзілі перападрыхтоўку былыя байцы арміі Мабуту і атрадаў паўстанцаў [[Першая кангалезская вайна|мінулай вайны]]. Частка з іх далучылася да апазіцыі. Такім чынам, мяцежнікі адкрылі другі фронт, захапіўшы парты Матадзі, Бома і Банана і гідраэлектрастанцыю Інга Фолс{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

Руанда неадкладна аказала падтрымку мяцежнікам, аб’яднаўшыся з Угандай і Бурундзі. Разам яны акупавалі ўсю паўночна-ўсходнюю частку ДРК. У адказ Кабіла заключыў саюз з хуту і абвясціў вайну ўсім тутсі&lt;ref&gt;BBC, 12 de agosto de 1998, [http://news.bbc.co.uk/2/hi/world/monitoring/149901.stm Hate messages on East Congolese radio] (англ.)&lt;/ref&gt;. Адначасна ўрад запытаў дапамогу ў іншых дзяржаў. Ужо 23 жніўня на мяцежныя тэрыторыі ўварваліся ангольскія бранятанкавыя калоны. Наступленне пачалося з двух бакоў — з анклава Кабінда і з поўначы Анголы. У выніку паўстанцы былі ўзяты ў кляшчы, а пасля іх адціснулі на тэрыторыю, кантраляваную [[УНІТА]]{{Sfn|Коновалов|2012|pp=69-70}}. У верасні зімбабвійскія войскі, перакінутыя ў Кіншасу, стрымалі наступленне паўстанцаў, якія ўжо дасягнулі ўскраін сталіцы. Замежная інтэрвенцыя выратавала ўрад Кабілы і адціснула лінію фронту ад Кіншасы&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Scherrer|first=Christian P.|title=Genocide and crisis in Central Africa : conflict roots, mass violence, and regional war|url=https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche|publisher=Praeger|year=2002|isbn=0-275-97224-0|location=Westport, Conn.|pages=[https://archive.org/details/genocidecrisisin0000sche/page/274 274]–275|oclc=44979803}}&lt;/ref&gt;. У той жа час на ўсходзе краіны разгарнулі аперацыі суданскія вайскоўцы&lt;ref name=&quot;HRW 1999WR&quot;/&gt;.

Да кастрычніка лінія фронту адносна стабілізавалася. Вайна распалася на шэраг асобных ачагоў барацьбы за стратэгічныя пункты. Першая буйная бітва разгарнулася за горад [[Кінду]]. Адсюль урадавыя войскі планавалі нанесці вырашальны ўдар на поўдзень і зняць аблогу з [[Лубумбашы]]. Аднак атрады кангалезскай апазіцыі і руандыйцы апярэдзілі ўдар, аблажыўшы Кінду. Нягледзячы на колькасную перавагу — 5 тысяч салдат арміі ДРК супраць 3 тысяч войск праціўніка — горад захапілі паўстанцы і замежнікі. Прычынай стаў нізкі ўзровень падрыхтоўкі ўрадавых часцей. Таксама ў ходзе бітвы баевікі шырока выкарыстоўвалі сістэмы спадарожнікавай сувязі, што павысіла ўзровень узаемадзеяння падраздзяленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=70}}.

Іншым важным месцам супрацьстаяння стаў [[Кабало]]. Тут супраць кангалезскай апазіцыі выступілі зімбабвійскія інтэрвенты&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |title=World: Africa UN issues new Congo peace appeal |access-date=2008-11-15 |archive-date=2015-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150208081156/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/199292.stm |url-status=live }}&lt;/ref&gt;, якія ў снежні распачалі спробу захапіць горад пры падтрымцы танкаў і авіяцыі&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |title=Cease-fire talks fail to dent Congo fighting |access-date=2008-11-15 |archive-date=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081211124340/http://www.cnn.com/WORLD/africa/9812/04/congo.fighting/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Па выніку бітвы паўстанцы ўтрымалі Кабало&lt;ref&gt;[http://www.unwire.org/unwire/20010801/16383_story.asp UN Boats Head Upriver With First Aid In Two Years]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

З заканчэннем сезону дажджоў 1999 года паўстанцы неадкладна пачалі шырокамаштабнае наступленне па трох напрамках: паўднёвае — на Лумумбашы, цэнтральнае — на Мбуджы Маі, паўночна-заходняе — на Мбандаку. У Мбуджы Маі зімбабвійскія часці цягам трох тыдняў адбівалі штодзённыя атакі праціўніка{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У жніўні пачаліся сутыкненні паміж часцямі Уганды і Руанды ў ваколіцах Кісангані за кантроль над раёнамі алмазаздабычы. Паўстанцкія групоўкі сталі змагацца паміж сабой услед за сваімі куратарамі. У лістападзе баявыя дзеянні аднавіліся. Асноўныя баі разгарнуліся вакол гарадоў Бакунга і Басанкусу. У апошнім трохтысячны зімбабвійска-кангалезскі гарнізон трапіў у поўнае акружэнне. Забеспячэнне войск ажыццяўлялася толькі па паветры. Спробы прарыву не ўдаваліся. Аднак і ў апазіцыі не хапіла сіл для ўзяцця горада, што дазволіла ўтрымаць Басанкусу{{Sfn|Коновалов|2012|p=71}}. Да канца снежня кангалезскія баевікі захапілі ўсе поўначныя раёны краіны, аж да мяжы з [[Рэспубліка Конга|Рэспублікай Конга]]{{sfn|Johnson|2009|p=96}}.

=== Мірныя ініцыятывы ===
З пачатку канфлікту былі прыняты меры па яго ўрэгуляванні як на рэгіянальным, так міжнародным узроўні. ПАР меркавала вырашыць праблему крызісу праз інтэграцыю сіл паўстанцаў і палітычных партый апазіцыі ва ўрад нацыянальнага адзінства. Прэзідэнт краіны [[Нельсан Мандэла]] прапанаваў наступныя крокі: спыненне агню з замарожваннем лініі фронту без тэрміновага вываду замежных кантынгентаў; прызнанне Кабілы ў якасці кіраўніка дзяржавы; правядзенне агульнанацыянальнай дыскусіі з удзелам усіх бакоў канфлікту; фарміраванне ўрада нацыянальнага адзінства з уключэннем іншых палітычных сіл, акрамя блока прэзідэнта; падрыхтоўка агульнанацыянальных выбараў. Гэты план міру быў прыняты паўстанцамі, але ад яго адмовіліся ўлады. Тады Мандэла прапанаваў сфармаваць пасрэдніцкі камітэт з прадстаўнікоў [[Мазамбік]]а, [[Танзанія|Танзаніі]] і ПАР для змякчэння сітуацыі. Але запусціць дыпламатычны механізм аказалася не так-то проста, паколькі ў  ПАР па праблеме ДРК паўсталі сур’ёзныя рознагалоссі з Зімбабвэ: Мандэла выступіў за спыненне агню, а Мугабэ прагаласаваў за ваенную падтрымку ДРК{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}.

Іншай прычынай тупіковасці дыпламатычнага працэсу была адмова кангалезскіх уладаў прыняць апазіцыю за сталом перамоваў. Сітуацыя стала выпраўляцца, калі лівійскі лідар [[Муамар Кадафі]] арганізаваў шэраг сакрэтных сустрэч па чарзе з кіраўнікамі Уганды, ДРК і вядучых узброеных груповак. 18 красавіка 1999 года ў [[Сірт|Сірце]] (Лівія) Кабіла і яго ўгандыйскі калега [[Ёверы Мусевені]] пад наглядам лівійскага кіраўніка падпісалі Пагадненне аб спыненні вайны. У сярэдзіне мая таго ж года па ініцыятыве Кадафі ў Сірце склікана новая сустрэча, на якой прэзідэнт ДРК упершыню прызнаў, што дыялог з паўстанцамі магчыма было б правесці ў [[Лусака|Лусацы]] (Замбія){{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}.

У ліпені шасцю ваюючымі краінамі (Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Ангола, Намібія, Зімбабвэ, Руанда і Уганда) было падпісана Лусакскае пагадненне аб спыненні агню. 1 жніўня ўлады заключылі перамір’е з ВРК, а 31 жніўня — з КАД&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Kasanda|first=Peter L.|date=23 July 1999|title=Letter Dated 23 July 1999 From The Permanent Representative of Zambia to the United Nations Addressed to the President of the Security Council|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=12 March 2020|archive-date=24 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200924215821/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_990710_LusakaAgreement.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|title=SECRETARY-GENERAL WELCOMES RCD SIGNING OF LUSAKA CEASEFIRE AGREEMENT ON DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=31 August 1999|publisher=United Nations|access-date=2020-03-12|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921143552/https://www.un.org/press/en/1999/19990831.sgsm7115.doc.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

30 лістапада, на фоне чарговай эскалацыі вайны, [[Савет Бяспекі ААН]] прыняў рэзалюцыю № 1279. Дакумент санкцыянаваў разгортванне шматнацыянальных сіл у складзе 5537 міратворцаў і 500 назіральнікаў. Місія прызначалася для кантролю за выкананнем Лусакскага пагаднення&lt;ref&gt;Consejo de Seguridad de las Naciones Unidas, 30 de noviembre de 1999. [http://daccess-ods.un.org/TMP/9494349.html Resolución 1279]{{Недаступная спасылка}} (en español).&lt;/ref&gt;{{sfn|Johnson|2009|p=106}}.

=== Кампанія пачатку 2000-х ===
{{некалькі выяў

&lt;!-- Значныя параметры --&gt;
 | align             = left
 | direction         =horizontal
 | background color  = &lt;!-- колер фона --&gt;

&lt;!-- Загаловак --&gt;
 | header_background = 
 | header_align      = right
 | header            =

&lt;!-- Выявы --&gt;
 | width             = 180
&lt;!--выява 1--&gt;
 | image1            = Second Congo War (June 11, 2000).svg
 | caption1          = 11 чэрвеня 2000
&lt;!--выява 2--&gt;
 | image2            = Second Congo War (January 15, 2001).svg
 | caption2          = 15 лютага 2001
 | footer_background = 
 | footer_align      = &lt;!-- left &quot;злева&quot; (па змоўчанні), center &quot;пасярэдзіне&quot;, right &quot;справа&quot; --&gt;
 | footer            = {{legend|#acc6f1|Пад кантролем урада ДРК і саюзнікаў}}
{{legend|#ebc0b3|Пад кантролем Руанды і праруандыйскіх баевікоў}}
{{legend|#e2d974|Пад кантролем Уганды і праўгандыйскіх баевікоў}}
}}
Нягледзячы на ўвод міратворцаў ААН і заключэнне Лусакскага пагаднення, сутыкненні працягваліся. Неаднаразовыя дыпламатычныя спробы некалькіх краін і міжнародных арганізацый, такіх як [[ААН]], [[Арганізацыя афрыканскага адзінства]] (цяперашні [[Афрыканскі саюз]]) і [[Садружнасць Развіцця краін Паўднёвай Афрыкі|Садружнасць развіцця краін Паўднёвай Афрыкі]], не дапамаглі спыніць канфлікт. Найбольш буйныя бітвы адбываліся ў раёнах стратэгічнага значэння — правінцыі [[Верхняя Катанга|Катанга]] (багатая меддзю) і Усходняе Касаі (цэнтр алмазнай здабычы). Мэта Руанды заключалася менавіта ў захопе багатых прыроднымі рэсурсамі раёнаў, каб пазбавіць урад ДРК крыніц фінансавання ваенных дзеянняў. У перыяд з мая па снежань 2000 года было зафіксавана каля 177 сутыкненняў, прычым з тэндэнцыяй нарастання. У дадзеных правінцыях баі пераважна вяліся паміж узброенымі групамі «Май-май» і сіламі паўстанцаў, падтрыманых замежнымі саюзнікамі. У некаторых раёнах на працягу года было зафіксавана да 10 сутыкненняў. Відавочцы паведамлялі аб прысутнасці руандыйскіх і ўгандыйскіх вайскоўцаў, якія забяспечвалі ахову шахт, дзе здабываліся колтан і алмазы{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=85}}.

У сакавіку 2000 года тэрыторыя, падкантрольная апазіцыі і яе саюзнікам, дасягнула піка{{sfn|Johnson|2009|p=96}}. У маі і чэрвені абвастрыўся ўгандыйска-руандыйскі канфлікт вакол алмазнай здабычы пад Кісангані. 9 жніўня сіламі ВРК у раёне ракі Убангі было спынена буйное наступленне праціўніка&lt;ref&gt;[http://silesjm.wordpress.com/2008/10/ 2008 Octubre &quot; diario de un corresponsal — el congo se desangra de nuevo]&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Cite web|date=2000-12-20|title=Scramble for the Congo: Anatomy of an Ugly War|url=https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war|url-status=live|access-date=2021-06-06|website=Crisis Group|at=Appendix B|language=en|archive-date=6 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210606153117/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/scramble-congo-anatomy-ugly-war}} Modified from the original.&lt;/ref&gt;{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}. У кастрычніку войскі ДРК пры падтрымцы арміі Зімбабвэ пачалі аперацыю па вызваленні Катангі і на працягу двух тыдняў адваявалі значную колькасць гарадоў, аднак, у далейшым наступленне было спынена. У снежні ў [[Харарэ]] было падпісана пагадненне аб стварэнні дзесяцімільнай зоны бяспекі ўздоўж лініі фронту і размяшчэння ў ёй назіральнікаў ААН{{sfn|Коновалов|2012|p=71}}.

16 студзеня 2001 года Ларан Кабіла быў застрэлены ў прэзідэнцкім палацы ў Кіншасе&lt;ref name=&quot;Onishi&quot;&gt;{{Cite news|last=Onishi|first=Norimitsu|date=2001-01-17|title=Congo Leader Reportedly Dead After Being Shot by Bodyguard|language=en-US|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|access-date=2021-10-25|issn=0362-4331|archive-date=23 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220323225418/https://www.nytimes.com/2001/01/17/world/congo-leader-reportedly-dead-after-being-shot-by-bodyguard.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Johnson|2009|p=99}}. Першапачаткова ўрад заявіў, што прэзідэнт паранены, але яшчэ жывы. Яго даставілі самалётам у Зімбабвэ для інтэнсіўнай тэрапіі, дзе той і памёр&lt;ref name=&quot;kabassass&quot;&gt;{{cite news|date=12 February 2001|title=DRC: Introduction – The death of Laurent Desire Kabila|publisher=IRIN News|url=http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&amp;ReportId=72286|url-status=live|access-date=20 August 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070919221949/http://www.irinnews.org/IndepthMain.aspx?IndepthId=57&amp;ReportId=72286|archive-date=19 September 2007}}&lt;/ref&gt;. Абставіны забойства Кабілы незразумелыя і былі прадметам шматлікіх чутак і рознагалоссяў&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Who killed Laurent?|url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|access-date=2021-10-25|website=africa-confidential.com|language=en|archive-date=25 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160655/https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/529/Who_killed_Laurent|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Так ці інакш, але ўлада перайшла да ягонага сына Жазефа&lt;ref name=&quot;Onishi&quot;/&gt;.

У гэты перыяд расстаноўка сіл, у цэлым, не змянялася. Бакі стаміліся ад вайны, а таму абменьваліся млявымі ўдарамі{{sfn|Коновалов|2012|p=72}}. У 2002 годзе становішча праціўнікаў Кабілы пагоршылася: многія байцы КАД альбо дэзертыравалі, альбо перайшлі на бок урада. Баньямуленге, якія да гэтага часу заставаліся касцяком праруандыйскіх сіл у ДРК, стаміліся ад вайны. Час ад часу апалчэнцы бунтавалі&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite journal|url=https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|title=War Crimes in Kisangani {{!}} The Response of Rwandan-backed Rebels to the May 2002 Mutiny|date=2002-08-20|publisher=Human Rights Watch|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=14 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514093418/https://www.hrw.org/report/2002/08/20/war-crimes-kisangani/response-rwandan-backed-rebels-may-2002-mutiny|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку групоўка КАД-Гома захапіла ва ўрадавых войск горад [[Маліра]], размешчаны на ўзбярэжжы возера Танганьіка. Па даных названай фракцыі, на наступны дзень у адказ населены пункт быў абстраляны ўрадавымі кананерскімі лодкамі. Захоп быў расцэнены як парушэнне Лусакскага пагаднення аб спыненні агню&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Cite web|date=2002-03-19|title=US Urges Warring Sides in the D R Congo to Uphold a Ceasefire – 2002-03-19 {{!}} Voice of America – English|url=https://www.voanews.com/archive/us-urges-warring-sides-d-r-congo-uphold-ceasefire-2002-03-19|access-date=2021-06-13|website=voanews.com|language=en}}&lt;/ref&gt;.

=== Завяршэнне вайны ===
[[Файл:Kabila mbeki bush kagame.jpg|міні|[[Джордж Уокер Буш|Дж. Буш]], [[Жазеф Кабіла|Ж. Кабіла]] (злева, ДРК), [[Таба Мбэкі|Т. Мбэкі]] (цэнтр, ПАР), [[Поль Кагамэ|П. Кагамэ]] (справа, Руанда) на перамовах у [[Нью-Ёрк]]у, 13 верасня 2002 года.]]
У красавіку 2002 года актывізаваліся мірныя перамовы&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |isbn=9781554588787 |first1=Walter C. |last1=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts |access-date=16 February 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160223214649/http://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |archive-date=23 February 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. 19-га чысла кангалезкія фракцыі падпісалі дагавор, які прадугледжваў фарміраванне ўрада з прадстаўнікоў усіх удзельнікаў канфлікту, інтэграцыю баевікоў у армію і паліцыю, свабодныя выбары. Ключавыя пасады размеркаваны паміж уладай і апазіцыяй: прэзідэнтам заставаўся Кабіла, прэм’ер-міністрам павінен быў стаць Бемба&lt;ref&gt;[https://peacemaker.un.org/drc-suncity-agreement2003 Inter-Congolese Negotiations: The Final Act (Sun City Agreement)] UN Peacemaker Database&lt;/ref&gt;. У кастрычніку ў Прэторыі праведзены чарговыя сустрэчы прадстаўнікоў урада з апазіцыяй. Бакі абмяркоўвалі пасляваенны падзел улады. 16 снежня было нечакана заключана новае пагадненне, як мяркуецца, пад ціскам кіраўніка ПАР [[Таба Мбэкі]]{{sfn|Johnson|2009|pp=103—105}}. У дакуменце ўтрымліваліся тыя ж асноўныя пункты, што і ў красавіцкай дамове{{sfn|Johnson|2009|p=133}}.

30 ліпеня ў Прэторыі падпісана [[Прэтарыйскае пагадненне (2002)|пагадненне паміж Руандай і Дэмакратычнай Рэспублікай Конга]]&lt;ref&gt;{{Cite journal|date=16 December 2002|title=Inter-Congolese Dialogue: Political Negotiations on the Peace Process and on Transition in the DRC: Global and Inclusive Agreement on Transition in the Democratic Republic of the Congo|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=9 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201209195214/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD_021216_Global%20and%20Inclusive%20Agreement%20on%20Transition%20in%20DRC.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Паводле дамовы, руандыйскі кантынгент павінен быў пакінуць зону баявых дзеянняў. Апалчэнне Інтэрахамвэ стала раззбройвацца&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|title=SECRETARY-GENERAL HAILS PRETORIA AGREEMENT AS POLITICAL MILESTONE FOR PEACE IN CONGOLESE CONFLICT {{!}} Meetings Coverage and Press Releases|date=8 August 2002|publisher=United Nations|access-date=2020-03-13|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509225437/https://www.un.org/press/en/2002/sc7479.doc.htm|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 27 верасня руандыйцы пачалі пакідаць краіну{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}, а 5 кастрычніка Руанда абвясціла аб завяршэнні вываду свайго кантынгенту&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|title=Rwandan Patriotic Army completes troops withdrawal from DR of Congo – UN|date=2002-10-07|website=UN News|language=en|access-date=2020-03-13|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611232738/https://news.un.org/en/story/2002/10/47602-rwandan-patriotic-army-completes-troops-withdrawal-dr-congo-un|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 6 верасня ДРК падпісала дамову і з Угандай, армія якой таксама абавязвалася пакінуць тэрыторыю суседняй дзяржавы&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|title=Agreement between the Governments of the Democratic Republic of the Congo and the Republic of Uganda on Withdrawal of Ugandan troops from the Democratic Republic of the Congo, Cooperation and Normalisation of Relations between the two countries|url=https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|publisher=United Nations|access-date=13 March 2020|archive-date=11 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611160328/https://peacemaker.un.org/sites/peacemaker.un.org/files/CD%20UG_020906_Luanda%20Agreement.pdf|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}. Пакідаць «гарачую кропку» сталі і саюзнікі Кабілы: у канцы 2001 года быў завершаны вывад намібійскіх войск&lt;ref name=&quot;Scramble&quot; /&gt;; далей сталі сыходзіць зімбабвійцы, цалкам пакінуўшы краіну да канца 2002-га&lt;ref name=&quot;zimb&quot;/&gt;.

Адносна часцей Узброеных сіл Уганды, якія размяшчаліся галоўным чынам у правінцыі [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]], узніклі праблемы. Вывад замежных войск прывёў у маі 2003 года да эскалацыі даўняга канфлікту паміж плямёнамі хема і лінду. У эпіцэнтры баёў апынуліся 700 вайскоўцаў ААН. Пасля дзесяці дзён сутыкненняў, толькі пры пасрэдніцтве кангалезскага ўрада, удалося дамагчыся спынення агню. Францыя, атрымаўшы мандат ААН, пачала ваенную аперацыю «Artemis», перакінуўшы ў Ітуры 1500 салдат і размясціўшы ў суседняй Угандзе ўдарную эскадрыллю з 10 самалётаў. Французскае камандаванне прымусіла бакі прыпыніць сутычкі{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}.

30 чэрвеня ў Кіншасе паўстанцы і Кабіла падпісалі пагадненне аб падзеле ўлады. У падпарадкаванні прэзідэнта застаўся штаб Узброеных сіл і ВМФ, лідары КАД узначалілі сухапутныя войскі, лідары ВРК — ВПС. Краіну падзялілі на 10 ваенных акругаў, перадаўшы іх у падпарадкаванне кіраўнікам асноўных груповак. Афіцыйна вайна скончылася{{Sfn|Коновалов|2012|p=72}}.

== Наступныя падзеі ==
{{Гл. таксама|Пераходны ўрад Дэмакратычнай Рэспублікі Конга}}
За аснову прымірэння ўрада і апазіцыі ДРК легла класічная схема народаўладдзя, якая прызнае права Кабілы займаць пасаду прэзідэнта краіны на пераходны перыяд. У той жа час склалася рэдкая, калі не выключная, формула ўлады: прэзідэнт і чатыры віцэ-прэзідэнта. Прычым двое з іх, найбольш уплывовыя, належалі да ўзброенай апазіцыі, і за імі стаяла больш за 10 тыс. баевікоў. У гэтых умовах пачаўся найскладанейшы этап кангалезскай перабудовы. Пры адсутнасці адзінства ў пераходным урадзе трэба было завяршыць працэс фарміравання прававой базы, павысіць абароназдольнасць шляхам стварэння арміі і паліцыі, ліквідаваць узброеныя групоўкі, аднавіць дзяржаўную ўладу па ўсёй краіне і, як завяршэнне працэсу пераходнага перыяду, правесці агульнадэмакратычныя выбары{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}.

Размах і амбіцыйнасць задач пераходнага перыяду прымусілі мабілізаваць унутраныя рэсурсы краіны для рэалізацыі намечаных праграм. У 2005 годзе была праведзена рэгістрацыя 25 млн будучых выбаршчыкаў, абсталявана 50 тысяч выбарчых участкаў, адбыўся канстытуцыйны рэферэндум. У лютым наступнага года Кабіла зацвердзіў новую Канстытуцыю і закон аб усеагульных выбарах, які вызначаў тэрміны і парадак іх правядзення. Гаворка ішла пра прэзідэнцкія, парламенцкія і выбары ў мясцовыя органы самакіравання. Змянілася геральдыка краіны. На гербе леў саступіў месца леапарду, а сцяг вярнуў сваё аблічча часоў 1963—1971 гадоў{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. У 2006 годзе ў краіне прайшлі [[Усеагульныя выбары ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга (2006)|выбары]], перамогу на якіх атрымаў Кабіла. Тым самым, пераходны перыяд быў завершаны{{sfn|Россия и Африка|2023|p=45}}.

Абстаноўка ў краіне па-ранейшаму была неспакойнай. ДР Конга была ахоплена палітычнымі і эканамічнымі крызісамі, насельніцтва пакутавала ад беспрацоўя і злачыннасці{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=86}}. Усё яшчэ працягваўся ўзброены гвалт. Гэта было абумоўлена непрымірымай пазіцыяй урада Руанды, які не жадаў пазбаўляцца даходаў ад экспарту кангалезскіх мінералаў, і дзейнасцю ва Усходнім Конга груповак хуту. Працягвалі барацьбу баевікі-тутсі, меўшы асцярогі з нагоды сваёй далейшай маргіналізацыі. У 2004 годзе тутсі разгарнулі [[Канфлікт у Ківу|паўстанне ў правінцыі Паўночнае Ківу]]. Такім чынам, баявыя дзеянні аднавіліся{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|pp=42-43}}{{Sfn|Коновалов|2012|p=73}}. Збольшага працягу канфрантацыі спрыяла знешнеэканамічная арыентацыя краін: ДР Конга ўзяла курс на збліжэнне з [[КНР]], у той час як Руанда карысталася падтрымкай Захаду{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=43}}.

Вайна выклікала пагрозу «[[балканізацыя|балканізацыі]]» ДР Конга. Упершыню ў падобную сітуацыю краіна трапіла яшчэ ў [[Кангалезскі крызіс|першыя гады незалежнасці]], але ёй удалося пераадолець крызіс. З другой паловы 1990-х фактычна знікла цэнтралізаваная дзяржава, адбыўся падзел на дзве, а затым на тры асноўныя вобласці ўплыву: Захад (прадстаўлены афіцыйнымі ўладамі), Усход (у асаблівасці рэгіён Ківу, дзе дзейнічаюць апазіцыйныя групоўкі) і Поўдзень (рэгіён Катанга, дзе ў пачатку 2000-х актывізаваўся [[Паўстанцкі рух у Катанзе|сепаратысцкі рух]] і моцны пазіцыі атрадаў «Май-май»). Становішча пагаршаецца рэгіяналізацыяй: паводле артыкула 3 канстытуцыі 2006 года, правінцыі і дэцэнтралізаваныя тэрытарыяльныя ўтварэнні валодаюць правасуб’ектнасцю і кіруюцца мясцовымі органамі. Яны карыстаюцца свабодным кіраваннем і аўтаноміяй кіравання сваімі эканамічнымі, чалавечымі, фінансавымі і тэхнічнымі рэсурсамі&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Огюстин Ндайисаба|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/ugroza-balkanizatsii-demokraticheskoy-respubliki-kongo-i-pozitsiya-gosudarstv-regiona-velikih-ozer-afriki |загаловак=Угроза &quot;балканизации&quot; Демократической республики Конго и позиция государств региона Великих озер Африки|выданне=Южно-российский журнал социальных наук|год=2019|нумар=3|старонкі=127-135}}&lt;/ref&gt;.

У пасляваенную эканоміку ДРК укараніліся магутныя фінансава-прамысловыя кампаніі з ЗША, ПАР, [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і КНР. Танная працоўная сілы і самае прымітыўнае абсталяванне дазваляе карпарацыям-пасярэднікам скупляць рэсурсы па нізкай цане, а затым перапрадаваць сусветным гігантам. Адсюль і характэрная асаблівасць дзеянняў мясцовых узброеных фарміраванняў, якія імкнуцца ў першую чаргу ўзяць пад кантроль руднікі{{sfn|ДР Конго и Россия|2020|p=143}}{{sfn|Johnson|2009|p=124}}.

== Страты і шкода ==

=== Людскія ахвяры ===
[[Міжнародны камітэт выратавання]] (МКВ) назваў Другую кангалезскую самым смяротным канфліктам з часоў Другой сусветнай вайны&lt;ref name=&quot;reuters&quot;&gt;{{cite news |last=Bavier |first=Joe |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study |work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |date=22 January 2007 |access-date=2007-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221175715/http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |archive-date=21 February 2009 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Паводле ацэнак [[Чырвоны крыж|Міжнароднага камітэта Чырвонага Крыжа]] за 2004 года, колькасць загінуўшых склала ад 3,4 да 4,4 мільёна чалавек. У 2008 годзе МКВ заявіў, што баявыя дзеянні і іх наступствы забралі 5,4 мільёна жыццяў, у асноўным ад хвароб і недаядання. Ахвяры непасрэдна ад баявых дзеянняў склалі 500 000 загінуўшымі&lt;ref&gt;{{cite news|date=22 January 2008|title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122|url-status=live|access-date=30 January 2021|archive-date=14 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110414093820/http://www.reuters.com/article/2008/01/22/us-congo-democratic-death-idUSL2280201220080122}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://barricada.com.ni/2008/11/26/genocidio-high-tech-en-el-congo/ Genocidio «High-Tech» en el Congo &quot; Barricada.com.ni]&lt;/ref&gt; (існуюць таксама ацэнкі ў 350 000 забітых&lt;ref&gt;International Rescue Committee ([undated]) [http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis Congo Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829000947/http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis |date=29 August 2010 }} International Rescue Committee&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Les Roberts &amp; others (2001) [http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf Mortality in eastern Democratic Republic of Congo: Results from Eleven Mortality Surveys (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427121355/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf |date=27 April 2012 }} (Report) International Rescue Committee&lt;/ref&gt;). Кангалезская актывістка па абароне ахвяр згвалтаванняў [[Рэбека Масіка Кацува]] заяўляла пра каля 6 млн ахвяр{{sfn|Россия и Африка|2023|p=95}}. Яшчэ 2 мільёны чалавек былі вымушаны пакінуць свае дамы&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У агульную колькасць загінуўшых таксама ўнесены 60—70 тысяч [[пігмеі|пігмеяў]] (40 % ад даваеннай пігмейскай дыяспары Усходняга Конга), забітых падчас кампаніі «[[Сціранне табліцы]]», праведзенай ВРК&lt;ref name=&quot;SeshadriICE1&quot;&gt;
«Between October 2002 and January 2003, two of the rebel groups, the MLC and RCD-N in the East of the Congo launched a premeditated, systematic genocide against the local tribes and Pygmies nicknamed operation „Effacer le Tableau“ („erase the board“). During their offensive against the civilian population of the Ituri region, the rebel groups left more than 60,000 dead and over 100,000 displaced. The rebels even engaged in slavery and cannibalism. Human Rights Reports state that this was due to the fact that rebel groups, often far away from their bases of supply and desperate for food, enslaved the Pygmies on captured farms to grow provisions for their militias or when times get really tough simply slaughter them like animals and devour their flesh which some believe gives them magical powers.

11. Fatality Level of Dispute (military and civilian fatalities): 70,000 estimated»
see:
 {{cite web |url=http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025741/http://www1.american.edu/ted/ice/pygmy.htm |url-status=dead |archive-date=4 March 2016 |title=Pygmies in the Congo Basin and Conflict |author=Raja Seshadri |date=7 November 2005 |work=Case Study 163 |publisher=The Inventory of Conflict &amp; Environment, American University |access-date=21 July 2012}}&lt;/ref&gt;. Правабаронцы заклікалі прызнаць гэта [[генацыд]]ам, аднак такі статус трагедыя так і не атрымала&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |title=DR Congo Pygmies appeal to UN |publisher=BBC News |date=23 May 2003 |access-date=8 January 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101213023950/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/2933524.stm |archive-date=13 December 2010 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

У сваю чаргу [[Праект справаздачы аб бяспецы чалавека]] [[Універсітэт імя Саймана Фрэйзера|Універсітэта імя Саймана Фрэйзера]] аспрэчвае большасць ацэнак. Як сцвярджалі спецыялісты, лічбы былі заснаваны на агульным узроўні смяротнасці&lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Security Report 2009: The Shrinking Costs of War |url=http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |publisher=Human Security Report Project at the School for International Studies, Simon Fraser University |date=20 January 2010 |access-date=21 January 2010 |page=43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224110035/http://www.humansecurityreport.info/2009Report/2009Report_Complete.pdf |archive-date=24 December 2016 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Michael Spagat, Andrew Mack, Tara Cooper and Joakim Kreutz, [http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf &quot;Estimating War Deaths: An Arena of Contestation, &quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524193639/http://ns425.cawebhosting.com/docs/Publications/Additional-Publications/Spagat-Mack-JConflict-Resolution-EstimatingWarDeaths.pdf |date=24 May 2013 }} ''Journal of Conflict Resolution'', (2009); 53; 934—950.&lt;/ref&gt;.

=== Эканамічная шкода ===
З-за вайны інфраструктура знасілася, а пастаянная пагроза нападаў зрабілі немагчымым сухапутнае паведамленне паміж рэгіёнамі краіны, у выніку чаго ўнутраны гандаль у дзяржаве застопарыўся. Па рацэ [[Конга (рака)|Конга]], самым важным транспартным маршруце, на некалькі гадоў прыпынілася суднаходства. Ізаляваныя вёскі апынуліся адрэзанымі ад гарадскіх рынкаў, а гарады пакутавалі ад недахопу стравы. У сталічнай Кіншасе цэны на прадукты харчавання за год выраслі ў чатыры разы. Сітуацыя пагаршалася тым, што міжнародная дапамога паступала вельмі рэдка. Першапачаткова яна ў асноўным абмяжоўвалася сталіцай і толькі ў 2001 годзе дасягнула непасрэдных зон баявых дзеянняў{{sfn|Johnson|2009|pp=106—108}}.

Узмацнілася збядненне насельніцтва. Даследаванне, праведзенае ўрадам краіны ў 2006 годзе, паказала, што 76 % жыхароў не маглі адправіць сваіх дзяцей у школу, 79 % недаядалі, 81 % не мелі належнага жылля, а 82 % не мелі доступ да медыцынскай дапамогі. 71 % грамадзян былі ў абсалютнай беднасці. Па даных гуманітарных арганізацый, у 2000 годзе 31 % жыхароў Кіншасы хранічна недаядалі і толькі 10 % маглі дазволіць сабе трохразовае харчаванне. У 2003 годзе сярэдняе спажыванне ежы насельніцтвам складала 1300 кілакалорый у дзень{{sfn|Johnson|2009|p=180}}.

Сярод замежных інтэрвентаў галоўным пацярпелым было Зімбабвэ. З-за ўдзелу краіны ў вайне [[Міжнародны валютны фонд]] і [[Сусветны банк]] паставілі на перагляд свае праграмы дапамогі Харарэ&lt;ref name=&quot;BBC1&quot;&gt;{{Cite web |title=Zimbabwe losses add up in the Congo |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106235723/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/536454.stm |archive-date=6 January 2014 |access-date=17 May 2014}}&lt;/ref&gt;, пазбавіўшы Мугабэ замежнай валюты, неабходнай яму для куплі запасных частак для ваеннай тэхнікі на суму 600 мільёнаў долараў &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Zimbabwe: Controversy Over $600m Spare Parts For ZNA |url=http://allafrica.com/stories/200005190154.html}}&lt;/ref&gt;. Часопіс Financial Times паведаміў, што ў перыяд са студзеня па чэрвень 2000 года ўрад Зімбабвэ выдаткаваў 166 мільёнаў на ваенныя патрэбы&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Pearce |first=Justin |date=25 July 2000 |title=Mugabe's costly Congo venture |work=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-url=https://web.archive.org/web/20191129061245/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/611898.stm |archive-date=29 November 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Konadu-Agyemang |first1=Kwadwo |last2=Shabaya |first2=Judith |date=2005 |title=What has corruption got to do with it? Understanding the persistence of rural-urban and inter-regional inequalities in Ghana and Zimbabwe |url=https://www.jstor.org/stable/41147983 |journal=GeoJournal |volume=62 |issue=1/2 |pages=129–146 |doi=10.1007/s10708-005-8181-y |jstor=41147983 |s2cid=154159372 |issn=0343-2521 |via=JSTOR}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:19&quot;&gt;{{Cite news |last=Muronzi |first=Chris |date=9 September 2019 |title=Robert Mugabe leaves a legacy of economic mismanagement |work=Al Jazeera|url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-url=https://web.archive.org/web/20230608225941/https://www.aljazeera.com/economy/2019/9/6/robert-mugabe-leaves-a-legacy-of-economic-mismanagement |archive-date=8 June 2023}}&lt;/ref&gt;. Гэтыя фактары спрыялі сур’ёзнай эканамічнай нестабільнасці ў краіне ў 2000-я, кульмінацыяй якой стала гіперінфляцыя 2007—2009 гадоў&lt;ref name=&quot;:19&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;object.cato.org&quot;&gt;{{cite web |title=Hanke S., &amp; Kwok, A. (2009) &quot;On the Measurement of Zimbabwe's Hyperinflation&quot;, ''Cato Journal'', 29 (2) |url=http://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190907191636/https://object.cato.org/sites/cato.org/files/serials/files/cato-journal/2009/5/cj29n2-8.pdf |archive-date=7 September 2019 |access-date=11 July 2015}}&lt;/ref&gt;.

=== Экалагічная шкода ===
З-за вайны ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга папуляцыя [[слон|сланоў]] скарацілася ўдвая. З 22 000 [[бегемот]]аў засталося толькі 900&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Beyers |first1=Rene L. |last2=Hart |first2=John A. |last3=Sinclair |first3=Anthony R. E. |last4=Grossmann |first4=Falk |last5=Klinkenberg |first5=Brian |last6=Dino |first6=Simeon |date=2011 |title=Resource wars and conflict ivory: the impact of civil conflict on elephants in the Democratic Republic of Congo—the case of the Okapi Reserve |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=11 |pages=e27129 |doi=10.1371/journal.pone.0027129 |issn=1932-6203 |pmc=3212536 |pmid=22096529|bibcode=2011PLoSO...627129B |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book |last=Deo |first=Plumptre, Andrew J. Nixon, Stuart Critchlow, Robert Vieilledent, Ghislain Nishuli, Radar Kirkby, Andrew Williamson, Elizabeth A. Hall, Jefferson Kujirakwinja |url=http://worldcat.org/oclc/951605195 |title=Status of Grauer's gorilla and chimpanzees in eastern Democratic Republic of Congo: Historical and current distribution and abundance |date=2015 |publisher=Wildlife Conservation Society |oclc=951605195 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183836/https://worldcat.org/title/951605195 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Акрамя таго, страчана 1,31 % лясоў краіны, што супастаўна з памерам тэрыторыі [[Бельгія|Бельгіі]]&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Kikuta |first=Kyosuke |date=2020-01-24 |title=The Environmental Costs of Civil War: A Synthetic Comparison of the Congolese Forests with and without the Great War of Africa |journal=The Journal of Politics |volume=82 |issue=4 |pages=1243–1255 |doi=10.1086/708241 |issn=0022-3816 |s2cid=213051823}}&lt;/ref&gt;. Гэта было абумоўлена адразу некалькімі прычынамі:
# Перасяленне мірных жыхароў з населеных пунктаў у лясы, дзе ў выніку палявання па дзікіх жывёл бежанцы скарацілі іх папуляцыю&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Citation |title=1 The Context of Congo's Internal Wars |date=2012-03-01 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781626370821-003 |work=Civil Wars in the Democratic Republic of Congo, 1960–2010 |pages=1–36 |publisher=Lynne Rienner Publishers |doi=10.1515/9781626370821-003 |isbn=9781626370821 |access-date=2022-07-15 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183832/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781626370821-003/html |url-status=live }}&lt;/ref&gt;. Неабходнасць выжыць вымушала людзей парушаць [[табу]] (гэта тычылася толькі вясковых, бо ў выхадцаў з горада забарон не існавала). Так, паводле даследвання [[Кіёцкі ўніверсітэт|Кіёцкага ўніверсітэта]] 2009 года, у народа [[нганда]] з-за вайны знікла забарона на паляванне па [[баноба]]&lt;ref name=&quot;LINGOMO&quot;&gt;{{Citation |last1=LINGOMO |first1=Bongoli |title=TABOO OF EATING BONOBO AMONG THE BONGANDO PEOPLE IN THE WAMBA REGION, DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO |date=December 2009 |url=https://doi.org/10.14989/91451 |publisher=The Center for African Area Studies, Kyoto University |language=en |doi=10.14989/91451 |access-date=2022-07-15 |last2=KIMURA |first2=Daiji |journal=African Study Monographs |volume=30 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183847/https://repository.kulib.kyoto-u.ac.jp/dspace/handle/2433/91451 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.
# Размяшчэнне паўстанцамі сваіх баз у джунглях, з-за чаго мяса дзікіх жывёл стала асноўнай ежай апалчэнцаў&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;.
# Улады ДРК, шукаючы сродкі для вядзення вайны, здавалі ў арэнду ўчасткі з ляснымі масівамі замежным карпарацыям&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Laurance |first=William F |date=December 2001 |title=Immense logging deal to sustain war in the Congo |url=http://dx.doi.org/10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |journal=Trends in Ecology &amp; Evolution |volume=16 |issue=12 |pages=670 |doi=10.1016/s0169-5347(01)02363-1 |issn=0169-5347 |access-date=19 July 2022 |archive-date=27 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227183834/https://www.cell.com/trends/ecology-evolution/fulltext/S0169-5347(01)02363-1?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0169534701023631%3Fshowall%3Dtrue |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

== Злачынствы і парушэнні ==
{{Гл. таксама|Расследаванне Міжнароднага крымінальнага суда ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга}}
[[Файл:DRC raped women.jpg|міні|Сустрэча ахвяр згвалтаванняў, якія праходзілі праграму USAID па рэінтэграцыі.]]
Следствам узброенага канфлікту сталі шматлікія [[злачынствы супраць чалавечнасці]] і [[Ваеннае злачынства|ваенныя злачынствы]]. Некаторыя з іх застаюцца беспакаранымі. Праблему спрабуюць пераадолець улады ДР Конга, праваахоўныя рэгіянальныя і міжнародныя арганізацыі, прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці, аднак пакуль яна застаецца нявырашанай{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=118-119}}.

Пакаранне за ўчыненыя злачынствы стала «болевым пунктам» для дзяржавы. Істотнай перашкодай для яе рашэння з’яўляецца ваенна-палітычны крызіс на ўсходзе краіны, актыўнасць баевікоў як кангалезскага, так і замежнага паходжання, слабасць сілавых структур. Судовыя органы практычна бяздзейнічаюць у чаканні рэформы, на якую не хапае ні сіл, ні фінансавых рэсурсаў. Нямоглымі застаюцца таксама патрабаванні рэгіянальных арганізацый і грамадзянскай супольнасці прыцягнуць вінаватых да адказу з-за недастатковай развітасці і актыўнасці{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=284-285}}. Больш за тое, дзясяткі баевікоў працягваюць здзяйсняць супрацьпраўныя дзеянні супраць безабаронных жыхароў у кангалезскіх правінцыях. Гэта стварае спрыяльную глебу для ўзнікнення новых ачагоў узгарання канфліктаў і незлічоных людскіх страт{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=295}}.

У перыяд з 1993 па 2003 год з 617 зафіксаваных выпадкаў грубых парушэнняў [[Правы чалавека|правоў чалавека]] раскрыта не больш за два дзясяткі, што, у сваю чаргу, паказвае слабасць усёй судовай сістэмы ДРК. У 2010-я было раскрыта і даведзена да суда ўсяго некалькі спраў, звязаных з адказнасцю некаторых асоб за генацыд, ваенныя злачынствы і злачынствы супраць чалавечнасці. Улічваючы вельмі нізкія паказчыкі ў выкрывальнасці злачынстваў, кангалезцам даводзіцца звяртацца па дапамогу ў [[Міжнародны крымінальны суд]] (МКС) і іншыя міжнародныя інстанцыі для выпраўлення становішча ў гэтай сферы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=286}}. Тым не менш, кангалезскае правасуддзе хоць працуе павольна, але ўсё ж мае пэўныя дасягненні{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|p=125}}.

У верасні 2011 года ўлады распачалі спробу стварэння Міжнароднага крымінальнага суда па ДРК (аналагічнага таму, які быў створаны па Руандзе). Аднак у жніўні парламент адхіліў праект закона аб заснаванні такой установы. Дэпутаты апелявалі да таго, што маюць намер ратыфікаваць [[Рымскі статут Міжнароднага крымінальнага суда|Рымскі статут]], які не дапускае стварэння міжнароднага трыбунала па асобна ўзятай краіне. У ДРК разгарнулася жорсткая палеміка паміж прыхільнікамі і праціўнікамі дадзенай ініцыятывы{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|p=285}}.

У 2007—2013 гадах вялося следства па справе [[Мацьё Нгуджола Чуі]], які раней узначальваў Фронт нацыяналістаў і інтэграцыяністаў. Былы баявік абвінавачваўся па сямі пунктах у ваенных злачынствах і трох — у злачынствах супраць чалавечнасці. Адным з галоўных эпізодаў абвінавачвання быў напад на вёску Багаро ў правінцыі Ітуры (24 лютага 2003). Тады апазіцыянеры забілі 200 мірных жыхароў з народнасці хема. Нгуджола былі таксама прад’яўленыя абвінавачванні ў вярбоўцы і выкарыстанні дзяцей-салдат, у рабаваннях, сексуальным гвалце над захопленымі жанчынамі і дзяўчынкамі, утрыманні палонніц у нечалавечых умовах. Па той жа справе разам з ім праходзіў таксама адзін з былых лідараў Патрыятычных сіл супраціўлення Ітуры — [[Жэрмен Катанга]]. Пазней справы двух баевікоў былі падзелены. У выніку датычнасць Нгуджола да разні ў Багаро і іншых эпізодах не была даказана, а вось Катанга атрымаў 12 гадоў турмы{{sfn|Сидорова (преступления)|2016|pp=123-124}}.

Тым часам пачаўся судовы працэс над [[Боска Нтаганда]], які добраахвотна здаўся амерыканскай дыпмісіі ў Руандзе, запатрабаваўшы перадаць сябе МКС. Гэта стала першай добраахвотнай здачай міжнароднаму трыбуналу. Экс-баевіка абвінавацілі ў ваенных злачынствах і злачынствах супраць чалавечнасці, учыненых у перыяд з верасня 2002 па верасень 2003 года. У яго справе ўтрымлівалася 922 імя ахвяр, 97 з якіх — так званыя «[[дзеці-салдаты]]», якіх абвінавачаны рэкрутаваў у шэрагі паўстанцаў{{sfn|Сидорова (наказание)|2016|pp=293—294}}.

== Пілоты з былога СССР ==
{{Гл. таксама|Авіяспецыялісты былых савецкіх рэспублік у Афрыцы|Найміты з былых савецкіх рэспублік у Афрыцы}}
Пасля [[Распад СССР|распаду СССР]] вялікая колькасць вайскоўцаў па розных прычынах вымушаны былі адысці ад службы. Падобная сітуацыя была і ў грамадзянскіх галінах. У пошуках заробку яны накіраваліся ў розныя «гарачыя кропкі» як на [[постсавецкая прастора|постсавецкай прасторы]], так і па-за ёй. Па словах прэзідэнта расійскай Асацыяцыі лётнага складу Анатоля Качура, за мяжу з’ехалі каля 7 тыс. лётчыкаў і тэхнікаў з былога СССР, большасць з іх па прыватных кантрактах. Лёс многіх застаўся невядомым. Толькі ў [[Афрыка|Афрыцы]] з 400 пілотаў, якія ляталі па прыватных кантрактах, палова трапіла ў палон ці загінула&lt;ref name=&quot;найм&quot;/&gt;.

Непасрэдна ў ДР Конга найміты з былога СССР з’явіліся яшчэ ў сярэдзіне 1990-х, [[Белы легіён (Заір)|некаторыя з іх змагаліся ў Першай кангалезскай вайне]] на баку Мабуто&lt;ref&gt;Коновалов, Иван Петрович. Солдаты удачи и воины корпораций : История современного наёмничества. — Пушкино : Центр стратегической конъюнктуры, 2015. — 216 с. — ББК 68:8 К64. — УДК 623(G). — ISBN 978-5-9906069-7-5.&lt;/ref&gt;. У Другой кангалезскай вайне яны ваявалі за Кабілу. Замежнікі ляталі на чатырох [[Су-25]], закупленых у [[Грузія|Грузіі]] па кантракце 1999 года Тбіліскага авіяцыйнага завода. З іх два самалёты пабудовы 1991 года (завадскія нумары 25508110578 і 25508110579, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-500 і FG-501) і два самалёты новай пабудовы 1999 года (завадскія нумары 25508110580 і 25508110581, бартавыя нумары ВПС ДРК FG-502 і FG-503). Дастаўка машын з [[Тбілісі]] ў ДРК праведзена ў канцы 1999 — пачатку 2000, пасля чаго дадзеныя чатыры штурмавікі склалі аснову баявога патэнцыялу ВПС краіны. Пазней лётчыкі грунтаваліся на аэрадромах Гома і Букаву, сярэдняя заработная плата наймітаў складала ад 1 да 1,5 тысяч долараў у месяц&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;&gt;[https://vpk.name/news/236627_remont_i_modernizaciya_shturmovikov_su25_drk_v_baranovichah.html Ремонт и модернизация штурмовиков Су-25 ДРК в Барановичах] (30 октября 2018)&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2001 года ў джунглях з-за адмовы рухавіка разбіўся самалёт [[Ан-28]], які належаў мясцовай кампаніі Agefreco Air. На месцы катастрофы, за 25 км ад аэрапорта горада Букаву, байцы з атрадаў паўстанцаў і мясцовыя жыхары знайшлі целы дваіх пілотаў і трохгадовага кангалезскага дзіця. Яшчэ сем чалавек, якія знаходзіліся ў самалёце, атрымалі раненні. Як заявіў уладальнік самалёта Патрыс Башэнгезі, яго пілатавалі Генадзь Соснін (грамадзянін [[Расія|Расіі]]) і Садырдат Аралееў (грамадзянін [[Казахстан]]а)&lt;ref name=&quot;найм&quot;&gt;[https://www.kommersant.ru/doc/281643 Воздушные наемники] // Журнал «Коммерсантъ Деньги» № 35 от 05.09.2001, стр. 20&lt;/ref&gt;.

З канцом вайны замежнікі засталіся ў краіне і ўдзельнічалі ў наступных ваенных канфліктах. У снежні 2006 года Су-25 (борт FG-503) быў страчаны падчас катастрофы, загінуў лётчык з [[Беларусь|Беларусі]] А. П. Ліхоткін. У чэрвені 2007 года разбіўся борт FG-501, загінуў [[Украіна|украінскі]] лётчык А. А. Маргатаў&lt;ref name=&quot;самолёты&quot;/&gt;.

== Гл. таксама ==
* [[Дзеці-салдаты ў Дэмакратычнай Рэспубліцы Конга]]
* [[Сексуальны гвалт падчас Кангалезскіх войн]]

== Заўвагі ==
{{notelist-la}}

== Крыніцы ==
{{Reflist}}

== Літаратура ==
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{артыкул|аўтар=Добрякова Н. А., Кармов Т. М., Лобанов В. Б., Труфанов Г. А.|загаловак=Конфликт в Демократической Республике Конго и Россия: перспективы урегулирования |выданне=Современная научная мысль|год=2020|нумар=|старонкі=142—148|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/konflikt-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-i-rossiya-perspektivy-uregulirovaniya|ref=ДР Конго и Россия}}
* {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Военные преступления в районе великих африканских озер и вопросы правосудия|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=2 (741)|старонкі=284—296|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-prestupleniya-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-voprosy-pravosudiya|ref=Сидорова (наказание)}}
* {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Вооруженные конфликты в районе Великих африканских озер и преступления против человечности|выданне=Вестник Московского государственного лингвистического университета. Общественные науки|год=2016|нумар=|старонкі=118—129|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/vooruzhennye-konflikty-v-rayone-velikih-afrikanskih-ozer-i-prestupleniya-protiv-chelovechnosti|ref=Сидорова (преступления)}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Г.М. Сидорова|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Волгоградского государственного университета. Серия 4: История. Регионоведение. Международные отношения|год=2011|нумар=2 (20)|старонкі=81—89|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/voennye-konflikty-v-demokraticheskoy-respublike-kongo-na-rubezhe-xx-xxi-vekov-i-ih-osobennosti|ref=Сидорова (война)}}
* {{кніга|аўтар=Dominic Johnson|загаловак=Kongo – Kriege, Korruption und die Kunst des Überlebens. 2. Auflage|выдавецтва=Brandes &amp; Apsel|месца=Frankfurt am Main|год=2009|ISBN=978-3-86099-743-7|ref=Johnson}}
* {{кніга|аўтар=G. Prunier|год=2009 |загаловак=Africa's World War: Congo, The Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |спасылка=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|выдавецтва=Oxford University Press |isbn=978-0199754205|ref=Prunier}}
* {{кніга|аўтар=Peter Scholl-Latour|загаловак=Afrikanische Totenklage – Der Ausverkauf des Schwarzen Kontinents|выдавецтва=Goldmann|месца=München|год=2003|ISBN= 3-442-15219-4|ref=Scholl-Latour}}

== Спасылкі ==
{{Commons category|African World War|Другая кангалезская вайна}}
* [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/3075537.stm BBC Q&amp;A on DR Congo conflict] — [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/country_profiles/1072684.stm BBC: Updated timeline of Congo history, with emphasis on the war]
* [https://www.kommersant.ru/doc/3100852 Война и залежи] // Комерсантъ
* [http://www.fssb.su/strany-mira/africa/4226-velikaya-afrikanskaya-voyna.html Вспаривали животы беременным, расчленяли священников: о самой страшной войне современности] // МО ФССБ

{{вонкавыя спасылкі}}
{{Добры артыкул}}
[[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]]
[[Катэгорыя:Войны Уганды]]
[[Катэгорыя:Войны Анголы]]
[[Катэгорыя:Войны Судана]]
[[Катэгорыя:Войны Дэмакратычнай Рэспублікі Конга]]
[[Катэгорыя:Войны XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Войны XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1998 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 1999 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2000 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2001 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2002 года]]
[[Катэгорыя:Канфлікты 2003 года]]</text>
      <sha1>6kcyg4mkti8nk3jt4ow3jjul1emoir0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Табак пахучы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>608616</id>
    <revision>
      <id>5181907</id>
      <parentid>4721460</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:15:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181907</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4506" sha1="6fi7xy3u2z80qyurq042oawzsdvddpr" xml:space="preserve">{{Таксон
 | name              = 
 | image file        = 
 | image title       = 
 | image descr       = 
 | regnum            = Расліны
 | parent            = Nicotiana
 | rang              = Від
 | latin             = Nicotiana alata
 | author            = 
 | syn               =  
 | children name     = 
 | children          = 
 | typus             = 
 | range map         = 
 | range map caption = 
 | range map width   = 
 | range legend      = 
 | iucnstatus        = 
 | wikispecies       = Nicotiana alata
 | commons           = Category:Nicotiana alata
 | iucn              = 
 | grin             = 
 }}
'''Табак пахучы''', '''Тытунь пахучы'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|87}}&lt;/ref&gt; (''Nicotiana alata'') — [[Біялагічны від|від]] [[Дэкаратыўныя расліны|дэкаратыўных]] [[Трава|травяністых]] раслін з [[Род (біялогія)|роду]] {{bt-bellat|Тытунь|Nicotiana}} сямейства {{bt-bellat|Паслёнавыя|Solanaceae}}. Шырока выкарыстоўваецца ў садаводстве як дэкаратыўная расліна разам з {{bt-bellat||Nicotiana ×sanderae}}.

== Разнавіднасці&lt;ref&gt;[http://mobot.mobot.org/cgi-bin/search_vast?name=Nicotiana%20alata Nicotiana alata Link &amp; Otto]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt; ==

* {{Bt|Nicotiana alata|[[Moldenke]]|f=rubella}}, 1947
* {{Bt|Nicotiana alata|[[Comes]]}}, 1899
* {{Bt|Nicotiana alata|([[Lindl.]]) [[Comes]]}}, 1899

== Распаўсюджанне і экалогія ==
У прыродзе распаўсюджаны ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай]] ([[Аргенціна]], [[Балівія]], [[Бразілія]], [[Уругвай]], [[Эквадор]]) і [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]] ([[Гандурас]] і [[Мексіка]]). Адзінкавыя ўзоры знаходзяць у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], у [[Місуры (штат)|штаце Місуры]].

У гарах Балівіі адзначаны на вышынях да 3300 м над [[Узровень мора|узроўнем мора]]&lt;ref&gt;[http://www.tropicos.org/NameSpecimens.aspx?nameid=29600181 Tropicos | Name — Nicotiana alata Link &amp; Otto]&lt;/ref&gt;.

Культывуецца як дэкаратыўная расліна паўсюль у свеце.

== Апісанне ==
[[Файл:Sydenham_Edwards1592.jpg|злева|міні|250пкс|Тытунь пахучы. Батанічная ілюстрацыя Сайдэнэма Эдвардса з кнігі ''Botanical Register: Consisting of Coloured Figures of Exotic Plants, Cultivated in British Gardens'', 1815-1847]]
Тытунь пахучы — [[Шматгадовыя расліны|шматгадовая]] травяністая расліна, дасягае ў вышыню 60-70 см.

Усе часткі расліны пакрытыя валасінкамі. [[Ліст|Лісце]] ланцэтападобнае, невялікага памеру. [[Кветка|Кветкі]] белыя, крэмавыя або кармінавыя; трубчастыя, [[Дыяметр|дыяметрам]] 5 см, даўжынёй 7,5 см, сабраны ў [[суквецце]] — мяцёлку.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [http://flower.onego.ru/annual/nicoti_d.html ''Тытунь крылаты'' на сайце Энцыклапедыі дэкаратыўных садовых раслін]
* {{GRIN|taxon|25252}}{{ref-en}} &lt;small&gt;Праверана 5 кастрычніка 2008 г.&lt;/small&gt;
* [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=NIAL ''Тытунь крылаты'' на сайце USDA NRCS] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240916155705/https://plants.usda.gov/java/profile?symbol=NIAL |date=16 верасня 2024 }}{{ref-en}} &lt;small&gt;Праверана 5 кастрычніка 2008 г.&lt;/small&gt;

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Флора Цэнтральнай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Флора Паўднёвай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Травы]]
[[Катэгорыя:Паслёнавыя]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1830 годзе]]</text>
      <sha1>6fi7xy3u2z80qyurq042oawzsdvddpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таполя бальзамічная</title>
    <ns>0</ns>
    <id>610803</id>
    <revision>
      <id>5181967</id>
      <parentid>4762487</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:23:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181967</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9113" sha1="t0g4uolgza3ak4pce893ctr4ehpvfli" xml:space="preserve">{{Таксон
 |image file        = Populus balsamifera.jpg
 |image descr       = 
 |regnum            = Расліны
 |parent            = Populus
 |rang              = Від
 |latin             = Populus balsamifera
 |author            = [[L.]], 1753
 |syn               = 
* ''Aigiros balsamifera'' (L.) Lunell 	
* ''Populus balsamifera'' [[subsp.]] ''balsamifera'' 	
* ''Populus balsamifera'' [[var.]] ''balsamifera'' 
* ''Populus balsamifera'' var. ''candicans'' (Aiton) A. Gray 	
 |range map         = Populus balsamifera range map 1.png
 |range map caption = 
 |range map width   = 
 |range legend      = 
 |iucnstatus        = 
 |iucn              = 
 |wikispecies       = Populus balsamifera
 |grin              = 
}}
'''Таполя бальзамічная'''&lt;ref name=&quot;Киселевский&quot;&gt;{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|103}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;дпм&quot;&gt;{{кніга
 | загаловак      = Древесные породы мира
 | спасылка        = http://www.booksite.ru/fulltext/rusles/drevesporody/text.pdf
 | адказны = Калуцкий, К. К.
 | месца         = М.
 | выдавецтва  = Лесная промышленность
 | год           = 1982
 | том           = 2
 | старонак       = 
 | старонкі      = 145, 146
 | isbn          = 
 | ref           = 
}}&lt;/ref&gt;{{sfn|БелЭн|2002}}{{sfn|ЭПБ|1985}} (''Populus balsamifera'') — від [[Дрэва|дрэў]] роду {{bt-bellat|Таполя|Populus}} сямейства [[Вярбовыя]], які расце ў заходняй частцы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]].

[[Англійская мова|Англійская назва]]: balsam poplar&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=POBA2|title=Populus balsamifera L.|publisher=Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA.|accessdate=2016-12-15|archive-date=1 мая 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501223103/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=POBA2|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;, bam&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар= Peattie, Donald Culross|загаловак=A Natural History of Trees of Eastern and Central North America|месца= Boston|выдавецтва=Houghton Mifflin Company|год=1991|pages=100}}&lt;/ref&gt;, bamtree&lt;ref name=&quot;GRIN&quot;&gt;{{cite web|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?29365|title=Taxon: Populus balsamifera L. |publisher=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|accessdate=2016-12-15}}&lt;/ref&gt;, eastern balsam-poplar&lt;ref name=&quot;GRIN&quot; /&gt;, hackmatack&lt;ref name=&quot;GRIN&quot; /&gt;, tacamahac poplar&lt;ref name=&quot;GRIN&quot; /&gt;, tacamahaca&lt;ref name=&quot;GRIN&quot; /&gt;.

== Батанічнае апісанне ==
[[Лістападныя расліны|Лістападнае]] дрэва. Вышыня 18—21 метр, рэдка 27 метраў пры таўшчыні ствала 0,6 метра і больш. Шчыльнасць сухой драўніны 470 кг/м²&lt;ref name=&quot;дпм&quot;/&gt;. [[Лісце]] мае даўжыню 5—10 см{{sfn|ЭПБ|1985}}, простае, суцэльнае, яйцападобнай формы, з вострай верхавінкай і зубчастым краем, скурыстае&lt;ref name=&quot;плнт&quot;&gt;{{Плантарыум|29682|Тополь бальзамический}}&lt;/ref&gt;. [[Плод]] — [[каробачка]].

Пачынае цвіценне ва ўзросце 8—10 гадоў. Каташкі ад 5 да 9 см з вялікай колькасцю дробных [[Кветка|кветак]] (каля 3 мм у даўжыню). Мужчынскія кветкі маюць ад 20 да 30 [[Тычынка|тычынак]]. Спелыя жаночыя каташкі ад 10 да 15 см.

== Распаўсюджанне і асяроддзе пражывання ==
[[Файл:Populus_balsamifera_L..jpg|злева|міні]]
[[Файл:Autumn-Black-Poplar.jpg|злева|міні]]
Расце на Заходнім узбярэжжы [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі,]] ад паўднёвай [[Аляска|Аляскі]] да [[Каліфорнія|Каліфорніі]]. Распаўсюджанне гэтага віду шмат у чым супадае з распаўсюджаннем {{bt-bellat||Populus tremuloides}}&lt;ref name=&quot;дпм&quot;/&gt;. Святлолюбівая расліна, [[мезафіт]], [[мезатроф]]&lt;ref name=&quot;плнт&quot; /&gt;.

== Падвіды ==
* ''Populus balsamifera'' [[Абазначэнні, якія выкарыстоўваюцца ў найменнях таксонаў|var.]] ''balsamifera''
* ''Populus balsamifera'' var. ''subcordata'' (усходняя частка Канады)&lt;ref name=&quot;Brayshaw&quot;&gt;{{артыкул|аўтар=Brayshaw T. C.|загаловак=The status of the black cottonwood (Populus trichocarpa Torr. and Gray)|выданне=Canadian Field-Naturalist|год=1966|том=79|нумар=2|старонкі=91-95}}&lt;/ref&gt;

''Populus balsamifera'' і {{bt-bellat||Populus trichocarpa}} гібрыдызуюць, утвараючы неадназначныя формы. З-за гэтага мяшання, ''Populus trichocarpa'' быў прапанаваны ў якасці падвіду (''Populus balsamifera'' var. ''trichocarpa'')&lt;ref name=&quot;Brayshaw&quot;/&gt;. Іншыя гібрыды былі зарэгістраваныя паміж таполяй бальзамічнай і такімі відамі, як {{bt-bellat|таполя белая|Populus alba}}, {{bt-bellat||Populus laurifolia}}, {{bt-bellat|ясакар|Populus nigra}}, {{bt-bellat||Populus simonii}}, {{bt-bellat|таполя пахучая|Populus sauveolens}}, {{bt-bellat|асіна|Populus tremula}} і {{bt-bellat||Populus tristis}}&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Cram W. H. |загаловак=Performance of seventeen poplar clones in south-central Saskatchewan|выданне=Forestry Chronicle|год=1960|том=36|нумар=3|старонкі=204-208, 224}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|аўтар=Maini, J. S., and J. H. Cayford, eds.|загаловак=Growth and utilization of poplars in Canada|выданне=Canada Department of Forestry and Rural Development, Forestry Branch Publication 1205|месца=Ottawa|выдавецтва=ON|год=1968|pages=257}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{артыкул|аўтар=Zasada, J. C., L. A. Viereck, M. J. Foote, and others|загаловак=Natural regeneration of balsam poplar following harvesting in the Susitna Valley, Alaska.|выданне=Forestry Chronicle|год=1981|том=57|нумар=2|старонкі=57-65}}&lt;/ref&gt;.

== Таксанамія ==
Від уваходзіць у род {{bt-bellat|таполя|Populus}} сямейства {{bt-bellat|вярбовыя|Salicaceae}} [[Атрад (біялогія)|парадку]] {{bt-bellat|вербакветныя|Malpighiales}}.

{{Табліца12222
|a=аддзел '''[[Кветкавыя|Кветкавыя, ці Пакрытанасенныя]]'''
|b1=парадак '''[[Вербакветныя]]'''
|b2=яшчэ 44 парадкі кветкавых расліны &lt;br /&gt;(згодна&amp;nbsp;[[Сістэма APG II|Сістэме&amp;nbsp;APG&amp;nbsp;II]])
|c1=яшчэ 36 сямействаў (згодна [[Сістэма APG II|Сістэме APG II]])
|c2=сямейства '''[[Вярбовыя]]'''
|d1=род '''[[Таполя]]'''
|d2=яшчэ каля 57 родаў
|e1=яшчэ 25—35 відаў
|e2=&lt;span style{{eq}}&quot;background-color:#99C999; font-size:150%&quot;&gt;від &lt;br /&gt;'''Таполя бальзамічная'''
|color=#234510
|bgcolor=#EFF9AB
}}

== Практычнае выкарыстанне ==
Мяккая драўніна таполі бальзамічнай выкарыстоўваецца для вырабу [[Цэлюлоза|цэлюлозы]] і будаўніцтва&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/silvics_manual/Volume_2/populus/balsamifera.htm|title=Balsam Poplar|author=John C. Zasada, Howard M. Phipps|publisher=Northeastern Area|accessdate=2016-12-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161012015219/https://www.na.fs.fed.us/spfo/pubs/silvics_manual/Volume_2/populus/balsamifera.htm|archivedate=12 кастрычніка 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Тапо́ля|[[Ігар Міхайлавіч Гарановіч|Гарановіч І. М.]]|431}}
* {{крыніцы/ЭПБ|4|Тапо́ля|Бібікаў Ю. А., Мазан І. П.|81—82}}
* {{Крыніцы/ОВРБ|124|2. Populus — Тополь}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Флора Паўночнай Амерыкі]]
[[Катэгорыя:Таполя]]
[[Катэгорыя:Дрэвы]]
[[Катэгорыя:Расліны, апісаныя ў 1753 годзе]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўныя дрэвы]]
[[Катэгорыя:Тэхнічныя расліны]]</text>
      <sha1>t0g4uolgza3ak4pce893ctr4ehpvfli</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Шаблон:Мора/Дакументацыя</title>
    <ns>10</ns>
    <id>613984</id>
    <revision>
      <id>5182337</id>
      <parentid>5021786</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:57:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <origin>5182337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12659" sha1="pckhyt0b5u3ubnda5tgkgci0a5w34be" xml:space="preserve">{{docpage}}

== Выкарыстанне ==
&lt;pre&gt;
{{Мора
 |Назва   = 
 |Выява   = 
  |Подпіс = 
 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordScale  = 
 |Размяшчэнне = 
  |Даўжыня    = 
  |Шырыня     = 
  |Плошча     = 
 |Аб'ём       = 
 |Даўжыня берагавой лініі   = 
 |Найбольшая глыбіня        =
 |Сярэдняя глыбіня          =
 |Плошча вадазбору          = 
  |Упадаюць                 = 
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = 
}}
&lt;/pre&gt;

&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;description&quot;: &quot;Картка для артыкулаў пра моры. Пры адсутнасці шэрагу параметраў даныя могуць аўтаматычна падцягвацца з Вікіданых.&quot;,
	&quot;format&quot;: &quot;block&quot;,
	&quot;params&quot;: {
		&quot;Назва&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Назва&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва мора ў загалоўку карткі. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца назва старонкі.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggested&quot;: true
		},
		&quot;Выява&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Выява&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва файла асноўнай выявы без прэфікса «Файл:». Калі не зададзена, выкарыстоўваецца выява з Вікіданых (P18).&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;Шырыня выявы&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырыня выявы&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Шырыня асноўнай выявы, напрыклад 280px.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;280px&quot;
		},
		&quot;Подпіс&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Подпіс да выявы&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Подпіс пад асноўнай выявай.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Колер1&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Колер афармлення&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Колер фону метак і загалоўкаў карткі ў CSS-фармаце.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;#e0e8ff&quot;
		},
		&quot;Размяшчэнне&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Размяшчэнне&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Больш буйны геаграфічны або водны аб'ект, часткай якога з'яўляецца мора. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P361 з Вікіданых.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Краіны&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Краіны&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Краіны, да якіх адносіцца мора. Мае прыярытэт над параметрам «Краіны басейна» і данымі з Вікіданых.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Краіны басейна&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Краіны басейна&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Краіны басейна мора. Калі параметр не зададзены, шаблон спачатку спрабуе выкарыстаць P205, а затым P17 з Вікіданых.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Даўжыня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўжыня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Даўжыня мора ў кіламетрах. Уводзіцца толькі лік, без адзінкі вымярэння. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2043.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Шырыня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырыня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Шырыня мора ў кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2049.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Плошча&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Плошча&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Плошча мора ў квадратных кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2046.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Аб'ём&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Аб'ём&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Аб'ём вады ў кубічных кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2234.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Даўжыня берагавой лініі&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўжыня берагавой лініі&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Даўжыня берагавой лініі ў кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2547.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Найбольшая глыбіня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Найбольшая глыбіня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Найбольшая глыбіня ў метрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4511 з адпаведным кваліфікатарам.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Сярэдняя глыбіня&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Сярэдняя глыбіня&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Сярэдняя глыбіня ў метрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4511 з адпаведным кваліфікатарам.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Плошча вадазбору&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Плошча вадазбору&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Плошча вадазборнага басейна ў квадратных кіламетрах. Уводзіцца толькі лік. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2053.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;Салёнасць&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Салёнасць&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Салёнасць вады. Можна задаць значэнне разам з адзінкай; калі не зададзена, выкарыстоўваецца P4350.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Час абнаўлення вады&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Час абнаўлення вады&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Сярэдні час поўнага абнаўлення вады. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P3020.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Упадаюць&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Асноўныя ўпадаючыя рэкі&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Асноўныя рэкі або іншыя водатокі, што ўпадаюць у мора. Калі не зададзена, шаблон бярэ да пяці значэнняў P200 з найлепшым рангам.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Выцякае&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Выцякае&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Водны аб'ект або водаток, праз які адбываецца сцёк з мора. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца параметр «Выцякаюць», а затым P201.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Выцякаюць&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Выцякаюць&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Стары варыянт параметра «Выцякае», захаваны дзеля сумяшчальнасці.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;,
			&quot;deprecated&quot;: &quot;Выкарыстоўвайце параметр «Выцякае».&quot;
		},
		&quot;Злучаецца з&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Злучаецца з&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Іншыя водныя аб'екты, пралівы або каналы, з якімі мора фізічна злучана. Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P2789.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;Пазіцыйная карта&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Пазіцыйная карта&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва пазіцыйнай карты для шаблона «На карце». Каардынаты могуць быць узяты з параметраў lat/lon або з P625.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;altname&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Альтэрнатыўная назва карты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Дадатковая або альтэрнатыўная назва для пазіцыйнай карты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;Шырыня Пазкарты&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырыня пазіцыйнай карты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Шырыня пазіцыйнай карты ў пікселях, без «px».&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;280&quot;
		},
		&quot;Карта&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Карта&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва файла статычнай карты без прэфікса «Файл:». Выкарыстоўваецца, калі пазіцыйная карта не зададзена; пры адсутнасці параметра можа выкарыстоўвацца P242.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;wiki-file-name&quot;
		},
		&quot;Шырыня карты&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырыня карты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Шырыня статычнай карты, напрыклад 280px.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;280px&quot;
		},
		&quot;Подпіс карты&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Подпіс да карты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Подпіс пад статычнай картай.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;content&quot;
		},
		&quot;lat_deg&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырата: градусы&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Градусы геаграфічнай шыраты. Калі ручныя каардынаты не зададзены, могуць выкарыстоўвацца каардынаты P625 з Вікіданых.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;lat_min&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырата: мінуты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Мінуты геаграфічнай шыраты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;lat_sec&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырата: секунды&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Секунды геаграфічнай шыраты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;lat_dir&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Шырата: паўшар'е&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Напрамак шыраты: N або S.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;N&quot;,
				&quot;S&quot;
			]
		},
		&quot;lon_deg&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўгата: градусы&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Градусы геаграфічнай даўгаты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;lon_min&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўгата: мінуты&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Мінуты геаграфічнай даўгаты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;lon_sec&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўгата: секунды&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Секунды геаграфічнай даўгаты.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;
		},
		&quot;lon_dir&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Даўгата: паўшар'е&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Напрамак даўгаты: E або W.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;,
			&quot;suggestedvalues&quot;: [
				&quot;E&quot;,
				&quot;W&quot;
			]
		},
		&quot;crosses180&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Перасякае 180-ы мерыдыян&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Параметр пазіцыйнай карты для аб'ектаў, якія перасякаюць 180-ы мерыдыян.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;boolean&quot;
		},
		&quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Назва катэгорыі на Вікісховішчы без прэфікса «Category:». Калі не зададзена, выкарыстоўваецца P373.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;region&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Рэгіён каардынат&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Код рэгіёна для геаграфічных каардынат, напрыклад BY, RU або US.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;string&quot;
		},
		&quot;CoordScale&quot;: {
			&quot;label&quot;: &quot;Маштаб каардынат&quot;,
			&quot;description&quot;: &quot;Маштаб, які перадаецца шаблону каардынат.&quot;,
			&quot;type&quot;: &quot;number&quot;,
			&quot;default&quot;: &quot;10000000&quot;
		}
	},
	&quot;paramOrder&quot;: [
		&quot;Назва&quot;,
		&quot;Выява&quot;,
		&quot;Шырыня выявы&quot;,
		&quot;Подпіс&quot;,
		&quot;Размяшчэнне&quot;,
		&quot;Краіны&quot;,
		&quot;Краіны басейна&quot;,
		&quot;Даўжыня&quot;,
		&quot;Шырыня&quot;,
		&quot;Плошча&quot;,
		&quot;Аб'ём&quot;,
		&quot;Даўжыня берагавой лініі&quot;,
		&quot;Найбольшая глыбіня&quot;,
		&quot;Сярэдняя глыбіня&quot;,
		&quot;Плошча вадазбору&quot;,
		&quot;Салёнасць&quot;,
		&quot;Час абнаўлення вады&quot;,
		&quot;Упадаюць&quot;,
		&quot;Выцякае&quot;,
		&quot;Выцякаюць&quot;,
		&quot;Злучаецца з&quot;,
		&quot;Пазіцыйная карта&quot;,
		&quot;altname&quot;,
		&quot;Шырыня Пазкарты&quot;,
		&quot;Карта&quot;,
		&quot;Шырыня карты&quot;,
		&quot;Подпіс карты&quot;,
		&quot;lat_deg&quot;,
		&quot;lat_min&quot;,
		&quot;lat_sec&quot;,
		&quot;lat_dir&quot;,
		&quot;lon_deg&quot;,
		&quot;lon_min&quot;,
		&quot;lon_sec&quot;,
		&quot;lon_dir&quot;,
		&quot;crosses180&quot;,
		&quot;region&quot;,
		&quot;CoordScale&quot;,
		&quot;Катэгорыя на Вікісховішчы&quot;,
		&quot;Колер1&quot;
	]
}
&lt;/templatedata&gt;

[[Катэгорыя:Шаблоны:Карткі:Геаграфічныя аб’екты|Мора]]
[[Катэгорыя:Шаблоны:Водныя аб’екты|Мора]]</text>
      <sha1>pckhyt0b5u3ubnda5tgkgci0a5w34be</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Малітва ўкраінскага нацыяналіста</title>
    <ns>0</ns>
    <id>615185</id>
    <revision>
      <id>5181943</id>
      <parentid>5179271</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:19:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Тэкст */ афармленне</comment>
      <origin>5181943</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7379" sha1="9m0upoythj4pe2mphiye4a5pl84b0j7" xml:space="preserve">{{Перакласці|uk|Молитва українського націоналіста}}
'''Малітва ўкраінскага нацыяналіста''' — патрыятычны [[тэкст]]-[[малітва]], напісаны ў канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў адным з лідараў [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі Украінскіх Нацыяналістаў]] [[Осіп Машчак|Осіпам Машчаком]] і дапоўнены пазней членамі [[Украіна|ўкраінскіх]] нацыяналістычных арганізацый.

Словы асноўнага тэксту былі выпісаны на сцяне турмы крывёю [[Осіп Машчак|Осіпа Машчака]] пасля таго, як ён быў заключаны ў турму ў выніку [[Львоўскі працэс 1936 года|Львоўскага працэсу 1936 года]].

== Тэкст ==
{|
![[Украінская мова|На украінскай мове]]
![[Беларуская мова|На беларускай мове]]
|-
|&lt;poem&gt;Україно, Свята Мати Героїв, зійди до серця мого, прилинь бурею вітру кавказького, шумом карпатських ручаїв, боїв славного Завойовника Батька Хмеля, тріумфом і гуком гармат Революції, радісним гомоном Софійських Дзвонів.

Нехай в Тобі відроджуся, славою Твоєю опромінюся, бо Ти все життя моє, бо Ти все щастя моє.

Задзвони мені брязкотом кайдан, скрипом шибениць в понурі ранки, принеси мені зойки катованих, в льохах і тюрмах, і на засланні, щоб віра моя була гранітом, щоб росло завзяття, міць, щоб сміло я йшов у бій, так як ішли Герої за Тебе, за Твою славу, за Твої Святі Ідеї; щоб помстити ганьбу неволі, потоптану честь, глум катів Твоїх, невинну кров помордованих дітей твоїх, Крутами, в Кінгірі і Воркуті, геройську смерть героїв Української Нації, Української Національної Революції&amp;nbsp;— полковника Євгена Коновальця, Басарабової, Головінського, Шухевича, Бандери та славну смерть Данилишина і Біласа, і тисяч інших незнаних нам, що їх кості порозкидані або тайком загребані.

Спали вогнем життєтворчим всю кволість у серці моєму. Страху нехай не знаю я, не знаю, що таке вагання. Скріпи мій дух, загартуй волю, в серці замешкай моєму! У тюрмах і тяжких хвилинах підпільного життя рости мене до ясних чинів. В чинах тих хай знайду я смерть солодку, смерть в муках за Тебе. І розплинуся в Тобі я, і вічно житиму в Тобі, Відвічна Україно, Могутня і Соборна!
&lt;/poem&gt;
|
&lt;poem&gt;Украіна, Святая Маці Герояў, сыйдзі да сэрца майго, прыйдзі бураю ветру Каўкаскага, шумам карпацкіх ручаёў, баёў слаўнага Заваёўніка Бацька Хмэля, трыумфам і гукам гарматаў Рэвалюцыі, радасным гоманам Сафійскіх Званоў.

Няхай у Табе адраджуся, славаю Тваёй асвячуся, таму што Ты усё жыццё маё, таму што Ты усё шчасце маё.

Зазвані мне ляскам кайданоў, скрыпам шыбеніц маркотнаю ранішняю парою, прынясі мне крыкі катаваных, у скляпах і турмах, і ў спасылцы, каб вера мая была гранітам, каб расло імкненне, моц, каб смела я ішоў у бой, бо ішлі Героі за Цябе, за Тваю славу, за Твае Святыя Ідэі; каб адпомсціць ганьбу няволі, патаптаны гонар, рогат катавальнікаў Тваіх, бязвінную кроў закатаваных дзяцей тваіх, Крутамі, у Кінгіры і Варкуце, гераічную смерць герояў Украінскай Нацыі, Украінскай Нацыянальнай Рэвалюцыі&amp;nbsp;— палкоўніка Яўгена Канавальца, Басарабава, Галавінскага, Шухевіча, Бандэры ды слаўную смерць Данілішына й Біласа, і тысячаў іншых невядомых нам, што іх косткі раскіданыя або таемна пахаваны.

Спалі агнём жыццятворчым усю слабасць у сэрцы маім. Страху няхай ня ведаю я, ня ведаю, што такое ваганні. Змацацуй мой дух, загартуй волю, ў сэрцы пасялілася майму! У турмах і цяжкіх хвілінах падпольнага жыцця расці мяне да ясным чыноў. У чынах тых хай знайду смерць салодкую, смерць у пакутах за Цябе. І растваруся ў Табе я, і вечна жыцьму ў Табе, Спрадвечная Украіна, Магутная й Саборная!
&lt;/poem&gt;
|}

== Гісторыя ==
«Малітву ўкраінскага нацыяналіста» павінны былі ведаць на памяць усе, хто ўступаў у [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і яе моладзевую арганізацыю.

Цяпер малітва выкарыстоўваецца на мерапрыемствах, якія праводзяцца членамі ўкраінскіх нацыяналістычных арганізацый. Таксама гэтую малітву чытаюць байцы батальёнаў «[[Азоў (полк МУС Украіны)|Азоў]]», «[[Сеч (батальён)|Сеч]]» перад адпраўкай на вайну.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=XcH5gZ9m_4k&lt;/ref&gt;

== Зноскі ==
{{заўвагі}}

== Гл. таксама ==
* [[Марш украінскіх нацыяналістаў (песня)|Марш украінскіх нацыяналістаў]]

[[Катэгорыя:Малітвы]]
[[Катэгорыя:Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]]</text>
      <sha1>9m0upoythj4pe2mphiye4a5pl84b0j7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181944</id>
      <parentid>5181943</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:23:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>афармленне</comment>
      <origin>5181944</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7382" sha1="rnd2lo2di2tl1rugs6g1h3ok7edgzz4" xml:space="preserve">{{Перакласці|uk|Молитва українського націоналіста}}
'''Малітва ўкраінскага нацыяналіста''' — патрыятычны [[тэкст]]-[[малітва]], напісаны ў канцы 1920-х — пачатку 1930-х гадоў адным з лідараў [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|Арганізацыі ўкраінскіх нацыяналістаў]] [[Осіп Машчак|Осіпам Машчаком]] і дапоўнены пазней членамі [[Украіна|ўкраінскіх]] нацыяналістычных арганізацый.

Словы асноўнага тэксту напісаны на сцяне турмы крывёю Осіпа Машчака пасля яго зняволення прысудам на [[Львоўскі працэс 1936 года|Львоўскім працэсе 1936 года]].

== Тэкст ==
{|
![[Украінская мова|На украінскай мове]]
![[Беларуская мова|На беларускай мове]]
|-
|&lt;poem&gt;Україно, Свята Мати Героїв, зійди до серця мого, прилинь бурею вітру кавказького, шумом карпатських ручаїв, боїв славного Завойовника Батька Хмеля, тріумфом і гуком гармат Революції, радісним гомоном Софійських Дзвонів.

Нехай в Тобі відроджуся, славою Твоєю опромінюся, бо Ти все життя моє, бо Ти все щастя моє.

Задзвони мені брязкотом кайдан, скрипом шибениць в понурі ранки, принеси мені зойки катованих, в льохах і тюрмах, і на засланні, щоб віра моя була гранітом, щоб росло завзяття, міць, щоб сміло я йшов у бій, так як ішли Герої за Тебе, за Твою славу, за Твої Святі Ідеї; щоб помстити ганьбу неволі, потоптану честь, глум катів Твоїх, невинну кров помордованих дітей твоїх, Крутами, в Кінгірі і Воркуті, геройську смерть героїв Української Нації, Української Національної Революції&amp;nbsp;— полковника Євгена Коновальця, Басарабової, Головінського, Шухевича, Бандери та славну смерть Данилишина і Біласа, і тисяч інших незнаних нам, що їх кості порозкидані або тайком загребані.

Спали вогнем життєтворчим всю кволість у серці моєму. Страху нехай не знаю я, не знаю, що таке вагання. Скріпи мій дух, загартуй волю, в серці замешкай моєму! У тюрмах і тяжких хвилинах підпільного життя рости мене до ясних чинів. В чинах тих хай знайду я смерть солодку, смерть в муках за Тебе. І розплинуся в Тобі я, і вічно житиму в Тобі, Відвічна Україно, Могутня і Соборна!
&lt;/poem&gt;
|
&lt;poem&gt;Украіна, Святая Маці Герояў, сыйдзі да сэрца майго, прыйдзі бураю ветру Каўкаскага, шумам карпацкіх ручаёў, баёў слаўнага Заваёўніка Бацька Хмэля, трыумфам і гукам гарматаў Рэвалюцыі, радасным гоманам Сафійскіх Званоў.

Няхай у Табе адраджуся, славаю Тваёй асвячуся, таму што Ты усё жыццё маё, таму што Ты усё шчасце маё.

Зазвані мне ляскам кайданоў, скрыпам шыбеніц маркотнаю ранішняю парою, прынясі мне крыкі катаваных, у скляпах і турмах, і ў спасылцы, каб вера мая была гранітам, каб расло імкненне, моц, каб смела я ішоў у бой, бо ішлі Героі за Цябе, за Тваю славу, за Твае Святыя Ідэі; каб адпомсціць ганьбу няволі, патаптаны гонар, рогат катавальнікаў Тваіх, бязвінную кроў закатаваных дзяцей тваіх, Крутамі, у Кінгіры і Варкуце, гераічную смерць герояў Украінскай Нацыі, Украінскай Нацыянальнай Рэвалюцыі&amp;nbsp;— палкоўніка Яўгена Канавальца, Басарабава, Галавінскага, Шухевіча, Бандэры ды слаўную смерць Данілішына й Біласа, і тысячаў іншых невядомых нам, што іх косткі раскіданыя або таемна пахаваны.

Спалі агнём жыццятворчым усю слабасць у сэрцы маім. Страху няхай ня ведаю я, ня ведаю, што такое ваганні. Змацацуй мой дух, загартуй волю, ў сэрцы пасялілася майму! У турмах і цяжкіх хвілінах падпольнага жыцця расці мяне да ясным чыноў. У чынах тых хай знайду смерць салодкую, смерць у пакутах за Цябе. І растваруся ў Табе я, і вечна жыцьму ў Табе, Спрадвечная Украіна, Магутная й Саборная!
&lt;/poem&gt;
|}

== Гісторыя ==
«Малітву ўкраінскага нацыяналіста» павінны былі ведаць на памяць усе, хто ўступаў у [[Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў|АУН]] і яе моладзевую арганізацыю.

Цяпер малітва выкарыстоўваецца на мерапрыемствах, якія праводзяцца членамі ўкраінскіх нацыяналістычных арганізацый. Таксама гэтую малітву чытаюць байцы батальёнаў «[[Азоў (полк МУС Украіны)|Азоў]]», «[[Сеч (батальён)|Сеч]]» перад адпраўкай ў зону баявых дзеянняў.&lt;ref&gt;https://www.youtube.com/watch?v=XcH5gZ9m_4k&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Гл. таксама ==
* [[Марш украінскіх нацыяналістаў (песня)|Марш украінскіх нацыяналістаў]]

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Малітвы]]
[[Катэгорыя:Арганізацыя ўкраінскіх нацыяналістаў]]</text>
      <sha1>rnd2lo2di2tl1rugs6g1h3ok7edgzz4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Хагібіс (тайфун)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>618512</id>
    <revision>
      <id>5182135</id>
      <parentid>4619777</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:29:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>BlueHypercane761</username>
        <id>161037</id>
      </contributor>
      <origin>5182135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2018" sha1="s4a41p1yap7t78sr1058pj6btb31dv4" xml:space="preserve">[[Файл:Hagibis_2019-10-09_0415Z.jpg|thumb|Касмічны здымак 9 кастрычніка 2019]]
[[Файл:Hagibis 2019 path.png|thumb|Шлях тайфуна]]
'''«Хагібіс»''' — [[тайфун]], які ўтварыўся ў [[Ціхі акіян|Ціхім акіяне]] ў кастрычніку [[2019]] года і абрынуўся на [[Японскія астравы]].

«Хагібіс» ударыў па асноўнай тэрыторыі [[Японія|Японіі]] 12-13 кастрычніка і прайшоў па ціхаакіянскім узбярэжжы галоўнага вострава краіны [[Хансю]]. Тайфун прынёс з сабой шквалісты вецер з парывамі да 40 метраў у секунду&lt;ref&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=239235 nashaniva.by]&lt;/ref&gt; і ліўневыя дажджы, якія выклікалі апоўзні і паводкі. Найбольшая колькасць загінулых і пацярпелых прыпадае на прэфектуры [[Фукусіма (прэфектура)|Фукусіма]] і [[Міягі]] на паўночным усходзе Хансю, а таксама на прэфектуру [[Канагава]], якая прымыкае да [[Токіа]] з паўднёвага захаду&lt;ref name=&quot;nashaniva.by&quot;&gt;[https://nashaniva.by/?c=ar&amp;i=239406 nashaniva.by]&lt;/ref&gt;. Сталічныя аэрапорты 12 кастрычніка спанілі працу, чыгуначныя зносіны былі абмежаваныя&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/30214010.html svaboda.org]&lt;/ref&gt;. Па меншай меры 77 чалавек загінулі&lt;ref name=&quot;nashaniva.by&quot;/&gt;.

{{зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Тайфуны]]
[[Катэгорыя:Катастрофы 2019 года]]
[[Катэгорыя:2019 год у Японіі]]
[[Катэгорыя:Кастрычнік 2019 года]]</text>
      <sha1>s4a41p1yap7t78sr1058pj6btb31dv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Эгейскае мора</title>
    <ns>14</ns>
    <id>618933</id>
    <revision>
      <id>5182307</id>
      <parentid>3469997</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Моры Грэцыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="inkh9yxzmm182xpesrix876hf1qeomv" xml:space="preserve">{{catmain}}
{{Commonscat}}

[[Катэгорыя:Моры Міжземнага мора]]
[[Катэгорыя:Моры Грэцыі]]</text>
      <sha1>inkh9yxzmm182xpesrix876hf1qeomv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Уладзіміравіч Ермаліцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>654650</id>
    <revision>
      <id>5181871</id>
      <parentid>5027596</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7662" sha1="lsm85vrjtud9w1883ilxe90lv2bn523" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч
 | беларускае імя            = Сяргей Уладзіміравіч Ермаліцкі
 | арыгінальнае імя          = 
 | партрэт                   = 
 | шырыня партрэта           = 
 | подпіс                    = 
 | герб                      = 
 | подпіс герба              = 

 | тытул                     = Старшыня Гомельскага раённага выканаўчага камітэта
 | парадак                   = 
 | пад імем                  = 
 | сцяг                      = Coat of Arms of Homiel, Belarus.svg
 | перыядпачатак             = верасень [[2020]]
 | перыядканец               = сакавік [[2023]]
 | папярэднік                = [[Алена Іванаўна Алексіна]]
 | пераемнік                 = [[Дзмітрый Іванавіч Козел]]
 | прэм'ер                   = [[Раман Аляксандравіч Галоўчанка]]
 | прэзідэнт                 = [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]
 | губернатар                = 
 | каментар                  = 

 | дата нараджэння           = 
 | месца нараджэння          = 
 | дата смерці               = 
 | месца смерці              = 
 | пахаваны                  = 
 | бацька                    = 
 | маці                      = 
 | муж                       = 
 | жонка                     = 
 | у шлюбе                   = 
 | дзеці                     = 

 | гады службы               = 
 | прыналежнасць             = 
 | род войскаў               = 
 | званне                    = {{РБ, Палкоўнік}}
 | камандаваў                = 
 | бітвы                     = 

 | навуковая сфера           = 
 | месца працы               = 
 | вядомы як                 = 

 | партыя                    = 
 | дзейнасць                 = 
 | прафесія                  = 
 | адукацыя                  = [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія]]&lt;br/&gt;[[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]]
 | навуковая ступень         = 
 | манаграма                 = 
 | рэлігія                   = 
 | узнагароды                = 
 | аўтограф                  = 
 | Commons                   = 
 | сайт                      =
}}
'''Сяргей Уладзіміравіч Ермаліцкі''' (нар. {{ДН|||1970}}, [[Сычыкі (Крычаўскі раён)|Сычыкі]], {{МН|Крычаўскі раён|ў Крычаўскім раёне|}}, [[Магілёўская вобласць]], [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]]) — беларускі вайсковы і дзяржаўны дзеяч. З 2023 года старшыня [[Круглянскі раён|Круглянскага раённага выканаўчага камітэта]].

== Біяграфія ==
Скончыў [[Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую дзяржаўную сельскагаспадарчую акадэмію]] і [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь|Акадэмію Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]].

Працоўную дзейнасць пачаў галоўным аграномам калгаса імя Фрунзе [[Шклоўскі раён|Шклоўскага раёна]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. З 1993 па 2010 гады працаваў на розных пасадах у [[Папраўчая калонія № 17 (Шклоў)|папраўчай калоніі № 17]]: начальнікам атрада, оперупаўнаважаным, старшым оперупаўнаважаным, начальнікам аператыўнага аддзела, намеснікам начальніка калоніі. У 2010—2015 гадах узначальваў ПК № 17. 

У 2015 годзе прызначаны начальнікам упраўлення Дэпартамента выканання пакаранняў [[Міністэрства ўнутраных спраў Рэспублікі Беларусь]] па [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|title = Лукашенко обновил руководство в нескольких районах Гомельской области|author = |date = 2020-09-03|work = Правда Гомель|language = ru|accessdate = |archive-date = 13 верасня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200913093352/https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;.

У верасні 2020 года прызначаны старшынёй [[Гомельскі раён|Гомельскага раённага выканаўчага камітэта]], а ў сакавіку 2023 года пераведзены на пасаду старшыні [[Круглянскі раён|Круглянскага раённага выканаўчага камітэта]]&lt;ref&gt;[https://krugloe.by/2023/03/29/sergej-ermolickij-utverzhden-v-dolzhnosti-predsedatelja-krugljanskogo-rajispolkoma Сергей Ермолицкий утвержден в должности председателя Круглянского райисполкома] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230506163907/https://krugloe.by/2023/03/29/sergej-ermolickij-utverzhden-v-dolzhnosti-predsedatelja-krugljanskogo-rajispolkoma/ |date=6 мая 2023 }}{{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

== Санкцыі ЕС ==
10 кастрычніка 2011 года быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]] ''«за бесчалавечнае абыходжанне з асуджаным экс-кандыдатам у прэзідэнты [[Мікалай Статкевіч|Мікалаем Статкевічам]] і іншымі зняволенымі»''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://news.tut.by/politics/253811.html|title=Стали известны фамилии 16 чиновников, пополнивших список невъездных в ЕС|first=Татьяна|last=Коровенкова|work=[[БелаПАН]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111012000452/https://news.tut.by/politics/253811.html|archivedate=2011-10-12|date=2011-11-11|publisher=[[TUT.BY]]|language=ru|accessdate=2020-09-04}}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Ермаліцкі Сяргей Уладзіміравіч}}
[[Катэгорыя:Старшыні Гомельскага раённага выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Старшыні Круглянскага раённага выканаўчага камітэта]]
[[Катэгорыя:Беларускія асобы ў Чорным спісе ЕС]]</text>
      <sha1>lsm85vrjtud9w1883ilxe90lv2bn523</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Кінематограф/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>658977</id>
    <revision>
      <id>5181901</id>
      <parentid>5181509</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+4 новых</comment>
      <origin>5181901</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="aen1gwkbu5o4k63a1j71r0w898s2yh4" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|The Revenge of Shinobi|2026-08-16T05:56:03Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Калыханка для мужчын|2026-08-16T04:37:47Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Panic! At the Disco|2026-08-16T00:17:28Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Рух транспарту на Кінгс-роўд у Чэлсі|2026-08-15T20:10:04Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Уладзімір Анаталевіч Фёдараў (акцёр)|2026-08-15T05:00:38Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Міа Гот|2026-08-14T07:25:35Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Коры Хокінс|2026-08-14T07:16:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Бені Сафдзі|2026-08-14T07:09:09Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Біл Ірвін|2026-08-14T06:33:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Альберт Леанідавіч Філозаў|2026-08-14T05:53:47Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Барыс Аляксеевіч Хмяльніцкі|2026-08-13T04:55:31Z|StarDeg}}
{{Новы артыкул|Дзяржаўны камітэт СССР па тэлебачанні і радыёвяшчанні|2026-08-09T13:52:52Z|DzBar}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>aen1gwkbu5o4k63a1j71r0w898s2yh4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сіпар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>661067</id>
    <revision>
      <id>5181897</id>
      <parentid>5029139</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:49:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181897</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6399" sha1="1j7zcscoo8d3u912t0ncrlbmcff6hur" xml:space="preserve">{{Славутасць
|Тып                      = археалагічны помнік
|Беларуская назва         = Сіпар
|Арыгінальная назва       = سيبار
 |Выява                   = Detail, upper part, Kudurru of Ritti-Marduk, from Sippar, Iraq, 1125-1104 BCE. British Museum.jpg
 |Подпіс выявы            = Выява з памежнага каменю ў Сіпары, канец [[2 тысячагоддзе да н.э.|2 тысячагоддзя да н. э.]]
 |Шырыня выявы            =
|Статус                   = 
|Краіна                   = Ірак
|Краіна2                  = 
|Назва месцазнаходжання   = 
|Месцазнаходжанне         = 
 |lat_dir =N |lat_deg = 33|lat_min =03 |lat_sec =32
 |lon_dir =E|lon_deg =44|lon_min =15 |lon_sec =08 
 |region     =   
 |CoordScale = 
|Канфесія                = 
|Епархія                 = 
|Добрапрыстойнасць       =  
|Ордэнская прыналежнасць = 
|Тып кляштара            = 
|Тып будынка             = 
|Архітэктурны стыль      = 
|Аўтар праекта           = 
|Будаўнік                = 
|Заснавальнік            = 
|Першае згадванне        = 
|Заснаванне              = 
|Асноўныя даты           = 
|Скасаваны               = 
|Пачатак будаўніцтва     = [[3 тысячагоддзе да н.э.|3 тысячагоддзе да н.э.]]
|Заканчэнне будаўніцтва  = сярэдзіна [[1 тысячагоддзе да н.э.|1 тысячагоддзя да н.э.]]
|Будынкі                 = 
|Вядомыя жыхары          = 
|Рэліквіі                = 
|Настаяцель              = 
|Стан                    = 
|Сайт                    = 
|Commons                 = Sippar
}}
'''Сіпар''' ({{lang-ar|سيبار}}), — помнік [[археалогія|археалогіі]] на месцы аднайменнага [[шумеры|шумера]]-[[Акад|акадскага]] [[горад]]а за 30 км на поўдзень ад [[Багдад]]а, сталіцы [[Ірак]]а.

== Гісторыя ==
Сіпар узнік як [[горад]] у [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э. і першапачаткова быў населены [[шумеры|шумерамі]]. З’яўляўся важным [[рэлігія|рэлігійным]] цэнтрам шанавання бога [[Шамаш (міфалогія)|Уту/Шамаша]]. У шумерскім спісе валадароў узгадваецца толькі 1 [[манарх]] Сіпара, [[Эн-Мендурана]], які быццам бы кіраваў горадам яшчэ да пачатку 3 тысячагоддзя да н. э. Пасля яго смерці Сіпар трапіў пад уплыў валадара [[Шурупак]]а.

У пачатку [[2 тысячагоддзе да н.э.|2]] тысячагоддзі да н. э. Сіпар увайшоў у склад [[Вавілонія|Вавілонскай дзяржавы]], дзе стаў важным ваенным, гандлёвым і рамесным цэнтрам у наваколлі Вавілона. Горад славіўся вытворчасцю ваўнянай [[пража|пражы]] і [[тканіны|тканін]]. Згодна традыцыі, валадары Вавілона перадавалі адну з сваіх дачок у сіпарскі ''гагум'', жаночы [[жрэцтва|жрэчаскі]] скіт. На процілеглым беразе [[Еўфрат]]а быў заснаваны [[горад-спадарожнік]] Сіпар-Амнанун.

Пасля заваявання Вавілона [[Ахеменіды|Ахеменідамі]] паступова страціў сваё значэнне і прыйшоў у заняпад. Апошняя знойдзеная у храме Шамаша [[клінапіс]]ная таблетка датуецца [[529 да н.э.|529]] г. да н. э. Буйное паселішча на месцы Сіпара праіснавала да пачатку [[Парфянскае царства|Парфіянскай дзяржавы]].

== Даследаванне ==
[[Археалагічныя даследаванні]] пачаліся ў [[1880]] г. і з перапынкам паміж [[1894]] г. і [[1972]] г. працягваюцца да нашай пары. Месца раскопак займае плошчу каля 100 га. Характэрнай асаблівасцю мясцовасці з’яўляецца высокі ўзровень грунтовых вод, што не дазваляе даследаваць найбольш старажытныя пласты. Найбольш важныя археалагічныя адкрыцці былі зроблены на месцы гарадскіх умацаванняў часоў [[Хамурапі]] і ў рэлігійным квартале, дзе была знойдзена вялікая бібліятэка з [[клінапіс]]нымі тэкстамі, у тым ліку [[Геаграфічная карта|картай]] свету, [[шумеры|шумерскімі]] і [[акадская мова|акадскімі]] [[літаратура|літаратурнымі]] творамі.

== Спасылкі ==
{{Commons|Sippar}}
* [http://ancientneareast.tripod.com/Sippar_Habbah.html Ancient Sippar (Abu Habbah)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201112195129/http://ancientneareast.tripod.com/Sippar_Habbah.html |date=12 лістапада 2020 }}
* [https://iraqhistory.org/en/sippar-discoveries/ Sippar discoveries — Iraq History]

{{Старажытная Месапатамія}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Гарады Шумера]]
[[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Блізкага Усходу]]
[[Катэгорыя:Археалагічныя аб’екты ў Іраку]]
[[Катэгорыя:Вавілонія]]</text>
      <sha1>1j7zcscoo8d3u912t0ncrlbmcff6hur</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Спіс прэтэндэнтаў на прэмію «Грэмі» ад Беларусі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>665378</id>
    <revision>
      <id>5181974</id>
      <parentid>4677679</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181974</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2827" sha1="tfs9i2x99uyqbokvzkwms45voz8ekpt" xml:space="preserve">{{інфармацыйны спіс}}
'''Пералік [[музыка Беларусі|беларускіх музыкантаў]]''', якія прэтэндавалі на прэмію Амерыканскай акадэміі гуказапісу «[[Грэмі]]».

== Спіс прэтэндэнтаў ==
{|class=&quot;wikitable sortable&quot; width=&quot;98%&quot; style=&quot;background:#ffffff;&quot;
|-
! Год (нумар цырымоніі) !! Катэгорыя !! Намінант (аўтар) !! Назва твора !! Вынік
|-
| rowspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; | [[2015]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;({{не перакладзена 5|58-я цырымонія «Грэмі»|58-я|en|58th Annual Grammy Awards}})&lt;/small&gt; ||«{{не перакладзена 5|прэмія «Грэмі» за найлепшае рэп-выступленне|Найлепшае рэп-выступленне|en|Grammy Award for Best Rap Performance}}» || rowspan=&quot;2&quot; | [[Tony Fadd]] (Антон Мацулевіч)&lt;ref&gt;{{cite news |first=Евгений |last=Карпов |authorlink= |title=Белорус остановился в шаге от «Грэмми» |url=https://news.tut.by/culture/484920.html |work= |publisher=[[TUT.BY]] |lang=ru |date=16 лютага 2016 |accessdate=2020-12-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160621154839/http://news.tut.by/culture/484920.html |archivedate=21 чэрвеня 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |first= |last= |authorlink= |title=Впервые в истории на Grammy претендовал белорус Антон Мацулевич |url=https://www.tvr.by/news/kultura/vpervye_v_istorii_na_grammy_pretendoval_belorus_anton_matsulevich/ |work= |publisher=[[Нацыянальная дзяржаўная тэлерадыёкампанія Рэспублікі Беларусь|Белтэлерадыёкампанія]] |lang=ru |date=16 лютага 2016 |accessdate=2020-12-15 }}&lt;/ref&gt; || rowspan=&quot;2&quot; | «{{не перакладзена 5|Trap Queen|Trap Queen|en|Trap Queen}}» || {{намінацыя}}
|-
| «{{не перакладзена 5|прэмія «Грэмі» за найлепшую рэп-песню|Найлепшая рэп-песня|en|Grammy Award for Best Rap Song}}» || {{намінацыя}}
|-
|}
{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://budzma.org/news/gurt-blizhey-da-gremi.html Беларускі гурт, які бліжэй за ўсіх быў да «Грэмі»] на [[Будзьма беларусамі!]] {{Архівавана|url=http://web.archive.org/web/20230309083959/https://budzma.org/news/gurt-blizhey-da-gremi.html |date=2023-03-09 }}
{{узнагароды «Грэмі» паводле гадоў}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Грэмі]]
[[Катэгорыя:Музыка Беларусі]]</text>
      <sha1>tfs9i2x99uyqbokvzkwms45voz8ekpt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамарэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>678775</id>
    <revision>
      <id>5182215</id>
      <parentid>4576768</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:18:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */</comment>
      <origin>5182215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="emrqzdk2cb9vo3py8voqm1h734vhflh" xml:space="preserve">'''Панамарэнка''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Леанід Фёдаравіч Панамарэнка]] — беларускі мастак
* [[Лідзія Антонаўна Панамарэнка]] (1922—2013) — украінская краязнаўца, гісторык Кіева і Украіны
* [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка]] — беларускі партыйны дзеяч
* [[Яўген Генадзевіч Панамарэнка]] (нар. 1981) — беларускі вучоны ў галіне энергетыкі
* [[Яўген Пятровіч Панамарэнка]] (нар. 1947) — беларускі мастак
{{спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>emrqzdk2cb9vo3py8voqm1h734vhflh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182219</id>
      <parentid>5182215</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:25:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5182219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="875" sha1="4ukt3lci5evkm3yxfykbhpbzq5p8m6e" xml:space="preserve">'''Панамарэнка''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Леанід Фёдаравіч Панамарэнка]] — беларускі мастак
* [[Лідзія Антонаўна Панамарэнка]] (1922—2013) — украінская краязнаўца, гісторык Кіева і Украіны
* [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка]] — беларускі партыйны дзеяч
* [[Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка]] — расійскі кампазітар
* [[Яўген Генадзевіч Панамарэнка]] (нар. 1981) — беларускі вучоны ў галіне энергетыкі
* [[Яўген Пятровіч Панамарэнка]] (нар. 1947) — беларускі мастак
{{спіс цёзак2}}</text>
      <sha1>4ukt3lci5evkm3yxfykbhpbzq5p8m6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамара Уладзіміраўна Салаўёва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681112</id>
    <revision>
      <id>5181959</id>
      <parentid>4933616</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:53:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181959</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6223" sha1="i2dodoz9dfndjn68jsn7hkv50w2g1ui" xml:space="preserve">{{вучоны}}
{{цёзкі2|Салаўёва}}
'''Тамара Уладзіміраўна Салаўёва'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{lang-ru|Тамара Владимировна Соловьёва}}; нар. {{ДН|5|8|1935}}) — [[вучоны]] ў галіне тэхналогіі і абсталявання хімічнай перапрацоўкі [[Драўніна|драўніны]], [[доктар тэхнічных навук]] (1998), [[прафесар]] (1999).

== Біяграфія ==
Нарадзілася ў горадзе [[Гдоў]] ([[Пскоўская вобласць]] [[Расія|Расіі]]). У 1958 годзе скончыла Ленінградскую лесатэхнічную акадэмію па спецыяльнасці «Тэхналогія цэлюлозна-папяровых вытворчасцей». З 1966 (1963{{sfn|БелЭн|2002}}) года працуе ў [[БДТУ|Беларускім дзяржаўным тэхналагічным універсітэце]]. У 1966 годзе скончыла [[Аспірантура|аспірантуру]] па спецыяльнасці «Хімія і тэхналогія драўніны, цэлюлозы і паперы».

== Навуковая і грамадская дзейнасць ==
Навуковыя працы распрацоўцы і даследаванні ўласцівасцяў новых кудзелістых паўфабрыкатаў для выкарыстання пры атрыманні драўнянавалакністых пліт, [[Папера|паперы]] і [[Кардон (матэрыял)|кардону]]; зніжэнне таксічнасці драўняных кампазіцыйных матэрыялаў; распрацоўка новых кампазіцый злучнага ў вытворчасці драўнянастружкавых пліт; тэхналогіі [[біяпаліва]] ў выглядзе пелет і брыкетаў на аснове драўніны розных парод і [[Аднагадовыя расліны|аднагадовых раслін]]. Аўтар 242 навуковых публікацый, 16 вучэбных дапаможнікаў, [[Манаграфія|манаграфіі]] і 42 [[вынаходства]]ў&lt;ref name=&quot;вікі&quot;&gt;[https://wiki.belstu.by/_export/xhtml/solovyeva_t_s САЛАЎЁВА Тамара Уладзіміраўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625025810/https://wiki.belstu.by/_export/xhtml/solovyeva_t_s |date=25 чэрвеня 2021 }} // Вікіпедыя [[БДТУ|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]]&lt;/ref&gt;.

Падрыхтавала 7 [[Кандыдат навук|кандыдатаў навук]]. Удзельнічае ў падрыхтоўцы [[магістр]]аў, кандыдатаў і доктара навук&lt;ref name=&quot;вікі&quot; /&gt;.

Член савета па абароне дысертацый, экспертнага савета [[Вышэйшая атэстацыйная камісія Рэспублікі Беларусь|ВАК Рэспублікі Беларусь]], член Навукова-метадычнага савета вучэбна-метадычнага аб’яднання па адукацыі ў галіне лясной справы краін [[СНД]]&lt;ref name=&quot;вікі&quot; /&gt;.

== Узнагароды ==
* [[Медаль «За працоўныя заслугі»]] (2005)
* Ганаровая грамата канцэрна «[[Беллеспаперапрам]]»&lt;ref&gt;[http://bellesbumprom.by/be/press-tsentr/novost/8-novosti/740-bgtu-85 БГТУ — 85] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625034006/http://bellesbumprom.by/be/press-tsentr/novost/8-novosti/740-bgtu-85 |date=25 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}} // Сайт канцэрна «[[Беллеспаперапрам]]»&lt;/ref&gt;
* [[Грамата Вярхоўнага Савета БССР]] (1980)
* [[Ганаровая грамата Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] (2000)
* Грамата [[Міністэрства адукацыі БССР]] (1985)

{{зноскі}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|14|Салаўёва Тамара Уладзіміраўна|Міляшкевіч Я. Г.|103}}

== Спасылкі ==
* [http://unicat.nlb.by/scient/pls/dict.prn_ref?tu=e&amp;tq=v0&amp;name_view=va_all&amp;a001=BY-NLB-ar654012&amp;strq=l_siz=20 Вучоныя Беларусі: Салаўёва, Тамара Уладзіміраўна (доктар тэхнічных навук; дрэваперапрацоўка; нар. 1935)]
* [https://wiki.belstu.by/_export/xhtml/solovyeva_t_s САЛАЎЁВА Тамара Уладзіміраўна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625025810/https://wiki.belstu.by/_export/xhtml/solovyeva_t_s |date=25 чэрвеня 2021 }} // Вікіпедыя [[БДТУ|Беларускага дзяржаўнага тэхналагічнага ўніверсітэта]]
* [https://bypatents.com/patents/soloveva-tamara-vladimirovna Соловьёва Тамара Владимировна // База патентов Беларуси] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625025809/https://bypatents.com/patents/soloveva-tamara-vladimirovna |date=25 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}}
* [https://www.belstu.by/personalnye-stranicy/tamara-solovyeva.html Соловьева Тамара Владимировна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210625032512/https://www.belstu.by/personalnye-stranicy/tamara-solovyeva.html |date=25 чэрвеня 2021 }} {{ref-ru}} // Персанальная старонка на сайце [[БДТУ]]

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Салаўёва Тамара Уладзіміраўна}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Пскоўскай вобласці]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі СССР]]
[[Катэгорыя:Вынаходнікі Беларусі]]</text>
      <sha1>i2dodoz9dfndjn68jsn7hkv50w2g1ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ветраны млын (Мольча)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682457</id>
    <revision>
      <id>5181845</id>
      <parentid>5181801</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:22:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siliyiw</username>
        <id>169172</id>
      </contributor>
      <origin>5181845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8257" sha1="kcmmj9qzd98bn1oex9i9nwyg1223912" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Ветраны млын''' — драўляны ветраны млын у х. [[Міколін Востраў]], ў 4 км ад п. [[Мольча (пасёлак)|Мольча]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].

== Гісторыя ==
Узор сельскай прамысловай архітэктуры [[19 ст.]] Выкарыстоўваўся для памолу мукі і малацьбы круп. З’яўляецца прадстаўніком ветраных млыноў шатровага (галандскага) тыпу з 2 жорнавымі паставамі (на жорнах можна разгледзець таўро Паўлінскага завода штучных жорнаў: 1848, 1878).

Дакладная дата будаўніцтва млына невядома, хаця ў спіс помнікаў гісторыка-культурных каштоўнасцей ён уключаны з даціроўкай 19 ст. У 1924 годзе млын набыў сялянін Савелій Мікалаевіч Фамінок 1898 года нараджэння ў Рэчыцы (90 км ад вёскі Ляды). У той час вёска ўваходзіла ў склад [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Таксама вядома, што млын быў набыты не новым, а ўжо некаторы час эксплуатаваўся. Пасля таго, як млын набылі, ён быў перавезены і ўсталяваны на хутары, прыкладна за два кіламетры ад вёскі Ляды, дзе жыла сям’я С. М. Фамінка і яго брата, і дзе меліся ўсе неабходныя жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Памер зямельнага надзела, якім валодалі хутаране, 40 га. Усю працу на млыне выконваў сам С. М. Фамінок, брат зрэдку дапамагаў яму.

У 1930 годзе ў перыяд [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] млын, жылы дом і ўсе гаспадарчыя пабудовы забраў калгас. Дакументаў на перадачу млына калгасу няма, і ў далейшым гэта збудаванне на ўліку ў калгасе не было. Сам С. М. Фамінок быў сасланы ў Салавецкія лагеры, вярнуўся ў 1935 годзе. Яго жонка з дзецьмі былі адпраўлены ў [[Сібір]], вярнуліся ў 1934 годзе. У 1937 годзе Савелій Фамінок зноў быў арыштаваны і ў 1938 годзе расстраляны. Рэабілітаваны ў 1959 годзе.

У 1938 годзе калгаснікі разабралі млын, перавезлі яго ў вёску Ляды і ўсталявалі на ўскраіне. Збудаванне было арыентавана загрузачным уваходам да вёскі, а галоўным уваходам у процілеглы бок — на ўсход. Да яго вяла пад’яздная дарога. Хутар быў пакінуты, зараз здзірванеў.

Летам 1941 года ў час баявых дзеянняў згарэла прыкладна палова вёскі, але млын застаўся некранутым. У 1960-я гады млын быў пераведзены на электрычную цягу. Мясцовы калгас карыстаўся ім для памолу мукі да 1999 года.

У 2005 годзе перавезены на хутар [[Міколін Востраў]], дзе быў сабраны ў 2009 годзе. Знаходзіцца ў рабочым стане.

== Архітэктура ==
Асноўны корпус, васьмігранны ў плане, стаіць на драўляным зрубе з бокам 3,5 м. Млын мае два ўваходы. Асноўны ўваход (для выгрузкі мукі) усталяваны на ўзроўні верхняга вянца асновы. Да яго падыходзіў дашчаты ганак з трох ступеней. Другі ўваход (для загрузкі зерня) зроблены з процілеглага боку на ўзроўні ніжняга вянца асновы.

Унутраная прастора млына падзяляецца на 4 узроўні: узровень уваходу — зямля; узровень жорнаў; узровень гарызантальнага кола, якое перадае рух на верхнія жорны; узровень гарызантальнага кола, якое завяршае корпус млына.

Верхняя частка млына, якая паварочваецца пры дапамозе двух кансолей, васьмігранная. У ёй знаходзіцца гарызантальны вал з вертыкальным колам, якое прыводзіць у рух восевы вертыкальны слуп у корпусе млына. Накрыты млын гранёным скатным дахам. Агульная вышыня пабудовы ад узроўня зямлі да канька даху — 16 м.

Фундамент зроблены з дубовых калод (мясцовая назва — штандарты). Васьмігранны ў плане корпус стаіць на зрубе з 4-х вянцоў, рубленых у чысты кут. Вянцы зруба дастаткова груба абцясаны па бакавых кантах бярвення. Асноўны матэрыял канструкцыі збудавання (зруб, бэлькі, элементы каркаса і даху), а таксама абшыўкі — сасна. Канструктыўныя элементы корпуса (кутнія брусы, раскосы, бэлькі, гарызантальныя сувязі) і даху (кроквы, зацяжкі) — брусы рознага сячэння. Механізм млына зроблены таксама з сасны з выкарыстаннем метала, а ў элементах колаў — цвёрдых парод дрэва (граб, дуб, клён). Жорны выраблены з цэльных камянёў. Абшыты млын бярозавымі дошкамі.

Унутраныя лесвіцы зроблены з дошак. Дзверы дашчатыя, двухстворкавыя, адчыняюцца вонкі. Кожнае палатно трымаецца на дзвюх металічных завесах і петлях. Дзверы маюць дыяганальныя запоры з паласы жалеза для таго, каб зачыняць іх на замок&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://svetlogorsk.by/ru/pages/svetlogorsk/history-cult/pamyatniki-istorii/ |title=Архіўная копія |access-date=13 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128223950/http://svetlogorsk.by/ru/pages/svetlogorsk/history-cult/pamyatniki-istorii/ |archivedate=28 студзеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{ГККРБ|313Г000765}}

== Спасылкі ==
* {{Архіварта|vetrany-mlyn-molcha}}

[[Катэгорыя:Ветраныя млыны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Салігорскага раёна]]
[[Катэгорыя:Славутасці Салігорскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перамешчаныя будынкі і збудаванні Беларусі]]</text>
      <sha1>kcmmj9qzd98bn1oex9i9nwyg1223912</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181920</id>
      <parentid>5181845</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>стыль</comment>
      <origin>5181920</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8270" sha1="6noi1yn0tgr5gbt7mf5u3ny2tmmbhw0" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Ветраны млын''' — драўляны ветраны млын на хутары [[Міколін Востраў]], за 4 км ад пасёлка [[Мольча (пасёлак)|Мольча]] [[Светлагорскі раён|Светлагорскага раёна]] [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]].

== Гісторыя ==
Узор сельскай прамысловай архітэктуры 19 ст. Выкарыстоўваўся для памолу мукі і малацьбы круп. З’яўляецца прадстаўніком ветраных млыноў шатровага (галандскага) тыпу з 2 жорнавымі паставамі (на жорнах можна разгледзець таўро Паўлінскага завода штучных жорнаў: 1848, 1878).

Дакладная дата будаўніцтва млына невядома, хаця ў спіс помнікаў гісторыка-культурных каштоўнасцей ён уключаны з даціроўкай 19 ст. У 1924 годзе млын набыў сялянін Савелій Мікалаевіч Фамінок 1898 года нараджэння ў Рэчыцы (90 км ад вёскі Ляды). У той час вёска ўваходзіла ў склад [[Рэчыцкі павет (Расійская імперыя)|Рэчыцкага павета]] [[Гомельская губерня|Гомельскай губерні]]. Таксама вядома, што млын быў набыты не новым, а ўжо некаторы час эксплуатаваўся. Пасля таго, як млын набылі, ён быў перавезены і ўсталяваны на хутары, прыкладна за два кіламетры ад вёскі Ляды, дзе жыла сям’я С. М. Фамінка і яго брата, і дзе меліся ўсе неабходныя жылыя і гаспадарчыя пабудовы. Памер зямельнага надзела, якім валодалі хутаране, 40 га. Усю працу на млыне выконваў сам С. М. Фамінок, брат зрэдку дапамагаў яму.

У 1930 годзе ў перыяд [[Калектывізацыя|калектывізацыі]] млын, жылы дом і ўсе гаспадарчыя пабудовы забраў калгас. Дакументаў на перадачу млына калгасу няма, і ў далейшым гэта збудаванне на ўліку ў калгасе не было. Сам С. М. Фамінок быў сасланы ў Салавецкія лагеры, вярнуўся ў 1935 годзе. Яго жонка з дзецьмі былі адпраўлены ў [[Сібір]], вярнуліся ў 1934 годзе. У 1937 годзе Савелій Фамінок зноў быў арыштаваны і ў 1938 годзе расстраляны. Рэабілітаваны ў 1959 годзе.

У 1938 годзе калгаснікі разабралі млын, перавезлі яго ў вёску Ляды і ўсталявалі на ўскраіне. Збудаванне было арыентавана загрузачным уваходам да вёскі, а галоўным уваходам у процілеглы бок — на ўсход. Да яго вяла пад’яздная дарога. Хутар быў пакінуты, зараз здзірванеў.

Летам 1941 года ў час баявых дзеянняў згарэла прыкладна палова вёскі, але млын застаўся некранутым. У 1960-я гады млын быў пераведзены на электрычную цягу. Мясцовы калгас карыстаўся ім для памолу мукі да 1999 года.

У 2005 годзе перавезены на хутар [[Міколін Востраў]], дзе сабраны ў 2009 годзе. Знаходзіцца ў рабочым стане.

== Архітэктура ==
Асноўны корпус, васьмігранны ў плане, стаіць на драўляным зрубе з бокам 3,5 м. Млын мае два ўваходы. Асноўны ўваход (для выгрузкі мукі) усталяваны на ўзроўні верхняга вянца асновы. Да яго падыходзіў дашчаты ганак з трох ступеней. Другі ўваход (для загрузкі зерня) зроблены з процілеглага боку на ўзроўні ніжняга вянца асновы.

Унутраная прастора млына падзяляецца на 4 узроўні: узровень уваходу — зямля; узровень жорнаў; узровень гарызантальнага кола, якое перадае рух на верхнія жорны; узровень гарызантальнага кола, якое завяршае корпус млына.

Верхняя частка млына, якая паварочваецца пры дапамозе двух кансолей, васьмігранная. У ёй знаходзіцца гарызантальны вал з вертыкальным колам, якое прыводзіць у рух восевы вертыкальны слуп у корпусе млына. Накрыты млын гранёным скатным дахам. Агульная вышыня пабудовы ад узроўня зямлі да канька даху — 16 м.

Фундамент зроблены з дубовых калод (мясцовая назва — штандарты). Васьмігранны ў плане корпус стаіць на зрубе з 4-х вянцоў, рубленых у чысты кут. Вянцы зруба дастаткова груба абцясаны па бакавых кантах бярвення. Асноўны матэрыял канструкцыі збудавання (зруб, бэлькі, элементы каркаса і даху), а таксама абшыўкі — сасна. Канструктыўныя элементы корпуса (кутнія брусы, раскосы, бэлькі, гарызантальныя сувязі) і даху (кроквы, зацяжкі) — брусы рознага сячэння. Механізм млына зроблены таксама з сасны з выкарыстаннем метала, а ў элементах колаў — цвёрдых парод дрэва (граб, дуб, клён). Жорны выраблены з цэльных камянёў. Абшыты млын бярозавымі дошкамі.

Унутраныя лесвіцы зроблены з дошак. Дзверы дашчатыя, двухстворкавыя, адчыняюцца вонкі. Кожнае палатно трымаецца на дзвюх металічных завесах і петлях. Дзверы маюць дыяганальныя запоры з паласы жалеза для таго, каб зачыняць іх на замок&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://svetlogorsk.by/ru/pages/svetlogorsk/history-cult/pamyatniki-istorii/ |title=Архіўная копія |access-date=13 ліпеня 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220128223950/http://svetlogorsk.by/ru/pages/svetlogorsk/history-cult/pamyatniki-istorii/ |archivedate=28 студзеня 2022 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

== Літаратура ==
{{ГККРБ|313Г000765}}

== Спасылкі ==
* {{Архіварта|vetrany-mlyn-molcha}}

[[Катэгорыя:Ветраныя млыны Беларусі]]
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Салігорскага раёна]]
[[Катэгорыя:Славутасці Салігорскага раёна]]
[[Катэгорыя:Перамешчаныя будынкі і збудаванні Беларусі]]</text>
      <sha1>6noi1yn0tgr5gbt7mf5u3ny2tmmbhw0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тараклійскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Рыгора Цамблака</title>
    <ns>0</ns>
    <id>682708</id>
    <revision>
      <id>5181969</id>
      <parentid>4120684</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181969</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3964" sha1="0nfu7pq6qjyf5yc8n13bvssus0m26cy" xml:space="preserve">{{Картка ўніверсітэта
 |назва             = Тараклійскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Рыгора Цамблака
 |скарачэнне           = 
 |эмблема              =
 |выява          = Тараклийски държавен университет „Григорий Цамблак“.jpg
 |арыгінал             = {{lang-ro|Universitatea de Stat „Grigore Țamblac” din Taraclia}}
 |міжназва        = 
 |ранейшае              = 
 |дэвіз                = 
 |заснаваны              = 2004
 |зачынены               = 
 |рэарганізаваны        = 
 |год рэарганізацыі    = 
 |тып                  = 
 |найменне пасады =
 |піб пасады        = 
 |прэзідэнт            = 
 |навуковы кіраўнік = 
 |студэнты             = 
 |замежныя студэнты = 
 |спецыялітэт          = 
 |бакалаўрыят          = 
 |магістратура         = 
 |аспірантура          = 
 |дактарантура         = 
 |дактары              = 
 |прафесары           = 
 |выкладчыкі        = 
 |размяшчэнне         = [[Тараклія]]
 |кампус               = 
 |адрас                = 
 |сайт                 = https://tdu-tar.md/
 |узнагароды              = 
 |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
 |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
 |CoordScale          =  
 |edu_region          =  
}}
'''Тараклійскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Рыгора Цамблака''' ({{lang-ro|Universitatea de Stat „Grigore Țamblac” din Taraclia}}) — [[Малдова|малдоўская]] дзяржаўная [[вышэйшая навучальная ўстанова]], якая знаходзіцца ў горадзе [[Тараклія]] на поўдні [[Малдова|Малдовы]].

Універсітэт створаны указам [[Прэзідэнт Малдовы|прэзідэнта Рэспублікі Малдова]] ад [[30 сакавіка]] [[2004]] года ў горадзе [[Тараклія]] - месцы кампактнага пражывання [[Балгары|балгарскай]] меншасці ў [[Малдова|Малдове]]. Адкрыты ўрачыста [[1 кастрычніка]] [[2004]] года ў прысутнасці прэзідэнтаў Рэспублікі Малдова [[Уладзімір Варонін|Уладзіміра Вароніна]] і Прэзідэнта [[Балгарыя|Рэспублікі Балгарыя]] [[Георгі Пырванаў|Георгія Пырванава]].

Першапачаткова насіў назву «Тараклійскі дзяржаўны ўніверсітэт», у адпаведнасці з Указам Прэзідэнта Рэспублікі Малдова ад [[13 сакавіка]] [[2009]] года носіць імя [[Рыгор Цамблак|Рыгора Цамблака]].

У канцы 2010-х гадоў ва ўніверсітэце навучалася каля 300 студэнтаў, каля 80 % з іх былі этнічнымі [[Балгары|балгарамі]], навучаецца таксама пэўная колькасць [[Гагаузы|гагаузаў]].

== Спасылкі ==
* [https://tdu-tar.md/ Афіцыйная інтэрнэт-старонка ўстановы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210715171938/https://tdu-tar.md/ |date=15 ліпеня 2021 }}
{{Commons|}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Вышэйшыя навучальныя ўстановы Малдовы}}

[[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы з румынскай мовай навучання]]</text>
      <sha1>0nfu7pq6qjyf5yc8n13bvssus0m26cy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Рыгоравіч Духовіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>691653</id>
    <revision>
      <id>5181867</id>
      <parentid>5031571</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T13:37:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5105" sha1="oktfhmicpg1oycxcnkhwmcpdgpbs2oj" xml:space="preserve">{{ДД}}
'''Сярге́й Рыгоравіч Духовіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі савецкі дзяржаўны дзеяч, афіцэр [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкіх]] органаў бяспекі, [[генерал-лейтэнант]], намеснік [[НКУС БССР|Наркама ўнутраных спраў Беларускай ССР]] (1940—1941 і 1941), намеснік [[Народны камісарыят дзяржаўнай бяспекі БССР|Наркама дзяржаўнай бяспекі БССР]] (1941).

== Біяграфія ==
У 1914 годзе скончыў царкоўна-прыходскую школу, у 1920 годзе скончыў школу II ступені ў Віцебску.

З чэрвеня 1920 года па ліпень 1921 года працаваў у следча-крымінальным аддзеле. З мая 1922 года па студзень 1933 года — памочнік прадстаўніка і каменданта пагранічнага аддзела, прадстаўнік [[АДПУ пры СНК СССР|Паўнамоцнага прадстаўніцтва АДПУ]] ў [[Беларуская ваенная акруга|Беларускай ваеннай акрузе]]. Са студзеня 1933 годапа чэрвень 1938 года — начальнік Асобага аддзела, памочнік начальніка [[Мазырская акруга|Акружнога аддзялення]] [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|АДПУ / НКУС]] у [[Мазыр]]ы. З чэрвеня 1938 года — намеснік начальніка ўпраўлення НКУС [[Палеская вобласць|Палескай вобласці]]. З 2 лістапада 1939 года па 13 мая 1940 года — начальнік Упраўлення НКУС [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]], з 13 мая 1940 года па 15 сакавіка 1941 года — намеснік [[НКУС БССР|Наркама ўнутраных спраў Беларускай ССР]].

З 14 красавіка па 6 жніўня 1941 года быў намеснікам Наркама дзяржаўнай бяспекі Беларускай ССР, а потым — ненадоўга зноў намеснікам Наркама ўнутраных спраў Беларускай ССР. Са жніўня 1941 года па сакавік 1943 года — начальнік Асобага аддзела НКУС [[54-я армія (СССР)|54-й арміі]]. З 3 чэрвеня 1943 года па 25 лютага 1946 года — намеснік начальніка ўпраўлення контрразведкі Народнага камісарыята ВМФ СССР.

Са студзеня 1947 года па сакавік 1949 года — намеснік начальніка ўпраўлення МДБ [[Горкаўская вобласць|Горкаўскай вобласці]], з сакавіка 1949 года па снежань 1951 года — начальнік упраўлення МДБ [[Бранская вобласць|Бранскай вобласці]] [[РСФСР]].

Са снежня 1951 года па сакавік 1953 года — намеснік начальніка ўпраўлення МДБ [[Віленская вобласць|Віленскай вобласці]], у сакавіку — кастрычніку 1953 года — намеснік начальніка ўпраўлення [[Міністэрства ўнутраных спраў СССР|МУС]] Віленскай вобласці [[Літоўская ССР|Літоўскай ССР]], затым выйшаў у адстаўку.

Дэпутат [[Вярхоўны Савет БССР|Вярхоўнага Савета БССР]] 1-га склікання.

== Узнагароды ==
* [[Ордэн Леніна]] (1947)
* [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (чатыры разы — 26 красавіка 1940, 29 студзеня 1944, 3 лістапада 1944 і 1951)
* Знак «Заслужаны афіцэр НКУС» (2 лютага 1942)

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* http://www.knowbysight.info/DDD/05363.asp {{ref-ru}}
* http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb155.htm {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130717094018/http://www.memo.ru/history/NKVD/kto/biogr/gb155.htm |date=17 ліпеня 2013 }} {{ref-ru}}

{{DEFAULTSORT:Духовіч Сяргей Рыгоравіч}}
[[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР 1-га склікання]]
[[Катэгорыя:Супрацоўнікі беларускіх спецслужбаў]]
[[Катэгорыя:Намеснікі народных камісараў БССР]]</text>
      <sha1>oktfhmicpg1oycxcnkhwmcpdgpbs2oj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Васілевіч Паўлавец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>697386</id>
    <revision>
      <id>5181836</id>
      <parentid>3994734</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2241" sha1="fla8eestuv1rxvgvgwv7n1cfalhwsjp" xml:space="preserve">{{Футбаліст
|імя                      = Сяргей Паўлавец
|поўнае імя               = Сяргей Васілевіч Паўлавец
|выява                    = 
|рост                     =  
|вага                     = 
|грамадзянства            = 
|цяперашні клуб           = 
|пасада                   =
|пазіцыя                  = 
|клубы                    = 
|трэнерскія клубы = {{футбольная кар’ера
 |2017|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[МФК Барысаў-900]]|{{Comment|трэнер|асістэнт галоўнага трэнера}}
 |2017—|{{Сцяг Беларусі|20px}} [[МФК Барысаў-900]]|}}
}}
{{цёзкі2|Паўлавец}}
'''Сяргей Васілевіч Паўлавец''' (нар. {{ДН|12|8|1981}}, г. [[Барысаў]], [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] міні-футбольны ігрок і [[трэнер]].

== Кар’ера ==
Выхаванец барысаўскай ДЮСШ-2 (першы трэнер — Рыгор Гурскі). Выступаў за «[[МФК Барысаў-900|Барысаў-900]]» (2001/02 — 2014/15). Фіналіст [[Кубак Беларусі па міні-футболе|Кубка Беларусі]] (2010/11).

Быў галоўным трэнер клуба першай лігі «Новая» (Барысаў, 2015/16, 2016/17). З 2017 годзе ўвайшоў у трэнерскі склад МФК «Барысаў-900», а пазнея і галоўны трэнер.

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://mini-football.by/staff/4514/biography ПАВЛОВЕЦ Сергей Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211230054021/https://mini-football.by/staff/4514/biography |date=30 снежня 2021 }}
 
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Паўлавец Сяргей Васілевіч}}
[[Катэгорыя:Ігракі ў міні-футбол Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі МФК Барысаў-900]]
[[Катэгорыя:Трэнеры МФК Барысаў-900]]</text>
      <sha1>fla8eestuv1rxvgvgwv7n1cfalhwsjp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Валер’еўна Шчытцова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>697424</id>
    <revision>
      <id>5181982</id>
      <parentid>4109916</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:20:42Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5181982</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4163" sha1="nb7vlr4id4xo1v2oh1jtkxbomdkczyc" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Таццяна Валер’еўна Шчытцова''' (нар. {{ДН|||1970}}, [[Мінск]]) — беларускі філосаф, [[Доктар філасофскіх навук|доктар філасофскіх навук]], [[прафесар]].

== Біяграфічныя звесткі ==
У 1992 годзе скончыла [[БДУ]] па спецыяльнасці «філасофія». У 2007 годзе абараніла доктарскую дысертацыю па тэме «Нараджэнне і адносіны паміж пакаленнямі як прадмет аналізу ў экзістэнцыяльна-фенаменалагічнай філасофіі» ў [[Расійскі дзяржаўны гуманітарны ўніверсітэт|Расійскім дзяржаўным гуманітарным універсітэце]] (Масква).

Прафесар факультэта філасофіі і палітычных навук [[Еўрапейскі гуманітарны ўніверсітэт|Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]] ([[Вільнюс]]), дырэктар [[Цэнтр міждысцыплінарных гуманітарных даследаванняў|Цэнтра міждысцыплінарных гуманітарных даследаванняў]] (Мінск). Галоўны рэдактар філасофска-культуралагічнага часопіса «[[Topos]]», які выдаецца з 2000 г.

Прадстаўніца па адукацыі і навуцы Офіса [[Святлана Ціханоўская|Святланы Ціханоўскай]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |title=Каманда Святланы Ціханоўскай |access-date=27 красавіка 2022 |archive-date=31 мая 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531013824/https://tsikhanouskaya.org/be/team/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Навуковая дзейнасць ==
Сфера інтарэсаў: філасофская антрапалогія, фенаменалогія інтэрсуб’ектыўнасці вопыту, этыка, сацыяльная філасофія, філасофскія падставы псіхатэрапіі, філасофскія і этычныя пытанні біятэхналагічнага развіцця.

Аўтарка кніг «К истокам экзистенциальной онтологии: Паскаль, Киркегор, Бахтин» (1999), «Событие в философии Бахтина» (2002), «Memento nasci: Сообщество и генеративный опыт. Штудии по экзистенциальной антропологии» (2006), «Ты хочешь поговорить об этом? Новая психологическая культура в постсоветской Беларуси и Украине» (у сааўтарстве, 2014), «Антропология. Этика. Политика» (2014).

== Выбраная бібліяграфія ==
* К истокам экзистенциальной онтологии: Паскаль, Киркегор, Бахтин / Т. В. Щитцова. — Минск: Пропилеи, Издательство Европейского гуманитарного университета, 1999. — 163 с. — (Humanities)
* Антропология. Этика. Политика: сборник философских статей и докладов / Щитцова Т. В. — Вильнюс: Европейский гуманитарный университет, 2015. — 252 с.

{{Зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Шчытцова Таццяна Валер’еўна}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі БДУ]]
[[Катэгорыя:Выкладчыкі Еўрапейскага гуманітарнага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Дактары філасофскіх навук]]
[[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]]</text>
      <sha1>nb7vlr4id4xo1v2oh1jtkxbomdkczyc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бернар Бліе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>700164</id>
    <revision>
      <id>5182085</id>
      <parentid>5144808</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <origin>5182085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1921" sha1="d3cld2zd3me3rmmapqn2xz6lvwj6hj2" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бліе}}
{{Асоба}}
'''Берна́р Бліе́''' ({{lang-fr|Bernard Blier}}, {{ДН|11|1|1916}}, {{МН|Буэнас-Айрэс||}} — {{ДС|29|3|1989}}) — французскі [[акцёр]].

== Біяграфія ==
Бернар Бліе нарадзіўся ў [[Буэнас-Айрэс]]е, дзе ў той час знаходзілася сям’я яго бацькі-біёлага. Бліе вучыўся ў [[Сарбона|Сарбоне]] і атрымаў званне доктара філасофіі. Яшчэ ў студэнцкія гады ён браў урокі акцёрскага майстэрства. Кінадэбют Бернара Бліе адбыўся ў невялікай ролі ў 1936 г. Сын Бернара Бліе, [[Бертран Бліе]] — вядомы рэжысёр і сцэнарыст.

У наступныя гады Бліе здымаўся ў шасці-сямі фільмах у год і стаў вельмі папулярны ў Францыі і Італіі.

У 1989 годзе, за 24 дні да смерці, ён быў узнагароджаны прэміяй «[[Сезар]]» за выдатныя заслугі ў кінематографе.

== Фільмаграфія ==
* (1964) «[[Сто тысяч долараў на сонцы]]» — ''Міч-Міч''
* (1967) «[[Ідыёт у Парыжы]]» — ''Леон Дэсерцін''
* (1971) «[[Джо (фільм, 1971)|Джо]]» — ''інспектар паліцыі Дзюкро''
* (1972) «[[Высокі бландзін у чорным чаравіку]]» — ''Бернар Мілан, палкоўнік''
* (1976) «[[Труп майго ворага]]» — ''Жан-Батыст Льегар''
{{зноскі}}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Бліе}}

[[Катэгорыя:Акцёры Францыі]]</text>
      <sha1>d3cld2zd3me3rmmapqn2xz6lvwj6hj2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пітэр Гэбрыел</title>
    <ns>0</ns>
    <id>708008</id>
    <revision>
      <id>5181975</id>
      <parentid>5079459</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дыскаграфія */</comment>
      <origin>5181975</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1834" sha1="m18jxw1sr3nxytp7gnfsqe1lxejfafm" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Пітэр Браян Гэбрыел''' ({{lang-en|Peter Brian Gabriel}}, нар. {{ДН|13|2|1950}}) — англійскі спявак, аўтар песень і музычны прадзюсар. Пачынаў кар’еру вакалістам, флейтыстам і перкусіяністам брытанскага прог-рок-гурта ''[[Genesis]]'', затым пачаў паспяховую сольную кар’еру, быў прадзюсарам вялікай колькасці запісаў этна-выканаўцаў, вядомы сваёй гуманітарнай дзейнасцю.

У 2002 годзе альбом «Passion: Music for The Last Temptation of Christ» Пітэра Гэбрыела з музыкай для фільма «Апошняя спакуса Хрыста» быў уключаны ў рэйтынг 25 самых уплывовых эмбіент-альбомаў усіх часоў (англ.: The 25 Most Influential Ambient Albums Of All Time). З’яўляецца лаўрэатам прэмій «[[Грэмі]]» і ''[[Polar Music Prize]]''.

== Дыскаграфія ==
'''Студыйныя альбомы'''

* ''Peter Gabriel'' (1977; вядомы як ''Peter Gabriel 1'' і ''Car'')
* ''Peter Gabriel'' (1978; вядомы як ''Peter Gabriel 2'' і ''Scratch'')
* ''Peter Gabriel'' (1980; вядомы як ''Peter Gabriel 3'' і ''Melt'')
* ''Peter Gabriel'' (1982; вядомы як ''Peter Gabriel 4'' і ''Security'')
* ''So'' (1986)
* ''Us'' (1992)
* ''Up'' (2002)
* ''Scratch My Back'' (2010)
* ''New Blood'' (2011)
* ''I/O'' (2023)
* ''O\I'' (2026)

'''Саўндтрэкі'''

* ''Birdy'' (1985)
* ''Passion'' (1989)
* ''OVO'' (2000)
* ''Long Walk Home'' (2002)
{{зноскі}}
{{Вонкавыя спасылкі}}</text>
      <sha1>m18jxw1sr3nxytp7gnfsqe1lxejfafm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кейт Хадсан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>721880</id>
    <revision>
      <id>5182076</id>
      <parentid>4696075</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:07:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>−[[Катэгорыя:Актрысы ЗША]]; + 5 катэгорый з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182076</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2978" sha1="2ao2c4gj59p731m30nk6au6j7alhn2a" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Кейт Ха́дсан''' ({{lang-en|Kate Hudson}}; нар. {{ДН|19|4|1979}}) — амерыканская актрыса, аўтар і прадпрымальніца ў сферы моды. Стала вядомай дзякуючы ролі ў фільме ''«[[Амаль знакаміты]]»'' ([[2000]]), за які яна атрымала [[Залаты Глобус]] і была намінавана на прэмію [[Оскар]] за найлепшую жаночую ролю другога плана. Сярод іншых яе фільмаў вылучаюцца ''«[[Як пазбавіцца ад хлопца за 10 дзён]]»'' ([[2003]]), ''«[[Модная матулька]]»'' ([[2004]]), ''«[[Ключ ад усіх дзвярэй]]»'' ([[2005]]), ''«[[Ён, я і ягоныя сябры]]»'' ([[2006]]), ''«[[Золата дурняў (фільм)|Золата дурняў]]»'' ([[2008]]), ''«[[Войны нявестаў]]»'' ([[2009]]), ''«[[Дзевяць (фільм)|Дзевяць]]»'' ([[2009]]), ''«[[Глыбакаводны гарызонт]]»'' ([[2016]]), ''«[[Нясцерпныя лэдзі]]»'' ([[2016]]), ''«[[Маршал (фільм)|Маршал]]»'' (2017) і ''«[[М’юзік]]»'' ([[2021]]), за якія яна атрымала сваю другую намінацыю на Залаты Глобус.

Хадсан стала сузаснавальніцай фітнес-брэнда, а таксама сябрам брэнда [[Fabletics]], якім кіруе [[JustFab]]&lt;ref&gt;[http://www.bizjournals.com/bizwomen/news/latest-news/2014/05/kate-hudson-fabletics.html «Kate Hudson throws down against Lululemon»]. American City Business Journals.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vogue.co.uk/news/2014/08/22/kate-hudson-fabletics-collection-gallery-interview «Kate Hudson: Giving Women What They Want»]. Vogue.&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе Хадсан выпусціла сваю першую кнігу ''«Даволі шчаслівая: Здаровыя спосабы любіць сваё цела»'', а ў 2017 годзе яна выпусціла сваю другую кнігу ''«Даволі весела: Стварэнне і святкаванне традыцый на працягу ўсяго жыцця»''.

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{IMDb імя|id=0005028}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}}

{{DEFAULTSORT:Хадсан Кейт}}

[[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы агучвання ЗША]]
[[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Virgin Records]]</text>
      <sha1>2ao2c4gj59p731m30nk6au6j7alhn2a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182080</id>
      <parentid>5182076</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:11:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5182080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3412" sha1="k61ecthkrzykn8rci0got4hjaub1oiu" xml:space="preserve">{{Кінематаграфіст}}
'''Кейт Ха́дсан''' ({{lang-en|Kate Hudson}}; нар. {{ДН|19|4|1979}}) — амерыканская актрыса, аўтар і прадпрымальніца ў сферы моды. Стала вядомай дзякуючы ролі ў фільме ''«[[Амаль знакаміты]]»'' ([[2000]]), за які яна атрымала [[Залаты Глобус]] і была намінавана на прэмію [[Оскар]] за найлепшую жаночую ролю другога плана. Сярод іншых яе фільмаў вылучаюцца ''«[[Як пазбавіцца ад хлопца за 10 дзён]]»'' ([[2003]]), ''«[[Модная матулька]]»'' ([[2004]]), ''«[[Ключ ад усіх дзвярэй]]»'' ([[2005]]), ''«[[Ён, я і ягоныя сябры]]»'' ([[2006]]), ''«[[Золата дурняў (фільм)|Золата дурняў]]»'' ([[2008]]), ''«[[Войны нявестаў]]»'' ([[2009]]), ''«[[Дзевяць (фільм)|Дзевяць]]»'' ([[2009]]), ''«[[Глыбакаводны гарызонт]]»'' ([[2016]]), ''«[[Нясцерпныя лэдзі]]»'' ([[2016]]), ''«[[Маршал (фільм)|Маршал]]»'' (2017) і ''«[[М’юзік]]»'' ([[2021]]), за якія яна атрымала сваю другую намінацыю на Залаты Глобус.

Хадсан стала сузаснавальніцай фітнес-брэнда, а таксама сябрам брэнда [[Fabletics]], якім кіруе [[JustFab]]&lt;ref&gt;[http://www.bizjournals.com/bizwomen/news/latest-news/2014/05/kate-hudson-fabletics.html «Kate Hudson throws down against Lululemon»]. American City Business Journals.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.vogue.co.uk/news/2014/08/22/kate-hudson-fabletics-collection-gallery-interview «Kate Hudson: Giving Women What They Want»]. Vogue.&lt;/ref&gt;. У 2016 годзе Хадсан выпусціла сваю першую кнігу ''«Даволі шчаслівая: Здаровыя спосабы любіць сваё цела»'', а ў 2017 годзе яна выпусціла сваю другую кнігу ''«Даволі весела: Стварэнне і святкаванне традыцый на працягу ўсяго жыцця»''.

== Дыскаграфія ==

==== Студыйныя альбомы ====

* ''Glorious'' (2024)

==== Сінглы ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Назва
!Год
!Альбом
|-
!Talk About Love
| rowspan=&quot;5&quot; |2024
| rowspan=&quot;3&quot; |''Glorious''
|-
!Live Forever
|-
!Gonna Find Out
|-
!Voices Carry
|Неальбомныя сінглы
|-
!Have Yourself a Merry Little Christmas
|-
!Right on Time
|2025
|''Glorious'' deluxe edition
|}

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
* {{IMDb імя|id=0005028}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую жаночую ролю другога плана — кінафільм}}

{{DEFAULTSORT:Хадсан Кейт}}

[[Катэгорыя:Кінаактрысы ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы тэлебачання ЗША]]
[[Катэгорыя:Актрысы агучвання ЗША]]
[[Катэгорыя:Кінапрадзюсары ЗША]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Virgin Records]]</text>
      <sha1>k61ecthkrzykn8rci0got4hjaub1oiu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Мікалаевіч Даўгалёў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>722021</id>
    <revision>
      <id>5181860</id>
      <parentid>4224400</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3719" sha1="ltqokpeon15up8ozsk3i4tzcr9d6yja" xml:space="preserve">{{ДД}}
{{цёзкі2|Даўгалёў}}
'''Сяргей Мікалаевіч Даўгалёў''' (нар. [[1982]], в. [[Старыя Журавічы]], [[Рагачоўскі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі дзяржаўны дзеяч.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў 1982 годзе ў в. [[Старыя Журавічы]] [[Рагачоўскі раён|Рагачоўскага раёна]]. Скончыў [[Віцебская дзяржаўная акадэмія ветэрынарнай медыцыны|Віцебскую дзяржаўную акадэмію ветэрынарнай медыцыны]] і [[Акадэмія кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь|Акадэмію кіравання пры Прэзідэнце Рэспублікі Беларусь]]. Працоўную дзейнасць пачынаў вядучым ветэрынарным урачом у дапаможным гаспадарцы ААТ «Лоеўскі Агратэхсэрвіс». У 2008—2012 гадах узначальваў Лоеўскую ветэрынарную станцыю, кіраваў КСУП «Страдубка» [[Лоеўскі раён|Лоеўскага раёна]] і ПСУП «Лоеў Агра» ААТ «Лоеўскі Агратэхсэрвіс». З 2012 па 2016 гады працаваў гандлёвым агентам прыватнага прадпрыемства «Алнікор» г. [[Гродна]], а таксама ветэрынарным урачом ветупраўлення ВСУП «ГРУПА-СТС» г. [[Рэчыца]]. У 2016 годзе назначаны першым намеснікам старшыні — начальнікам упраўлення сельскай гаспадаркі і харчавання [[Лоеўскі райвыканкам|Лоеўскага райвыканкама]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html |title=Лукашенко обновил руководство в нескольких районах Гомельской области / 03.09.2020 |access-date=10 кастрычніка 2022 |archive-date=13 верасня 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200913093352/https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. [[3 верасня]] [[2020]] года прызначаны прэзідэнтам на пасаду старшыні Акцябрскага раённага выканаўчага каммітэта&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|title = Лукашенко обновил руководство в нескольких районах Гомельской области|author = |date = 2020-09-03|work = Правда Гомель|language = ru|accessdate = |archive-date = 13 верасня 2020|archive-url = https://web.archive.org/web/20200913093352/https://gp.by/novosti/novosti-belarusi/news222529.html|url-status = dead}}&lt;/ref&gt;. 3 кастрычніка 2022 года прызначаны старшынёй [[Рэчыцкі райвыканкам|Рэчыцкага райвыканкама]]&lt;ref name=&quot;belta&quot;&gt;[https://blr.belta.by/president/view/novy-ministr-pamochnik-prezidenta-i-abnaulenne-mjastsovaj-vertykali-padrabjaznastsi-kadravaga-dnja-u-120092-2022/ Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь Аляксандр Лукашэнка 3 кастрычніка разгледзеў кадравыя пытанні.]&lt;/ref&gt;.

{{зноскі}}

{{DEFAULTSORT:Даўгалёў Сяргей Мікалаевіч}}</text>
      <sha1>ltqokpeon15up8ozsk3i4tzcr9d6yja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамара Тадэўска</title>
    <ns>0</ns>
    <id>722491</id>
    <revision>
      <id>5181958</id>
      <parentid>5015671</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181958</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7819" sha1="r3pepn1oj19t5kfeo2ifdehrz8vxa9g" xml:space="preserve">{{Музыкант}}
'''Тамара Тадэўска''' ({{lang-mk|Тамара Тодевска}}; нар. [[1 чэрвеня]] [[1985]], [[Скоп’е]], [[Югаславія]]), таксама вядомая як '''Тамара''' — паўночнамакедонская спявачка, прадстаўніца [[Паўночная Македонія на конкурсе песні Еўрабачанне|Паўночнай Македоніі]] на конкурсе «Еўрабачанне 2019».

== Жыццё ==
Тамара нарадзілася ў [[Скоп’е|Скоп'е]]. Яна расла ў музычнай сям'і. Яе бацька, Велька Тадзеўскі, выкладае [[Македонская мова|македонскую мову]] ў музычнай школе, а яе маці, Брана, баснійская сербка, оперная спявачка. Маці Тамары паўплывала на яе глыбокі, оперны вакальны стыль.

У яе ёсць старэйшая сястра — вядомая поп-спявачка [[Ціяна Дапчэвіч]].

27 чэрвеня 2015 года Тамара выйшла замуж за былога баскетбаліста Аляксандра Дзімітраўскі. У іх ёсць дачка па імі Ханна і сын Дарэн&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://time.mk/c/c6adfeaaa3/tamara-stana-majka.html|title=Тамара Тодевска стана мајка:|website=time.mk|access-date=2024-04-08}}&lt;/ref&gt;. У 2022 годзе пара расталася пасля сямі гадоў шлюбу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://zenskimagazin.mk/se-razveduvaat-tamara-i-machka-po-sedum-godini-brak-todevska-potvrdi|title=Се разведуваат Тамара и Мачка по седум години брак: Тодевска потврди за Женски магазин|website=Женски Магазин|access-date=2024-04-08}}&lt;/ref&gt;. 

== Кар'ера ==
Яе першая афіцыйная песня — дуэт са сваёй сястрой Ціянай пад назвай «Igra luda» (Гульня людзей), выпушчаны ў 1997 годзе.

У 2003 годзе яна выканала песню «1003» на чарнагорскім фестывалі ў [[Будва|Будве]], дзе заняла 2-е месца.

У 2005 годзе быў выпушчаны яе першы альбом пад назвай «Sino» (Сіні). Альбом стаў альбомам года ў Македоніі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=mk-MK|url=https://www.muzichkiregistar.com/Default.aspx?TabID=2092&amp;id=11105|title=Профил на Тамара Тодевска|website=www.muzichkiregistar.com|access-date=2024-04-08|archive-date=8 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111757/https://www.muzichkiregistar.com/Default.aspx?TabID=2092&amp;id=11105|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

У 2007 годзе Тамара дамаглася поспеху падчас македонскага адбору на [[Конкурс песні Еўрабачанне|Еўрабачанне]]. Яна набрала 105 балаў, заняўшы другое месца з песняй «Kazi koh si ti» (Скажы мне, хто ты).

У лютым 2008 года Тамара перамагла на фестывалі ў Скоп'е 2008 з кампазіцыяй «Vo ime na ljubovta» (У імя кахання), тым самым атрымаўшы права прадстаўляць Македонію на конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|Еўрабачанне 2008]]. Песня стала хітом на [[Балканы|Балканах]], і ёй прадказвалі поспех на Еўрабачанні. На конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|Еўрабачанне 2008]], які праходзіў у [[Бялград|Бялградзе]], [[Сербія]], яна выступіла ў другім паўфінале пад нумарам 18. Яна выканала ангельскую версію «Vo ime na ljubovta» пад назвай «Let Me Love You» і заняла 10-е месца ў паўфінале&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=mk-MK|url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/holandija-pobedi-na-evrovizija-tamara-na-sedmo-mesto/|title=ХОЛАНДИЈА ПОБЕДИ НА ЕВРОВИЗИЈА, ТАМАРА НА ОСМО МЕСТО|website=Сакам Да Кажам|date=2019-05-18|access-date=2024-04-08}}&lt;/ref&gt;. 

У 2019 годзе Тодзеўска прадстаўляла [[Паўночная Македонія|Паўночную Македонію]] на конкурсе песні [[Конкурс песні Еўрабачанне 2019|Еўрабачанне 2019]] у Тэль-Авіве з песняй «Proud» (Горды&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://celebmix.com/eurovision-2019-tamara-todevskas-song-for-north-macedonia-proud-is-here/|title=EUROVISION 2019: Tamara Todevska's song for North Macedonia &quot;Proud&quot; is here|first=Alexandra|last=Nagy|website=CelebMix|date=2019-03-18|access-date=2024-04-08}}&lt;/ref&gt;). У фінале яна заняла сёмае месца з 305 баламі і заняла першае месца ў галасаванні журы&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://eurovisionworld.com/eurovision/2019|title=Eurovision 2019 Results: Voting &amp; Points|website=Eurovisionworld|access-date=2024-04-08}}&lt;/ref&gt;. Гэта лепшы вынік Паўночнай Македоніі на гэтым конкурсе. 

У снежні 2019 года Тамара прыняла ўдзел у 21-м выпуску Kёnga Magjike з песняй «Monsters» (Монстры) і заняла пятае месца ў агульным заліку&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=sq|url=https://www.kultplus.com/showbiz/tamara-todevska-me-kengen-monsters-ne-festivalin-kenga-magjike/|title=Tamara Todevska, me këngën 'Monsters' në festivalin 'Kënga Magjike'|last=KultPlus|website=KultPlus|date=2019-11-24|access-date=2024-04-08|archive-date=8 красавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111756/https://www.kultplus.com/showbiz/tamara-todevska-me-kengen-monsters-ne-festivalin-kenga-magjike/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Дыскаграфія ==

=== Альбомы ===

* 2005 «Sino» 
* 2015 «Eden Den» 

=== Песні ===

* 1997 «Igra luda»
* 2002 «Dali znam»
* 2002 «Koga bi mozela»
* 2003 «1003»
* 2004 «Sex»
* 2004 «Sino»
* 2004 «Molci molci»
* 2005 «Najverni Prijateli»
* 2005 «Ljubi, ljubi»
* 2005 «Šetaj»
* 2005 «A, što ako?»
* 2005 «Ljubovna prikazna»
* 2006 «Losa Devojka»
* 2006 «Sedmo Nebo»
* 2007 «Kaži Koj Si Ti»
* 2007 «Luda»
* 2007 «Za Makedonija»
* 2007 «Smešhno zar ne»
* 2008 «Vo ime na ljubovta»
* 2008 «So maki sum se rodila»
* 2008 «Dajem Ti Sve»
* 2009 «Usne ko krv»
* 2009 «Una magia Pandev»
* 2009 «Šarena Pesma»
* 2009 «Davam Jas Se»
* 2019 «Proud»
* 2019 «Monsters»
* 2020 «Sloboda»
* 2020 «Rise»
* 2021 «Porok»

=== Зборнікі ===

* 2007 «Makedonija Naviva»
* 2008 «Makedonija Zasekogaš»
* 2009 «Kirilico Ispeana»
{{дапісаць}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2022-10-14}}

== Зноскі ==
{{DEFAULTSORT:Тадзеўска Тамара}}
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі Паўночнай Македоніі]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2008]]
[[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне 2019]]</text>
      <sha1>r3pepn1oj19t5kfeo2ifdehrz8vxa9g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны</title>
    <ns>4</ns>
    <id>728989</id>
    <revision>
      <id>5182330</id>
      <parentid>5176622</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* {{Мора}} */ Адказ</comment>
      <origin>5182330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19217" sha1="6nixwqv5j6x8wfhnxa0ii2irud85v4t" xml:space="preserve">{{Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны/Шапка}}
&lt;!-- новыя тэмы ствараць пад гэтым радком --&gt;
== Шаблон &quot;Таксон&quot; ==

Я навічок у вікіпедыі і ў шаблонах мала разумею. Ці можа нехта патлумачыць адкуль у артыкуле [[Амазонскі ламанцін]] шаблон бярэ назву сямейства «Ламанціны», бо па першае яна не адзначаецца як клікабельная спасылка, а па другое — назва няправільная, бо сямейства «ламанцінавыя». Яшчэ ў шаблоне не працуюць спасылкі на ITIS (ну ці я не разумею як яны працуюць)

Таксама было бы добра калі нехта напісаў больш падрабязную дакументацыю. --[[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 00:33, 29 сакавіка 2026 (+03)

Гл. [[Шаблон:Trichechidae]], там параметр m=1, таму и неклікабельная спасылка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:55, 29 сакавіка 2026 (+03)

:А калі параметр прыбраць то ўсё будзе нармальна? І ці варта гэта рабіць? І як прадухіліць падобныя праблемы з іншымі жывёламі ў будучыні? [[Удзельнік:Observr1|Observr1]] ([[Размовы з удзельнікам:Observr1|размовы]]) 15:09, 29 сакавіка 2026 (+03)
:: Паколькі ў сямействе ёсць вымерлыя роды — так, параметр варта прыбраць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:03, 29 сакавіка 2026 (+03)

== Шаблоны &quot;Аніманга&quot; ==

Было б добра, каб хто-небудзь аднавіў/перапрацаваў шаблоны-карткі &quot;Аніманга&quot;: {{ш|Картка аніманга/Загаловак}}, {{ш|Картка аніманга/Фільм}}, {{ш|Картка аніманга/Манга}}, {{ш|Картка аніманга/Канец}} і, магчыма, {{ш|Картка аніманга/Загаловак2}}, бо той жа &quot;Загаловак&quot; не аднаўляўся з 2012 года.
Сюды ж стварыць {{ш|Персанаж анімангі}}. --[[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 15:59, 12 снежня 2025 (+03)

:{{зроблена}} прыйшлося дужа павазіцца, але нібыта ўсё абнавіў, зрабіў цалкам пераезд на логіку, бліжэйшую да таго, што ў англ вікі. Балазе, у нас гэтыя шаблоны амаль не выкарыстоўваюцца, таму пераезд не быў такім ужо балючым. Паўсюль дадаў дакументацыю і templatedata, каб можна было правіць з візуальнага рэдактара. Праверыў працаздольнасць артыкулаў, усё выглядае добра. Часткова ўжываў LLM, але ўсё вычытваў. Калі заўважыце памылкі, дайце знаць. Чытайце дакументацыю на {{tl|Картка аніманга}}, там усё добра і прыгожа распісана. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:23, 5 красавіка 2026 (+03)
::Дзякуй! [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 18:36, 5 красавіка 2026 (+03)
::Было б добра, каб яны хоць нешта бралі з вікіданых --[[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 21:57, 5 красавіка 2026 (+03)
:::так, таксама пра гэта думаў. Пастараюся дадаць! [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:38, 5 красавіка 2026 (+03)

== {{tl|Музыкант/колер/схема}} ==

Шаблон спасылаецца на табліцы стыляў &quot;Вакаліст&quot;, &quot;Інструменталіст&quot; і &quot;Кампазітар&quot;, з якіх існуе толькі [[Шаблон:Колер/Кампазітар.css|апошняя]]. Гэта выклікае памылкі ў артыкулах пра вакалістаў і інструменталістаў, напрыклад: [[Чэзар Аўату]], [[Вінс Кларк]]. [[Удзельнік:IP781584110|IP781584110]] ([[Размовы з удзельнікам:IP781584110|размовы]]) 22:51, 20 лістапада 2025 (+03)

:{{done}} Стылі дадаў. Колеры пакуль працаваць не будуць. Пазней планую выправіць, калі нехта раней за мяне не паспее [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:27, 21 лістапада 2025 (+03)

== {{tl|Хімічны элемент}} ==
Неаўтаматызаваны, нічога не падцягвае аўтаматычна. Трэба аўтаматызаваць і праставіць на ўсе элементы, бо цяпер некаторыя з іх без шаблону. --[[Удзельнік:A potato hater|A potato hater]] ([[Размовы з удзельнікам:A potato hater|размовы]]) 11:26, 16 мая 2025 (+03)

:{{Зроблена}} Шаблон абноўлены, цяпер асноўная інфармацыя мусіць падцягвацца аўтаматычна. Буду паступова дадаваць ва ўсі хімічныя элементы. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 17:26, 6 жніўня 2026 (+03)

== {{tl|Валейбольны клуб}} ==
Добры дзень! Дапамажыце, калі ласка, патрэбен &quot;Шаблон:Валейбольны клуб&quot;, каб аформіць артыкулы пра вйлейбольныя клубы. Дзякуй--[[Удзельнік:Паўлюк Шапецька|Паўлюк Шапецька]] 14:27, 1 снежня 2024 (+03)

== {{tl|Праліў}} ==
Не апрацоўвае параметр «Вышэйстаячая акваторыя 1». Гл. напрыклад, старонку [[Праліў Торэса]].--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:53, 4 верасня 2024 (+03)

== Памылка &quot;Не пазначаны радок для хэшыравання&quot; ==
Вітаю. Незразумелая мне праблема ў некалькіх шаблонах, {{ш|Серыя гульняў}} {{ш|Субатамная часціца}} {{ш|Сусветны сабор}}, можа, і яшчэ якіх. Сам [[шаблон:Картка]], на аснове якога яны створаны, быццам такой памылкі не выдае. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:27, 23 жніўня 2024 (+03)

== [[Д1 (дызель-цягнік)]] ==

Вітаю, тут нешта добранька ў шаблоне зламалася.--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 09:11, 13 жніўня 2024 (+03)

== Шаблон:Зборная краіны ==
Добры дзень! Дапамажыце, калі ласка, стварыць Шаблон:Зборная краіны, каб аформіць артыкулы пра зборныя па рэгбі.--[[Удзельнік:Ellis Novak|Ellis Novak]] ([[Размовы з удзельнікам:Ellis Novak|размовы]]) 12:14, 25 ліпеня 2024 (+03)

== {{tl|Крыніцы/ЭСБМ}} ==
Толькі 11 тамоў у шаблоне. Трэба дадаць астатнія. І перанесці пад поўную назву бо назва ''Этымалагічны слоўнік беларускай мовы'' у шаблонах не шукаецца, калі не ведаць што гэта ЭСБМ.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 18:24, 6 ліпеня 2024 (+03)

== {{tl|Мора}} ==
Паспрабаваў дадаць на старонцы [[Тасманава мора]]. Нічога не цягне з Вікіданых... Паставіў пакуль універсальную.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 10:02, 30 чэрвеня 2024 (+03)

:{{Зроблена}}. Цяпер аўтаматычна (пры наяўнасці на вікіданых) будуць запаўняцца каардынаты, карта, рэкі, плошча, глыбіня, краіны. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 14:52, 17 жніўня 2026 (+03)

== {{tl|Паўвостраў}} ==
Дакументацыя (неабавязковыя параметры) не адпавядае (не працуе). І было б добра дадаць назву на арыгінальнай мове.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 14:24, 29 чэрвеня 2024 (+03)

== {{tl|Кніга}} ==
Было б добра перакласці параметры. Напрыклад, ''columns''. І адлюстраваць у дакументацыі шаблона.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:22, 22 чэрвеня 2024 (+03)

== {{tl|Паслухаць аўдыёпрыклад}} ==
Шаблон выкарыстоўваецца ў адным артыкуле і няма моўных версій. Пытанне, ці патрэбны ён нам і ці не з’яўляецца гэта перакладам іншага шаблона без належнай падвязкі ў ВД? [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:26, 9 чэрвеня 2024 (+03)

== {{tl|Картка:Герб}} ==
Трэба каб на выяву з ВД падцягвалася або значэнне p18, або p94, калі пуста. Там у ВД запаўняюць і так, і так. Прыклады для параўнання: [[Герб Віцебска]] і [[Герб Кабардзіна-Балкарыі]]. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:50, 31 мая 2024 (+03)

== {{tl|НП}} ==
Ці магчыма зрабіць, каб шаблон дадаваў катэгорыю даты заснавання населенага пункта, калі яна ёсць у артыкуле ці Wikidata? Або ботам дадаць на падставе катэгорыі ў іншай Вікі (напрыклад, з [https://uk.wikipedia.org/wiki/Категорія:Населені_пункти_України,_засновані_1500 Категорія:Населені пункти України, засновані 1500] з украінскай)?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:40, 23 красавіка 2024 (+03)

:Здаецца ўжо ўсё падцягваецца. Праверце, калі ласка. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:46, 9 чэрвеня 2024 (+03)
::Паспрабаваў у артыкулах [[Іпатава (горад)]] (НП) і [[Лікціў]] (НП-Украіна). Не цягнуцца катэгорыі.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:38, 10 чэрвеня 2024 (+03)

== Выдаліць або выправіць {{tl|Інтэрактыўная карта малюнкаў}} ==
Нідзе не выкарыстоўваецца, перанесці не атрымліваецца, штосьці з параметрамі не так, мабыць нейкія іншыя шаблоны трэба ўжыць або выправіць. Яшчэ і назва не адпавядае зместу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:42, 5 сакавіка 2024 (+03)

:Каб гэты шаблон працаваў, там трэба дадаць у шаблон шаблоны ''Выканаць скрыпт|imgToggle'' і ''Выканаць скрыпт|imagemapHighlight'' (гл. ру вікі) і стварыць самі скрыпты. Але гэта могуць рабіць толькі адміністратары. [[Удзельнік:Aneuko|Aneuko]] ([[Размовы з удзельнікам:Aneuko|размовы]]) 14:09, 7 красавіка 2025 (+03)

:: Цяпер шаблон запрацаваў, але яшчэ не працуе падсвятленне абласцей відарыса колерамі. Трэба будзе потым яшчэ раз вярнуцца, пакумекаць. Таксама перайменаваў шаблон для большай аднастайнасці тэрміналогіі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:55, 12 лістапада 2025 (+03)

== Ачышчаны CSS і [[:en:Template:Legend inline]] ==
Спрабую перанесці па новай шаблон у нашу вікі. Тэстава стварыў стыль [[Удзельнік:Plaga med/Шаблон:Legend inline/styles.css]]. Калі выкарыстоўваю, піша «Старонка Удзельнік:Plaga med/Шаблон:Legend inline/styles.css павінна мець мадэль зместу «Ачышчаны CSS» для TemplateStyles (цяперашняя мадэль — «CSS»).». Ці падтрымліваецца ў нас гэты Ачышчаны CSS і ці можам мы штосьці з гэтым зрабіць?[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 14:13, 5 сакавіка 2024 (+03)

== {{tl|ВТ-РБС}} ==
У шаблоне толькі 15 тамоў з 25...--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 07:09, 27 лютага 2024 (+03)

== {{tl|Насельніцтва}} ==
Паспрабаваў выкарыстацьна старонцы [[Кімаўск]]. Як разумею, шаблон не знаходзіць даных. Дз ён іх бярэ? У Рувікі працуе. І ў нас, напрыклад, на старонцы [[Лузгіна]].--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 12:17, 5 лютага 2024 (+03)
: Можа шаблон не дароблены. Я адкрыў зыходны код і як я зразумеў там выкарыстоўваецца модуль https://be.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical Я не ведаю мову Lua(на якім напісаны модуль) але падобна гэты модуль выкарыстоўвае &quot;падмодулі&quot; па рэгіёнах са спісам крыніц, дзе бярэ інфу аб насельніцтве. І вось для Іркуцкай вобласці &quot;падмодуль&quot; ёсць (таму працуе Лузгіна) https://be.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical/RUS-IRK а для іншых рэгіёнаў падобна не https://be.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical/RUS-TUL У рувікі напрыклад модуль для Тульскай вобласці створаны і запоўнены https://ru.wikipedia.org/wiki/Модуль:Statistical/RUS-TUL Каб выкарыстоўваць шаблон, трэба каб нехта дарабіў бы яго (дакладней модулі).--[[Удзельнік:Aneuko|Aneuko]] ([[Размовы з удзельнікам:Aneuko|размовы]]) 13:22, 5 лютага 2024 (+03)
Дарэчы, працуе ў выглядзе &lt;nowiki&gt;{{Wikidata/Population}}&lt;/nowiki&gt;. Паказвае табліцу, калі ў Wikidata ёсць даныя аб колькасці насельніцтва.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 19:00, 9 лютага 2024 (+03)

== {{tl|Партизаны Беларуси}} ==
Было б добра дадаць у шаблон адлюстраванне раздзела «Сединения» (brigade).--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:38, 20 студзеня 2024 (+03)

== {{tl|Балота}} ==
Вітаю, не сябруе з Вікідатай шаблон--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 09:36, 18 снежня 2023 (+03)
: І дакументацыя шаблона не адпавядае коду. Напрыклад, пазіцыйныя карты.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 17:25, 27 мая 2024 (+03)

== {{tl|Картка косці}} ==

Вітаю, а можна падцягнуць з Вікідаты ў шаблон элемент [[:d:Property:P2789|злучаецца з]], калі ласка?--&lt;font face=&quot;Segoe Script&quot;&gt;[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]&lt;/font&gt; 09:16, 16 красавіка 2025 (+03)

= Архіў =
* [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны/Архіў|Архіў]]</text>
      <sha1>6nixwqv5j6x8wfhnxa0ii2irud85v4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чабурашка (фільм)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>733227</id>
    <revision>
      <id>5181844</id>
      <parentid>5171202</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:21:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Чабурашка]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5181844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36637" sha1="9nlibojsvpp8swb08i8sxoc2u5052f4" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{Фільм
|Жанр=[[кінакамедыя|камедыя]]&lt;br&gt;[[сямейны фільм|сямейны]]|Год=2022|Краіна=Расія|Рэжысёр=Дзмітрый Дзячэнка|Прадзюсар=Эдуард Ілаян
Дзяніс Жалінскі
Віталь Шляпа
Аляксей Трацюк
Антон Златапольскі
Вячаслаў Муругоў
Ліка Бланк
Юліяна Слашчова
Міхаіл Ткачэнка
Вадзім Верашчагін
Ганна Рыжыкава|Сцэнарыст=Віталь Шляпа
Васіль Куцэнка
Вячаслаў Зуб
Анатоль Малчанаў|Акцёры=Сяргей Гармаш
Вольга Кузьміна|Аператар=Іван Лебедзеў
Ігар Грынякін|Кампанія=&quot;Yellow, Black &amp; White&quot;
анлайн-кінатэатр «START»
&quot;Саюзмультфільм&quot;
тэлеканал «Расія-1»
пры падтрымцы «Фонду кіно»|Час=1 гадзіна 53 хвіліны|Бюджэт=850 млн расейскіх рублёў|Зборы=6,9 млрд. расійскіх рублёў|Мова=Руская мова|Кампазітар=Іван Канаеў}}
{{ізаляваны артыкул|date=2023-02-26}}
{{External media|align=right|video1={{YouTube|9m7eZSqfMEo|Цізер-трэйлер|logo=1}}|video2={{YouTube|x1qvJL7NF9s|Афіцыйны трэйлер|logo=1}}}}'''«Чабурашка»''' — расійскі сямейны [[Кінакамедыя|камедыйны фільм]] рэжысёр Дзмітрыя Дзячэнка пра вушастага звярка па імені [[Чабурашка]], які трапляе ў новы свет. Фільм не з'яўляецца экранізацыяй апавяданняў [[Эдуард Мікалаевіч Успенскі|Эдуарда Успенскага]], але выкарыстоўвае створаных ім персанажаў і напрацоўкі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://smotrim.ru/audio/2638663|title=НАПРОЛОМ.КИНО: В сети появился первый тизер-трейлер фильма|website=smotrim.ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Ідэя фільма была задзейнічана яшчэ ў 2020 годзе, аднак здымкі пачаліся толькі ў пачатку 2021 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/afisha/msk/obzory/kino/film-cheburashka-2023/|title=Фильм Чебурашка (2022): дата выхода, трейлер, фото, актеры|website=Комсомольская правда|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/television/article/2615778|title=Любимый герой возвращается на экраны: начались съемки фильма &quot;Чебурашка&quot;|website=Вести.ru|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/9651855|title=Съемки полнометражного фильма про Чебурашку начнутся в 2021 году|website=TACC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://rg.ru/2020/10/07/kto-sygraet-glavnuiu-rol-v-hudozhestvennom-filme-pro-cheburashku.html|title=Кто сыграет главную роль в художественном фильме про Чебурашку|website=Российская газета|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://aif.ru/culture/movie/chto_izvestno_pro_film_cheburashka_s_sergeem_garmashom|title=Что известно про фильм «Чебурашка» с Сергеем Гармашом?|website=AiF|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20210920/cheburashka-1750941889.html|title=Гармаш сыграет крокодила Гену, а Чебурашка оживет в полнометражном фильме|website=РИА Новости|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Прэм'ера фільма прайшла 23 снежня 2022 года ў кінатэатры «Кастрычнік»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.starhit.ru/novosti/ulybchivyi-sergei-garmash-uyutnaya-elena-yakovleva-olga-kuzmina-s-synom-premera-filma-cheburashka-857600/|title=Максимова с цветами в голове, уютная Елена Яковлева, Кузьмина с сыном: премьера фильма «Чебурашка»|website=StarHit|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Выхад у шырокі пракат у Расіі адбыўся 1 студзеня 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/10748753|title=Премьеру семейной комедии о Чебурашке запланировали на 1 января 2023 года|website=TACC|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Стужка за тры дні акупіла свой першапачатковы бюджэт у 850 млн рублёў, пасля стаўшы самым касавым фільмам у расійскім пракаце за ўсю яго гісторыю&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://licensingrussia.ru/article/10823-mnenie-eksperta-rossiiskomu-kinoprokatu-potrebuetsia-minimum-10-filmov-urovnia-cheburashki-dlia-vykhoda-iz-krizisa/|title=Мнение эксперта: российскому кинопрокату потребуется минимум 10 фильмов уровня «Чебурашки» для выхода из кризиса|website=Вестник лицензионного рынка|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Карціна атрымала змешаныя водгукі ад журналістаў&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://kritikanstvo.ru/movies/cheburashka_2023/|title=Рецензии на фильм «Чебурашка» (2023)|website=[[Критиканство]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Сюжэт ==
Фільм пачынаецца на апельсінавай плантацыі ў Іспаніі, дзе некалькі фермераў збіраюць апельсіны, пакуль там не з'яўляецца [[Чабурашка|касматы звярок з вялікімі псевдоўшамі]], які вельмі любіць ёсць апельсіны і крадзе іх на плантацыі. Аднойчы фермеры стамляюцца гэта трываць і вырашаюць злавіць яго. C дапамогай пасткі c прынадай у выглядзе апельсінаў, ім атрымоўваецца злавіць звярка. Аднак раптам выліўся смерч выносіць усе апельсіны разам з самім звярком, а фермеры паспяваюць выратавацца.

У гэты час на Чарнаморскім узбярэжжы Расіі замкнёны ў сабе стары Гена (прататып — Кракадзіл Гена), які працуе садоўнікам у дэндрарый, спрабуе аднавіць свае адносіны з даўно пасталелай дачкой Таняй, якая даўно пракляла свайго бацькі і абвясціла яму байкот за тое, што той у дзяцінстве пакінуў яе жыць у цёткі і кінуў яе, пасля таго, калі загінула яе мама Люба. Таня разам з мужам Толяй і сынам Грышай жывуць у міні-краме, у якім прадаюць самы смачны шакалад, і рыхтуюцца да штогадовага фестывалю. Акрамя гэтага, жыццё Гены становіцца яшчэ горш, калі ён грубіяніць і абражае Рыму (прататып — Старая Шапакляк), дырэктара шакаладнай фабрыкі» радасць мая&quot;, за што яго ледзь не звальняюць. Калі над горадам пачынаецца град з апельсінаў, прынесеных з Іспаніі, разам з імі ў гэтую мясцовасць трапляе і сам звярок. Увайшоўшы ў дом Гены, Ён, прыняўшы аранжавую каску за вялікі апельсін, спрабуе яе зняць і разносіць усё ў пакоі, пасля чаго трапляецца ў рукі Гене. Спачатку Гена пярэчыць звярку і ўсяляк спрабуе пазбавіцца ад яго, але з часам пачынае прывыкаць да яго і вырашае пакінуць сабе, называючы яго пры многіх людзях «беларускай аўчаркай».

Аднойчы, калі Гена прыйшоў у госці да Тані на дзень нараджэння яе маўклівага сына Грышы, каб павіншаваць унука і папрасіць у дачкі прабачэння за мінулае, туды ж трапляе і сам звярок. Грыша дзівіцца такому ўвазе жывёльнага і ўпершыню пачынае размаўляць. Звярок аказваецца вельмі разумным: выйграе за Валерыя пройгрышную партыю ў шахматы ў адзін ход і дзякуючы Грышы вучыцца размаўляць па-руску. Пасля гэтага Гена пачынае вучыць яго чытаць розныя кнігі, а Грыша дзякуючы таму самаму звярку хоча часам наведваць дзядулю Гену. Таня зноў пачынае размаўляць з бацькам. У гэты час памочнік Рымы-Ларыён-крадзе ў Тані [[Кулінарная кніга|кулінарную кнігу]], па якой тая з мужам рыхтавала і прадавала шакалад. Даведаўшыся пра крадзеж, Таня збіраецца адмовіцца прымаць удзел на фестывалі прысмакаў. Гена разам са сваім сябрам Валерыем прыязджаюць дадому да Рыма і патрабуюць вярнуць кнігу. Рыма згаджаецца вярнуць яе пры ўмове, што Гена аддасць ёй і яе ўнучцы Соне яго вушасціка, які да гэтага моцна спадабаўся капрызнай Соне.

У Гены не застаецца іншага выйсця, як аддаць звярка ў абмен на кнігу. Пры гэтым ён па дарозе ўспамінае маладосць, калі яму сапраўды таксама прыйшлося часова аддаць Таню, калі тая была яшчэ юнай. Гене атрымоўваецца абмяняць кнігу рэцэптаў на звярка і вярнуць кнігу назад дачкі. Зрэшты, тая пачынае ненавідзець бацькі мацней ранейшага, калі даведаецца, што той у абмен на кнігу аддаў таго самага звярка. Гена доўгі час не можа дараваць сябе за тое, што ён нарабіў, і вырашае выцягнуць звярка з логава Рымы. Для гэтага ён просіць дапамогі ў сваіх верных сяброў — Валерыя, Галі і дворніка. Разам з імі яны прабіраюцца ў дом Рымы, але выяўляюць, што звярка там няма, таму што тая разам з Соняй забрала яго на фестываль, дзе Рыма плануе запусціць у неба ракету, якая выбухне ў паветры і замест салюту раскідае ўсім людзям цукеркі.

Ноччу, калі звярка пакідаюць у адной з палатак, туды прабіраецца Гена і просіць прабачэння перад вушасцікам за тое, што яму давялося зрабіць, пасля чаго распавядае пра тое, што яму давялося перажыць у маладосці. Яго даўно нябожчыца жонка Люба загінула, спрабуючы выйграць на спаборніцтвах па палёце на [[дэльтаплан]], і ён баяўся сапраўды таксама страціць і Таню, але цяпер ён ужо даўно моцна шкадуе пра гэта. Звярок даруе Гену, і яны вырашаюць пакінуць кірмаш. Нечакана ўнутры ракеты з цукеркамі, якая вось-вось узляціць у неба, выяўляецца Грыша. Звярок адважваецца пабегчы да хлопчыка на дапамогу і перад тым, як ракета выбухае, саскоквае разам з ім уніз, [[Аэрадынамічная якасць|планаваць]] на псевдоўшах і іх паспяваюць падхапіць людзі.

На наступны дзень усе сябры і блізкія Гены, а таксама Таня, Толя і Грыша святкуюць Дзень нараджэння звярка, так як яны дакладна не ведаюць, калі менавіта ён нарадзіўся. Сам звярок у гэты момант называе сябе па імені, якое ён сам сабе прыдумаў — [[Чабурашка]], паколькі ён перыядычна на працягу ўсяго фільма падаў і прамаўляў у слых слова «чабурахнуўся». На Дзень нараджэння Чабурашкі прыходзіць і Рыма, якая просіць прабачэньня перад Генай і ўсёй яго сям'ёй за выпадак з ракетай і раскайваецца, да таго ж яе сын забраў у яе Соню, і цяпер яна ўбачыць унучку толькі праз год. Гена даруе Рыму і запрашае яе сесці за стол, пасля чаго пачынае выконваць на ручной гармоніку песню»на жаль, Дзень нараджэння толькі раз у годзе&quot;.

У сцэне пасля тытраў абыгрываецца анекдот, калі Гена з Чабурашкай едуць на матацыкле па трасе, а іх спыняе паліцэйскі і кажа: «гэтага Зніміце з руля». На гэта абураны Чабурашка адказвае: &quot;Я -...!»

== У ролях ==
{{УРоляхВерх}}
{{УРолях|[[Гармаш, Сяргей Леанідавіч|Сяргей Гармаш]]|садоўнік|Генадзь Пятровіч (Гена) ([[Пататып персанажа|прататып]] — [[Кракадзіл Гена]])}}
{{УРолях|[[Кузьміна, Вольга Мікалаеўна|Вольга Кузьміна]]||[[Чабурашка]] (агучванне)}}
{{УРолях|[[Якаўлева, Алена Аляксееўна|Алена Якаўлева]]|дырэктар шакаладнай фабрыкі|Рыма (прататып — Старой Шапакляк)}}
{{УРолях|[[Дабранраваў, Фёдар Віктаравіч|Фёдар Дабранраваў]]||Валерый Заўгародні|спецыяліст па экзатычных жывёлах, сябар Гены}}
{{УРолях|[[Максімава, Паліна Уладзіміраўна|Паліна Максімава]]||Таня|мама Грышы, дачка Гены}}
{{УРолях|[[Лавыгін, Сяргей Валер'евіч|Сяргей Лавыгін]]||Толя|тата Грышы, муж Тані}}
{{УРолях|[[Лысенкаў, Дзмітрый Алегавіч|Дзмітрый Лысенкаў]]||Ларыён|памочнік Рымы (прататып - пацук Шапакляк Ларыска)}}
{{УРолях|Ілля Кандраценка||Грыша|сын Тані і Толі}}
{{УРолях|Ева Смірнова||Соня|унучка Рымы}}
{{УРолях|Соф'я Зайка||Галя|прадаўшчыца марожанага і напояў}}
{{УРолях|[[Шчукіна, Наталля Юр'еўна|Наталля Шчукіна]]||Наталля Мікалаеўна|дырэктар [[Сочынскі дэндрарый|дэндрарыя]], начальніца Гены}}
{{УРолях|Жаннат Керымбаеў|дворнік}}
{{УРолях|Аліўе Сіў|кухар}}
{{УРолях|[[Быстроў, Арцём Мікалаевіч|Арцём Быстроў]]||Гена ў маладосці}}
{{УРолях|[[Каняшкіна, Марына Сяргееўна|Марына Каняшкіна]]||Люба|жонка Гены, маці Тані}}
{{УРолях|Аліса Мынай|Таня ў дзяцінстве|}}
{{УРолях|Арсень Фогелеў|ахоўнік|}}
{{УРолях|Канстанцін Фадзееў||Васіль|кіроўца Рымы}}
{{УРоляхНіз}}

== Вытворчасць ==
Здымкі фільма пачаліся ў верасні 2021 года ў [[Сочы]], у якасці лакацыяй паслужылі Сочынскі парк «Дэндрарый», санаторый імя Арджанікідзэ і набярэжная&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.yugopolis.ru/news/v-sochi-nachali-snimat-fil-m-o-cheburashke-141599|title=В Сочи начали снимать фильм о Чебурашке|website=Югополис|url-status=dead|access-date=26 лютага 2023|archive-date=8 студзеня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230108093600/https://www.yugopolis.ru/news/v-sochi-nachali-snimat-fil-m-o-cheburashke-141599}}&lt;/ref&gt;. Таксама здымкі прайшлі ў [[Кіславодск]], [[Пяцігорск]] і [[Есентукі]], а завяршыліся ў чэрвені 2022 года ў [[Маскоўская вобласць|Падмаскоўе]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2022/06/20/n_17967374.shtml|title=Опубликован тизер «Чебурашки» с Гармашом|website=[[Газета.ru|Газета.Ru]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 20 чэрвеня 2022 года на афіцыйным [[YouTube]]- канале кінакампаніі «Цэнтрал Партнершып» выйшаў першы афіцыйны тызер фільма. 26 кастрычніка 2022 года на YouTube-каналах кінакампаній «Цэнтрал Партнершып», «Yellow, Black &amp;amp;amp; White» і «Саюзмультфільм&quot;выйшаў афіцыйны трэйлер фільма.

Пры здымках аднаго эпізоду было выкарыстана 6 тон апельсінаў, пра што паведаміла кампанія «Yellow, Black and White» у сваім Instagram-акаўнце&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.vesti.ru/television/article/3111723|title=Все, что нужно знать о семейной комедии &quot;Чебурашка&quot;|date=2022-12-21|publisher=[[Вести.ру]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230114202321/https://www.vesti.ru/television/article/3111723|archive-date=2023-01-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Саўндтрэк ==
Саўндтрэкам да фільма з'яўляецца песня &quot;паветраны шар&quot; у выкананні гурта «Мая Мішэль&quot;, рэліз якой на лічбавых пляцоўках адбыўся 1 студзеня 2023 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.intermedia.ru/news/375872|title=«Моя Мишель» спела песню для «Чебурашки»|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Таксама ў фільме гучыць песня «[[Там нет меня (песня)|Там няма Мяне]]&quot;у выкананні Севары Назархан, вакаліз [[Эдуард Анатолевіч Хіль|Эдуарда Хіля]] «Я вельмі рады, бо я нарэшце вяртаюся дадому…» і «песенька кракадзіла Гены» з мультфільм 1971 г.

== Зборы ==
«Чабурашка» устанавіў рэкорд па зборах сярод расійскіх фільмаў, якія выходзілі 1 студзеня: у першы дзень пракату ён сабраў больш за 225 млн рублёў, а за першыя тры дні-837 млн рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://ria.ru/20230103/film-1842913987.html|title=Мультфильм «Чебурашка» установил рекорд в прокате|publisher=РИА Новости|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 5 студзеня кінасеансы наведалі 1,2 млн гледачоў, а зборы гэтага дня склалі 396,5 млн рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://incrussia.ru/news/cheburashka-top/|title=Семейная комедия «Чебурашка» стала самым кассовым фильмом в истории российского проката|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На 6 студзеня 2023 года, касавыя зборы фільма склалі больш за 2 млрд рублёў, гэта ўжо шостая карціна айчыннай вытворчасці, якая пераадолела гэты парог&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5758429|title=«Чебурашка» за пять дней проката собрал более 2 млрд рублей|date=2023-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://dtf.ru/cinema/1553805-cheburashka-sobral-dva-milliarda-rubley-za-pyat-dney|title=«Чебурашка» собрал два миллиарда рублей за пять дней|date=2023-01-06|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 9 студзеня 2023 года касавыя зборы склалі 3 млрд рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5759181|title=«Чебурашка» собрал в прокате 3 млрд рублей|date=2023-01-09|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У расійскім пракаце ўсяго 13 фільмаў прайшлі планку ў два мільярды, сярод якіх і такія карціны, як «[[Аватар (фільм, 2009)|Аватар]]», «Кароль Леў» і іншыя&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kinometro.ru/news/show/name/cheburashka_new_record_4545|title=«Чебурашка» собрал 2 млрд рублей|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 10 студзеня 2023 года &quot;Чабурашка&quot; стаў самым касавым расійскім фільмам у гісторыі айчыннага пракату, сабраўшы больш за 3,09 млрд рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/01/2023/63bc372c9a79475dde92f04e|title=«Чебурашка» стал самым кассовым российским фильмом|date=2023-01-10|publisher=[[РБК]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/culture/2023/01/10/16059211.shtml|title=«Чебурашка» побил рекорд «Холопа» и получит продолжение|publisher=[[Газета.ru]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 13 студзеня 2023 года &quot;Чабурашка&quot; стаў самым касавым фільмам у гісторыі расійскага кінапракату, абышоўшы па зборах фільм [[Джэймс Кэмеран|Джэймса Кэмерана]] »Аватар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5771561|title=«Чебурашка» обошёл «Аватар» и стал самым кассовым фильмом в истории российского проката|date=2023-01-13|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 15 студзеня 2023 года сума збораў перавысіла 4 млрд рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/517107|title=Фильм «Чебурашка» стал самым кассовым за всю историю проката в РФ|publisher=BFM.ru: деловой портал|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kinometro.ru/news/show/name/cheburashka_records_again_again_4535|title=«Чебурашка» собрал 4 млрд рублей в российском прокате|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. 5 лютага 2023 года &quot;Чабурашка&quot; сабраў у пракаце ўжо больш за 6 мільярдаў рублёў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gamemag.ru/news/175442/cheburashka-sobral-v-prokate-bolee-6-milliardov-rublej|title=«Чебурашка» собрал в прокате более 6 миллиардов рублей|date=2023-02-05}}&lt;/ref&gt;.

== Крытыка ==
Адразу ж пасля прадстаўлення аблічча Чабурашкі ў тізер у сетцы яго раскрытыкавалі, называючы страшным. Хоць знайшліся і тыя, каму вобраз спадабаўся, у тізер Чабурашка ў кадры заўважаны ўсяго за 2 секунды&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://tjournal.ru/internet/657379-urodlivyy-sonik-ili-malysh-yoda-v-socsetyah-obsuzhdayut-novogo-cheburashku-c-chelovecheskimi-zubami|title=Уродливый Соник или Малыш Йода|date=2022-06-21|publisher=Интернет на TJ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. У апублікаваным у кастрычніку 2022 года трэйлеры аблічча Чабурашкі адрозніваецца ад яго аблічча ў першым тізер, апублікаваным у чэрвені&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2022/10/26/cheburashka/|title=Вышел трейлер полнометражного фильма «Чебурашка»|date=2022-10-26|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Згодна агрэгатар рэцэнзій  «Крытыканства», фільм атрымаў змешаныя водгукі з сярэдняй ацэнкай 59/100 на падставе 19 рэцэнзій&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;. Дзяніс Корсакаў, кінакрытык «[[Камсамольская праўда|Камсамольскай праўды]]&quot;, нейтральна паставіўся да выхаду карціны. У сваёй рэцэнзіі ён адзначае ўдалую падборку акцёра Арцёма Быстрова, які грае ролю Сяргея Гармаша у маладосці, які»фантастычна яму адпавядае і вонкава, і ўнутрана&quot;. Таксама крытык вылучае, што ў фільме прысутнічае вялікая колькасць «псіхалагічных траўмаў», чаму дзіцячы фільм становіцца хутчэй для «іх трыццацігадовых бацькоў»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kp.ru/daily/27488.5/4697937/|title=Премьера полнометражного фильма «Чебурашка»|date=2022-12-24|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Кінакрытык газеты «[[Коммерсантъ|Камерсант]]&quot;, Юлія Шагельман, пасля прагляду фільма, выказала сумневы ў тым, што дзецям карціна спадабаецца, а дарослыя не здолеюць даведацца ў новым Чабурашцы «мілага вушастага звярка са свайго дзяцінства». Шагельман адзначае дасылкі сцэнарыстаў да &quot;сусветнай казачнай спадчыны«, у тым ліку да&quot;[[Чараўнік краіны Оз (кніга)|Чараўнік краіны Оз]]», «[[Тры мушкецёры]]», «Беглы па лязе» і да іншых. Таксама прыкметная і адсылка да савецкага мінулага, якая, на думку кінакрытыка, «не занадта цікавая дзецям». Юлія Шагельман раскрытыкавала рысоўку галоўнага героя, назваўшы яе «неахайна», руху ненатуральныя «а ў сцэнах узаемадзеяння з жывымі акцёрамі вельмі прыкметна, што яны хапаюцца за пустэчу і размаўляюць з ёй жа»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5754849|title=Ушной промысел|website=Коммерсантъ|date=2022-12-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Максім Клейн, рэцэнзент партала Фільм.ру, паставіў фільму 6 балаў з 10. Крытык адзначае, што «няспраўны» Чабурашка, які стварае «камедыю палажэнняў», запомніцца гледачам, тым самым «акупіўшы працу» стваральнікаў. Аднак падабенства з кнігай і мультфільмамі практычна няма, на што і звяртае ўвагу рэцэнзент. Клейн лічыць, што &quot;спроба асучасніць&quot; Чабурашку&quot; цалкам удалая»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/recenziya-na-film-cheburashka-adaptaciyu-tvorchestva-eduarda-uspenskogo-imeyushchuyu-malo|title=Рецензия на фильм «Чебурашка» — адаптацию творчества Эдуарда Успенского, имеющую мало общего с оригиналом|website=[[Film.ru]]|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Марына Бяляева, кінакрытык часопіса «Свет фантастыкі», у аглядзе на фільм таксама вылучыла вобраз новага «Чабурашкі». Паводле яе слоў, вобраз героя «выклікае шмат пытанняў-і справа тут не толькі ў прадузятасці і настальгіі», а канкрэтна ў яго няўдалай убудаванасці ў рэальны свет, дызайн Чабурашкі «глядзіцца выйгрышна ў адных ракурсах і правальна — у іншых». Але найбольш праблема ўзаемадзеянне галоўнага героя з акцёрамі, лічыць Марына Бяляева. «Асабліва гэта тычыцца Гармаша, які ў кожнай сцэне з Чабурашкай відавочна трымае не жывую істоту, а паветра», з-за чаго кадры здаюцца «непераканаўчымі». Аднак крытыка таксама не пераканала і гульня цэнтральных акцёраў, якія «не атрымліваюць ад таго, што адбываецца ніякага задавальнення», што ў цэлым і адлюстроўваецца на персанажах. Але аглядальнік таксама адзначае, што «ў сцэнары ёсць сцэны з добрым драматычным напругай, шэраг дасціпных жартаў і некалькі ўдалых вобразаў» і «як імпартазамяшчэнне працуе выдатна: ні лепш, ні горш»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mirf.ru/kino/cheburashka-2022/|title=«Чебурашка»-2022: Гена-мизантроп, попузьяна и… любовь?|date=2023-01-01|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Рэцэнзент партала InterMedia, Вадзім Багданаў, ацаніў фільм на 6 балаў з 10. На думку крытыка,» такі каласальны поспех мала кажа пра самую якасці прадукту&quot;, а толькі паказвае, што найбольш папулярна ў гледачоў у гэты перыяд. Багданаў лічыць, што паход у кіно ў навагоднія святы з'яўляецца даўняй традыцыяй, аднак «у гэтым годзе, акрамя „Чабурашкі“, нічога ўніверсальнага для падобных сямейных паходаў папросту не было». Кінакрытык адзначае, што сцэнар карціны «абсалютна бездапаможны», які складаецца з «пустых персанажаў з умоўнай матывацыяй», «сумнеўнай павучальнасці». Аднак стваральнікам атрымалася ўдала падабраць кастаў акцёраў, удакладняе рэцэнзент, але «галоўны герой з візуалізацыяй усё ж падкачаў: часам ад яго анімацыі і дрэнны прамалёўкі шчыміць сэрца»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.intermedia.ru/news/376005|title=Вкус детства|date=2023-01-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

На думку кінакрытыка Мікалая Нікуліна, «тое, што фільм быў паказаны ў Новы год і тое, што ў пракаце не было замежных канкурэнтаў, - гэта зусім не гарантыя высокага прыбытку», бо ў папярэднія гады ніхто не здолеў паўтарыць поспех карціны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ren.tv/news/v-rossii/1065737-rekordsmena-kinoprokata-cheburashku-pokazhut-na-mks|title=Рекордсмена российского кинопроката «Чебурашку» покажут на МКС|website=РЕН ТВ|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Давід Шнейдеров лічыць, што «у бліжэйшы час наўрад ці з'явіцца такі паспяховы праект»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nsn.fm/culture/igrat-sidya-na-stule-sygravshaya-cheburashku-kuzmina-rasskazala-o-semkah-filma|title=«Я не пыталась выдумывать»|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Журналіст і крытык, Канстанцін Мільчын, рэзка выказаўся пра фільм, назваўшы яго «феерычнай сумессю плагіяту і канібалізму», пры гэтым у якім, ніводнага свежага сюжэтнага ходу, ніводнага арыгінальнага гэга»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://newizv.ru/news/2023-01-18/konstantin-milchin-o-cheburashke-feericheskaya-smes-plagiata-i-kannibalizma-394042|title=Константин Мильчин — о «Чебурашке»: «Феерическая смесь плагиата и каннибализма!»|website=[[Новые Известия]] — Последние новости России и мира сегодня|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Заўвагі ==
{{Reflist}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=https://ybw-group.ru/movies/cheburashka|title=Раздзел фільма «Чабурашка»}}
* {{Cite web|url=https://centpart.ru/film/3054|title=Раздзел фільма «Чабурашка»}}

[[Катэгорыя:Фільмы Расіі 2022 года]]
[[Катэгорыя:Кінакамедыі Расіі]]
[[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]
[[Катэгорыя:Чабурашка]]</text>
      <sha1>9nlibojsvpp8swb08i8sxoc2u5052f4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Афанасьеўна Кіёсе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739139</id>
    <revision>
      <id>5181981</id>
      <parentid>4915256</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:17:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181981</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2381" sha1="k35rmk0i53vs9c2ig5lmz2kkrre1pf2" xml:space="preserve">{{Футбаліст}}
'''Таццяна Кіёсе''' (нар. {{ДН|31|3|1990}}) — [[Беларусь|беларуская]] футбалістка, [[Паўабаронца (футбол)|паўабаронца]].

== Біяграфія ==
Гуляла за каманду па міні-футболе «Эдэль». Праз пару гадоў перайшла ў мініфутбольную каманду «Матор». У 2005 годзе перайшла ў «[[ЖФК Зорка-БДУ|Зорку-БДУ]]». Выступала за моладзевую зборную, потым за [[Жаночая зборная Беларусі па футболе|нацыянальную]]&lt;ref&gt;[https://www.pressball.by/pbonline/football/77854 Женский футбол. Татьяна Киосе: в конец света не верила] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230514190902/https://www.pressball.by/pbonline/football/77854 |date=14 мая 2023 }}&lt;/ref&gt;.

Галоўны трэнер [[Жаночая зборная Беларусі па футболе U-15|жаночай зборнай Беларусі U-15]]&lt;ref&gt;{{cite web|url = https://t.me/wfbelarus/8631|title = Поздравляем с днем рождения главного тренера сборной Беларуси WU-15 Татьяну Киосе!|date = 2024-03-31|work = Telegram-канал «Женский футбол Беларуси»|language = ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20240402141140/https://t.me/wfbelarus/8631|archive-date = 2024-04-02|access-date = 2024-04-02}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
* [https://mini-football.by/player/2378975 Киосе Татьяна Афанасьевна] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230514190901/https://mini-football.by/player/2378975 |date=14 мая 2023 }}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Кіёсе Таццяна}}
[[Катэгорыя:Футбалісткі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Мінск]]
[[Катэгорыя:Ігракі ЖФК Зорка-БДУ]]
[[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па футболе]]
[[Катэгорыя:Трэнеры жаночай зборнай Беларусі па футболе U-15]]</text>
      <sha1>k35rmk0i53vs9c2ig5lmz2kkrre1pf2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джэйрах</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739215</id>
    <revision>
      <id>5182316</id>
      <parentid>4501099</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1096" sha1="bjprg9dgtx4aygrkihcp1fjz64ikefy" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Джэйрах''' ({{lang-inh|ДжӀайрахь}}, {{lang-ru|Джейрах}}) — сяло ў [[Інгушэція|Інгушэціі]]. Адміністрацыйны цэнтр Джэйрахскага раёна і сельскага паселішча Джэйрах. Джэйрах размешчаны на левым беразе ракі [[Армхі]] за 5 км ад месца яе зліцця з [[Церак]]ам, за 40 км на паўднёвы захад ад сталіцы Інгушэціі горада [[Магас]] (па прамой).

Найбліжэйшыя населеныя пункты з пастаянным насельніцтвам: на паўночным усходзе — аул Бейні, на ўсходзе — Армхі, на захадзе — Эзмі, на мяжы з [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціяй]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Інгушэція}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Інгушэціі]]</text>
      <sha1>bjprg9dgtx4aygrkihcp1fjz64ikefy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182317</id>
      <parentid>5182316</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:41:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1151" sha1="e4j22l170xaxkdp1ci21fmu6421axsh" xml:space="preserve">{{НП-Расія}}
'''Джэйрах''' ({{lang-inh|ДжӀайрахь}}, {{lang-ru|Джейрах}}) — сяло ў [[Інгушэція|Інгушэціі]]. Адміністрацыйны цэнтр Джэйрахскага раёна і сельскага паселішча Джэйрах. Джэйрах размешчаны на левым беразе ракі [[Армхі]] за 5 км ад месца яе зліцця з [[Церак]]ам, за 40 км на паўднёвы захад ад сталіцы Інгушэціі горада [[Магас]] (па прамой).

Найбліжэйшыя населеныя пункты з пастаянным насельніцтвам: на паўночным усходзе — аул Бейні, на ўсходзе — Армхі, на захадзе — Эзмі, на мяжы з [[Паўночная Асеція|Паўночнай Асеціяй]].
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Інгушэція}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Населеныя пункты Інгушэціі]]</text>
      <sha1>e4j22l170xaxkdp1ci21fmu6421axsh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>739286</id>
    <revision>
      <id>5181935</id>
      <parentid>5180550</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:13:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жнівень */</comment>
      <origin>5181935</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26499" sha1="d97nokfky6puvym2htr2jlc56pemmbl" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}}
{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

'''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]].

Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}&lt;/ref&gt;

Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]].

== Падзеі ==

=== Студзень ===
[[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]]
* [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]].
* [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай.
* [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]].
* [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]].
* [[17 студзеня]]:
** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]].
** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]].
* [[18 студзеня]]:
** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]].
** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]].
* [[22 студзеня]]:
** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін.
** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]].
* [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]].
* [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый.
* [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]].

=== Люты ===
[[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]]
[[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]]
* [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]].
* [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]].
* [[6 лютага]]:
** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]].
** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе.
* [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту.
* [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў.
* [[19 лютага]]:
** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]].
** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е.
* [[20 лютага]]:
** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].
** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні.
* [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]].
* [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам.
* [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е.

=== Сакавік ===
* [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а.
* [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]».
* [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а.
* [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е.
* [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у.
* [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]].
* [[16 сакавіка]]:
** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е.
** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне.
* [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
* [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]].
* [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]].

=== Красавік ===
[[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&amp;nbsp;красавіка.]]
* [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі.
* [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]].
* [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу.
* [[11 красавіка]]: 
** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]).
** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек.
* [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]].
* [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]).
* [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]].
* [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]].
* [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі.
* [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]].
* [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва.
* [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын.

=== Май ===
* [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]].
* [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]].
* [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]].
* [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]).
* [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]].
* [[22 мая]]:
** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]].
** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].
* [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]].
* [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]].
* [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]».

=== Чэрвень ===
[[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]]
[[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&amp;_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]]
* [[7 чэрвеня]]:
** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]].
** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]].
* [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]).
* [[10 чэрвеня]]:
** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]].
** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]».
* [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў  [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]].
* [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам.
* [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты  «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года.
* [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол.
* [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]].
* [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&amp;nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]].

=== Ліпень ===
[[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]]
* [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе.
* [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]».
* [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у.
* [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}.
* [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны  [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]].
* [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е.
* [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]].
* [[19 ліпеня]]:
** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]].
** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары.
* [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].
* [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]».
* [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]].
* [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра».

=== Жнівень ===
[[Файл:Éclipse_du_12_août_2026_–_Leòn,_Espagne_(1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]]
* [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]].
* [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]].
* [[11 жніўня]]: Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]]
* [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й.

== Нарадзіліся ==
{{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}}

== Памерлі ==
{{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}}
* [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі.
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка.
* [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч.
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана.
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў.
* [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]].
* [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца.
* [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат.
* [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка.
* [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2026| ]]</text>
      <sha1>d97nokfky6puvym2htr2jlc56pemmbl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181938</id>
      <parentid>5181935</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:16:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>/* Жнівень */</comment>
      <origin>5181938</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26500" sha1="b3y2h9xyczm9p6hp11vnwetc4p2ujff" xml:space="preserve">{{Бягучыя падзеі}}{{Alsonumber|2026}}
{{Навігацыя для года}}
{{Год паводле тэм}}

'''2026 (дзве тысячы дваццаць шосты) год''' па [[Грыгарыянскі каляндар|грыгарыянскім календары]] — [[невысакосны год]], які пачынаецца ў [[чацвер]]. Гэта 2026-ы год [[Наша эра|нашай эры]], 26-ы год [[3 тысячагоддзе|3-га тысячагоддзя]], 26-ы год [[XXI стагоддзе|XXI стагоддзя]], 6-ы год 3-га дзесяцігоддзя XXI стагоддзя, 7-ы год [[2020-я|2020-х гадоў]].

Па рашэнні [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] 2026 год быў абвешчаны Міжнародны годам [[паша]]вых угоддзяў і пашавай жывёлагадоўлі.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unric.org/de/internationale-jahre/|title=Internationale Jahre|date=2022-12-31|publisher=[[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Vereinte Nationen]]|lang=de|accessdate=2023-05-17|archivedate=2023-03-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230317200427/https://unric.org/de/internationale-jahre/|url-status=live|ref=un}}&lt;/ref&gt;

Год беларускай жанчыны ў [[Беларусь|Беларусі]].

== Падзеі ==

=== Студзень ===
[[Файл:Crooke_Ave_Brooklyn_NYC_snow_covered_January_2026.jpg|thumb|[[Бруклін]] пад снегам, 25 студзеня.]]
* [[1 студзеня]]: [[Балгарыя]] далучылася да [[еўразона|еўразоны]].
* [[3 студзеня]]: [[ЗША]] нанеслі [[Удары ЗША па Венесуэле (2026)|авіяўдары]] па [[Венесуэла|Венесуэле]] і заявілі аб затрыманні [[Нікалас Мадура|Нікаласа Мадура]] разам з жонкай.
* [[4 студзеня]]: [[Экватарыяльная Гвінея]] перанесла сталіцу з [[Малаба]] ў [[Сьюдад-дэ-ла-Пас]].
* [[8 студзеня]]: Падкантрольныя міжнародна прызнанаму ўраду войскі ў ходзе [[грамадзянская вайна ў Емене|грамадзянскай вайны]] ў [[Емен]]е занялі [[Адэн]].
* [[17 студзеня]]:
** [[Еўрасаюз]] падпісаў [[Пагадненне аб свабодным гандлі паміж Меркасур і Еўрасаюзам|пагадненне аб свабодным гандлі]] з [[Меркасур]].
** [[Еўрапейская кінапрэмія 2026|Цырымонія ўручэння]] [[Еўрапейская кінапрэмія|Еўрапейскай кінапрэміі]] адбылася ў [[Берлін]]е, найлепшым названы фільм «[[Сентыментальная каштоўнасць]]» [[Ёакім Трыер|Ёакіма Трыера]].
* [[18 студзеня]]:
** У правінцыі [[Кордава (правінцыя, Іспанія)|Кордава]] ([[Іспанія]]) [[Чыгуначная катастрофа ў Адамусе (2026)|сутыкнуліся два цягнікі]].
** Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] ў другі раз запар выйграла {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубак афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
** [[Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі (2026)|Сутыкненні на паўночным усходзе Сірыі]] скончыліся пагадненнем аб спыненні агню паміж [[Пераходны ўрад Сірыі|пераходным урадам]] і курдскімі [[Дэмакратычныя сілы Сірыі|СДС]].
* [[22 студзеня]]:
** Статут [[Савет міру|Савета міру]], створанага паводле ініцыятывы [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]], падпісалі ў [[Давос]]е 18 краін.
** На большую частку [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] абрынуўся [[Зімовы шторм у Паўночнай Амерыцы (студзень 2026)|зімовы шторм]].
* [[28 студзеня]]: На шахтах Рубая ў правінцыі [[Паўночнае Ківу (правінцыя)|Паўночнае Ківу]] [[ДР Конга|Дэмакратычнай Рэспублікі Конга (ДРК)]] здарыўся [[Абвал на шахце Рубая (2026)|абвал]].
* [[29 студзеня]]: [[Еўрасаюз]] уключыў [[Корпус Вартавых Ісламскай рэвалюцыі]] ў пералік тэрарыстычных арганізацый.
* [[30 студзеня]]: У [[ЗША]] пачаліся [[Пратэсты ў ЗША (2026)|пратэсты]] супраць міграцыйнай палітыкі адміністрацыі [[Дональд Трамп|Дональда Трампа]].

=== Люты ===
[[Файл:Milano_Cortina_2026_Opening_Ceremony.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця XXV зімовых Алімпійскіх гульняў.]]
[[Файл:Shajareh_Tayyebeh_school_in_Minab_photos_from_Mehr_(3).jpg|thumb|Разбураная школа ў Мінабе.]]
* [[1 лютага]]: {{iw|68-я цырымонія «Грэмі»|Прэмію «Грэмі»|en|68th Annual Grammy Awards}} за найлепшы запіс атрымалі [[Кендрык Ламар]] і {{iw|SZA||en|SZA}} за «{{iw|Luther (песня)|Luther|en|luther (song)}}», лепшым альбомам прызнаны ''{{iw|Debí Tirar Más Fotos||en|Debí Tirar Más Fotos}}«'' {{iw|Бэд Бані||en|Bad Bunny}}», лепшая песня — «Wildflower» [[Білі Айліш]].
* [[3 лютага]]: Забіты [[Саіф аль-Іслам Кадафі]], лівійскі палітык, сын [[Муамар Кадафі|Муамара Кадафі]].
* [[5 лютага]]: У [[Азербайджан]]е да пазбаўлення волі, аж да пажыццёвага, прысуджаны былыя кіраўнікі [[Нагорна-Карабахская Рэспубліка|Нагорна-Карабахскай Рэспублікі]].
* [[6 лютага]]:
** Урачыста адкрыліся [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|зімовыя Алімпійскія гульні]] ў [[Мілан]]е і [[Карціна-д’Ампеца]].
** Здзейснены [[Выбух у мячэці Імамбарга (2026)|тэрарыстычны выбух]] у [[шыіты|шыіцкай]] мячэці ў [[Ісламабад]]зе.
* [[8 лютага]]: Аўстрыйскі [[сноўбордынг|снаўбардыст]] [[Беньямін Карл]] стаў самым узроставым пераможцам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпійскіх гульняў]] у асабістых відах спорту.
* [[15 лютага]]: Нарвежскі лыжнік [[Ёханес Хёсфлат Клеба]] стаў рэкардсменам [[зімовыя Алімпійскія гульні|зімовых Алімпіяд]] па колькасці выйграных залатых медалёў.
* [[19 лютага]]:
** Былы прэзідэнт [[Рэспубліка Карэя|Рэспублікі Карэя]] [[Юн Сок Ёль]] прысуджаны да пажыццёвага зняволення за кіраўніцтва [[Ваеннае становішча ў Рэспубліцы Карэя (2024)|мецяжом]].
** Першае пасяджэнне [[Савет міру|Савета міру]] адбылося ў [[Вашынгтон]]е.
* [[20 лютага]]:
** [[Вярхоўны суд ЗША]] прыняў рашэнне аб адмене большасці [[Тарыфная палітыка другой адміністрацыі Трампа|тарыфаў]], уведзеных [[Дональд Трамп|Дональдам Трампам]].
** Храм [[Саграда Фамілія]] ў [[Барселона|Барселоне]] дасягнуў сваёй праектнай вышыні.
* [[22 лютага]]: Завяршэнне [[Зімовыя Алімпійскія гульні 2026|XXV зімовых Алімпійскіх гульняў]].
* [[27 лютага]]: На фоне памежных сутыкненняў [[Пакістан]] абвясціў аб [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|адкрытай вайне]] з [[Афганістан]]ам.
* [[28 лютага]]: [[Ізраіль]] і [[ЗША]] [[Амерыкана-ізраільскія ўдары па Іране (2026)|нанеслі ўдары]] па [[Іран]]е, загінуў духоўны лідар і фактычны правіцель краіны [[Алі Хаменеі]]. Здзейснены [[Удар па школе ў Мінабе|ўдар па школе]] ў [[Мінаб]]е.

=== Сакавік ===
* [[1 сакавіка]]: [[Аятала]] [[Алірэза Арафі]] абвешчаны часовым выканаўцам абавязкаў Вышэйшага кіраўніка [[Іран]]а.
* [[2 сакавіка]]: [[МУС Беларусі]] прызнала [[Вейшнорыя|Вейшнорыю]] «[[Экстрэмісцкае фарміраванне|экстрэмісцкім фарміраваннем]]».
* [[8 сакавіка]]: [[Маджтаба Хаменеі]] абраны Вышэйшым кіраўніком [[Іран]]а.
* [[9 сакавіка]]: Прэм’ера фільма [[Праект «Авэ Марыя» (фільм)|«Праект “Авэ Марыя”»]] адбылася ў [[Лондан]]е.
* [[10 сакавіка]]: [[Узброеныя сілы Украіны]] нанеслі ракетны ўдар па [[Бранск]]у.
* [[15 сакавіка]]: Адбылася [[Оскар (кінапрэмія, 2026)|98-я цырымонія]] ўручэння амерыканскай кінапрэміі «[[Оскар]]», найлепшым фільмам прызнана «[[Бітва за бітвай]]» рэжысёра [[Пол Томас Андэрсан|Пола Томаса Андэрсана]].
* [[16 сакавіка]]:
** У ходзе [[Афгана-пакістанская вайна (2026)|афгана-пакістанскага канфлікту]] быў нанесены [[Авіяўдар па шпіталі ў Кабуле (2026)|авіяўдар па шпіталі]] ў [[Кабул]]е.
** На [[Куба|Кубе]] поўнасцю прапала электразабеспячэнне.
* [[17 сакавіка]]: Зборная [[Зборная Сенегала па футболе|Сенегала]] пазбаўлена тытула пераможцы {{нп3|Кубак афрыканскіх нацый|Кубка афрыканскіх нацый|en|Africa Cup of Nations}} па [[футбол]]е.
* [[23 сакавіка]]: Пад Пуэрта-Легісама ([[Калумбія]]) [[Катастрофа C-130 пад Пуэрта-Легісама|пацярпеў крушэнне]] ваенна-транспартны самалёт [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]].
* [[31 сакавіка]]: У [[Крым]]е [[Катастрофа Ан-26 у Крыме|пацярпеў крушэнне]] расійскі ваенна-транспартны самалёт [[Ан-26]].

=== Красавік ===
[[Файл:Earthset (art002e009288).jpg|thumb|Заход [[Зямля|Зямлі]] за край дыска Месяца. Фота зроблена місіяй «[[Артэміда-2]]» 6&amp;nbsp;красавіка.]]
* [[6 красавіка]]: Касмічная місія «[[Артэміда-2]]» абляцела [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяц]], яна стала самай далёкай пілатуемай місіяй у гісторыі.
* [[7 красавіка]]: [[ЗША]] і [[Іран]] ухвалілі [[Ісламабадскае пагадненне|перамір’е]] на [[Вайна на Блізкім Усходзе (з 2023)|Блізкім Усходзе]].
* [[8 красавіка]]: Рашэнні аб выхадзе [[Малдова|Малдовы]] з базавых дагавораў [[СНД]] былі адобраны прэзідэнтам краіны [[Мая Санду|Маяй Санду]] і ўступілі ў сілу.
* [[11 красавіка]]: 
** Здарылася [[Цісканіна ля цытадэлі Ла-Фер’ер|цісканіна]] ля цытадэлі [[Ла-Фер’ер]] ([[Рэспубліка Гаіці]]).
** На судне MV Hondius ад [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|успышкі хантавіруса]] загінуў першы чалавек.
* [[12 красавіка]]: Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Венгрыя|Венгрыі]].
* [[15 красавіка]]: Здарылася [[Масавае забойства ў школе Аніктшубата|масавае забойства ў школе]] ў Аніктшубата ([[Турцыя]]).
* [[16 красавіка]]: [[Інтэрвенцыя ЗША і іх саюзнікаў у Сірыі|Міжнародная кааліцыя]], якую ўзначальвалі [[ЗША]], вывела свае войскі з [[Сірыя|Сірыі]].
* [[18 красавіка]]: У [[Кіеў|Кіеве]] зламыснік [[Стральба і захоп закладнікаў у Кіеве (2026)|адкрыў стральбу на вуліцы і захапіў закладнікаў]].
* [[21 красавіка]]: Кабінет міністраў [[Японія|Японіі]] поўнасцю адмяніў забарону 1967 года на экспарт зброі.
* [[25 красавіка]]: Падчас [[напады баевікоў у Малі (2026)|узброеных сутыкненняў]] у [[Малі]] загінуў міністр абароны [[Садзіё Камара]].
* [[26 красавіка]]: На [[Лонданскі марафон|Лонданскім марафоне]] кеніец [[Себасцьян Саве]] ўпершыню ў гісторыі прабег [[марафон]]скую дыстанцыю хутчэй як за дзве гадзіны ў межах афіцыйнага спаборніцтва.
* [[28 красавіка]]: Гродзенская «[[Алімпія Гродна|Алімпія]]» выйграла [[чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2025/2026|чэмпіянат Беларусі]] па [[баскетбол]]е сярод жанчын.

=== Май ===
* [[1 мая]]: [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] выйшлі з [[АПЕК]].
* [[9 мая]]: [[Прэм’ер-міністр Венгрыі|Прэм’ер-міністрам]] [[Венгрыя|Венгрыі]] абраны [[Петэр Мадзьяр]].
* [[10 мая]]: Ля [[Канарскія астравы|Канарскіх астравоў]] пачалася эвакуацыя з судна MV Hondius, дзе зафіксавана [[Успышка хантавіруса на MV Hondius|ўспышка хантавіруса]].
* [[17 мая]]: [[СААЗ]] абвясціла аб надзвычайнай сітуацыі з-за [[Успышка Эболы ў Ітуры (2026)|эпідэміі Эболы]] ў [[Ітуры (правінцыя)|Ітуры]] ([[ДР Конга]]).
* [[18 мая]]: У ісламскім цэнтры [[Сан-Дыега]] ([[ЗША]]) быў здзейснены [[Тэракт у ісламскім цэнтры Сан-Дыега|масавы расстрэл]].
* [[22 мая]]:
** У кітайскай правінцыі [[Шаньсі]] здарыўся [[Выбух на шахце Люшэньюй|выбух на вугальнай шахце]].
** Украінскія войскі [[Удар БПЛА па Старабельску (2026)|нанеслі ўдар]] па [[Старабельск]]у ў падкантрольнай [[Расія]]й [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]].
* [[23 мая]]: Завяршыўся [[Канскі кінафестываль 2026|Канскі кінафестываль]], [[Залатая пальмавая галіна|Залатую пальмавую галіну]] атрымаў фільм «[[Фіёрд (фільм)|Фіёрд]]» рэжысёра [[Крысціян Мунджыў|Крысціяна Мунджыў]].
* [[25 мая]]: [[Папа Рымскі]] [[Леў XIV|Леў XIV]] апублікаваў [[энцыкліка|энцыкліку]] «[[Magnifica humanitas]]», прысвечаную праблеме [[Штучны інтэлект|штучнага інтэлекту]].
* [[29 мая]]: Выпушчаны дваццаты сольны [[Музычны альбом|студыйны альбом]] [[Пол Мак-Картні|Пола Мак-Картні]] — «[[The Boys of Dungeon Lane]]».

=== Чэрвень ===
[[Файл:Bandera de Suecia durante la inauguración del Mundial 2026.jpg|thumb|Цырымонія адкрыцця чэмпіянату свету па футболе, [[Мехіка]].]]
[[Файл:LCF-24-_MRF_Search_&amp;_Rescue_Efforts_in_Venezuela_(9781661).jpg|thumb|Разбурэнні пасля землетрасення ў [[Ла-Гуайра|Ла-Гуайры]], Венесуэла.]]
* [[7 чэрвеня]]:
** Адбыліся парламенцкія выбары ў [[Арменія|Арменіі]].
** [[Кейка Фухіморы]] стала першай жанчынай, абранай на пасадзу Прэзідэнта [[Перу]].
* [[8 чэрвеня]]: Здарылася [[Землетрасенне на Міндадаа (2026)|землетрасенне]] на востраве [[Мінданаа (востраў)|Мінданаа]] ([[Філіпіны]]).
* [[10 чэрвеня]]:
** У [[Барселона|Барселоне]] ў сотую гадавіну смерці [[Антоніа Гаўдзі]] ўрачыста асвечана цэнтральная вежа храма [[Саграда Фамілія]].
** У выніку атакі БПЛА практычна знішчана панарама «[[Абарона Севастопаля (панарама)|Абарона Севастопаля]]».
* [[11 чэрвеня]]: Стартаваў фінальны турнір [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е ў  [[Мексіка|Мексіцы]], [[ЗША]], [[Канада|Канадзе]].
* [[12 чэрвеня]]: Кампанія [[SpaceX]] выйшла на біржу, што зрабіла яе заснавальніка [[Ілан Маск|Ілана Маска]] першым доларавым трыльянерам.
* [[14 чэрвеня]]: Баскетбалісты  «[[Нью-Ёрк Нікс]]» сталі чэмпіёнамі [[НБА]] ўпершыню з 1973 года.
* [[22 чэрвеня]]: У фінальнай частцы [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянату свету]] па [[футбол]]е [[зборная Аргенціны па футболе|аргенцінец]] [[Ліянель Месі]] забіў рэкордны 17-ы гол.
* [[24 чэрвеня]]: [[Венесуэла|Венесуэлу]] скаланулі два моцныя [[землетрасенні ў Венесуэле (2026)|землетрасенні]].
* [[29 чэрвеня]]: [[Тэмпература паветра]] ў [[Пінск]]у дасягнула +40,4&amp;nbsp;°C, [[Анамальная гарачыня ў Еўропе (2026)|зафіксіраваны]] самы спякотны дзень у гісторыі метэаназіранняў у [[Беларусь|Беларусі]].

=== Ліпень ===
[[Файл:Spain World Cup Winners Argentina v Spain 19 July 2026-1.jpg|thumb|[[Зборная Іспаніі па футболе]] — чэмпіён свету.]]
* [[9 ліпеня]]: [[Алі Хаменеі]] пахаваны ў [[Мешхед]]зе.
* [[10 ліпеня]]: Выйшаў альбом «[[Foreign Tongues]]» брытанскага рок-гурта «[[The Rolling Stones]]».
* [[12 ліпеня]]: Больш за 30 чалавек загінулі падчас [[Пажар у бары Rong Beer Na Lat Phrao|пажару]] ў [[Бангкок]]у.
* [[15 ліпеня]]: Апублікавана першае апісанне віду [[малпы|малпаў]] {{bt-bellat||Colobus congoensis}}.
* [[16 ліпеня]]: [[Сяргей Фёдаравіч Карэцкі|Сяргей Карэцкі]] прызначаны  [[Прэм’ер-міністр Украіны|Прэм’ер-міністрам]] [[Украіна|Украіны]].
* [[17 ліпеня]]: Прэм'ерны паказ фільма «[[Адысея (фільм, 2026)|Адысея]]» сцэнарыста і рэжысёра [[Крыстафер Нолан|Крыстафера Нолана]] адбыўся ў [[Лондан]]е.
* [[18 ліпеня]]: Ля ўзбярэжжа [[Гаяна|Гаяны]] пацярпеў [[Крушэнне парома MV Barima|крушэнне паром]].
* [[19 ліпеня]]:
** Завяршыўся [[Чэмпіянат свету па футболе 2026|чэмпіянат свету]] па [[футбол]]е, перамогу атрымала каманда [[зборная Іспаніі па футболе|Іспаніі]].
** Лідар [[Нікарагуа]] [[Даніэль Артэга]] абвясціў, што ў краіне больш не будуць праводзіцца выбары.
* [[20 ліпеня]]: [[Эндзі Бернэм]] заступіў на пасаду [[Прэм’ер-міністр Вялікабрытаніі|Прэм’ер-міністра]] [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]].
* [[26 ліпеня]]: Славенскі велагоншчык [[Тадэй Пагачар]] у пяты раз выйграў «[[Тур дэ Франс]]».
* [[28 ліпеня]]: У прэфектуры [[Кумамота (прэфектура)|Кумамота]] ([[Японія]]) адбылося [[Землетрасенне ў Кумамота (2026)|землетрасенне]], пацярпеў [[замак Кумамота]].
* [[29 ліпеня]]: Урад [[Науру|Рэспублікі Науру]] афіцыйна змяніў назву краіны на «Наоэра».

=== Жнівень ===
[[Файл:Éclipse_du_12_août_2026_–_Leòn,_Espagne_(1).jpg|150px|thumb|Сонечнае зацьменне ў Іспаніі]]
* [[7 жніўня]]: [[Турцыя]], [[Саудаўская Аравія]] і [[Пакістан]] падпісалі [[Меканскае абарончае пагадненне]].
* [[10 жніўня]]: Разбуральнае [[Землетрасенне ў Калумбіі (2026)|землетрасенне]] здарылася на захадзе [[Калумбія|Калумбіі]].
* [[11 жніўня]]: Былы прэзідэнт [[Сірыя|Сірыі]] [[Башар Асад]] завочна прысуджаны да смяротнага пакарання за злачынствы, учыненыя за гады [[Грамадзянская вайна ў Сірыі|грамадзянскай вайны]].
* [[12 жніўня]]: Поўнае [[Сонечнае зацьменне 12 жніўня 2026 года|сонечнае зацьменне]] назіралася над [[Арктыка]]й, [[Грэнландыя]]й, [[Ісландыя]]й, [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], [[Іспанія]]й.

== Нарадзіліся ==
{{Асноўны артыкул|Спіс народжаных у 2026 годзе}}

== Памерлі ==
{{Асноўны артыкул|Спіс памерлых у 2026 годзе}}
* [[11 студзеня]]: [[Луіс Брус]] — амерыканскі хімік, лаўрэат Нобелеўскай прэміі.
* [[30 студзеня]]: [[Кэтрын О’Хара]] — канада-амерыканская актрыса і сцэнарыстка.
* [[28 лютага]]: [[Алі Хаменеі]] — іранскі рэлігійны і дзяржаўны дзеяч.
* [[5 сакавіка]]: [[Уладзімір Іванавіч Карызна|Уладзімір Карызна]] — беларускі паэт, перакладчык.
* [[17 сакавіка]]: [[Алі Ларыджані]] — дзяржаўны дзеяч Ірана.
* [[19 сакавіка]]: [[Чак Норыс]] — амерыканскі акцёр, майстар баявых мастацтваў.
* [[6 мая]]: [[Тэд Цёрнер]] — амерыканскі бізнесмен, заснавальнік тэлеканала [[CNN]].
* [[26 мая]]: [[Раіса Баравікова]] — беларуская пісьменніца, перакладчыца.
* [[5 ліпеня]]: [[Пётр Вікенцьевіч Садоўскі|Пётр Садоўскі]] — беларускі мовазнавец, палітык і дыпламат.
* [[20 ліпеня]]: [[Ева Вежнавец]] — беларуская пісьменніца, журналістка.
* [[11 жніўня]]: [[Аляксандр Мілінкевіч]] — беларускі навуковец, грамадскі дзеяч і палітык.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:2026| ]]</text>
      <sha1>b3y2h9xyczm9p6hp11vnwetc4p2ujff</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Банджарскі султанат</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744184</id>
    <revision>
      <id>5181918</id>
      <parentid>5181599</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:41:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <comment>Адхілены 3 апошнія змены (зробленыя [[Адмысловае:Contributions/~2026-44758-11|~2026-44758-11]]) і адноўлена версія 5161001, зробленая ~2026-38258-69</comment>
      <origin>5181918</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7319" sha1="bb8t6z7fkcqsso3g21qqv37vw0e6p5t" xml:space="preserve">{{Гістарычная дзяржава
|назва                         = Банджарскі султанат
|саманазва                     = كسلطانن بنجر
|статус = 
|гімн =
|сцяг = Banjar Sultanate Flag.svg
|апісанне_сцяга = Сцяг
|герб =
|апісанне_герба =
|карта = Sultanate of Banjar under Sulayman, 1810s.png
|памер = 250px
|апісанне = 
|p1 = Негара Даха
|flag_p1 =
|утворана = [[1526]]
|ліквідавана = [[1905]]
|s1 = Галандская Ост-Індыя
|flag_s1 = Flag of the Netherlands.svg
|дэвіз =
|сталіца = [[Банджармасін]]
|гарады =
|мовы = [[банджарская мова]]
|плошча =
|насельніцтва = 
|да = Негара-Даха
|д2 =
|д3 =
|д4 =
|д5 =
|пасля = Галандская Ост-Індыя
|п2 =
|п3 =
|п4 =
|п5 =
|форма_кіравання = [[Абсалютная манархія]]
|дынастыя = 
|рэлігія = [[іслам]]
|заўв =
}}

'''Банджа́рскі султанат''' ({{lang-bjn|كسلطانن بنجر, Kasultanan Banjar}}) — дзяржава на поўдні вострава [[Калімантан]] у 1526 — 1905 гг.

== Гісторыя ==
У [[сярэднявечча|сярэднявеччы]] выхадцы з [[Ява|Явы]] і [[Суматра|Суматры]] стварылі на поўдні [[Калімантан]]а шэраг [[Індуізм|індуісцкіх]] дзяржаў, залежных ад імперый [[Шрывіджая]] і [[Маджапахіт]]. У пачатку [[16 стагоддзе|XVI]] ст. у дзяржаве Негара-Даха адбыўся раскол з-за спадчыны [[манарх]]а. Уладу захапіў прынц Пангеран Тумангунг, а яго пляменнік Радэн Самудра быў вымушаны хавацца сярод рыбакоў у вусці ракі [[Барыта]]. З дапамогай [[мусульмане|мусульман]] з Явы ён здолеў перамагчы Пангерана Тумангунга, прыняў [[іслам]] і заснаваў у [[1526]] г. Банджарскі султанат з цэнтрам у [[Банджармасін]]е.  

Росквіт Банджарскага султаната адбыўся ў гады кіравання чацьвёртага [[султан]]а Мустэйна Білаха (1595 — [[1638]] гг.). Дзякуючы вытворчасці і гандлю [[чорны перац|чорным перцам]] Банджармасін ператварыўся ў важны эканамічны цэнтр [[Паўднёва-Усходняя Азія|Паўднёва-Усходняй Азіі]]. У [[1637]] г. яго насельніцтва значна павялічылася дзякуючы бежанцам з Явы, што ратаваліся ад дынастычных войн. Сюды актыўна перасяляліся выхадцы з суседняга вострава [[Сулавесі (востраў)|Сулавесі]]. Каля [[1663]] г. быў складзены [[летапіс]] «Хікаят Банджар» на [[банджарская мова|банджарскай мове]], які адлюстроўваў [[генеалогія|генеалогію]] султанскай дынастыі. 

У [[1757]] г. [[бугі]] і [[Галандская Ост-Індская кампанія]] ўмяшаліся ва ўнутранны канфлікт, што адбыўся паміж спадчыннікамі прастолу. Султан Тахмідула II, стаўленнік галандцаў, у выніку перамог, што дапамагло Ост-Індскай кампаніі абвясціць свой [[пратэктарат]]. Але ў [[1799]] г. кампанія была ліквідавана, і галоўны ўплыў на некаторы час перайшоў да [[кітай]]скіх гандляроў. Яны ўсталёўвалі прамыя сувязі з рэгіянальнымі лідарамі, так што цэнтральная ўлада значна саслабла. У [[1826]] г. адміністрацыя [[Галандская Ост-Індыя|Галандскай Ост-Індыі]] дамаглася заключыць новы дагавор з султанам Адамам Аль-Ватсікам, згода якому пад кантроль галандцаў трапілі значныя тэрыторыі, дзе раней гаспадарылі кітайскія гандляры, Банджарскі султанат абавязваўся мець вонкавыя сувязі толькі з Галандскай Ост-Індыяй. 

У [[1852]] г. галандцы прызначылі афіцыйным спадчыннікам прастолу прынца Тамджыдулаха, які не меў падтрымкі сярод [[банджарцы|банджарцаў]]. Насуперак іх воле Адам Аль-Ватсік завяшчаў уладу прынцу Хідаятулаху. Пасля яго смерці ў [[1857]] г. паміж спадчыннікамі ўспыхнула [[вайна]]. У [[1859]] г. галандскія ваенныя занялі Банджармасін. У адказ банджарцы пачалі забіваць [[Еўропа|еўрапейцаў]]. Важную ролю ў руху супраціўлення адыгралі мусульманскія прапаведнікі. Тамджыдулах быў вымушаны зрачыся прастолу. Галандцы запрасілі на яго пасаду Хідаятулаха, але той не даверыўся ім. У [[1860]] г. адміністрацыя ў [[Джакарта|Батавіі]] абвясціла прамое кіраванне султанатам. У [[1862]] г. Хідаятулах здаўся ў палон і быў высланы на Яву, аднак паўстанні супраць галандцаў працягваліся да [[1905]] г. 

== Спасылкі ==
* [https://www.kompas.com/stori/read/2021/05/25/204144279/sejarah-berdirinya-kesultanan-banjar?page=all Sejarah Berdirinya Kesultanan Banjar]
* [https://idr.uin-antasari.ac.id/5256/1/Sejarah%20Kesultanan%20dan%20Budaya%20Banjar.pdf Oleh SAHRIANSYAH SEJARAH KESULTANAN DAN BUDAYA BANJAR]
* [https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands Brief History of the Banjar War Complete Against the Netherlands] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230720200648/https://www.portalkalsel.com/brief-history-of-the-banjar-war-complete-against-the-netherlands |date=20 ліпеня 2023 }}
* [https://voi.id/en/memori/40993 Banjar Kingdom: History, Founder, Heyday And King]
{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Гістарычныя дзяржавы Азіі]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Інданезіі]]
[[Катэгорыя:Калімантан]]</text>
      <sha1>bb8t6z7fkcqsso3g21qqv37vw0e6p5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандра Ігараўна Шаўчэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>744333</id>
    <revision>
      <id>5182203</id>
      <parentid>5155715</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:57:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <origin>5182203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6764" sha1="mneuqp60jesz63lyb2jk3kp43yqd4k4" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Шаўчэнка}}
{{Баскетбаліст}}
'''Аляксандра Ігараўна Шаўчэнка''' (нар. {{ДН|1|6|1999}}, [[Бяроза (горад)|Бяроза]], [[Брэсцкая вобласць]], [[Беларусь]]) — прафесійная беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Цэнтравая. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую зборную Беларусі]].

== Біяграфія ==
Пачынала займацца баскетболам у Бярозе. Першы трэнер — Валерый Віктаравіч Трухан. Навучалася ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Віктар Іванавіч Бялевіч|Віктара Іванавіча Бялевіча]] і [[Алена Баляславаўна Іваноўская|Алены Баляславаўны Іваноўскай]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |title=СПИСОЧНЫЙ СОСТАВ национальной и сборной команд РБ по баскетболу (женщины) на 2018 год. Сборная команда - стажёрский состав (постоянный) |access-date=13 лістапада 2023 |archive-date=16 чэрвеня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616163534/http://fst.by/downloads/sport/national-teams/2018/basketbol.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе перайшла ў мінскія «Цмокі», дзе правяла 4 гульнявых года&lt;ref&gt;[https://sportnaviny.com/shevchenko-pokidaet-cmoki-minsk/ Шевченко покидает «Цмоки-Минск»]&lt;/ref&gt;. У ліпені 2020 года папоўніла склад «Растоў-Дона-ПФУ»&lt;ref&gt;[https://championat-rostov.ru/news/view/11051/ «Ростов-Дон-ЮФУ» подписал соглашение с игроком из Беларуси]&lt;/ref&gt;. У жніўні  2024 года перайшла ў клуб «ЧДУ-Атланта» (Чэбаксары)&lt;ref&gt;[https://vk.com/wall-146749567_11393 Александра Шевченко в «ЧГУ-Атланте»]&lt;/ref&gt;. У жніўні 2026 года вярнулася ў «[[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]]»&lt;ref&gt;[https://vk.ru/minskgirlsbasket?w=wall-203959064_2883 Александра Шевченко возвращается в «МИНСК»!]&lt;/ref&gt;.

Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе U-20|зборную U-20]] (2017—2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%B0/ |title=Александра Шевченко |access-date=22 ліпеня 2023 |archive-date=22 ліпеня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722094809/https://bbw-g2n.jimdofree.com/%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8-u/%D1%88%D0%B5%D0%B2%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE-%D0%B0/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

== Кар’ера ==
* 2014—2016 — [[РДВАР (жаночы баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]]
* 2016—2020 — [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]
* 2020—2021 — Растоў-Дон-ПФУ (Растоў-на-Доне, Расія)
* 2021—2024 — Перасвет-ПФУ (Растоў-на-Доне, Расія)
* 2024—2026 — ЧДУ-Атланта (Чэбаксары, Расія)
* з 2026 — [[Мінск (жаночы баскетбольны клуб)|Мінск]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017/2018|2017/2018]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019/2020|2019/2020]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын|Чэмпіёнка Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе сярод жанчын 2020/2021|2020/2021]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын|Кубка Беларусі]] (4): [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2016|2016]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2017|2017]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе сярод жанчын 2019|2019]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга|Балтыйскай лігі]] (1): [[Балтыйская жаночая баскетбольная ліга 2017/2018|2017/2018]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга|Еўрапейскай лігі]] (1): [[Еўрапейская жаночая баскетбольная ліга 2018/2019|2018/2019]].

{{зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://russiabasket.ru/players/308036 Профіль на сайце РФБ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231113080100/https://russiabasket.ru/players/308036 |date=13 лістапада 2023 }}
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Alexandra-Shevchenko/640985?Women=1 Профіль на сайце eurobasket.com]
 
{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Шаўчэнка Аляксандра Ігараўна}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісткі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі жаночай зборнай Беларусі па баскетболе]]</text>
      <sha1>mneuqp60jesz63lyb2jk3kp43yqd4k4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панасюк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>746154</id>
    <revision>
      <id>5182228</id>
      <parentid>4560085</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:43:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5182228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="748" sha1="tunbfb8nkmgthqegkpjl39x0swmm6d8" xml:space="preserve">'''Панасюк''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Аляксандр Іванавіч Панасюк]] — беларускі матэматык.
* [[Васіль Васільевіч Панасюк]] (нар. 1966) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]].
* [[Лідзія Панасюк]] (нар. 1985) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]].
* [[Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк]] (нар. 1975) — беларуская актывістка.
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>tunbfb8nkmgthqegkpjl39x0swmm6d8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182299</id>
      <parentid>5182228</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Вядомыя носьбіты */ +1</comment>
      <origin>5182299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="885" sha1="01rj3n1k5lt6ku0kknv43h4ahqd7qxx" xml:space="preserve">'''Панасюк''' — прозвішча.

== Вядомыя носьбіты ==
* [[Аляксандр Іванавіч Панасюк]] — беларускі матэматык.
* [[Васіль Васільевіч Панасюк]] (нар. 1966) — [[Беларусь|беларускі]] [[палітык]].
* [[Віктар Іванавіч Панасюк]] — беларускі вучоны ў галіне сістэм кіравання.
* [[Лідзія Панасюк]] (нар. 1985) — беларуская [[баскетбол|баскетбалістка]]. Выступала за [[Жаночая зборная Беларусі па баскетболе|зборную Беларусі]].
* [[Паліна Сяргееўна Шарэнда-Панасюк]] (нар. 1975) — беларуская актывістка.
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>01rj3n1k5lt6ku0kknv43h4ahqd7qxx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кірыл Сяргеевіч Сітнік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>750929</id>
    <revision>
      <id>5182202</id>
      <parentid>5150508</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <comment>/* Кар’ера */</comment>
      <origin>5182202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8389" sha1="ogyb9ol6abhhayfjiqaz0pod9c9zuxr" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Сітнік (значэнні)|Сітнік }}
{{Баскетбаліст}}
'''Кірыл Сяргеевіч Сітнік''' (нар. {{ДН|23|10|1989}}, [[Гомель]], [[БССР]], [[СССР]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[баскетбаліст]]. Атакуючы абаронца. 
[[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]].

== Біяграфія ==
Выхаванец гомельскага ГАЦАР па гульнявых відах спорту. Першы трэнер — І. А. Бандарэнка&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (основной состав) |access-date=27 кастрычніка 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

У 2019 пачынаў сезон у сталічным «Цмокі-Мінск», але потым перайшоў ва «Усход-65».

У сезоне 2021/22 выступаў за «Дынама» (Уладзівасток), набіраў у сярэднім за 30 хвілін на паркеце ў 32-х матчах 14.4 ачка; 3.3 падбору; 2.8 перадачы; 0.9 перахопу. У сакавіку 2022 года перайшоў у БК «Руна». Пачатак сезона 2022/23 правёў у Адзінай лізе ВТБ у БК «Мінск». За 19 гульняў у сярэднім набіраў 7.9 ачка, 1.3 падбору, 1.1 перадачы, 0.5 перахопу. У лютым 2023 года папоўніў склад баскетбольнай каманды «Дынама» (Уладзівасток).

== Кар’ера ==
* 2006—2008 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|ГАСДзЮШАР (Гомель)]]
* 2008—2011 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]]
* 2011—2012 — [[Свіслач Асіповічы|СБК Асіповічы]]
* 2012—2013 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож (Гомель)]]
* 2013—2014 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Сож-ГДУ (Гомель)]]
* 2014—2018 — [[Гродна-93]]
* 2018—2019 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]
* 2019—2021 — Васток-65 (Южна-Сахалінск, Расія)
* 2021—2022 — Дынама (Уладзівасток, Расія)
* 2022 — Руна (Масква, Расія)
* 2022—2023 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
* 2023 — Дынама (Уладзівасток, Расія)
* 2023—2024 — [[Гродна-93]]
* 2024—2025 — [[Барысфен Магілёў|Барысфен (Магілёў)]]
* 2025—2026 — [[Гродна-93]]
* з 2026 — [[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]&lt;ref&gt;[https://vk.ru/gomel_lynx?w=wall-216049625_1103 Камбэк года! Ряды мужской команды «Гомельские рыси» пополнил Кирилл Ситник!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://betnews.by/novaya-sila-v-belorusskom-basketbole-gomelskie-rysi-provodyat-moshhnejshuyu-transfernuyu-kampaniyu/ НОВАЯ СИЛА В БЕЛОРУССКОМ БАСКЕТБОЛЕ? «ГОМЕЛЬСКИЕ РЫСИ» ПРОВОДЯТ МОЩНЕЙШУЮ ТРАНСФЕРНУЮ КАМПАНИЮ]&lt;/ref&gt;

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2018/2019|2018/2019]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (4): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2014/2015|2014/2015]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2015/2016|2015/2016]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2016/2017|2016/2017]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|чэмпіянату Беларусі]] (2): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2012/2013|2012/2013]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2017/2018|2017/2018]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2018|2018]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2019|2019]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Фіналіст [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (2): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2014|2014]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]].
* [[Файл:Silver medal icon.svg|15px]] Сярэбраны прызёр [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (1): [[Кубак Расіі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]].
* [[Файл:Bronze medal icon.svg|15px]] Бронзавы прызёр [[Кубак Расіі па баскетболе|Кубка Расіі]] (2): [[Кубак Расіі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Кубак Расіі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=153443 Профіль на сайце РФБ]
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Kirill-Sitnik/162148 Профіль на сайце eurobasket.com]
* [https://basketball.realgm.com/player/Kiril-Sitnik/Summary/39155 Профіль на сайце realgm.com]
* [https://www.proballers.com/basketball/player/55359/kiril-sitnik Профіль на сайце proballers.com]
* [https://belarus.basketball/novosti/sbornye/5305-kirill-sitnik-v-sbornoj-ty-igraesh-ne-za-dengi-a-za-svoyu-stranu КИРИЛЛ СИТНИК: «В СБОРНОЙ ТЫ ИГРАЕШЬ НЕ ЗА ДЕНЬГИ, А ЗА СВОЮ СТРАНУ»]
* [https://minskbasket.by/ru/news/news-base/v-sostave-cmokov-kirill-sitnik В составе «Цмоков» — Кирилл Ситник!]
* [https://bcdynamo25.ru/news/322-s-vozvrashcheniem-kirill С возвращением, Кирилл!]
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі на чэмпіянаце Еўропы 2015}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
{{DEFAULTSORT:Сітнік Кірыл}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Барысфена» Магілёў]]</text>
      <sha1>ogyb9ol6abhhayfjiqaz0pod9c9zuxr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Евангелічныя могілкі (Вільня)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751277</id>
    <revision>
      <id>5181947</id>
      <parentid>5181649</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Гісторыя */</comment>
      <origin>5181947</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15455" sha1="aiet318kqmsbxomor5ufj4qacik7u21" xml:space="preserve">{{Некропаль
 |Беларуская назва          = Евангелічныя могілкі
 |Арыгінальная назва        = pl/Cmentarz ewangelicki w Wilnie
 |Выява                     = 
 |Подпіс выявы              = 
 |Каардынаты                = 
 |CoordScale                = 
 |Краіна                    = Літва
 |Рэгіён                    = Віленскі павет (Літва)
 |Раён                      = Віленскі гарадское самакіраванне
 |Месцазнаходжанне          = [[Вільня]]
 |Гістарычны раён           = [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]
 |Ранейшыя назвы            = 
 |Тып                       = 
 |Славутасці                = 
 |Дата заснавання           = 1806
 |Першае згадка             = 
 |Першае пахаванне          = 1809
 |Апошняе пахаванне         = 
 |Дата закрыцця             = 1956 
 |Дата ліквідацыі           = 1960
 |Плошча                    = 
 |Архітэктар                = 
 |Колькасць пахаваных       = 
 |Колькасць пахаванняў      = 
 |Нацыянальны склад         = 
 |Канфесійны склад          = [[Лютэранства|лютэране]], [[Кальвінізм|кальвіністы]]
 |Статус                    = Знішчаны
 |Ахоўны статус             = 
 |Кіруючая арганізацыя      = 
 |Сайт                      = 
 |Пазіцыйная карта          = Літва Вільнюс
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Evangelical cemetery in Vilnius
}}
'''Евангелі́чныя мо́гілкі''' ({{lang-pl|Cmentarz ewangelicki w Wilnie}})&amp;nbsp;— колішні некропаль у [[Вільня|Вільні]], які размяшчаўся на [[Боўфалавая гара|Боўфалавай гары]] ля скрыжавання вуліц [[Малая Пагулянка (Вільня)|Малой Пагулянкі]] і Аб'яздовай у гістарычным раёне [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]. 

== Гісторыя ==
Першапачаткова абедзве евангелічныя суполкі мелі ў Вільні паасобныя могілкі: [[Кальвінізм|кальвіністы]] хавалі сваіх нябожчыкаў побач са зборам на [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], а [[лютэране]]&amp;nbsp;— пры [[Людвісарская вуліца (Вільня)|вуліцы Людвісарскай]] (былой [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарскай]]), якія існавалі з сярэдзіны XVI да пачатку XIX стагоддзя{{sfn|Снежка|1972|с=2—3}}. 

У 1806 годзе радца горада Вільні і ўладальнік вядомага гатэля на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] Готфрыд Ган набыў вялікі прамавугольны пляц на [[Боўфалава гара|Боўфалавай гары]] для стварэння новага агульнага некропаля{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. Могілкі былі закладзены паводле планаў віленскага садоўніка Вебера. Адкрыццё адбылося ў 1809 годзе. Спачатку гэта былі выключна [[лютэране|лютэранскія]] могілкі, але з 1830 года тут адбываліся і пахаванні [[Кальвінізм|кальвіністаў]], прычым кожная з канфесій мела свае асобныя кварталы{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. 

Некаторыя каштоўныя гістарычныя надмагіллі са старых лютэранскіх могілак былі перанесены на новы некропаль (напрыклад, пліты роду Летаваў, суперінтэнданта [[Самуэль Дамброўскі|Самуэля Дамброўскага]]){{sfn|Снежка|1972|с=3}}. У 1819 годзе насупраць брамы паводле праекта нямецкага архітэктара [[Караль Шыльдгаўзен|Караля Шыльдгаўзена]] была пабудавана мураваная могілкавая капліца{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. У 1839 годзе на могілках быў таемна пахаваны расстраляны паўстанцкі эмісар [[Шыман Канарскі]]{{sfn|Снежка|1972|с=5}}.

У канцы XIX стагоддзя раён [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянкі]] пачаў шчыльна забудоўвацца, і ў 1895 годзе мясцовыя домаўладальнікі беспаспяхова звярталіся да ўлад з петыцыяй перанесці могілкі за межы Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=5}}.

Могілкі моцна пацярпелі ў час ваенных дзеянняў і катаклізмаў. Зімой 1940 года вымерзлі амаль усе каштаны ў галоўнай алеі, у 1942 годзе нямецкія акупацыйныя ўлады вывезлі званы з капліцы, а ў 1944 годзе падчас [[Бамбардзіроўкі Вільні ў час Другой сусветнай вайны|бамбардзіровак горада]] на тэрыторыю ўпала шмат бомбаў і снарадаў, што разбурыла помнікі{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. 

У 1956 годзе могілкі закрыты, некаторыя надмагіллі былі перавезены на могілкі на [[Роса|Росе]], на камунальныя могілкі ў [[Салтанішкі (Вільня)|Салтанішках]] і на [[Праваслаўныя могілкі (Вільня)|праваслаўныя могілкі]] на [[Новы Свет (Вільня)|Новым Свеце]]{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. У 1960 годзе была знесена могілкавая капліца і на гэтай тэрыторыі створаны гарадскі парк, а ў 1974 годзе пабудаваны [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Krzysztof Wałejko (z zespołem red. ks. Marek Borysiak, Anna Franko, Irena Jutkiewicz i Katarzyna Jutkiewicz: ''Praktyczny przewodnik po Wilnie''. Przedsiębiorstwo Wydawnicze «Krzysztof Wałejko», Suwałki 2003, s. 99. &lt;nowiki&gt;ISBN 83-918978-2-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

На былых могілках захаваўся толькі класіцыстычны [[Капліца-пахавальня Нішкоўскіх|маўзалей роду Нішкоўскіх]] (архітэктар [[Караль Падчашынскі]]), які цяпер выкарыстоўваецца як сувенірны кіёск. У гэтым маўзалеі быў пахаваны [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816), прафесар хірургіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Снежка|1972|с=78}}.

== Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках ==
[[Файл:Вільня. Евангелічныя могілкі. Магіла Ваўжынца Путкамера.jpg|thumb|злева|Магіла [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынца Путкамера]] на Евангелічных могілках. Малюнак [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]], 1925]]
* [[Адольф Абіхт]] (1793—1860)&amp;nbsp;— прафесар паталогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=8}}.
* [[Ян Генрык Абіхт]] (1762—1816)&amp;nbsp;— прафесар філасофіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=9}}.
* [[Адам Фердынанд Адамовіч]] (1802—1881)&amp;nbsp;— прафесар ветэрынарыі і параўнальнай анатоміі{{sfn|Снежка|1972|с=11}}.
* [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944)&amp;nbsp;— беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст, празаік. На магіле быў усталяваны драўляны крыж з таблічкай, якая змяшчала тэкст на беларускай мове лацінкай{{sfn|Снежка|1972|с=14}}.
* [[Баляслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1868—1940)&amp;nbsp;— польскі военачальнік, брыгадны генерал Войска Польскага.
* [[Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч (мастак)|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1869—1927)&amp;nbsp;— графік і жывапісец, прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]{{sfn|Снежка|1972|с=88}}.
* [[Якуб Брыятэ]] (1746—1819)&amp;nbsp;— прафесар хірургіі, фактычны заснавальнік анатамічнага тэатра ў Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=20}}.
* [[Ян Фрыдэрык Вольфганг]] (1775—1859)&amp;nbsp;— прафесар кафедры фармацыі і фармакалогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=119}}.
* [[Отан Гедэман]] (1887—1937)&amp;nbsp;— гісторык, даследчык [[Браслаўшчына|Браслаўшчыны]], [[Дзісеншчына|Дзісеншчыны]] і [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]{{sfn|Снежка|1972|с=42}}.
* [[Тэафіль Глюксберг]] (1796—1876)&amp;nbsp;— віленскі кнігавыдавец і тыпограф{{sfn|Снежка|1972|с=33}}.
* [[Альберт Жамет]] (1820—1875)&amp;nbsp;— мастак-пейзажыст, дэкаратар Віленскага тэатра{{sfn|Снежка|1972|с=131}}.
* [[Аляксандр Заштаўт]] (1877—1944)&amp;nbsp;— польскі палітычны дзеяч.
* [[Шыман Канарскі]] (1808—1839)&amp;nbsp;— дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху ў Польшчы, Літве і на Беларусі. Быў таемна пахаваны пасля расстрэлу царскімі ўладамі{{sfn|Снежка|1972|с=5}}.
* [[Тэадор Ламбек]] (1837—1893)&amp;nbsp;— віленскі кнігавыдавец{{sfn|Снежка|1972|с=60}}.
* [[Мацей Ворбек-Летаў]] (1593—1663)&amp;nbsp;— прыдворны лекар караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава IV Вазы]], мемуарыст{{sfn|Снежка|1972|с=62}}.
* [[Ёзэф Маршэўскі]] (1827—1874)&amp;nbsp;— мастак-пейзажыст{{sfn|Снежка|1972|с=75}}.
* [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816)&amp;nbsp;— прафесар хірургіі Віленскага ўніверсітэта.
* [[Караль дэ Пертэс]] (1740—1815)&amp;nbsp;— выдатны ваенны картограф XVIII стагоддзя, энтамолаг{{sfn|Снежка|1972|с=80}}.
* [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынец Путкамер]] (1794—1850)&amp;nbsp;— землеўласнік, грамадскі дзеяч, маршалак шляхты Лідскага павета, муж Марылі Верашчакі{{sfn|Снежка|1972|с=82}}.
* {{нп5|Міхал Юзаф Ястрэмбскі||pl|Michał Jastrzębski (duchowny)}} (1859—1938)&amp;nbsp;— суперінтэндант [[Віленскі евангелічна-рэфармацкі Сінод|Віленскага евангелічна-рэфармацкага Сінода]] (1902—1938){{sfn|Снежка|1972|с=53}}.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija, Brama. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія, Брама (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (1915-18).jpg|Евангелічныя могілкі. 1910-я
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1915-20).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1915-1920
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (2).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (3).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (5).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/Content/129861/Oss-BR-16151.pdf|аўтар=[[Аляксандр Снежка (гісторык)|Śnieżko A.]]|загаловак=Cmentarz Ewangelicki w Wilnie 1806–1956|месца=Wrocław|год=1972|старонак=136|ref=Снежка}} — Машынапіс у фондах [[Асалінеум|Бібліятэкі Асалінеума]].
* {{Кніга|загаловак=Wilno - dzieje architektura cmentarze|адказны=Edmund Małachowicz|год=1996|месца=Wrocław|выдавецтва=Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej|старонак=601|isbn=978-83-7085-182-8}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Evangelical cemetery in Vilnius}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Могілкі Вільні]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1806 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1960 годзе]]</text>
      <sha1>aiet318kqmsbxomor5ufj4qacik7u21</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181948</id>
      <parentid>5181947</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181948</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15453" sha1="k6fxku3ak8imzgnejtmb5grxqenrs4i" xml:space="preserve">{{Некропаль
 |Беларуская назва          = Евангелічныя могілкі
 |Арыгінальная назва        = pl/Cmentarz ewangelicki w Wilnie
 |Выява                     = 
 |Подпіс выявы              = 
 |Каардынаты                = 
 |CoordScale                = 
 |Краіна                    = Літва
 |Рэгіён                    = Віленскі павет (Літва)
 |Раён                      = Віленскі гарадское самакіраванне
 |Месцазнаходжанне          = [[Вільня]]
 |Гістарычны раён           = [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]
 |Ранейшыя назвы            = 
 |Тып                       = 
 |Славутасці                = 
 |Дата заснавання           = 1806
 |Першае згадка             = 
 |Першае пахаванне          = 1809
 |Апошняе пахаванне         = 
 |Дата закрыцця             = 1956 
 |Дата ліквідацыі           = 1960
 |Плошча                    = 
 |Архітэктар                = 
 |Колькасць пахаваных       = 
 |Колькасць пахаванняў      = 
 |Нацыянальны склад         = 
 |Канфесійны склад          = [[Лютэранства|лютэране]], [[Кальвінізм|кальвіністы]]
 |Статус                    = Знішчаны
 |Ахоўны статус             = 
 |Кіруючая арганізацыя      = 
 |Сайт                      = 
 |Пазіцыйная карта          = Літва Вільнюс
 |Катэгорыя на Вікісховішчы = Evangelical cemetery in Vilnius
}}
'''Евангелі́чныя мо́гілкі''' ({{lang-pl|Cmentarz ewangelicki w Wilnie}})&amp;nbsp;— колішні некропаль у [[Вільня|Вільні]], які размяшчаўся на [[Боўфалава гара|Боўфалавай гары]] ля скрыжавання вуліц [[Малая Пагулянка (Вільня)|Малой Пагулянкі]] і Аб'яздовай у гістарычным раёне [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянка]]. 

== Гісторыя ==
Першапачаткова абедзве евангелічныя суполкі мелі ў Вільні паасобныя могілкі: [[Кальвінізм|кальвіністы]] хавалі сваіх нябожчыкаў побач са зборам на [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]], а [[лютэране]]&amp;nbsp;— пры [[Людвісарская вуліца (Вільня)|вуліцы Людвісарскай]] (былой [[Татарская вуліца (Вільня)|Татарскай]]), якія існавалі з сярэдзіны XVI да пачатку XIX стагоддзя{{sfn|Снежка|1972|с=2—3}}. 

У 1806 годзе радца горада Вільні і ўладальнік вядомага гатэля на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] Готфрыд Ган набыў вялікі прамавугольны пляц на [[Боўфалава гара|Боўфалавай гары]] для стварэння новага агульнага некропаля{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. Могілкі былі закладзены паводле планаў віленскага садоўніка Вебера. Адкрыццё адбылося ў 1809 годзе. Спачатку гэта былі выключна [[лютэране|лютэранскія]] могілкі, але з 1830 года тут адбываліся і пахаванні [[Кальвінізм|кальвіністаў]], прычым кожная з канфесій мела свае асобныя кварталы{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. 

Некаторыя каштоўныя гістарычныя надмагіллі са старых лютэранскіх могілак былі перанесены на новы некропаль (напрыклад, пліты роду Летаваў, суперінтэнданта [[Самуэль Дамброўскі|Самуэля Дамброўскага]]){{sfn|Снежка|1972|с=3}}. У 1819 годзе насупраць брамы паводле праекта нямецкага архітэктара [[Караль Шыльдгаўзен|Караля Шыльдгаўзена]] была пабудавана мураваная могілкавая капліца{{sfn|Снежка|1972|с=2}}. У 1839 годзе на могілках быў таемна пахаваны расстраляны паўстанцкі эмісар [[Шыман Канарскі]]{{sfn|Снежка|1972|с=5}}.

У канцы XIX стагоддзя раён [[Пагулянка (Вільня)|Пагулянкі]] пачаў шчыльна забудоўвацца, і ў 1895 годзе мясцовыя домаўладальнікі беспаспяхова звярталіся да ўлад з петыцыяй перанесці могілкі за межы Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=5}}.

Могілкі моцна пацярпелі ў час ваенных дзеянняў і катаклізмаў. Зімой 1940 года вымерзлі амаль усе каштаны ў галоўнай алеі, у 1942 годзе нямецкія акупацыйныя ўлады вывезлі званы з капліцы, а ў 1944 годзе падчас [[Бамбардзіроўкі Вільні ў час Другой сусветнай вайны|бамбардзіровак горада]] на тэрыторыю ўпала шмат бомбаў і снарадаў, што разбурыла помнікі{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. 

У 1956 годзе могілкі закрыты, некаторыя надмагіллі былі перавезены на могілкі на [[Роса|Росе]], на камунальныя могілкі ў [[Салтанішкі (Вільня)|Салтанішках]] і на [[Праваслаўныя могілкі (Вільня)|праваслаўныя могілкі]] на [[Новы Свет (Вільня)|Новым Свеце]]{{sfn|Снежка|1972|с=6}}. У 1960 годзе была знесена могілкавая капліца і на гэтай тэрыторыі створаны гарадскі парк, а ў 1974 годзе пабудаваны [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Krzysztof Wałejko (z zespołem red. ks. Marek Borysiak, Anna Franko, Irena Jutkiewicz i Katarzyna Jutkiewicz: ''Praktyczny przewodnik po Wilnie''. Przedsiębiorstwo Wydawnicze «Krzysztof Wałejko», Suwałki 2003, s. 99. &lt;nowiki&gt;ISBN 83-918978-2-6&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;.

На былых могілках захаваўся толькі класіцыстычны [[Капліца-пахавальня Нішкоўскіх|маўзалей роду Нішкоўскіх]] (архітэктар [[Караль Падчашынскі]]), які цяпер выкарыстоўваецца як сувенірны кіёск. У гэтым маўзалеі быў пахаваны [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816), прафесар хірургіі [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;{{sfn|Снежка|1972|с=78}}.

== Вядомыя асобы, пахаваныя на могілках ==
[[Файл:Вільня. Евангелічныя могілкі. Магіла Ваўжынца Путкамера.jpg|thumb|злева|Магіла [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынца Путкамера]] на Евангелічных могілках. Малюнак [[Уладзіслаў Загорскі|Уладзіслава Загорскага]], 1925]]
* [[Адольф Абіхт]] (1793—1860)&amp;nbsp;— прафесар паталогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=8}}.
* [[Ян Генрык Абіхт]] (1762—1816)&amp;nbsp;— прафесар філасофіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=9}}.
* [[Адам Фердынанд Адамовіч]] (1802—1881)&amp;nbsp;— прафесар ветэрынарыі і параўнальнай анатоміі{{sfn|Снежка|1972|с=11}}.
* [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944)&amp;nbsp;— беларускі драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст, празаік. На магіле быў усталяваны драўляны крыж з таблічкай, якая змяшчала тэкст на беларускай мове лацінкай{{sfn|Снежка|1972|с=14}}.
* [[Баляслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1868—1940)&amp;nbsp;— польскі военачальнік, брыгадны генерал Войска Польскага.
* [[Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч (мастак)|Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч]] (1869—1927)&amp;nbsp;— графік і жывапісец, прафесар [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]{{sfn|Снежка|1972|с=88}}.
* [[Якуб Брыятэ]] (1746—1819)&amp;nbsp;— прафесар хірургіі, фактычны заснавальнік анатамічнага тэатра ў Вільні{{sfn|Снежка|1972|с=20}}.
* [[Ян Фрыдэрык Вольфганг]] (1775—1859)&amp;nbsp;— прафесар кафедры фармацыі і фармакалогіі Віленскага ўніверсітэта{{sfn|Снежка|1972|с=119}}.
* [[Отан Гедэман]] (1887—1937)&amp;nbsp;— гісторык, даследчык [[Браслаўшчына|Браслаўшчыны]], [[Дзісеншчына|Дзісеншчыны]] і [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]]{{sfn|Снежка|1972|с=42}}.
* [[Тэафіль Глюксберг]] (1796—1876)&amp;nbsp;— віленскі кнігавыдавец і тыпограф{{sfn|Снежка|1972|с=33}}.
* [[Альберт Жамет]] (1820—1875)&amp;nbsp;— мастак-пейзажыст, дэкаратар Віленскага тэатра{{sfn|Снежка|1972|с=131}}.
* [[Аляксандр Заштаўт]] (1877—1944)&amp;nbsp;— польскі палітычны дзеяч.
* [[Шыман Канарскі]] (1808—1839)&amp;nbsp;— дзеяч нацыянальна-вызваленчага руху ў Польшчы, Літве і на Беларусі. Быў таемна пахаваны пасля расстрэлу царскімі ўладамі{{sfn|Снежка|1972|с=5}}.
* [[Тэадор Ламбек]] (1837—1893)&amp;nbsp;— віленскі кнігавыдавец{{sfn|Снежка|1972|с=60}}.
* [[Мацей Ворбек-Летаў]] (1593—1663)&amp;nbsp;— прыдворны лекар караля [[Уладзіслаў Ваза|Уладзіслава IV Вазы]], мемуарыст{{sfn|Снежка|1972|с=62}}.
* [[Ёзэф Маршэўскі]] (1827—1874)&amp;nbsp;— мастак-пейзажыст{{sfn|Снежка|1972|с=75}}.
* [[Ян Фрыдэрык Нішкоўскі]] (1774—1816)&amp;nbsp;— прафесар хірургіі Віленскага ўніверсітэта.
* [[Караль дэ Пертэс]] (1740—1815)&amp;nbsp;— выдатны ваенны картограф XVIII стагоддзя, энтамолаг{{sfn|Снежка|1972|с=80}}.
* [[Ваўжынец Путкамер (1794—1850)|Ваўжынец Путкамер]] (1794—1850)&amp;nbsp;— землеўласнік, грамадскі дзеяч, маршалак шляхты Лідскага павета, муж Марылі Верашчакі{{sfn|Снежка|1972|с=82}}.
* {{нп5|Міхал Юзаф Ястрэмбскі||pl|Michał Jastrzębski (duchowny)}} (1859—1938)&amp;nbsp;— суперінтэндант [[Віленскі евангелічна-рэфармацкі Сінод|Віленскага евангелічна-рэфармацкага Сінода]] (1902—1938){{sfn|Снежка|1972|с=53}}.

== Галерэя ==
&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija, Brama. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія, Брама (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (1915-18).jpg|Евангелічныя могілкі. 1910-я
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1914-37).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1914-1937
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1915-20).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1915-1920
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (2).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (3).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919) (5).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
Vilnia, Boŭfałava hara, Evangielisckija. Вільня, Боўфалава гара, Эвангелісцкія (J. Bułhak, 1919).jpg|Евангелічныя могілкі. [[Ян Булгак|Я. Булгак]], 1919
&lt;/gallery&gt;

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{кніга|спасылка=https://dbc.wroc.pl/Content/129861/Oss-BR-16151.pdf|аўтар=[[Аляксандр Снежка (гісторык)|Śnieżko A.]]|загаловак=Cmentarz Ewangelicki w Wilnie 1806–1956|месца=Wrocław|год=1972|старонак=136|ref=Снежка}} — Машынапіс у фондах [[Асалінеум|Бібліятэкі Асалінеума]].
* {{Кніга|загаловак=Wilno - dzieje architektura cmentarze|адказны=Edmund Małachowicz|год=1996|месца=Wrocław|выдавецтва=Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej|старонак=601|isbn=978-83-7085-182-8}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Evangelical cemetery in Vilnius}}

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Могілкі Вільні]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 1806 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 1960 годзе]]</text>
      <sha1>k6fxku3ak8imzgnejtmb5grxqenrs4i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вадзім Дзмітрыевіч Стубеда</title>
    <ns>0</ns>
    <id>751816</id>
    <revision>
      <id>5182193</id>
      <parentid>5146423</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <origin>5182193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9494" sha1="n57agvsc7iom0bazncg3b8idtmeilsd" xml:space="preserve">{{Баскетбаліст
|імя = Вадзім Дзмітрыевіч Стубеда
|арыгінал імя = 
|выява = 
|шырыня = 
|апісанне выявы = 
|грамадзянства = {{BLR}}
|дата нараджэння =
|месца нараджэння =
|рост = 206 см
|вага = 110 кг
|пазіцыя = [[цэнтравы]]
|драфт = не задрафтаваны
|год драфта = 2022
|каманда драфта = 
|клуб = 
|нумар = 
|клубы = {{спартыўная кар’ера
|2015—2016|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР]]|
|2016—2017|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Гродна-93-ГрДУ|Прынёманне-ГрДУ]]|
|2017—2018|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Імпульс-БДУІР]]|
|2018—2019|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Цмокі-Мінск-2]]|
|2019—2024|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]|
|2024—2026|{{сцяг|Расія||20px}} [[Чалбаскет]]|
|з 2026|{{сцяг|Беларусь||20px}} [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]| }}
|узнагароды = &lt;nowiki&gt;&lt;/nowiki&gt;
* Лепшы цэнтравы [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]]: [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]]&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/novosti/kubok/6529-muzhskoj-kubok-belarusi-2021-tsmoki-minsk-trinadtsatikratnye-obladateli-trofeya МУЖСКОЙ КУБОК БЕЛАРУСИ – 2021. «ЦМОКІ-МІНСК» - ТРИНАДЦАТИКРАТНЫЕ ОБЛАДАТЕЛИ ТРОФЕЯ]&lt;/ref&gt;, [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]]&lt;ref&gt;[https://belarus.basketball/novosti/kubok/7814-borisfen-obladatel-xxvii-betera-kubka-belarusi «БОРИСФЕН» – ОБЛАДАТЕЛЬ XXVII BETERA-КУБКА БЕЛАРУСИ]&lt;/ref&gt;
|медалі = 
}}
'''Вадзім Дзмітрыевіч Стубеда''' (нар. {{ДН|27|6|2000}}, {{МН|Гродна}}, [[Беларусь]]) — [[Беларусь|беларускі]] [[Баскетбол|баскетбаліст]]. Цэнтравы. [[Майстар спорту Рэспублікі Беларусь]]. Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную зборную Беларусі]].

== Біяграфія ==
Выхаванец СДзЮШАР №7 г. Гродна. Першы трэнер — [[Валянціна Пятроўна Навойчык]]. Навучаўся ў Мінску ў [[Рэспубліканскае дзяржаўнае вучылішча алімпійскага рэзерву|Рэспубліканскім дзяржаўным вучылішчы алімпійскага рэзерву]] пад кіраўніцтвам [[Генадзь Леанідавіч Самарскі|Генадзя Леанідавіча Самарскага]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |title=СПИСКИ спортсменов, тренеров и иных специалистов, включённых в состав национальной и сборной команд Республики Беларусь по баскетболу (мужчины) на 2021 год. Национальная команда (переменный состав) |access-date=30 кастрычніка 2023 |archive-date=30 кастрычніка 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231030084136/https://usitmoik.gov.by/files/%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB%20%D0%BC%D1%83%D0%B6%D1%87%D0%B8%D0%BD%D1%8B%202021.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

З 2018 года — у сістэме мінскіх «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокаў]]», выступаў за [[Цмокі-Мінск-2|моладзевую]], рэзервовую і асноўную каманду. У 2024 годзе перайшоў у расійскі клуб «Чалбаскет»&lt;ref&gt;[https://chelbasket.ru/news/45725-igrok-sbornoy-belarusi-popolnit-sostav-c/ Игрок сборной Беларуси пополнит состав «Челбаскета»]&lt;/ref&gt;. У жніўні 2026 года вярнуўся ў «[[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]»&lt;ref&gt;[https://vk.ru/minskbasket?w=wall-55125092_29796 С возвращением, Вадим!]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://betnews.by/vadim-stubeda-ne-budet-odnoklubnikom-davida-mukete-czentrovoj-vozvrashhaetsya-v-minsk/ ВАДИМ СТУБЕДА НЕ БУДЕТ ОДНОКЛУБНИКОМ ДАВИДА МУКЕТЕ: ЦЕНТРОВОЙ ВОЗВРАЩАЕТСЯ В «МИНСК»]&lt;/ref&gt;.

Выступаў за [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-16|юнацкую]] (2016), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-18|юніёрскую]] (2017—2018), [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе U-20|моладзевую]] (2019—2020) і [[Мужчынская зборная Беларусі па баскетболе|нацыянальную]] (з 2021) зборную Беларусі. 

== Кар’ера ==
* 2015—2016 — [[РДВАР (баскетбольны клуб)|РДВАР (Мінск)]]
* 2016—2017 — [[Гродна-93-ГрДУ|Прынёманне-ГрДУ (Гродна)]]
* 2017—2018 — [[Імпульс-БДУІР|Імпульс-БДУІР (Мінск)]]
* 2018—2019 — [[Цмокі-Мінск-2]]
* 2019—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск (рэзервовая каманда)]]
* 2020—2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Цмокі-Мінск]]
* 2022 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск (рэзервовая каманда)]]
* 2022—2024 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]
* 2024—2025 — Чалбаскет (Чалябінская вобласць, Расія)
* 2025—2026 — ЧБК (Чалябінская вобласць, Расія)&lt;ref&gt;[https://kursdela.biz/news/2026-05-23/chelyabinskiy-klub-chbk-vpervye-v-istorii-stal-chempionom-superligi-5602939?utm_source=yandex.by&amp;utm_medium=organic&amp;utm_campaign=yandex.by&amp;utm_referrer=yandex.by Челябинский клуб «ЧБК» впервые в истории стал чемпионом Суперлиги]&lt;/ref&gt;
* з 2026 — [[Мінск (баскетбольны клуб)|Мінск]]

== Дасягненні ==
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіён Беларусі]] (5): [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2019/2020|2019/2020]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2020/2021|2020/2021]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2022/2023|2022/2023]], [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе|Чэмпіён Расійскай Суперлігі]] (1): [[Суперліга-1 чэмпіянату Расіі па баскетболе 2025/2026|2025/2026]].
* [[Файл:Gold medal icon.svg|15px]] Уладальнік [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубка Беларусі]] (3): [[Кубак Беларусі па баскетболе 2020|2020]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2021|2021]], [[Кубак Беларусі па баскетболе 2022|2022]].

{{Зноскі}}

== Спасылкі ==
* [https://competitions.russiabasket.ru/superliga/men/player/?id=153677 Профіль на сайце РФБ]
* [https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/vadim-stubeda Профіль на сайце БК «Мінск»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231030085041/https://minskbasket.by/ru/teams/osnovnoj-sostav/vadim-stubeda |date=30 кастрычніка 2023 }}
* [https://basketball.eurobasket.com/player/Vadzim-Stubeda/401764 Профіль на сайце eurobasket.com]
{{Мужчынская баскетбольная зборная Беларусі U-20 на чэмпіянаце Еўропы 2019}}
{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Стубеда Вадзім Дзмітрыевіч}}
[[Катэгорыя:Баскетбалісты Беларусі]]
[[Катэгорыя:Ігракі РДВАР]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Гродна-93-ГрДУ»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Імпульса-БДУІР»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск-2»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Цмокі-Мінск»]]
[[Катэгорыя:Ігракі «Чалбаскета» Чалябінск]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе]]
[[Катэгорыя:Ігракі зборнай Беларусі па баскетболе U-20]]</text>
      <sha1>n57agvsc7iom0bazncg3b8idtmeilsd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Геаграфія/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753274</id>
    <revision>
      <id>5181900</id>
      <parentid>5181508</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:51:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5181900</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1250" sha1="qiy8c3va85908psrz4hny3tgxyifsmy" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Боўфалава гара|2026-08-16T09:11:17Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Вацман|2026-08-16T02:01:07Z|SimondR}}
{{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Вдзыдзэ|2026-08-14T13:49:34Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вда|2026-08-14T13:06:32Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Слупя (рака)|2026-08-14T12:58:52Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Невада-дэль-Таліма|2026-08-14T10:45:17Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Невада-дэль-Уіла|2026-08-14T10:16:46Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Вальедупар|2026-08-13T12:37:21Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Сапатока|2026-08-13T10:20:00Z|Autumndancer}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qiy8c3va85908psrz4hny3tgxyifsmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Беларусь/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>753287</id>
    <revision>
      <id>5181898</id>
      <parentid>5181506</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+2 новых</comment>
      <origin>5181898</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1853" sha1="jd8wvw4horrqi5o5g6it1a6vfzglmnd" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|Гета ў Лядах|2026-08-15T16:06:50Z|DBatura}}
{{Новы артыкул|Барысаў камень (Высокі Гарадзец)|2026-08-15T14:59:26Z|M.L.Bot}}
{{Новы артыкул|2-і Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:33:42Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|1-ы Юнацкі завулак (Мінск)|2026-08-14T16:23:28Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Юнацкая вуліца (Мінск)|2026-08-14T15:50:42Z|Андрэй 2403 Б}}
{{Новы артыкул|Бітва пад Соламі|2026-08-14T13:03:19Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Валерый Пятровіч Дзевіскіба|2026-08-14T07:20:32Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Генадзь Мікалаевіч Пятроўскі|2026-08-14T06:55:19Z|Чаховіч Уладзіслаў}}
{{Новы артыкул|Адам Іванавіч Храптовіч|2026-08-13T12:39:35Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Беларуска-панамскія адносіны|2026-08-13T12:22:16Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Беларуска-калумбійскія адносіны|2026-08-13T12:11:14Z|Autumndancer}}
{{Новы артыкул|Ксаверый Карніцкі|2026-08-13T09:47:12Z|Aliaksei Lastouski}}
{{Новы артыкул|Леан Казімір Агінскі|2026-08-13T09:26:04Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Ян Шадурскі|2026-08-13T08:41:13Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Міхал Антоні Копаць|2026-08-13T08:28:34Z|Kanstas}}
{{Новы артыкул|Юрый Насілоўскі|2026-08-12T17:26:42Z|JerzyKundrat}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jd8wvw4horrqi5o5g6it1a6vfzglmnd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таклінова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>754024</id>
    <revision>
      <id>5181923</id>
      <parentid>4856622</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:50:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181923</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7040" sha1="2guttst58zzy1bszflxbp8v8f9ph6o3" xml:space="preserve">{{НП-Беларусь
|скасаваны             = так
|статус                = вёска
|беларуская назва      = Таклінова
|вобласць              = Мінская
|раён                  = Чэрвеньскі
|сельсавет             = 
}}
'''Таклінова''' (таксама '''Такліноў''') — колішні [[фальварак]] у [[Смілавіцкая воласць|Смілавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]], на рацэ [[Слоўст]], цераз раку ад фальварка [[Людвінова (Чэрвеньскі раён)|Людвінова]]. Цяпер у межах [[Чэрвеньскі раён|Чэрвеньскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]], на месцы фальварка [[Садаводчае таварыства|садаводчыя таварыствы]].

== Гісторыя ==

=== Ранняя гісторыя ===
Фальварак утвораны ў пачатку XIX стагоддзя, уласнасць [[Вярыгі|Вярыгаў]]{{Sfn|SgKP|1892|с=279}}. Назва, верагодна, паходзіць ад імя Тэклі Станіславаўны Багінскай, жонкі першага ўладальніка фальварка Антонія Пятровічы Вярыгі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://vilejski-uezd.by/threads/smilovichskaja-volost.1350/|title=Смиловичская волость {{!}} Вилейский уезд – генеалогия и краеведение. Архивы, история семьи, происхождение рода. Генеалогия Беларуси.|website=vilejski-uezd.by|access-date=2023-12-06}}&lt;/ref&gt;.

У 1908 годзе быў 1 двор, 17 жыхароў{{Sfn|Ярмоловичъ В.|1909|с=199}}. У 1913 годзе ўласнасць Уладзіславы Каўнацкай, было 147 дзесяцін зямлі{{Sfn|Nad Świsłoczą|1914|s=99}}. У 1917 годзе было 17 жыхароў, усе [[палякі]]{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=117}}.

=== Найноўшы час ===
З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літбел ССР|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 — ліпені 1920 гадоў пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|ГУУЗ]]).

З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Праведзена [[нацыяналізацыя]] фальварка. У 1930-х гадах мела статус [[Вёска|вёскі]]. У 1937 годзе быў [[Рэпрэсіі ў БССР|рэпрэсаваны]] адзін з жыхароў вёскі, Жывіца Мамерт Антонавіч&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://base.memo.ru/person/show/2803095|title=Списки жертв — Живица Мамерт Антонович|website=base.memo.ru|access-date=2023-12-06|archive-date=7 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180406/https://base.memo.ru/person/show/2803095|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|12|279|Teklinów|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}}
* {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&amp;name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&amp;doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}}
* {{кніга|аўтар = Ярмоловичъ В. С.|частка = |загаловак = Списокъ населенныхъ мѣстъ Минской губерніи|арыгінал = |спасылка = http://elib.shpl.ru/ru/nodes/25877-yarmolovich-v-s-spisok-naselennyh-mest-minskoy-gubernii-minsk-1909|адказны = |выданне = |месца = Минскъ|выдавецтва = Изданіе Минскаго Губернскаго Статистическаго Комитета|год = 1909|том = |старонкі = |старонак = 231|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Ярмоловичъ В.}}
* {{кніга|аўтар = |частка = Spis ziemian mińskich, posiadających 100 i więcej dziesięcin ziemi|загаловак = Nad Świsłoczą : kalendarz miński informacyjny na rok 1914|арыгінал = |спасылка = https://polona.pl/preview/f2a6669f-c208-41f0-a262-d48acb2e63e3|адказны = pod redakcją W. Dworzaczka|выданне = |месца = Wilno|выдавецтва = Znicz|год = 1914|том = |старонкі = |alleseiten = 130|серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Nad Świsłoczą}} 

[[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Чэрвеньскага раёна]]</text>
      <sha1>2guttst58zzy1bszflxbp8v8f9ph6o3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сікхе</title>
    <ns>0</ns>
    <id>757921</id>
    <revision>
      <id>5181888</id>
      <parentid>4674534</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:08:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181888</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1510" sha1="3n77sqbfjytsxm9st64lx9bawlwamfs" xml:space="preserve">{{напой}}
'''Сікхе''' ({{Lang-ko|식혜}}) — карэйскі традыцыйны салодкі рысавы напой, які часта п’юць як дэсерт. Гэты рысавы напой вырабляецца з рысу і масла. Можа называцца таксама тансуль ({{Lang-ko|단술}}) або камджу ({{Lang-ko3|감주|甘酒}}). Абедзе назвы азначаюць «[[Віно|салодкае віно]]» і могуць выкарыстоўвацца таксама для называння іншага напою, слабаалкагольнага ''[[камджу]]''.
{{зноскі}}

== Спасылкі ==

* [https://web.archive.org/web/20070313053050/http://tradehelper.or.kr/catalog/ViewLargeImage.jsp?catalogId=C2004-0000012327&amp;sel= Picture]
* [http://100.naver.com/100.nhn?docid=101247 Naver Encyclopedia article, in Korean]{{Недаступная спасылка}}
* [http://www.netcooks.com/recipes/Beverages/Shikhye.-.Sweet.Rice.Nectar.html Netcooks recipe]
* [http://www.lifeinkorea.com/Food/recipes.cfm#Shikhye Lifeinkorea recipe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170224061017/http://www.lifeinkorea.com/Food/recipes.cfm#Shikhye |date=24 лютага 2017 }}
{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2024-02-03}}

[[Катэгорыя:Напоі]]
[[Катэгорыя:Карэйская кухня]]
[[Катэгорыя:Рысавыя напоі]]</text>
      <sha1>3n77sqbfjytsxm9st64lx9bawlwamfs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тайдула</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759036</id>
    <revision>
      <id>5181919</id>
      <parentid>4806846</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181919</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15536" sha1="lt9bkm4l624f4cmgrkmvp0jplrssszt" xml:space="preserve">{{ДД}}
[[Файл:Alessio-Kapkov.jpg|міні|250пкс|{{нп3|Якаў Фёдаравіч Капкоў|Я. Ф. Капкоў |ru|Капков, Яков Фёдорович}} Свяціцель Алексій ацаляе ханшу Тайдулу]]
'''Тайдула, Тайдулу, Тайтуглы-хатун''' (пам. вясной {{Датасмерці|||1361}}) — жонка [[Хан (тытул)|хана]] [[Залатая Арда|Залатой Арды]] [[Узбек-хан|Узбека]], маці яго сыноў {{нп3|Тынібек|Тынібека|ru|Тинибек}} і [[Джанібек]]а, а таксама дачкі, якая была жонкай Харунбека, сына кіраўніка [[Харэзм]]а [[Кутлуг-Цімур]]а.

== Першы шлюб ==
Тайдула стала старшай жонкай Узбек-хана пасля смерці яго жонкі Баялун у 1323 годзе, па паведамленні ў {{нп3|Сімяонаўскі летапіс|Сімяонаўскім летапісе|ru|Симеоновская летопись}}. Паводле думкі {{нп3|Раман Юльянавіч Пачакаеў|Р. Ю. Пачакаева|ru|Почекаев, Роман Юлианович}} Баялун збегла ад хана ў [[Канстанцінопаль]] да свайго бацькі імператара [[Андронік II Палеалог|Андроніка II]]. Па словах [[Ібн Батута|Ібн-Батуты]] перавага, якую аказваў ёй Узбек, была звязана з фізіялагічнай асаблівасцю: «Султан любіць яе за адну ўласцівую ёй асаблівасць, якая (складаецца) у тым, што кожную ноч ён знаходзіць яе як бы нявінніцай».

Старэйшы сын і спадчыннік Узбека Цімур памёр яшчэ пры жыцці бацькі ў 1330 годзе. Дзеці Тайдулы супернічалі за права атрымання ў спадчыну. Старэйшы сын Тайдулы Тынібек карыстаўся добразычлівасцю бацькі, яму даручаліся адказныя пасады, адной з якіх было намесніцтва ў [[Харэзм]]е. Аднак на гэтай пасадзе ён чымсьці не дагадзіў бацьку, і з 1339—1340 года манеты Залатой Арды чаканіліся з указаннем імёнаў Узбека і Джанібека, а ў дыпламатычных лістах у прывітаннях згадваліся Узбек, Тайдула і Джанібек.

== Пасля смерці Узбек-хана ==
Калі ў 1341 памёр хан Узбек, улада ў сталіцы апынулася ў руках Джанібека і Тайдулы, якая цалкам падтрымлівала малодшага сына. Нягледзячы на гэта, вярхушка арды не пайшла на парушэнне законаў і абвясціла ханам Тынібека, які быў у Харэзме. Аднак, яшчэ да прыбыцця Тынібека ў [[Новы Сарай|Сарай]] Джанібек і Тайдула змаглі забіць магчымага канкурэнта — Хызрбека, сына Узбека ад іншай жонкі. Забойства Хызрбека выклікала ў Тынібека жаданне пакараць Джанібека, але той з дапамогай маці сабраў дастатковую колькасць прыхільнікаў. У выніку міжусобнай барацьбы Тынібек загінуў пры невыразных абставінах, і з [[1342|1342 года]] ханам стаў Джанібек. Тайдула пры гэтым атрымала ў якасці падарункаў ад малодшага сына істотныя крыніцы даходаў, у прыватнасці, ёй была перададзена [[Тула]], якой кіравалі яе [[баскак]]і, і частка гандлёвых збораў у [[Азоў|Азове]].

Джанібек і яго маці вялі складаную палітыку ў дачыненні да рускага духавенства. Джанібек насуперак мангольскім звычаям абклаў царкву некаторымі падаткамі. Верагодна, у якасці кампенсацыі Тайдула ў 1347 г. выдала [[Круціцкая епархія|Сарайскаму епіскапу]] Іаану грамату, у якой пацвярджалася незалежнасць царкоўнага суда ад княжацкага.

У [[1357]] годзе хан Джанібек, які вярнуўся пасля заваявання [[Азербайджан]]а, сур’ёзна захварэў. Сучасныя даследчыкі лічаць, што Тайдула выклікала для яго лячэння мітрапаліта [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Алексія]], які славіўся мастацтвам лячэння, але не змог вылечыць хана. Тайдула пры гэтым выкарыстала як падставу для выкліку сваю хваробу, бо не магла дапусціць выдавання звестак пра хваробу самога хана. У рускіх крыніцах на падставе яе паслання паведамляецца, што Аляксій ездзіў для лячэння вочнай хваробы ханшы і вылечыў яе. У памяць аб цудоўным вылячэнні ад слепаты Тайдулы мітрапаліт Алексій у [[1365|1365 годзе]] заснаваў у [[Маскоўскі Крэмль|Маскоўскім Крамлі]] [[Чудаў манастыр]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/51257.html|title=Чудов монастырь // Официальный сайт Московского Патриархата «Русская Православная Церковь» (www.patriarchia.ru) 30.09.2005.; из книги ''Низовский А. Ю.'' Самые знаменитые монастыри и храмы России|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223142/http://www.patriarchia.ru/db/text/51257.html|archive-date=2013-10-04|access-date=2011-04-27|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

У 1357 годзе пасля смерці Джанібека да ўлады прыйшоў яго сын і, адпаведна, унук Тайдулы — {{нп3|Бердзібек||ru|Бердибек}}, пры ім, як і пры яго бацьку, Тайдула ўдзельнічала ў кіраванні дзяржавай. Вядома, што яна разбірала судовы пазоў паміж залатаардынскамі купцамі і [[Венецыянская рэспубліка|венецыянцамі]], якія абрабавалі і захапілі ў палон гэтых купцоў.

Бердзібек быў зрынуты і забіты ў выніку перавароту, здзейсненага ў 1359 годзе {{нп3|Кульпа|Кульпай|ru|Кульпа}} (Кульнай). Тайдула ўступіла з ім у барацьбу за ўладу. Р. Ю. Пачакаеў паведамляе, што ў пошуках годнай кандыдатуры хана яна спачатку разглядала кандыдатуру [[Шыбаніды|шыбаніда]] {{нп3|Хізр-хан|Хызра|ru|Хизр-хан}}, але затым схілілася да {{нп3|Наўруз-хан|Мухамада Наўрузбека|ru|Науруз-хан}}.

== Паўторны шлюб ==
У 1360 годзе Тайдула пайшла на актыўныя дзеянні, каб вярнуць сабе былую ўладу. Кульпа быў скінуты і забіты разам з сынамі. Тайдула ўступіла ў шлюб з Наўрузам, каб падмацаваць правы свайго стаўленіка на пасад Залатой Арды. Аднак іх сумеснае кіраванне працягвалася нядоўга. Хызр змог знайсці падтрымку сярод сталічнай шляхты. У тым жа 1360 годзе ён напаў на сталіцу, выкарыстоўваючы дапамогу сваіх прыхільнікаў у горадзе. У выніку перавароту Наўруз і Тайдула былі забітыя.

{{Cquote|Toe же весны приде на царство Волжьское некыи царь со въстока Заядьскы, именем Хидырь, прида взял Ордоу и царя Навроуса оубил и царицю Таидулу, а князи ординьскых Муалбоузиноу чадь множьство оубил, а сам седе на царство.|аўтар=[[Рагожскі летапісец]]&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://info.charm.ru/library/1983-Grigoriev.htm |title=''Григорьев А. П.'' Золотоордынские ханы 60−70-х годов XIV в.: хронология правлений // Сборник «Историография и источниковедение стран Азии и Африки» — {{Л.}}, 1983. — Вып. VII. |accessdate=2011-04-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120518233256/http://info.charm.ru/library/1983-Grigoriev.htm |archivedate=2012-05-18 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;}}

== Дакументальныя сведчанні ==
Ад яе захаваліся ў рускім перакладзе тры [[Ярлык (грамата)|ярлыкі]]: праязная грамата Сарайскаму біскупу Іаану, дараваная грамата [[Кіеўская мітраполія|мітрапаліту]] [[Феагност (мітрапаліт кіеўскі)|Феагносту]] і праязная грамата Мітрапаліту [[Аляксей (мітрапаліт Кіеўскі)|Аляксію]].

За вылячэнне Тайдулы хан Джанібек падарыў Мітрапаліту Аляксею [[Персцень (упрыгажэнне)|пярсцёнак]], які захоўваўся ў Маскоўскай [[Рызніца|патрыяршай рызніцы]]. Гісторык [[Мікалай Міхайлавіч Карамзін]], захапіўшыся сугучным імем Тайдулы з [[Тула]]й, грунтуючыся на тым, што на працягу 18 гадоў зямлі, дзе размешчана Тула, кіравалася [[баскак]]амі і належалі ханшы (прыкладна да 1340), прыпісаў ёй назву горада, услед за гісторыкам — [[Мікалай Аляксеевіч Палявы]] паўтарыў тое ж несправядлівае меркаванне&lt;ref&gt;Историческое обозрение Тульской губернии. М. Тип. В. Готье. 1850. Примечание № 68. Стр. 122—123. № 72. стр. 126.
&lt;/ref&gt;.

== Вобраз у кінематографе ==
У фільме [[Андрэй Аляксандравіч Прошкін|Андрэя Прошкіна]] «[[Арда (фільм)|Арда]]», у аснову якога лёг сюжэт вылячэння ад слепаты, ролю Тайдулы выканала [[Роза Вакільеўна Хайруліна|Роза Хайруліна]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://tataram.ru/news/archive/article-2897-1/|title=Роза Хайруллина в роли ханшы Тайдулы {{!}} Tataram.ru|website=tataram.ru|access-date=2022-03-26}}&lt;/ref&gt;.
{{зноскі}}

== Літаратура ==

* {{кніга|спасылка=|аўтар=[[Барыс Дзмітрыевіч Грэкаў|Греков Б. Д.]], [[Аляксандр Юр’евіч Якубоўскі|Якубовский А. Ю.]]|загаловак=Золотая Орда и её падение|год=1950|месца={{М.}}, {{Л.}}|выдавецтва=Издательство АН СССР}}
* {{артыкул|спасылка=http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Zolotoord/XIV/Venec_dok-ty/frametext10.htm|аўтар=Григорьев А. П., Григорьев В. П.|загаловак=Платежная ведомость Тайдулы (1359 г.)|год=1997|месца=СПб.|выданне=Вестник Санкт-Петербургского университета|выпуск=3, сер. 2|старонкі=18—27}}
* {{артыкул|аўтар=Кривцов Д. Ю.|загаловак=Дар Ханши Тайдулы митрополиту Алексею: реальность или легенда?|год=2005|выданне=[[Древняя Русь. Вопросы медиевистики]]|нумар=3 (21)}}
* {{артыкул|спасылка=http://krotov.info/history/14/2/kriv2002.html|аўтар=Кривцов Д. Ю.|загаловак=Рассказ о поездке митрополита Алексея в Золотую Орду в литературных источниках и историографии|год=2002|выданне=Мир истории|нумар=5|archive-date=21 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231121113604/http://krotov.info/history/14/2/kriv2002.html}}
* {{кніга|спасылка=http://www.eurasiabooks.ru/index.php/books-index/47-prodygy/122-poshekaev.html|аўтар=Почекаев Р. Ю.|загаловак=Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды|год=2010|месца=СПб.|выдавецтва=ЕВРАЗИЯ|старонак=408|isbn=978-5-91852-010-9|тыраж=1000|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170531164943/http://www.eurasiabooks.ru/index.php/books-index/47-prodygy/122-poshekaev.html|archivedate=31 мая 2017}}
* {{кніга|аўтар=Почекаев Р. Ю., [[Ірына Мікалаеўна Пачакаева|Почекаева И. Н.]]|загаловак=Властительницы Евразии: История и мифы о правительницах тюрко-монгольских государств XIII−XIX вв.|адказны=Р. Ю. Почекаев, И. Н. Почекаева|год=2012|месца=СПб.|выдавецтва=ЕВРАЗИЯ|старонкі=186−202|старонак=384|серыя=CLIO|isbn=978-5-91852-056-7|тыраж=1000}} (в пер.)
* {{кніга|аўтар=Селезнёв Ю. В.|загаловак=Элита Золотой Орды|год=2009|месца=Казань|выдавецтва=Издательство «Фэн» АН РТ|старонак=232}}
{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]]
[[Катэгорыя:Залатая Арда]]</text>
      <sha1>lt9bkm4l624f4cmgrkmvp0jplrssszt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Матырка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>760812</id>
    <revision>
      <id>5181859</id>
      <parentid>5170008</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:50:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4375" sha1="qk4ajnnoous5awisss2zj7ixfta2rzg" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Сяргей Матырка''' (нар. [[18 сакавіка]] [[1985]], в. [[Слабодка (Лепельскі сельсавет)|Слабодка]], [[Лепельскі раён]]) — беларускі {{перакладчык|Беларусі|XXI стагоддзя|з нямецкай мовы}}, рэдактар.

== Біяграфія ==
Скончыў у 2008 годзе [[гісторыка-філалагічны факультэт Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта]] па спецыяльнасці «Нямецкая і англійскія мовы», вывучаў [[нямецкая літаратура|нямецкую]] і [[Швейцарская літаратура|швейцарскую літаратуры]] ў магістратуры і аспірантуры&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/matyrka.html|title=Сяргей Матырка|website=Беларускі ПЭН|date=2016-05-16|access-date=2024-03-09|archive-date=9 сакавіка 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240309114107/https://penbelarus.org/matyrka.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць ==
Мае пару перакладных апавяданняў у часопісе «[[Макулатура (часопіс)|Макулатура]]», пераклаў на беларускую мову асобныя творы [[Ніл Гейман|Ніла Геймана]], [[Янаш (пісьменнік)|Янаша]] (Горста Экерта), [[Фрэнсіс Скот Фіцджэральд|Фрэнсіса Скота Фіцджэральда]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://audio.penbelarus.org/creation/ervin-mozer-tygr-vyhvalyaka/|title=Сяргей Матырка – Аўтар|website=Аўдыятэка|access-date=2024-03-09}}&lt;/ref&gt;.

Першы значны мастацкі пераклад з нямецкай мовы — «Дзівосныя гісторыі на дабранач» {{нп5|Эрвін Мозэр|Эрвіна Мозэра|uk|Ервін Мозер}} ([[Янушкевіч (выдавецтва)|Янушкевіч]], 2019)&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://knihi.by/en/mozer-ervin-dzivosnyja-historyi-na-dabranac |title=Дзівосныя гісторыі на дабранач / Эрвін Мозэр; пераклад з нямецкай Сяргея Матыркі. — Мінск : А. М. Янушкевіч, 2021. — 240 с. |access-date=12 жніўня 2025 |archive-date=11 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251211184108/https://knihi.by/en/mozer-ervin-dzivosnyja-historyi-na-dabranac |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.

Пераклаў на беларускую мову раман «[[Крабат. Легенда Чорнага млына]]» [[Отфрыд Пройслер|Отфрыда Пройслера]] (Янушкевіч, 2021), «[[На Заходнім фронце без перамен]]» [[Эрых Марыя Рэмарк|Эрыха Марыі Рэмарк]] (Папуры, 2025).

== Узнагароды ==
Лаўрэат [[Прэмія імя Карласа Шэрмана|прэміі імя Карласа Шэрмана]]:

* 2020: Пераклад дзіцячай кнігі — за пераклад кнігі Эрвіна Мозэра «Дзівосныя гісторыі на дабранач».
* 2022: за пераклад рамана «Крабат. Легенда Чорнага млына» Отфрыда Пройслера за «глыбокае прачытанне складанай казкі і майстэрскае захаванне міфалагічных элементаў»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/331395|title=Назвалі лаўрэатаў прэміі «Дэбют» і прэміі Карласа Шэрмана|website=Наша Ніва|date=2023-12-02|access-date=2024-03-09}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Матырка Сяргей}}
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з англійскай мовы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі на беларускую мову]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі з нямецкай мовы]]</text>
      <sha1>qk4ajnnoous5awisss2zj7ixfta2rzg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таксафон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>763188</id>
    <revision>
      <id>5181927</id>
      <parentid>4710812</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:52:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181927</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2723" sha1="trtg3g9qychw2kfeg6j9mlz13mi0qc3" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}
'''Таксафо́н'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''тэлефон-аўтамат'''{{sfn|БелЭн|2002}} — [[тэлефонны апарат]] агульнага карыстання, з дапамогай якога злучэнне з выклікаемым абанентам адбываецца пасля аплаты.
[[Файл:Taksophon.jpeg|thumb|Таксафон АМТ-47, [[СССР]]]]
[[Файл:JetonKZ.jpg|thumb|Тэлефонны жэтон. [[Казахстан]]]]
[[Файл:TWK (1).jpg|thumb|Тэлефонныя карткі для аплаты]]

Адрозніваюць таксафоны мясцовай, міжгароднай і міжнароднай сувязі. У [[СССР]] выкарыстоўваліся толькі таксафоны мясцовай і міжгароднай сувязі{{sfn|ВСЭ|1976}}. Аплата злучэння ў таксафонах магчыма ажыццяўляць з дапамогай [[Манета|манет]], адмысловых жэтонаў, адмысловых тэлефонных картак, а таксама [[Банкаўская картка|банкаўскіх картак]].

Некаторыя сучасныя таксафоны таксама маюць дадатковыя функцыі, напрыклад адпраўкі [[Электронная пошта|электроннай пошты]], [[SMS]].

== Зноскі ==
{{reflist}}

== Літаратура ==
* {{крыніцы/БелЭн|15|Таксафо́н, тэлефон-аўтамат||394}}
* Тэлефон-аўтамат; Таксафо́н / {{крыніцы/ТСБМ|5-1|575; 464}}
* {{ВСЭ3|Таксофо́н, телефон-афтомат, монетный телефонн6ый аппарат|том=25|старонкі=221, 401|аўтар=И. М. Губренко, И. 3. Иоффе}}
* {{Крыніцы/БПЭ|Таксофо́н|519}}

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:Pay phones}}
* [https://www.sb.by/articles/o-chem-zvonit-taksofon.html Назад в прошлое. Попробовали позвонить по таксофону и узнали, востребован ли этот телефонный аппарат]{{ref-ru}} // [[СБ. Беларусь сегодня]]
* [https://beltelecom.by/private/telephony/taksofonnaya-svyaz Таксофонная связь] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240410033920/https://beltelecom.by/private/telephony/taksofonnaya-svyaz |date=10 красавіка 2024 }}{{ref-ru}} // [[Белтэлекам]]

{{Бібліяінфармацыя}}
[[Катэгорыя:Тэлефонная сувязь]]</text>
      <sha1>trtg3g9qychw2kfeg6j9mlz13mi0qc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партал:Спорт/Новыя артыкулы</title>
    <ns>100</ns>
    <id>763680</id>
    <revision>
      <id>5181902</id>
      <parentid>5176673</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NirvanaBot</username>
        <id>40832</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>+1 новых</comment>
      <origin>5181902</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1438" sha1="l4sryeifhjo2c05pq6yfvsrzzt71tzh" xml:space="preserve">{{Новы артыкул|California Games|2026-08-15T23:36:19Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Аляксандр Сталіевіч Партноў|2026-08-05T20:21:27Z|Rabbi Mendl}}
{{Новы артыкул|2032 год у гісторыі спорту|2026-08-05T12:00:47Z|Emilia Noah}}
{{Новы артыкул|Франка Барэзі|2026-07-31T18:03:30Z|JerzyKundrat}}
{{Новы артыкул|Пасляматчавыя пенальці|2026-07-26T16:55:36Z|~2026-41609-83}}
{{Новы артыкул|Амкар|2026-07-23T12:21:11Z|DzBar}}
{{Новы артыкул|Армат (футбольны клуб)|2026-07-18T07:20:32Z|Саша Крись}}
{{Новы артыкул|Колас (футбольны клуб, Барвінкава)|2026-07-17T16:21:57Z|Саша Крись}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын 2027|2026-07-16T13:33:56Z|~2026-40184-13}}
{{Новы артыкул|Чэмпіянат свету па футболе сярод жанчын|2026-07-11T17:38:30Z|Sjdjjdjsjsjsj}}
{{Новы артыкул|Гран-Пры (аўтагонкі)|2026-07-09T14:06:27Z|Monarchist1636}}
{{Новы артыкул|Сезон 2025/2026 «Імпульс-БДУІР»|2026-07-09T10:20:37Z|Slavazai1973}}
&lt;noinclude&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>l4sryeifhjo2c05pq6yfvsrzzt71tzh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2023/2024 «Рубона»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>765537</id>
    <revision>
      <id>5182183</id>
      <parentid>5038106</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <comment>/* Склад каманды */</comment>
      <origin>5182183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5828" sha1="soh1j8l27vj9p3sf8kuib542phkc410" xml:space="preserve">У сезоне 2023/2024 баскетбольны клуб «[[Рубон (баскетбольны клуб)|Рубон]]» з горада [[Віцебск]] прымаў удзел:
* [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2023/2024|2023/2024]] ('''4 месца'''),
* [[Кубак Беларусі па баскетболе|Кубак Беларусі]] [[Кубак Беларусі па баскетболе 2023|2023]] ('''4 месца''').

== Склад каманды ==
'''У чэмпіянаце Беларусі'''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі
|-
| 77 || {{Сцяг Расіі}} [[Альберт Раманавіч Жалязняк|Альберт Жалязняк]] || 2000 || 38 || 6,5 ||
|-
| 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Вячаслававіч Ясевіч|Аляксандр Ясевіч]] || 2001 || 37 || 8,3 ||
|-
| 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Аляксандравіч Пішчэйка|Руслан Пішчэйка]] || 1998 || 36 || 13,0 ||
|-
| 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ілля Аляксандравіч Кустарнікаў|Ілля Кустарнікаў]] || 2004 || 34 || 5,7 ||
|-
| 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Марсэль Сасунавіч Аўсепян|Марсэль Аўсепян]] || 1990 || 33 || 9,9 ||
|-
| 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Андрэевіч Сацук|Канстанцін Сацук]] || 2000 || 33 || 8,5 ||
|-
| 24 || {{Сцяг Расіі}} [[Аляксей Ігаравіч Авілаў|Аляксей Авілаў]] || 2001 || 33 || 7,5 ||
|-
| 41 || {{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]]|| 2006 || 32 || 5,3 ||
|-
| 55 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Валер’евіч Шустаў|Максім Шустаў]] || 1986 || 28 || 15,3 ||
|-
| 34 || {{Сцяг Беларусі}} [[Мікіта Андрэевіч Барадзін|Мікіта Барадзін]] || 2002 || 21 || 2,8 ||
|-
| 5 || {{Сцяг Беларусі}} [[Яўген Аляксандравіч Смірноў (баскетбаліст)|Яўген Смірноў]] || 1995 || 15 || 1,9 ||
|-
| 14 || {{Сцяг Беларусі}} [[Віктар Сасунавіч Аўсепян|Віктар Аўсепян]] || 1991 || 13 || 9,8 ||
|-
| 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Валер’евіч Ханцэвіч|Максім Ханцэвіч]] || 2006 || 13 || 2,9 ||
|-
| 10 || {{Сцяг Расіі}} [[Даніл Ігаравіч Дзякаў| Даніл Дзякаў]] || 2000 || 11 || 10,2 || Прыйшоў у каманду падчас сезона
|}
'''У Кубку Беларусі'''
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align:center&quot;
|-
! Нумар !! Баскетбаліст !! Год нараджэння !! Гульні !! Ачкі (сярэдні паказчык) !! Заўвагі
|-
| 9 || {{Сцяг Беларусі}} [[Аляксандр Вячаслававіч Ясевіч|Аляксандр Ясевіч]] || 2001 || 2 || 12,0 ||
|-
| 21 || {{Сцяг Беларусі}} [[Марсэль Сасунавіч Аўсепян|Марсэль Аўсепян]] || 1990 || 2 || 10,5 ||
|-
| 24 || {{Сцяг Расіі}} [[Аляксей Ігаравіч Авілаў|Аляксей Авілаў]] || 2001 || 2 || 10,0 ||
|-
| 11 || {{Сцяг Беларусі}} [[Канстанцін Андрэевіч Сацук|Канстанцін Сацук]] || 2000 || 2 || 9,0 ||
|-
| 1 || {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Аляксандравіч Пішчэйка|Руслан Пішчэйка]] || 1998 || 2 || 6,0 ||
|-
| 77 || {{Сцяг Расіі}} [[Альберт Раманавіч Жалязняк|Альберт Жалязняк]] || 2000 || 2 || 4,5 ||
|-
| 15 || {{Сцяг Беларусі}} [[Ілля Аляксандравіч Кустарнікаў|Ілля Кустарнікаў]] || 2004 || 2 || 3,5 ||
|-
| 41 || {{Сцяг Беларусі}} [[Давід-Масэнгэ Андруевіч Мукетэ|Давід-Масэнгэ Мукетэ]]|| 2006 || 2 || 3,5 ||
|-
| 5 || {{Сцяг Беларусі}} [[Яўген Аляксандравіч Смірноў (баскетбаліст)|Яўген Смірноў]] || 1995 || 2 || 3,0 ||
|-
| 23 || {{Сцяг Беларусі}} [[Максім Валер’евіч Ханцэвіч|Максім Ханцэвіч]] || 2006 || 1 || 0,0 ||
|}

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг Беларусі}} [[Руслан Леанідавіч Байдакоў|Руслан Байдакоў]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг Беларусі}} [[Сяргей Махонь]] (старшы трэнер)
* {{Сцяг Беларусі}} [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Рыбакоў|Дзмітрый Рыбакоў]]

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2022/2023 «Рубона»]]
* [[Сезон 2024/2025 «Рубона»]]

== Спасылкі ==
* [https://basketball.eurobasket.com/team/Rubon-Vitebsk-OBK-Voktsor/2098?Page=1&amp;Year=2023-2024 Профіль на сайце eurobasket.com]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Сезоны «Рубона» Віцебск|2023/2024]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2023/2024|Рубон]]
[[Катэгорыя:2023 год у Віцебску]]
[[Катэгорыя:2024 год у Віцебску]]</text>
      <sha1>soh1j8l27vj9p3sf8kuib542phkc410</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Карэлія (значэнні)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>770971</id>
    <revision>
      <id>5181885</id>
      <parentid>4818453</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:58:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5181885</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1074" sha1="9wbqflvc7hyimy6l7raejz4ptbi22cl" xml:space="preserve">* [[Карэлія (гістарычная вобласць)|Карэлія]] — гістарычная вобласць
* [[Карэлія (гістарычная правінцыя)|Карэлія]] — гістарычная правінцыя
* [[Карэлія|Рэспубліка Карэлія]] — суб’ект Расійскай Федэрацыі
* [[Паўднёвая Карэлія]] — рэгіён Фінляндыі
* [[Паўночная Карэлія]] — рэгіён Фінляндыі
* [[Усходняя Карэлія]] — гістарычны рэгіён
* [[Карэла-Фінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]
* {{Не перакладзена 3|Карэлія (сюіта)|Карэлія|ru|Карелия (сюита)}} — сюіта [[Ян Сібеліус|Яна Сібеліуса]]
* {{Не перакладзена 3|Karelia|Karelia|4=Karelia (band)}}— французкі метал-гурт, які існаваў у 2000—2013 гадах

{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>9wbqflvc7hyimy6l7raejz4ptbi22cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Высокі бландзін у чорным чаравіку</title>
    <ns>0</ns>
    <id>772712</id>
    <revision>
      <id>5182084</id>
      <parentid>4835112</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>StarDeg</username>
        <id>16311</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крыніцы */</comment>
      <origin>5182084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7570" sha1="qcsxbe9xhnutup831dadvoa3lfnvku5" xml:space="preserve">{{Фільм}}
'''«Высокі бландзін у чорным чаравіку»'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|13}} — артыкул П'ер Рышар&lt;/ref&gt; ({{lang-fr|Le Grand Blond avec une chaussure noire}}) — французская шпіёнская кінакамедыя 1972 года. Першы фільм, у якім з’яўляецца Франсуа Перэн — няўдачлівы прастадушны няўклюда, які ўвесь час трапляе ў небяспечныя і камічныя сітуацыі, але ў канчатковым выніку выходзіць сухім з вады. Праз два гады выйшла працяг — фільм «[[Вяртанне высокага бландзіна]]».

== Сюжэт ==
У нетрах французскай контрразведкі спее змова, арганізаваная супраць палкоўніка Тулуза яго намеснікам Бернарам Міланам, якія імкнуцца заняць яго месца. Па заданні Мілана агент даставіў у ЗША гераін, паказальна даў сябе арыштаваць і дапытаць на дэтэктары хлусні, паказаўшы, што гераін быў дастаўлены ў ЗША па заданні французскай контрразведкі. Скандал аказаўся настолькі гучным, што Луі Тулуз вымушаны тэрмінова вярнуцца з адпачынку і разабрацца ў тым, што адбываецца.

Допыт Мілана нічога не дае — той першапачаткова адкідае нават саму магчымасць падобных дзеянняў са свайго боку, а пра фатаграфію, на якой ён паказаны разам са сваім агентам, кажа, што гэта фотамантаж. Пасля гэтага палкоўнік Тулуз, які выпадкова знайшоў у сябе дома некалькі «жучкоў», запрашае да сябе ў госці свайго памочніка Пераша, якому знарочыста гучна, каб пачулі падслухоўваючыя, даручае сустрэць на наступны дзень, у 9:30 у аэрапорце Арлі спецыяльнага суперагента, які дапаможа ім разабрацца з Міланам.

Аднак ніякага агента насамрэч не існуе — гэта «пастка для дурня»: Перашу даручана выбраць любога чалавека з натоўпу, якога людзі Мілана, якія будуць сачыць за Перашам, павінны будуць прыняць за суперагента, што і адбылося. Выбар яго падае на сціплага скрыпача Франсуа Перэна, які вяртаўся з канцэрта ў Мюнхене, прычым безуважлівы скрыпач прыцягнуў яго ўвагу тым, што быў абуты ў розныя чаравікі. Пераш спачатку вітаецца з ім, але потым, як бы пазнаўшыся, просіць прабачэння і сыходзіць. Людзі Мілана, для якіх і быў дадзены гэты спектакль, назіраючы за сустрэчай здалёк, расцэньваюць кантакт як перадачу інструкцый «суперагенту» і пачынаюць сачыць за Перэнам. Яны таемна абсталююць яго дом падслухоўваюць, чакаючы, калі ён выйдзе на сувязь з Тулузам. Па ходзе назіранняў за Перэнам яны выяўляюць вялікую колькасць дзівацтваў (розныя чаравікі, адмова ад візіту да дантыста, незразумелыя паводзіны) і яшчэ мацней пераконваюцца ў тым, што Франсуа — сапраўдны суперагент, які мае ў дадатак выдатнае прыкрыццё (сціплае жыццё без асаблівых падзей), ды яшчэ і які быў у ЗША.

З дапамогай прыгожай супрацоўніцы Крысцін (праінструктаванай, што Перэн — «суперагент») агенты Мілана завабліваюць яго ў дом, дзе назіраюць за імі праз відэакамеры. Аднак Крысцін не толькі не змагла нічога ад яго даведацца (бо даведвацца не было чаго), але яшчэ і закахалася ў яго, ён апынуўся цудоўным палюбоўнікам (пра што яна не прапускае заўважыць у размове з начальствам). Перэн, сам таго не падазраючы, пазбягае ўсіх небяспечных пастак, расстаўленых Міланам, — з дапамогай прыстаўленых таемна засцерагаць яго людзей Тулуза, якіх ён таксама не заўважае. Спыняючы ўсе спробы Мілана разабрацца ў тым, што адбываецца, Тулуз усё ж адчувае, што Мілан можа западозрыць нядобрае (пра тое, што Франсуа, хутчэй за ўсё, не агент, сказала Крысцін), таму Тулуз зноў знарок гучна кажа аб тым, што «скрыпач працу выканаў» і ў гэты ж дзень «зробіць нам даклад».

Разумеючы, што справа ідзе да развязкі, Тулуз загадвае зняць ахову з Бландзіна, аднак яго памочнік Пераш, які сур’ёзна баіцца за жыццё Бландзіна, узмацняе ахову Франсуа. Усё заканчваецца перастрэлкай у кватэры Перэна, у выніку якой замест Бландзіна гінуць не толькі людзі Тулуза і Мілана, але і сам Мілан. Сябар Перэна, Марыс Лефеўр, які стаў выпадковым сведкам забойстваў, перажывае псіхічнае засмучэнне, а Перэн замест Мюнхена ляціць у Рыа-дэ-Жанейра, вязучы з сабой Крысцін. Тулуз, назіраючы за Бландынам на экране, кажа Перрашу, што з Бландынам трэба будзе звязацца пасля яго вяртання з Рыа, бо «гэты хлопец нядрэнна выкручваецца».
Фільм заканчваецца павучальнай цытатай з Крымінальнага кодэкса Францыі: «Кожны чалавек мае права на неўмяшанне ў яго асабістае жыццё».
== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>qcsxbe9xhnutup831dadvoa3lfnvku5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калавур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>777753</id>
    <revision>
      <id>5182045</id>
      <parentid>5087617</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:31:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Вядомыя асобы */</comment>
      <origin>5182045</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3857" sha1="4beqrj6hbk6dglu26fgu4rj42l56ukw" xml:space="preserve">'''Калáвур''', '''Калáур'''&lt;ref name=&quot;Бірыла&quot;&gt;{{крыніцы/Бірыла. Беларуская антрапанімія. 1969||старонкі=171}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://www.academia.edu/57209952/|аўтар=Вярэніч В. Л.|загаловак=Палескі архіў|год=2009|выдавецтва=Выдавец ІП Вараксін|старонкі=44|isbn=978-985-6929-35-2}}&lt;/ref&gt; — беларускае прозвішча, абодва варыянты напісання сустракаюцца на Беларусі з XVI стагоддзя&lt;ref&gt;{{кніга|спасылка=https://pbc.biaman.pl/dlibra/show-content/publication/edition/1286?id=1286|аўтар=|загаловак=Ревизия пущ и переходов звериных в бывшем Великом Княжестве Литовском с присовокуплением грамот и привилегий на входы в пущи и на земли, составленная Старостою Мстибоговским Григорием Богдановичем Воловичем в 1559 году с прибавлением другой актовой книги, содержащей в себе привилегии, данные дворянам и священникам Пинскаго повета, составленной в 1554 году|год=1867|месца=Вильна|выдавецтва=Типография Губернского правления|старонкі=72|старонак=382|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210428020438/https://books.google.cz/books?id=WQxhAAAAcAAJ&amp;pg=PP5&amp;source=gbs_selected_pages&amp;cad=2#v=onepage&amp;q&amp;f=true|archivedate=2021-04-28}}&lt;/ref&gt;.

* [[Калавуры]] — шляхецкі род гербу «[[Астоя (герб)|Астоя]]», з пінскіх баяр, вядомы з пачатку XVI ст.
* [[Каравул|Калаур]] — замак XV ст. у нізоўях Днястра.

== Вядомыя асобы ==

* [[Фёдар Ленкавіч Калавур]] (каля 1475 — пасля 1567) — пінскі баярын.
* [[Пётр Казіміравіч Калавур]] (1799—1896) — дзяржаўны службовец, суддзя Пінскага павятовага суда, дэпутат дваранства Мінскай губерні.
* [[Сямён Калавур]] (1839—1882) — удзельнік паўстання 1863—1864 гадоў, капітан паўстанцкіх войскаў, інжынер-прадпрымальнік.
* [[Васіль Андрэевіч Калавур]] (1843—1919) — усходазнавец і археолаг, даследчык Сярэдняй Азіі.
* {{нп5|Яанна Героўская-Калаур||pl|Joanna Gierowska-Kałłaur}} (нар. 1956) — польскі гісторык.
* [[Мікалай Антановіч Калавур]] (нар. 1957) — беларускі матэматык і педагог.
* [[Павел Уладзіміравіч Калаур]] (Калавур; нар. 1962) — беларускі банкір, старшыня праўлення Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь.
* [[Алена Георгіеўна Калаур]] — беларуская спецыялістка ў галіне медыцынскіх навук, выкладчыца.
* [[Аляксандра Мікалаеўна Калаур]] — беларуская спецыялістка ў галіне макраэканомікі.
* [[Міхаіл Рыгоравіч Калаур]] — беларускі спецыяліст у галіне заатэхніі.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{спіс цёзак2|Беларускія}}</text>
      <sha1>4beqrj6hbk6dglu26fgu4rj42l56ukw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Mickie-Mickie</title>
    <ns>3</ns>
    <id>780918</id>
    <revision>
      <id>5182005</id>
      <parentid>5178051</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T01:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MediaWiki message delivery</username>
        <id>38732</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wikipedia translation of the week: 2026-34 */ новы падраздзел</comment>
      <origin>5182005</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162576" sha1="h76dtowh2ujjf1eg1l86keyhf0891p5" xml:space="preserve">== Wikipedia translation of the week: 2025-04 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:2010 Nagorno-Karabakh clashes]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:it:Scontri del Nagorno Karabakh del 2010]])&amp;#32;([[:tr:2010 Dağlık Karabağ çatışmaları]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''2010 Nahorno karabakh war''' were a series of exchanges of gunfire that took place on February 18 on the line of contact dividing Azerbaijani and the Karabakh Armenian military forces. Azerbaijan accused the Armenian forces of firing on the Azerbaijani positions near Tap Qaraqoyunlu, Qızıloba, Qapanlı, Yusifcanlı and Cavahirli villages, as well as in uplands of Agdam Rayon with small arms fire including snipers. As a result, three Azerbaijani soldiers were killed and one wounded. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 20 студзеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28099770 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-05 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Jinnah's birthday]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Yorkstatue.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Jinnah's Birthday''', officially Quaid-e-Azam Day and sometimes known as Quaid Day, is a public holiday in Pakistan observed annually on 25 December to celebrate the birthday of the founder of Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, known as Quaid-i-Azam (&quot;Great Leader&quot;). A major holiday, commemorations for Jinnah began during his lifetime in 1942, and have continued ever since. The event is primarily observed by the government and the citizens of the country where the national flag is hoisted at major architectural structures such as private and public buildings, particularly at the top of Quaid-e-Azam House in Karachi. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:30, 27 студзеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28156501 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-06 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:French conquest of Corsica]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Bataille de Ponte Novu.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''French conquest of Corsica''' was a successful expedition by French forces of the Kingdom of France under Comte de Vaux, against Corsican forces under Pasquale Paoli of the Corsican Republic. The expedition was launched in May 1768, in the aftermath of the Seven Years' War. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:20, 3 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28200320 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-07 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Assassination of Spencer Perceval]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:PercevalShooting.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
On 11 May 1812, at about 5:15 pm, Spencer Perceval, the prime minister of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, was shot dead in the lobby of the House of Commons by John Bellingham, a Liverpool merchant with a grievance against the government. Bellingham was detained; four days after the murder, he was tried, convicted and sentenced to death. He was hanged at Newgate Prison on 18 May, one week after the assassination and one month before the start of the War of 1812. Perceval remains the sole British prime minister to have been assassinated. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 10 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28200320 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-08 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:2010 Malagasy constitutional referendum]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A constitutional referendum was held in Madagascar on 17 November 2010, in which voters approved a proposal for the state's fourth Constitution. The Malagasy people were asked to answer &quot;Yes&quot; or &quot;No&quot; to the proposed new constitution, which was considered to help consolidate Andry Rajoelina's grip on power. At the time of the referendum, Rajoelina headed the governing Highest Transitional Authority (HAT), an interim junta established following the military-backed coup d'état against then President Marc Ravalomanana in March 2009. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 17 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28245290 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-09 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Cooler Heads Coalition]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:de:Cooler Heads Coalition]])&amp;#32;([[:fr:Cooler Heads Coalition]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Cooler Heads Coalition''' is a politically conservative &quot;informal and ad-hoc group&quot; in the United States, financed and operated by the Competitive Enterprise Institute. The group, which rejects the scientific consensus on climate change, made efforts to stop the government from addressing climate change. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 24 лютага 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28300238 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-10 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:pt:Transmissor de Ondas]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Wave Transmitter]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Esq eletr transm ondas color.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Transmissor de Ondas''' é um equipamento precursor do rádio, desenvolvido por Roberto Landell de Moura na década de 1890, capaz de transmitir áudio via ondas eletromagnéticas, com sua primeira demonstração pública documentada tendo ocorrido no dia 16 de julho de 1899. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:49, 3 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28317097 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-11 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Smoky (mascotte olimpica)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Smoky (Olympic mascot)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Smoky 1932 Olympic Village Mascot.webp|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Smoky''' (Los Angeles, 1931 o 1932 - Los Angeles, aprile 1934), occasionalmente scritto Smokey, è stato un cane che divenne la mascotte del villaggio olimpico estivo del 1932 e, successivamente, dell'evento generale. Pur non essendo oggi riconosciuto dal CIO, è stato, seppur non in modo ufficiale, la prima mascotte olimpica dei Giochi, oltre che a essere attualmente l'unica a essere stata un animale vero. Le successive edizioni non ebbero mascotte, dovendo aspettare i X Giochi olimpici invernali di Grenoble nel 1968 per ritrovarne una ufficialmente riconosciuta, lo sciatore stilizzato Schuss, allora non considerato ufficiale ma successivamente riconosciuto come tale. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:50, 10 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28317097 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-12 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Amazonas, o maior rio do mundo]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Amazonas, o maior rio do mundo]])&amp;#32;([[:es:Amazonas, o maior rio do mundo]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Frame A from Amazonas, o maior rio do mundo.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Amazonas, o maior rio do mundo''''' (lit. 'Amazon: The Greatest River in the World') is a 1922 Brazilian silent documentary film produced in 1918 by Silvino Santos. It is a black-and-white film that portrays life in the Amazon rainforest. Completed in 1920, it is considered one of the oldest cinematic records of the Amazon. It was presumed lost in 1931 and only rediscovered in 2023 at the Czech Film Archive.

Silvino Santos produced the work over three years using sophisticated cinematic techniques, which led it to be deemed of &quot;immense artistic value&quot; by Le Monde. It has also been described as the &quot;Holy Grail of Brazilian silent cinema&quot; by The Guardian. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:57, 17 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28392163 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-13 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Ali of the Eretnids]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:tr:Alaaddin Ali Bey]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Ala al-Din Ali''' (January 1353 – August 1380) was the third Sultan of the Eretnids ruling from 1366 until his death. He inherited the throne at a very early age and was removed from administrative matters. He was characterized as particularly keen on personal pleasures, which later discredited his authority. During his rule, emirs under the Eretnids enjoyed considerable autonomy, and the state continued to shrink as neighboring powers captured several towns. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 24 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28433698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-14 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Chilembwe uprising]]'''&lt;br /&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Chilembwe supporters being led to be executed (cropped).jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Chilembwe uprising''' was a rebellion against British colonial rule in Nyasaland (modern-day Malawi) which took place in January 1915. It was led by John Chilembwe, an American-educated Baptist minister. Based around his church in the village of Mbombwe in the south-east of the colony, the leaders of the revolt were mainly from an emerging black middle class. They were motivated by grievances against the British colonial system, which included forced labour, racial discrimination and new demands imposed on the African population following the outbreak of World War I. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:52, 31 сакавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-15 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:1930 Bago earthquake]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:my:၁၉၃၀ ပဲခူးငလျင်]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Thiao Mueang Phama (1955, p. 165).jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
An earthquake affected Myanmar on 5 May 1930 with a moment magnitude (Mw ) 7.4. The shock occurred 35 km (22 mi) beneath the surface with a maximum Rossi–Forel intensity of IX (Devastating tremor). The earthquake was the result of rupture along a 131 km (81 mi) segment of the Sagaing Fault—a major strike-slip fault that runs through the country. Extensive damage was reported in the southern part of the country, particularly in Bago and Yangon, where buildings collapsed and fires erupted. At least 550, and possibly up to 7,000 people were killed. A moderate tsunami struck the Burmese coast which caused minor damage to ships and a port. It was felt for over 570,000 km2 (220,000 sq mi) and as far as Shan State and Thailand. The mainshock was followed by many aftershocks; several were damaging. The December earthquake was similarly sized which also occurred along the Sagaing Fault. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:54, 7 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-16 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Museum of Zoology of the University of São Paulo]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Museu de Zoologia da USP 02.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Museum of Zoology of the University of São Paulo''' (Portuguese: Museu de Zoologia da Universidade de São Paulo, abbreviated MZUSP) is a public natural history museum located in the historic Ipiranga district of São Paulo, Brazil. The MZUSP is an educational and research institution that is part of the University of São Paulo. The museum began at the end of the 19th century as part of the Museu Paulista; in 1941, it moved into a dedicated building. In 1969 the museum became a part of the University of São Paulo, receiving its current name. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:27, 14 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28454663 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-17 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Fear of crime]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ar:الخوف من الجريمة]])&amp;#32;([[:it:Criminofobia]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Fear of crime''' refers to the fear of being a victim of crime, which is not necessarily reflective of the actual probability of being such a victim. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:23, 21 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28559524 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-18 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Heritage preservation in South Korea]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Korean.Dance-03.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The heritage preservation system of South Korea is a multi-level program aiming to preserve and cultivate Korean cultural heritage. The program is administered by the Cultural Heritage Administration (CHA), and the legal framework is provided by the Cultural Heritage Protection Act of 1962, last updated in 2012. The program started in 1962 and has gradually been extended and upgraded since then. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:57, 28 красавіка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28583422 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-19 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lhamana]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:We-Wa, a Zuni berdache, weaving - NARA - 523796 (cropped).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Lhamana''', in traditional Zuni culture, are biologically male people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. They wear a mixture of women's and men's clothing and much of their work is in the areas usually occupied by Zuni women. Some contemporary lhamana participate in the pan-Indian two-spirit community. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:28, 5 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28583422 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-20 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Gruppo del Sileno]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Parco3.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Sileno ed Egle con Mnasilo e Cromi''', meglio noto come Gruppo del Sileno, è un monumento in marmo di Carrara, realizzato da Jean-Baptiste Boudard nel 1765 per il Giardino Ducale di Parma; sostituito nel 1991 con una copia in polvere di marmo e resina, l'originale si trova provvisoriamente nel chiostro della Fontana del monastero di San Paolo, in attesa della definitiva collocazione prevista all'interno del palazzetto Eucherio Sanvitale nel parco Ducale. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 12 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28709947 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-21 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lorrin A. Thurston]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fi:Lorrin Thurston]])&amp;#32;([[:ko:로린 A. 서스턴]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lorrinandrewsthurston1892.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Lorrin Andrews Thurston''' (July 31, 1858 – May 11, 1931) was a Hawaiian citizen lawyer, politician, and businessman. Thurston played a prominent role in the revolution that overthrew the Hawaiian Kingdom to replace Queen Liliʻuokalani with the Republic of Hawaii, with discreet US support for which Congress much later apologized. He published the Pacific Commercial Advertiser (a forerunner of the present-day Honolulu Star-Advertiser), and owned other enterprises. From 1906 to 1916, he and his network lobbied with national politicians to create a national park to preserve the Hawaiian volcanoes. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 19 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28731710 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-22 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Lamiera bugnata]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Tread plate]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Diamond Plate.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Una '''lamiera bugnata''' o mandorlata è una lamiera di metallo ottenuta dalla laminazione di una bramma attraverso rulli che, tramite punzonatura o goffratura, imprimono sulla lamina rilievi a forma di rombo o ellisse, detti bugne. Nel caso questi rilievi siano alternati singolarmente nei due assi, si parla di lamiera diamantata, mentre se le forme sono predisposte in maniera parallela per formare piccoli quadranti tra di loro tangenti, questo pattern viene identificato con il nome di mandorlato.

We tend to ignore the fact that this type of plate is the only reason we don't slip when we walk on steel and wet or frozen surfaces. The Italian article it's short but quite complete, and has just the right amount of citations, unlike other poor languages' versions. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 09:03, 26 мая 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28751788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-23 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Angelo azzurro (cocktail)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Ángel azul (cóctel)]])&amp;#32;([[:fr:Ange bleu (cocktail)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Angelo Azzurro Cocktail.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
L''''angelo azzurro''' è un cocktail alcolico italiano. È considerato uno dei cocktail più popolari in Italia negli anni novanta, insieme al B-52 e all'Invisibile. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 08:39, 2 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-24 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:fi:Kotiryssä]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Kotiryssä]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''kotiryssä''' (jocular Finnish: one’s home Russky or home Russian) was a Soviet or Russian contact person of a Finnish politician, bureaucrat, businessman or other important person. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:33, 9 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-25 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Future self]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pl:Przyszła jaźń]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In the psychology of self, the '''future self''' concerns the processes and consequences associated with thinking about oneself in the future. People think about their future selves similarly to how they think about other people. The extent to which people feel psychologically connected (e.g., similarity, closeness) to their future self influences how well they treat their future self. When people feel connected to their future self, they are more likely to save for retirement, make healthy decisions, and avoid ethical transgressions. Interventions that increase feelings of connectedness with future selves can improve future-oriented decision making across these domains. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 16 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-26 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pictorial map]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fa:نقشه تصویری]])&amp;#32;([[:ja:絵地図]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Blake Britain Spearhead of Attack.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pictorial maps''' (also known as illustrated maps, panoramic maps, perspective maps, bird's-eye view maps, and geopictorial maps) depict a given territory with a more artistic rather than technical style. It is a type of map in contrast to road map, atlas, or topographic map. The cartography can be a sophisticated 3-D perspective landscape or a simple map graphic enlivened with illustrations of buildings, people and animals. They can feature all sorts of varied topics like historical events, legendary figures or local agricultural products and cover anything from an entire continent to a college campus. Drawn by specialized artists and illustrators, pictorial maps are a rich, centuries-old tradition and a diverse art form that ranges from cartoon maps on restaurant placemats to treasured art prints in museums. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:18, 23 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-27 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Queen Elizabeth University Hospital]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:QEUH.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Queen Elizabeth University Hospital''' (QEUH) is a 1,677-bed acute hospital located in Govan, in the south-west of Glasgow, Scotland. The hospital is built on the site of the former Southern General Hospital and opened at the end of April 2015. The hospital comprises a 1,109-bed adult hospital, a 256-bed children's hospital and two major Emergency Departments; one for adults and one for children. There is also an Immediate Assessment Unit for local GPs and out-of-hours services, to send patients directly, without having to be processed through the Emergency Department. The retained buildings from the former Southern General Hospital include the Maternity Unit, the Institute of Neurological Sciences, the Langlands Unit for medicine of the elderly and the laboratory. The whole facility is operated by NHS Greater Glasgow and Clyde, and is one of the largest acute hospital campuses in Europe. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 30 чэрвеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-28 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Non-constituency Member of Parliament]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''Non-constituency Member of Parliament''' (NCMP) is a member of an opposition political party in Singapore who, as stipulated in Article 39 of the Constitution and the Parliamentary Elections Act, is declared to have been elected a Member of Parliament (MP) without constituency representation, despite having lost in a general election, by virtue of having been one of the opposition candidates with the highest vote shares among the unelected. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:10, 7 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28788623 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-29 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Immunolabeling]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Immunolabeling process image.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Immunolabeling''' is a biochemical process that enables the detection and localization of an antigen to a particular site within a cell, tissue, or organ. Antigens are organic molecules, usually proteins, capable of binding to an antibody. These antigens can be visualized using a combination of antigen-specific antibody as well as a means of detection, called a tag, that is covalently linked to the antibody 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
---[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 14 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28945528 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-30 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Vespa analis]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Plumpy hornet on the ground - 1.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Vespa analis''''', the yellow-vented hornet, is a species of common hornet found in Southeast Asia 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:28, 21 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=28984647 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-31 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Fernando de Noronha Marine National Park]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:pt:Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Baía dos Porcos - Fernando de Noronha (32811749914).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Fernando de Noronha Marine National Park''' (Portuguese: Parque Nacional Marinho de Fernando de Noronha) is a national park in the state of Pernambuco, Brazil. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:40, 28 ліпеня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29047614 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-32 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Xie Zhiliu]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Xie Zhiliu''' (Chinese: 谢稚柳; 1910–1997) was a leading traditional painter, calligrapher, and art connoisseur of modern China. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:21, 4 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29077280 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-33 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lethocerus patruelis]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lethocerus patruelis.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Lethocerus patruelis''''' is a giant water bug in the family Belostomatidae. It is native to southeastern Europe, through Southwest Asia, to Pakistan, India and Burma. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 11 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29085671 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-34 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Ikiza]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:CIA map of Burundi and surrounding countries during 1972 killings.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Ikiza''' (variously translated from Kirundi as the Catastrophe, the Great Calamity, and the Scourge), or the Ubwicanyi (Killings), was a series of mass killings—often characterised as a genocide—which were committed in Burundi in 1972 by the Tutsi-dominated army and government, primarily against educated and elite Hutus who lived in the country. Conservative estimates place the death toll of the event between 100,000 and 150,000 killed, while some estimates of the death toll go as high as 300,000. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 18 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29115447 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-35 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Corallite]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Recent azooxanthellate Scleractinia (Cnidaria, Anthozoa) - ZooKeys-227-001-g004.jpeg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''corallite''' is the skeletal cup, formed by an individual stony coral polyp, in which the polyp sits and into which it can retract. The cup is composed of aragonite, a crystalline form of calcium carbonate, and is secreted by the polyp. Corallites vary in size, but in most colonial corals they are less than 3 mm (0.12 in) in diameter. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 25 жніўня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29115447 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-36 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Diksam Plateau]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Dixam plateau (6407168437).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Diksam Plateau''' or Dixam Plateau (Arabic: دكسم) is a limestone plateau in Socotra, Yemen. The Firmihin forest, located east of the Dirhur canyon within the plateau, has the highest concentration of Dragon's Blood Trees on the entire island. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:40, 1 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29195081 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-37 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Ttongsul]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ja:トンスル]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Ttongsul (imitation).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''ttongsul''' (똥술), o vino di feci, è una tradizionale preparazione medicinale coreana con gradazione alcolica al 9% a base di feci, solitamente umane e preferibilmente di bambino. Nato probabilmente traendo spunto dalla medicina tradizionale cinese, nelle credenze popolari il vino di feci avrebbe proprietà benefiche per molti tipi di malesseri: sarebbe un rimedio per dolori muscolari, ustioni, infiammazioni, epilessia e fratture ossee.

Sebbene alcuni media occidentali abbiano in passato riportato che questa bevanda sia diffusa tra la popolazione coreana, al giorno d'oggi un numero molto limitato di persone ne fa uso, dopo aver subito un declino di popolarità nei secoli scorsi, tanto che la maggioranza dei giovani coreani non ne ha mai sentito parlare.  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:28, 8 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29195081 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-38 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pak Kum-chol]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Pak Kum-chol in 1961 (cropped).jpg|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pak Kum-chol''' was a North Korean politician. Having been a guerrilla during the anti-Japanese struggle, he became a high-ranking politician after the liberation of Korea. Pak aligned himself with his former guerrilla brothers in arms from the Kapsan Operation Committee to form a faction within the ruling Workers' Party of Korea (WPK) called the &quot;Kapsan faction&quot;. This faction sought to replace Kim Il Sung with Pak. Kim retaliated by purging the faction in 1967 in what is known as the Kapsan faction incident. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 15 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29249252 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-39 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Federation of Central America (1921–1922)]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Federación de Centro América (1921-1922)]])&amp;#32;([[:ar:اتحاد أمريكا الوسطى (1921-1922)]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Central America's Northern Triangle (orthographic projection).png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Federation of Central America''' (Spanish: Federación de Centro América)[1] was a short-lived federal republic that existed in Central America between 1921 and 1922. The federation consisted of the Central American nations of El Salvador, Guatemala, and Honduras. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:45, 22 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29311347 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-40 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Palazzo delle Poste (Latina)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Postelittoria2.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''Palazzo delle Poste''', fino al 1945 Ricevitoria Postelegrafonica di Littoria, è un edificio postale di Latina, situato in piazzale dei Bonificatori.

Costruito nel 1932 in stile razionalista con influenze futuriste, riscontrabili nell'utilizzo di ampie superfici vetrate e di volumi verticali, oltre che per la presenza di l’utilizzo di materiali e scelte di design molto in voga all'epoca come, come i mattoni a vista, il travertino di Tivoli e l'Anticorodal (una lega di alluminio), ospita l'ufficio postale Latina Centro. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:58, 29 верасня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-41 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Majed Abu Maraheel]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Majed Abu Maraheel''' was a Palestinian long-distance runner, football player, security officer, and athletics coach, who was the first Palestinian to compete at the Olympic Games. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:48, 6 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-42 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Abortion in Eritrea]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In Eritrea, abortion is banned except on the grounds of pregnancy from rape or incest, pregnancy of a minor, or risk to physical or mental health. Legal abortions require medical or judicial approval. Prior to Eritrea's independence, it applied Ethiopia's abortion law of the 1950s, which banned abortion unless life-saving. After independence, the 1991 penal code adapted this law to lift punishments on abortions on the grounds of rape, incest, or risk to life or health, but legal abortions did not exist in effect. The penal codes of 2001 and 2015 required physicians to prove health grounds for abortion. Unsafe abortion is common and contributes to maternal mortality in Eritrea. Post-abortion care is unavailable in some regions. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:06, 13 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29341788 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-43 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Liberation of Auschwitz concentration camp]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Auschwitz Liberated January 1945.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
On 27 January 1945, Auschwitz—a Nazi concentration camp and extermination camp in occupied Poland where more than a million people were murdered as part of the Nazis' &quot;Final Solution&quot; to the Jewish question—was liberated by the Soviet Red Army during the Vistula–Oder Offensive. Although most of the prisoners had been forced onto a death march, about 7,000 had been left behind. The Soviet soldiers attempted to help the survivors and were shocked at the scale of Nazi crimes. The date is recognized as International Holocaust Remembrance Day. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 20 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29452019 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-44 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Black Diaries]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Black Diaries''' are diaries purported to have been written by the Irish revolutionary Roger Casement, which contained accounts of homosexual liaisons with young men. They cover the years 1903, 1910 and 1911 (two) and were handed in to Scotland Yard after his capture in April 1916. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:51, 27 кастрычніка 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29487357 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-45 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Consolations (Liszt)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Franz Liszt - Consolation No. 3, Lento placido.ogg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Consolations''', S. 171a/172 (German: Tröstungen) are a set of six solo piano works by Franz Liszt. The compositions take the musical style of nocturnes with each having its own distinctive style. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 3 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29558323 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-46 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Marine coastal ecosystem]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Vegetation and fauna processes controlling benthic biogeochemical fluxes.jpg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''marine coastal ecosystem''' is a marine ecosystem which occurs where the land meets the ocean. Worldwide there is about 620,000 kilometres (390,000 mi) of coastline. Coastal habitats extend to the margins of the continental shelves, occupying about 7 percent of the ocean surface area. Marine coastal ecosystems include many very different types of marine habitats, each with their own characteristics and species composition. They are characterized by high levels of biodiversity and productivity.

For example, estuaries are areas where freshwater rivers meet the saltwater of the ocean, creating an environment that is home to a wide variety of species, including fish, shellfish, and birds. Salt marshes are coastal wetlands which thrive on low-energy shorelines in temperate and high-latitude areas, populated with salt-tolerant plants such as cordgrass and marsh elder that provide important nursery areas for many species of fish and shellfish. Mangrove forests survive in the intertidal zones of tropical or subtropical coasts, populated by salt-tolerant trees that protect habitat for many marine species, including crabs, shrimp, and fish. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:53, 10 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29584005 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-47 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Elephant communication]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Three elephant's curly kisses.jpg|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Elephants communicate''' via touching, visual displays, vocalisations, seismic vibrations, and semiochemicals. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 17 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29627457 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-48 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Animal-made art]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Painting Queen 1024x768.png|center|300px|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Animal-made art''' consists of works by non-human animals, that have been considered by humans to be artistic, including visual works, music, photography, and videography. Some of these are created naturally by animals, often as courtship displays, while others are created with human involvement.

There have been debates about the copyright status of these works, with the United States Copyright Office stating in 2014 that works that lack human authorship cannot have their copyright registered at the US Copyright Office. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:13, 24 лістапада 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29627457 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-49 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Halachic state]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The term &quot;'''halachic state'''&quot; (Hebrew: מְדִינַת הֲלָכָה‎ Medīnat Hălāḵā) refers to a sovereign state that endorses Judaism in an official capacity and governs by Jewish religious law. It has been a subject of discussion among Orthodox Jews, particularly with regard to modern Israel, which, although a Jewish state, is not classified as a theocracy. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 11:01, 1 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29719355 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-50 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:ru:Сто лошадей]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:One Hundred Horses]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:A_Hundred_Steeds.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''One Hundred Horses''''' (Chinese: 百駿圖) is a Qing dynasty silk and ink painting by Giuseppe Castiglione. It was painted in 1728 for the Yongzheng emperor. The painting depicts a hundred horses in a variety of poses and activities, combining Western realism with traditional Chinese composition and brushwork.  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:29, 8 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29719355 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-51 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:First Universal Races Congress]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:fr:Premier Congrès universel des races]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Universal Races Congress seated outside the entrance to the Imperial Institute, London, 1911.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''First Universal Races Congress''' met in 1911 for four days at the University of London as an early effort at anti-racism. Speakers from a number of countries discussed race relations and how to improve them. The congress, with 2,100 attendees, was organised by prominent humanists of that era. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:56, 15 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29779168 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2025-52 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2025 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pin Malakul]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Pin Malakul, January 1922.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pin Malakul''' (24 October 1903 – 5 October 1995) was a Thai professor, educator and writer. His contributions to education in Thailand include the establishment of various institutions of higher education, the introduction of fixed class schedules, and the implementation of teacher-training programmes. In his career he served as Director-General of the Department of General Education, later becoming Permanent Secretary, and Minister, of Education. He was also a member of the executive board of UNESCO. His writings earned him the title of National Artist in 1987, and the 100th anniversary of his birth was celebrated by the UNESCO in 2003 as recognition of his contribution to the advancement of education in Thailand and Southeast Asia. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
-[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:25, 22 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29802495 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-01 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:The Morning of the Magicians]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Le Matin des magiciens, couverture.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''The Morning of the Magicians: Introduction to Fantastic Realism''''' (French: Le Matin des magiciens: Introduction au réalisme fantastique) is a 1960 book by the journalists Louis Pauwels and Jacques Bergier. It covers topics like cryptohistory, ufology, occultism in Nazism, alchemy, spiritual philosophy. The second half of the book is entirely dedicated to the Nazi-Occult connections; the book is widely credited with the proliferation of numerous myths related to occultism in Nazism. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:20, 29 снежня 2025 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29802495 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-02 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Somaliland War of Independence]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Somaliland, fighters of the Somali National Movement (SNM), 1980s.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Somaliland War of Independence''' was a rebellion waged by the Somali National Movement (SNM) against the ruling military junta in Somalia led by General Siad Barre lasting from its founding on 6 April 1981 and ended on 18 May 1991 when the SNM declared what was then northern Somalia independent as the Republic of Somaliland. The conflict served as the main theater of the larger Somali Rebellion that started in 1978. The conflict was in response to the harsh policies enacted by the Barre regime against the main clan family in Somaliland, the Isaaq, including a declaration of economic warfare on the clan-family. These harsh policies were put into effect shortly after the conclusion of the disastrous Ogaden War in 1978. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:00, 5 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29871911 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-03 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Pietro Lauro]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Pietro Lauro]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Master I.A.V.F., Pietro Lauro, born 1508, Modenese Poet and Scholar (obverse), 1555, NGA 45072.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pietro Lauro''', conosciuto anche come Pietro Lauro Modonese o Pietro Lauro da Modona (Modena o dintorni, 1510 circa – Venezia, 1568 circa) è stato un traduttore, scrittore e divulgatore scientifico italiano. Nonostante non si conosca gran parte della sua biografia, fu uno dei poligrafi italiani più conosciuti del Cinquecento. La sua produzione raccoglie traduzioni dal latino, dal greco e dallo spagnolo e riguardano opere di autori classici, stranieri e protestanti. Lauro si dimostrò abile nel trattare testi con temi molto diversi, come la filosofia, l'architettura, la medicina, il giardinaggio, l'agronomia, le scienze biologiche, la storia, la teologia e l'astronomia. Si cimentò anche nella scrittura di un poema cavalleresco sullo stile di quelli spagnoli, il Polendo, sua magnum opus in questo senso.

Aderente alla Riforma protestante, sebbene le sue trasposizioni siano state oggetto di critiche già degli autori a lui contemporanei, che le giudicarono troppo letterali, rozze e imparziali, a Lauro si deve il merito di aver ultimato la traduzione in lingua volgare di numerosi testi sia classici, sia scientifici, sia epistolari. I suoi lavori ebbero una notevole diffusione, non solo tra i letterati veneziani della sua epoca, ma in tutta Italia, tanto che alcune sue traduzioni vengono ancora oggi ristampate in nuove edizioni. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:45, 12 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29894468 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-04 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Volto di Palazzo Vecchio]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Piazza della signoria angolo via della ninna, palazzo vecchio, cantonata con testa scolpita 02.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''volto di Palazzo Vecchio''' (conosciuto anche come L'importuno o L'inopportuno) è un incisione su pietraforte attibuita a Michelangelo Buonarroti, scolpita in una delle pietre di Palazzo Vecchio a Firenze.

Secondo le varie leggende, il profilo sarebbe stato realizzato come graffito dall'artista toscano, con soggetto un suo importunatore, un debitore, un condannato a morte o se stesso. Nel 2020, gli studiosi hanno ipotizzato possa invece trattarsi di un ritratto di Francesco Granacci, pittore amico di Michelangelo. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:14, 19 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-05 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Raffaello Kobayashi]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:en:Raffaello Kobayashi]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Raffaello Kobayashi''', nato Raffaele Sanzio (Bari, 14 gennaio 1917 – Yokohama, 1 aprile 2011), è stato un militare italiano naturalizzato giapponese.

Sommergibilista durante la Seconda guerra mondiale, prestò servizio per tutte e tre le principali Potenze dell'Asse: Regno d'Italia, Germania nazista e Impero giapponese. Alla fine della guerra si nascose in Giappone per evitare di subire l'internamento in un campo di prigionia, divenendo poi cittadino nipponico e cambiando il proprio nome.

Prese parte all'affondamento della HMS Calypso nel 1940, primo successo italiano in campo navale nel corso del conflitto mondiale. Con l'abbattimento di un bombardiere statunitense il 22 agosto 1945, otto giorni dopo il discorso di resa del Giappone alle potenze alleate della seconda guerra mondiale, a bordo del Comandante Cappellini, sarebbe stata l'ultima persona in assoluto a mettere fuori combattimento un velivolo degli Alleati nella stessa guerra. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:05, 26 студзеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-06 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Censorship in the Czech Republic]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:cs:Cenzura v Česku]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Censorship in the Czech Republic''' had been highly active until 17 November 1989 and the fall of Communism in the former Czechoslovakia. Czech Republic was ranked as the 13th most free country in the World Press Freedom Index in 2014. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 2 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-07 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Jacquemart de Hesdin 002.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Petites Heures of Jean de France, Duc de Berry''' is an illuminated book of hours commissioned by John, Duke of Berry between 1375 and 1385–90. It is known for its ornate miniature leaves and border decorations. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:59, 9 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-08 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Lysmata grabhami]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lysmata grabhami1.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Lysmata grabhami''''' is a species of saltwater shrimp in the family Hippolytidae. It was first described by Gordon in 1935. It occurs in the tropical and subtropical Atlantic Ocean and is a cleaner shrimp, operating a cleaning station to which fish come to have parasites removed. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:45, 16 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=29945240 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-09 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Elefante di Cremona]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:de:Elefant von Cremona]])&amp;#32;([[:eo:Elefanto de Cremona]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Matthew Paris Elephant from Parker MS 16 fol 151v.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
L''''elefante di Cremona''' (Asia, prima del 1228 - Parma, gennaio 1248) fu un esemplare di elefante donato nel 1228 a Federico II di Svevia da parte del sultano ayyubide al-Malik al-Kamil durante gli incontri che porteranno alla Pace di Giaffa. Usato principalmente per le manifestazioni trionfali del sovrano, l'elefante è citato da numerosi cronachisti e testimoni dell'epoca ed è noto per aver trainato il Carroccio dopo la grande vittoria delle armate di Federico II nella battaglia di Cortenuova del 1237. Rimasto a lungo nell'immaginario popolare collettivo, l'animale venne ucciso durante alcuni scontri occorsi nelle settimane immediatamente precedenti alla battaglia di Parma. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 14:43, 23 лютага 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-10 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Treaty of the Danish West Indies]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:The Virgin islands of the United States of America; historical and descriptive, commercial and industrial facts, figures, and resources (1918) (14596880870).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Treaty of the Danish West Indies''' (Danish: Vestindiens traktat), officially the Convention between the United States and Denmark for cession of the Danish West Indies (Danish: Konventionen mellem USA og Danmark), was a 1916 treaty transferring sovereignty of the Danish West Indies from Denmark to the United States in exchange for a sum of US$25,000,000 in gold ($722 million in 2024) and a declaration from the United States that it would &quot;not object to the Danish Government extending their political and economic interests to the whole of Greenland&quot;. It is one of the most recent permanent expansions of United States territory.

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 2 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-11 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Steens Mountain]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Steens Mountain near Andrews, Oregon.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Steens Mountain''' is a large fault-block mountain in the northwest United States, located in Harney County, Oregon. Stretching some fifty miles (80 km) north to south, on its east side it rises from the Alvord Desert at an elevation of about 4,200 feet (1,280 m) to 9,738 feet (2,968 m) at the summit. Steens Mountain is not part of a mountain range but is properly a single mountain, the largest of Oregon's fault-block mountains. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 10:30, 9 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30097839 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-12 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Casque (anatomy)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Great hornbill (Buceros bicornis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''casque''' is an anatomical feature found in some species of birds, reptiles, and amphibians. In birds, it is an enlargement of the bones of the upper mandible or the skull, either on the front of the face, the top of the head, or both. The casque has been hypothesized to serve as a visual cue to a bird's sex, state of maturity, or social status; as reinforcement to the beak's structure; or as a resonance chamber, enhancing calls. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:43, 16 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30245038 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-13 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Etruscan sculpture]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Frontone A del grande tempio di luni con concilio degli dei, 175-150 ac. ca. 01.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Etruscan sculpture''' was one of the most important artistic expressions of the Etruscan people, who inhabited the regions of Northern Italy and Central Italy between about the 9th century BC and the 1st century BC. Etruscan art was largely a derivation of Greek art, although developed with many characteristics of its own. Given the almost total lack of Etruscan written documents, a problem compounded by the paucity of information on their language—still largely undeciphered—it is in their art that the keys to the reconstruction of their history are to be found, although Greek and Roman chronicles are also of great help. Like its culture in general, Etruscan sculpture has many obscure aspects for scholars, being the subject of controversy and forcing them to propose their interpretations always tentatively, but the consensus is that it was part of the most important and original legacy of Italian art and even contributed significantly to the initial formation of the artistic traditions of ancient Rome. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:07, 23 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30245038 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-14 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Pulse (nightclub)]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Orlando FL Pulse Nightclub01.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Pulse''' was a gay bar, dance club, and nightclub in Orlando, Florida, founded in 2004 by Barbara Poma and Ron Legler. On June 12, 2016, the club was the scene of the second-deadliest mass shooting by a single gunman in U.S. history, and the second-deadliest terrorist attack on U.S. soil since the September 11 attacks. Forty-nine people were killed and 58 other people were injured. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:37, 30 сакавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-15 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Tofana di Rozes]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Tofana di Rozes 04.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Tofana di Rozes''' (3,225 metres (10,581 ft)) is a mountain of the Dolomites in the Province of Belluno, Veneto, Italy. Located west of the resort of Cortina d'Ampezzo, the mountain's giant three-edged pyramid shape and its vertical south face, above the Falzarego Pass, makes it the most popular peak in the Tofane group, and one of the most popular in the Dolomites. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:27, 6 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-16 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Very-low-calorie diet]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Green smoothie (8222465502).jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
A '''very-low-calorie diet''' (VLCD), also known as semistarvation diet and crash diet, is a type of diet with very or extremely low daily food energy consumption. VLCDs are defined as a diet of 800 kilocalories (3,300 kJ) per day or less. Modern medically supervised VLCDs use total meal replacements, with regulated formulations in Europe and Canada which contain the recommended daily requirements for vitamins, minerals, trace elements, fatty acids, protein and electrolyte balance. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:56, 13 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30306870 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-17 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Chromodoris willani]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Babosa de mar (Chromodoris willani), Anilao, Filipinas, 2023-08-24, DD 34.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''''Chromodoris willani''''', commonly known as Willan's chromodoris, is a species of sea slug, a dorid nudibranch, a shell-less marine gastropod mollusk in the family Chromodorididae. The species is named for the renowned nudibranch taxonomist Dr. Richard C. Willan. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:34, 20 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30430366 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-18 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Platypus venom]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Platypus spur.JPG|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The platypus is one of the few living mammals to produce venom. The venom is made in venom glands that are connected to hollow spurs on their hind legs; it is primarily made during the mating season.[1] While the venom's effects are described as extremely painful, it is not lethal to humans. Many archaic mammal groups possess similar tarsal spurs, so it is thought that, rather than having developed this characteristic uniquely, the platypus simply inherited this characteristic from its ancestors. Rather than being a unique outlier, the platypus is the last demonstration of what was once a common mammalian characteristic, and it can be used as a model for non-therian mammals and their venom delivery and properties. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:04, 27 красавіка 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30449041 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-19 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Kuwait National Assembly Building]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Kuwait City Arabian Gulf Street 10.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Kuwait National Assembly Building''' is the building that housed the National Assembly of Kuwait.

Designed by Danish architect Jørn Utzon in 1972, it was completed in 1982 under the direction of his son Jan. The structural design was by Max Walt. The building was seriously damaged in February 1991 when retreating Iraqi troops set it on fire but has since been restored. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:16, 4 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30464799 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-20 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Macau National Security Law]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Lei relative à defesa da segurança do Estado projecto.JPG|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Macau National Security Law''' is a law in Macau which prohibits and punishes acts of treason, secession, and subversion against the Central government, as well as preparative acts leading to any of the three acts. Taken into effect on 3 March 2009, the purpose of the law is to fulfil Article 23 of the Macau Basic Law, the de facto constitution of the Macau Special Administration Region. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:53, 11 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30513945 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-21 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Stela of the cactus bearer]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Estela del portador del cactus]])&amp;#32;([[:ca:Estela del portador del cactus]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Estela Wachumero en Chavin.jpg|center|300px]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''stela of the cactus bearer''' is a monolith or stele of a single piece of granite, belonging to the Chavín culture of ancient Peru, which remains in its original location on the northwest side of the circular plaza at the archaeological site known as the ceremonial center of Chavín de Huántar in the Ancash region of Peru. It was discovered during the 1972 excavation season by Peruvian archaeologist Luis Guillermo Lumbreras. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 07:05, 21 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-22 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Griffith Hughes]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The Reverend '''Griffith Hughes''' (1707 – c.1758), FRS, was a Welsh naturalist, clergyman, and author. Hughes wrote The Natural History of Barbados, which included the first description of the grapefruit (also known as &quot;The Forbidden Fruit&quot;). His work was praised by Linnaeus, but it has also been considered a &quot;scientific fraud&quot;. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:32, 25 мая 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-23 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Umuganda]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Umuganda&quot;Rwandan community work&quot;.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Umuganda''' is a national holiday in Rwanda taking place on the last Saturday of every month for mandatory nationwide community service from 08:00 to 11:00. Participation in Umuganda is required by law; failure to participate can result in a fine.

The program was most recently re-established under President Paul Kagame in 2009, having resulted in a notable improvement in the cleanliness of Rwanda. Also, there are other informal Umuganda day activities that occur in the middle of the month. These activities are initiated by either society or the government. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:55, 1 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30529698 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-24 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Juryeonggu]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:kr:주령구]])&amp;#32;([[:ja:酒令具]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:주령구의 발굴 당시 사진.png|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
Il '''Juryeonggu''' (주령구?, 酒令具?, JuryeongguLR, ChuryŏngguMR) è un dado a 14 facce, risalente al periodo del Silla unificato (668-935 d.C.), ritrovato nel 1975 dopo alcuni scavi occorsi presso il Donggung e lo stagno Wolji di Gyeongju, in Corea del Sud. Le facce del dado mostravano inscrizioni recanti varie penalità o sfide, legate ad un gioco di bevute, dimostrando l'importanza dell'alcool e la raffinatezza con cui la sua assunzione veniva celebrata.

L'artefatto originale è andato perduto, incendiato in un maldestro tentativo di preservazione: oggi ne esistono delle repliche, disponibili anche commercialmente. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 8 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30622359 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-25 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Cape Fiolent]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Beach of Cape Fiolent, Crimea.jpg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Cape Fiolent''' (Crimean Tatar: Felenk Burun; Ukrainian: Фіолент; Russian: Фиолент; Latin: Parthenium), also historically called Cape Fiolente, is a cape and nature reserve (zakaznik) located in southern Sevastopol, a city within Crimea that is internationally recognised as part of Ukraine but currently occupied by Russia since 2014. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 15 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30662919 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-26 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Renovating Action Party]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:es:Partido de Acción Renovadora]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Flag of the Renovating Action Party.svg|300px|center]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Renovating Action Party''' was a left-wing Salvadoran political party that existed from 1944 to 1967. The party had three distinct phases of its existence under the leaderships of Colonel José Asencio Menéndez (1944–1950), the old line (1950–1964), and the new line (1964–1967). 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:52, 22 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-27 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Facial age estimation]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Facial age estimation''' is the use of artificial intelligence to estimate the age of a person based on their facial features. Computer vision techniques are used to analyse the facial features in the images of millions of people whose age is known and then deep learning is used to create an algorithm that tries to predict the age of an unknown person. The key use of the technology is to prevent access to age-restricted goods and services. Examples include restricting children from accessing internet pornography, checking that they meet a mandatory minimum age when registering for an account on social media, or preventing adults from accessing websites, online chat or games designed only for use by children. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 03:44, 29 чэрвеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-28 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Paulo César Vinha State Park]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Capim dourado.jpg|300px|center|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''Paulo César Vinha State Park''' (Portuguese: Parque Estadual Paulo César Vinha) is a state park in the state of Espírito Santo, Brazil. It protects an area of dunes, lagoons and marshes along the Atlantic shore. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:35, 6 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-29 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Caledonian MacBrayne]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Cal-Mac HQ2005.jpg|300px|center|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Caledonian MacBrayne''', in short form CalMac, is the trade name of CalMac Ferries Ltd, the major operator of passenger and vehicle ferries to the west coast of Scotland, serving ports on the mainland and 22 of the major islands. It is a subsidiary of holding company David MacBrayne, which is owned by the Scottish Government. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
-[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:20, 13 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-30 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Immigration to Switzerland]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
In 2023, resident foreigners made up 26.3% of Switzerland's population. Most of these (83%) were from European countries. Italy provided the largest single group of foreigners, accounting for 14.7% of total foreign population, followed closely by Germany (14.0%), Portugal (11.7%), France (6.6%), Kosovo (5.1%), Spain (3.9%), Turkey (3.1%), North Macedonia (3.1%), Serbia (2.8%), Austria (2.0%), United Kingdom (1.9%), Bosnia and Herzegovina (1.3%) and Croatia (1.3%). Immigrants from Sri Lanka (1.3%), most of them former Tamil refugees, were the largest group of Asian origin (7.9%).  

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:18, 20 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30717601 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-31 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:fr:Study of Man's Impact on Climate]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
La '''Study of Man's Impact on Climate''' (traduisible en français par « Étude de l'impact de l'homme sur le climat ») est une conférence scientifique internationale consacrée à l'influence humaine sur le climat qui s'est tenue à Stockholm, en Suède, du 28 juin au 16 juillet 1971. Elle aborde diverses hypothèses parmi lesquelles la destruction de la couche d'ozone et le réchauffement (ou refroidissement) climatique, établit l'état du savoir à leur sujet et, soulignant les nombreuses inconnues qui demeurent, appelle à consacrer davantage de fonds à la recherche scientifique sur le climat. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:00, 27 ліпеня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30849684 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-32 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Plot of Prats de Molló]]'''&lt;br /&gt; &lt;small&gt;''([[:ca:Fets de Prats de Molló]])&amp;#32;([[:es:Complot de Prats de Molló]])''&lt;/small&gt; &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
The '''plot of Prats de Molló''' was an attempted military invasion of Catalonia carried out from France to achieve its independence planned by Francesc Macià and the leadership of the Estat Català party, discovered and aborted in 1926. The plan consisted of the penetration of two columns (one from Saint-Laurent-de-Cerdans, the other from Coll d'Ares), which were to occupy Olot and proclaim the Catalan Republic. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 06:11, 3 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30879613 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-33 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:it:Composizione VII]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----
[[File:Composition VII - Wassily Kandinsky, GAC.jpg|300px|center|]]
&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Composizione VII''' (Композиция VII o Zu Komposition 7) è un olio su tela del 1913, realizzato dal pittore russo Vasilij Vasil'evič Kandinskij e conservato nella Galleria Tret'jakov di Mosca.

Prodotto centrale del pittore russo nel periodo 1910-1915, essa è considerata l'opera che certificò la raggiunta maturità creativa da parte di Kandinskij, rappresentando anche l'apice della sua energia creativa. È considerato il più rappresentativo tra i lavori completati durante l'anno del successo internazionale dell'artista, simboleggiando il punto di emancipazione definitivo dell'Astrattismo.

Opera più grande mai realizzata dall'artista per dimensione, facente parte della serie denominata Composizioni, rappresenta un'allegoria dell'Apocalisse, di cui riprende il tema e lo propone in una versione astratta, trasfigurata dalla realtà in una forma composta da sole linee e colori. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 05:24, 10 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30889664 --&gt;

== Wikipedia translation of the week: 2026-34 ==

&lt;div lang=&quot;en&quot; dir=&quot;ltr&quot; style=&quot;width:100%; margin:0; background: var(--background-color-neutral-subtle,#f8f9fa); border:1px solid var(--border-color-base,#BBBBBB); padding .4em;color: inherit;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align:center;&quot;&gt;The winner this [[m:Translation of the week/2026 translations|Translation of the week]] is

&lt;div style=&quot;font-size:140%;&quot;&gt;'''[[:en:Divorce in Poland]]'''&lt;br /&gt;  &lt;/div&gt;
Please be bold and help translate this article!
&lt;/div&gt;
----

&lt;div style=&quot;text-align:left; padding: .4em;&quot;&gt;
'''Divorce in Poland''' occurs at a rate slightly below that of the average for Europe. In the Polish legal system, divorce proceedings fall within the exclusive jurisdiction of the civil court; there is no legal basis for resolving a marriage through the agreement of the spouses or through administrative procedures. Divorce requests are assessed by the court, in accordance with the positive and negative prerequisites set in the relevant law. 

&lt;small&gt;(Please update the interwiki links on [[d:|Wikidata]] of your language version of the article after each week's translation is finished so that all languages are linked to each other.)&lt;/small&gt;
----
[[File:TOTW.svg|24px|]]  ''[[m:Translation of the week|About]] · '''[[m:Translation of the week/Translation candidates|Nominate/Review]]''' · [[m:Translation of the week/MassMessage|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]]''
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
--[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 04:59, 17 жніўня 2026 (+03)
&lt;!-- Message sent by User:Shizhao@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Translation_of_the_week/MassMessage&amp;oldid=30927700 --&gt;</text>
      <sha1>h76dtowh2ujjf1eg1l86keyhf0891p5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Лескець</title>
    <ns>0</ns>
    <id>782687</id>
    <revision>
      <id>5181852</id>
      <parentid>5087943</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:45:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11531" sha1="fuuw65hju5pvbomydl6ebje2fg5oqev" xml:space="preserve">{{пісьменнік}}
'''Сяргей Лескець''' ({{ВДП}}) — беларускі этнограф, журналіст і публіцыст.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў сям’і трактарыста і супрацоўніцы чыгункі Турэц-Баярах, у дзяцінстве жыў у Заскавічах{{r|nn}}. Пад уплывам прыгодніцкай літаратуры (у тым ліку «[[Палескія рабінзоны (аповесць)|Палескіх рабінзонаў]]» [[Янка Маўр|Янкі Маўра]]) і тэлеперадач «[[Клуб кінападарожжаў|Клуба кінападарожжаў]]» і каманды [[Жак-Іў Кусто|Жака-Іва Кусто]] ў юнацтве захапіўся даследаваннямі і падарожжамі{{r|nn}}{{r|vandra}}.

Вучыўся на гістарычным факультэце [[БДПУ імя Максіма Танка]], паралельна наведваў [[Беларускі Калегіюм|Беларускі Калегіум]]. Адлічаны з 4 курса ўніверсітэта за шматлікія пропускаў, якія сам тлумачыць захапленнем працай у архівах і Нацыянальнай бібліятэцы. Праходзіў тэрміновую службу ў арміі сувязістам.{{r|nn}}

Змяніў шмат прафесій, працаваў паркоўшчыкам, ахоўнікам у краме, будаўніком чыгункі каля [[Беларуская АЭС|Беларускай АЭС]]. Праца на мясакамбінаце з графікам «два праз два» дазваляла сумяшчаць стабільны заробак з творчымі экспедыцыямі. Пасля банкруцтва фірмы ў Мінску, на якой працаваў Лескець, а таксама цяжкасцей з працай у яго дзяўчыны пасля сканчэння ўніверсітэта, пераехаў у [[Маладзечна]].{{r|nn}}

Кар’еру ў медыя пачаў з вёрсткі часопіса «[[Куфэрак Віленшчыны]]» і напісання краязнаўчых эсэ{{r|nn}}{{r|taubin}}. Супрацоўнічаў з агенцтвам «[[Інтэрфакс]]» і рэгіянальным парталам kraj.by{{r|nn}}. Праца на рэгіянальным сайце давала малы заробак, былі і тэматычныя абмежаванні, напрыклад, тэму знахарак заблакавала рэдактарка праз рэлігійныя перакананні{{r|nn}}. Быў пазаштатным фотакарэспандэнтам выдання [[Sputnik|Sputnik Беларусь]], што дало акрэдытацыю для бесперашкодных здымак у правінцыі{{r|nn}}. Таксама меў досвед працы з інфармацыйным агенцтвам [[France Presse|France-Presse]] (AFP){{r|vandra}}.

== Творчасць ==

=== «Агра» ===
Серыя фотаздымкаў, прысвечаная жыццю ў беларускіх аграгарадках, прынесла Лескецю сусветную вядомасць. Ён разглядаў аграгарадкі як унікальны сацыяльна-палітычны феномен і «партрэт эпохі», які фіксуе стан сучаснай вёскі перад яе непазбежным знікненнем. Дзякуючы праекту BelarusDigest, творы Лескеця апублікаваны ў брытанскім выданні [[The Guardian]], а таксама ў The Calvert Journal.{{r|nn}}

=== «Шэпт» ===
Амаль дзесяць гадоў Лескець займаўся этнаграфічным даследаваннем традыцыі лекавання шэптам{{r|vandra}}{{r|artctx}}. У экспедыцыях па ўсёй Беларусі ён фіксаваў гісторыі і партрэты знахарак, траўніц і шаптух{{r|vandra}}. Аўтар адзначае, што выкарыстанне беларускай мовы было ключавым фактарам усталявання даверу з носьбіткамі традыцыі{{r|nn}}{{r|vandra}}.

У верасні 2019 года Сяргей Лескець выступіў на VIII-м [[Міжнародны кангрэс даследчыкаў Беларусі|Міжнародным Кангрэсе даследчыкаў Беларусі]] ў Вільні з дакладам «Праца над доўгатэрміновым праектам у беларускіх рэаліях. Праект аб беларускіх знахарах „Шэпт“» у межах панэлі 14.4 «Магчымасці лузерства: беларуская фатаграфія ў сітуацыі 2019 года» з секцыі «Культура і культурныя даследаванні».{{r|icbs}}

Вынік даследаванняў — кніга «Шэпт» (2022)&lt;ref&gt;''Лескець, С.'' Шэпт / Сяргей Лескець. — [Беларусь] : Вільма, 2022. — 300+ с. — ISBN 978-985-7247-58-5&lt;/ref&gt;, дакументальны нон-фікшн, напісаны на аснове палявых запісаў з захаваннем рэгіянальных гаворак{{r|artctx}}{{r|taubin}}.

Таксама матэрыялы даследаванняў у верасні 2022 года прадстаўлены як мультымедыйная экспазіцыя ў Нацыянальным цэнтры сучасных мастацтваў у Мінску, яна спалучала фотапартрэты з відэа-артам, гукамі замоў і сімвалічнымі элементамі, такімі як «чырвоная сакральная стужка»{{r|artctx}}.

=== Творчы метад і філасофія ===
Лескець пазіцыянуе сябе як дакументаліста, які імкнецца да нейтральнага і аб’ектыўнага паказу рэчаіснасці, пазбягаючы прапагандысцкіх штампаў{{r|nn}}. Яго падыход грунтуецца на глыбокім пагружэнні ў асяроддзе і антрапалагічным даследаванні архаічных пластоў культуры, якія імкліва знікаюць з прычыны ўрбанізацыі{{r|nn}}{{r|vandra}}{{r|artctx}}. Праз сваю творчасць імкнецца перадаць галасы і лёс людзей, якія захоўваюць міфапаэтычнае ўспрыманне свету{{r|taubin}}{{r|artctx}}.

== Прызнанне ==
* Шорт-ліст прэміі [[Гліняны Вялес]] за 2022 год з кнігай «Шэпт».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/32420242.html|title=Абвясьцілі ляўрэата беларускай літаратурнай прэміі «Гліняны Вялес»|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2023-05-20|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
* Трэцяе месца [[Літаратурная прэмія імя Ежы Гедройця|прэміі імя Ежы Гедройця]] за 2023 год з кнігай «Шэпт».&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://bellit.info/roznaje/khadanovich-raskazau-pra-tvory-pjeramozhcau-premii-hjedrojcja.html|title=Хадановіч расказаў пра творы пераможцаў Прэміі Гедройця – Белліт|date=2024-03-12|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
У чэрвені 2023 года ў Вільні адбылася прэм’ера спектакля «Шэпт» тэатральнай трупы «[[Купалаўцы]]» ў пастаноўцы [[Раман Падаляка|Рамана Падалякі]], паводле аднайменнай кнігі Сяргея Лескеця&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://art-context.com/teatr/%C2%ABshept%C2%BB-%C2%ABvos-toe-maya-sila%C2%BB/|title=«Шэпт»: «Вось тое мая сіла»|website=Арт.Кантэкст|access-date=2026-01-25|archive-date=23 мая 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250523105456/https://art-context.com/teatr/%C2%ABshept%C2%BB-%C2%ABvos-toe-maya-sila%C2%BB/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. У наступныя гады паказы спектакля адбыліся ў многіх гарадах Польшчы. Спектакль натхніў [[Макар Валынкін|Макара Валынкіна]] на напісанне сваёй другой кнігі «Ніці» (2025)&lt;ref name=&quot;SvabodaGedroic&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33569403.html|title=«Неабходна шукаць, чым прывабіць патэнцыйнага чытача» 25-гадовы пісьменьнік Макар выдаў кнігу пра беларускую вёску|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2025-10-25|access-date=2026-01-19}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{reflist|refs=
&lt;ref name=&quot;nn&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/?c=ar&amp;i=170764|title=Сяргей Лескець — фатограф, які зрабіў сабе імя на аграгарадках|website=Наша Ніва|date=2016-05-31|access-date=2025-02-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;taubin&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://taubinpoetry.com/interviews-be/sjargej-leskec-ja-chuju-gjetuju-knigu-ih-gal/|title=Сяргей Лескець: Я чую гэтую кнігу іх галасамі|website=TAŬBIN|date=2022-09-19|access-date=2025-02-14}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;vandra&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tMy0Ewa4xyk|title=#28 Традыцыя лекавання шэптам {{!}} Сяргей Лескець|last=VANDRA|date=2023-09-27|access-date=2026-01-24}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;icbs&quot;&gt;[https://icbs.palityka.org/wp-content/uploads/2019/09/2019-full.pdf The Eighth International Congress of Belarusian Studies September 27-29, 2019 (Vilnius, Lithuania)]&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;artctx&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://art-context.com/art/vyistava-i-kniga-syargeya-leskeczya-shept/|title=Выстава і кніга Сяргея Лескеця «Шэпт»|website=Арт.Кантэкст|access-date=2026-01-24|archive-date=1 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231201063824/https://art-context.com/art/vyistava-i-kniga-syargeya-leskeczya-shept/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;  &quot;&gt; &lt;/ref&gt;
}}

== Спасылкі ==
* {{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=tMy0Ewa4xyk|title=#28 Традыцыя лекавання шэптам {{!}} Сяргей Лескець|last=VANDRA|date=2023-09-27|access-date=2026-01-24}}
* {{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/|title=Тэг &quot;лескеть&quot; на Sputnik Беларусь|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-01-24}}

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Лескець Сяргей}}

[[Катэгорыя:Фатографы Беларусі]]</text>
      <sha1>fuuw65hju5pvbomydl6ebje2fg5oqev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пальма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>786296</id>
    <revision>
      <id>5182091</id>
      <parentid>4973405</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:20:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Ла-Пальма]]</comment>
      <origin>5182091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="134" sha1="3q0vhxdvtnwss59taeinenwuz0lzr7p" xml:space="preserve">'''Панама''':
* [[Ла-Пальма (востраў)]]
* [[Ла-Пальма (Панама)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>3q0vhxdvtnwss59taeinenwuz0lzr7p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182092</id>
      <parentid>5182091</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:22:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="183" sha1="kd8busbiwue0qvm1hxjichaj89cw8ga" xml:space="preserve">'''Пальма''':
* [[Пальмавыя]]
== Ла-Пальма ==
* [[Ла-Пальма (востраў)]]
* [[Ла-Пальма (Панама)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>kd8busbiwue0qvm1hxjichaj89cw8ga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тамара Мінаеўна Бурганская</title>
    <ns>0</ns>
    <id>788095</id>
    <revision>
      <id>5181957</id>
      <parentid>4998109</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181957</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5213" sha1="epioye53anzcgc5u8eqdjmlsg9owui6" xml:space="preserve">{{Вучоны}}
'''Тамара Мінаеўна Бурганская''' ({{ДН|||1959}}) — беларускі батанік, генетык; кандыдат біялагічных навук.

== Біяграфія ==
У 1981 г. скончыла [[біялагічны факультэт БДУ]] па спецыяльнасці «Генетыка». У перыяд з 1981 да 1984 гг. навучалася ў аспірантуры [[Цэнтральны батанічны сад Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі|Цэнтральнага батанічнага сада АН БССР]] па спецыяльнасці «Батаніка». З 1984 да 1988 гг. працавала на пасадзе малодшага навуковага супрацоўніка, з 1988 да 1989 гг. — навуковага супрацоўніка лабараторыі інтрадукцыі і селекцыі арнаментальных раслін ЦБС АН БССР. У 1987 г. абараніла кандыдацкую дысертацыю «Індукаваная і спантанная зменлівасць дэкаратыўных прыкмет у кветкавых адналеткаў». У 1995 г. прысвоена званне дацэнта па спецыяльнасці «Біялогія».

З 1989 г. працуе ў [[Беларускі дзяржаўны тэхналагічны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным тэхналагічным ўніверсітэце]] у 1989—1991 гг. — асістэнт, 1991—1992 гг. — старшы выкладчык кафедры лесаводства; 1992—1995 гг. — старшы выкладчык, 1995—2009 гг. — дацэнт кафедры лесааховы і садова-паркавага будаўніцтва; 2009—2011 гг. — дацэнт кафедры ландшафтнага праектавання і садова-паркавага будаўніцтва, 2011—2012 гг. — выконваючая абавязкі загадчыцы кафедры ландшафтнага праектавання і садова-паркавага будаўніцтва; з 2012 г. — загадчык кафедры ландшафтнага праектавання і садова-паркавага будаўніцтва.

Галіна навуковых інтарэсаў: інтрадукцыя, генетыка і селекцыя дэкаратыўных раслін, дэкаратыўнае раслінаводства, кветкаводства, вытворчасць пасадачнага матэрыялу дрэвавых раслін, дэкаратыўная дэндралогія, будаўніцтва і эксплуатацыя аб’ектаў ландшафтнай архітэктуры.

== Выбраная бібліяграфія ==
* Генетические методы в селекции однолетних цветочных культур. — Мiнск: Навука i тэхнiка, 1993. — 183 с.
* Беларуска-рускі тэрміналагічны тлумачальны слоўнік па батаніцы і кветкаводстве / Т. М. Бурганская, Л. С. Пашкевіч, А. І. Скорабагатая. — Мінск: БДТУ, 1997. — 54 с.
* Прыгожаквiтнеючыя гаршковыя раслiны: вучэб.-метад. дапаможнiк па дысцыплiне «Кветкаводства» / склад. Т. М. Бурганская, Л. С. Пашкевiч. — Мiнск: БДТУ, 1999. — 56 с.
* Дэкаратыўна-лісцевыя гаршковыя расліны: Метад. дапам. па дысцыпліне «Кветкаводства» для студэнтаў / Склад. Бурганская Т. М., Пашкевіч Л. С.; Навук рэд. Анціпаў В. Р. — Мінск: БДТУ, 2000. — 59 с.
* Основы декоративного садоводства: учебное пособие. В 2 ч. Ч. 1. Цветоводство / Т. М. Бурганская. — Минск: Выш. шк., 2010. — 367 с.

== Спасылкі ==
* [https://wiki.belstu.by/%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_-_%D0%B7%D0%B0%D0%B2._%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B9 wiki.belstu.by] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250327112013/https://wiki.belstu.by/%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_-_%D0%B7%D0%B0%D0%B2._%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B9 |date=27 сакавіка 2025 }} {{ref-ru}}

{{ізаляваны артыкул|date=2025-05-18}}

{{DEFAULTSORT:Бурганская Тамара Мінаеўна}}
[[Катэгорыя:Батанікі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Кандыдаты біялагічных навук]]</text>
      <sha1>epioye53anzcgc5u8eqdjmlsg9owui6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Заходне-Філіпінскае мора</title>
    <ns>0</ns>
    <id>794107</id>
    <revision>
      <id>5182300</id>
      <parentid>5132692</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:25:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ueschar</username>
        <id>151377</id>
      </contributor>
      <comment>/* top */ шаблон {{Мора}}, added [[CAT:O|orphan]] tag з дапамогай [[Project:AWB|AWB]]</comment>
      <origin>5182300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2790" sha1="905mrz4marz5tjzxnvpw2y7jfhrnjp7" xml:space="preserve">{{Мора}}
{{Orphan|date=жнівень 2026}}

'''Заходне-Філіпінскае мора''' ({{lang-en|''West Philippine Sea''}}; {{lang-fil|''Kanlurang Dagat ng Pilipinas''}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Senate Bill No. 405, 19th Congress |url=https://legacy.senate.gov.ph/lisdata/3816634606!.pdf |publisher=[[19th Congress of the Philippines]] |access-date=2024-08-27 |language=en |date=2022-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pnoy, naalala sa tensyon sa China |url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2024/06/25/2365382/pnoy-naalala-sa-tensyon-sa-china |publisher=Philstar.com |access-date=2024-08-27 |language=tl |date=2024-06-25 |quote=}}&lt;/ref&gt; або ''Karagatang Kanlurang Pilipinas''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ang West Philippine Sea: Isang Sipat |url=https://dfa.gov.ph/images/2015/center/doc/WPS_Isang%20Sipat.pdf |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)]] |access-date=2022-02-18 |language=fil |date=2014-12-01 |page=2 |quote= |archive-date=6 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306100315/https://dfa.gov.ph/images/2015/center/doc/WPS_Isang%20Sipat.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;; скарочана — ''WPS'') — гэта назва, якую [[Урад Філіпін|ўрад Філіпін]] надаў часткам [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскага мора]], што ўваходзяць у [[Выключная эканамічная зона|выключную эканамічную зону]] краіны.

Тэрмін упершыню выкарыстоўваўся ў [[1960-я гады|1960-х гадах]] для абазначэння воднага прастору на ўсход ад узбярэжжа [[Філіпіны|Філіпін]]. Пазней, у сярэдзіне [[2000-я гады|2000-х гадоў]], гэтая назва была паўторна прынята Філіпінамі для абазначэння вод на захад ад краіны, што акружаюць [[Спратлі|астравы Спратлі]] і [[рыф Скарбара]], у сувязі з [[Тэрытарыяльныя спрэчкі ў Паўднёва-Кітайскім моры|тэрытарыяльнымі спрэчкамі]] з [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікай]]. У [[2012 год]]зе ўрад Філіпін афіцыйна зацвердзіў выкарыстанне назвы «Заходне-Філіпінскае мора».

{{зноскі}}

{{Моры Ціхага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-10-27}}

[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]</text>
      <sha1>905mrz4marz5tjzxnvpw2y7jfhrnjp7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182305</id>
      <parentid>5182300</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:33:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>дададзена [[Катэгорыя:Палітыка Філіпінаў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2849" sha1="2ckf3ag7wk1a1osr4x1dux6qm31b5ka" xml:space="preserve">{{Мора}}
{{Orphan|date=жнівень 2026}}

'''Заходне-Філіпінскае мора''' ({{lang-en|''West Philippine Sea''}}; {{lang-fil|''Kanlurang Dagat ng Pilipinas''}}&lt;ref&gt;{{cite web |title=Senate Bill No. 405, 19th Congress |url=https://legacy.senate.gov.ph/lisdata/3816634606!.pdf |publisher=[[19th Congress of the Philippines]] |access-date=2024-08-27 |language=en |date=2022-07-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Pnoy, naalala sa tensyon sa China |url=https://www.philstar.com/pilipino-star-ngayon/showbiz/2024/06/25/2365382/pnoy-naalala-sa-tensyon-sa-china |publisher=Philstar.com |access-date=2024-08-27 |language=tl |date=2024-06-25 |quote=}}&lt;/ref&gt; або ''Karagatang Kanlurang Pilipinas''&lt;ref&gt;{{cite web |title=Ang West Philippine Sea: Isang Sipat |url=https://dfa.gov.ph/images/2015/center/doc/WPS_Isang%20Sipat.pdf |publisher=[[Department of Foreign Affairs (Philippines)]] |access-date=2022-02-18 |language=fil |date=2014-12-01 |page=2 |quote= |archive-date=6 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220306100315/https://dfa.gov.ph/images/2015/center/doc/WPS_Isang%20Sipat.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;; скарочана — ''WPS'') — гэта назва, якую [[Урад Філіпін|ўрад Філіпін]] надаў часткам [[Паўднёва-Кітайскае мора|Паўднёва-Кітайскага мора]], што ўваходзяць у [[Выключная эканамічная зона|выключную эканамічную зону]] краіны.

Тэрмін упершыню выкарыстоўваўся ў [[1960-я гады|1960-х гадах]] для абазначэння воднага прастору на ўсход ад узбярэжжа [[Філіпіны|Філіпін]]. Пазней, у сярэдзіне [[2000-я гады|2000-х гадоў]], гэтая назва была паўторна прынята Філіпінамі для абазначэння вод на захад ад краіны, што акружаюць [[Спратлі|астравы Спратлі]] і [[рыф Скарбара]], у сувязі з [[Тэрытарыяльныя спрэчкі ў Паўднёва-Кітайскім моры|тэрытарыяльнымі спрэчкамі]] з [[Кітайская Народная Рэспубліка|Кітайскай Народнай Рэспублікай]]. У [[2012 год]]зе ўрад Філіпін афіцыйна зацвердзіў выкарыстанне назвы «Заходне-Філіпінскае мора».

{{зноскі}}

{{Моры Ціхага акіяна}}
{{Ціхі акіян}}
{{ізаляваны артыкул|date=2025-10-27}}

[[Катэгорыя:Моры Ціхага акіяна]]
[[Катэгорыя:Палітыка Філіпінаў]]</text>
      <sha1>2ckf3ag7wk1a1osr4x1dux6qm31b5ka</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Пятрухін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>796435</id>
    <revision>
      <id>5181866</id>
      <parentid>5169931</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T13:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10847" sha1="s6s28rmax3bkwjke5evc6knln1bdbuz" xml:space="preserve">{{арфаграфія}}
{{асоба
| выява = Sergey Pyatrukhin.jpg
}}
'''Сяргей Пятрухін''' ({{lang-ru|Сергей Петрухин}}) — беларускі [[блогер]], актывіст, аўтар [[YouTube]]-канала «Народны рэпарцер», удзельнік грамадскай і палітычнай дзейнасці. У 2016 годзе Пятрухін прыняў удзел у парламенцкіх выбарах у Палату прадстаўнікоў [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь]] як кандыдат, дзе збіраў подпісы і быў зарэгістраваны ў якасці ўдзельніка выбарчай кампаніі, але не атрымаў мандата дэпутата.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://myseldon.com/ru/news/index/249017962 |title=От документалки про ЖКХ до «организации протестов». Что за блогеры Петрухин и Кабанов, которым дали по 3 года |website=Sel’done Новости |access-date=2025-12-16 |language=ru |archive-date=19 снежня 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251219120224/https://myseldon.com/ru/news/index/249017962 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Біяграфія ==
Сяргей Пятрухін займаўся асвятленнем лакальных праблем [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]], публікаваў ролікі пра мясцовыя праблемы і актыўна ўдзельнічаў у грамадскіх ініцыятывах&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://novychas.online/hramadstva/jak-vatnik-z-bresta-stau-narodnym-reparcjoram |title=Як ватнік з Брэста стаў “Народным рэпарцёрам” |website=Novy Chas |date=18 верасня 2018 |access-date=2025-12-16 |language=be}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B5%D1%80-%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%8F-%D1%81-%D0%BA%D0%BE%D1%80%D1%80%D1%83%D0%BF%D1%86%D0%B8%D0%B5%D0%B9-%D0%B8-%D1%87%D1%82%D0%BE-%D0%B8%D0%B7-%D1%8D%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B2%D1%8B%D1%85%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%82/a-42830085 |title=Как белорусский блогер борется с коррупцией и что из этого выходит |website=DW |date=15 студзеня 2018 |access-date=2025-12-16 |language=ru}}&lt;/ref&gt;.

Пятрухін у 2017 годзе ўдзельнічаў у пратэстах супраць дэкрэту № 3, за што быў асуджаны на адміністрацыйны арышт &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://spring96.org/ru/news/86209|title=Весна Марши «дармоедов». Власти бьют и по независимой прессе|author=Весна|website=spring96.org|date=2017-03-14|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;.

З пачатку 2018 года Сяргей Пятрухін актыўнаа асвятляў [[Пратэсты супраць будаўніцтва акумулятарнага завода пад Брэстам]]. Ён як блогер і грамадскі актывіст рэгулярна публікаваў відэа і матэрыялы з акцый пратэсту, якія збіралі сотні ўдзельнікаў і выклікалі шырокі грамадскі рэзананс. Пратэсты насілі працяглы характар і прывялі да адкрытага супрацьстаяння паміж мясцовымі жыхарамі і ўладамі, у тым ліку да сустрэч з прадстаўнікамі Міністэрства прыродных рэсурсаў і аховы навакольнага асяроддзя асяроддзя Рэспублікі Беларусь. У лістападзе-снежні 2018 года прадстаўнікі пратэстнага руху, у тым ліку блогеры і актывісты з [[Брэст]], дамагліся сустрэч з міністрам прыроды [[Андрэй Худык]], на якіх абмяркоўваліся экалагічныя рызыкі і сацыяльныя наступствы рэалізацыі праекта завода. Асвятленне гэтых падзей і ўдзел у грамадскіх акцыях неаднаразова прыводзілі да адміністрацыйных затрыманняў і пакаранняў Пятрухіна.&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://www.dw.com/ru/stroitelstvo-zavoda-pod-brestom-vyzvalo-protivostojanie/a-43308822
|title=Строительство завода под Брестом вызвало противостояние
|website=Deutsche Welle
|language=ru
|access-date=2025-12-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://greenbelarus.info/articles/01-05-2018/brestchanki-protiv-svinca-kak-proshel-pervyy-razreshennyy-miting
|title=Брестчане против свинца: как прошел первый разрешенный митинг
|website=Greenbelarus.info
|language=ru
|access-date=2025-12-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://reform.news/v-minprirody-proshla-vstrecha-s-protivnikami-stroitelstva-akkumuljatornogo-zavoda-v-breste
|title=В Минприроды прошла встреча с противниками строительства аккумуляторного завода в Бресте
|website=REFORM.news
|date=06.12.2018
|language=ru
|access-date=2025-12-16
}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web
|url=https://charter97.org/ru/news/2018/11/25/314092/
|title=Протестующие в Бресте добились встречи с министром природы
|website=Хартыя'97
|date=25.11.2018
|language=ru
|access-date=2025-12-16
}}&lt;/ref&gt;


У 2018—2020 гг. неаднаразова падвяргаўся адміністрацыйным і крымінальным пераследам за сваю дзейнасць у інтэрнэце і ўдзел у грамадскіх акцыях&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/bloher-pjatruhin-vykazau-padzjaku-milicyjantam-fo|title=Блогер Пятрухін выказаў «падзяку» міліцыянтам (фотафакт)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2018-09-18|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://spring96.org/ru/news/92783|title=Петрухин: Если не найду справедливости здесь, подам жалобу в КПЧ ООН|website=spring96.org|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля вызвалення з калёніі Пятрухін яшчэ год жыў у Беларусі, аднак, праз верагоднасць новага крымінальнага пераследу, выехаў у [[Польшча]], дзе працягвае публічную і блогерскую дзейнасць. &lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/80800243/bloger-sergej-petruhin-evakuirovan-iz-belarusi|title=Блогер Сергей Петрухин эвакуирован из Беларуси|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;

== Затрыманні і пераслед ==
У 2018 годзе супраць Пятрухіна былі заведзеныя крымінальныя справы па артыкулах 188 (паклеп) і 189 (абраза) Крымінальнага кодэкса Рэспублікі [[Беларусь]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://spring96.org/ru/news/97863|title=Валентин Стефанович: Уголовное преследование блогеров носит политический характер|website=spring96.org|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;. Ён неаднаразова затрымліваўся за сваю блогерскую дзейнасць, нібыта непадпарадкаванне міліцыі і за адмову прыходзіць праз незаконныя выклікі у органы правапарадку&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://nashaniva.com/ru/213444|title=Брестский блогер Петрухин провел трое суток в изоляторе за «неповиновение милиции»|website=Наша Ніва|date=2018-07-30|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 гг. Пятрухін быў асуджаны на тры гады калоніі за нібыта арганізацыю групавых дзеянняў і абразы прадстаўнікоў улады&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://spring96.org/ru/news/102937|title=&quot;Реализовывали планы организации протестного движения&quot;: блогеров Петрухина и Кабанова осудили на три года колонии|website=spring96.org|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;. Ён адбываў пакаранне ў [[ПК№3  «Віцьба»]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/80965612/blogery-sergej-petruhin-i-aleksandr-kabanov-vyshli-na-svobodu|title=Блогеры Сергей Петрухин и Александр Кабанов вышли на свободу|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;.

Падчас утрымання ў Следчай Турме г. Магілёва Пятрухін парэзаў сябе вены ў выніку пераводу яго ў камеру з падследчым па справе гвалта ў дачыненні да непаўнагадовых&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.svoboda.org/a/31150982.html|title=&quot;Каждую неделю здесь хуже и хуже&quot;. Голодовки заключенных в Беларуси|last=Катерина|website=Радио Свобода|date=2022-09-05|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;.

== Асабістыя факты ==
У 2018 годзе Пятрухін сімвалічна «выказаў падзяку» міліцыянтам за ператрус і арышты, размясціўшы фотаздымак сваіх выломаных дзвярэй&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://novychas.online/hramadstva/bloher-pjatruhin-vykazau-padzjaku-milicyjantam-fo|title=Блогер Пятрухін выказаў «падзяку» міліцыянтам (фотафакт)|last=НЧ|website=Новы Час|date=2018-09-18|access-date=2025-12-16}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>s6s28rmax3bkwjke5evc6knln1bdbuz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Алег Мікалаевіч Маціевіч</title>
    <ns>0</ns>
    <id>798771</id>
    <revision>
      <id>5181991</id>
      <parentid>5155443</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T20:34:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bk1949</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181991</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3487" sha1="76ksm43jbmttcq2w32ugg6yxlr7hxlb" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Алег Мікалаевіч Маціевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мастак–[[жывапісец]] і [[педагог]].

== Біяграфія ==
У 1973 годзе скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]. Вучыўся ў [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]], [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]], [[М. Данцыг]]а&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;* {{Крыніцы/БСМ|Маціевіч Алег Мікалаевіч||359}}&lt;/ref&gt;.  

Выкладаў у [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вычылішчы]] (1976—1990), а таксама ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў| Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] (1990—2008).

Удзельнік мастацкіх выставак з 1974 года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1984]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
Працаваў у розных жанрах [[станковы жывапіс|станковага жывапісу]].

Найбольш вядомыя працы: карціны «Успаміны» (1985), «Бакеншчык» (1986), «Рыбакі на Прыпяці», «Вясковае вяселле» (абедзве 1987), «Былы рынак» (1989), «22 чэрвеня» (2000), «На доўгую памяць» (2006), «Мірнае лета», «Паветраная трывога» (абедзве 2014); партрэты «Аўтапартрэт», «Партрэт мамы» (абодва 1973), «Юля» (1974), «Ірына» (1975), «Мастак [[Р. Сітніца]]», «Паэт [[Р. Барадулін]]» (абодва 1987), «Паэт [[Л. Дранько-Майсюк]]», «Гісторык і пісьменнік [[У. Арлоў]] (1989), «Дзеці» (1994); пейзажы «Мой сад у Магілёве» (1972), «У восеньскім садзе» (1983), «Вечар у вёсцы» (1985), «Летні вечар» (1987), «Ноч у Жыровічах» (1991–1992), «Пейзаж з крыжам в. [[Галічы]]», «Пейзаж з коньмі» (1996), «Лепельскія азёры» (2007); нацюрморты «Сухія кветкі» (1970), «Нацюрморт з кветкамі», «Нацюрморт з пеўнікам» (1976), «Нацюрморт з лямпай», «У вёсцы» (абодва 1986), «Грыбы» (1987), «Сялянскі нацюрморт» (1990).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|||229}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|author =|authorlink =|date =|url =https://libmogilev.by/artpalette/matiyevich-oleg-nikolayevich/|title =Матиевич Олег Николаевич|publisher =Информационный ресурс «Художественная палитра Могилевского края»|access-date =16 жніўня 2026|language =ru|}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Маціевіч Алег Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]]</text>
      <sha1>76ksm43jbmttcq2w32ugg6yxlr7hxlb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181993</id>
      <parentid>5181991</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T20:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Bk1949</username>
        <id>50943</id>
      </contributor>
      <origin>5181993</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3485" sha1="d8qvoumfas0eqeb3fjuk7ta4zp5w5ze" xml:space="preserve">{{Мастак}}
'''Алег Мікалаевіч Маціевіч''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларускі мастак–[[жывапісец]] і [[педагог]].

== Біяграфія ==
У 1973 годзе скончыў [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]]. Вучыўся ў [[Г. Вашчанка|Г. Вашчанкі]], [[А. Кішчанка|А. Кішчанкі]], [[М. Данцыг]]а&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Крыніцы/БСМ|Маціевіч Алег Мікалаевіч||359}}&lt;/ref&gt;.  

Выкладаў у [[Мінскі дзяржаўны мастацкі каледж імя А. К. Глебава|Мінскім мастацкім вычылішчы]] (1976—1990), а таксама ў [[Беларуская дзяржаўная акадэмія мастацтваў| Беларускай дзяржаўнай акадэміі мастацтваў]] (1990—2008).

Удзельнік мастацкіх выставак з 1974 года&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

Член [[Беларускі саюз мастакоў|Беларускага саюза мастакоў]] з [[1984]]&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;.

== Творчасць ==
Працаваў у розных жанрах [[станковы жывапіс|станковага жывапісу]].

Найбольш вядомыя працы: карціны «Успаміны» (1985), «Бакеншчык» (1986), «Рыбакі на Прыпяці», «Вясковае вяселле» (абедзве 1987), «Былы рынак» (1989), «22 чэрвеня» (2000), «На доўгую памяць» (2006), «Мірнае лета», «Паветраная трывога» (абедзве 2014); партрэты «Аўтапартрэт», «Партрэт мамы» (абодва 1973), «Юля» (1974), «Ірына» (1975), «Мастак [[Р. Сітніца]]», «Паэт [[Р. Барадулін]]» (абодва 1987), «Паэт [[Л. Дранько-Майсюк]]», «Гісторык і пісьменнік [[У. Арлоў]] (1989), «Дзеці» (1994); пейзажы «Мой сад у Магілёве» (1972), «У восеньскім садзе» (1983), «Вечар у вёсцы» (1985), «Летні вечар» (1987), «Ноч у Жыровічах» (1991–1992), «Пейзаж з крыжам в. [[Галічы]]», «Пейзаж з коньмі» (1996), «Лепельскія азёры» (2007); нацюрморты «Сухія кветкі» (1970), «Нацюрморт з кветкамі», «Нацюрморт з пеўнікам» (1976), «Нацюрморт з лямпай», «У вёсцы» (абодва 1986), «Грыбы» (1987), «Сялянскі нацюрморт» (1990).

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|10|||229}}

== Спасылкі ==
* {{cite web|author =|authorlink =|date =|url =https://libmogilev.by/artpalette/matiyevich-oleg-nikolayevich/|title =Матиевич Олег Николаевич|publisher =Информационный ресурс «Художественная палитра Могилевского края»|access-date =16 жніўня 2026|language =ru|}}

{{Вонкавыя спасылкі}}

{{DEFAULTSORT:Маціевіч Алег Мікалаевіч}}
[[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]]
[[Катэгорыя:Мастакі XX стагоддзя]]</text>
      <sha1>d8qvoumfas0eqeb3fjuk7ta4zp5w5ze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Храналогія суданскага канфлікту (2026)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>802476</id>
    <revision>
      <id>5181931</id>
      <parentid>5181220</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:59:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Чэрвень */</comment>
      <origin>5181931</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79537" sha1="aejw1q40jsnl14p8zg8y3op4mmjmycz" xml:space="preserve">{{Суданскі канфлікт (2023)}}
У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі.

== Храналогія==
=== Студзень ===
* 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}&lt;/ref&gt;
* 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі&lt;ref&gt;{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}&lt;/ref&gt;.
* 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}&lt;/ref&gt;. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}&lt;/ref&gt;
* 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}&lt;/ref&gt;
* 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the &quot;Popular Front&quot; in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}&lt;/ref&gt;
* 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]]  |url=https://sudantribune.com/article/309295}}&lt;/ref&gt;. 
* 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}&lt;/ref&gt;
* 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}&lt;/ref&gt; САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}&lt;/ref&gt;
* 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}&lt;/ref&gt;. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}&lt;/ref&gt;. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}&lt;/ref&gt;
* 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.&lt;ref name=&quot;zaima&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; 
* 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}&lt;/ref&gt;.
* 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}&lt;/ref&gt;
* 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;

===Люты===
* 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt; Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}&lt;/ref&gt;
* 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group  |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}&lt;/ref&gt;. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;
* 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}&lt;/ref&gt;
* 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

=== Сакавік ===
* 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;
* 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане&lt;ref name=&quot;africanews&quot;/&gt;. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, забіўшы сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.&lt;ref name=&quot;africanews&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}&lt;/ref&gt;
* 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.&lt;ref&gt;{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt; УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}&lt;/ref&gt;
* 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; 
* 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук &lt;ref&gt;{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;.
* 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}&lt;/ref&gt;. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}&lt;/ref&gt;
* 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка  на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў&lt;ref&gt;{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.

===Красавік ===
* 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.
* 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt;
* 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.&lt;ref&gt;{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt; Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 27 красавіка  — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}&lt;/ref&gt;
* 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.&lt;ref&gt;{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}&lt;/ref&gt;

=== Май ===
* 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.&lt;ref&gt;{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}&lt;/ref&gt;
* 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}&lt;/ref&gt; Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}&lt;/ref&gt;
* 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}&lt;/ref&gt;
* 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}&lt;/ref&gt;
* 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}&lt;/ref&gt;
* 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
* 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;.
* 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.&lt;ref name=&quot;may25&quot;/&gt;
* 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.&lt;ref name=&quot;may25&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}&lt;/ref&gt; Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}&lt;/ref&gt;
* 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;  УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}&lt;/ref&gt;

===Чэрвень===
* 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;kubum&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}&lt;/ref&gt;.
* 4 чэрвеня —  у выніку ўдару беспілотніка па Кубуме загінулі дзевяць чалавек.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-killed-in-fresh-drone-strike-on-south-darfur-sniper-deployment-amid-rising-intertribal-kassala-tensions |title=Nine killed in fresh drone strike on South Darfur, ‘sniper deployment’ amid rising intertribal Kassala tensions |work=Radio Dabanga |date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 5 чэрвеня — дроны войск Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка ў Амдурмане, Эд-Дамазіне і Абу-Джубейхе ў Паўднёвым Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314739 |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha |work=Sudan Tribune|date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}&lt;/ref&gt; Чатыры чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП у Хамрат-эль-Шэйху, Паўночны Кардафан.&lt;ref name=&quot;hamrat&quot;/&gt;
* 6 чэрвеня —  у выніку ўдару беспілотніка САП у Хамрат-эль-Шэйху загінулі адзінаццаць чалавек.&lt;ref name=&quot;hamrat&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/15-civilians-killed-in-north-kordofan-drone-attacks |title=15 civilians killed in North Kordofan drone attacks |work=Radio Dabanga|date=7 June 2026|access-date=8 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 8 чэрвеня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па двух аўтамабілях у Судры, Паўночны Кардафан.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314846 |title=Drone strike kills three civilians in North Kordofan, Emergency Lawyers say |work=Sudan Tribune|date=8 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 9 чэрвеня — Узброеныя сілы Судана перахапілі некалькі беспілотнікаў паўстанцаў над Хартумам&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314872 |title=Sudanese army air defences intercept RSF drones over Khartoum |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;. Удар беспілотніка САП разбурыў мост Ардамата ў Генейне.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314903 |title=RSF’s administration says Sudanese army drone destroyed key Darfur bridge |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 10 чэрвеня — прынамсі 23 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў мяцежнікаў у Эль-Абейдзе і Джэбель-Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thedefensepost.com/category/africa/|title=Drone Strikes on Key Sudan City Kill 23: Rights Group|work=The Defense Post|date=12 June 2026|access-date=12 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 11 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі 16 чалавек і дзясяткі атрымалі раненні. Таксама былі нанесеныя ўдары па аб’ектах паблізу штаба 5-й пяхотнай дывізіі.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fatima |first=Sakina |date=2026-06-12 |title=Sudan drone strike kills 16 amid scrutiny of UAE-RSF links |url=https://www.siasat.com/sudan-drone-strike-kills-16-amid-scrutiny-of-uae-rsf-links-3487544/ |access-date=2026-06-24 |website=The Siasat Daily}}&lt;/ref&gt; 
* 13 чэрвеня — урадавыя войскі заявілі, што адбілі сумесную атаку прыхільнікаў аль-Хілу і Дагала на Амуры, штат Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Sudanese army repels RSF and SPLM-N alliance in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/315042 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;.
* 16 чэрвеня — некалькі чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў і ўдараў беспілотнікаў на залатыя руднікі ў штаце Белы Ніл. Адказнасць за ўдары былі ўскладзена на егіпецкія сілы.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Egyptian drone strikes kill several at gold mine near Sudan border, miners say |url=https://sudantribune.com/article/315167 |website=Sudan Tribune |date=10 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 18 чэрвеня — прынамсі 50 мірных жыхароў загінулі ў выніку 10 дзён удараў беспілотнікаў па Эль-Абейду і Паўночным Кардафане.&lt;ref&gt;{{cite news |title=At least 29 countries raise alarm about atrocities in Sudan’s el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/dozens-of-countries-warn-of-atrocities-amid-escalation-in-sudans-el-obeid |access-date=24 June 2026 |work=[[Al Jazeera]] |date=18 June 2026}}&lt;/ref&gt; У выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ў Аль-Мальхе загінулі дзевяць чалавек і 12 атрымалі раненні, у тым ліку некалькі чалавек атрымалі сур’ёзныя траўмы, а ўдар беспілотніка УСС па рынку ў тым жа горадзе параніў некалькі чалавек.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Nine Killed, 12 Injured in Drone Strike on Civilian Vehicle in North Darfur’s Al-Malha |url=https://darfur24.com/en/2026/06/19/nine-killed-12-injured-in-drone-strike-on-civilian-vehicle-in-north-darfurs-al-malha/ |access-date=2026-06-24 |website=Darfur24 }}&lt;/ref&gt;
* 19 чэрвеня — удары беспілотнікаў войск Дагала выклікалі адключэння электраэнергіі ў Эль-Абейдзе пасля траплення ў яго энергасістэму, заправачныя станцыі і танкеры.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Sudan paramilitary drone strikes persist in El Obeid, knocking out power and hospitals |url=https://sudantribune.com/article/315248 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 20 чэрвеня —  САП заявілі, што захапілі Суркум у сектары Курмук.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-21 |title=RSF claims gains in Blue Nile as drone strikes kill civilians in White Nile and North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-gains-in-blue-nile-as-drone-strikes-kill-civilians-in-white-nile-and-north-kordofan |access-date=2026-06-24 |website=Radio Dabanga}}&lt;/ref&gt; Узброеныя сілы Судана заявілі, што нанеслі масіраваныя ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка па ўсім Паўночным Кардафане, каб прадухіліць магчымы напад на Эль-Абейд.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Sudanese army drone strikes foil RSF plan to attack El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315279 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;
* 22 чэрвеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па Эль-Абейду&lt;ref&gt;{{cite news |title=Drone strike kills two displaced people in Sudan’s El Obeid, state government says |url=https://sudantribune.com/article/315395 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=22 June 2026}}&lt;/ref&gt;, яшчэ адзін чалавек загінуў і некалькі атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка Узброеных Сіл Судана па рынку ў Аль-Сае, Паўночны Дарфур&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Drone Strike Hits Al-Sayyah Market, Killing One and Injuring Civilians |url=https://darfur24.com/en/2026/06/24/drone-strike-hits-al-sayyah-market-killing-one-and-injuring-civilians/ |access-date=2026-06-25 |website=Darfur24 News Website }}&lt;/ref&gt;. ААН паведаміла, што ўдары па горадзе з 18 па 21 чэрвеня закранулі, сярод іншых мэтаў, электрападстанцыю і аўтазаправачную станцыю. Сетка лекараў Судана паведаміла, што ўдары прывялі да закрыцця медыцынскіх устаноў, уключаючы цэнтр дыялізу, і водаачышчальных станцый. Два моста на поўдзень ад Ум-Рувабы трапілі пад атакі БПЛА.&lt;ref name=&quot;ST6-22-26&quot;&gt;{{cite news |title=Drone strikes target Kordofan infrastructure, disrupt services, UN says |url=https://sudantribune.com/article/315405 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 23 чэрвеня — войскі Бурхана заявілі аб вяртанні Аль-Бара пасля наступлення ля эфіопскай мяжы ў раёне Гейсан у штаце Блакітны Ніл&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}&lt;/ref&gt;. Мяцежнікі заявілі пра захоп Амбра ў Паўночным Дарфуры.&lt;ref name=&quot;amba&quot;&gt;{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Sudanese Armed Forces claim gains in Blue Nile as RSF take Furuawiya in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-armed-forces-claim-gains-in-blue-nile-as-rsf-take-furuawiya-in-north-darfur |access-date=2026-06-25 |website=Radio Dabanga }}&lt;/ref&gt;
* 24 чэрвеня — мяцежнікі абвясцілі аб захопе Фуруавіі ў Паўночным Дарфуры.&lt;ref name=&quot;amba&quot;/&gt;
* 25 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па заправачнай станцыі ў Рабацы загінулі два чалавекі і некалькі атрымалі раненні. Іншы беспілотнік, накіраваны на раён аэрапорта Эль-Абейда, быў збіты&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-25 |title=RSF drone attacks kill two in Rabak, army downs drone over El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315489 |access-date=2026-06-25 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;.
* 26 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па аўтазаправачнай станцыі ў Эль-Абейдзе адзін чалавек загінуў і чацвёра атрымалі раненні.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-26 |title=One killed in RSF drone attack on El Obeid fuel station |url=https://sudantribune.com/article/315550 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt; Паводле суданскай камісіі па гуманітарнай дапамозе, атрады Дагала атакавалі гуманітарны грузавік, які рухаўся ў Эль-Абейд, недалёка ад Эль-Рахада, забіўшы кіроўцу і параніўшы некалькіх іншых.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudan aid commission says RSF attacked relief convoy bound for El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315592 |access-date=2026-06-28 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt; Восем вучаніц прыватнай жаночай школы Эль-Джыл-эль-Раед атрымалі раненні ад абломкаў пасля ўдару беспілотніка.&lt;ref name=&quot;Dabanga28-6-2026&quot;&gt;{{cite news |title=Drone attacks deepen humanitarian crisis in El Obeid, Joint Forces claims gains in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-deepen-humanitarian-crisis-in-el-obeid-joint-forces-claims-gains-in-north-darfur |access-date=29 June 2026 |work=[[Radio Dabanga]] |date=28 June 2026}}&lt;/ref&gt; Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/amp/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}&lt;/ref&gt;.
* 27 чэрвеня — урадавыя войскі абвясцілі, што адбілі Абу-Камру ў Паўночным Дарфуры ў ходзе сумеснай аперацыі з саюзнымі апалчэннямі.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudanese joint forces recapture Abu Qamra from RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315589 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;
* 29 чэрвеня — 4-я пяхотная дывізія УСС абвясціла аб тым, што адваявала раёны Магаджа і Саркам у штаце Блакітны Ніл.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese army says it recaptures two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/315667 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt; Тым часам АСАД абвясцілі аб адваяванні Кулбуса ў Заходнім Дарфуры.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Sudan declares new cholera outbreak months after official end to one that lasted nearly 2 years |url=https://www.cbc.ca/news/world/sudan-cholera-kordofan-outbreak-9.7253235 |access-date=12 July 2026 |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |date=29 June 2026}}&lt;/ref&gt;
* 30 чэрвеня — прыхільнікі генерала Бурхана бвясцілі, што за апошнія два тыдні яны знішчылі 224 вайсковыя аўтамабілі САП і захапілі 36, а таксама знішчылі два склады боепрыпасаў і два паліўныя склады.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Sudanese army claims destruction of 224 RSF combat vehicles |url=https://sudantribune.com/article/315708 |access-date=2026-07-01 |website=Sudan Tribune }}&lt;/ref&gt;

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Храналогіі]]
[[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]]</text>
      <sha1>aejw1q40jsnl14p8zg8y3op4mmjmycz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сяргей Пятровіч Кухарэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>803022</id>
    <revision>
      <id>5181865</id>
      <parentid>5102407</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T13:30:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4339" sha1="cyk16v2fx9zxoonlf5v9xo4kcq8dpby" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Кухарэнка}}{{Спартсмен|імя=Сяргей Пятровіч Кухарэнка}}

'''Сяргей Пятровіч Кухарэнка''' ({{Lang-ru|Сергей Петрович Кухаренко}}; [[8 мая]] [[1976]], [[Хойнікі]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі самбіст і дзюдаіст, чэмпіён Беларусі, прызёр чэмпіянатаў Еўропы і свету па самба і дзюдо, удзельнік [[Летнія Алімпійскія гульні 2000|Алімпійскіх гульняў у Сіднэі]] і Афінах, [[майстар спорту Рэспублікі Беларусь міжнароднага класа]] па дзюдо (1996) і самба (2007). Член нацыянальнай каманды Беларусі па дзюдо&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&amp;page=museum&amp;id=7|title=Кухаренко Сергей Петрович|archive-url=https://web.archive.org/web/20231216143922/https://www.ggcbs.gomel.by/index.php?do=static&amp;page=museum&amp;id=7|archive-date=16 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 мая 1976 года ў горадзе [[Хойнікі]] ([[Гомельская вобласць]]). 

У 1996 годзе скончыў Гомельскае вучылішча алімпійскага рэзерву. У 2003 годзе — факультэт фізічнай культуры [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны]]. З 1994 года — навучэнец Гомельскай абласной школы вышэйшага спартыўнага майстэрства. 

У 1995 годзе заняў трэцяе месца на першынстве Еўропы ў Партугаліі. У 2000 годзе ўдзельнічаў у Алімпійскіх гульнях у Сіднэі. У 2002 годзе заваяваў сярэбраны медаль чэмпіянату Еўропы ў [[Марыбар|Марыбары]] ([[Славенія]]). У 2003 годзе быў пятым на чэмпіянаце Еўропы ў [[Дзюсельдорф|Дзюсельдорфе]] і стаў бронзавым прызёрам чэмпіянату свету ў [[Осака|Осаке]].

== Спартыўныя вынікі ==

* Чэмпіянат Беларусі па дзюдо 2005 года — {{1}}.
* Чэмпіянат Беларусі па дзюдо 2003 года — {{1}}.

== Узнагароды і званні ==

* Ганаровы грамадзянін горада [[Хойнікі]] (2011). 
* Імя С. П. Кухарэнка на Алеі ганаровых грамадзян [[Хойніцкі раён|Хойніцкага раёна]]. Алея размешчана ў горадзе [[Хойнікі]] ([[Гомельская вобласць]])&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://hoiniki.gov.by/ru/kuharenko-ru/|title=Кухаренко Сергей Петрович|website=[[Хойніцкі раённы выканаўчы камітэт|Хойникский районный исполнительный комитет]]|access-date=22 лютага 2026|archive-date=19 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250419191534/https://hoiniki.gov.by/ru/kuharenko-ru/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. 
* У горадзе [[Хойнікі]] праводзіцца штогадовы турнір па дзюдо імя Кухарэнкі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.hoiniki.by/?p=23471|title=Ежегодный турнир по дзюдо имени Кухаренко: хойничане празднуют триумф|website=Хойнiцкiя навiны|access-date=22 лютага 2026|archive-date=8 ліпеня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250708233117/https://www.hoiniki.by/?p=23471|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;

== Спасылкі ==
{{Commons|Category:}}
[[Катэгорыя:Ганаровыя грамадзяне Хойнікаў]]</text>
      <sha1>cyk16v2fx9zxoonlf5v9xo4kcq8dpby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таццяна Іванаўна Калядка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>804125</id>
    <revision>
      <id>5181980</id>
      <parentid>5112654</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:11:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181980</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3901" sha1="cmgjskpp6fkoftgq1poni86ivotspx0" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Таццяна Іванаўна Калядка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — беларуская дзяржаўная служачая.

== Біяграфія ==
Нарадзілася 20 красавіка 1961 года ў аграгарадку [[Казловічы (Слуцкі раён)|Казловічы]] [[Слуцкі раён|Слуцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Маці — медыцынская сястра, бацька — электрык. Дзіцём улетку працавала на сельскагаспадарчых работах у калгасе імя С. М. Кірава (Слуцкі раён)&lt;ref&gt;[https://minsknews.by/stolitsyi-zhenskoe-litso-tatyana-kolyadko-rada-kogda-karera-sotrudnikov-uspeshno-skladyivaetsya/ Столицы женское лицо. Татьяна Колядко: «Рада, когда карьера сотрудников успешно складывается»]&lt;/ref&gt;.

Скончыла [[Мінскі дзяржаўны політэхнічны каледж]] па спецыяльнасці «Прыкладная матэматыка», а пазней двойчы скончыла [[Беларускі дзяржаўны эканамічны ўніверсітэт]]. Спярша атрымала вышэйшую эканамічную адукацыю, затым — вышэйшую юрыдычную.

Выйшла замуж за ваеннага. Пасля [[распад СССР|распаду СССР]] пераехала ў [[Слуцк]], дзе дзеці скончылі школу. У Слуцку працавала на гандлёвым прадпрыемстве: пачынала інспектарам па гандлі, пазней стала дырэктарам. Пасля пераезду ў [[Мінск]] уладкавалася на працу ў [[Адміністрацыя Маскоўскага раёна г. Мінска|Адміністрацыю Маскоўскага раёна]]. 

З 15 кастрычніка 2019 года па 26 сакавіка 2025 года працавала кіраўніком Адміністрацыі Маскоўскага раёна Мінска. Да прызначэння на пасаду працавала 11 гадоў у адміністрацыі раёна, непасрэдна перад прызначэннем была першым намеснікам кіраўніка Адміністрацыі Маскоўскага раёна, курыравала пытанні эканомікі, гандлю, бытавога абслугоўвання і грамадскага харчавання, заработнай платы, інвестыцый.

Дэлегат [[VII Усебеларускі народны сход|VII Усебеларускага народнага схода]] ад [[Беларускі саюз жанчын|Беларускага саюза жанчын]]&lt;ref&gt;[https://vns.gov.by/by/struct-by/persons/view/kaljadka-tatstsjana-ivanauna-2101/ Калядка Таццяна Іванаўна]&lt;/ref&gt;.

У цяперашні час працуе дырэктарам Беларускага культурнага цэнтра духоўнага адраджэння, дзяржаўнай некамерцыйнай арганізацыі культуры&lt;ref&gt;[https://www.zdv.by/sobytiya/meropriyatiya/zasedanie-soveta-stareyshin-obshchestvennogo-obedineniya-belorusskiy-soyuz Заседание Совета старейшин общественного объединения «Белорусский союз женщин»]{{Недаступная спасылка}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Калядка Таццяна Іванаўна}}</text>
      <sha1>cmgjskpp6fkoftgq1poni86ivotspx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сезон 2021/2022 «Гомельскіх рысей»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805621</id>
    <revision>
      <id>5182182</id>
      <parentid>5123017</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:44:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Slavazai1973</username>
        <id>60865</id>
      </contributor>
      <comment>/* Склад каманды */</comment>
      <origin>5182182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3398" sha1="slfkvjf95im30i923n7svaumvffmtde" xml:space="preserve">У сезоне 2021/2022 баскетбольны клуб «[[Гомельскія рысі (баскетбольны клуб)|Гомельскія рысі]]» з горада [[Гомель]] прымаў удзел:
* [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе|Чэмпіянат Беларусі]] [[Чэмпіянат Беларусі па баскетболе 2021/2022|2021/2022]] ('''7 месца''').

== Склад каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Данііл Алегавіч Адаськоў|Данііл Адаськоў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Міхайлавіч Бакштаеў|Дзяніс Бакштаеў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Цімафей Андрэевіч Вяроўкін|Цімафей Вяроўкін]]
* {{Сцяг|Расія}} [[Мікіта Аляксандравіч Грабараў|Мікіта Грабараў]] (прыйшоў у каманду падчас сезона)
* {{Сцяг|Расія}} [[Даніл Ігаравіч Дзякаў|Даніл Дзякаў]] (прыйшоў у каманду падчас сезона)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Уладізміравіч Дудаў|Ягор Дудаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Іван Ігнашын]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксей Кавалёў (баскетбаліст)|Аляксей Кавалёў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Арцём Аляксандравіч Маляўка|Арцём Маляўка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Мікіта Ваcільевіч Пракапенка|Мікіта Пракапенка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Аляксандравіч Рыбкін|Яўген Рыбкін]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Аляксандравіч Старасценка|Яўген Старасценка]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ягор Стаўрапольцаў]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Ілля Шчэрба]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Дзяніс Ярэц]]
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Аляксандр Вячаслававіч Ясевіч|Аляксандр Ясевіч]]

== Трэнеры каманды ==
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Андрэй Андрэевіч Чванькоў|Андрэй Чванькоў]] (галоўны трэнер)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Цімафей Андрэевіч Вяроўкін|Цімафей Вяроўкін]] (гуляючы трэнер)
* {{Сцяг|Беларусь}} [[Яўген Аляксандравіч Рыбкін|Яўген Рыбкін]] (гуляючы трэнер)

== Гл. таксама ==
* [[Сезон 2020/2021 «Гомельскіх рысей-ГДУ»]]
* [[Сезон 2022/2023 «Гомельскіх рысей»]]

{{reflist}}

== Спасылкі ==
* [https://basketball.eurobasket.com/team/Gomelskiye-Rysi-GGU-Gomel/4234?Page=1&amp;Year=2021-2022 Профіль на сайце eurobasket.com]

{{Вонкавыя спасылкі}}

[[Катэгорыя:Сезоны «Гомельскіх рысей»|2021/2022]]
[[Катэгорыя:Сезоны баскетбольных клубаў Беларусі 2021/2022|Гомельскія рысі]]
[[Катэгорыя:2021 год у Гомелі]]
[[Катэгорыя:2022 год у Гомелі]]</text>
      <sha1>slfkvjf95im30i923n7svaumvffmtde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калон (саслоўе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>805812</id>
    <revision>
      <id>5182071</id>
      <parentid>5125275</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26099" sha1="6hk2ueg422dvsf5o2n3cjymsm73mjys" xml:space="preserve">{{значэнні2|Калон}}
[[Файл:Mähmaschine.jpg|міні|Гала-рымскі калон]]
Пачаткова слова абазначала вайсковага пасяленца, землеўласніка, жыхара рымскай [[Калонія (Рым)|калоніі.]] У Позняй Рымскай імперыі і раннім Сярэднявеччы '''''калон''''' (лац. адз. '''''colonus,''''' мн.: ''coloni'') стаў арандатарам-земляробам. Вядомыя пад агульнай назвай каланата, гэтыя земляробы працавалі як арандатары, плацячы землеўладальнікам (прыватным ці дзяржаве) частку свайго ўраджаю ў абмен на карыстанне іх сельскагаспадарчымі землямі.

Пад уплывам розных фактараў, пачаткова дамоўныя, адносіны паміж арандатарам і землеўладальнікам у рэшце рэшт дэградавалі да ўзроўню вечнай запазычанасці і залежнасці. У выніку сістэма ''каланату'' (''colona'', ''colonatus'') стала новым тыпам землеўладання, паставіўшы ўладальнікаў у сярэдні стан паміж свабодай і рабствам. Гэтую сістэму можна лічыць папярэдніцай еўрапейскага [[Феадалізм|феадальнага]] [[Прыгоннае права|прыгону]]&lt;ref name=&quot;urlThe Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... - George Lillie Craik, Charles MacFarlane - Google Książki&quot;&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=rxk5AQAAMAAJ&amp;q=roman+colonus+feudalism&amp;pg=PA545|title=The Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... – George Lillie Craik, Charles MacFarlane – Google Książki|author=Craik|first=George Lillie|format=|access-date=|year=1846}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;urlThe Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly - Google Książki&quot;&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=DblZAAAAcAAJ&amp;q=roman+colonus+feudalism&amp;pg=PA449|title=The Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly – Google Książki|format=|access-date=|year=1842}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
У [[Італія (рымская правінцыя)|Рымскай Італіі]] значная частка сельскагаспадарчых зямель здавалася ў арэнду арандатарам. Існавала канцэпцыя, якая дазваляла арандатарам валодаць зямлёй, нават калі яны не былі яе ўладальнікамі. Падатковыя абавязкі ўзнікалі пры продажы зямельнага ўчастка, але большая частка абкладаемых падаткам дзяржаўных зямель у Італіі здавалася ў арэнду, а не была ва ўласнасці. Такім чынам, многія падаткі спаганяліся з арандатараў, а не з уладальнікаў зямлі. Гэтыя арандатары таксама маглі прадаваць і купляць дамовы арэнды, што сведчыць пра даволі гнуткую і справядлівую сістэму ўласнасці. Паводле рымскіх судоў, сельскагаспадарчыя арандатары таксама мелі правы супраць землеўладальнікаў, якія спрабавалі несправядліва парушыць іх кантракты. Гэты перыяд часу сведчыў пра пэўную ступень справядлівасці і справядлівасці ў адносінах да калоній.

Першапачаткова ''калон'' знаходзіўся ва ўзаемных адносінах, у якіх землеўладальнік дазваляў арандатару карыстацца сваёй зямлёй у абмен на частку вырошчваемых культур. Аднак падчас праўлення [[Дыяклетыян|Дыяклетыяна]] (284–305) адбылася рэформа падатковай сістэмы, якую многія гісторыкі лічаць прычынай змены ў адносінах паміж арандатарам і землеўладальнікам. Некалькі ўказаў прывязвалі ''калонаў'' да зямлі, каб павялічыць зямельныя падаткі і [[Падушны падатак|падушныя падаткі]] . Дыяклетыян стварыў складаную падатковую сістэму, заснаваную на колькасці асоб, а таксама рэгулярны [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] насельніцтва дзеля кантролю за насельніцтвам і ўзбагачэння імперыі. Падатковыя стаўкі разлічваліся па складанай матэматычнай формуле. Сістэма была размеркавальнай, г.зн. яна не ўлічвала плацежаздольнасць, як гэта было б у выпадку з кантрыбутыўнай сістэмай (прынятай [[Візантыя|Усходняй імперыяй]] у канцы VII стагоддзя). Ператварыўшы ''спецыяльныя'' рэквізіцыі і рэгулярныя падатковыя патрабаванні ў рэгулярную сістэму падатковых калектываў, Дыяклетыян упершыню даў імперыі бюджэт.

Класічныя рымскія юрысты згадваюць аб калонах у главе аб здачы і аб найманні, і каланат ставіўся, такім чынам, тады яшчэ да вобласці прыватнага права. Калі канчаўся тэрмін дамовы, землеўладальнік мог выдаліць калона, а калон - ці пакінуць зямлю, ці, па дамове з землеўладальнікам, працягнуць дамову.  Пры [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціне Вялікім]] калоны былі ўжо людзьмі, прымацаванымі да зямлі, якую яны апрацоўвалі і за карыстанне якой неслі на карысць землеўладальніка пэўныя павіннасці&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Колонат // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.}}&lt;/ref&gt;. Статус калонаў як сельскагаспадарчых працаўнікоў зніжаўся паступова, пакуль не дасягнуў рэкордна нізкага ўзроўню падчас праўлення [[Юстыніян I|Юстыніяна]] (527–565). Галоўнай мэтай гэтага імператара было ліквідаваць [[Карупцыя|карупцыю]] ў зборы падаткаў, надаўшы губернатарам больш простага кантролю. У 11-й кнізе сваёй кадыфікацыі рымскага права, ''Corpus juris civilis'', Юстыніян абнавіў законы, заснаваныя на падаткаабкладанні, размеркаванні зямлі і тыпах ''калоній'' . Апісваючы ''agricolae censiti'', Юстыніян выразна згадвае тып ''{{Lang|la|coloni}}'', ''{{Lang|la|coloni adscripticii}}'', якія лічыліся несвабоднымі і параўнальнымі па статусе і абавязках з рабамі. Але гаспадар зямлі ня меў улады рабіць што заўгодна з жыццем і душой калона, у адрозненні ад раба.

Палажэнні кодэкса [[Юстыніян I|Юстыніяна,]] якія датычацца калонаў, канчаткова сцвярджаюць: калон не можа пакінуць надзел, які апрацоўвае. Ён па выразе закона, &quot;раб зямлі&quot;. Але, абмяжоўваючы свабоду калонаў, заканадаўства адначасова абмяжоўвала і свабоду распараджэння землеўладальніка, які не меў права сагнаць сваіх калонаў з займаемых імі надзелаў або прадаць зямлю без калонаў, якія сядзелі на ёй. У вядомых выпадках, зрэшты, землеўладальнікам дазвалялася, у інтарэсах земляробства, пераводзіць калонаў з аднаго маёнтка на іншы, але пры гэтым забаронена было раздрабляць сем'і.  Даючы гаспадару ўладу караць калонаў за спробу збегчы, імператары забаранялі землеўладальнікам прымаць чужых калонаў. Які прыняў збеглага калона абавязаны быў вярнуць яго, пакрыць ранейшаму ўладальніку панесеныя ім страты, заплаціць падаткі калона за ўвесь час яго знаходжання ў сябе, і яшчэ падвяргаўся штрафу па прысудзе суддзі.  Кожны калон меў увесь час адзін і той жа адмысловы ўчастак зямлі, які ён перадаваў у спадчыну сваім дзецям і апрацоўваў, як жадаў і ўмеў. Гэтым становішча калонаў істотна адрознівалася ад становішча рабоў, якія працавалі ў розных частках маёнтка, у агульнай масе, па ўказаннях і пад наглядам кіраўнікоў. Гаспадар калона не мог патрабаваць ад яго ніякіх асабістых паслуг. Але паколькі калон амаль цалкам залежаў ад зямлі якая належыць гаспадару, то фактычна меў такую ​​магчымасць&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=И.Б.Новицкий, И.С. Перетерский. Римское частное право. — Москва: КНОРУС, 2016. — С. 126. — 608 с.}}&lt;/ref&gt;.

== ''Адскрыпцыі'' ==
[[Файл:RomaSCostanzaMosaici02b.jpg|міні|Праца сялян у [[Маўзалей Канстанцыі|маўзалеі Канстанцыі]]. 4 ст. Рым]]
Уладальнік маёнтка мог прэтэндаваць на працаўніка ў якасці {{Lang|la|colonus adscripticius}} з намерам, каб гэтая асоба аказала яму паслугі. Гаспадар зямлі таксама павінен быў прад'явіць доказы з дапамогай двух дакументаў, такіх як {{Lang|la|conductionale instrumentum}} або ''conductio'' ( працоўны дагавор ), або копія {{Lang|la|publici census adscriptio}} (пацверджанне аб яго рэгістрацыі ў дзяржаўным падатковым рэестры). Гэтыя дакументы прадухілілі б ненаўмыснае ўцягванне людзей у {{Lang|la|adscripticii}}, бо такія кантракты часта нельга было ануляваць. Падпісваючы кантракт, мужчына замацоўваў сваю сям'ю, дзяцей і сябе ў ''дагаворы''. Паходжанне або статус {{Lang|la|origo}}, гэтай сям'і і нашчадкаў, такім чынам, станавіліся статусам ''адскрыпцыяў'' .

Згодна з нормамі тагачаснага міжнароднага прыватнага права ''(ius gentium)'', ''паходжанне'' чалавека вызначаў яго родны горад і сям'я, адпаведна з якімі на яго распаўсюджвалася сістэма публічнага і прыватнага права, а таксама задачы ў грамадстве , якія ён павінен выконваць (''munera'' і ''honores''). У выпадках {{Lang|la|colonus adscripticius}} іх родны горад замяняўся маёнткам землеўладальніка. Такім чынам, землеўладальнік мог выклікаць сваіх сялян-калонаў выконваць павіннасці, напрыклад, як горад мог заклікаць сваіх грамадзян да выканання грамадскіх абавязкаў. Калі землеўладальнік маёнтка прадаваў сваю маёмасць, {{Lang|la|coloni adscripticii}} прывязаныя да маёнтка былі вымушаныя працаваць на новага ўладальніка. Такім чынам, яны былі вымушаныя выконваць загады землеўладальніка, прымацаваныя да пэўнага ўчастка зямлі і звязаныя кантрактам на нявызначаны тэрмін. 

Адрозненне паміж {{Lang|la|coloni}} і рабамі была ў тым, што калоны былі прымацаваны да пэўнага ўчастка зямлі і не маглі быць прададзеныя або аддзеленыя ад яго.

Адскрыпцыі мелі шмат абавязкаў перад маёнткам. Яны павінны былі выконваць заданні ў маёнтку, апрацоўваць зямлю і выконваць іншыя віды працы па гаспадарцы. Яны таксама не маглі судзіцца або падаваць скаргі супраць уладальніка маёнтка. Тых адскрыпцыяў, хто спрабаваў пакінуць маёнтак без дазволу, каралі, прычым метады пакарання вар'іравалія ад прымусовага нашэння ланцугоў да цялесных пакаранняў. Вольныя калоны, хоць і падпарадкоўваліся ўладальніку маёнтка, з якім у іх быў дагавор, маглі пакінуць маёнтак. Найважнейшымі былі адрозненні, якія тычыліся іх права на валоданне ''(peculium)'' {{Lang|la|Coloni adscripticii}} былі вымушаныя падпарадкаваць сваю маёмасць уладальніку маёнтка і ім забаранялася выносіць яе з дому без дазволу. Свабодныя калоны маглі перамяшчаць сваю маёмасць па сваім жаданні і не падпарадкоўваліся загадам уладальнікаў маёнтка.

=== ''Adscriptus glebae'' ===
Калі працаўніка называлі «адскрыптам глебы» ({{Lang|la|adscriptus glebae}}) - яго маглі прадаць або перадаць ''толькі'' разам з зямлёй, як смерды і халопы - большасць феадальназалежных сялян пры [[Прыгоннае права|прыгонным праве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. У  [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да 1861 года, не гледзячы на аднолькавыя назвы, больш было распаўсюджана аналагічнае адскрыпцыі [[Чаляднін|чалядніцтва,]]&lt;nowiki/&gt;калі сялян маглі разлучаць з ся'мёй і прадаваць паасобна - &quot;душамі&quot; без зямлі і гаспадаркі.

== Падаткаабкладанне ==
Свабодныя {{Lang|la|coloni}} адказвалі за падаткі з арэндаванай зямлі, на якой яны вырошчвалі ўраджай і жылі. У іх было два варыянты аплаты: альбо плаціць падатак непасрэдна імперскім чыноўнікам, альбо яны маглі перадаць землеўладальніку аднаразовую суму раз у год. Калі ''калон'' вырашаў даць уладальніку аднаразовую суму ці {{Lang|la|tota summa}}, гаспадар маёнтка перадаваў адпаведную суму збіральніку падаткаў, а астатнюю частку пакідаў сабе ў якасці даходу. Калі ''калон адскрыптыцый'' падпісваў кантракт на працу на землеўладальніка на нявызначаны тэрмін, землеўладальнік быў вымушаны ўзяць на сябе адказнасць за падаткі, якія фермер плаціў бы, калі б ён быў проста арандатарам зямлі. Свабодныя арандатары плацілі свае ўласныя падаткі ўраду. Чалавек, які размяшчаў адскрыптыцыя, карыстаўся яго працай, таму ён быў адказны за яго падаткі.

У чацвёртым і пятым стагоддзях арэндныя дагаворы былі вельмі фармалізаванымі і складаліся паводле строгіх патрабаванняў. Дамовы арэнды павінны былі быць зарэгістраваны ў муніцыпальных падатковых спісах і павінны былі ўключаць імя арандатара, канкрэтны зямельны надзел і імя землеўладальніка. Затым арандатар дадаваўся ў падатковы спіс для гэтага канкрэтнага поля і, такім чынам, мог быць ідэнтыфікаваны як частка ланцужка адказнасці за гэты ўчастак зямлі. Рэгістрацыя ў імперскіх або муніцыпальных падатковых спісах таксама давала дадатковыя перавагі. Арандатары, якія былі зарэгістраванымі падаткаплацельшчыкамі, былі законна абаронены ад высялення і павышэння арэнднай платы.

== Латыфундыі і маёнткі ==
[[Латыфундыя|Латыфундыі —]] гэта вялікія па плошчы зямельныя надзелы, якія спецыялізаваліся на вырабе сельска гаспадарчай прадукцыі ў вялікіх аб'емах дзеля буйноага гуртовага гандлю і экспарта, напрыклад, збожжа, [[Аліўкавы алей|аліўкавага алея]] і [[Свойскі бык|быдла]]. Латыфундыі абапіраліся на працу рабоў для вытворчасці вялікай колькасці ўраджаю. Як масава з'ява яны распаўсюдзіліся ў II стагоддзі да н.э. У некаторых выпадках утвараліся маёнткі, у якіх многія надзелы зямлі, якія належалі аднаму землеўладальніку, здаваліся ў арэнду вяскоўцам, якія валодалі ўласнымі дамамі, але не мелі зямлі.

Буйныя маёнткі пашыраліся за кошт аб'яднання суседніх, меншых ферм. Яны былі вымушаныя прадаваць сваю зямлю маёнтку, бо не маглі канкураваць з пункту гледжання прадукцыйнасці і коштаў працы. Па меры таго, як дробныя фермы скупляліся заможымі землеўладальнікамі, латыфундыі пашыраліся. Са спыненнем заваеваў, пачаўся рост кошту куплі рабоў і каля 200 г. н. э.латыфундыі, у асноўным, выйшлі з моды і пачалі банкрутаваць. 

Маёнткі, ''massa'', сталі пераемнікамі латыфундый. Багатыя рымскія землеўладальнікі аддавалі перавагу арэнднай плаце, якая збіралася з свабодных або звязаных арандатараў, якія ў шмат разоў перавышалі колькасць рабоў-сельскагаспадарчых рабочых, адсюль і з'яўляліся {{Lang|la|ptiicoloni}} і {{Lang|la|adscripticii}} Дзяржава і багатыя мецэнаты атрымлівалі выгаду ад працы знясіленых арандатараў. У першыя стагоддзі н.э. асноўную масу калонаў складалі палонныя варвары і рабы-вольнаадпушчаніннікі.

Найбольшае распаўсюджванне калоны як сацыяльна-эканамічны клас грамадзян атрымалі ў позняй Заходняй Рымскай імперыі, у першую чаргу ў паўночнай палове Рымскай Галіі, дзе калоны фактычна сталі папярэднікамі залежных сялян часоў класічнага феадалізму.  Формы рымскага каланата перажылі падзенне імперыі і працягваліся ў тым жа выглядзе існаваць у варварскіх каралеўствах. У эпоху канчатковага ўсталявання феадалізму (у падрыхтоўцы якога каланат гуляў бачную ролю) калоны паступова перайшлі ў клас прыгонных (віланаў). Калі землеўладальнікі набылі на сваіх землях правы дзяржаўнай улады, абмежаванні іх улады над калонамі, створаныя заканадаўствам рымскіх імператараў, гублялі сілу, і калонаў стаў тады абараняць ужо не закон, а звычай і цікавасць самога землеўладальніка, які падахвочваў яго не патрабаваць са сваіх сялян празмернага.


== Бібліяграфія ==

** Battistella, Florian (2024). ''Kaisertum und Kolonat. Untersuchungen zur Agrargesetzgebung Justinians und zu ihrem Kontext'' [Empire and colonate. Studies on Justinian's agrarian legislation and its context]. Stuttgart: Franz Steiner, {{ISBN|978-3-515-13627-3}}.
** Brooks, Sarah. &quot;The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)&quot;. In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art
** Carrié, J.-M. &quot;Le 'colonat du Bas-Empire': un mythe historiographique?&quot; [The 'colonate of the Late Empire': a historiographical myth?]. ''Opus'' '''1''', pp. 351–370.
** &quot;The Civil Law.&quot; Constitution Society. Translated version of Justinian's law codes
** Encyclopædia Britannica. &quot;Colonus (ancient Tenant Farmer).&quot;
** Grey, Cam. &quot;Contextualizing Colonatus: The Origo of the Late Roman Empire.&quot; Journal of Roman Studies 97 (2007): 155.
** Jones, A. H. M. &quot;The Roman Colonate.&quot; Past and Present 13.1 (1958): 1–13.
** Schipp, Oliver (2009). ''Der weströmische Kolonat von Konstantin bis zu den Karolingern (332 bis 861)'' [The western Roman colonate from Constantine to the Carolingians (332 to 861)]. Hamburg: Kovač, {{ISBN|978-3-8300-4575-5}}.
** Schipp, Oliver (2023). ''[[doi:10.11588/propylaeum.1190|Den Kolonat neu denken. Zur Aktualität eines Forschungsproblems]]'' [Rethinking the colonate. On the timeliness of a research problem]. Heidelberg: Propyläum, {{ISBN|978-3-96929-215-0}}.
** Sirks, A. J. B. &quot;The Colonate in Justinian's Reign.&quot; Journal of Roman Studies 98 (2008): 120–143.
** Sirks, Boudewijn (2024). ''The Colonate in the Roman Empire''. Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|978-1-009-17260-8}}.
** Temin, Peter. The Roman Market Economy. Princeton: Princeton UP, 2013.

[[Катэгорыя:Прыгоннае права]]
[[Катэгорыя:Феадалізм]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>6hk2ueg422dvsf5o2n3cjymsm73mjys</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182072</id>
      <parentid>5182071</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Калон (чалавек, саслоўе)]] у [[Калон (саслоўе)]]: залішняе ўдакладненне</comment>
      <origin>5182071</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26099" sha1="6hk2ueg422dvsf5o2n3cjymsm73mjys" xml:space="preserve">{{значэнні2|Калон}}
[[Файл:Mähmaschine.jpg|міні|Гала-рымскі калон]]
Пачаткова слова абазначала вайсковага пасяленца, землеўласніка, жыхара рымскай [[Калонія (Рым)|калоніі.]] У Позняй Рымскай імперыі і раннім Сярэднявеччы '''''калон''''' (лац. адз. '''''colonus,''''' мн.: ''coloni'') стаў арандатарам-земляробам. Вядомыя пад агульнай назвай каланата, гэтыя земляробы працавалі як арандатары, плацячы землеўладальнікам (прыватным ці дзяржаве) частку свайго ўраджаю ў абмен на карыстанне іх сельскагаспадарчымі землямі.

Пад уплывам розных фактараў, пачаткова дамоўныя, адносіны паміж арандатарам і землеўладальнікам у рэшце рэшт дэградавалі да ўзроўню вечнай запазычанасці і залежнасці. У выніку сістэма ''каланату'' (''colona'', ''colonatus'') стала новым тыпам землеўладання, паставіўшы ўладальнікаў у сярэдні стан паміж свабодай і рабствам. Гэтую сістэму можна лічыць папярэдніцай еўрапейскага [[Феадалізм|феадальнага]] [[Прыгоннае права|прыгону]]&lt;ref name=&quot;urlThe Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... - George Lillie Craik, Charles MacFarlane - Google Książki&quot;&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=rxk5AQAAMAAJ&amp;q=roman+colonus+feudalism&amp;pg=PA545|title=The Pictorial History of England: Being a History of the People, as Well as ... – George Lillie Craik, Charles MacFarlane – Google Książki|author=Craik|first=George Lillie|format=|access-date=|year=1846}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;urlThe Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly - Google Książki&quot;&gt;{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=DblZAAAAcAAJ&amp;q=roman+colonus+feudalism&amp;pg=PA449|title=The Edinburgh Review, Or Critical Journal: ... To Be Continued Quarterly – Google Książki|format=|access-date=|year=1842}}&lt;/ref&gt;

== Гісторыя ==
У [[Італія (рымская правінцыя)|Рымскай Італіі]] значная частка сельскагаспадарчых зямель здавалася ў арэнду арандатарам. Існавала канцэпцыя, якая дазваляла арандатарам валодаць зямлёй, нават калі яны не былі яе ўладальнікамі. Падатковыя абавязкі ўзнікалі пры продажы зямельнага ўчастка, але большая частка абкладаемых падаткам дзяржаўных зямель у Італіі здавалася ў арэнду, а не была ва ўласнасці. Такім чынам, многія падаткі спаганяліся з арандатараў, а не з уладальнікаў зямлі. Гэтыя арандатары таксама маглі прадаваць і купляць дамовы арэнды, што сведчыць пра даволі гнуткую і справядлівую сістэму ўласнасці. Паводле рымскіх судоў, сельскагаспадарчыя арандатары таксама мелі правы супраць землеўладальнікаў, якія спрабавалі несправядліва парушыць іх кантракты. Гэты перыяд часу сведчыў пра пэўную ступень справядлівасці і справядлівасці ў адносінах да калоній.

Першапачаткова ''калон'' знаходзіўся ва ўзаемных адносінах, у якіх землеўладальнік дазваляў арандатару карыстацца сваёй зямлёй у абмен на частку вырошчваемых культур. Аднак падчас праўлення [[Дыяклетыян|Дыяклетыяна]] (284–305) адбылася рэформа падатковай сістэмы, якую многія гісторыкі лічаць прычынай змены ў адносінах паміж арандатарам і землеўладальнікам. Некалькі ўказаў прывязвалі ''калонаў'' да зямлі, каб павялічыць зямельныя падаткі і [[Падушны падатак|падушныя падаткі]] . Дыяклетыян стварыў складаную падатковую сістэму, заснаваную на колькасці асоб, а таксама рэгулярны [[Перапіс насельніцтва|перапіс]] насельніцтва дзеля кантролю за насельніцтвам і ўзбагачэння імперыі. Падатковыя стаўкі разлічваліся па складанай матэматычнай формуле. Сістэма была размеркавальнай, г.зн. яна не ўлічвала плацежаздольнасць, як гэта было б у выпадку з кантрыбутыўнай сістэмай (прынятай [[Візантыя|Усходняй імперыяй]] у канцы VII стагоддзя). Ператварыўшы ''спецыяльныя'' рэквізіцыі і рэгулярныя падатковыя патрабаванні ў рэгулярную сістэму падатковых калектываў, Дыяклетыян упершыню даў імперыі бюджэт.

Класічныя рымскія юрысты згадваюць аб калонах у главе аб здачы і аб найманні, і каланат ставіўся, такім чынам, тады яшчэ да вобласці прыватнага права. Калі канчаўся тэрмін дамовы, землеўладальнік мог выдаліць калона, а калон - ці пакінуць зямлю, ці, па дамове з землеўладальнікам, працягнуць дамову.  Пры [[Канстанцін I Вялікі|Канстанціне Вялікім]] калоны былі ўжо людзьмі, прымацаванымі да зямлі, якую яны апрацоўвалі і за карыстанне якой неслі на карысць землеўладальніка пэўныя павіннасці&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Колонат // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.}}&lt;/ref&gt;. Статус калонаў як сельскагаспадарчых працаўнікоў зніжаўся паступова, пакуль не дасягнуў рэкордна нізкага ўзроўню падчас праўлення [[Юстыніян I|Юстыніяна]] (527–565). Галоўнай мэтай гэтага імператара было ліквідаваць [[Карупцыя|карупцыю]] ў зборы падаткаў, надаўшы губернатарам больш простага кантролю. У 11-й кнізе сваёй кадыфікацыі рымскага права, ''Corpus juris civilis'', Юстыніян абнавіў законы, заснаваныя на падаткаабкладанні, размеркаванні зямлі і тыпах ''калоній'' . Апісваючы ''agricolae censiti'', Юстыніян выразна згадвае тып ''{{Lang|la|coloni}}'', ''{{Lang|la|coloni adscripticii}}'', якія лічыліся несвабоднымі і параўнальнымі па статусе і абавязках з рабамі. Але гаспадар зямлі ня меў улады рабіць што заўгодна з жыццем і душой калона, у адрозненні ад раба.

Палажэнні кодэкса [[Юстыніян I|Юстыніяна,]] якія датычацца калонаў, канчаткова сцвярджаюць: калон не можа пакінуць надзел, які апрацоўвае. Ён па выразе закона, &quot;раб зямлі&quot;. Але, абмяжоўваючы свабоду калонаў, заканадаўства адначасова абмяжоўвала і свабоду распараджэння землеўладальніка, які не меў права сагнаць сваіх калонаў з займаемых імі надзелаў або прадаць зямлю без калонаў, якія сядзелі на ёй. У вядомых выпадках, зрэшты, землеўладальнікам дазвалялася, у інтарэсах земляробства, пераводзіць калонаў з аднаго маёнтка на іншы, але пры гэтым забаронена было раздрабляць сем'і.  Даючы гаспадару ўладу караць калонаў за спробу збегчы, імператары забаранялі землеўладальнікам прымаць чужых калонаў. Які прыняў збеглага калона абавязаны быў вярнуць яго, пакрыць ранейшаму ўладальніку панесеныя ім страты, заплаціць падаткі калона за ўвесь час яго знаходжання ў сябе, і яшчэ падвяргаўся штрафу па прысудзе суддзі.  Кожны калон меў увесь час адзін і той жа адмысловы ўчастак зямлі, які ён перадаваў у спадчыну сваім дзецям і апрацоўваў, як жадаў і ўмеў. Гэтым становішча калонаў істотна адрознівалася ад становішча рабоў, якія працавалі ў розных частках маёнтка, у агульнай масе, па ўказаннях і пад наглядам кіраўнікоў. Гаспадар калона не мог патрабаваць ад яго ніякіх асабістых паслуг. Але паколькі калон амаль цалкам залежаў ад зямлі якая належыць гаспадару, то фактычна меў такую ​​магчымасць&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=И.Б.Новицкий, И.С. Перетерский. Римское частное право. — Москва: КНОРУС, 2016. — С. 126. — 608 с.}}&lt;/ref&gt;.

== ''Адскрыпцыі'' ==
[[Файл:RomaSCostanzaMosaici02b.jpg|міні|Праца сялян у [[Маўзалей Канстанцыі|маўзалеі Канстанцыі]]. 4 ст. Рым]]
Уладальнік маёнтка мог прэтэндаваць на працаўніка ў якасці {{Lang|la|colonus adscripticius}} з намерам, каб гэтая асоба аказала яму паслугі. Гаспадар зямлі таксама павінен быў прад'явіць доказы з дапамогай двух дакументаў, такіх як {{Lang|la|conductionale instrumentum}} або ''conductio'' ( працоўны дагавор ), або копія {{Lang|la|publici census adscriptio}} (пацверджанне аб яго рэгістрацыі ў дзяржаўным падатковым рэестры). Гэтыя дакументы прадухілілі б ненаўмыснае ўцягванне людзей у {{Lang|la|adscripticii}}, бо такія кантракты часта нельга было ануляваць. Падпісваючы кантракт, мужчына замацоўваў сваю сям'ю, дзяцей і сябе ў ''дагаворы''. Паходжанне або статус {{Lang|la|origo}}, гэтай сям'і і нашчадкаў, такім чынам, станавіліся статусам ''адскрыпцыяў'' .

Згодна з нормамі тагачаснага міжнароднага прыватнага права ''(ius gentium)'', ''паходжанне'' чалавека вызначаў яго родны горад і сям'я, адпаведна з якімі на яго распаўсюджвалася сістэма публічнага і прыватнага права, а таксама задачы ў грамадстве , якія ён павінен выконваць (''munera'' і ''honores''). У выпадках {{Lang|la|colonus adscripticius}} іх родны горад замяняўся маёнткам землеўладальніка. Такім чынам, землеўладальнік мог выклікаць сваіх сялян-калонаў выконваць павіннасці, напрыклад, як горад мог заклікаць сваіх грамадзян да выканання грамадскіх абавязкаў. Калі землеўладальнік маёнтка прадаваў сваю маёмасць, {{Lang|la|coloni adscripticii}} прывязаныя да маёнтка былі вымушаныя працаваць на новага ўладальніка. Такім чынам, яны былі вымушаныя выконваць загады землеўладальніка, прымацаваныя да пэўнага ўчастка зямлі і звязаныя кантрактам на нявызначаны тэрмін. 

Адрозненне паміж {{Lang|la|coloni}} і рабамі была ў тым, што калоны былі прымацаваны да пэўнага ўчастка зямлі і не маглі быць прададзеныя або аддзеленыя ад яго.

Адскрыпцыі мелі шмат абавязкаў перад маёнткам. Яны павінны былі выконваць заданні ў маёнтку, апрацоўваць зямлю і выконваць іншыя віды працы па гаспадарцы. Яны таксама не маглі судзіцца або падаваць скаргі супраць уладальніка маёнтка. Тых адскрыпцыяў, хто спрабаваў пакінуць маёнтак без дазволу, каралі, прычым метады пакарання вар'іравалія ад прымусовага нашэння ланцугоў да цялесных пакаранняў. Вольныя калоны, хоць і падпарадкоўваліся ўладальніку маёнтка, з якім у іх быў дагавор, маглі пакінуць маёнтак. Найважнейшымі былі адрозненні, якія тычыліся іх права на валоданне ''(peculium)'' {{Lang|la|Coloni adscripticii}} былі вымушаныя падпарадкаваць сваю маёмасць уладальніку маёнтка і ім забаранялася выносіць яе з дому без дазволу. Свабодныя калоны маглі перамяшчаць сваю маёмасць па сваім жаданні і не падпарадкоўваліся загадам уладальнікаў маёнтка.

=== ''Adscriptus glebae'' ===
Калі працаўніка называлі «адскрыптам глебы» ({{Lang|la|adscriptus glebae}}) - яго маглі прадаць або перадаць ''толькі'' разам з зямлёй, як смерды і халопы - большасць феадальназалежных сялян пры [[Прыгоннае права|прыгонным праве]] [[Вялікае Княства Літоўскае|ВКЛ]]. У  [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] да 1861 года, не гледзячы на аднолькавыя назвы, больш было распаўсюджана аналагічнае адскрыпцыі [[Чаляднін|чалядніцтва,]]&lt;nowiki/&gt;калі сялян маглі разлучаць з ся'мёй і прадаваць паасобна - &quot;душамі&quot; без зямлі і гаспадаркі.

== Падаткаабкладанне ==
Свабодныя {{Lang|la|coloni}} адказвалі за падаткі з арэндаванай зямлі, на якой яны вырошчвалі ўраджай і жылі. У іх было два варыянты аплаты: альбо плаціць падатак непасрэдна імперскім чыноўнікам, альбо яны маглі перадаць землеўладальніку аднаразовую суму раз у год. Калі ''калон'' вырашаў даць уладальніку аднаразовую суму ці {{Lang|la|tota summa}}, гаспадар маёнтка перадаваў адпаведную суму збіральніку падаткаў, а астатнюю частку пакідаў сабе ў якасці даходу. Калі ''калон адскрыптыцый'' падпісваў кантракт на працу на землеўладальніка на нявызначаны тэрмін, землеўладальнік быў вымушаны ўзяць на сябе адказнасць за падаткі, якія фермер плаціў бы, калі б ён быў проста арандатарам зямлі. Свабодныя арандатары плацілі свае ўласныя падаткі ўраду. Чалавек, які размяшчаў адскрыптыцыя, карыстаўся яго працай, таму ён быў адказны за яго падаткі.

У чацвёртым і пятым стагоддзях арэндныя дагаворы былі вельмі фармалізаванымі і складаліся паводле строгіх патрабаванняў. Дамовы арэнды павінны былі быць зарэгістраваны ў муніцыпальных падатковых спісах і павінны былі ўключаць імя арандатара, канкрэтны зямельны надзел і імя землеўладальніка. Затым арандатар дадаваўся ў падатковы спіс для гэтага канкрэтнага поля і, такім чынам, мог быць ідэнтыфікаваны як частка ланцужка адказнасці за гэты ўчастак зямлі. Рэгістрацыя ў імперскіх або муніцыпальных падатковых спісах таксама давала дадатковыя перавагі. Арандатары, якія былі зарэгістраванымі падаткаплацельшчыкамі, былі законна абаронены ад высялення і павышэння арэнднай платы.

== Латыфундыі і маёнткі ==
[[Латыфундыя|Латыфундыі —]] гэта вялікія па плошчы зямельныя надзелы, якія спецыялізаваліся на вырабе сельска гаспадарчай прадукцыі ў вялікіх аб'емах дзеля буйноага гуртовага гандлю і экспарта, напрыклад, збожжа, [[Аліўкавы алей|аліўкавага алея]] і [[Свойскі бык|быдла]]. Латыфундыі абапіраліся на працу рабоў для вытворчасці вялікай колькасці ўраджаю. Як масава з'ява яны распаўсюдзіліся ў II стагоддзі да н.э. У некаторых выпадках утвараліся маёнткі, у якіх многія надзелы зямлі, якія належалі аднаму землеўладальніку, здаваліся ў арэнду вяскоўцам, якія валодалі ўласнымі дамамі, але не мелі зямлі.

Буйныя маёнткі пашыраліся за кошт аб'яднання суседніх, меншых ферм. Яны былі вымушаныя прадаваць сваю зямлю маёнтку, бо не маглі канкураваць з пункту гледжання прадукцыйнасці і коштаў працы. Па меры таго, як дробныя фермы скупляліся заможымі землеўладальнікамі, латыфундыі пашыраліся. Са спыненнем заваеваў, пачаўся рост кошту куплі рабоў і каля 200 г. н. э.латыфундыі, у асноўным, выйшлі з моды і пачалі банкрутаваць. 

Маёнткі, ''massa'', сталі пераемнікамі латыфундый. Багатыя рымскія землеўладальнікі аддавалі перавагу арэнднай плаце, якая збіралася з свабодных або звязаных арандатараў, якія ў шмат разоў перавышалі колькасць рабоў-сельскагаспадарчых рабочых, адсюль і з'яўляліся {{Lang|la|ptiicoloni}} і {{Lang|la|adscripticii}} Дзяржава і багатыя мецэнаты атрымлівалі выгаду ад працы знясіленых арандатараў. У першыя стагоддзі н.э. асноўную масу калонаў складалі палонныя варвары і рабы-вольнаадпушчаніннікі.

Найбольшае распаўсюджванне калоны як сацыяльна-эканамічны клас грамадзян атрымалі ў позняй Заходняй Рымскай імперыі, у першую чаргу ў паўночнай палове Рымскай Галіі, дзе калоны фактычна сталі папярэднікамі залежных сялян часоў класічнага феадалізму.  Формы рымскага каланата перажылі падзенне імперыі і працягваліся ў тым жа выглядзе існаваць у варварскіх каралеўствах. У эпоху канчатковага ўсталявання феадалізму (у падрыхтоўцы якога каланат гуляў бачную ролю) калоны паступова перайшлі ў клас прыгонных (віланаў). Калі землеўладальнікі набылі на сваіх землях правы дзяржаўнай улады, абмежаванні іх улады над калонамі, створаныя заканадаўствам рымскіх імператараў, гублялі сілу, і калонаў стаў тады абараняць ужо не закон, а звычай і цікавасць самога землеўладальніка, які падахвочваў яго не патрабаваць са сваіх сялян празмернага.


== Бібліяграфія ==

** Battistella, Florian (2024). ''Kaisertum und Kolonat. Untersuchungen zur Agrargesetzgebung Justinians und zu ihrem Kontext'' [Empire and colonate. Studies on Justinian's agrarian legislation and its context]. Stuttgart: Franz Steiner, {{ISBN|978-3-515-13627-3}}.
** Brooks, Sarah. &quot;The Byzantine State under Justinian I (Justinian the Great)&quot;. In Heilbrunn Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art
** Carrié, J.-M. &quot;Le 'colonat du Bas-Empire': un mythe historiographique?&quot; [The 'colonate of the Late Empire': a historiographical myth?]. ''Opus'' '''1''', pp. 351–370.
** &quot;The Civil Law.&quot; Constitution Society. Translated version of Justinian's law codes
** Encyclopædia Britannica. &quot;Colonus (ancient Tenant Farmer).&quot;
** Grey, Cam. &quot;Contextualizing Colonatus: The Origo of the Late Roman Empire.&quot; Journal of Roman Studies 97 (2007): 155.
** Jones, A. H. M. &quot;The Roman Colonate.&quot; Past and Present 13.1 (1958): 1–13.
** Schipp, Oliver (2009). ''Der weströmische Kolonat von Konstantin bis zu den Karolingern (332 bis 861)'' [The western Roman colonate from Constantine to the Carolingians (332 to 861)]. Hamburg: Kovač, {{ISBN|978-3-8300-4575-5}}.
** Schipp, Oliver (2023). ''[[doi:10.11588/propylaeum.1190|Den Kolonat neu denken. Zur Aktualität eines Forschungsproblems]]'' [Rethinking the colonate. On the timeliness of a research problem]. Heidelberg: Propyläum, {{ISBN|978-3-96929-215-0}}.
** Sirks, A. J. B. &quot;The Colonate in Justinian's Reign.&quot; Journal of Roman Studies 98 (2008): 120–143.
** Sirks, Boudewijn (2024). ''The Colonate in the Roman Empire''. Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|978-1-009-17260-8}}.
** Temin, Peter. The Roman Market Economy. Princeton: Princeton UP, 2013.

[[Катэгорыя:Прыгоннае права]]
[[Катэгорыя:Феадалізм]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>6hk2ueg422dvsf5o2n3cjymsm73mjys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таліб Квелі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806334</id>
    <revision>
      <id>5181940</id>
      <parentid>5141708</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:18:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181940</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6531" sha1="2sbc3kkpkkwrspsmg6e1f7jfp1smq5i" xml:space="preserve">
{{Музыкант
| Жанры = [[альтэрнатыўны хіп-хоп]]
| Сайт = {{URL|talibkweli.com}}
| Імя = Таліб Квелі
| Арыгінал імя = Talib Kweli
| Выява = Talibkweli.jpg
| Шырыня = 220px
| Апісанне выявы = Квелі на выступе ў Брукліне на Red Bull Experiment у 2008 годзе.
| Краіна = {{USA}}
| Прафесіі = {{Спявак|ЗША|XXI века}}, [[рэп]]ер
| Гады актыўнасці = 1995 — наст. час
| Калектывы = Black Star
| Лэйблы = Rawkus Records, Geffen, Blacksmith Records / Warner Bros. Records (з 2005)
| Подпіс = Talib Kweli signature, Billboard Open Letter 2016.png
}}'''Таліб Квелі Грын''' ({{Lang-en|Talib Kweli Greene}}; нар. [[3 кастрычніка]] [[1975]], [[Нью-Ёрк]]) — амерыканскі [[рэп]]ер. Яго імя з [[Арабская мова|арабскай мовы]] перакладаецца як «вучань», а прозвішча ў перакладзе з мовы [[суахілі]] азначае «праўда»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.rap.ru/ru/faces/id-21880/menu-biography|title=Talib Kweli: Биография|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607092539/http://www.rap.ru/ru/faces/id-21880/menu-biography|archive-date=2012-06-07|access-date=2011-05-08|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Атрымаў вядомасць дзякуючы калектыву {{Не перакладзена 3|Black Star (гурт)|Black Star|ru|Black Star (группа)}} у супрацоўніцтве з MC [[Mos Def]], а таксама дзякуючы агучцы галоўнага героя гульні {{Не перакладзена 3|Marc Ecko’s Getting Up: Contents Under Pressure|3=ru|4=Marc Ecko’s Getting Up: Contents Under Pressure}} Калтрэйна «Трэйна» Кроўлі.

У 2021 годзе выйшла першая кніга Таліба Квелі «Vibrate Higher: A Rap Story», у якой апісваецца эвалюцыя хіп-хопа і яго асабісты вопыт у гэтай экасістэме&lt;ref name=&quot;AllMusic Interviews&quot;&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.allmusic.com/blog/post/talib-kweli-interview|title=Talib Kweli Couldn't Tell His Story Without Also Telling the Story of Hip-Hop|author=Chris Steffen|date=2021-03-05|publisher=[[AllMusic]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310033452/https://www.allmusic.com/blog/post/talib-kweli-interview|archive-date=2021-03-10|access-date=2021-03-11|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 3 кастрычніка 1975 года ў [[Бруклін]]е, [[Нью-Ёрк]], у сям’і выкладчыкаў. Яго маці, Брэнда Грын, выкладала [[Англійская мова|англійскую мову]] ў каледжы пры Гарадскім Універсітэце Нью-Ёрка, а бацька быў прафесарам сацыялогіі ва Універсітэце Адэльфі. Яго старэйшы брат, Джамал Грын, прафесар канстытуцыйнага права на юрыдычным факультэце [[Калумбійскі ўніверсітэт|Калумбійскага Універсітэта]]. Таліб вучыўся ў школе-інтэрнаце ў [[Канектыкут|Канэктыкуце]], пасля заканчэння якой паступіў у Бруклінскую тэхнічную вышэйшую школу. Пазней ён стаў студэнтам факультэта эксперыментальнага тэатральнага мастацтва [[Нью-Ёркскі ўніверсітэт|Нью-Йоркскага ўніверсітэта]] . Ва ўніверсітэце Таліб знаёміцца з Mos Def і Hi-Tek. У 1998 годзе Таліб і Mos Def ствараюць гурт Black Star і выпускаюць альбом ''Mos Def &amp; Talib Kweli are Black Star'' .

'''Студыйныя альбомы'''

* {{Не перакладзена 3|Quality|3=ru|4=Quality}} (2002)
* ''The Beautiful Struggle'' (2004)
* ''Eardrum'' (2007)
* {{Не перакладзена 3|Gutter Rainbows|3=ru|4=Gutter Rainbows}} (2011)
* ''Prisoner of Conscious'' (2013)
* ''Gravitas'' (2013)

'''Мікстэйпы'''

* ''Right About Now'' (2005)
* ''Attack the Block'' (2012)

'''У складзе гурта Black Star'''

* ''Mos Def &amp; Talib Kweli are Black Star'' (1998)

'''Сумесна з Hi-Tek у складзе групы Reflection Eternal'''

* ''Train of Thought'' (2000)
* ''Revolutions Per Minute'' (2010)

'''Сумесна з''' {{Не перакладзена 3|Madlib|3=ru|4=Madlib}}

* ''Liberation'' (2007)

'''Сумесна з 9th Wonder'''

* ''Indie 500'' (2015)

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* [http://www.rap.ru/ru/faces/id-21880/menu-biography Біяграфія на сайце Rap.ru] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120607092539/http://www.rap.ru/ru/faces/id-21880/menu-biography |date=7 чэрвеня 2012 }} Архіўная копія

== Спасылкі ==

* {{Афіцыйны сайт|talibkweli.com|Таліба Квелі}}
* [http://www.yearoftheblacksmith.com/artist/kweli Страница на сайте лейбла Blacksmith Records] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110606234702/http://www.yearoftheblacksmith.com/artist/kweli |date=6 чэрвеня 2011 }} Архіўная копія ад 6 чэрвеня 2011 на Wayback Machine
[[Катэгорыя:Выпускнікі Нью-Ёркскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Рэперы ЗША]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі XXI стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі ЗША]]
[[Катэгорыя:Спевакі і спявачкі паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Музыканты паводле алфавіта]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брукліне]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Артыкулы з крыніцамі з Вікіданых]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1975 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся 3 кастрычніка]]</text>
      <sha1>2sbc3kkpkkwrspsmg6e1f7jfp1smq5i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Метраполія (дзяржава)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>806696</id>
    <revision>
      <id>5182120</id>
      <parentid>5135372</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:04:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Значэнне */</comment>
      <origin>5182120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19760" sha1="83i9gz1g7kjq1uktc5ju2gmhcioy9fp" xml:space="preserve">{{значэнні|Метраполія}}
{{машынны пераклад|прынамсі вымагае пільнай вычыткі, бо ёсць памылкі яўна рука-хутка-жуткапісныя}}
{{фарматаванне}}

[[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]]
'''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|&quot;маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}} «горад» ; {{Lang-grc2|μητρόπολις}} &lt;small&gt;[[Буквально|літар.]]&lt;/small&gt; «мацярынскі горад»): [[Этымалогія|этымон]] (сапраўднае значэнне) слова ''метраполія'' — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі».

== Значэнне ==
Тэрмін '''«метраполія»''' таксама выкарыстоўваецца ў значэннях:

* «[[Імперыя|імперыялістычная]] [[дзяржава]] (ад слова „трымаць ва ўладзе“), якая валодае калоніямі; [[сталіца]]; у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі —]] горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), які засноўваў свае паселішчы (калоніі) на іншых землях».

Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай ({{Lang-el|μητροπολίτης}}, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453}}&lt;/ref&gt;Літаральна — «горад-маці».

Гэты [[пераклад]] не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску ''— civitas''), а «поліс». — горад. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] не было вялікіх адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с.}}&lt;/ref&gt; Літаральна тэрмін абазначае: «Самастойная адзінка. Паселішча, якое мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншыя незалежныя адзінкі паселішча». Адсюль {{Lang-la|populus}} — «народ», а таксама: [[папулізм]], палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), [[Папуляцыя|насельніцтва]], [[палітыка]]. Не кожны горад можа лічыцца каланіяльным цэнтрам і цэнтрам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры.

'''Метраполія''' — «'''[[краіна]]''', якая валодае [[Калонія|калоніямі»]]; «'''цэнтр''' каланіяльнай імперыі».

:: З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. [[Аляксандр Македонскі|Аляксандо Македонскі]] стварыў [[Эліністычная цывілізацыя|Эліністычны свет]], Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад [[Лацінская мова|лацінскай.]] У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі.
::
:: '''Іншае значэнне''' слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. '''Метраполія'''— эканамічны і культурны цэнтр [[Гарадская агламерацыя|агламерацыі]]. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі
:: У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый.
:: Метрапалізацыя не з’яўляецца [[Сінонімы|сінонімам]] слова [[Урбанізацыя|ўрбанізацыя]] . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці.

'''Гісторыя'''

: Метраполіяй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад [[Цэзар Аўгуст|Цэзара Аўгуста]] (27 г. да н.э.) да [[Септымій Север|Септымія Севера]] (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9}}&lt;/ref&gt; Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам [[Дыяклетыян]]ам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cooley, Alison (2016). &quot;Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian&quot;. In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131}}&lt;/ref&gt;.
: Метраполіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанае каралеўства]]. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8.}}&lt;/ref&gt;. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70}}&lt;/ref&gt;. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71.}}&lt;/ref&gt;
: У межах [[Партугальская імперыя|Партугальскай імперыі]] метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7.}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Nau Rainha de Portugal.jpg|міні|Партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.]]Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас Напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі.
: Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de|загаловак=&quot;Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France&quot;. Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.|archive-date=25 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225094620/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''В. Галоўчанка'' . Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2

* [http://leksika.com.ua/16990923/legal/metropoliya Метраполія]//  &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFЮЕ2001&quot;&gt;Украінская энцыклапедыя імя М. П. Бажана— Кіеў, 2001. — Т.3: К — М. — 792 с. — ISBN 966-7492-03-6 .&lt;/span&gt;

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-21}}

[[Катэгорыя:Дзяржава]]</text>
      <sha1>83i9gz1g7kjq1uktc5ju2gmhcioy9fp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182123</id>
      <parentid>5182120</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5182123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19862" sha1="hdnf7ddy6jbolx0wvi8ec1lpzjt84zs" xml:space="preserve">{{значэнні|Метраполія}}
{{машынны пераклад|прынамсі вымагае пільнай вычыткі, бо ёсць памылкі яўна рука-хутка-жуткапісныя}}
{{фарматаванне}}

[[Файл:William-Adolphe_Bouguereau_(1825-1905)_-_The_Motherland_(1883).jpg|міні|[[Адольф-Вільям Бугеро|Уільям Бугеро]], «Маці Радзіма» (1883)]]
'''Метраполія''' ({{Lang-grc|[[wikt:μήτηρ#Древнегреческий|μήτηρ]]}} [[Маці|&quot;маці]] + {{Lang-grc2|[[wikt:πόλις#Древнегреческий|πόλις]]}} «горад»; {{Lang-grc2|μητρόπολις}} &lt;small&gt;[[Буквально|літар.]]&lt;/small&gt; «мацярынскі горад»): [[Этымалогія|этымон]] (сапраўднае значэнне) слова ''метраполія'' — «незалежная адзінка пасялення, якая мае ўласныя калоніі».

== Значэнне ==
Тэрмін '''«метраполія»''' таксама выкарыстоўваецца ў значэннях:

* «[[Імперыя|імперыялістычная]] [[дзяржава]] (ад слова „трымаць ва ўладзе“), якая валодае калоніямі; [[сталіца]]; у [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі —]] горад-дзяржава ([[Поліс (антычнасць)|поліс]]), які засноўваў свае паселішчы (калоніі) на іншых землях».

Праз пасрэдніцтва заходнееўрапейскай і лацінскай моў яно было запазычана з грэчаскай ({{Lang-el|μητροπολίτης}}, «горад-дзяржава» складаецца з назоўнікаў μητρο — «маці» і палітыка — «горад, мястэчка»). &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Етимологічний словник української мови : в 7 т. / редкол.: О. С. Мельничук (гол. ред.) та ін. — К. : Наукова думка, 1989. — Т. 3 : Кора — М / Ін-т мовознавства ім. О. О. Потебні АН УРСР ; укл.: Р. В. Болдирєв та ін. — 552 с. — ISBN 5-12-001263-9. — С. 453}}&lt;/ref&gt;Літаральна — «горад-маці».

Гэты [[пераклад]] не зусім дакладны, бо «метро» азначае не «дзяржава» («горад-дзяржава» па-лацінску ''— civitas''), а «поліс». — горад. У [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]] не было вялікіх адрозненняў паміж гарадамі і вёскамі.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Зайдлер Людвик // Атлантида — М.: «Вече», 2004. — 206 с.}}&lt;/ref&gt; Літаральна тэрмін абазначае: «Самастойная адзінка. Паселішча, якое мае калоніі», «самастойная адзінка паселішча (поліс), якая аб’ядноўвае дзяржаўную прастору (політэ) іншыя незалежныя адзінкі паселішча». Адсюль {{Lang-la|populus}} — «народ», а таксама: [[папулізм]], палітыя, палітызм (урад грамадзянскай супольнасці), [[Папуляцыя|насельніцтва]], [[палітыка]]. Не кожны горад можа лічыцца каланіяльным цэнтрам і цэнтрам [[Асіміляцыя (сацыялогія)|асіміляцыі]] шматэтнічных суб’ектаў праз інструменты мовы і культуры.

'''Метраполія''' — «'''[[краіна]]''', якая валодае [[Калонія|калоніямі»]]; «'''цэнтр''' каланіяльнай імперыі».

:: З ліквідацыяй Рэчы Паспалітай (к. XVIII ст.) беларусы канчаткова апынуліся ва ўладанні гаспадароў Расійскай імперыі. Кантроль пачаткова базаваўся на расійскіх вайсковых гарнізонах. У расійскай, польскай і інш. гістарыяграфіі канца ХІХ па. ХХ ст.,на якой базуецца і сучасная гуманітарная навука рэгіену пачынаюць ужывацца тэрміны «калонія» і «метрааполія», якія паказваюць на падпарадкаванне ускраінаў цэнтру (метраполіі), страта самастойнсці жыцця. Гэты кантроль і прыніжэнне існуюць незалежна ад культурных і іншых уплываў, якія зыходзяць з «правінцыі» у «цэнтр», бо яны па розных прычынах, не настолькі моцныя, каб змяніць палітычны статус рэгіёна (калоніі) і сутнасць панавання самой метраполіі. Метраполія патрабуе падпарадкавання ва ўсіх адносінах, не толькі ў палітычных і эканамічных, але духоўных, творчых і нават сямейных- сцягваючы у сталіцу найбольш актыўных і прывабных інтэлектуальна і фізічна. Інструментам нераўнапраўнай імперскай асіміляцыі заваяваных этнасаў вакол імперскага цэнтра заўсёды была мова і культура. [[Аляксандр Македонскі|Аляксандо Македонскі]] стварыў [[Эліністычная цывілізацыя|Эліністычны свет]], Рым навязаў лацінскую мову і культуру ў заваяваных правінцыях Еўропы. У выніку іх лацінізацыі шмат аўтахтонных этнасаў Еўропы пераўтварыліся ў іспанцаў, партугальцаў, французаў, якія размаўляюць на мовах, што паходзяць ад [[Лацінская мова|лацінскай.]] У выніку падобных працэсаў у Іспанскай імперыі ўзнікла каля 30 іспанамоўных этнічных груп Лацінскай Амерыкі.
::
:: '''Іншае значэнне''' слова звязане з урбаністыкай і дэмаграфіяй. '''Метраполія'''— эканамічны і культурны цэнтр [[Гарадская агламерацыя|агламерацыі]]. У Канадзе метраполія — гэта цэнтральны горад правінцыі
:: У Польшчы працягваецца ажыўленая навуковая дыскусія ў кантэксце эфектыўнага ўкаранення адміністрацыйнай рэформы, практычным вынікам якой стала прыняцце ўрадам палажэння аб існаванні 6-12 метраполій (Варшава, Кракаў, Троймесца, Уроцлаў, Познань, Катавіцы і інш.). Ад увядзення такой мадэлі выйграюць буйныя мегаполісы, а сярэднія гарады (150—400 тыс. жыхароў), якія не дараслі да статусу метраполіі, прайграюць), бо не атрымаюць інвестыцый.
:: Метрапалізацыя не з’яўляецца [[Сінонімы|сінонімам]] слова [[Урбанізацыя|ўрбанізацыя]] . Метрапалізацыя асацыюецца з дасягненнем перавагі пэўнай «адзінкі паселішча» над іншымі ў межах пэўнай тэрыторыі (метрапалітанічнай зоны). Гэта працэс фарміравання метраполій або метраполійных рэгіёнаў з надзвычай высокай канцэнтрацыяй насельніцтва і эканамічнай актыўнасці.

'''Гісторыя'''

: Метраполіяй [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]] была Італія. Першапачаткова Рым падзяляў італікаў на тры групы: рымскія грамадзяне, лаціны (паўграмадзяне і паўканфедэраты) і соцыі (канфедэраты). Пасля 88 г. да н.э. усе італікі сталі рымскімі грамадзянамі. Італія працягвала мець гэты прывілеяваны статус да 212 г. н.э., калі грамадзянства было распаўсюджана на ўсіх жыхароў імперыі. Ад [[Цэзар Аўгуст|Цэзара Аўгуста]] (27 г. да н.э.) да [[Септымій Север|Септымія Севера]] (192 г. н.э.) усе рымскія імператары былі італікамі (Клаўдзій, Траян і Адрыян, хоць і нарадзіліся за межамі Італіі, былі італьянскага паходжання). Італія юрыдычна адрознівалася ад правінцый, і тэрмін Ius Italicum абазначаў рымска-італьянскія прывілеі, асабліва ў дачыненні да падаткаабкладання, якія маглі распаўсюджвацца на пэўныя супольнасці за межамі Італіі пры пэўных умовах&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Dyson, Stephen L. (2014). The Creation of the Roman Frontier. Princeton University Press. p. 126. ISBN 978-1-4008-5489-9 – via Google Books}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hannibal's war. University of Oklahoma Press. June 23, 1998}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bleicken, Jochen (2015). Augustus: The Biography. Penguin UK. ISBN 978-0-241-00390-9}}&lt;/ref&gt; Гэтыя прывілеі былі адменены імператарам [[Дыяклетыян]]ам, і з таго часу Італія страціла падатковыя ільготы і была падзелена на правінцыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Cooley, Alison (2016). &quot;Italy during the High Empire, from the Flavians to Diocletian&quot;. In Cooley, Alison (ed.). A Companion to Roman Italy. Blackwell. pp. 130–131}}&lt;/ref&gt;.
: Метраполіяй [[Брытанская імперыя|Брытанскай імперыі]] быў востраў Вялікабрытанія, г.зн. само [[Злучанае Каралеўства Вялікабрытаніі і Ірландыі|Злучанае каралеўства]]. Часам гэты тэрмін выкарыстоўваецца яшчэ больш канкрэтна для абазначэння Лондана як метраполіі Імперыі, паколькі палітыкі і бізнесмены Лондана аказвалі найбольшы ўплыў на ўсю Імперыю як у дыпламатычнай, эканамічнай, так і ў ваеннай формах ажыццяўлення ўлады. Дзеля кантрасту — тэрмін «перыферыя» адносіўся да рэшты Імперыі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. Manchester: Manchester University Press. с.70 ISBN 978-0-7190-6793-8.}}&lt;/ref&gt;. Гістарыяграфія адносін паміж брытанскай метраполіяй і перыферыяй традыцыйна вызначалася з пункту гледжання іх выразнага падзелу. Выразна аднабаковага ланцуга камандавання, камунікацыі і кантролю, накінутага і кіруемага метраполіяй, які ішоў ад цэнтра вонкі. Метраполія інфармавала перыферыю аб рашэннях і планах, але перыферыя не магла нічога данесці непасрэдна метраполіі. Такім чынам, Брытанская імперыя складалася з фармальнага кантролю над тэрыторыямі, праз непасрэднае панаванне над замежнымі землямі, якімі кіравала метраполія&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.70}}&lt;/ref&gt;. У больш позніх працах, пачынаючы з Джона «Джэка» Галлахера і Рональда Робінсана ў 1950-х гадах, было пастаўлена пад сумнеў традыцыйнае вызначэнне, замест гэтага было пастулявана, што гэтыя два паняцці ўзаемаазначаюць адно адное, і сцвярджалася, што, нягледзячы на ​​відавочныя часовыя супярэчнасці, уласцівыя асобным існаванням феноменаў, кожны з іх сфармаваўся адначасова ў адносінах да іншага. Галлахер і Робінсан былі сацыялістамі, якія назіралі за ростам эканамічнай моцы Злучаных Штатаў у краінах, якія развіваюцца, у той час, калі афрыканскія калоніі Брытанскай імперыі атрымлівалі незалежнасць; абодва навукоўцы лічылі, што брытанская і амерыканская экспансія замежнага ўплыву ў канчатковым выніку развівалася па падобных малюнках. Згодна з тэорыямі Галлахера і Робінсана, выкарыстанне брытанцамі мяккай сілы, у першую чаргу праз выкарыстанне брытанскага капіталу і іншых формаў эканамічнага ўплыву, дазволіла ўсталяваць спрыяльныя эканамічныя адносіны і свабодны гандаль таварамі, якія вырабляліся ў Брытаніі. Робячы гэта, Брытанія змагла атрымаць перавагі імперыі, не марнуючы грошы на дарагія ваенныя справы. У гэтай інтэрпрэтацыі «нефармальная імперыя» брытанцаў была вызначальнай часткай метраполіі гэтак жа, як і «фармальная імперыя» збудаваная на сілавой дамінацыі.&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Webster, Anthony (2006). The Debate on the Rise of the British Empire. с.69-71.}}&lt;/ref&gt;
: У межах [[Партугальская імперыя|Партугальскай імперыі]] метраполіяй была еўрапейская частка Партугаліі, якая ўключала Кантынентальную Партугалію (мацярык) і прылеглыя астравы ([[Азорскія астравы]] і [[Мадэйра]]). Гэта адпавядала сучаснай тэрыторыі Партугаліі&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Juang, Richard M.; Morrissette, Noelle Anne, eds. (2008). Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. с.894 - ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-441-7.}}&lt;/ref&gt;.[[Файл:Nau Rainha de Portugal.jpg|міні|Партугальскія вайсковыя караблі салютуюць на Мальце 1798 г.]]Да сярэдзіны 19 стагоддзя еўрапейская тэрыторыя Партугаліі называлася «Партугаліяй» або «Каралеўствам». Аднак гэтыя тэрміны сталі недарэчнымі, калі імператар Ян IV падчас Напаліенаўскіх войнаў пераехаў у Бразілію. Партугальскія заморскія тэрыторыі атрымалі статус заморскіх правінцый у 1832 годзе і сталі лічыцца неад’емнай часткай Каралеўства Партугалія разам з яго еўрапейскімі правінцыямі. Тады тэрмін «Метраполія» стаў афіцыйным абазначэннем еўрапейскай часткі Партугаліі. З таго часу і да атрымання незалежнасці большасці партугальскіх заморскіх тэрыторый у 1975 годзе Партугалія ўключала ў сябе Метраполію і Заморскія тэрыторыі.
: Метрапаліта Францыя (фр. France métropolitaine або la Métropole), таксама вядомая як Еўрапейская Францыя (Territoire européen de la France), — гэта тэрыторыя Францыі, якая геаграфічна знаходзіцца ў Еўропе&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de|загаловак=&quot;Ministère des Affaires Étrangères- Les étrangers titulaires d'un passeport ordinaire dispensés de l'obligation de visa - 1. Le territoire européen de la France&quot;. Archived from the original on 2017-02-25. Retrieved 2026-04-9.|archive-date=25 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225094620/http://www.diplomatie.gouv.fr/fr/venir-en-france/formalites-d-entree-en-france/article/les-etrangers-titulaires-d-un-passeport-ordinaire-dispenses-de-l-obligation-de}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* ''В. Галоўчанка''. Метраполія // Палітычная энцыклапедыя. Рэдактары: Ю. Левенец (старшыня), Ю. Шапавал (намеснік старшыні) і інш.— Кіеў: Парламенцкае выдавецтва, 2011. — с. 447 ISBN 978-966-611-818-2

* [http://leksika.com.ua/16990923/legal/metropoliya Метраполія]// Юридична енциклопедія: [у 6 т.] / ред. кол.: Ю. С. Шемшученко. - &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;CITEREFЮЕ2001&quot;&gt;Украінская энцыклапедыя імя М. П. Бажана— Кіеў, 2001. — Т.3: К — М. — 792 с. — ISBN 966-7492-03-6 .&lt;/span&gt;

{{Бібліяінфармацыя}}
{{ізаляваны артыкул|date=2026-04-21}}

[[Катэгорыя:Дзяржава]]</text>
      <sha1>hdnf7ddy6jbolx0wvi8ec1lpzjt84zs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Удзельнік:DzBar/Чарнавік</title>
    <ns>2</ns>
    <id>809431</id>
    <revision>
      <id>5181848</id>
      <parentid>5177811</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <origin>5181848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5526" sha1="c1dchdgba93od2a6lhnlh7clorwhi5u" xml:space="preserve">{{картка
| стыль_цела = width:250px;&quot;cellpadding =&quot;4
| клас_цела = vcard
| уверсе = {{#if:{{{загаловак|}}}|{{{загаловак}}}|{{{імя|}}}}}
| клас_уверсе = fn
| уверсе2 = {{#if:{{{імя ў арыгінале|}}}|{{{імя ў арыгінале}}}|{{{арыгінал імя|}}}}}
| клас_уверсе2 = nickname
| стыль_уверсе = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; font-size:120%; font-weight:bold; {{#if:{{{ц|}}}|color:#fff}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| выява = {{#if:{{{выява|}}}|[[Файл:{{{выява}}}|{{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня}}}|250x350px}}|{{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс}}}|{{{апісанне малюнка|}}}}}]]}}
| подпіс = {{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс|}}}|{{{апісанне малюнка|}}}}}
| стыль_заголовков = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| стыль_метак = background:#{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}}; vertical-align:top; {{{стыль метак|}}}
| стыль_тексту = width:150px;
| метка1 = Серыя
| тэкст1 = {{{серыя|}}}
| вікіданыя1 = P1080
| метка2 = Першае з'яўленне
| тэкст2 = {{#if:{{{з'яўленне|}}}|{{{з'яўленне}}}|{{{першае з'яўленне|}}}}}
| вікіданыя2 = P4584
| метка3 = Апошняе з'яўленне
| тэкст3 = {{{апошняе з'яўленне|}}}
| вікіданыя3 = P12878
| метка4 = З'яўленні
| тэкст4 = {{{з'яўленні|}}}
| вікіданыя4 = 
| метка5 = Стваральнік
| тэкст5 = {{{стваральнік|}}}
| вікіданыя5 = P170
| метка6 = Выкананне
| тэкст6 = {{{выкананне|}}}
| вікіданыя6 = P175
| загаловак10 = Інфармацыя
| метка11 = Сапраўднае імя
| тэкст11 = {{{сапраўднае імя|}}}
| метка12 = Мянушка
| тэкст12 = {{{мянушка|}}}
| вікіданыя12 = P1449
| метка13 = Від
| тэкст13 = {{{від|}}}
| метка14 = Пол
| тэкст14 = {{{пол|}}}
| вікіданыя14 = P21
| метка15 = Грамадзянства
| тэкст15 = {{{краіна|}}}
| метка16 = Нацыянальнасць
| тэкст16 = {{{нацыянальнасць|}}}
| метка21 = Статус
| тэкст21 = {{{статус|}}}
| метка22 = Род заняткаў
| тэкст22 = {{{род заняткаў|}}}
| метка23 = Рэлігія
| тэкст23 = {{{рэлігія|}}}
| метка24 = Узрост
| тэкст24 = {{{ўзрост|}}}
| вікіданыя24 = P6249
| метка25 = Дата нараджэння
| тэкст25 = {{#if:{{{нараджэнне|}}}|{{{нараджэнне}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}
| метка26 = Месца нараджэння
| тэкст26 = {{{месца нараджэння|}}}
| метка27 = Дата смерці
| тэкст27 = {{#if:{{{смерць|}}}|{{{смерць}}}|{{{дата смерці|}}}}}
| метка28 = Месца смерці
| тэкст28 = {{{месца смерці|}}}
| метка29 = Сваякі
| тэкст29 = {{{сваякі|}}}
| метка30 = [[Internet Movie Database|IMDb]]
| тэкст30 = {{#if:{{{imdb|}}}{{{imdb_id|}}}|[[IMDbCharacter:{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}|ID&amp;nbsp;{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbCharacter:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&amp;nbsp;{{Str right|{{#property: p345}}|2}}]]}}}}
| стыль_унізе = background: #{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}};
| унізе   = {{wikidata|p373}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{ня-персанаж|}}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
--&gt; [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] &lt;!--
--&gt; {{праверка IMDb|Персанажы|ch|{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}}} &lt;!--
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;загаловак&quot;: {},
		&quot;імя&quot;: {},
		&quot;імя ў арыгінале&quot;: {},
		&quot;арыгінал імя&quot;: {},
		&quot;колер загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;ц&quot;: {},
		&quot;стыль загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;выява&quot;: {},
		&quot;шырыня&quot;: {},
		&quot;подпіс&quot;: {},
		&quot;апісанне малюнка&quot;: {},
		&quot;колер метак&quot;: {},
		&quot;стыль метак&quot;: {},
		&quot;серыя&quot;: {},
		&quot;з'яўленне&quot;: {},
		&quot;першае з'яўленне&quot;: {},
		&quot;апошняе з'яўленне&quot;: {},
		&quot;з'яўленні&quot;: {},
		&quot;стваральнік&quot;: {},
		&quot;выкананне&quot;: {},
		&quot;сапраўднае імя&quot;: {},
		&quot;мянушка&quot;: {},
		&quot;від&quot;: {},
		&quot;пол&quot;: {},
		&quot;краіна&quot;: {},
		&quot;нацыянальнасць&quot;: {},
		&quot;статус&quot;: {},
		&quot;род заняткаў&quot;: {},
		&quot;рэлігія&quot;: {},
		&quot;ўзрост&quot;: {},
		&quot;нараджэнне&quot;: {},
		&quot;дата нараджэння&quot;: {},
		&quot;месца нараджэння&quot;: {},
		&quot;смерць&quot;: {},
		&quot;дата смерці&quot;: {},
		&quot;месца смерці&quot;: {},
		&quot;сваякі&quot;: {},
		&quot;imdb&quot;: {},
		&quot;imdb_id&quot;: {},
		&quot;загаловок&quot;: {},
		&quot;ня-персанаж&quot;: {},
		&quot;nocat&quot;: {}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>c1dchdgba93od2a6lhnlh7clorwhi5u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181849</id>
      <parentid>5181848</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:37:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5487" sha1="cnslck7afh1xdfs17ql4v8emwt5zeg5" xml:space="preserve">{{картка
| стыль_цела = width:250px;&quot;cellpadding =&quot;4
| клас_цела = vcard
| уверсе = {{#if:{{{імя|{{PAGENAME}}}}}}}
| клас_уверсе = fn
| уверсе2 = {{#if:{{{імя ў арыгінале|}}}|{{{імя ў арыгінале}}}|{{{арыгінал імя|}}}}}
| клас_уверсе2 = nickname
| стыль_уверсе = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; font-size:120%; font-weight:bold; {{#if:{{{ц|}}}|color:#fff}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| выява = {{#if:{{{выява|}}}|[[Файл:{{{выява}}}|{{#if:{{{шырыня|}}}|{{{шырыня}}}|250x350px}}|{{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс}}}|{{{апісанне малюнка|}}}}}]]}}
| подпіс = {{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс|}}}|{{{апісанне малюнка|}}}}}
| стыль_заголовков = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| стыль_метак = background:#{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}}; vertical-align:top; {{{стыль метак|}}}
| стыль_тексту = width:150px;
| метка1 = Серыя
| тэкст1 = {{{серыя|}}}
| вікіданыя1 = P1080
| метка2 = Першае з'яўленне
| тэкст2 = {{#if:{{{з'яўленне|}}}|{{{з'яўленне}}}|{{{першае з'яўленне|}}}}}
| вікіданыя2 = P4584
| метка3 = Апошняе з'яўленне
| тэкст3 = {{{апошняе з'яўленне|}}}
| вікіданыя3 = P12878
| метка4 = З'яўленні
| тэкст4 = {{{з'яўленні|}}}
| вікіданыя4 = 
| метка5 = Стваральнік
| тэкст5 = {{{стваральнік|}}}
| вікіданыя5 = P170
| метка6 = Выкананне
| тэкст6 = {{{выкананне|}}}
| вікіданыя6 = P175
| загаловак10 = Інфармацыя
| метка11 = Сапраўднае імя
| тэкст11 = {{{сапраўднае імя|}}}
| метка12 = Мянушка
| тэкст12 = {{{мянушка|}}}
| вікіданыя12 = P1449
| метка13 = Від
| тэкст13 = {{{від|}}}
| метка14 = Пол
| тэкст14 = {{{пол|}}}
| вікіданыя14 = P21
| метка15 = Грамадзянства
| тэкст15 = {{{краіна|}}}
| метка16 = Нацыянальнасць
| тэкст16 = {{{нацыянальнасць|}}}
| метка21 = Статус
| тэкст21 = {{{статус|}}}
| метка22 = Род заняткаў
| тэкст22 = {{{род заняткаў|}}}
| метка23 = Рэлігія
| тэкст23 = {{{рэлігія|}}}
| метка24 = Узрост
| тэкст24 = {{{ўзрост|}}}
| вікіданыя24 = P6249
| метка25 = Дата нараджэння
| тэкст25 = {{#if:{{{нараджэнне|}}}|{{{нараджэнне}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}
| метка26 = Месца нараджэння
| тэкст26 = {{{месца нараджэння|}}}
| метка27 = Дата смерці
| тэкст27 = {{#if:{{{смерць|}}}|{{{смерць}}}|{{{дата смерці|}}}}}
| метка28 = Месца смерці
| тэкст28 = {{{месца смерці|}}}
| метка29 = Сваякі
| тэкст29 = {{{сваякі|}}}
| метка30 = [[Internet Movie Database|IMDb]]
| тэкст30 = {{#if:{{{imdb|}}}{{{imdb_id|}}}|[[IMDbCharacter:{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}|ID&amp;nbsp;{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbCharacter:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&amp;nbsp;{{Str right|{{#property: p345}}|2}}]]}}}}
| стыль_унізе = background: #{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}};
| унізе   = {{wikidata|p373}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{ня-персанаж|}}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
--&gt; [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] &lt;!--
--&gt; {{праверка IMDb|Персанажы|ch|{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}}} &lt;!--
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;загаловак&quot;: {},
		&quot;імя&quot;: {},
		&quot;імя ў арыгінале&quot;: {},
		&quot;арыгінал імя&quot;: {},
		&quot;колер загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;ц&quot;: {},
		&quot;стыль загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;выява&quot;: {},
		&quot;шырыня&quot;: {},
		&quot;подпіс&quot;: {},
		&quot;апісанне малюнка&quot;: {},
		&quot;колер метак&quot;: {},
		&quot;стыль метак&quot;: {},
		&quot;серыя&quot;: {},
		&quot;з'яўленне&quot;: {},
		&quot;першае з'яўленне&quot;: {},
		&quot;апошняе з'яўленне&quot;: {},
		&quot;з'яўленні&quot;: {},
		&quot;стваральнік&quot;: {},
		&quot;выкананне&quot;: {},
		&quot;сапраўднае імя&quot;: {},
		&quot;мянушка&quot;: {},
		&quot;від&quot;: {},
		&quot;пол&quot;: {},
		&quot;краіна&quot;: {},
		&quot;нацыянальнасць&quot;: {},
		&quot;статус&quot;: {},
		&quot;род заняткаў&quot;: {},
		&quot;рэлігія&quot;: {},
		&quot;ўзрост&quot;: {},
		&quot;нараджэнне&quot;: {},
		&quot;дата нараджэння&quot;: {},
		&quot;месца нараджэння&quot;: {},
		&quot;смерць&quot;: {},
		&quot;дата смерці&quot;: {},
		&quot;месца смерці&quot;: {},
		&quot;сваякі&quot;: {},
		&quot;imdb&quot;: {},
		&quot;imdb_id&quot;: {},
		&quot;загаловок&quot;: {},
		&quot;ня-персанаж&quot;: {},
		&quot;nocat&quot;: {}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cnslck7afh1xdfs17ql4v8emwt5zeg5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181851</id>
      <parentid>5181849</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:45:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5518" sha1="tjs6j53eqsghe3g6ajjubeehmblvv6g" xml:space="preserve">{{картка
| стыль_цела = width:250px;&quot;cellpadding =&quot;4
| клас_цела = vcard
| уверсе = {{картка/імя|{{{Імя|{{{імя|}}}}}}}}
| клас_уверсе = fn
| уверсе2 = {{#if:{{{імя ў арыгінале|}}}|{{{імя ў арыгінале}}}|{{{арыгінал імя|}}}}}
| клас_уверсе2 = nickname
| стыль_уверсе = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; font-size:120%; font-weight:bold; {{#if:{{{ц|}}}|color:#fff}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| выява = {{wikidata|p18|{{{Фота|{{{фота|{{{выява|}}}}}}}}}|size={{#if:{{{Шырыня|}}}|{{{Шырыня|}}}|267x400px}}|description={{{Подпіс|{{{подпіс|{{{апісанне выявы|}}}}}}}}}}}
| подпіс = {{#if:{{{подпіс|}}}|{{{подпіс|}}}|{{{апісанне малюнка|}}}}}
| стыль_заголовков = text-align:center; background:#{{#if:{{{колер загалоўкаў|}}}|{{{колер загалоўкаў}}}|dedee2}}; {{{стыль загалоўкаў|}}}
| стыль_метак = background:#{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}}; vertical-align:top; {{{стыль метак|}}}
| стыль_тексту = width:150px;
| метка1 = Серыя
| тэкст1 = {{{серыя|}}}
| вікіданыя1 = P1080
| метка2 = Першае з'яўленне
| тэкст2 = {{#if:{{{з'яўленне|}}}|{{{з'яўленне}}}|{{{першае з'яўленне|}}}}}
| вікіданыя2 = P4584
| метка3 = Апошняе з'яўленне
| тэкст3 = {{{апошняе з'яўленне|}}}
| вікіданыя3 = P12878
| метка4 = З'яўленні
| тэкст4 = {{{з'яўленні|}}}
| вікіданыя4 = 
| метка5 = Стваральнік
| тэкст5 = {{{стваральнік|}}}
| вікіданыя5 = P170
| метка6 = Выкананне
| тэкст6 = {{{выкананне|}}}
| вікіданыя6 = P175
| загаловак10 = Інфармацыя
| метка11 = Сапраўднае імя
| тэкст11 = {{{сапраўднае імя|}}}
| метка12 = Мянушка
| тэкст12 = {{{мянушка|}}}
| вікіданыя12 = P1449
| метка13 = Від
| тэкст13 = {{{від|}}}
| метка14 = Пол
| тэкст14 = {{{пол|}}}
| вікіданыя14 = P21
| метка15 = Грамадзянства
| тэкст15 = {{{краіна|}}}
| метка16 = Нацыянальнасць
| тэкст16 = {{{нацыянальнасць|}}}
| метка21 = Статус
| тэкст21 = {{{статус|}}}
| метка22 = Род заняткаў
| тэкст22 = {{{род заняткаў|}}}
| метка23 = Рэлігія
| тэкст23 = {{{рэлігія|}}}
| метка24 = Узрост
| тэкст24 = {{{ўзрост|}}}
| вікіданыя24 = P6249
| метка25 = Дата нараджэння
| тэкст25 = {{#if:{{{нараджэнне|}}}|{{{нараджэнне}}}|{{{дата нараджэння|}}}}}
| метка26 = Месца нараджэння
| тэкст26 = {{{месца нараджэння|}}}
| метка27 = Дата смерці
| тэкст27 = {{#if:{{{смерць|}}}|{{{смерць}}}|{{{дата смерці|}}}}}
| метка28 = Месца смерці
| тэкст28 = {{{месца смерці|}}}
| метка29 = Сваякі
| тэкст29 = {{{сваякі|}}}
| метка30 = [[Internet Movie Database|IMDb]]
| тэкст30 = {{#if:{{{imdb|}}}{{{imdb_id|}}}|[[IMDbCharacter:{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}|ID&amp;nbsp;{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}]]|{{#if:{{#property:p345}}|[[IMDbCharacter:{{Str right|{{#property:p345}}|2}}|ID&amp;nbsp;{{Str right|{{#property: p345}}|2}}]]}}}}
| стыль_унізе = background: #{{#if:{{{колер метак|}}}|{{{колер метак}}}|eee}};
| унізе   = {{wikidata|p373}}
}}{{#if:{{NAMESPACE}}{{{ня-персанаж|}}}{{{nocat|}}}||&lt;!--
--&gt; [[Катэгорыя:Персанажы паводле алфавіта]] &lt;!--
--&gt; {{праверка IMDb|Персанажы|ch|{{#if:{{{imdb|}}}|{{{imdb}}}|{{{imdb_id|}}}}}}} &lt;!--
--&gt;}}&lt;noinclude&gt;
{{doc}}&lt;templatedata&gt;
{
	&quot;params&quot;: {
		&quot;загаловак&quot;: {},
		&quot;імя&quot;: {},
		&quot;імя ў арыгінале&quot;: {},
		&quot;арыгінал імя&quot;: {},
		&quot;колер загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;ц&quot;: {},
		&quot;стыль загалоўкаў&quot;: {},
		&quot;выява&quot;: {},
		&quot;шырыня&quot;: {},
		&quot;подпіс&quot;: {},
		&quot;апісанне малюнка&quot;: {},
		&quot;колер метак&quot;: {},
		&quot;стыль метак&quot;: {},
		&quot;серыя&quot;: {},
		&quot;з'яўленне&quot;: {},
		&quot;першае з'яўленне&quot;: {},
		&quot;апошняе з'яўленне&quot;: {},
		&quot;з'яўленні&quot;: {},
		&quot;стваральнік&quot;: {},
		&quot;выкананне&quot;: {},
		&quot;сапраўднае імя&quot;: {},
		&quot;мянушка&quot;: {},
		&quot;від&quot;: {},
		&quot;пол&quot;: {},
		&quot;краіна&quot;: {},
		&quot;нацыянальнасць&quot;: {},
		&quot;статус&quot;: {},
		&quot;род заняткаў&quot;: {},
		&quot;рэлігія&quot;: {},
		&quot;ўзрост&quot;: {},
		&quot;нараджэнне&quot;: {},
		&quot;дата нараджэння&quot;: {},
		&quot;месца нараджэння&quot;: {},
		&quot;смерць&quot;: {},
		&quot;дата смерці&quot;: {},
		&quot;месца смерці&quot;: {},
		&quot;сваякі&quot;: {},
		&quot;imdb&quot;: {},
		&quot;imdb_id&quot;: {},
		&quot;загаловок&quot;: {},
		&quot;ня-персанаж&quot;: {},
		&quot;nocat&quot;: {}
	}
}
&lt;/templatedata&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tjs6j53eqsghe3g6ajjubeehmblvv6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Käärijä</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810001</id>
    <revision>
      <id>5181955</id>
      <parentid>5158604</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Eurohunter</username>
        <id>12711</id>
      </contributor>
      <comment>/* Дыскаграфія */ +Сінглы</comment>
      <origin>5181955</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4949" sha1="2erqxcjruovhb109mi001wh30rw4ygv" xml:space="preserve">
{{Музыкант
| інструмент = Vocals
| гады актыўнасці = 2016–present
}}'''Ерэ Мікаэль Пёйхёнен''' ({{IPA|ˈjere ˈmikɑel ˈpøy̯hønen}}, прафесійна вядомы як '''Käärijä''' — '''Кар'я'''; нарадзіўся 21 кастрычніка 1993 г.) — фінскі рэпер, спявак і аўтар песень. Ён прадстаўляў Фінляндыю на [[Конкурс песні Еўрабачанне 2023|конкурсе песні «Еўрабачанне 2023»]] з песняй «''Cha Cha Cha''», заняўшы другое месца з 526 баламі і першае ў галасаванні глядачоў з 376 баламі. Яго песня ўзначаліла чарты ў Фінляндыі, Швецыі, Латвіі і Літве і трапіла ў дзесятку лепшых у трынаццаці іншых краінах, стаўшы першай песняй на фінскай мове, якая трапіла ў дзесятку лепшых брытанскага чарта сінглаў.&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.officialcharts.com/chart-news/eurovision-official-chart-record-loreen-kaeaerijae-mae-muller-and-alessandra-reach-uk-top-10-simultaneously__39322/|title=Eurovision Official Chart Record! Why 2023 is contest's biggest year yet|website=www.officialcharts.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230519174018/https://www.officialcharts.com/chart-news/eurovision-official-chart-record-loreen-kaeaerijae-mae-muller-and-alessandra-reach-uk-top-10-simultaneously__39322/|archive-date=19 May 2023|access-date=2023-05-20|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== Дыскаграфія ==

=== Студыйныя альбомы ===
{| class=&quot;wikitable plainrowheaders&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; |Назва
! rowspan=&quot;2&quot; scope=&quot;col&quot; | Падрабязнасці
! colspan=&quot;1&quot; scope=&quot;col&quot; | Пікавыя пазіцыі ў чартах
|-
! scope=&quot;col&quot; style=&quot;width:3em;font-size:85%;&quot; | [[Suomen virallinen lista|FIN]]&lt;br /&gt; &lt;ref name=&quot;Charts&quot;&gt;{{Cite web|lang=fi|url=https://www.ifpi.fi/lista/artistit/k%C3%A4%C3%A4rij%C3%A4/|title=Käärijä|website=Musiikkituottajat|archive-url=https://web.archive.org/web/20240216233141/https://ifpi.fi/lista/artistit/k%C3%A4%C3%A4rij%C3%A4/|archive-date=16 February 2024|access-date=2 May 2026|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
|-
! scope=&quot;row&quot; | ''{{Lang|fi|Fantastista}}''
|
* Выпушчаны: 7 лютага 2020 г.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://open.spotify.com/album/4AvgPb37Z7XSRNEZk6MsCs|title=Fantastista - Album by Käärijä|website=[[Spotify]]|access-date=20 October 2024}}&lt;/ref&gt;
* Лэйбл: Warner Music Finland, [[Monsp Records|Monsp]]
* Фарматы: [[Кампакт-дыск|CD]], [[Доўгайграючая пласцінка|LP]], лічбавая загрузка, стрымінг
| 4
|-
! scope=&quot;row&quot; |''People's Champion''
|
* Выпушчаны: 1 лістапада 2024 г.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://open.spotify.com/album/1tCNYS0XPcGlPvKhncQd6o|title=People's Champion - Album by Käärijä|website=[[Spotify]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20241106080656/https://open.spotify.com/album/1tCNYS0XPcGlPvKhncQd6o|archive-date=6 November 2024|access-date=4 November 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
* Лэйбл: Warner Music Finland
* Фарматы: CD, LP, лічбавая загрузка, стрымінг
| 2
|}

=== Міні-альбомы ===
* ''{{lang|fi|Peliä}}'' (2018)
* ''Cha Cha Cha Mixtape'' (2023)
* ''Boyband'' (2026) {{small|(разам з [[Joost Klein]] і [[Tommy Cash]])}}

=== Сінглы ===
* «Ja eller nej» {{Small|(x [[Basshunter]])}} (2026)

== Узнагароды і намінацыі ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | Год
! scope=&quot;col&quot; | Цырымонія
! scope=&quot;col&quot; | Катэгорыя
! scope=&quot;col&quot; | Праца
! scope=&quot;col&quot; | Вынік
|-
| 2023
| Еўрапейская музычная прэмія MTV
| Best Nordic Act
| Ён сам
| {{Перамога}}
|-
| 2024
| Берлінская прэмія музычных відэакліпаў
| Best Trashy
|&quot;It's Crazy, It's Party&quot; {{small|(feat. Tommy Cash)}}
| {{Намінацыя}}
|}

== Спасылкі ==
&lt;references /&gt;

== Спасылкі ==
{{Commonscat-inline}}
{{Вонкавыя спасылкі}}[[Катэгорыя:Удзельнікі конкурсу песні Еўрабачанне]]
[[Катэгорыя:Рок-музыканты Фінляндыі]]
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Біяграфіі сучаснікаў]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1993 годзе]]
[[Катэгорыя:Фінляндыя на конкурсе песні Еўрабачанне]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Warner Music Group]]
[[Катэгорыя:Рэперы Фінляндыі]]
[[Катэгорыя:Рэперы XXI стагоддзя]]</text>
      <sha1>2erqxcjruovhb109mi001wh30rw4ygv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тарас Тарналіцкі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810360</id>
    <revision>
      <id>5181971</id>
      <parentid>5175453</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:35:12Z</timestamp>
      <contributor deleted="deleted" />
      <comment deleted="deleted" />
      <origin>5181971</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63781" sha1="p3sangeqdxdck2kf7hcn36lyw3s4xza" xml:space="preserve">{{кінематаграфіст}}

'''Тарас Тарналіцкі'''&lt;!--Такім чынам Вашы змены прозвішчаў не захаваюцца, шансаў няма. Напішыце на старонцы размоў артыкула, у чым праблема, што Вы хочаце зрабіць і крыніцы, які пацвярджаюць, што Вы маеце рацыю. Тады нешта будзе вырашацца. Або падайце зноску на крыніцу проста тут. Або апішыце сутнасць праблемы ў гэтым каменце. У вайне правак Вы не пераможаце.--&gt;, сапраўднае імя '''Тарас Аляксеевіч Круцкіх'''&lt;ref&gt;[https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid07ZrpNvPNSoqES8R91s7YtSty141E5eJ6a6iog4JzjawrriodQ6fggSFxsSdw4CWMl?__cft__&amp;#x5B;0&amp;#x5D;=AZZe2mcImv3ThmKu5x8O5CLMhQnFsi14cUbOYk5X2RKsIJkouIiMlayJ4DD1xBQwg9lzQGW0uuB7HdZucKeA2khMMp5BmBzARqzj3RZwgnXbejgWm91bclmKVhCZtdXuPTT2AiovfTkEe4lanhJrGG0hGm6ErO1c7iQEDxB5t9hvqUJwY_R_rMBxLNJIG7sLWk64UpQLLW1n_XOcztuwtVveCgaGEuQvrNM35mMNkaOTuA&amp;__tn__=%2CO*F Пасведчанне Беларускага саюза кінематаграфістаў]&lt;/ref&gt; ({{ВДП}}) — беларускі журналіст, кінакрытык і культурны каментатар.

== Біяграфія ==
Нарадзіўся 8 жніўня 1989 года ў ваенным гарадку [[Наваколасава|Стоўбцы-2]] [[Стаўбцоўскі раён|Стаўбцоўскага раёна]].

У 2006 годзе паступіў на [[гістарычны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]], скончыў яго па спецыяльнасці «Гісторык-архівіст»{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У 2010 годзе ўпершыню ўдзельнічаў у грамадска-палітычных падзеях, быў на [[Плошча 2010|акцыях пратэсту на плошчы Незалежнасці]] ў Мінску. У 2011 годзе ўдзельнічаў у «[[Пратэсты ў Беларусі (2011)|маўклівых маршах]]», у 2017 годзе — у [[Пратэсты ў Беларусі (2017)|пратэстах супраць дэкрэта пра «дармаедаў»]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Працаваў па размеркаванні два гады архівістам у [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь]]{{sfn|ByCulture|2021|p=}}, у гэты самы перыяд 6 месяцаў праходзіў тэрміновую службу ва [[Узброеныя сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных сілах Рэспублікі Беларусь]].

У 2013—2014 гадах шэсць месяцаў працаваў у аддзеле продажу рэкламы на партале [[TUT.BY]], пасля вырашыў перайсці ў журналістыку{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}. Каб атрымаць базавыя прафесійныя веды навучаўся на курсах, арганізаваных [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыяй журналістаў]] (БАЖ){{sfn|Леўкавец|2025|p=}}, а таксама у першым наборы ў Еўрапейскім каледжы ліберальных мастацтваў у Беларусі (канцэнтрацыя «Масавая культура і медыя») у 2014—2015 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|title=Отзыв Тараса Круцких {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-16|archive-date=11 чэрвеня 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170611230652/http://eclab.by/alumni/reviews/otzyv-tarasa-kruckih|url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt;. На пачатку 2015 года працаваў па праграме журналісцкіх абменаў ва украінскім бізнес-выданні Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/ru/search/?q=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Результат поиска &quot;Тарас Тарналицкий&quot; на Delo.ua — главный деловой портал Украины|website=delo.ua|date=2015-03-17|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Пасля стажыроўкі вярнуўся ў Мінск, на пачатку 2015 года ўладкаваўся рэдактарам раздзела культуры і турызму газеты «[[Беларусы і рынак]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/3cb12073-4377-496d-88cb-a712e03ce5ed|title=Ставка на монетизацию|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, пісаў матэрыялы на тэмы ад эканоміка да спраў беларускага кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/affe8c23-7633-446d-b942-2f3631c76f53|title=В поисках зрителей и денег|website=belmarket.by|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

У 2016 годзе працаваў у Нацыянальным цэнтры маркетынгу і кан’юнктуры цэн, займаўся выданнем часопісаў і прасоўваннем беларускіх прадпрыемстваў на замежных рынках; на працы сутыкаўся з дысцыплінарнымі заўвагамі за публікацыі ў сацыяльнай сетцы [[Facebook]] (у прыватнасці, датычных «[[Справа БелТА і TUT.by|справы БелТА і TUT.by]]»), а пасля ў 2017 годзе паўгода супрацоўнічаў з краўдфандынгавай платформай ulej.by, тэстуючы супрацу з медыя падчас запуску прадуктавага кірунку платформы&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/30-orihinalnykh-produktov-ot-byelorusskikh-proizvodityelyey-poyavyatsya-na-platformye-ulej-by.html|title=Будзьма беларусамі! » 30 оригинальных продуктов от белорусских производителей появятся на платформе Ulej.by|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;. Найбольшым поспехам адзначылася супраца з дызайнерскай студыяй Hutkasmachnaa (свяцільнікі ў выглядзе вагонаў мінскага метро) і брэндам Zhart&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/byelorusskiye-dizaynyery-privlyekli-na-ulej-by-bolyeye-44-000-byn-na-zapusk-sobstvyennoho-proizvodstva.html|title=Будзьма беларусамі! » Белорусские дизайнеры привлекли на Ulej.by более 44 000 BYN на запуск собственного производства|website=budzma.org|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;, які за паўтара месяца сабраў болей за дзесяць тысяч долараў на друк цішотак з антрапаморфнымі дзікімі жывёламі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://people.onliner.by/opinions/2017/04/20/mnenie-677|title=Сооснователь бренда Zhart Роман Герасимов: зарабатывать деньги на национальном колорите — это нормально! - Люди Onlíner|first=Дмитрий|last=Корсак|website=Onlíner|date=2017-04-20|access-date=2026-07-23}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай газетай «[[Культура (газета)|Культура]]», дзе рыхтаваў рэцэнзіі, аднак спыніў працу там праз канфлікты з рэдактарам наконт цэнзуравання тэкстаў пад патрабаванні [[Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

У ліпені — жніўні 2017 года супрацоўнічаў з расійскім дзяржаўным інфармацыйным агенцтвам «[[Sputnik Беларусь]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/search/?query=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Sputnik Беларусь - последние новости и главные события. Новости Беларуси сегодня.|website=Sputnik Беларусь|access-date=2026-07-13}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2017 года стаў Ганаровым донарам крыві ў Беларусі&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/chamu-donarstva-u-belarusi-music-stac-byasplatnym-yak-u-polshchy|title=Чаму донарства ў Беларусі мусіць стаць бясплатным, як у Польшчы {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-06-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У маі 2020 года далучыўся да перадвыбарчай каманды [[Віктар Дзмітрыевіч Бабарыка|Віктара Бабарыкі]], хаця лічыў яго спойлерам [[Аляксандр Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]], займаўся зборам подпісаў у мінскім мікрараёне [[Сухарава (жылы раён)|Сухарава]] (на вуліцах Сухарава і Семянякі).{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

Падчас [[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)|пратэстаў 2020 года]] прыняў удзел у 12 нядзельных маршах, стаяў у ланцугу салідарнасці ад [[Акрэсціна]] да [[Курапаты|Курапатаў]] у Мінску. Падчас Марша памяці [[Раман Ігаравіч Бандарэнка|Рамана Бандарэнкі]] 15 лістапада 2020 года затрыманы каля чыгуначнага моста на [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўскай]] у Мінску. Асуджаны на 25 сутак адміністрацыйнага арышту па артыкулах 23.34 (удзел у несанкцыянаваным мерапрыемстве) і 23.4 (непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі) [[КоАП Беларусі|КоАП]]. Тэрмін адбываў у [[Акрэсціна|ЦІП на Акрэсціна]] ў Мінску і ў [[СІЗА (Баранавічы)|СІЗА ў Баранавічах]]. Падзеі 2020 года ў Беларусі характарызуе як «беларускі біблейскі [[пеплум]]», праводзячы аналогію з маштабнымі гістарычнымі кінастужкамі і біблейскім сюжэтам [[Выхад яўрэяў з Егіпта|выхаду яўрэяў з Егіпта]].{{sfn|ByCulture|2021|p=}}

З лета 2019 да канца лета 2022 года працаваў рэдактарам спецпраектаў у аўтакласіфайдзе [[av.by]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;, вясной 2021 года быў сведкам вобыску супрацоўнікамі ДФР, які праводзілі у межах палітычна матываванай справы супраць кампаніі TUT.by з абвінавачванне ў нясплаце падаткаў&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://secretmag.ru/news/v-belorussii-zablokirovali-tut-by-protiv-sotrudnikov-portala-zaveli-delo-o-neuplate-nalogov.htm|title=В Белоруссии заблокировали Tut.by. Против сотрудников портала завели дело о неуплате налогов|website=secretmag.ru|access-date=2026-07-21}}&lt;/ref&gt;.

У жніўні 2021 года выкліканы як сведка ў [[ГУБАЗіК]], але адпушчаны пад падпіску пра неразгалошванне&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/news/tarnalitskaga-vyklikali-gubazik.html|title=Будзьма беларусамі! » Кінакрытыка Тараса Тарналіцкага выклікалі ў ГУБАЗіК|website=budzma.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2021 года зведаў нападкі з боку прапагандыста «[[СБ. Беларусь сегодня|СБ. Беларусь сёння]]» [[Андрэй Мікалаевіч Мукавозчык|Андрэя Мукавозчыка]] за крытыку кінафестываля «[[Лістапад (кінафестываль)|Лістапад]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.sb.by/articles/chitayte-zaviduyte3.html|title=Андрей Муковозчик: Испанский стыд – это когда вижу и слышу, что говорят и пишут невероятные|first=СБ-Беларусь|last=сегодня|website=www.sb.by|date=2021-10-20|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, які тым часам Міністэрства культуры пазбавіла дырэкцыі і перадала ўпраўленне дзяржстудыі «[[Беларусьфільм]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/4461.html|title=«Активисты будут требовать у авторов снять свои фильмы с фестиваля». Эксперт — о будущем «Листопада»|website=Зеркало|date=2021-10-19|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе запісаўся ў ініцыятыву па стварэнні партыі Віктара Бабарыкі{{sfn|ByCulture|2021|p=}}. Да восені 2022 года праз палітычны пераслед і праблемы на рынку працы ў Беларусі вымушана эміграваў у Польшчу{{sfn|Budzma.org|2022|p=}}.

Жыве і працуе ў [[Варшава|Варшаве]]{{sfn|Budzma.org|2022|p=}} з верасня 2022 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://www.youtube.com/watch?v=vlP7rl9KyuE|title=⚡️ ГУБОПиК и новые чистки в Беларуси. Кинематограф ГУБОПа и Тарантино. Нормальное кино РБ. Еврорадио|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

== Прафесійная дзейнасць ==
Журналісцкую і кінакрытычную дзейнасць пачаў у газеце «Віртуальныя радасці», для яе з лютага 2008 года пісаў агляды фільмаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://vrgames.by/content/russkaya-igra|title=Русская игра|website=VRgames - Компьютерные игры, кино, комиксы|date=2008-02-29|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Першай рэдактаркай была Марына Бірукова, трагічна загінулая восенню 2023 года ў Варшаве&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/shto-zdarylasya-z-zhurnalistkay-marynay-birukovay-yakaya-zaginula-u-varshave/|title=Што здарылася з журналісткай Марынай Біруковай, якая загінула ў Варшаве|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2023-12-23|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. Станам на 2025 год, меў больш за 15 гадоў досведу працы ў медыясферы, супрацоўнічаў з больш як 40 выданнямі ў Беларусі, краінах Еўрапейскага Саюза, Расіі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і Украіне{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сярод іх: Еўрапейскае радыё для Беларусі (euroradio.fm)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/author/taras-tarnalicki|title=Тарас Тарналіцкі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтакласіфайда av.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://av.by/news/taras-tarnalickij|title=Тарас Тарналицкий|website=av.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Tut.by (праекты &quot;Афіша&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|title=Когда Дарт Вейдер подружился с Трансформерами. Стенды Unicon 2014 - НОВОСТИ {{!}} AFISHA.TUT.BY|access-date=2026-07-25|archive-date=14 кастрычніка 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191014035240/https://afisha.tut.by/news/kaleidoscope/393590.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; і &quot;Ледзі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://lady.tut.by/news/life/606230.html|title=&quot;Я приходила домой и плакала от усталости&quot;. Почему белоруски соглашаются на непрестижную работу|access-date=2026-07-25|archive-date=18 мая 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210518055241/https://lady.tut.by/news/life/606230.html|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;), The Village Belarus&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.the-village.me/village/city/people/262679-cinema-minsk|title=«Работая билетером, я терпеть не мог общаться с клиентами»: вымирающая профессия киномеханик|website=The Village Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі партал film.ru&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://www.film.ru/articles/na-chistom-entuziazme|title=Как белорус работал на худшего режиссера всех времен и народов|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскі анлайн-часопіс &quot;25-ты кадр&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://25-k.com/page-id-978-comments-1.html|title=Изменяя время. Вновь. - «25-й кадр» {{!}} Независимый журнал о кино|website=25-k.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, IGN Russia&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://ru.ign.com/u/taras-tarnalitskii|title=Тарас Тарналицкий|website=IGN Russia|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Віртуальныя радасці&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://kritikanstvo.ru/critics/3439/|title=Критик Тарас Тарналицкий (Виртуальные радости)|website=Критиканство|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Сitydog&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://citydog.io/post/yandex-panorama/|title=«Тренируемся на специальных столбиках». Каково это – работать водителем, который делает новые снимки «Яндекс.Панорамы» для Минска|website=citydog.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, расійскае навінавая агенцыя Sputnik.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://sputnik.by/20170704/kak-proishodit-rekonstruktsia-tehniki-na-linii-stalina-1029604024.html|title=Совсем как настоящая: как реконструируют технику на &quot;Линии Сталина&quot;|first=Sputnik|last=Беларусь|website=Sputnik Беларусь|date=20170704T0952+0300|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Probusiness&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://probusiness.io/search/?str=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9&amp;section=all|title=Поиск по статьям {{!}} PROBUSINESS.IO|website=probusiness.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт выдання &quot;Наша Ніва&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://nashaniva.com/167406|title=Антыўтопія «Лобстар»: з'яўленне гэтай стужкі ў сталічным пракаце стала маленькім подзвігам|website=Наша Ніва|date=2016-03-25|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал пра беларускую культуру &quot;Будзьма беларусамі&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/search/index.php?q=%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=Будзьма беларусамі! » Пошук|website=budzma.org|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экалагічны партал Greenbelarus.info&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://greenbelarus.info/author/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%20%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=Все материалы автора {{!}} Тарас Тарналицкий|website=Зелёный портал|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс Relax.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.relax.by/city/topic/10410563-jesty-ili-ne-jesty-v-kinoteatrah-chto-minchane-juristy-i-sami-kinoteatry-dumajut-po-etomu-povodu/|title=Есть или не есть в кинотеатрах: что минчане, юристы и сами кинотеатры думают по этому поводу|website=https://mag.relax.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, аналітычны анлайн-часопіс &quot;Беларусский журнал&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://journalby.com/about-project|title=О проекте|website=journalby.com|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт арганізацыі &quot;Цэнтр новых ідэй&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://newbelarus.vision/tag/a-tar-taras-tarnalicki/|title=Аўтар: Тарас Тарналіцкі|website=Цэнтр новых ідэй|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Беларускай асацыяцыі журналістаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/analytics/mif-o-supergruppe-dvorovoe-proshloe-samuray-rok-sceny-o-chem-rasskazyvayut-filmy|title=Миф о супергруппе, дворовое прошлое, самурай рок-сцены. О чем рассказывают фильмы, посвященные белорусским музыкантам|website=baj.media|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Брэсцкая газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://www.b-g.by/society/semeynyiy-biznes-vo-vsem-mire-v-prioritete-ili-kak-v-lunince-prodayut-skovorodyi-na-millionyi-dollarov/|title=«Семейный бизнес во всем мире в приоритете», или Как в Лунинце продают сковороды на миллионы долларов - Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|website=Брест. Последние новости сегодня. Брестская газета|date=2019-02-15|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, студэнцкі часопіс ECLAB &quot;Енот&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://eclab.by/news/vyshel-pilotnyy-nomer-studencheskogo-zhurnala-enote|title=Вышел пилотный номер студенческого журнала E.note {{!}} European College of Liberal Arts in Belarus|website=eclab.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне GPress&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://gpress.info/2024/09/30/kvir-novyy-film/|title=“Квир”. Новый фильм от автора “Назови меня своим именем”|last=Editor|website=GPress - Интересные тексты и новости для ЛГБТК+ людей|date=2024-09-30|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Zerkalo&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/cellar/53384.html|title=Власть, насилие и дедовщина. Как создавался фильм «Радзіма», который побеждает на кинофестивалях и номинирован на «европейский Оскар»|website=Зеркало|date=2023-11-08|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Сойка&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://sojka.io/by/guides/ukranian-movies|title=Дзесяць фільмаў, каб зразумець сучасную Украіну — Sojka|website=sojka.io|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт тэлеканала &quot;Белсат&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://belsat.eu/news/09-05-2021-stryptyz-i-vajna-ne-zrazumets-belarus/|title=Драма Андрэя Куцілы «Стрыптыз і вайна». (Не)зразумець Беларусь|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Большой&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bolshoi.by/kino/belarusian-reality/|title=Belarusian reality. Кинопредпочтения Тараса Тарналицкого|website=Проект «Большой»|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Новы час&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BY|url=https://novychas.by/hramadstva/napeuna-heta-mahlo-sapsavac-mne-zyccjo|title=«Напэўна, гэта магло сапсаваць мне жыццё»|website=Новы Час|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс 34Mag.net&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://34mag.net/authors/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81+%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%86%D0%BA%D1%96|title=34mag.net - Тарас Тарналіцкі|website=34mag.net|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Dev.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-BY|url=https://devby.io/news/developer-circles|title=«Нужно отдавать себе отчёт, над чем и кем ты шутишь». Сооснователь MSQRD Сергей Гончар рассказал, как устроиться в Facebook и не пожалеть|website=dev.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне 2doc.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://2doc.by/article/vrach-endokrinolog-o-lishnem-vese-belorusov-vazhnosti-gormonov-i-pravilnom-pitanii|title=Врач-эндокринолог: о лишнем весе белорусов, важности гормонов и правильном питании|website=2doc.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, праект Dom.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://mag.dom.by/news/novosti-kompanii/48553-rijeltor/|title=Сам себе риелтор. Что мешает купить квартиру без посредников?|website=mag.dom.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, партал Onliner&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://realt.onliner.by/2013/05/06/novokolosovo|title=Город. Instagram: Новоколосово — военный объект особой секретности - Недвижимость Onlíner|first=Тарас|last=Круцких|website=Onlíner|date=2013-05-06|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, бізнес-выданне &quot;Ежедневник&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://www.rest.ej.by/infrastructure/2014/10/22/v-minske-otkrylas-pervaya-belorusskaya-akademiya-tennisa.html|title=В Минске открылась первая белорусская академия тенниса {{!}} Отдых|website=www.rest.ej.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс &quot;Дырэктар&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-ru|url=https://director.by/arkhiv-zhurnala/arkhiv-nomerov-2014/139-2014-11-05-07-41-38/https%3A%2F%2Fdirector.by%2Farkhiv-zhurnala%2Farkhiv-nomerov-2014%2F139-2014-11-05-07-41-38%2F3993-2014-11-05-12-37-47|title=Офшор нам только снится|website=Director.BY|date=2014-11-05|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, газета &quot;Беларусы і рынак&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://belmarket.by/news/0df5b92c-fc4b-477b-ac9b-eade50b61d41|title=Документальное кино: мечта о монополии|website=belmarket.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, украінскае бізнес-выданне Delo.ua&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://delo.ua/lifestyle/liricheskoe-nastuplenie-popytka-slomat-predubezhdenie-zritelja-293852/|title=&quot;Лирическое&quot; наступление: попытка сломать предубеждение зрителя к украинскому кино — Delo.ua|website=delo.ua|date=2015-03-31|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, будаўнічы партал Stroyka.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://stroyka.by/news/2015/01/06/ushp|title=Утепленная шведская плита: фундамент из самого сердца Скандинавии|website=Stroyka.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне kyky.org&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://kyky.org/search_tag?tag=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%BA%D0%B8%D0%B9|title=KYKY.ORG|website=KYKY.ORG|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, анлайн-часопіс &quot;Культпрасвет&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://kultprosvet.by/authorname/taras-tarnalitskij/|title=Культпросвет  Архивы Тарас Тарналицкий - Культпросвет|website=kultprosvet.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, дзяржгазета &quot;Культура&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kimpress.by/index.phtml?page=12&amp;idauth=97|title=Культура - Аўтары|website=www.kimpress.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне Mediakritika.by&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=http://mediakritika.by/article/5375/sluzhu-rossii-kak-telekanal-ntv-belarus-idealiziruet-rossiyskih-silovikov|title=Служу России. Как телеканал НТВ-Беларусь идеализирует российских силовиков|website=mediakritika.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс аўтамабільнага сэрвіса Dealerhall.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dealerhall.by/|title=Новости автомобильной индустрии|website=dealerhall.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, экспертны партал Fashionbank.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://fashionbank.by/|title=Экспертный портал Fashionbank.by: Все о моде, красоте и здоровье|website=fashionbank.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, часопіс анлайн-сэрвіса Bycard.by&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://bycard.by/|title=ByCard|website=bycard.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, сайт Reform.news&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/324744-kak-prohodit-festival-sprava-v-derevne-belaja-cerkov-fotoreportazh|title=Как проходит фестиваль SPRAVA в деревне Белая Церковь — фоторепортаж — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, выданне &quot;Эканамічная газета&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://neg.by/novosti/otkrytj/kachestvo-v-rossii-nikogo-ne-interesuet/|title=Качество в России никого не интересует. — Как белорусская посуда продается в других странах?|website=neg.by|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; ды інш.

Станам на ліпень 2026 года, працуе карэспандэнтам для «[[Еўрарадыё]]» і партала «[[Будзьма беларусамі]]».{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}

Заснавальнік і аўтар тэлеграм-канала «Holy Belawood» (раней — «Священный Белавуд»), прысвечанага навінам беларускага кінематографа і дзейнасці кінастудыі «[[Беларусьфільм]]»{{sfn|ByCulture|2021|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}. Сам канал у пачатку 2025 года быў даданы ў Рэспубліканскі спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://baj.media/ru/jekstremistskij-spisok-mininformacii-sajt-narodnye-novosti-vitebska-i-telegram-kanal-svjatoj-belavud/|title=«Народные новости Витебска» в «экстремистском списке»|website=Белорусская ассоциация журналистов|date=2025-01-14|access-date=2026-08-04}}&lt;/ref&gt;. Суаўтар падкасту «Кінатэатр Беларусь»{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}. Вёў аўтарскую рубрыку «У кіно з Белсатам» на тэлеканале «Белсат» летам 2025 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/taras-tarnalicki-praekt-na-belsat/|title=Тарас Тарналіцкі: Беларусь у заходнім кіно падаецца як новая «імперыя зла»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|date=2025-07-15|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Здымаўся ў аматарскім ігравым кіно: у кароткаметражным трылеры «Сапраўднае» (2012) выступіў як сцэнарыст і акцёр&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=WVSTHD1YrMk|title=Настоящее / Real // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2012-01-04|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у драме «Ты, пачвара» (2014) з’явіўся у невялікім камэа&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=C1ZyLz7Uwow|title=Ты чудовище / You're a Monster // Short Film|last=Gosha Berlinsky|date=2014-02-21|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, у навагодняй трэш-камедыі «Твае вочы» сыграў другародную ролю&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://vimeo.com/268582622|title=Твои глаза|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt; і іншае.

Запрашаўся на дзяржаўныя (АНТ, Беларусь-1&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=JVPz3II05pM|title=Продолжение следует... Форум|last=NEWS.BY: новости Беларуси и мира|date=2016-10-10|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) і незалежныя тэлеканалы і медыя (&quot;Белсат&quot;, Еўрарадыё)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://euroradio.fm/ru/nacionalnyy-konkurs-na-listopade-chto-dalshe|title=Национальный конкурс на &quot;Листопаде&quot;: что дальше {{!}} Новости Беларуси {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2018-11-12|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be-BE|url=https://belsat.eu/programs/ministerstva-kultury-patratsits-na-geta-milyony-dolarau/|title=Міністэрства культуры патраціць на гэта мільёны долараў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt; для абмеркавання пытанняў культуры і кіно.

Супрацоўнічаў з шэрагам беларускіх кінафестываляў, у тым ліку кінафорумам мабільнага кіно Velcom Smartfilm (пасля перайменаванага ў Voka Smartfilm). Спачатку як старшыня народнага журы ў 2018 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/velcom-smartfilm/29011420.html|title=Фільм па кнізе Андруся Горвата атрымаў «народны» прыз на фэстывалі мабільнага кіно|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2018-02-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а потым як сябра асноўнага журы ў 2019 і 2020 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://unikino.ru/journey-velcom-smartfilm-8/|title=Российский фильм «Путешествие» о восхождении на Эльбрус с котом получил приз фестиваля velcom Smartfilm — Союз кинематографистов Российской Федерации|website=unikino.ru|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://bgmedia.site/news/gran-pri-festivalya-voka-smartfilm-poluchil-belorusskiy-film-86/|title=Гран-при фестиваля VOKA Smartfilm получил белорусский фильм «86» — BGmedia|website=BGmedia. Последние новости Бреста, Беларуси сегодня.|date=2020-04-17|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. У 2019 годзе праводзіў дыскусіі на фестывалі Watch Docs у Мінску, а таксама ў 2023 годзе ў Варшаве на фестывалі «[[Бульбамуві]]»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=pl-PL|url=https://bulbamovie.wordpress.com/2023/11/01/program-%d0%bf%d1%80%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0-bulbamovie-2023/|title=Program {{!}} Праграма BULBAMOVIE 2023|first=Zobacz wszystkie|last=wpisy|website=BULBAMOVIE|date=2023-11-01|access-date=2026-07-19|last2=Januszgawryluk|first2=Których Autorem Jest}}&lt;/ref&gt;. У 2022 і 2023 запрашаўся ў склад журы фестывалю &quot;Нефільтраванае кіно&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://shortmovie.club/programmes/2022-8/jury/|title=The jury of the VIII Short Movie Club Film Festival &quot;Nefiltravanae Kino&quot;. - Short Movie Club|website=Short Movie Club|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://shortmovie.club/programmes/2023-9/jury/|title=One moment, please...|website=shortmovie.club|access-date=2026-07-28}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2020 года, падчас эпідэміі каронавірусу, правёў сумесна з выданнем kyky.org беларускую анлайн-прэм'еру стужкі &quot;Як мы захочам&quot; беларускага і расійскага пісьменніка і андэрграўднага рэжысёра Уладзіміра Казлова&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://t.me/holybelawood/1940|title=Священный Белавуд|website=Telegram|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

У 2020 годзе ініцыяваў разгляд Камісіяй па этыцы БАЖ справы пра парушэнне журналісцкіх стандартаў тэлеграм-каналамі «[[Мотолько помоги]]» і «[[Беларусь головного мозга]]» праз публікацыю пірацкай версіі фільма «[[Купала (фільм)|Купала]]»; скаргу задаволілі{{sfn|Леўкавец|2025|p=}}.

У 2021 годзе ўдзельнічаў відэапраекце «Словы мацней», сумеснай кампаніі «Будзьма беларусамі!», [[Саюз беларускіх пісьменнікаў|Саюза беларускіх пісьменнікаў]] і [[Беларускі ПЭН-Цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]]. У ім сучасныя дзеячы культуры, якія пацярпелі ад пераследу і ціску пасля 9 жніўня 2020 года, чыталі творы сваіх папярэднікаў, асуджаных у сталінскія часы. Тарналіцкі зачытаў ўрывак з «Зацемак аб характары беларусаў» пісьменніка [[Станіслаў Сымонавіч Грынкевіч|Станіслава Грынкевіча]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://penbelarus.org/2021/02/01/slovy-macznej-taras-tarnaliczki-chytae-stanislava-grynkevicha.html|title=«Словы мацней»: Тарас Тарналіцкі чытае Станіслава Грынкевіча|website=Беларускі ПЭН|date=2021-02-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе разам з трыма іншымі кінакрытыкамі (сярод іх Дар'я Амяльковіч, Максім Карпіцкі, [[Ірэна Кацяловіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/269555-u-belarusi-z-javilasja-prjemija-kinaprjesy-chyrvony-veras|title=У Беларусі з’явілася прэмія кінапрэсы «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;) заснаваў Беларускую прэмію кінакрытыкаў «[[Чырвоны верас]]» (Red Heather Award), якая адзначае дасягненні незалежнага беларускага кіно, створанага без удзелу дзяржаўнага бюджэту Беларусі або Расіі{{sfn|Reform.news|2025|p=}}. Першы конкурс падвёў вынікі ў 2022 годзе і прайшоў без цырымоніі ўзнагароджвання&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/312233-312233-2|title=Первая премия беларусской кинопрессы «Чырвоны верас» объявила победителей — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, а два наступныя цырымоніі ўжо мелі: у 2024 годзе — у Берліне, у межах Берлінскага кінафестывалю і Еўрапейскага міжнароднага кінарынку&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://reform.news/na-berlinskim-kinafestyvali-adbudzecca-cyrymonija-znagarodzhannja-belaruskaj-prjemii-kinakrytyka-chyrvony-veras|title=На Берлінскім кінафестывалі адбудзецца цырымонія ўзнагароджання Беларускай прэміі кінакрытыкаў «Чырвоны верас» — REFORM.news (ранее REFORM.by)|website=reform.news|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, і ў 2026 годзе — у Варшаве, у кінатэатры &quot;Luna&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://reform.news/z-berlina-varshavu-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-26-ryhtuecca-da-cyrymonii-kino-luna/|title=З Берліна ў Варшаву: Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас’26» рыхтуецца да цырымоніі ў Kino Luna — REFORM.news (ранее REFORM.by)|last=reform.news|website=reform.news|date=2026-02-14|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;. Вясной 2026 года выйшаў са складу арганізатараў прэміі&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid0dU7vEQLMWZdy6KUrDueM4ZHeE1vxMZ3Q4XxU7Zxi5kaiuFFV2GneTBrf3fY5tMjel|title=Болей не ў камандзе прэміі &quot;Чырвоны верас&quot;|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-29}}&lt;/ref&gt;.

У 2021 годзе працаваў нацыянальным каардынатарам ад Беларусі ў прэміі Adami Media Prize, якая падтрымлівае журналістаў, рэжысёраў і кінематаграфістаў з краін [[Усходняе партнёрства|Усходняга партнёрства]] (у тым ліку Беларусі)&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.adamimediaprize.eu/home-1|title=HOME|website=ADAMI MEDIA PRIZE FOR CULTURAL DIVERSITY IN EASTERN EUROPE|date=2023-05-31|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/adami-media-prize-prymae-zayauki-na-videamateryyaly-yakiya-znahodzyacca-na-stadyi|title=ADAMI Media Prize прымае заяўкі на відэаматэрыялы, якія знаходзяцца на стадыі вытворчасці (да 27 верасня)|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2021 года падпісаў адкрыты ліст прадстаўнікоў медыясектара да ўладаў з заклікам «Спыніць „паляванне на ведзьмаў!“»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://old.baj.media/be/content/bazh-nakiravau-uladam-adkryty-zvarot-bolsh-chym-150-pradstaunikou-medyyasektara|title=БАЖ накіраваў уладам АДКРЫТЫ ЗВАРОТ больш чым 150 прадстаўнікоў медыясектара|website=baj.media|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Супрацоўнічаў з дзяржаўнай установай «Нацыянальны цэнтр сучаснага мастацтва». Летам 2020 года у межах выставы «Алфавіт вайны» праводзіў паказ і абмеркаванне «Сыны ідуць у бой» [[Віктар Цімафеевіч Тураў|Віктара Турава]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-syny-duc-u-boj|title=Паказ і абмеркаванне фільма «Сыны ідуць у бой» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2021 года у межах праекта «Чарнобыль. Эфект спячага» паказ і абмеркаванне фільмаў «Чорны бусел» Віктара Турава, «Чарнобыль. Попел» [[Сяргей Лук’янчыкаў|Сяргея Лук’янчыкава]] і «Невядомы рай» [[Дар’я Юркевіч|Дар’і Юркевіч]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-vktara-turava-chorny-busel|title=Паказ і абмеркаванне фільма Віктара Турава «Чорны бусел» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://ncsm.by/calendar/pakaz-abmerkavanne-flma-charnobyl.-popel-nevyadomy-raj|title=Паказ і абмеркаванне фільмаў «Чарнобыль. Попел» і «Невядомы рай» {{!}} НЦСМ|website=ncsm.by|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2021 годзе працаваў запрошаным кінакрытыкам бара «Нара» на [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкай вуліцы]] ў праекце «Кіно/Віно»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/cino.wino/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

У сакавіку 2022 года, пасля пачатку [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|ўварвання Расіі ва Украіну]], падпісаў адкрыты ліст беларускіх кінематаграфістаў супраць расійскай агрэсіі і з патрабаваннем спынення вайны&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-GB|url=https://fipresci.org/ukrainian-letters/|title=Ukrainian Letters - FIPRESCI {{!}} The International Federation of Film Critics|date=2022-02-25|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;, а таксама запісаў відэа для [[Беларуская рада культуры|Беларускай рады культуры]] ў падтрымку Украіны&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=3AAJEXJ8XgA|title=&quot;Дапамагаць Украіне ў любым выглядзе&quot;. Кінакрытык Тарас Тарналіцкі ў падтрымку Украіны|last=Беларуская Рада культуры|date=2022-03-01|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2024 года ўдзельнічаў у варкшопе «GoCritic» у славацкім фестывалі анімацыйнага кіно «Fest Anča»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/gocriticfestanca24/|title=GoCritic! Fest Anča 2024 - Cineuropa|website=cineuropa.org|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, вынікам якога сталі публікацыі на партале еўрапейскага кіно Cineuropa&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://cineuropa.org/en/newsdetail/470051/|title=GoCritic! Feature: Fest Anča’s Animated Documentary section – A female perspective on patriarchal society|website=Cineuropa - the best of european cinema|date=2024-11-14|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt; і ў незалежным часопісе пра еўрапейскую анімацыю Zippy Frames&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.zippyframes.com/festivals/fest-anca-animation-docs-2024-go-critic|title=Fest Anča’s Animated Documentary Section: Nightmares Inspired by Our Reality (GoCritic! Review)|first=Z. F.|last=Team|website=Zippy Frames|date=2024-07-12|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Восенню 2024 года напісаў сцэнар для адукацыйнага праекта «Васьміног», эпізод праз 10 стужак распавядае пра асноўныя гістарычныя вехі ў беларускім кіно&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=z-5fbRv7foM|title=100 год беларускаму кіно. Распавядаем пра фільмы з залатой скарбонкі айчыннага кіно|last=VasminohProject|date=2024-09-30|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

У снежні 2024 года ўдзельнічаў як запрошаны эксперт у апытанні, якое ладзіла Беларуская незалежная кінаакадэмія да 100-годдзя беларускага кінематографа. Вынікам была публікацыя спіса 50 лепшых беларускіх фільмаў за мінулае стагоддзе. Публікацыя змяшчае аўтарскі спіс лепшых 10 стужак па версіі Тарналіцкага&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://belfilmacademy.com/be/fifty-best-films/list|title=50 найлепшых беларускіх фільмаў. Індывідуальныя спісы|website=belfilmacademy.com|access-date=2026-07-16}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2025 года на зацемку Тарналіцкага &quot;На ABBA падалі ў польскую пракуратуру&quot;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/na-abba-padali-u-polskuyu-prakuraturu-arganizacyya-vysunula-sustrechny-isk|title=На ABBA падалі ў польскую пракуратуру {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-04-24|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;, прысвечаную судовым разборкам арганізацыі беларускага бізнеса ABBBA з кампаніяй Łódka Productions, у Раду па медыяэтыцы паскардзілася віцэ-прэзідэнтка ABBA Марына Гірын. Рада вырашыла, што рэдакцыя не парушыла прафесійных стандартаў і адхіліла скаргу&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/euraradyjo-ne-parushala-kodjeksa-jetyki/|title=Еўрарадыё не парушала Кодэкса прафесійнай этыкі|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-25}}&lt;/ref&gt;.

Летам 2025 года напісаў у суаўтарстве тэкст «Андрэй Стрыжак і няпрошанныя дыкпікі»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/andrey-stryzhak-i-nyaproshanyya-dzikpiki|title=Андрэй Стрыжак і няпрошаныя дзікпікі {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2025-07-21|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt; пра анлайн-флірт кіраўніка фонду [[BYSOL|BySol]] [[Андрэй Сяргеевіч Стрыжак|Андрэя Стрыжака]] з беларускімі актывісткамі, які справакаваў змену кіраўніцтва фонду BySol, вялікі медыйны скандал і грамадскую дыскусію пра межы дазволенага публічным асобам&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en|url=https://bysol.org/en/about/news/af4255bc97b00bb.html|title=Statement by the Belarusian Solidarity Foundation BYSOL regarding the internal investigation following allegations of harassment against co-founder Andrej Stryzhak|website=bysol.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.belsat.eu/87980645/andreya-strizhaka-otstranili-ot-rukovodstva-fondom-bysol-iz-za-dikpikov|title=Андрея Стрижака отстранили от руководства фондом BYSOL из-за дикпиков|first=Belsat|last=TV|website=ru.belsat.eu|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru|url=https://news.zerkalo.io/economics/109641.html|title=«Считаю, что я просто говно». Первое интервью с Андреем Стрижаком после окончания разбирательства BYSOL о дикпиках|website=Зеркало|date=2025-09-27|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;. На тэкст паскардзіліся ў Рада па медыяэтыцы пры Беларускай асацыяцыі журналістаў, што ён не адпавядае журналісцкім стандартам, але члены Рады вырашылі, што тэкст не парушае журналісцкай этыкі і падрыхтаваны ў адпаведнасці ім&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/rada-pa-medyjaetycy/rada-pa-medyjajetycy-pra-euraradyjo/|title=Рада па медыяэтыцы прыняла рашэнне па «Еўрарадыё»|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Праз еўрапейскія праграмы мабільнасці наведаў як акрэдытаваны журналіст Берлінскі і Венецыянскі кінафестываля ў 2024 годзе, кінафестываль у Сан-Себасціяне ў 2025 годзе&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://baj.media/be/karysnae/jak-karystacca-pragramami-mabilnasci/|title=Як правільна карыстацца праграмамі мабільнасці?|website=Беларуская асацыяцыя журналістаў|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;. Таксама двойчы па прафесійных пытаннях прысутнічаў на цырымоніі ўзнагароджання прэміі Еўрапейскай кінаакадэміі у 2023 і 2024 гадах&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://sekktor.online/be/articles/interview-w-taras-tarnalitski|title=Кінакрытык Тарас Тарналіцкі: “Апошнія 15 гадоў былі і росквітам, і адначасова заняпадам для беларускага незалежнага кіно”|website=sekktor.online|date=2025-10-01|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, а вясной 2026 года наведаў Lux Audience Award — сумесную кінапрэмію Еўрапарламента і Еўрапейскай кінаакадэміі, якая праводзіцца ў памяшканні Еўрапарламенту&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/ispanskaya-drama-glukhaya-stala-peramozhcam-lux-audience-award-2026-u-euraparlamence|title=Іспанская драма “Глухая” стала пераможцам LUX Audience Award 2026 у Еўрапарламенце {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|date=2026-04-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Стварыў у 2024 годзе медыяпраект пра беларускае кіно пасля 2020 года «Беларускае кіно на зломе эпох», які публікаваўся на сайце «Будзьма беларусамі»&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://budzma.org/category/belaruskae-kino-na-zlome-epokh|title=Будзьма беларусамі! » &quot;Беларускае кіно на зломе эпох&quot;|website=budzma.org|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;, а ў 2025 — працягнуўся на сайце «Еўрарадыё» пад назвай «Нябачнае кіно 2020-х»&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://euroradio.fm/tags/nyabachnae-kino-2020-kh|title=Нябачнае кіно 2020-х {{!}} Навіны Беларусі {{!}} euroradio.fm|website=euroradio.fm|access-date=2026-07-19}}&lt;/ref&gt;.

Вясной 2026 года ўдзельнічаў у праекце «Культурная Re:візія», у якім выданне [[Reform.news|REFORM.news]] праз тэксты беларускіх крытыкаў спрабавала скласці карту культурнага ландшафту ў Беларусі і замежжы. Напісаў эсэ-рэцэнзію пра дакументальную стужку «Радзіма» («Motherland»){{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

У 2026 годзе напісаў даследчае эсе пра беларускую кінакрытыку ва ўмовах цэнзуры, рэпрэсій і вайны&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/article/view/423|аўтар=Taras Tarnalitsky|загаловак=A Belarusian Film Criticism of the 2020s: Between (Self-)Censorship and Sincerity|год=2026-07-08|мова=en|выданне=Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|выпуск=22|issn=2365-7758|doi=10.17892/app.2026.00022.423}}&lt;/ref&gt; для спецыяльнага нумара (№ 22) нямецкага акадэмічнага часопіса Apparatus пра беларускае кіно пасля 2020 года&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.apparatusjournal.net/index.php/apparatus/issue/view/32|title=No. 22 (2026): Belarusian Cinema and the Protests of 2020: Cinema in Exile {{!}} Apparatus. Film, Media and Digital Cultures of Central and Eastern Europe|website=www.apparatusjournal.net|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;.

Факусуецца на падтрымцы незалежнага і дакументальнага беларускага кіно.{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}

Сябра [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|Беларускай асацыяцыі журналістаў]], [[Беларуская незалежная кінаакадэмія|Беларускай незалежнай кінаакадэміі]] (выйшаў са складу вясной 2026 года&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/taras.tarnalitsky/posts/pfbid02for48ia9tvkChYsaw4ED2411Z5MEPw1yk4PQeXsQZ5QJsZicF1v49JemzyehUpKl|title=Выйшаў сёння са складу Беларускай незалежнай кінаакадэміі. Яна ж Belarusian independent film academy. Яна ж проста BIFA.|author=Taras Tarnalitsky|website=facebook.com|date=2026-05-19}}&lt;/ref&gt;), [[Беларускі саюз кінематаграфістаў|Беларускага саюза кінематаграфістаў]]&lt;ref&gt;{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://belta.by/culture/view/sukmanov-festival-mobilnogo-kino-velcom-smartfilm-nastojaschee-kinosobytie-325713-2018/|title=Сукманов: фестиваль мобильного кино velcom Smartfilm - настоящее кинособытие|website=belta.by|date=2018-11-15|access-date=2026-07-17}}&lt;/ref&gt;, Міжнароднай федэрацыі кінакрытыкаў [[FIPRESCI]]{{sfn|Redheatheraward.com|2026|p=}}{{sfn|Тарналіцкі|2026|p=}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
* {{h|Reform.news|2025|{{cite web|ref = Reform.news| url = https://reform.news/kab-kinaa-tary-svedamljali-nakolki-grandyjoznuju-pracu-jany-robjac-belaruskaja-prjemija-kinakrytyka-chyrvony-veras-raspachynae-trjecjuju-jedycyju|title = «Каб кінааўтары ўсведамлялі, наколькі грандыёзную працу яны робяць». Беларуская прэмія кінакрытыкаў «Чырвоны верас» распачынае трэцюю эдыцыю|first = |last = Reform.news|authorlink = |date = 2025-10-13|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Budzma.org|2022|{{cite web|ref = Budzma.org| url = https://budzma.org/news/taras-tarnalitski.html|title = Тарас Тарналіцкі: «Пра беларускі кінематограф пішуць адзінкі»|first = |last = Budzma.org|authorlink = |date = 2022-10-26|work = Будзьма беларусамі!|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Redheatheraward.com|2026|{{cite web|ref = Redheatheraward.com| url = https://redheatheraward.com/be/jury|title = Журы - Чырвоны верас|first = |last = Redheatheraward.com|authorlink = |date = 2026|work = Redheatheraward.com|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|ByCulture|2021|{{cite web|ref = ByCulture| url = https://artists.byculture.org/taras_tarnalicki.html|title = Тарас Тарналіцкі|first = |last = ByCulture|authorlink = |date = 2021|work = ByCulture|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Леўкавец|2025|{{cite web|ref = Леўкавец| url = https://baj.media/be/taras-tarnalicki-pra-baj/|title = Тарас Тарналіцкі: пра змену прафесіі і знаёмства з БАЖ|first = Георгій|last = Леўкавец|authorlink = |date = 2025-09-05|work = baj.media|publisher = Беларуская асацыяцыя журналістаў|location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}
* {{h|Тарналіцкі|2026|{{cite web|ref = Тарналіцкі| url = https://reform.news/fenomen-filma-radzima-jak-a-tarytaryzm-ukaranjaecca-nutry-gramadstva|title = Феномен фільма «Радзіма» — як аўтарытарызм укараняецца ўнутры грамадства|first = Тарас|last = Тарналіцкі|authorlink = |date = 2026-04-07|work = Reform.news|publisher = |location = |page = |language = беларуская|trans-title = |format = |doi = |archive-url = |archive-date = |access-date = 2026-07-05|url-status = |quote = }}}}

{{DEFAULTSORT:Тарналіцкі Тарас}}
{{Бібліяінфармацыя}}</text>
      <sha1>p3sangeqdxdck2kf7hcn36lyw3s4xza</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сільвестр Бельскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>810536</id>
    <revision>
      <id>5181889</id>
      <parentid>5175887</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:15:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181889</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22477" sha1="e8udp4nkxsta6ksm67f0kb1q8uh0kvr" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Бельскі}}
{{Пісьменнік}}

'''Сільвестр Бельскі''' ({{lang-pl|Sylwestr Bielski}}; {{ВДП}}) — беларускі рэлігійны дзеяч, [[іераманах]] [[Уніяцкая царква на Беларусі|грэка-ўніяцкай царквы]], асветнік і педагог. {{нп5|Кандыдат універсітэта|Кандыдат філасофіі|ru|Кандидат университета}}. [[Прафесар]] усеагульнай гісторыі. Эканом [[Жыровіцкае духоўнае вучылішча|Жыровіцкага грэка-ўніяцкага духоўнага вучылішча]]. Стваральнік і наглядчык {{нп5|Мікалаеўскі Мілецкі мужчынскі манастыр|Мілецкага духоўнага вучылішча|uk|Миколаївський Милецький чоловічий монастир}}.

== Біяграфія ==
Бельскі Сільвестр, сын Яна, нарадзіўся ў 1796 годзе ў [[Мінскі павет|Мінскім павеце]] Мінскай губерні ў шляхецкай сям’і&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://genealogia.club/lib/35-spisok-dvorjan-minskoi-gubernii.html|title=Список дворян Минской губернии // Genealogia Club}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/3191/|загаловак=А. Х. [Протоирей Александр Хотовицкий]. К истории Милецкого духовного училища // Волынские епархиальные ведомости. 1894. № 28. 1 окт.|выданне=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 26. 11 сент|выданне=}}&lt;/ref&gt;. Пачатковую адукацыю атрымаў у [[Свята-Дабравешчанская царква і базыльянскі кляштар (Малыя Ляды)|Лядзенскай базыльянскай школе]] (цяпер Смалявіцкі раён). З 1809 года навучаўся арыфметыцы і геаграфіі ў [[Тараканьскі Богаяўленскі манастыр|Тараканскім грэка-каталіцкім (уніяцкім) манастыры]] (цяпер вёска Імянін Драгічынскага раёна). У 1814 годзе пастрыжаны ў манахі. У 1816—1818 гг. вывучаў рыторыку і матэматыку ў [[Жыровіцкі манастыр|Жыровіцкім базыльянскім манастыры]].

Скончыў фізіка-матэматычны факультэт (1821) і адначасова навучаўся на факультэце літаратуры і вольных мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://genealogia.lt/pdfs/uwlf.pdf|загаловак=Lista Uczniów Uniwersytetu Wilenskiego Oddziału Fizycznego z r. 1820/1: &lt;nowiki&gt;[Bielski Sylwester]&lt;/nowiki&gt; // Welcome to Forum Rodów Grodzieńskich.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Кніга|загаловак=Księga Wpisowa Uczniow Uniwersytetu Imperatorskiego Wilenskiego z roku 1819/20 // Аддзел рукапісаў Бібліятэкі Вільнюскага ўніверсітэта. F2-КC 79. Арк. 157}}&lt;/ref&gt; , атрымаў ступень кандыдата філасофіі&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;. У 1820 годзе рукапаложаны ў іераманахі. З 1821 па 1824 год працаваў настаўнікам, затым быў прэфектам Жыровіцкага павятовага вучылішча. У 1824—1828 гг. — настаўнік фізікі і прапаведнік у Жыровічах. Паводле візітацыі 1823 года ў Жыровіцкі манастыр, «настаўнікам арыфметыкі, геаграфіі, маральных навук і рэлігіі ў двух малодшых класах… быў айцец Сільвестр Бельскі, якому тады было 28 гадоў… Крыніцы за 1826 год сведчаць, што ён і надалей займаў гэтыя пасады»&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=|загаловак=Pawluczuk, U. A. Zakonnicy monasteru w Żyrowicach w świetle wizytacji sporządzonej w 1823 roku // Saeculum Christianum. Pismo historyczne. Warszawa, 2021. T. 28, nr. 2. S. 191}}&lt;/ref&gt;. Імя Сільвестра Бельскага фігуруе ў апошнім складзе выкладчыкаў грэка-ўніяцкай (базыльянскай) гімназіі ў Жыровічах&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=152485|загаловак=Charkiewicz, W. Placyd Jankowski (John of Dycalp): zycie i tworczosc / W. Charkiewicz. Wilno, 1928. S. 184}}&lt;/ref&gt;, якая існавала ў перыяд кіравання літоўскага правінцыяла [[:ru:Каминский, Цезарь Францович|Цэзары Каменскага]].

У 1828—1830 гадах — вікарый [[Пінскі Лешчанскі манастыр|Лешчанскага базыльянскага манастыра]] (каля Пінска). У 1830—1832 гадах быў наглядчыкам Барунскага павятовага вучылішча і прафесарам усеагульнай гісторыі. З 1832 года — эканом Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі ў Жыровічах. 7 чэрвеня 1833 года [[Грэка-ўніяцкая духоўная калегія|Грэка-ўніяцкай духоўнай калегіяй]] прызначаны наглядчыкам {{нп5|Мікалаеўскі Мілецкі мужчынскі манастыр|Мілецкага духоўнага вучылішча|uk|Миколаївський Милецький чоловічий монастир}}&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://izdatsovet.by/images/pdf-files/Zapiski_mitropolita_Iosifa_Semashko_T3.pdf|загаловак=Бѣльскій, Сильвестръ — іеромонахъ, смотритель Мелецкаго духовнаго училища // Записки Іосифа, митрополита Литовскаго, изданныя Императорскою Академіею Наукъ по завѣщанію автора. Т. III. СПб., 1883. Стб. 1301}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://orthrozhische.at.ua/publ/milecke_dukhovne_uchilishhe_jak_oseredok_pravoslavnoji_osviti_na_volini/1-1-0-1|загаловак=Хоміч, Д. В. Милецьке духовне училище як осередок православної освіти на Волині // Рожищенське Благочиння}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://pravoslavnoe-duhovenstvo.ru/library/material/8302/|загаловак=В память столетия Волынской духовной семинарии (14 мая 1896 г.): (продолжение) // Волынские епархиальные ведомости. 1896. № 10/11. 1 и 11 апр|выданне=}}&lt;/ref&gt; на Валыні, заснаванага ініцыятывай епіскапа [[Іосіф (Сямашка)|Іосіфа Сямашкі]] для навучання дзяцей уніяцкага духавенства і падпарадкаванага [[Літоўская ўніяцкая епархія|Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі]].

У жніўні 1839 года іераманах Бельскі падаў прашэнне аб вызваленні ад манаства і пераходзе ў свецкае званне. Знаходзіўся шэсць месяцаў у [[Быценскі манастыр|Быценскім манастыры]]&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;, пасля быў сасланы ў [[:ru:Курский Знаменский Богородицкий монастырь|Курскі манастыр]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=http://elib.bsu.by/handle/123456789/243685|загаловак=Теплова, В. А. Репрессивные меры против униатского духовенства, не принявшего определений Полоцкого церковного собора 1839 г. // Беларусь у эпоху геапалітычных і сацыяльных зрухаў Новага і Навейшага часу. Да 25-годдзя кафедры гісторыі Беларусі новага і навейшага часу гістарычнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта: матэрыялы міжнар. навук.-практ. канф., Мінск, 22 ліст. 2019 г. / Бел. дзярж. ун-т; рэдкал.: А. Г. Каханоўскі (старш.) [і інш.]. Мн., 2019. С. 180.}}&lt;/ref&gt;. У запісе ад 2 студзеня 1841 года мітрапаліт Іосіф (Сямашка) паведамляў: «Іераманахі даверанай майму кіраванню Літоўскай епархіі — Сільвестр Бельскі, Ваніфацый Тарасевіч, Іаан Овельт, Антоній Валансевіч і Фабіян Мажальскі — звярнуліся да мяне з прашэннямі аб вызваленні іх з манаства і пераводзе ў свецкае саслоўе. …усе яны, за выключэннем Бельскага, пагадзіліся далучыцца да Праваслаўнай Царквы менавіта пры той умове, што будуць вызвалены ад манаства»&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-3/2|загаловак=Святейшему Правительствующему Синоду, от 15 января за № 50, с представлением об увольнение в светское звание иеромонахов Бельского, Тарасевича, Овельта, Волонсевича и Мажальского // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 3}}&lt;/ref&gt;. У 1841 годзе Сільвестр Бельскі пакінуў духоўны сан і перайшоў у свецкае званне.

У 1845 годзе атрымаў асабістае [[Ганаровыя грамадзяне|ганаровае грамадзянства]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Дело канцелярии попечителя Белорусского учебного округа: о введении уволенного из духовного звания б. иеромонаха Сильвестра Бельского в личное Почетное Гражданство // Літоўскі дзяржаўны гістарычны архіў. Ф. 567. Воп. 2. Спр. 5611}}&lt;/ref&gt;. Удзельнік [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|падзей 1863 года]] ў Польшчы, Літве і Беларусі.

== Асветніцкая дзейнасць і погляды ==
Іераманах Сільвестр Бельскі свядома абраў манаскі шлях служэння Богу. У 18-гадовым узросце ўступіў у [[Ордэн Базыльян|Ордэн святога Васіля (Базыля) Вялікага (базыльянскі ордэн)]]&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://bazylianie-prowincji-litewskiej.uws.edu.pl/pl/index-baz|title=Bielski Sylwester // Indeks bazylianów: Alfabetyczny indeks nazwisk zakonników litewskie prowincji bazylianów}}&lt;/ref&gt;. На працягу многіх гадоў займаўся педагагічнай дзейнасцю. Належаў да ўніяцкага духавенства, якое спалучала тэалагічную і свецкую адукацыю. Выкладанне ім дакладных навук сведчыць пра мадэрнізацыйныя тэндэнцыі ў базыльянскай школьнай практыцы першай паловы XIX стагоддзя.

Значную ўвагу надаваў пытанням асветы і выхавання на роднай мове. Улічваючы пажаданні бацькоў навучэнцаў, у рапарце ад 22 верасня 1833 года ён як кіраўнік Мілецкага духоўнага вучылішча звярнуўся да Праўлення Літоўскай грэка-ўніяцкай духоўнай семінарыі з просьбай дазволіць навучанне дзяцей на «зразумелай для іх … айчыннай мове польскай» і забяспечыць вучылішча неабходнымі падручнікамі на гэтай мове&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;. Аднак кіраўніцтва семінарыі адмовіла, матывуючы гэта тым, што «няма ніякай патрэбы ўводзіць новы прадмет выкладання»&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Жыццёвы лёс Сільвестра Бельскага ў многім характэрны для базыльянскага манаства ў перыяд ліквідацыі [[Царкоўная унія|царкоўнай ўніі]]. Спачатку ён, як і большасць духавенства Літоўскай епархіі, далучыўся да Праваслаўнай Царквы, пра што сведчыць «Спіс службовых асоб Літоўскай грэка-ўніяцкай епархіі, якія ўласнаручнымі падпіскамі абавязаліся далучыцца да Праваслаўнай Грэка-Расійскай Царквы» (руск.: «Список должностным лицам Литовской Греко-Униатской епархии, обязавшимся собственноручными подписками присоединиться к Православной Греко-Российской Церкви»), які змешчаны ў другім томе «Запісак Іосіфа, мітрапаліта Літоўскага» (1883)&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://azbyka.ru/otechnik/Iosif_Semashko/zapiski-iosifa-mitropolita-litovskogo-tom-2/1|загаловак=Записка подробная от 3 октября 1837 г., о состоянии обеих Униатских епархий во всех отношениях // Записки Иосифа, митрополита литовского. Т. 2}}&lt;/ref&gt;.

Аднак пазней Сільвестр Бельскі змяніў сваю пазіцыю. Застаючыся верным рэлігійнай традыцыі, у якой быў выхаваны, ён разам з іншымі чатырма іераманахамі-базыльянамі звярнуўся з просьбай аб звальненні з манаскага стану і пераводзе ў свецкае званне. Гэтае рашэнне засведчана ў афіцыйным звароце мітрапаліта Іосіфа (Сямашкі) у Свяцейшы Сінод, дзе ён хадайнічаў аб вызваленні Сільвестра Бельскага і яшчэ некалькіх клірыкаў ад манаскіх абавязкаў з наданнем ім права самастойна выбраць месца жыхарства&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;. Асабісты выбар Сільвестра Бельскага ва ўмовах складаных царкоўна-рэлігійных і грамадскіх перамен сведчыць пра яго імкненне дзейнічаць у адпаведнасці з уласнымі поглядамі і перакананнямі.

== Цікавыя факты ==
У Віленскім універсітэце Сільвестр Бельскі вучыўся ў адзін час з [[Адам Міцкевіч|Адамам Міцкевічам]], [[:be-tarask:Тамаш Зан|Тамашом Занам]], [[:be-tarask:Ігнат Дамейка|Ігнатам Дамейкам]] і іншымі [[Таварыства філаматаў|філаматамі]]&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;.

Сільвестр Бельскі — дзед прафесара педагогікі [[:uk:Більський Фома Антонович|Фамы Бельскага]]&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://fppd.msu.by/index.php/kafedry/kafedra-pedagogiki/istoriya-kafedry/lichnosti-v-istorii-kafedry/209-belskij-foma-antonovich|загаловак=Профессор Бельский Фома Антонович (1890—1952) — заведующий кафедрой педагогики и психологии (1935—1936 гг.) // Могилёвский государственный университет имени А. А. Кулешова. Кафедра педагогики: личности в истории кафедры}}&lt;/ref&gt;, добра знаёмага з ідэйна-асветніцкай дзейнасцю філаматаў. Фама Антонавіч здолеў захаваць томікі паэтычнай спадчыны Адама Міцкевіча як у сталінскія 1930-я гады, так і падчас Вялікай Айчыннай вайны, калі ад нямецкай бомбы згарэў яго дом і амаль цалкам быў знішчаны кніжны збор&lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://elib.grsu.by/doc/54478|загаловак=Бельскі, А. Асветніцкая дзейнасць Фамы Бельскага ў дыскурсе філамацкіх ідэй // Хоревские чтения: сб. науч. работ / под ред. С. Ф. Мусиенко. Гродно, 2019. Вып. 3. С. 246—254}}&lt;/ref&gt;.

Сільвестр Бельскі даводзіцца прадзедам доктару філалагічных навук, прафесару Георгію Яталю&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-889745|загаловак=Ятель Георгій Прокопович|год=2025-07-02|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України|выдавецтва=Інститут енциклопедичних досліджень НАН України|том=Online 2025|isbn=978-966-02-2074-4}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Георгий Ятель: лингвист и дидакт: статьи, воспоминання, страницы дневника = Георгій Ятель: лінгвіст і дидактик: статті, спогади, сторінки щоденника / сост., коммент. и предисл. A. И. Бельского. Мн., 2020. 288 с}}&lt;/ref&gt;, а таксама прафесару і пісьменніку [[Алесь Іванавіч Бельскі|Алесю Бельскаму]]&lt;ref&gt;{{Артыкул|спасылка=|загаловак=Верабей, А. Яго ліпеньскі поўдзень // Літаратура і мастацтва. 2013. 26 ліп. С. 4|выданне=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|title=Давыденко, Н. Известный писатель, уроженец Копыльщины Алесь Бельский отмечает 60-летний юбилей // Слава працы {{!}} Копыль Online|access-date=9 ліпеня 2026|archive-date=9 ліпеня 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260709201035/https://kopyl.by/arkhiv-2010-2023/item/30092-91izvestnyj-pisatel-urozhenets-kopylshchiny-ales-belskij-otmechaet-60-letnij-yubilej|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* Климов, С. М. Базилиане: [история ордена св. Василия Великого (базилиан)]. Могилев, 2011. 147 с.
* Лаўрэш, Л. Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях: жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі; пад рэд. С. В. Марозавай. Полацк, 2025. 326 с.
* Лісейчыкаў, Д. В. Штодзённае жыццё ўніяцкага парафіяльнага святара беларуска-літоўскіх зямель 1720—1839 гг. Мн., 2011. 198 с.
* Лыч, Л. Уніяцкая царква Беларусі: этнакультурны аспект. 2-е выд. Мн., 2011. 128 с.
* Марозава, С. В. «Сваёй веры ламаць не будзем…»: супраціў дэўнізацыі ў Беларусі (1780—1839 гг.). Гродна, 2014. 217 с.
* Марозава, С. В. Уніяцкая царква ў этнакультурным развіцці Беларусі (1596—1839 гады) / пад навук. рэд. У. М. Конана. Гродна, 2001. 352 с.
* Падокшын, С. А. Унія. Дзяржаўнасць. Культура (філасофска-гістарычны аналіз). Мн., 1998. 111 с.

{{Бібліяінфармацыя}}

{{DEFAULTSORT:Бельскі Сільвестр}}</text>
      <sha1>e8udp4nkxsta6ksm67f0kb1q8uh0kvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Тадэвуш Міцінскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>811679</id>
    <revision>
      <id>5181914</id>
      <parentid>5171203</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>89999</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>5181914</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37740" sha1="lgmqzs7j235usrp3wfefjrv4ukzzd42" xml:space="preserve">{{Пісьменнік
 |Імя                  = Тадэвуш Міцінскі
 |Арыгінал імя         = {{lang-pl|Tadeusz Miciński}}
 |Фота                 = Tadeusz micinski.jpg
 |Шырыня               = 
 |Подпіс               = Тадэвуш Міцінскі ў 1913 годзе&lt;br&gt;(аўтар здымка: [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]])
 |Дата нараджэння      = {{ДН|9|11|1873}}
 |Месца нараджэння     = [[Лодзь]], [[Расійская імперыя]]
 |Дата смерці          = люты 1918
 |Месца смерці         = пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]], [[Магілёўская губерня]]
 |Грамадзянства        = {{Сцягафікацыя|Расійская імперыя}}
 |Род дзейнасці        = [[паэт]], [[пісьменнік]], [[драматург]], [[публіцыст]], [[перакладчык]]
 |Гады творчасці       = 1896—1918
 |Мова твораў          = [[польская мова|польская]]
 |Жанр                 = містычны [[раман]], [[паэма]], [[верш]], [[п’еса]]
 |Кірунак              = [[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]], [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізм]]
}}
'''Тадэ́вуш Міці́нскі''' ({{lang-pl|Tadeusz Miciński}}; {{ДН|9|11|1873}}, [[Лодзь]]&amp;nbsp;— люты [[1918]], пад [[Чачэрск]]ам ці [[Чэрыкаў|Чэрыкавам]]) — [[Польшча|польскі]] [[паэт]], [[драматург]], [[празаік]], [[публіцыст]] і [[перакладчык]]. Прадстаўнік літаратурнага кірунку «[[Маладая Польшча (мастацтва)|Маладая Польшча]]». Аўтар містычных раманаў, паэм прозай і кантэмпляцыйных вершаў. Адзін з вядучых пісьменнікаў польскага [[Экспрэсіянізм (літаратура)|экспрэсіянізму]], папярэднік [[Сюррэалізм|сюррэалізму]].

== Біяграфія ==
=== Раннія гады і адукацыя ===
Нарадзіўся ў сям’і Рудольфа і Ванды з [[Прускія|Прускіх]]. Навучаўся ў V гімназіі ў [[Варшава|Варшаве]]. У 1893—1895 гадах вывучаў гісторыю і філасофію ў [[Ягелонскі ўніверсітэт|Ягелонскім універсітэце]] ў [[Кракаў|Кракаве]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.vle.lt/straipsnis/tadeusz-micinski/ |title=Tadeusz Miciński |publisher=Visuotinė lietuvių enciklopedija |lang=lt |accessdate=26 ліпеня 2026}}&lt;/ref&gt;. Пазней працягнуў адукацыю ў [[Лейпцыг]]у і [[Берлін]]е, дзе пазнаёміўся са [[Станіслаў Пшыбышэўскі|Станіславам Пшыбышэўскім]]. У студэнцкія гады захапіўся [[акультызм]]ам, [[сатанізм]]ам і кнігамі таемных ведаў. З’яўляўся членам Варшаўскага тэасофскага таварыства&lt;ref name=&quot;Hass&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Hass L. |загаловак=Ambicje rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905–1928 |месца=Warszawa |год=1984 |с=89}}&lt;/ref&gt;. У 1897—1898 гадах падарожнічаў па [[Іспанія|Іспаніі]], дзе глыбока зацікавіўся іспанскай містыкай, жывапісам [[Франсіска Гоя|Франсіска Гоі]] і драматычнай паэзіяй [[Педра Кальдэрон дэ ла Барка|Педра Кальдэрона дэ ла Баркі]]&lt;ref name=&quot;VLE&quot;/&gt;.

Быў блізкім сябрам [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч|Станіслава Ігнацы Віткевіча]] і кампазітара [[Караль Шыманоўскі|Караля Шыманоўскага]]. У 1910—1913 гадах жыў у раёне Хелерау ў [[Дрэздэн]]е, дзе пазнаёміўся з мясцовым тэатральным авангардам&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012a&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego |выданне=Folia Litteraria Polonica |год=2012 |нумар=15 |старонкі=159–160}}&lt;/ref&gt;. У жніўні 1912 года ўдзельнічаў у з’ездзе ў [[Закапанэ]], на якім быў створаны Польскі ваенны скарб ({{lang-pl|Polski Skarb Wojskowy}})&lt;ref name=&quot;Kiedrzynska&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kiedrzyńska W. |загаловак=Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914 |выданне=Niepodległość |год=1936 |том=XIII |нумар=1 (33) |старонкі=80}}&lt;/ref&gt;. У 1913 годзе працаваў карэспандэнтам тыднёвіка «[[Świat]]» у [[Сафія|Сафіі]] падчас адной з [[Балканскія войны|Балканскіх войнаў]]{{sfn|Ławski|2018|с=160}}.

=== Першая сусветная вайна і знаходжанне ў Расіі ===
Т. Міцінскі прымаў удзел у [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]]&lt;ref name=&quot;Marlega&quot;&gt;{{cite web |url=http://mloda-polska.klp.pl/a-8473-2.html |title=Tadeusz Miciński – biografia |author=Marlęga K. |lang=pl |accessdate=15 студзеня 2015}}&lt;/ref&gt;, шмат падарожнічаў. Ён займаў выразную антыгерманскую і праенную пазіцыю{{sfn|Ławski|2018|с=157}}. Ад жніўня 1915 года знаходзіўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], куды эвакуіраваўся з Варшавы перад наступам нямецкіх войскаў{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}. Хутка пасля заснавання ў верасні 1915 года тыднёвіка «[[Рэха Польскае]]» (звязанага з Канстытуцыйна-дэмакратычнай партыяй і [[Аляксандр Лядніцкі|Аляксандрам Лядніцкім]]) стаў яго публіцыстам{{sfn|Ślisz|1968|с=82}}. Таксама супрацоўнічаў з літаратурным аддзелам «Газеты Польскай» — галоўнага выдання [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|Нацыянальнай дэмакратыі]] ў Расіі{{sfn|Ślisz|1968|с=88}}. У 1916 годзе жыў у [[Масква|Маскве]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}, дзе апублікаваў серыю тэкстаў на старонках штодзённіка «[[Утро России]]», органа праеннай Прагрэсіўнай партыі{{sfn|Ławski|2018|с=158–159}}{{sfn|Bajko|2020|с=790}}. Падтрымліваў сяброўскія адносіны з рускім паэтам [[Канстанцін Дзмітрыевіч Бальмонт|Канстанцінам Бальмонтам]]{{sfn|Bajko|2020|с=792}}, удзельнічаў у працы Маскоўскага рэлігійна-філасофскага таварыства (яго выступленне згадваў [[Вячаслаў Іваноў]] у эсэ «Польскі месіянізм як жывая сіла»)&lt;ref name=&quot;Ivanov&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Иванов Вяч. И. |загаловак=Польский мессианизм, как живая сила |выданне=Собрание сочинений |том=4 |месца=Брюссель |год=1987 |старонкі=659–665}}&lt;/ref&gt;. У сваіх тэкстах паказваў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] як рэалізацыю ідэі свабоды, за якую, на яго думку, і павінна была ісці вайна{{sfn|Ławski|2018|с=163–164}}.

Пасля [[Лютаўская рэвалюцыя|Лютаўскай рэвалюцыі]] заставаўся палітычна актыўным. У 1917 годзе падчас святкавання гадавіны [[Канстытуцыя 3 мая 1791 года|Канстытуцыі 3 мая]] ў Саюзе ваенных палякаў выступіў з рэфератам, у якім супрацьпаставіў марксісцкай [[Клас (сацыялогія)|барацьбе класаў]] ідэю салідарызму{{sfn|Grosfeld|1956|с=18}}. Улетку 1917 года, падчас [[Карнілаўскае выступленне|путчу Карнілава]], быў карэспандэнтам выдання «Polskie Siły Zbrojne» пры [[Стаўка Вярхоўнага Галоўнакамандуючага|Стаўцы Вярхоўнага Галоўнакамандуючага]], а яго панэгірычны артыкул пра генерала [[Лаўр Георгіевіч Карнілаў|Лаўра Карнілава]] выклікаў падазрэнні ва ўдзеле Галоўнага польскага ваеннага камітэта (Нацполя) ў спробе звяржэння [[Часовы ўрад Расіі|Часовага ўрада]] і сустрэў рэзкі адказ [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса Дзяржынскага]] на старонках газеты «Трыбуна»{{sfn|Ślisz|1968|с=146–147}}{{sfn|Grosfeld|1956|с=53}}{{sfn|Bajko|2020|с=788}}. У жніўні 1917 года ўдзельнічаў у палітычным з’ездзе, арганізаваным у Маскве [[Польскі нацыянальны камітэт (1917—1919)|Польскім нацыянальным камітэтам]], пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] выступаў лектарам мясцовага Нацыянальнага клуба{{sfn|Bajko|2020|с=794}}. 

З сярэдзіны 1917 года браў удзел у фарміраванні [[Першы польскі корпус|І-га Польскага корпуса]] пад камандаваннем генерала [[Юзаф Доўбар-Мусніцкі|Юзафа Доўбар-Мусніцкага]] ў якасці афіцэра па асвеце і прапагандзе. Наведваў падраздзяленні, размешчаныя на тэрыторыі Беларусі і [[Украіна|Украіны]], у прыватнасці ў раёне [[Кіеў|Кіева]], [[Быхаў|Быхава]] і [[Магілёў|Магілёва]]{{sfn|Sobieraj (1)|2023|с=204}}{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}.

=== Сям'я ===
Яго сынам быў [[Яраслаў Тадэвуш Міцінскі]] (1898–1971), рэжысёр і мастацкі кіраўнік, працаўнік тэатра «Рэдута», а пляменнікам — эсэіст [[Баляслаў Міцінскі]] (1911–1943)&lt;ref name=&quot;BolMic&quot;&gt;{{cite web |url=https://filmpolski.pl/fp/index.php?film=429540 |title=Bolesław Miciński |publisher=filmpolski.pl |lang=pl |accessdate=17 студзеня 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Абставіны смерці ==
У лютым 1918 года Міцінскі разам з жонкай, дачкой і сынам выехаў праз [[Смаленск]] у Польшчу. Ён знік без вестак пры нявысветленых абставінах падчас знаходжання ў сваёй сваячкі Марыі Дорн-Бараноўскай на Беларусі{{sfn|Sobieraj (2)|2023|с=250}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Шастакоў Я. |загаловак=Таямніца адной смерці |выданне=Літаратура і мастацтва |год=2018 |нумар=30 |старонкі=11}}&lt;/ref&gt;.

5 жніўня 1925 года ў газеце «[[Kurier Warszawski]]» быў апублікаваны артыкул [[Станіслаў Струмпф-Вайткевіч|Станіслава Струмпф-Вайткевіча]], у якім падаваліся дзве розныя рэляцыі смерці пісьменніка{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Яны не ва ўсім супадалі, але часткова дапаўнялі адна адну{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.
* Першая версія: расказана Баляславам Ц., які сам звярнуўся ў рэдакцыю, выконваючы «апошнюю волю памерлага»{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Падчас вайны Баляслаў Ц. знайшоў прытулак у маёнтку [[Выдранка]], які належаў баранэсе Дорн і знаходзіўся на мяжы [[Магілёўская губерня|Магілёўскай]], [[Віцебская губерня|Віцебскай]] і [[Чарнігаўская губерня|Чарнігаўскай]] губерняў{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Міцінскі дапамагаў хворай баранэсе да самай яе смерці ў Чэрыкаве і арганізаваў пахаванне{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З-за пагрозы ён разам з Баляславам Ц. уцёк, перайшоўшы раку [[Сож]]. Падчас уцёкаў ён перадаў спадарожніку свае вершы, пасля чаго пайшоў адзін і трапіў на бальшавіцкі патруль на лузе каля [[Чачэрск]]а{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. З яго сарвалі вопратку, але ён адмовіўся аддаваць рукапіс паэмы. Гэта раззлавала салдат, і яны забілі яго прыкладамі зброі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. Мясцовыя католікі пахавалі яго з удзелам ксяндза{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}&lt;ref name=&quot;Shastakou&quot;/&gt;.
* Другая версія: паходзіла ад Зоф’і Хруцкай. Паводле яе слоў, Міцінскія выехалі з Масквы і даведаліся ў дарозе пра паміраючую сваячку. Міцінскі паехаў у Чэрыкаў, а яго сям'я — у [[Гомель]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=4}}. У 1923 годзе Хруцкая наведала месца яго смерці і сустрэлася з людзьмі, якія яго хавалі{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Паводле іх версіі, у Чачэрску Міцінскі папрасіў у бальшавіцкіх уладаў коней, каб дабрацца да станцыі [[Буда-Кашалёўская]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Транспарт яму далі мясцовыя браты-злачынцы, якія забілі яго з мэтай рабавання. Цела было знойдзена на беразе ракі [[Чачора (рака)|Чачоры]]{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Ён быў пахаваны на каталіцкіх могілках у паселішчы [[Малынічы|Малыя Малынічы]] (у арыгінале Малыя Матынічы, але такога населенага пункта не існавала) пад Чачэрскам{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}&lt;ref name=&quot;Khmialnitski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Хмяльніцкі М. |загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы |выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження |год=2014 |нумар=11 |старонкі=46}}&lt;/ref&gt;. Крыж і таблічку з імем бальшавікі знішчалі тройчы{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}.

Таксама ў 1922 годзе пісьменніца [[Ганна Загорская]] сцвярджала, што Міцінскі спрабаваў супакоіць сялян, якія агрэсіўна блакавалі пахаванне баранэсы ў Чэрыкаве. Пасля таго, як ён выехаў конна ў бок [[Рагачоў|Рагачова]], на яго напалі бандыты і забілі&lt;ref name=&quot;HZ&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Zahorska H. |загаловак=Ofiara bolszewików. Wspomnienie pośmiertne o Tadeuszu Micińskim |выданне=Przegląd Wieczorny |год=1922 |нумар=229 |старонкі=3}}&lt;/ref&gt;.

У наступныя гады ў Польшчы хадзілі чуткі, што ён нібыта выжыў і кінуў сям'ю{{sfn|Strumph-Wojtkiewicz|1925|с=5}}. Аднак пазней у [[Другая Рэч Паспалітая|ІІ Рэчы Паспалітай]] пра яго пісалі выключна як пра афіцэра ўсходняга корпуса, забітага бальшавікамі&lt;ref name=&quot;Siedlecki&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Grzymała-Siedlecki A. |загаловак=Dwa poematy Micińskiego |выданне=Kurier Warszawski |год=1931 |нумар=167 |старонкі=4}}&lt;/ref&gt;. Магіла ў Малых Малынічах, як адзначаў беларускі літаратуразнавец [[А. Лойка]], з'яўляецца важным месцам памяці ў кантэксце беларуска-польскага літаратурнага памежжа&lt;ref name=&quot;Loyka&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Лойка А. |загаловак=Роўнакутны трохвугольнік, або Ад Палямона да Максіма Танка. Дапаможнік па спецкурсе &quot;Беларуска-руска-польскія літаратурныя сувязі&quot; |месца=Мінск |год=2003 |старонак=214 |с=155}}&lt;/ref&gt;.

== Творчасць і светапогляд ==
Герметычная і цяжкая для ўспрымання проза Міцінскага грунтавалася на «аб'яўленай праўдзе». Аўтар выказваў у ёй ідэі гнозісу і [[фаталізм]]у, а таксама погляд, што толькі выбраным адзінкам ([[Звышчалавек|звышчалавеку]]) дадзена мець душу і вечнае жыццё. Міцінскі быў праціўнікам тэорыі выпадковасці: ён лічыў, што свет і ўсе яго элементы існуюць з неабходнасці, хоць яны і непасціжныя да канца. Разам з тым ён абвяшчаў прымат разумнага, навуковага вывучэння таемных ведаў («магаў Індыі», «зорказнаўцаў Халдэі») над верай.

Міцінскі, як і [[Станіслаў Выспянскі]], быў працягвальнікам паэтычнага містэрыйнага тэатра. Яго часта лічаць папярэднікам [[Сюррэалізм|сюррэалізму]] або чыстым [[Экспрэсіянізм (тэатр)|экспрэсіяністам]]. Ён распрацаваў уласную двухпланавую драматычную форму, дзе рэальная драма пераплятаецца з драмай палітычных і гісторыясофскіх ідэй у містэрыйным, алегарычным вымярэнні. Напісаў некалькі п'ес, у якіх спалучаюцца ідэі філасофіі гісторыі з тагачаснымі тэхнікамі сучасных медыя (фільма, праекцыі).

Аўтар таксама разглядаў тэму [[сатанізм]]у. Абапіраючыся на сярэднявечных гностыкаў, ён сцвярджаў, што зямны свет стварыў не Бог, а Сатана, з мэтай стварэння карыкатуры на Неба (традыцыйныя сімвалы сатанізму, такія як казёл ці перакулены крыж, з'яўляюцца карыкатурамі на хрысціянскія святыні). Адшукваючы аналогіі ў літаратурных біяграфіях, ён сцвярджаў, што [[Ісус Хрыстос]], [[Люцыфер]] і [[Фенікс (міфалогія)|Фенікс]] — гэта тры імі адной і той жа істоты.

У рамане «Xiądz Faust» (Ксёндз Фаўст) аўтар стварыў адзін з нямногіх у літаратуры «Маладой Польшчы» прыкладаў, дзе паслядоўнікі Антыхрыста здольныя пабудаваць дзеючае і арганізаванае грамадства, знаходзячы шчасце ў граху і вызваляючыся ад суровых законаў Бога. Міцінскі паказаў так званае «царства смерці», што было своеасаблівай варыяцыяй на тэму тагачаснага капіталізму.

Міцінскі быў залучаны ў стварэнне праекта «Кодэкса Яснай Гары», які павінен быў стаць асновай для свецкага Ордэна Сонечных Братоў. Хоць сам ён не быў іх прыхільнікам (крытыка падобных арганізацый ёсць у яго рамане «Nietota»), гэтыя ідэі знайшлі адлюстраванне ў яго творчасці. Ён таксама пісаў тэксты, звязаныя з польскім народам, у якіх разглядаў філасофію генезісу [[Юліуш Славацкі|Юліуша Славацкага]]. Выказваў прыхільнасць да [[панславізм]]у і [[Антыгерманізм|антыгерманізму]]. Перакладаў творы [[Джалаладзін Румі|Румі]], [[Тэрэза Авільская|Святой Тэрэзы Авільскай]] і армянскіх паэтаў. Яго апошнім вядомым празаічным творам з'яўляецца неапублікаваная навела з антыбальшавіцкім зместам пад назвай «Król Duch» (снежань 1917), дзе апісваецца аблога польскага маёнтка ўзбунтаванымі сялянамі{{sfn|Bajko|2020|с=791}}.

== Уплыў і адлюстраванне ў мастацтве ==
Яшчэ пры жыцці Міцінскага ахутвала легенда «паэта-мага». [[Станіслаў Выспянскі]] ў сатырычнай форме вывеў яго ў драме «Вызваленне» (вобразы Самотніка і Маскі V). [[Станіслаў Ігнацы Віткевіч]] адлюстраваў яго ў рамане «622 падзенні Бунга» (як мага Хільдэрыка), а таксама прысвяціў яму свой раман «Ненасытнасць».

Творы Міцінскага неаднаразова станавіліся асновай для музычных кампазіцый:
* У 1904 годзе [[Кароль Шыманоўскі]] напісаў «Чатыры песні» op. 11 на вершы з паэмы Міцінскага «Карсар»; твор быў прысвечаны паэту. У 1909 годзе Шыманоўскі стварыў «Песні» op. 20 на шэсць фрагментаў са зборніка «У змроку зорак» («W mroku gwiazd»), а партытуру сваёй Уверцюры E-dur op. 12 ён суправадзіў уступам з паэмы «Віцязь Уласт».
* [[Людамір Ружыцкі]] напісаў «Восем песень на словы Тадэвуша Міцінскага» op. 9 (1904) і «Шэсць песень...» op. 16 (1906).
* Кампазітар [[Рыгор Фітэльберг]] напісаў песню на верш «O nocy cicha, nocy błękitna…» (твор лічыцца згубленым)&lt;ref name=&quot;Jastrzabek_2012b&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Jastrząbek M. |загаловак=Muzyka w dramatach Tadeusza Micińskiego na przykładzie „Termopili polskich. Misterium na tle życia i śmierci Księcia Józefa Poniatowskiego” |выданне=Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica |месца=Łódź |выдавецтва=Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego |год=2012 |нумар=1 |старонкі=58–76}}&lt;/ref&gt;.

== Ацэнкі сучаснікаў і даследчыкаў ==
Яшчэ пры жыцці Т. Міцінскі быў названы [[Юзаф Катарбінскі|Юзафам Катарбінскім]] «найбольш загадкавым з сучасных паэтаў» (1907)&lt;ref name=&quot;Kotarbinski&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Kotarbiński J. |загаловак=Poeta o poecie |выданне=Kurier Warszawski |год=1907 |нумар=340 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;, а Янам Ларэнтовічам — «адным з самых аўтэнтычных польскіх паэтаў» (1915)&lt;ref name=&quot;Lorentowicz&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Lorentowicz J. |загаловак=A poeci?... |выданне=Nowa Gazeta |год=1915 |нумар=37 |старонкі=2}}&lt;/ref&gt;.

{{цытата|Тадэвуш Міцінскі жыў ідэяй вялікіх усеславянскіх аб'яднанняў... Ён пісаў пра будучыя пагадненні славяншчыны, знаходзіў супольныя падземныя цячэнні сярод яе. (...) не быў зразуметы пры жыцці. Містыкаў раздражняла змешванне рэалізму з тагасветнасцю, рэалістаў — абсалютны ірацыяналізм канструкцыі і зместу.{{арыгінальны тэкст|pl|Tadeusz Miciński żył z ideą wielkich zjednoczeń wszechsłowiańskich. (...) pisał o przyszłych porozumieniach słowiańszczyzny, wynajdywał wspólne podziemne wśród niej nurty. (...) nie był rozumiany za życia. Mistyków raziło pomieszanie realizmu z zaświatowością, realistów absolutny irracjonalizm konstrukcji i treści.}}|&lt;ref name=&quot;HZ&quot;/&gt;|аўтар=[[Ганна Загорская]]}}

{{цытата|Міцінскі можа быць альбо пісьменнікам геніяльным, альбо ніякім. Альбо прарок, альбо шарлатан; альбо маг, альбо містыфікатар; альбо &quot;бард польскай душы&quot;, альбо &quot;смешны п'еро&quot;; альбо выдатны эрудыт, альбо інтэлектуальны ашуканец; альбо эпігон, альбо папярэднік...{{арыгінальны тэкст|pl|Miciński może być albo pisarzem genialnym, albo żadnym. Albo prorok, albo szarlatan; albo mag, albo mistyfikator; albo ''bard duszy polskiej'', albo ''śmieszny pierrot''; albo wybitny erudyta, albo intelektualny szalbierz; albo epigon, albo prekursor...}}|&lt;ref name=&quot;Wroblewska&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wróblewska T. |загаловак=Studia o Tadeuszu Micińskim |месца=Kraków |выдавецтва=Wyd. Literackie |год=1979 |с=7}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Тэрэза Урублеўская]]}}

{{цытата|Творчасць Тадэвуша Міцінскага захапляе сваёй шматслойнасцю... музычнасць фраз, феерыя фарбаў, жудаснасць фантастычных вобразаў...{{арыгінальны тэкст|pl|Twórczość Tadeusza Micińskiego fascynuje swoją wielowarstwowością. Tym, co przede wszystkim rzuca się w oczy, są jej warstwy poetyckie: muzyczność fraz, feeria barw, niesamowitość fantastycznych obrazów...}}|&lt;ref name=&quot;Nowicki&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Nowicki A. |загаловак=Nietota. Księga tajemna Tatr |раздзел=Tadeusz Miciński i wiele Polsk |месца=Warszawa |год=2004 |с=389–392}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Анджэй Навіцкі]]}}

{{цытата|Тон абсалютна чысты, моцны, арыгінальны — тон, па якім заўсёды і ўсюды мы можам яго пазнаць, вылучыць і ніколі ўжо не забыць.{{арыгінальны тэкст|pl|Ton absolutnie czysty, mocny, oryginalny – ton, po którym zawsze i wszędzie możemy go poznać, wyróżnić i nigdy już nie zapomnieć.}}|&lt;ref name=&quot;Lesmian&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=Leśmian B. |загаловак=W Mrokach Złotego Pałacu. Recenzja |выданне=Kurjer Warszawski |год=1909 |нумар=158 |старонкі=3–5}}&lt;/ref&gt;|аўтар=[[Баляслаў Лесьмян]]}}

== У масавай культуры ==
* 9 лістапада 2013 года ў Варшаве, да 140-годдзя пісьменніка, была заснавана Экспрэсіяністычная прэмія «Фенікс» імя Тадэвуша Міцінскага&lt;ref name=&quot;Feniks&quot;&gt;{{cite web |url=http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |title=Nagroda Ekspresjonistyczna „Feniks” im. Tadeusza Micińskiego |publisher=bizneszklasa.pl |lang=pl |accessdate=27 лютага 2018 |archive-date=28 лютага 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228161501/http://bizneszklasa.pl/2017/07/31/nagroda-ekspresjonistyczna-feniks-im-tadeusza-micinskiego/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
* Творчасцю паэта натхняўся Раман Кастшэўскі — вакаліст і аўтар тэкстаў хэві-метал-гурта «Kat».
* Вершы Міцінскага неаднаразова аранжыраваліся сучаснымі музыкамі:
** «Twoja postać» (альбом [[Марэк Грахута|Марэка Грахуты]] 1970 г. і Гжэгажа Турнау 2006 г.).
** «Purpurowe ciepłe słońce» і «Izis» выконвала [[Эва Дэмарчык]]&lt;ref name=&quot;Demarczyk&quot;&gt;{{cite web |url=https://demarczyk.pl/wp/izis/ |title=Ewa Demarczyk » Izis |lang=pl |accessdate=14 чэрвеня 2020}}&lt;/ref&gt;.
** «Lucifer» (альбом «Evangelion» гурта [[Behemoth]]).
** «Delirium Tremens» (гурт «Kat»).
** «Lucifer», «Kain», «Witeź Włast» (праект «Nirnaeth»).
** «Droga Mleczna», «Ananke» ды іншыя (гурт «Radogost»)&lt;ref name=&quot;Radogost&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |title=Radogost – wywiad – Radio Revolta |publisher=Radio Revolta |lang=pl |accessdate=19 студзеня 2016 |archive-date=25 студзеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160125213844/http://www.radiorevolta.pl/2015/09/radogost-wywiad.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
** Творы Міцінскага таксама выкарыстоўвалі гурты «Lux Occulta», «Śmiałek», польскі дэз-метал-гурт «Sickroom».

== Бібліяграфія ==
* «Łazarze» (1896) — паэма.
* «Nauczycielka» (1896) — навела.
* «W mroku gwiazd» (1902) — зборнік паэзіі.
* «Noc rabinowa» (1904) — драма.
* «Kniaź Patiomkin» (1906) — драма.
* «Do źródeł duszy polskiej» (1906) — зборнік публіцыстыкі.
* «Wrogowie duchów» (1907) — драма.
* «Życie nowe» (1907) — паэма.
* «W mrokach złotego pałacu, czyli Bazylissa Teofanu» (1909) — драма.
* «Nietota. Księga tajemna Tatr» (1910) — раман.
* «Walka o Chrystusa» (1911) — зборнік публіцыстыкі.
* «Dęby czarnobylskie» (1911) — зборнік апавяданняў.
* «Xiądz Faust» (1913) — аповесць.
* «Widmo Wallenroda» (1914) — паэма.
* «Nowy Konrad Wallenrod» (1915) — паэма.
* «Wita» (1926) — аповесць.
* «Niedokonany» (1931) — паэма (выдадзена пасмяротна).
* «Termopile polskie» — драма (нескончаная, прэм'ера адбылася ў 1970 г.).

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=Bajko M. |загаловак=Tadeusz Miciński i Rosja: lata I wojny światowej |выданне=Slavia Orientalis |год=2020 |том=69 |нумар=4 |старонкі=783–797 |ref=Bajko}}
* {{кніга |аўтар=Grosfeld L. |загаловак=Polskie reakcyjne formacje wojskowe w Rosji 1917–1919 |месца=Warszawa |выдавецтва=Państwowe Wydawnictwo Naukowe |год=1956 |ref=Grosfeld}}
* {{артыкул |аўтар=Ławski J. |загаловак=Kosmografia wolności. „Nowe” pisma Tadeusza Micińskiego z lat 1914–1917 |выданне=Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza |год=2018 |том=53 |старонкі=157–170 |ref=Ławski}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Tadeusz Miciński, teatr polski i Polacy w Moskwie w latach 1915–1918 (na marginesie wojennej publicystyki poety) |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=1 |старонкі=203–216 |ref=Sobieraj (1)}}
* {{артыкул |аўтар=Sobieraj S. |загаловак=Polityczne konteksty twórczości Tadeusza Micińskiego. Sprawa polska a Rosja w dobie Wielkiej Wojny |выданне=Przegląd Wschodnioeuropejski |год=2023 |том=14 |нумар=2 |старонкі=247–268 |ref=Sobieraj (2)}}
* {{артыкул |аўтар=Strumph-Wojtkiewicz S. |загаловак=Śmierć Micińskiego (dwie relacje) |выданне=Kurier Warszawski |год=1925 |нумар=217 |старонкі=4–5 |ref=Strumph-Wojtkiewicz}}
* {{кніга |аўтар=Ślisz A. |загаловак=Prasa polska w Rosji w dobie wojny i rewolucji (1915–1919) |месца=Warszawa |выдавецтва=Książka i Wiedza |год=1968 |ref=Ślisz}}
* {{кніга |аўтар=Gutowski W. |загаловак=Wprowadzenie do Xięgi Tajemnej: studia o twórczości Tadeusza Micińskiego |месца=Bydgoszcz |выдавецтва=Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego |год=2002}}
* {{кніга |аўтар=Linkner T. |загаловак=Zanim skończyło się maskaradą: ze studiów nad twórczością Tadeusza Micińskiego |месца=Gdańsk |выдавецтва=Wydawn. Uniwersytetu Gdańskiego |год=2003}}
* {{кніга |аўтар=Czabanowska-Wróbel A. |загаловак=Poezja Tadeusza Micińskiego: interpretacje |месца=Kraków |выдавецтва=Księgarnia Akademicka |год=2004}}
* {{кніга |аўтар=Próchniak P. |загаловак=Pęknięty płomień: o pisarstwie Tadeusza Micińskiego |месца=Lublin |выдавецтва=Wydawnictwo KUL |год=2006}}
* {{артыкул|спасылка=https://zviazda.by/sites/default/files/30-2018.pdf|аўтар=Шастакоў Я.|загаловак=Таямніца адной смерці|выданне=Літаратура і мастацтва|год=2018|нумар=30|старонкі=11}}
* {{артыкул|спасылка=https://eprints.zu.edu.ua/18707/1/7.pdf|аўтар=Хмяльніцкі М.|загаловак=Беларускі дыскурс у польскай літаратуры 20-30-х гг. ХХ ст.: сучасная рэцэпцыя праблемы|выданне=Українська полоністика. Філологічні дослідження|год=2014|нумар=11|старонкі=44—52}}

{{Бібліяінфармацыя}}
{{DEFAULTSORT:Міцінскі, Тадэвуш}}
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1873 годзе]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1918 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лодзі]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў Чачэрскім раёне]]
[[Катэгорыя:Выпускнікі Ягелонскага ўніверсітэта]]
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Паэты Польшчы XX стагоддзя]]
[[Катэгорыя:Драматургі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Перакладчыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]]</text>
      <sha1>lgmqzs7j235usrp3wfefjrv4ukzzd42</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Беларускае кавальства</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812006</id>
    <revision>
      <id>5182180</id>
      <parentid>5181207</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:40:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ ілюстрацыя</comment>
      <origin>5182180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="86455" sha1="q0cv368s57b5ofz1nbpc6wjj5kaorni" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 23-05-2010, фота 2583.jpg|250px|міні|Дом з разнастайнымі каванымі рашоткамі на вуліцы [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]] у [[Гродна|Гродне]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>q0cv368s57b5ofz1nbpc6wjj5kaorni</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182189</id>
      <parentid>5182180</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ ілюстрацыя, дапаўненне</comment>
      <origin>5182189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87067" sha1="5iqkyx61y0rg4wqkeun54hcujnxz9rc" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 23-05-2010, фота 2583.jpg|250px|міні|Дом з разнастайнымі каванымі рашоткамі на вуліцы [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]] у [[Гродна|Гродне]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качанаў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>5iqkyx61y0rg4wqkeun54hcujnxz9rc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182197</id>
      <parentid>5182189</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:51:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ арфаграфія, вікіфікацыя</comment>
      <origin>5182197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87105" sha1="irm1jr1e4plmhuppljh07adgcflo1ee" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 23-05-2010, фота 2583.jpg|250px|міні|Дом з разнастайнымі каванымі рашоткамі на вуліцы [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]] у [[Гродна|Гродне]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>irm1jr1e4plmhuppljh07adgcflo1ee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182199</id>
      <parentid>5182197</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:52:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ciepiersia</username>
        <id>162280</id>
      </contributor>
      <comment>/* Расійская імперыя */ дапаўненне</comment>
      <origin>5182199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87294" sha1="7bgf81wid26h3wd4l7mw8m5o74hapsk" xml:space="preserve">[[Файл:Г. Заслаўе - Кузня.JPG|250px|міні|Кузня ў [[Этнаграфічны комплекс «Млын»|Этнаграфічным комплексе «Млын»]]]]
'''Беларускае [[кавальства]]''' — від беларускага народнага традыцыйнага рамяства, які ахоплівае розныя спосабы апрацоўкі [[метал]]у.

Кавальскае рамяство патрабавала майстэрства, ведання тэхналагічных сакрэтаў апрацоўкі матэрыялаў. Уменне выплавіць руду, вызначыць патрэбны працэнт дабавак, тэмпературу нагрэву, ступень загартоўкі лічылася амаль чараўніцтвам. Праз гэта ў беларускай культуры кавальства прадстаўляе сабой сапраўдны культурны пласт, акружаны павагай, містыкай і паэзіяй, а каваля ў народзе лічылі чарадзеем, які ўладарыў над агнём і жалезам.

== Гісторыя ==

=== Старажытнасць ===
[[Файл:Гродна (2018). ГДГАМ. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. Гарані (Смаргонскі раён).jpg|left|250px|міні|[[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|ГДГАМ]]. Матэрыялы раскопак гарадзішча ў в. [[Гарані (Смаргонскі раён)|Гарані]] [[Смаргонскі раён|Смаргонскага раёна]] 1 тыс. да н.э. — пачатак 2 н.э.]]

На Беларусі кавальства вядома з часоў [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага веку]] і было заснавана на выплаўцы [[Крыца|крычнага жалеза]] з мясцовых {{нп3|Балотная руда|балотных руд|ru|Болотная руда}}&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;&gt;[https://www.elib.psu.by/bitstream/123456789/10162/1/%d0%9b%d0%be%d0%b1%d0%b0%d1%87_%d0%ad%d1%82%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d1%84%d1%96%d1%8f%20%d0%91%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d1%80%d1%83%d1%81%d1%96.pdf Этнаграфія Беларусі]&lt;/ref&gt;. Першымі з жалезам пазнаёміліся плямёны мілаградскай культуры, якія рассяляліся ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]], Сярэднім і Верхнім [[Падняпроўе|Падняпроўі]] ([[VII стагоддзе|VII]] — [[III стагоддзе|III]] стст. н. э.). Праз адно-два стагоддзі яно стала вядомае плямёнам цэнтральнай і паўночнай Беларусі ([[Культура штрыхаванай керамікі|культуры штрыхаванай керамікі]] і [[Днепра-дзвінская культура|днепра-дзвінская]])&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 11&lt;/ref&gt;.

Ужо ў канцы першага тысячагоддзя нашай эры былі закладзены асновы кавальскай апрацоўкі жалеза, якія без значных змяненняў дайшлі да нашага часу&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Мяркуючы па археалагічных знаходках, тагачасныя кавалі былі ўжо добра знаёмыя не толькі з прасцейшымі прыёмамі апрацоўкі жалеза, але і з {{нп3|Загартоўка|загартоўкай|ru|Упрочнение сплавов}}, [[Цэментацыя сталі|цэментацыяй]] і [[зварка]]й розных гатункаў [[Сталь|сталі]]&lt;ref name=&quot;Сах11&quot;/&gt;. Шырокім быў і асартымент вырабаў, якія можна падзяліць на некалькі асноўных груп: прылады працы, прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння, рыштунак конніка і каня, зброя. Некаторыя вырабы перш за ўсё ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў [[Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі|дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва]]&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 12&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Древнее железо Белорусского Поднепровья. — Минск, 1982. — С. 43.&lt;/ref&gt;.

Напрыклад, на [[Нікадзімава (археалагічныя помнікі)|гарадзішчы]] трэцяй чвэрці [[1 тысячагоддзе|1-га тысячагоддзя]] за 0,6 км на паўднёвы ўсход ад вёскі [[Нікадзімава]] [[Горацкі раён|Горацкага раёна]], на левым беразе рацэ [[Быстрая (прыток Проні)|Быстрая]] (правы прыток ракі [[Проня]]) былі знойдзены [[жалеза|жалезныя]] прадметы [[узбраенне|ўзбраення]], [[рыштунак]] [[конскі рыштунак|каня]] і вершніка: [[наканечнік]]і [[кап’ё|коп’яў]] і кідальных [[дроцік]]аў утулкавыя (лісце-, ланцэта-, ромба-, полымяпадобныя, двухшыпныя), наканечнікі [[страла|стрэл]] тронкавыя (трохлопасцевыя, ромбападобны, бранябойны), фрагмент [[кальчуга|кальчугі]], [[шпоры]], [[цуглі]], [[збруя|збруйныя]] спражкі, фрагмент двухлязовага [[меч|мяча]] (шырыня клінка 5,5 см); жалезныя [[нож|нажы]], [[шыла|шылы]], [[крэсіва|крэсівы]], [[пінцэт]]ы, [[долата|долаты]], [[кнот]]авыя трубачкі, [[рыбалоўны кручок]], спружынныя [[нажніцы]], [[сякера|сякеры]], [[малаток]], [[каса]]-гарбуша, [[серп|сярпы]], а таксама дробныя [[кавальства|кавальскія]] інструменты&lt;ref&gt;{{крыніцы/Археалогія Беларусі|2|Нікадзімава}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Нікадзімава|537}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Седин А. А.'' Оружие из городища Никодимово // V абласныя Магілёўскія краязнаўчыя чытанні. 1994.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Iron Age knives from Belarus.jpg|250px|міні|Нажы позняга [[Жалезны век на Беларусі|жалезнага века]] і ранняга сярэднявечча ў [[Музей гістарычнага факультэта БДУ|музеі]] [[Гістарычны факультэт БДУ|гістарычнага факультэта БДУ]]]]
Першабытныя ліцейшчыкі ([[Гута (прадпрыемства)|гутнікі]]), руднікі) адначасова былі і кавалямі, але з развіццём феадальных адносін, ростам попыту на вальскія вырабы адбылася дыферэнцыяцыя спецыяльнасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;. Мяркуючы па знаходках жалезных рэчаў у гарадзішчах і курганах, здабыванне жалеза ў эпоху ранняга феадалізму было наладжана даволі шырока&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. 3 яго вырабляліся сякеры, сярпы, коп’і, стрэлы і шмат іншых сельскагаспадарчых, паляўнічых, вайсковых і іншых прылад і вырабаў. Усё гэта выраблялася мясцовымі рамеснікамі-кавалямі, якія і збывалі насельніцтву свае жалезныя вырабы. Апрача гэтага існавалі рудаплавільні і кузні ў кожнага феадала, дзе работа у асноўным вялася, імаверна, рабамі&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;. Прывозныя жалезныя рэчы ў пачатку феадалізму сустракаліся вельмі рэдка, да і то рэчы гэтыя былі вайсковага характару, як, напрыклад, некаторыя мячы і іншае, якія не маглі быць зроблены у кузнях феадалаў&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Асартымент вырабаў гарадскіх кавалёў часоў [[Кіеўская Русь|Кіеўскай Русі]] ўражвае шырынёй і разнастайнасцю. Раскопкі ў [[Мінск]]у, [[Віцебск]]у, [[Полацк]]у, [[Заслаўе|Заслаўі]], [[Ваўкавыск]]у, [[Слуцк]]у, [[Пінск]]у, [[Тураў|Тураве]], [[Рагачоў|Рагачове]] і іншых паселішчах далі шматлікія знаходкі прылад працы, разнастайнага інструментарыю, бытавых прадметаў, зброі, рыштунку конніка і каня. Пра мясцовы характар рамяства сведчаць кавальскія інструменты: [[клешчы]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Кавадла|кавадлы|ru|Наковальня}}, {{нп3|Зубіла|зубілы|ru|Зубило}}, {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}. Усюды трапляюцца земляробчыя прылады працы ({{нп3|Сашнік|сашнікі|ru|Сошник (земледелие)}}, [[Матыка|матыкі]], [[Серп|сярпы]], [[Каса (інструмент)|косы]]) і разнастайныя інструменты дляапрацоўкі дрэва ([[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[свердзел]]ы, [[Піла|пілы]]). Прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння прадстаўлены замкамі і ключамі да іх, гаспадарчымі і складнымі нажамі, спружыннымі і шарнірнымі [[Нажніцы|нажніцамі]], [[крэсіва]]мі, [[спражка]]мі і іншым. Вельмі частымі знаходкамі з’яўляюцца [[цвік]]і. Знойдзена шмат зброі ([[Меч|мячы]], [[Булава|булавы]], наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]), рыштунак конніка і верхавога каня ([[Стрэмя|страмёны]], {{нп3|шпоры||ru|Шпоры}}, {{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], спражкі)&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 26 — 80&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Пётр Фёдаравіч Лысенка|Лысенко П. Ф.]] Города Туровской земли. — Минск, 1976. — С. 51, 105, 107, 132—133, 151—152&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[[Яраслаў Генрыхавіч Звяруга|Зверуго Я. Г.]] Древний Волковыск. — Минск, 1975. — С. 25 — 37&lt;/ref&gt;.

У [[X стагоддзе|X]]—[[XI стагоддзе|XI]] стагоддзях дадаткова адбылося размежаванне кавальскага рамяства на гарадское і сельскае. Вырабы сталі прыкметна адрознівацца па якасці і асартыменту. Пры гэтым сельскія кавалі больш трымаліся спрадвечных традыцый, а гарадскія — займаліся бесперапынным удасканаленнем тэхналогій коўкі і запазычаннем новых ідэй ад суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У 1953 годзе ля падножжа [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а былі адкрыты рэшткі {{нп3|Сырадутны горан|сырадутнага горна|uk|Сиродутне горно}}, вялікая колькасць жалезных [[шлак]]аў і некалькі абломкаў гліняных [[сопла]]ў. Гатовыя вырабы з жалеза шматлікія і разнастайныя&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;&gt;[https://gistoria.ru/2012-03-17-16-08-26/22-arheology/83-2012-03-15-12-38-42.html Волковыск] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;. Толькі на Шведскай гары, дзе ўскрыта плошча ў 288 м², здабыта 409 розных жалезных і стальных прадметаў больш за 40 катэгорый рэчаў&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;. Сярод іх прылады працы, бытавыя рэчы, прадметы ўзбраення і ваеннага побыту. Апошніх асабліва шмат: наканечнікі дзід і стрэл, абломак баявой сякеры, наканечнік ад похваў мяча, страмёны, шпоры і т. д&lt;ref name=&quot;Ваўк&quot;/&gt;. Гэтыя прадметы большасцю адносяцца да другой паловы [[XII стагоддзе|XII]] — першай паловы [[XIII стагоддзе|XIII стагоддзя]]. Пры гэтым у трэцім і ніжняй частцы другога культурнага пласта былі сустрэты таксама ўзоры двухшыпных утулкавых жалезных наканечнікаў стрэл, якія, па агульнапрынятай датыроўцы, адносяцца да часу не пазней [[XI стагоддзе|XI стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;&gt;[https://pawet.net/library/history/bel_history/_rarch/007/2/%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%BA%D0%B8_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%89%D0%B0_'%D1%88%D0%B2%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B0'_%D0%B2_%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D1%81%D0%BA%D0%B5_%D0%B2_1954_%D0%B3..html Раскопки городища 'Шведская гора' в Волковыске в 1954 г.] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;.

=== Вялікае Княства Літоўскае ===
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя прадметы ўзбраення, рыштунку каня і вершніка з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкавая гара. Мсціслаў. Пісалы.jpg|250px|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. [[Стыло|Пісалы]] з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]
У [[XV стагоддзе|XV]] — [[XVI стагоддзе|XVI]] стагоддзях з павелічэннем колькасці рамеснікаў пашырылася дыферэнцыяцыя рамёстваў, вылучэнне больш вузкіх спецыяльнасцяў, што вяло да ўдасканалення майстэрства, узбагачэння прыёмаў творчасці і павышэння мастацкіх якасцей вырабаў. Інтэнсіўныя гандлёвыя сувязі з краінамі [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]] садзейнічалі засваенню новых відаў тэхналогіі, новых спосабаў і прыёмаў мастацкага афармлення вырабаў, на што майстры звяртаюць усё большую ўвагу. Характар вырашэння тагачасных кавальскіх вырабаў сведчыць, што беларускія майстры працавалі ў рэчышчы агульнаеўрапейскіх мастацкіх стыляў&lt;ref name=&quot;Сах15&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 15&lt;/ref&gt;. Металаграфічны аналіз тагачасных кавальскіх вырабаў засведчыў, што гарадскія кавалі прымянялі не толькі гарачае каванне, але і [[Зварка|зварку]] жалеза са сталлю, абточку на тачыльным крузе, абпілоўку напільнікам, паліроўку вырабаў, нават інкрустацыю ({{нп3|Насечка|насечку|ru|Тауширование}}) і {{нп3|Плакіраванне|пакрыццё каляровымі металамі|ru|Плакирование}}&lt;ref&gt;[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX—XIII вв. — Минск, 1987. — С. 83&lt;/ref&gt;.

Росквіту рамёстваў, у тым ліку і кавальскага, садзейнічалі бурны рост і развіццё гарадоў, атрыманне імі адноснай самастойнасці ў сувязі з наданнем самакіравання («[[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]]»), што давала магчымасць наладжваць шырокі гандаль з суседнімі краінамі. Шмат рамеснікаў працавала таксама пры [[манастыр]]ах, кляштарах, маёнтках, дзе канцэнтраваліся значныя мастацкія скарбы. Магнаты, зацікаўленыя ў развіцці рамёстваў, нярэдка давалі майстрам пэўныя льготы. «[[Устава на валокі]]» 1557 года заахвочвала пражыванне рамеснікаў пры замках і дварах і забараняла скарыстоўваць іх на іншых работах. У 1596 годзе кароль [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонт III Ваза]] выдаў указ, паводле якога рамеснікі вызваляліся ад замкавай павіннасці, каб займацца толькі сваім рамяством&lt;ref&gt;[[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі|Краснянскі У. Г.]] Музейныя помнікі старадаўніх віцебскіх рамесніцкіх арганізацый // Віцебшчына. — Віцебск, 1925. — Т. 1. С. 42.&lt;/ref&gt;. Зрэшты, у кожным замку былі ўласныя высокакваліфікаваныя кавалі, якія забяспечвалі яго ваенную моц і гаспадарчую самастойнасць: выраблялі халодную зброю, падкоўвалі коней, абкоўвалі жалезам драўляныя брамы, гарматныя колы, транспартныя сродкі, наладжвалі пад’ёмныя механізмы замкавых варот і мастоў, засяспечваліл неабходным інструментарыем замкавыя службы і майстроў іншых спецыяльнасцей і гэтак далей. У [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях існавалі шматлікія кавальскія цэхі ([[Полацк]], [[Віцебск]], [[Магілёў]], [[Слуцк]] і іншых), якія аб’ядноўвалі кавалёў розных спецыяльнасцяў: нажоўшчыкаў, мечнікаў, замочнікаў, кацельшчыкаў і іншых&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.
[[Файл:Жалезны молат з былой рудаплавільні XVII-XVIII ст. Антанопаль (Антаполле) Юраўскага сельсавета Смалявіцкага раёна.jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяны молат|Жалезны молат|uk|Водяний молот}} з былой рудаплавільні XVII—XVIII в. [[Антаполле (Смалявіцкі раён)|Антаполле]] [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкага раёна]]. Меў вагу каля 108 кг і прыводзіўся ў рух [[Вадзяное кола|вадзяным колам]], якое стаяла на рацэ [[Гайна (рака)|Гайне]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.]]
Развіццё металаздабыўной прамысловасці, узнікненне і ўмацаванне цэхаў, спецыялізацыя рамяства, актывізацыя гандлёвых сувязей у XVI — першай палове XVIII стагоддзя прывялі гарадское цэхавае кавальства да росквіту. Гэта дазваляла задавальняць усе патрэбы ўнутранага рынку і заказчыкаў самага рознага ўзроўню, часткова забяспечваць і знешні рынак, дзе вырабы беларускіх майстроў паспяхова вытрымлівалі канкурэцыю з кавальскай прадукцыяй суседзяў&lt;ref name=&quot;Сах20&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 20&lt;/ref&gt;. Напрыклад, у 1649 годзе ў краме буйнога віленскага купца Сцяпана Лябедзіча сярод тавараў значылася замкі слуцкія і навагрудскія, лыжкі навагрудскія, скрабкі шарашоўскія, сашнікі валожынскія, якія прадаваліся разам з металічнымі вырабамі гданьскага і рускага паходжання&lt;ref&gt;Акты, издаваемые [[Віленская камісія для разбору і выдання старажытных актаў|Виленскою археографическою комиссиею]] для разбора и издания древних актов. — Вильно, 1873. — Т. 9. С. 469.&lt;/ref&gt;

Што да сельскага кавальства, то размова можа ісці хіба што пра яго бытаванне пры манастырах, кляштарах, панскіх маёнтках і сядзібах, асабліва пасля ўвядзення ў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] «[[Устава на валокі|Уставы на валокі]]» (1557), калі з’явіліся [[Фальварак|фальварковыя]] гаспадаркі&lt;ref name=&quot;Сах23&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 23&lt;/ref&gt;. Кожны ўладальнік фальварка імкнуўся мець уласных рамеснікаў, у тым ліку і кавалёў, што пазбаўляла яго залежнасці ад горада. Тагачасныя дакументальныя крыніцы сведчаць, што кавалі складалі пераважную большасць рамеснікаў у магнацкіх маёнтках&lt;ref name=&quot;Сах24&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 24&lt;/ref&gt;. Няма сумневаў, што адмыслова адкаваныя замкі, клямкі, завесы, крыжы на купалах, вежах і шпілях большасці сельскіх цэркваў і касцёлаў адкоўваліся менавіта месцовымі майстрамі&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 25&lt;/ref&gt;.

У другой палове XVII стагоддзя кавальства зазнала прыкметныя змены. Бясконцыя войны, эканамічны заняпад гарадоў, скарачэнне рынку збыту моцна падарвалі становішча гарадскіх цэхавых рамёстваў. У Гродне ў 1650 годзе было 130 рамеснікаў, а ў 1680 засталося толькі 12, і сярод іх ніводнага каваля. У Віцебску, буйнейшым рамесніцкім цэнтры, засталося толькі тры кавалі&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 13 — 14.&lt;/ref&gt;. Такая ж сітуацыя была і ў іншых гарадах, асабліва на ўсходзе Беларусі, зруйнаваным у выніку [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|маскоўскай агрэсіі]]&lt;ref name=&quot;Сах25&quot;/&gt;.

Акупацыйная палітыка маскоўскіх уладаў пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]] праяўлялася ў тым, што ў [[Масква|Маскву]] масава вывозілі рамеснікаў, бо большасць майстроў каменнай, залатой і зброевай спраў памерла падчас {{нп3|Эпідэмія чумы ў Расіі (1654—1655)|чумы|en|Эпидемия чумы в России (1654—1655)}}. Цар [[Аляксей Міхайлавіч]] загадваў перасяліць з прысягнуўшых абласцей умелых майстроў, надзяліўшы іх дварамі і дараваннем. Рамеснікі траплялі ў Маскву рознымі спосабамі: некаторыя перасяленцы з захаду прыходзілі добраахвотна і добраахвотна асядалі на пастаяннае жыхарства, частка перасяленцаў вывозілася па распараджэнні [[Маскоўская дзяржава|Маскоўскай дзяржавы]], а частка была вывезена ў час вайны прыватнымі асобамі рускімі баярамі-ваеначальнікамі з уладанняў магнатаў і шляхты ў свае вотчыны. Масавы вываз майстроў «вычэрпваў» рамеснікаў з беларускіх земляў [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пра гэта, напрыклад, сведчыць пасланне 1660 года віцебскага ваяводы {{нп3|Нікіта Міхайлавіч Бабарыкін|Н. М. Бабарыкіна|ru|Боборыкин, Никита Михайлович}} расійскаму самадзержцу: «А иконописца, государь, Фетьки… мы тобе, великому государю…не послали, потому что в Витебске в городе иконник Фетька адин человек… и в городе и в слободах церкви божии, а к тем церквам иконы вновь пишет и старые починивает он, Федька». Падобныя чалабітныя пасылалі ваяводы са [[Шклоў|Шклова]], [[Магілёў|Магілёва]], [[Копысь|Копысі]] і іншых месцаў.

Вядома, что частка беларускіх збройнікаў пасялілася ў [[Бронная слабада|Броннай слабадзе]], заснаванай царом [[Іванам IV Грозным|Іван IV Грозны]] у 1570 годзе на тэрыторыі сучаснай [[Масква|Масквы]]. Яшчэ ў час [[Інфлянцкая вайна|Інфлянцкай вайны 1558—1582 гадоў]] туды вывозіліся рамеснікі-беларусы. Да іх далучыліся і перасяленцы пасля [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|Вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)]]. У выніку гэтага склад насельніцтва слабады да канца XVII стагоддзя змяніўся: тут не засталося ніводнага «бронніка», а жылі пераважна [[каваль|кавалі]] і збройнікі. Сярод іх беларускія майстры: [[пішчальнік]]і ([[Васіль Быхавец]], [[Максім Іваноў]] і іншыя), [[шабельнік]]і ([[Рыгор Іваноў]], [[Іван Анісімаў]] і іншыя), [[станочнік]]і ([[Максім Міхайлаў]], [[Андрэй Трафімаў]] і іншыя). У 1672 годзе частка беларускіх майстроў пераведзена з Броннай слабады ў наваствораную [[Мяшчанская слабада|Мяшчанскую слабаду]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;&gt;{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=|артыкул=Масква|аўтар=}}&lt;/ref&gt;.

Зброя беларускіх майстроў захоўваецца ў зборы агнястрэльнай зброі [[Аружэйная палата|Крамлёўскай Аружэйнай палаты]]&lt;ref name=&quot;ЭнцВКЛ&quot;/&gt;, а творчасць беларускіх майстроў-рамеснікаў унесла важкі ўклад у становішча і характар рускіх рамёстваў&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 26&lt;/ref&gt;.

=== Расійская імперыя ===
[[Файл:Hammered roses at Vietranaja (Čechava) street in Viciebsk - panoramio.jpg|250px|міні|Каваныя дэталі дома па [[Вуліца Чэхава (Віцебск)|вуліцы Чэхава]] ў [[Віцебск]]у]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 23-05-2010, фота 2583.jpg|250px|міні|Дом з разнастайнымі каванымі рашоткамі на вуліцы [[Вялікая Траецкая вуліца (Гродна)|Вялікай Траецкай]] у [[Гродна|Гродне]]]]
[[Файл:Гродна, гістарычная забудова XIX-XX стст., 21-02-2009, фота 0413.jpg|250px|міні|[[Маланкаадвод]] на [[Дом урача Тальгейма|доме ўрача Тэльмана]] ў [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Ігната Сіліневіча&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;&gt;[https://newgrodno.by/society/nashli-samye-neobychnye-balkony-grodno/ Каждый — произведение искусства. Нашли самые необычные балконы Гродно] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vgr.by/2012/04/25/news-kniga-2/ «Красная книга Гродно»: Кохановского, 13 — бывшая мастерская Качанов] {{ref-ru}}&lt;/ref&gt;]]
[[Файл:005b 526 Гродно, правосл кладбище, ул Антонова, 22-05-2004.jpg|250px|міні|Каваная [[Грабніца (пахаванне)|грабніца]] на [[Праваслаўныя могілкі (Гродна)|праваслаўных могілках]] у [[Гродна|Гродне]] працы майстэрні Качаноў&lt;ref name=&quot;КачСіл&quot;/&gt;]]
З сярэдзіны [[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзя]] рамесніцкая вытворчасць стала ўзнаўляцца ў сувязі з адноснай стабілізацыяй грамадска-палітычнага становішча ў Беларусі. Зноў урасла колькасць рамеснікаў у гарадах, працягваўся працэс іх канцэнтрацыі ў цэхавых аб’яднаннях&lt;ref name=&quot;Сах26&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Сах27&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 27&lt;/ref&gt;. Ва ўсіх гарадах пераважную большасць сярод рамеснікаў складалі майстры, якія займаліся апрацоўкай чорных і каляровых металаў. Так, у [[Мінск]]у і [[Пінск]]у яны складалі трэцюю частку ад усёй колькасцці рамеснікаў (адпаведна 421 і 94), [[Слуцк]]у — чацвёткую (119), [[Магілёў|Магілёве]] і [[Полацк]]у — шостую (153 і 30)&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15, 18.&lt;/ref&gt;.

Дынаміку адраджэння кавальскага рамяства добра відаць на прыкладзе [[Магілёў|Магілёва]]. Калі ў 1745 годзе тут было толькі 10 кавалёў і 4 слесары, то ўжо ў 1765 годзе іх колькасць узрасла адпаведна да 38 і 47, а ў 1780 годзе — да 58 і 71&lt;ref&gt;Игнатенко А. П. Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — С. 15.&lt;/ref&gt;. Буйнымі цэнтрамі кавальства становяцца [[Гродна]], [[Віцебск]], [[Мінск]] і [[Пінск]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 30&lt;/ref&gt;.

У [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзі]] з развіццём прамысловасці кавальства ў гарадах заняпала, адначасова ўзрасла яго роля ў вёсцы, дзе яно задавальняла бытавыя і гаспадарчыя патрэбы мясцовага насельніцтва&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;. Стан кавальскага рамяства адлюстроўваў усю складанасць і неадназначнасць перыяду. Колькасць рудняў на беларускіх землях інтэнсіўна скарачалася, рамеснікі забяспечваліся больш танным і якасным матэрыялам з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. Даступнасць заводскага пракату, з аднаго боку, палегчыла працу кавалёў, а з другога — вяла да нівеліроўкі рамяства. Не спрыяла яму і канкурэнцыя з прамысловымі вырабамі, якія актыўна выцяснялі ручныя мастацкія рамёствы. Гэта прывяло да таго, што мастацкія якасці выніковай працы кавалёў пагоршыліся, а іх імкненне да арыгінальнай творчасці стала меньшым&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

У сярэдзіне [[ХІХ стагоддзе|ХІХ стагоддзя]] спынілі сваю дзейнасць амаль усе рамесніцкія цэхі. Гарадское і местачковае рамесніцтва перайшлі ў прыватныя майстэрні і невялікія прадпрыемствы капіталістычнага тыпу, якія займаліся галоўным чынам задавальненнем бытавых патрэб і рамонтам сельскагаспадарчай тэхнікі, але адначасова выконвалі кавальскія і слясарныя работы мастацкага характару — як масавага попыту, так і па індывідуальных заказах&lt;ref name=&quot;Сах34&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 34&lt;/ref&gt;. Пры гэтым якасць была задавальняючай, але з’яўлялася шаблоннасць вырабаў і зніжэнне іх мастацкай унікальнасці&lt;ref name=&quot;Сах35&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 35&lt;/ref&gt;.

=== Сучасны перыяд ===

З насычэннем рынку прамысловай прадукцыяй патрэба ў кавальскіх вырабах у народным побыце практычна знікла. Праз гэта ў другой палове XX стагоддзя, як і многія іншыя традыцыйныя рамёствы, кавальства зазнала перыяд імклівага заняпаду, неўзабаве ў сваім традыцыйным выглядзе і ўвогуле амаль перастала бытаваць&lt;ref name=&quot;Сах8&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 8&lt;/ref&gt;.

== Сыравіна ==
[[Файл:Куча балотнай руды на полі каля пас. Ільіча (в. Макарычы) пад Петрыкавым.jpg|250px|міні|Куча балотнай руды на полі каля пас. [[Ільіч (Петрыкаўскі раён)|Ільіча]] пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]]]
Выкарыстанне на Палессі {{нп3|Балотная руда|балотнай руды|ru|Болотная руда}} для здабывання [[Крыца|крычнага жалеза]] пачалося вельмі даўно, яшчэ у эпоху радавога ладу (каля 2000 гадоў таму назад)&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;&gt;[[Аляксандр Мікалаевіч Ляўданскі|Ляўданскi А. М.]] «[[:s:Індэкс:Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі (1933).pdf|Да гісторыі жалезнага промыслу на Палесьсі]]»&lt;/ref&gt;. Такі занятак на Палессі, як і на астатняй тэрыторыі Беларусі, не мае вялікіх цяжкасцяў, паколькі руда залягае зусім няглыбока, а часта і зусім выходзіць на паверхню зямлі.

[[Файл:Схематычны разрэз старажытнай (каля 1500 г. таму назад) жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. Лабэншчына Заслаўскага раёна.jpg|міні|злева|Схематычны разрэз старажытнай жалезаплавільнай печы з гарадзішча каля в. [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]]]]

Першыя сляды гэтага здабывання жалеза былі знойдзены на старажытным селішчы ва ўрочышчы Казаргаць пад [[Тураў|Туравам]], а таксама ў землянках некалькі пазнейшых часоў пад [[Петрыкаў|Петрыкавам]]. Жалеза у той час, наколькі можна было ўстанавіць, выраблялася шляхам распальвання кавалкаў руды на агні, які, імаверна, паддуваўся для падняцця высокай тэмпературы. Магчыма, што на Палессі ў той час існавалі і першабытныя прымітыўныя невялічкія печы для выплаўкі жалеза, падобны да тых, якія былі знойдзены ў гарадзішчах каля вёсак [[Лабэншчына (археалагічны помнік)|Лабэншчына]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], [[Кімія]] і [[Аздзяцічы (археалагічныя помнікі)|Аздзяцічы]] [[Барысаўскі раён|Барысаўскага раёна]]&lt;ref name=&quot;Ляўд&quot;/&gt;.

Прасцейшыя {{нп3|Сырадутны горан|жалезаплавільныя печы|uk|Сиродутне горно}} прадстаўлялі сабой абмазаныя глінай земляныя ямы, куды засыпалі вугаль і руду. Пасля завяршэння {{нп3|Сырадутны працэс|выплаўкі|uk|Сиродутний процес}} печ разбуралі, з яе даставалі бясформенны порысты жалезны камяк — [[Крыца|крыцу]], якую некалькі разоў разагравалі і перакоўвалі для выдалення шлаку, ліквідацыі порыстасці і набыцця неабходных для кавальскіх работ уласцівасцей&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.

У [[V стагоддзе|V]] — [[VI]] стагоддзях н.э. пашырэнне набылі глінабітныя печы-домніцы шматразовага скарыстання. Праз адтуліну ўверсе ў печ загружалі слаямі {{нп3|драўнінны вугаль||ru|Древесный уголь}} і раздробленную руду, адтуліну замуроўвалі і мяхамі паддувалі знізу паветра. Печ змяшчала да двух пудоў руды, плаўка доўжылася 8 — 12 гадзін. Як і земляныя, печы-домніцы размяшчаліся звычайна на месцы здабычы руды&lt;ref name=&quot;Сах12&quot;/&gt;.
[[Файл:Майстэрня (гамэрня) з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. Падлужнае (Палесься Заходняй Украіны).jpg|250px|міні|{{нп3|Вадзяная кузня|Гамарня|uk|Водяна кузня}} з молатам, які прыводзіцца у рух вадзяным колам, в. [[Підлужнэ|Падлужнае]] ў [[Кастопільскі раён|Кастопільскім раёне]] [[Ровенская вобласць|Ровенскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] непадалёк ад мяжы з Беларуссю]]
Пэўныя гістарычныя весткі аб існаванні на Палессі ў басейне [[Прыпяць|Прыпяці]] і іншых месцах Беларусі прымітыўных жалезаапрацоўчых і чыгунаплавільных {{нп3|Рудня (прадпрыемства)|рудняў|uk|Рудня}} у [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзях можна знайсці ў польскіх пісьменнікаў ХѴIII стагоддзя (трактат {{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Ржанчынскага|pl|Gabriel Rzączyński}}, 1721 года&lt;ref&gt;{{нп3|Габрыэль Ржанчынскі|Gabriel Rzączyński|pl|Gabriel Rzączyński}}. «[https://polona.pl/preview/49f98b84-d0fc-4c7d-8773-482d718ee9d0 Historia naturalis curiosa Regni Poloniae, Magni Ducatus Lithuaniae, annexarumque provinciarum, in tractatus XX divisa]», 1721&lt;/ref&gt;, матэрыялы {{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Асінскага|ru|Józef Herman Osiński}}, 1782 года&lt;ref&gt;{{нп3|Юзаф Герман Асінскі|Józef Herman Osiński|ru|Józef Herman Osiński}}, «[https://polona.pl/preview/b3957e21-f4ef-402d-bf34-d72dfaca5231 Opisanie polskich żelaza fabryk]», 1782&lt;/ref&gt;)&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;&gt;[[Павел Апалонавіч Туткоўскі|П. А. Тутковский]]. Геологические исследования на территории быв. Минской губернии. Часть II, Витебск, 1925&lt;/ref&gt;. Рудні гэтыя існавалі да паловы XIX стагоддзя, а некато­рыя і пазней. На іх вырабляліся сотні тысяч пудоў жа­леза&lt;ref name=&quot;Туткоўскі&quot;/&gt;&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]]. Аб жалезнай прамысловасьці на Беларусі. (Гістарычная даведка). «Савецкая Краіна», № 12, Менск, 1931&lt;/ref&gt;.

Апрацоўка жалеза палепшылася і пашырылася за кошт прымянення {{нп3|Вадзяная кузня|энергіі вады|uk|Водяна кузня}} для механізацыі найбольш працаёмкіх працэсаў: паддзімання паветра ў печы, перакоўкі [[Крыца|крыц]] вялікімі крычнымі молатамі і іншае. Акрамя гэтага, высакаякаснае жалеза паступала гандлёвымі шляхамі з іншых краін. Так, у 1605 годзе праз [[Брэст]] было ўвезена 19 656 шын жалеза, на якое быў вялікі попыт на мясцовых рынках&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVII вв.). — Минск, 1966. — С. 186.&lt;/ref&gt;.

У XIX стагоддзі колькасць рудняў на беларусі пачала імкліва скарачацца, паколькі з’явілася магчымасць паставак таннага і якаснага металу з паўднёварасійскіх і ўральскіх заводаў. У 1824 годзе на Беларусі налічвалася каля 130 рудняў&lt;ref&gt;[[Сцяпан Андрэевіч Баркоўскі|С. Баркоўскі]], [[Вікенцій Іосіфавіч Скардзіс|В. Скардзіс]] Аб жалезнай прамысловасці на Беларусі // Савецкая краіна. — 1931. — № 12. — С. 61&lt;/ref&gt;, але яшчэ ў 1804 годзе ў распараджэнні [[Губернатары Гродзенскай губерні|гродзенскага]] {{нп3|Карл Карлавіч Лешэрн фон Герцэнфельд|губернатара|ru|Лешерн фон Герценфельд, Карл Карлович}} аб арганізацыі дастаўкі жалеза ў губерню з Цэнтральнай Расіі гаворыцца: «… Хотя здесь находятся собственные железные заводы, но железо с них употребляется на одни только обыкновенные изделия. Для лучших работ получают оное из Москвы и других российских городов»&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Белоруссия в эпоху феодализма. — Минск, 1961. — Т. 3. С. 132.&lt;/ref&gt;.

== Уладкаванне кузні ==
[[Файл:Строчыца. БДМНАБ. Кузня з в. Клочкава (план).jpg|250px|міні|left|План [[Кузня з Клочкава|Кузні з Клочкава]]. [[Беларускі дзяржаўны музей народнай архітэктуры і побыту]]]]
[[Кузня|Кузню]] ў беларускай вёсцы будавалі паводле правілаў, галоўным з якіх была пажарная бяспека. Часцей за ўсё яна знаходзілася на ўскрайку вёскі, каля дарогі ці на скрыжаванні, бліжэй да вады&lt;ref name=&quot;Этна&quot;&gt;[https://etna.by/events/dzen-kavalya-kaval-kue-zhaleza-pyae.html Дзень каваля «Каваль куе — жалеза пяе»]&lt;/ref&gt;.

Звычайна гэта быў просты драўляны будынак простакутнай формы з земляной падлогай без столі&lt;ref name=&quot;ЭтнБел&quot;/&gt;.

=== Прылады і інструменты ===
[[Файл:Г. Заслаўе - кузьня DSC07626.JPG|250px|left|міні|Месца працы каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 05.jpg|250px|міні|Варштат каваля. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
[[Файл:'Mill and Forge' ethnographic complex (in the forge) 02.jpg|250px|міні|Кавальскія [[клешчы]]. [[Этнаграфічны комплекс «Млын»]]]]
* {{нп3|Горан||uk|Горно}} — печ для награвання металу, размешчаная ля тарцовай сцяны
* {{нп3|Кавадла||ru|Наковальня}} — масіўны металічны куб з адным ці двума рагамі, усталяваны пасярэдзіне кузні
* [[Ночвы]] з вадой — для ахалоджвання вырабаў
* [[Варштат]] — драўляны насціл для розных работ і захоўвання інструментаў

== Асноўныя працы ==
[[Файл:Belarus-Minsk-Holy Trinity Church-2.jpg|250px|міні|Каваны ліхтар з раслінным арнаментам на сцяне [[Касцёл Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы|Касцёла Найсвяцейшай Тройцы на Залатой Горцы]] ў [[Мінск]]у]]
[[Файл:Куфар у Лідскім гісторыка-культурным музеі 02.JPG|thumb|Куфар у [[Лідскі гісторыка-мастацкі музей|Лідскім гісторыка-мастацкім музеі]]]]
Гарадское кавальства ў значнай меры абслугоўвала патрэбы будаўніцтва і архітэктуры, паколькі забяспечвала [[Агароджа|агароджы]] і {{нп3|Рашотка (загарода)|рашоткі|ru|Решётка (заграждение)}} [[брама]]ў, [[балкон]]аў, вокнаў і іншых праёмаў, {{нп3|лесвічныя парэнчы||es|Pomo de escalera}}, разнастайныя крыжы, [[флюгер]]ы, завесы, {{нп3|Засаўка|засаўкі|ru|Засов}} і [[Клямка|клямкі]]&lt;ref name=&quot;Сах30&quot;/&gt;. Акрамя гэтага яно задавальняла самыя розныя ваенныя, бытавыя і мастацкія патрэбы: акоўванне [[Карэта|карэт]], скрынь, [[Куфар|куфэркаў]], выраб зброі, {{нп3|Замок (прылада)|замкоў|ru|Замок (устройство)}}, {{нп3|Падсвечнік|падсвечнікаў|ru|Подсвечник}}, прылад працы, рознага інструментарыю і іншае. Акрамя прадметаў чыста гаспадарчага прызначэння майстры рабілі [[ліхтар]]ы з дэкорам [[Раслінныя матывы|расліннага характару]], жалезныя падстаўкі пад [[Вазон (архітэктура)|вазоны]], крыжы са «ззяннем», куфэркі з прасечкай, акоўвалі скрыні, дзверы і іншае&lt;ref name=&quot;Сах31&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 31&lt;/ref&gt;.

Сярод асноўных прац сельскага кавальства можна адзначыць такія, як:

* Падкоўванне коней. Адзін з найбольш пашыраных і запатрабаваных у побыце працэсаў, які ўключаў выраб [[Падкова|падкоў]], {{нп3|Вухналь|вухналёў|ru|Ухналь}} ([[цвік]]оў) і непасрэдна падкоўванне коней.
* Кавальства ў народным дойлідстве: [[Клямка|клямкі]], {{нп3|Завеса|завесы|de|Band (Beschlag)}}, крукі, зашчэпкі, {{нп3|Замок (прылада)|замкі|ru|Замок (устройство)}}, [[Беларускія каваныя крыжы|крыжы]] на купалы цэркваў. Сюды ж можна аднесці і блізкія па характары надмагільныя крыжы і агароджы.
* Акоўка транспартных сродкаў — {{нп3|Калёсы|калёс|ru|Телега}}, {{нп3|Сані (транспарт)|саней|ru|Сани}}, {{нп3|Брычка|брычак|en|Бричка}}, вазоў. Для іх выраблялі восі, {{нп3|Шворан|шворны|ru|Шкворень}}, [[Атоса|атосы]], шыны, падкосы, рэхвы і да т. п.
* Кавальскія вырабы ў народным побыце. Сюды ўваходзяць шырокі дыяпазон рэчаў самага рознага прызначэння: кавальскія, слясарскія, цяслярскія інструменты, сельскагаспадарчы інвентар — [[плуг]]і, [[Барана|бароны]], [[Серп|сярпы]], [[Каса|косы]], [[Матыка|матыкі]] і іншае, вырабы бытавога прызначэння — {{нп3|Сякач|секачы|en|Секач}}, {{нп3|Качарга|кавені (качэргі)|ru|Кочерга}}, рагачы (вілкі), крэсівы, бязмены і да т. п.

== Асноўныя вырабы ==

Вылучаюць некалькі асноўных груп кавальскіх вырабаў. Сярод іх прылады працы ([[Нож|нажы]], [[Серп|сярпы]], [[Сякера|сякеры]], {{нп3|Цясла|цяслы|ru|Тесло}}, [[Долата|долаты]], [[Струг|скоблі]], [[Малаток|малаткі]], {{нп3|Прабойнік|прабойнікі||Pritchel}}, {{нп3|Напільнік|напільнікі|ru|Напильник}}), прадметы бытавога і гаспадарчага прызначэння ({{нп3|Рыбалоўны кручок|рыбалоўныя кручкі|ru|Крючок}}, восці, [[Брытва|брытвы]], [[Крэсіва|крэсівы]], [[Фібула|фібулы]], [[Спражка|спражкі]], [[цвік]]і), рыштунак конніка і каня ({{нп3|цуглі||ru|Удила}}, [[Падкова|падковы]], [[Стрэмя|страмёны]]), зброя (наканечнікі [[Дзіда|коп’яў]] і [[Страла|стрэл]]). Асноўная маса такіх вырабаў мае выключна ўтылітарнае прызначэнне і не мае прыкмет, характэрных выключна для беларускага кавальства.

Некаторыя вырабы, у тым ліку асабістыя, інтэр’ерныя і архітэктурныя ўпрыгожанні, вызначаюцца досыць дасканалымі формамі, што дазваляе адносіць іх да ўзораў дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва Беларусі. Менавіта гэтыя вырабы выклікаюць цікавасць пры апісанні ўнікальных адметнасцяў беларускай кавальскай справы.

Дробныя кавальска-слясарныя вырабы беларускіх майстроў вызначаюцца прастатой формаў, лананізмам і яснасцю дэкору. Асноўнымі прыёмамі апрацоўкі з’яўляюцца каванне і прасечка&lt;ref name=&quot;Сах32&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 32&lt;/ref&gt;.

=== Завесы, клямкі і засаўкі ===
[[Файл:Слабодка. Мастацкія завесы касцёла. Пачатак 19 ст (07).jpg|250px|міні|Завесы ў [[Касцёл Сэрца Ісуса (Слабодка)|Касцёле Сэрца Ісуса]] ў [[Слабодка (Браслаўскі раён)|Слабодцы]] [[Браслаўскі раён|Браслаўскага раёна]]]]
[[Файл:Клямка на варотах.jpg|250px|міні|Клямка на варотах у [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]]]

У беларускім побыце мастацкаму аздабленню ўваходных дзвярэй надавалася значная ўвага&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;&gt;[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] Фарбы роднай замлі: Нарысы пра нар. мастацтва Беларусі. Кн. для вучняў. — Мн.: Нар. асвета, 1985. — 191 с. іл.&lt;/ref&gt;.

Каваныя дзвярныя завесы сустракаюцца ў археалагічных помніках з канца [[XV стагоддзе|XV стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;&gt;[[Мікалай Рэзнічэнка|Резниченко Н.]] [https://rep.polessu.by/bitstream/123456789/21036/3/Reznichenko_N_Dvernye_konstruktsii_Metallicheskaia_furnitura_po%20arkheologicheskim%20materialam%20XIV%E2%80%93XIX%20vv.%20na%20territorii%20sovremennoi%20Belarusi.pdf Дверные конструкции. Металлическая фурнитура (по археологическим материалам XIV—XIX вв. на территории современной Беларуси)]&lt;/ref&gt;. Канцы металічных завесаў раскоўвалі ў выглядзе ліста ці профіля птушынай галоўкі, нярэдка раздвойвалі і фігурна апрацоўвалі ў выглядзе стылізаванай галінкі з двума парасткамі ці {{нп3|Змяя ў славянскай культуры|змяінага|ru|Змея в славянской культуре}} тулава з дзвюма галовамі. Часам на паверхні завесаў насякалі зубілам рыскі, крыжыкі, трохвугольнікі&lt;ref name=&quot;Фарбы&quot;/&gt;.

Скобы пачынаюць з’яўляцца ў археалагічных пластах [[XVI стагоддзе|XVI]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзяў, што дазваляе лічыць, што раней яны не сустракаюцца. Форма гэтага выраба застаецца нязменнай пачынаючы з XVIII стагоддзя і данашых дзён&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;. Дзвярныя кручкі пачынаюць сустракацца ў археалагічных матэрыялах X—XIII стагоддзяў. Вылучаюць тры тыпы, якія адрозніваюцца па вонкавым выглядзе вырабу. У цэлым іх форма з помнікаў Беларусі ў пэўныя перыяды адпавядае аналагічным еўрапейскім&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

Разнастайнасцю форм вызначаюцца дзвярныя клямкі. Ніжнія канцы іх звычайна раскоўвалі ў выглядзе ліста ці ромба, верхнім надавалі форму трызубца, трылісніка, галовак птушак, змей, жывёл. Так, напрыклад, на Палессі можна бачыць клямкі на варотах у выглядзе галовак вужоў і бараноў. Несумненна, што тут захаваліся [[Зоамарфізм|зааморфныя матывы]] [[Культ жывёл|старажытнага сімвалічнага характару]].

Важна адзначыць, што завесы, клямкі і іншая дробная фурнітура ад дзвярэй і варот атрымліваюць датыроўкі па археалагічных пластах, у якіх яны залягаюць, што дае толькі часавыя рамкі іх магчымага выкарыстання, а не вырабу&lt;ref name=&quot;Рэзн&quot;/&gt;.

=== Замкі і ключы ===
Замкі розных тыпаў знаходзяць у археалагічных знаходках па ўсёй тэрыторыі Беларусі. Напрыклад, замкі з чорнага і каляровага металу і дужкі ад іх XII—XIII стагоддзяў знойдзены ў [[Брэст|Брэсце]]&lt;ref&gt;Археологическое наследие Беларуси = Archaeological Heritage of Belarus — 2-е изд., испр, и доп. сост., авт. вступ. ст. О. Н. Левко. С. 67.&lt;/ref&gt;.

[[Файл:Магілёўскі абласны краязнаўчы музей. Замкая гара. Мсціслаў. Металічныя дэталі дзвярэй.jpg|250px|left|міні|[[Магілёўскі абласны краязнаўчы музей імя Еўдакіма Раманавіча Раманава|Магілёўскі абласны краязнаўчы музей]]. Металічныя дэталі дзвярэй з раскопак на [[Замкавая гара (Мсціслаў)|Замкавай гары]] ў [[Мсціслаў|Мсціславе]]. [[XII стагоддзе|XII]] — [[XVII стагоддзе|XVII]] стагоддзі]]

Вырабам і рамонтам замкоў розных тыпаў займаліся спецыялізаваныя майстры-замочнікі. Сярод іх асобна вылучаліся майстры па вырабе вісячых замкоў — клудачнікі&lt;ref&gt;[[Залман Юдавіч Капыскі|Копысский З. Ю.]] Экономическое развитие городов Белоруссии (XVI—XVIII вв.). — С. 81 — 82.&lt;/ref&gt;.

==== Навясныя замкі ====
У шырокім ужытку былі разнастайныя спружынныя {{нп3|Навясны замок|замкі|ru|Навесной замок}} розных тыпаў. Найбольш пашыраны складаўся з корпуса і здымнай дужкі, адзін канец якой быў гладкі, а другі меў запорны механізм у выглядзе прыкляпаных да канца дужкі двух спружынных захопаў-вусікаў (так званы замок кіеўскага тыпу)&lt;ref&gt;Рыбаков Б. А. Ремесло древней Руси. — С. 218—221&lt;/ref&gt;.

Калі дужку ўстаўлялі ў адтуліну корпуса, вусікі разыходзіліся і ўтрымлівалі яе ў корпусе. Для адмыкання служыў ключ з фігурнымі проразямі ў лапаткападобным, азгнутым пад прамым вуглом канцы, які ўстаўлсяўся ў замковую адтуліну ў дне корпуса і сціскаў вусікі-захопы, вызваляючы дужку. Такія замкі мелі розную форму корпуса: цыліндрычную, кубічную, сэрцападобную, трохвугольную, шлемападобную і іншыя. Яшчэ большай разнастайнасцю вызначаюцца ключы. Іх цыплікі маюць роразі любых відаў — прамавугольныя, круглыя, крыжападобныя, часта ў разнастайных спалучэннях. Відаць, кавальства ўжо шырока спалучалася з разнастайнымі {{нп3|Слясарная справа|слясарнымі работамі|uk|Слюсарні роботи}}: {{нп3|Прабойнік|прабіваннем||Pritchel}} адтулін, апрацоўкай {{нп3|Напільнік|напільнікамі|ru|Напильник}} рознага сячэння, [[Пайка|паяннем]] і іншае&lt;ref name=&quot;Сах14&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 14—15&lt;/ref&gt;.

Вісячыя жалезныя замкі, знойдзеныя ў час раскопак на [[Шведская гара|Шведскай гары]] каля [[Ваўкавыск]]а, усе трубчастыя (або цыліндрычныя), двухкорпусныя, гэта значыць тыпу, які з’яўляецца не раней канца [[XI стагоддзе|XI]] — пачатку [[XII стагоддзе|XII стагоддзя]]&lt;ref name=&quot;Раск_Ваўк&quot;/&gt;

=== Крыжы ===
{{main|Беларускія каваныя крыжы}}
[[Файл:НММ РБ. Чаму Ты Мяне пакінуў? (27).jpg|міні|Каваны крыж пачатку XIX стагоддзя выратаваны з драўлянай царквы ў вёсцы [[Мацкі (Юзуфоўскі сельсавет)|Мацкі]] [[Мінскі раён|Мінскага раёна]], якая імкліва разбураецца. [[НММ РБ]]]]
Беларускія каваныя крыжы падзяляюцца на дзве асноўныя групы: архітэктурныя (накупальныя і шпілевыя) і мемарыяльныя (надмагільныя). Найбольшай мастацкай каштоўнасцю і складанасцю вызначаюцца архітэктурныя крыжы. Вырабляючы іх, мясцовыя майстры абапіраліся на традыцыі і непасрэднае наваколле, аднак у кожны твор уносілі сваё індывідуальнае разуменне і густ, дзякуючы чаму дасягалася вялікая разнастайнасць форм{{sfn|Сахута|1997|с=150}}.

Па манеры выканання і характары малюнка архітэктурныя крыжы надзвычай разнастайныя. Самыя простыя ўзоры, якія часцей сустракаліся на прыдарожных каплічках і малых збудаваннях, уяўлялі сабой два крыжападобна злучаныя {{нп3|Стрыжань (механіка)|стрыжні|ru|Стержень (механика)}}, [[Заклёпачнае злучэнне|змацаваныя]] накрыж {{нп3|Заклёпка|заклёпкай|ru|Заклёпка}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=118}}. Далейшае ўскладненне формы адбывалася за кошт дадатковай апрацоўкі канцоў: да іх прымацоўвалі кароткія перакладзінкі, што ўтварала маленькія крыжыкі на канцах асноўнага крыжа. Канцы таксама маглі раскоўвацца ў выглядзе завіткоў, [[Трыфолій|трыліснікаў]], {{нп3|Цюльпанавы фіял|цюльпанаў|d|Q140916244}}, {{нп3|Лісточкавы фіял|лісточкаў|d|Q64533816}} і іншых фігур {{нп3|Геаметрычная паслядоўнасць|геаметрычнага|d|Q45057822}} і стылізаванага [[Раслінны арнамент|расліннага характару]]{{sfn|Сахута народнае|1997|с=151}}{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=119}}.

Надмагільныя крыжы, нягледзячы на сваё масавае бытаванне, уяўляюць меншую цікавасць з мастацкага боку. Часта яны выконваліся з {{нп3|Металапракат|фасоннага пракату|ru|Прокат}}, тоўстага [[дрот]]у або накладак з [[Бляха|бляхі]], што рабіла іх больш тыповымі і пазбаўляла той цеплыні і рукатворнасці, якая ўласціва ўнікальным архітэктурным крыжам{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=123}}. Тым не менш, у асобных выпадках сустракаюцца даволі выразныя і самабытныя ўзоры мемарыяльнай пластыкі. Напрыклад, гіганцкімі памерамі і масіўнымі формамі ўражваюць адкаваныя з шырокіх палос надмагільныя вырабы каля [[Свята-Георгіеўская царква (Давыд-Гарадок)|Юр’еўскай царквы]] ў Давыд-Гарадку. На могілках у [[Дзмітровічы (Камянецкі раён)|Дзмітровічах]] [[Камянецкі раён|Камянецкага раёна]] захаваліся цікавыя крыжы з бляшанымі зоркамі на канцах змеепадобных прамянёў. У вёсках [[Порса]] і [[Цынцавічы]] Вілейскага раёна для вырабу крыжоў ужыты тоўсты дрот, бляшаныя накладкі і нават штампаваныя дэталі{{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}. Выдатныя ўзоры надмагільных агароджаў і крыжоў пакінуў пасля сябе вядомы каваль [[Паўлюк Багрым|П. Багрым]] у [[Крошын]]е ([[Баранавіцкі раён]]){{sfn|Сахута мастацкае|1990|с=124}}.

=== Рашоткі ===
[[Файл:Вішнева, касьцёл Зьвеставаньня Дзеве Марыі, інтэр'ер, здымак 26.jpg|250px|міні|Дзвярная рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]]. На іх пазначана дата «24 мая 1619 года»]]
[[Файл:Г. Магілёў - Былы архірэйскі палац PICT1836.jpg|250px|міні|Каваная агароджа [[Архірэйскі палац (Магілёў)|былога архірэйскага палаца]] ў [[Магілёў|Магілёве]], зробленая ў стылі класіцызму.]]
Рашоткі гатычнага стылю адкоўваліся з гранёных стрыжняў у выглядзе квадратнай ці робмападобный сеткі і вызначаліся некаторай суровасцю і сухаватасцю.

Для рэнесансавых вырабаў асноўнай асаблівасцю становіцца прымяненне круглага прута, які даў магчымасць аздабляць вырабы разнастайнымі спіралямі, завіткамі, адгалінаваннямі, якія заканчваліся {{нп3|Лісточкавы фіял|лістамі|en|Q140916314}}, {{нп3|Кветкавы фіял|кветкамі|en|Q140956124}}, вінтападобнымі вусікамі і іншае. Напрыклад, рашотка [[Касцёл Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Вішнева)|касцёла Адведзін Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] ў [[Вішнева (Валожынскі раён)|Вішневе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]], выкаваная ў рэнесансным стылі, адзначана сціпласцю дэкаратыўных элементаў, мае простую і ясную кампазіцыю. Аснову кожнай створкі складаюць тры вертыкальныя стрыжні з круглага прута, між якімі раўнамерна ўкампанаваны аднолькавыя спіралепадобныя завіткі, змацаваныя трайнымі хамуцікамі.

З прыходам класіцызму ў дэталях архітэктурнага ўбранства з’явілася імкненне да сіметрыі, раўнамернага запаўнення ўсяго поля. Адны кампазіцыі імкнуліся да цэнтрычнасці, другія — да рапортнасці, бясконцага паўтарэння элементаў, звычайна вертыкальных гладкіх стрыжняў, злучаных сістэмай скобак і завіткоў. Шырока ўжываліся матывы [[Меандр (арнамент)|меандра]] і лотаса, коп’епадобныя {{нп3|Фіял|завяршэнні|ru|Фиал}}, бутоны, кветкі, лісце, часта сустракаюцца парныя [[Валюта (архітэктура)|валюты]]. Нямала падобных узораў кавальскага майстэрства можна бачыць у старой забудове [[Віцебск]]а, [[Магілёў|Магілёва]], [[Гродна]], [[Пінск]]а і іншых&lt;ref name=&quot;Сах33&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 33&lt;/ref&gt;.

== Прафесійныя аб’яднанні ==

Яшчэ ў XV стагоддзі на тэрыторыі Беларусі ўзніклі першыя цэхі са сваімі статутамі і прывілеямі. Сярод цэхаў, датычных кавальскага і сумежных рамёстваў, варта згадаць, што ў 1570 годзе гродзенскі магістрат зацвердзіў статут аб’яднанага цэха кавалёў, кацельшчыкаў, мечнікаў і слесараў. У Мінску ў канцы XVI стагоддзя існаваў цэх металаапрацоўшчыкаў, які аб’яўдноўваў кавалёў, залатых спраў майстроў, кацельшчыкаў, меднікаў, гадзіншчыкаў, мечнікаў, нажоўшчыкаў, збройнікаў, пабрайцараў (майстроў па вырабе металічных частак вупражы)&lt;ref name=&quot;Сах17&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 17&lt;/ref&gt;. З 1578 года ў Магілёве вядомы цэх збройнікаў, які складаўся з падцэхаў — збройнага, кавальскага, кацельнага і слясарнага. Яшчэ больш цэхаў узнікла ў першай палове XVII стагоддзя (у [[Слуцк]]у, [[Полацк]]у, [[Віцебск]]у і іншых)&lt;ref&gt;[[Аляксандр Пятровіч Ігнаценка|Игнатенко А. П.]] Ремесленное производство в городах Белоруссии в XVII—XVIII вв. — Минск, 1963. — С. 28 — 34.&lt;/ref&gt;. Аб’яднаны металаапрацоўчы цэх быў заснаваны ў [[Магілёў|Магілёве]] (1614), злотніцка-кавальска-катлярскі — у [[Пінск]]у (1639). Пад 1638 годзе згадваецца кавальска-слясарска-мечніцка-рымарскі цэх у [[Брэст|Брэсце]], пад 1691 годам — кавальска-свясарны ў [[Кобрын]]е, пад 1646—1647 гг. — самастойны кавальскі цэх у [[Камянец|Камянцы]]&lt;ref&gt;[[Анатоль Кірылавіч Цітоў|Цітоў А.]] Краіна майстроў. Рамесныя цэхі Беларусі: 16 — канец 18 ст. — Мінск, 2013. — С. 37, 61, 66, 119.&lt;/ref&gt;.

Стаць паўнапраўным членам цэха можна было пасля спецыяльнага экзамену на майстэрства — зрабіць «шэдэўр», «штуку» (мастацкі выраб)&lt;ref name=&quot;Сах19&quot;&gt;{{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=}}. С. 19&lt;/ref&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==

* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Беларусь|год=2015 |старонак=174 |isbn=978-985-011131-9 |ref=Сахута}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Беларускае народнае мастацкае кавальства |месца=Мінск |выдавецтва=Полымя |год=1990 |старонак=190 |isbn=5-345-00349-1 |ref=Сахута мастацкае}}
* {{кніга |аўтар=[[Яўген Міхайлавіч Сахута|Сахута Я. М.]] |загаловак=Народнае мастацтва Беларусі |месца=Мінск |выдавецтва=Беларуская Энцыклапедыя |год=1997 |старонак=287 |isbn=985-11-0075-7 |ref=Сахута народнае}}
* {{кніга |аўтар=[[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|Гурин М. Ф.]] |загаловак=Кузнечное ремесло Полоцкой земли IX-XIII вв. |месца=Минск|выдавецтва=Наука и техника |год=1987 |старонак=287 |isbn= |ref=Гурын}}
* Древнее железо Белорусского Поднепровья (І тысячелетие н. э.) / [[Міхаіл Фёдаравіч Гурын|М. Ф. Гурин]]; [научный редактор Л. Д. Поболь] ; Академия наук Белорусской ССР, Институт истории. — Минск : Наука и техника, 1982. — 124, [2] с. : ил., табл. ; 25 см.

{{commonscat|Blacksmithing in Belarus}}
{{Беларускае народнае мастацтва}}
[[Катэгорыя:Кавальства]]
[[Катэгорыя:Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]]</text>
      <sha1>7bgf81wid26h3wd4l7mw8m5o74hapsk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Цяжар белага чалавека</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812655</id>
    <revision>
      <id>5182051</id>
      <parentid>5181285</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:38:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5182051</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5592" sha1="ipxw27z2roajjodjw6wfq3so3fzer9v" xml:space="preserve">
[[Файл:&quot;The_White_Man's_Burden&quot;_Judge_1899_(cropped).png|справа|міні|300x300пкс| У рэдакцыйным карыкатуры &quot; Цяжар белага чалавека»  паводле [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]]) паказаны персаналізацыі Вялікабрытаніі - Джон Бул  і [[Дзядзька Сэм]] (ЗША), якія вядуць каляровых людзей свету да цывілізацыі ( Віктар Гілам, часопіс ''Judge'', 1 красавіка 1899 г.). Людзі ў кошыку, які нясе Дзядзька Сэм, пазначаны як Куба, Гаваі, Самоа, «Порт-Рыка» і Філіпінцы, а людзі ў кошыку, які цягне Джон Бул, пазначаны як Зулусы, Кітай, Індыя, «Судан» і Егіпет.]]
арыг. анг. &quot;'''The White Man's Burden'''&quot; (1899) — верш [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]] пра Філіпіна-амерыканскую вайну (1899–1902), у якім Злучаныя Штаты заклікаюць усталяваць [[Каланіялізм|каланіяльны кантроль]] над філіпінскім народам і яго краінай&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitchens, Christopher (2004). Blood, Class, and Empire: The Enduring Anglo–American Relationship. New York: Nation Books. pp. 63–64. ISBN 978-1-56025-592-5.}}&lt;/ref&gt;. 

У вершы «Цяжар белага чалавека» Кіплінг ухваляў амерыканскую [[Анексія|анексію]] і каланізацыю [[Філіпіны|Філіпінскіх астравоў]], набытых пасля трохмесячнай [[Іспана-амерыканская вайна|іспана-амерыканскай вайны]] (1898 г.).  Як паэт- [[Імперыялізм|імперыяліст]], Кіплінг заклікаў амерыканскага чытача і слухача ўзяць на сябе імперскую справу, але папярэджваў пра асабістыя выдаткі, якія трэба вытрымаць і заплаціць пры пабудове імперыі&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;Zwick, Jim. &quot;'The White Man's Burden' and Its Critics&quot;. ''American Social History Project''. SHEC: Resources for Teachers. Archived from the original on 5 December 2022. Retrieved 12 June 2025.&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:White_mans_burden_the_journal_detroit.JPG|справа|міні|300x300пкс| Ілюстрацыя «Цяжар белага чалавека» ( ''Detroit Journal'', 1898)]]
Тым не менш, амерыканскія імперыялісты разумелі фразу «цяжар белага чалавека» як апраўданне імперскага заваявання як цывілізацыйнай місіі, ідэалагічна звязанай з філасофіяй кантынентальнай экспансіі &quot;[[:en:Manifest_destiny|прызначанага лёсам]]&quot; 19 стагоддзя. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|title='The White Man's Burden' and Its Critics|author=Zwick|first=Jim|website=American Social History Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205205947/https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|archive-date=2022-12-05|access-date=2025-06-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Miller, Stuart Creighton (1984). Benevolent Assimilation: The American Conquest of the Philippines, 1899–1903. New Haven, Connecticut: Yale University Press. p. 5. ISBN 978-0-300-03081-5.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.sfgate.com/opinion/article/THE-PHILIPPINES-Liberator-Was-Really-a-2580935.php|загаловак=Pimentel, Benjamin (26 October 2003). &quot;The Philippines' 'Liberator' Was Really a Colonizer: Bush's Revisionist History&quot;. San Francisco Chronicle. p. D3.}}&lt;/ref&gt;Паколькі цэнтральным матывам верша з'яўляецца перавага белых мужчын, яго доўгі час крытыкавалі як [[Расізм|расісцкі]] верш&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Brantlinger, Patrick (2007). &quot;Kipling's &quot;The White Man's Burden&quot; and Its Afterlives&quot;. English Literature in Transition, 1880–1920. 50 (2): 172–191. doi:10.1353/elt.2007.0017. ISSN 1559-2715}}&lt;/ref&gt;. Непасрэныя  спасылкі і крытыка такіх поглядаў знаходзяцца у тым ліку ў творах [[Марк Твэн|М. Твэна]] і [[Джордж Оруэл|Дж. Оруэла]]. 
[[Файл:Original_publication_of_The_White_Man’s_Burden.jpg|міні| «Цяжар белага чалавека», апублікаваны ў ''часопісе McClure's Magazine'' у лютым 1899 г.]]

== Спасылкі ==

* Кіплінг, Рэдзьярд (1903 [1899]). «[[wikisource:The Five Nations/The White Man's Burden|Цяжар белага чалавека]]» ў ''«Пяці нацыях»'' . Нью-Ёрк: Doubleday, Page, &amp; Co. у https://librivox.org/search?title=The+White+Man%27s+Burden&amp;author=KIPLING&amp;reader=&amp;keywords=&amp;genre_id=0&amp;status=all&amp;project_type=either&amp;recorded_language=&amp;sort_order=catalog_date&amp;search_page=1&amp;search_form=advanced

[[Катэгорыя:Імперыялізм]]
[[Катэгорыя:Творы 1899 года]]</text>
      <sha1>ipxw27z2roajjodjw6wfq3so3fzer9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182052</id>
      <parentid>5182051</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:40:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5182052</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5644" sha1="4igu7gmoqm6v5ob9gvyilw1mw4slmwi" xml:space="preserve">
[[Файл:&quot;The_White_Man's_Burden&quot;_Judge_1899_(cropped).png|справа|міні|300x300пкс| У рэдакцыйным карыкатуры &quot; Цяжар белага чалавека»  паводле [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]]) паказаны персаналізацыі Вялікабрытаніі - Джон Бул  і [[Дзядзька Сэм]] (ЗША), якія вядуць каляровых людзей свету да цывілізацыі ( Віктар Гілам, часопіс ''Judge'', 1 красавіка 1899 г.). Людзі ў кошыку, які нясе Дзядзька Сэм, пазначаны як Куба, Гаваі, Самоа, «Порт-Рыка» і Філіпінцы, а людзі ў кошыку, які цягне Джон Бул, пазначаны як Зулусы, Кітай, Індыя, «Судан» і Егіпет.]]
&quot;Цяжар белага чалавека&quot;, арыгінал анг. &quot;'''The White Man's Burden'''&quot; (1899) — верш [[Джозеф Рэдзьярд Кіплінг|Рэдзьярда Кіплінга]] пра Філіпіна-амерыканскую вайну (1899–1902), у якім Злучаныя Штаты заклікаюць усталяваць [[Каланіялізм|каланіяльны кантроль]] над філіпінскім народам і яго краінай&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitchens, Christopher (2004). Blood, Class, and Empire: The Enduring Anglo–American Relationship. New York: Nation Books. pp. 63–64. ISBN 978-1-56025-592-5.}}&lt;/ref&gt;.  

У вершы «Цяжар белага чалавека» Кіплінг ухваляў амерыканскую [[Анексія|анексію]] і каланізацыю [[Філіпіны|Філіпінскіх астравоў]], набытых пасля трохмесячнай [[Іспана-амерыканская вайна|іспана-амерыканскай вайны]] (1898 г.).  Як паэт- [[Імперыялізм|імперыяліст]], Кіплінг заклікаў амерыканскага чытача і слухача ўзяць на сябе імперскую справу, але папярэджваў пра асабістыя выдаткі, якія трэба вытрымаць і заплаціць пры пабудове імперыі&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;Zwick, Jim. &quot;'The White Man's Burden' and Its Critics&quot;. ''American Social History Project''. SHEC: Resources for Teachers. Archived from the original on 5 December 2022. Retrieved 12 June 2025.&lt;/ref&gt;. 
[[Файл:White_mans_burden_the_journal_detroit.JPG|справа|міні|300x300пкс| Ілюстрацыя «Цяжар белага чалавека» ( ''Detroit Journal'', 1898)]]
Тым не менш, амерыканскія імперыялісты разумелі фразу «цяжар белага чалавека» як апраўданне імперскага заваявання як цывілізацыйнай місіі, ідэалагічна звязанай з філасофіяй кантынентальнай экспансіі &quot;[[:en:Manifest_destiny|прызначанага лёсам]]&quot; 19 стагоддзя. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|title='The White Man's Burden' and Its Critics|author=Zwick|first=Jim|website=American Social History Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20221205205947/https://shec.ashp.cuny.edu/items/show/505|archive-date=2022-12-05|access-date=2025-06-12|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Miller, Stuart Creighton (1984). Benevolent Assimilation: The American Conquest of the Philippines, 1899–1903. New Haven, Connecticut: Yale University Press. p. 5. ISBN 978-0-300-03081-5.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|спасылка=https://www.sfgate.com/opinion/article/THE-PHILIPPINES-Liberator-Was-Really-a-2580935.php|загаловак=Pimentel, Benjamin (26 October 2003). &quot;The Philippines' 'Liberator' Was Really a Colonizer: Bush's Revisionist History&quot;. San Francisco Chronicle. p. D3.}}&lt;/ref&gt;Паколькі цэнтральным матывам верша з'яўляецца перавага белых мужчын, яго доўгі час крытыкавалі як [[Расізм|расісцкі]] верш&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Brantlinger, Patrick (2007). &quot;Kipling's &quot;The White Man's Burden&quot; and Its Afterlives&quot;. English Literature in Transition, 1880–1920. 50 (2): 172–191. doi:10.1353/elt.2007.0017. ISSN 1559-2715}}&lt;/ref&gt;. Непасрэныя  спасылкі і крытыка такіх поглядаў знаходзяцца у тым ліку ў творах [[Марк Твэн|М. Твэна]] і [[Джордж Оруэл|Дж. Оруэла]]. 
[[Файл:Original_publication_of_The_White_Man’s_Burden.jpg|міні| «Цяжар белага чалавека», апублікаваны ў ''часопісе McClure's Magazine'' у лютым 1899 г.]]

== Спасылкі ==

* Кіплінг, Рэдзьярд (1903 [1899]). «[[wikisource:The Five Nations/The White Man's Burden|Цяжар белага чалавека]]» ў ''«Пяці нацыях»'' . Нью-Ёрк: Doubleday, Page, &amp; Co. у https://librivox.org/search?title=The+White+Man%27s+Burden&amp;author=KIPLING&amp;reader=&amp;keywords=&amp;genre_id=0&amp;status=all&amp;project_type=either&amp;recorded_language=&amp;sort_order=catalog_date&amp;search_page=1&amp;search_form=advanced

[[Катэгорыя:Імперыялізм]]
[[Катэгорыя:Творы 1899 года]]</text>
      <sha1>4igu7gmoqm6v5ob9gvyilw1mw4slmwi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Drang nach Osten</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812682</id>
    <revision>
      <id>5182078</id>
      <parentid>5181283</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5182078</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21571" sha1="saxppehrbw51xw0ntyqqa76hdm1tw9v" xml:space="preserve">[[Файл:Greim-Drang nach osten.jpg|міні|Нямецкія каланісты ў раене Камянца Падольскага др. пал. ХІХ ст.]]
'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. &quot;'''Пашырэнне на Ўсход'''&quot;, &quot;'''Рух на ўсход&quot;''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}} &lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах, {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ўключна з дабраахвотным удзелам немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы ці каланізацыяй напр. Расійскай імперыі ў ХІХ ст., сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, напр. экспедыцыі саксонскіх і дацкіх каралёў, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]), з палітыкай [[Германізацыя|германізацыі]] і ваеннымі дзеяннямі [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] улучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;. Апошнім часам ужыванне тэрміну пашырылася агулам на дзеянні &quot;заходніх&quot; народаў па &quot;цывілізаванні Усходу&quot; і змешваецца з рухам расейскіх каланістаў падчас &quot;Засваення Сібіры&quot; і [[Паланізацыя|паланізацыяй]] на землях Беларусі і Украіны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Norman Davies Boże igrzysko. Historia Polski, 2002, s. 69.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt;

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;


'''Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі'''
[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Greater Germanic Reich.png|міні|Праект Тысячагадовага германскага рэйха.]]
Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрам]].

У часы Польскай Народнай рэспубліцы з 1947 г. масавыя дэпартацыі немцаў, канфіскацыя іх уласнасці і засяленне панямецкіх земляў палякамі (Памор'е, Сілезія, Вялікапольшча  і інш. т.зв. [[Вернутыя тэрыторыі]]) абгрунтоўваліся адплатай і кампенсацыяй за Drang nach Osten&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Zalesiński Ł., Ziemie Odzyskane. Jak zdobywano polski Dziki Zachód, 21 stycznia 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>saxppehrbw51xw0ntyqqa76hdm1tw9v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182096</id>
      <parentid>5182078</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:25:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Паходжанне тэрміна */</comment>
      <origin>5182096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21775" sha1="ot22lt5wqvs8lx9j32cfwevvv0cgj0z" xml:space="preserve">[[Файл:Greim-Drang nach osten.jpg|міні|Нямецкія каланісты ў раене Камянца Падольскага др. пал. ХІХ ст.]]
'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. &quot;'''Пашырэнне на Ўсход'''&quot;, &quot;'''Рух на ўсход&quot;''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}} &lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах, {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ад сярэднявечча да ХХ ст. Прычым туды ўключаюцца і дабраахвотны удзел немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы і каланізацыя напр. стэпаў Расійскай імперыі ў ХІХ ст. і Сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, напр. саксонскіх і дацкіх каралёў супраць [[Палабскія славяне|палабскіх славянаў]], [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]) супраць прусаў, ВКЛ і Польшчы, і палітыку [[Германізацыя|германізацыі]] і ваенныя дзеянні [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] аж да і ўлучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;. Апошнім часам ужыванне тэрміну пашырылася агулам на дзеянні &quot;заходніх&quot; народаў па &quot;цывілізаванні Усходу&quot; і змешваецца з рухам расейскіх каланістаў падчас &quot;Скарэння Сібіры&quot; і [[Паланізацыя|паланізацыяй]] на землях Беларусі і Украіны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Norman Davies Boże igrzysko. Historia Polski, 2002, s. 69.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt;

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;


'''Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі'''
[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Greater Germanic Reich.png|міні|Праект Тысячагадовага германскага рэйха.]]
Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрам]].

У часы Польскай Народнай рэспубліцы з 1947 г. масавыя дэпартацыі немцаў, канфіскацыя іх уласнасці і засяленне панямецкіх земляў палякамі (Памор'е, Сілезія, Вялікапольшча  і інш. т.зв. [[Вернутыя тэрыторыі]]) абгрунтоўваліся адплатай і кампенсацыяй за Drang nach Osten&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Zalesiński Ł., Ziemie Odzyskane. Jak zdobywano polski Dziki Zachód, 21 stycznia 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>ot22lt5wqvs8lx9j32cfwevvv0cgj0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182108</id>
      <parentid>5182096</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5182108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22341" sha1="hd9h31519zr275p787ab6hzby3rr0y1" xml:space="preserve">[[Файл:Greim-Drang nach osten.jpg|міні|Нямецкія каланісты ў раене Камянца Падольскага др. пал. ХІХ ст.]]
[[Файл:Historical German linguistical area.PNG|міні|Зона панавання нямецкай мовы на 1919 г.]]
'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. &quot;'''Пашырэнне на Ўсход'''&quot;, &quot;'''Рух на ўсход&quot;''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}} &lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах ХХ ст., {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ад сярэднявечча да ХХ ст. Прычым туды ўключаюцца і дабраахвотны удзел немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы і каланізацыя напр. стэпаў Расійскай імперыі ў ХІХ ст. і Сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, напр. саксонскіх і дацкіх каралёў супраць [[Палабскія славяне|палабскіх славянаў]], [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]) супраць прусаў, ВКЛ і Польшчы, і палітыку [[Германізацыя|германізацыі]] і ваенныя дзеянні [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] аж да і ўлучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;. Апошнім часам ужыванне тэрміну пашырылася агулам на дзеянні &quot;заходніх&quot; народаў па &quot;цывілізаванні Усходу&quot; і змешваецца з рухам расейскіх каланістаў падчас &quot;Скарэння Сібіры&quot; і [[Паланізацыя|паланізацыяй]] на землях Беларусі і Украіны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Norman Davies Boże igrzysko. Historia Polski, 2002, s. 69.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt; 

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;'''Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі'''

[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Greater Germanic Reich.png|міні|Праект Тысячагадовага германскага рэйха.]]
Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрам]].

У міжваенныя часы нацыянальныя чэшскія  і польскія палітыкі [[Томаш Гарыг Масарык|Т. Масарык]] і [[Раман Дмоўскі|Р. Дмоўскі]]  актыўна выкарыстоўвалі тэрмін у антынямецкай прапагандзе. У пасляваеннай Польскай Народнай рэспубліцы з 1947 г. масавыя дэпартацыі немцаў, канфіскацыя іх уласнасці і засяленне панямецкіх земляў палякамі (Памор'е, Сілезія, Вялікапольшча  і інш. т.зв. [[Вернутыя тэрыторыі]]) як і ў СССР захоп Калінінградскай вобласці абгрунтоўваліся адплатай і кампенсацыяй за Drang nach Osten&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Zalesiński Ł., Ziemie Odzyskane. Jak zdobywano polski Dziki Zachód, 21 stycznia 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>hd9h31519zr275p787ab6hzby3rr0y1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182109</id>
      <parentid>5182108</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:45:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5182109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22396" sha1="780ko8jd0i7lc9lqedpc89l37ianza8" xml:space="preserve">[[Файл:Greim-Drang nach osten.jpg|міні|Нямецкія каланісты ў раене Камянца Падольскага др. пал. ХІХ ст.]]
[[Файл:Historical German linguistical area.PNG|міні|Зона панавання нямецкай мовы на 1919 г.]]
'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. &quot;'''Пашырэнне на Ўсход'''&quot;, &quot;'''Рух на ўсход&quot;''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}} &lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах ХХ ст., {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ад сярэднявечча да ХХ ст. Прычым туды ўключаюцца і дабраахвотны удзел немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы і каланізацыя напр. стэпаў Расійскай імперыі ў ХІХ ст. і Сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, напр. саксонскіх і дацкіх каралёў супраць [[Палабскія славяне|палабскіх славянаў]], [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]) супраць прусаў, ВКЛ і Польшчы, і палітыку [[Германізацыя|германізацыі]] і ваенныя дзеянні [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] аж да і ўлучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;. Апошнім часам ужыванне тэрміну пашырылася агулам на дзеянні &quot;заходніх&quot; народаў па &quot;цывілізаванні Усходу&quot; і змешваецца з рухам расейскіх каланістаў падчас &quot;Скарэння Сібіры&quot; і [[Паланізацыя|паланізацыяй]] на землях Беларусі і Украіны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Norman Davies Boże igrzysko. Historia Polski, 2002, s. 69.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt; 

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;'''Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі'''

[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Greater Germanic Reich.png|міні|Праект Тысячагадовага германскага рэйха.]]
Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрам]].

У міжваенныя часы нацыянальныя чэшскія  і польскія палітыкі [[Томаш Гарыг Масарык|Т. Масарык]] і [[Раман Дмоўскі|Р. Дмоўскі]]  актыўна выкарыстоўвалі тэрмін у антынямецкай прапагандзе. У пасляваеннай Польскай Народнай рэспубліцы з 1947 г. масавыя дэпартацыі немцаў, канфіскацыя іх уласнасці і засяленне панямецкіх земляў палякамі (Памор'е, Сілезія, Вялікапольшча  і інш. т.зв. [[Вернутыя тэрыторыі]]), як і ў СССР захоп Калінінградскай вобласці, абгрунтоўваліся адплатай і кампенсацыяй за спрадвечны і мэтанакіраваны Drang nach Osten&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Zalesiński Ł., Ziemie Odzyskane. Jak zdobywano polski Dziki Zachód, 21 stycznia 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>780ko8jd0i7lc9lqedpc89l37ianza8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182273</id>
      <parentid>5182109</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:14:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5182273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22396" sha1="3c5v1edjorjveplxfxelcsbwlbcy0t3" xml:space="preserve">[[Файл:Greim-Drang nach osten.jpg|міні|Нямецкія каланісты ў раене Камянца Падольскага др. пал. ХІХ ст.]]
[[Файл:Historical German linguistical area.PNG|міні|Зона панавання нямецкай мовы на 1919 г.]]
'''{{Lang|de|Drang nach Osten}}''' ({{IPA1|de|ˈdʁaŋ naːx ˈʔɔstn̩|lang}}. &quot;'''Пашырэнне на Ўсход'''&quot;, &quot;'''Рух на ўсход&quot;''' &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}} &lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot;&gt;Edmund Jan Osmańczyk, Anthony Mango, ''Encyclopedia of the United Nations and International Agreements'', 2003, p. 579, {{ISBN|978-0415939218}}&lt;/ref&gt;,&lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot;&gt;Jerzy Jan Lerski, Piotr Wróbel, Richard J. Kozicki, ''Historical Dictionary of Poland, 966–1945'', 1996, p. 118, {{ISBN|978-0313260070}}&lt;/ref&gt;)  — прыдуманае ў сярэдзіне 19 ст. азначэнне намера і практыкі нямецкіх нацыяналістаў XIX-ХХ стагоддзя пашырыць Германію на славянскія тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы&lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;Wippermann&quot;&gt;{{Lang|de|W. Wippermann, Der &quot;deutsche Drang nach Osten&quot;: Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes, Wissenschaftliche Buchgesellschaft}}, 1981, p. 87&lt;/ref&gt;. У некаторых гістарычных і папулісцкіх дыскурсах ХХ ст., {{Lang|de|Drang nach Osten}} рэтраспектыўна аб'ядноўвае гістарычныя нямецкія паселішчы ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе ад сярэднявечча да ХХ ст. Прычым туды ўключаюцца і дабраахвотны удзел немцаў ва ўрбанізацыі Чэхіі і Польшчы і каланізацыя напр. стэпаў Расійскай імперыі ў ХІХ ст. і Сярэднявечныя (XII-XIII стагоддзі)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/event/Drang-nach-Osten|title=Drang nach Osten}}&lt;/ref&gt; ваенныя экспедыцыі, напр. саксонскіх і дацкіх каралёў супраць [[Палабскія славяне|палабскіх славянаў]], [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскага ордэна]] ([[Паўночныя крыжовыя паходы]]) супраць прусаў, ВКЛ і Польшчы, і палітыку [[Германізацыя|германізацыі]] і ваенныя дзеянні [[Новы час|мадэрных]] [[Гісторыя Германіі|нямецкіх дзяржаў,]] аж да і ўлучна з тымі, што рэалізавалі [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкую]] канцэпцыю ''[[Жыццёвая прастора на Усходзе|жыццёвай прасторы]]'' &lt;ref name=&quot;Lerski_1996&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Іngo Haar, Historiker im Nationalsozialismus, p. 17.}}&lt;/ref&gt;. Апошнім часам ужыванне тэрміну пашырылася агулам на дзеянні &quot;заходніх&quot; народаў па &quot;цывілізаванні Усходу&quot; і змешваецца з рухам расейскіх каланістаў падчас &quot;Скарэння Сібіры&quot; і [[Паланізацыя|паланізацыяй]] на землях Беларусі і Украіны&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Norman Davies Boże igrzysko. Historia Polski, 2002, s. 69.}}&lt;/ref&gt;.

У [[Польшча|польскіх]] творах тэрмін {{Lang|de|Drang nach Osten}} адносіцца да праграм германізацыі Польшчы, у той час як у Германіі XIX стагоддзя гэты лозунг выкарыстоўваўся па-рознаму, як шырэйшае нацыяналістычнае ўхваленне сярэднявечных нямецкіх паселішчаў на ўсходзе, так і як ідэя «перавагі нямецкай культуры». &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot;&gt;Ulrich Best, [https://books.google.com/books?id=TSdHrfeowHMC ''Transgression as a Rule: German–Polish cross-border cooperation, border discourse and EU-enlargement''], 2008, p. 58, {{ISBN|978-3825806545}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&amp;nbsp;[[Special:BookSources/978-3825806545|&lt;bdi&gt;978-3825806545&lt;/bdi&gt;]]&lt;/ref&gt; У гады пасля Першай сусветнай вайны ідэя {{Lang|de|Drang nach Westen}} («прарыў на захад»), меркаваны польскі прарыў на захад — аналогія {{Lang|de|Drang nach Osten}} — распаўсюдзілася сярод нямецкіх аўтараў у рэакцыю на страту ўсходніх тэрыторый і [[Польскі калідор|Польскага калідора]] . &lt;ref name=&quot;Best_2008&quot; /&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Bascom Barry Hayes, Bismarck and Mitteleuropa, 1994, p. 17, ISBN 978-0838635124}}&lt;/ref&gt;

Канцэпцыя ''«Drang nach Osten»'' стала асноўным элементам [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]]. У ''[[Мая барацьба|сваёй кнізе «Майн кампф»]]'' (1925–1926) [[Адольф Гітлер]] абвясціў гэтую ідэю найважнейшым элементам сваіх планаў рэарганізацыі Еўропы. Ён сцвярджаў: «Менавіта на ўсход, толькі і заўсёды на ўсход, павінны пашырацца жылы нашай расы. Гэта кірунак, які сама прырода вызначыла для пашырэння нямецкіх народаў»&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Hitler, a chronology of his life and time. Milan Hauner, Macmillan, 1983, p. 197.}}&lt;/ref&gt;. 

== Паходжанне тэрміна ==
Першае вядомае выкарыстанне {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў уведзены польскім журналістам [[Юліян Клачко|Юліянам Клачко]] ў 1849 годзе, аднак застаецца спрэчным, ці ён вынайшаў гэты тэрмін, бо ён ужываў яго ў выглядзе цытаты&lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot;&gt;Andreas Lawaty, Hubert Orłowski, {{Lang|de|Deutsche und Polen: Geschichte, Kultur, Politik}}, 2003, p. 34, {{ISBN|978-3406494369}}&lt;/ref&gt;. Паколькі гэты тэрмін выкарыстоўваецца амаль выключна ў нямецкай форме ў англійскай, польскай, рускай, чэшскай і іншых мовах, быў зроблены вывад, што тэрмін мае нямецкае паходжанне. &lt;ref name=&quot;Lawaty_2003&quot; /&gt; 

== Перадгісторыя ==
[[Файл:Osadnictwo_niemieckie_na_wschodzie.PNG|міні| Этапы нямецкай экспансіі на ўсход, 700–1400 гг. 
----]]
На працягу 19 і пачатку 20 стагоддзя {{Lang|de|Drang nach Osten}} быў звязаны з сярэднявечным нямецкім {{Lang|de|[[Ostsiedlung]]}}, перыядам міграцыі этнічных немцаў ва Усходнюю Еўропу ў Высокім Сярэднявеччы, на землі, дзе жылі [[славяне]], [[балты]] і [[Фіна-ўгорскія мовы|фіна-угры]]. Гэты рух выклікаў прававыя, культурныя, моўныя, рэлігійныя і эканамічныя змены, якія аказалі глыбокі ўплыў на гісторыю Усходняй Еўропы паміж Балтыйскім морам і Карпатамі&lt;ref name=&quot;sze&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/332981514|title=Iure Theutonico ? German settlers and legal frameworks for immigration to Hungary in an East-Central European perspective|author=Katalin Szende|access-date=September 28, 2020}}&lt;/ref&gt;.

Масавы рост насельніцтва ў перыяд [[Высокае Сярэдневякоўе|Высокага Сярэднявечча]] прывёў да таго, што ўсё большая колькасць простых людзей, такіх як сяляне, рамеснікі і майстры, была вымушана перасяліцца з сваіх тэрыторый, да якіх далучылася дваранства з малодшых галінаў родаў, якія не мела права на атрыманне зямлі ў спадчыну, што стымулявала перасяленне пасяленцаў з тэрыторый [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]], такіх як [[Рэйнская вобласць|Рэйнланд]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыя]] і [[Герцагства Саксонія|Саксонія,]] на маланаселены Усход. Гэты рух падтрымліваўся славянскімі каралямі і князямі, а таксама царквой, якія патрабавалі працоўных рук і залежных ад сябе ваяроў, а таму давалі ім ільготы&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Werner Rösener (1992). Agrarwirtschaft, Agrarverfassung und ländliche Gesellschaft im Mittelalter. Oldenbourg. p. 17. ISBN 978-3486550245.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Krzysztof Brzechczyn (2009). Idealization XIII: Modeling in History. Rodopi. pp. 235–. ISBN 978-9042028319}}&lt;/ref&gt;.

Будучая дзяржава [[Прусія]], названая ў гонар заваяваных [[Прусы|старых прусаў]], у значнай ступені мела свае карані ў гэтых рухах. Калі Сярэднявечча падышло да канца, [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскія рыцары]], запрошаныя ў паўночную Польшчу [[Конрад I Мазавецкі|Конрадам Мазавецкім]], асімілявалі і гвалтоўна пераўтварылі ў іслам значную частку паўднёвага ўзбярэжжа Балтыкі.

Пасля [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] паміж [[Каралеўства Прусія|Прускім каралеўствам]], [[Габсбургская манархія|Аўстрыяй]] і [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]] у канцы 18 стагоддзя Прусія атрымала значную частку заходняй Польшчы. Прусы, а пазней і немцы, праводзілі палітыку германізацыі польскіх тэрыторый. Расія ўрэшце рэшт заваявала землі, захопленыя [[Тэўтонскі ордэн|Тэўтонскім ордэнам]] у [[Эстонія|Эстляндыі]] і [[Лівонія|Лівоніі,]] прыныла паланізаваную шляхту (у тл. нямецкага паходжання) Рэчы Паспалітай і пачала яе русіфікацыю, а так сама актыўна запрашала нямецкіх каланістаў у Пецярбург, Паволжжа і Украіну. Вялікая інфармаванасць нямецкага грамадства аб жыцці і перспектывах каланізацыі Расеі і разам з тым страх перад яе вайсковым патэнцыялам паўплываў на нэаімперыяльныя фантазіі  нямецкіх нацыяналістаў.

Тэрмін стаў цэнтральным пунктам праграмы нямецкага нацыяналістычнага руху ў 1891 годзе, з заснаваннем Alldeutscher Verband, у словах: {{Lang|de|&quot;Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden&quot;}} («Стары {{Lang|de|Drang nach Osten}} трэба адрадзіць').  [[Трэці рэйх|Нацысцкая Германія]] выкарыстала гэты лозунг, называючы [[Чэхі|чэхаў]] «славянскім бастыёнам супраць {{Lang|de|Drang nach Osten}} падчас акупацыі Судэтскай вобласці ў 1938 годзе. &lt;ref name=&quot;Osmańczyk_2003&quot; /&gt;'''Канцэпцыя Lebensraum нацысцкай Германіі'''

[[Адольф Гітлер]], дыктатар [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] ў 1933–1945 гадах, выступаў за {{Lang|de|Drang nach Osten}}, каб набыць тэрыторыі для нямецкіх каланістаў за кошт краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ([[Жыццёвая прастора на Усходзе|Жыццевай прасторы]], {{Lang|de|[[Lebensraum]]}}). Да таго часу гэты тэрмін набыў такую папулярнасць, што з'яўляўся ў замежных газетах без тлумачэнняў. [[Нацыянал-сацыялістычная прапаганда|Нацысцкая прапаганда]] адлюстроўвала Усходнюю Еўропу як гістарычна германскія тэрыторыі, прапагандуючы міф пра тое, што гэтыя рэгіёны былі скрадзеныя ў [[Арыі|арыйскіх рас]] [[Гуны|гунскімі]] і [[Аварцы|аварскімі]] плямёнамі. Гітлер лічыў славян прымітыўнымі недалюдзьмі і па гэтай прычыне ненавідзеў [[Аўстра-германскі дагавор|саюз Германскай імперыі з Аўстра-Венгрыяй]] падчас Першай сусветнай вайны. У сваіх працах, такіх як ''[[Мая барацьба|«Майн кампф»]]'' і «Другая кніга» Гітлер абвяшчаў славян нездольнымі стварыць дзяржаву&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Weikart, Richard (2009). Hitler's Ethic: The Nazi Pursuit of Evolutionary Progress. New York: Palgrave Macmillan. pp. 71–73. ISBN 978-1349380732}}&lt;/ref&gt;.
[[Файл:Greater Germanic Reich.png|міні|Праект Тысячагадовага германскага рэйха.]]
Антыславізм таксама быў асноўнай дактрынай [[Нацыянал-сацыялізм|нацысцкай ідэалогіі]], якая лічыла славян расава ніжэйшымі ''[[Недачалавек|непаўнавартаснымі людзьмі]]''. З дапамогай  распрацоўкі «Генеральнага плана Усход» («''Generalplan Ost''») нацысцкая Германія імкнулася ажыццявіць пасля вайны поўнае панаванне германскіх народаў Усходняй Еўропы шляхам [[Генацыд|генацыду]] славянскага насельніцтва і гвалтоўнай дэпартацыі астатняй часткі насельніцтва за [[Уральскія горы|Урал]]&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Jones, Adam (2011). Genocide: A Comprehensive Introduction (2nd ed.). New York: Routledge. pp. 270–271. ISBN 978-0415486187}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Rummel, Rudolph (2022). Democide: Nazi Genocide and Mass Murder. New York: Routledge. pp. 85–87. ISBN 978-1560000044}}&lt;/ref&gt;. Пасля пачатку нацысцкай Германіяй аперацыі «Барбароса» прапаганда [[Краіны Восі|краін Восі]] апісвала замежным дзяржаўвам ваенную кампанію як «еўрапейскі крыжовы паход супраць бальшавізму». Тым часам унутраная прапаганда [[Трэці рэйх|нацысцкай Германіі]] адлюстроўвала вайну як расавую барацьбу арыйцаў супраць «яўрэйскіх і славянскіх ''недачалавекаў''» з мэтай знішчыць «жыда-бальшавізм». [[Галоўнае ўпраўленне імперскай бяспекі|Галоўнае ўпраўленне бяспекі Рэйха]] пад кіраўніцтвам [[Генрых Гімлер|Генрыха Гімлера]] актыўна распаўсюджвала расісцкія прапагандысцкія брашуры на гэтыя тэмы на акупаваных Германіяй тэрыторыях.

У 1938 годзе [[Адольф Гітлер]] атрымаў справаздачу аб 175 нямецкіх усходніх кампаніях, праведзеных у перыяд з 789 па 1157 год, траціна з якіх былі паспяховымі, чвэрць — часткова паспяховымі, а астатнія — няўдалымі. Дваццаць з гэтых усходніх кампаній скончыліся ваеннай катастрофай для Германіі.  Усходнія кампаніі нацысцкай Германіі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] спачатку былі паспяховымі,  Польшча, краіны Балтыі, Беларусь, Украіну і значную частку [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай Расіі былі захопленыя.]] Супраціў мясцовых жыхароў выкарыстоўваўся для массавага нацысцкімі войскамі для знішчэння карэнных славянскіх народаў з гэтых зямель і замены іх немцамі. Пачалася рэалізацыя часткі праграмы плана &quot;Ост&quot;. Каланісты ({{Lang|de|[[Wehrbauer]]}}), салдаты-сяляне, запрашаліся сяліцца у паселішчах [[Генеральны план Ост|ўмацаванай лініі]], каб забяспечыць нямецкае панаванне і прадухіліць узнікненне цывілізацыі за межамі Германіі і пагрозу для яе.

Аднак рэалізацыі нацысцкіх планаў значна перашкаджала адсутнасць немцаў, якія жадалі пасяліцца на ўсходзе, не кажучы ўжо пра тое, каб дзейнічаць там як [[Тэўтонскі ордэн|тэўтонскія рыцары]]&lt;ref&gt;Robert Cecil, ''The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology'' p. 191. {{ISBN|0396065775}}&lt;/ref&gt;. Паселішчы, заснаваныя падчас вайны, не прымалі каланістаў са Старога Рэйху ({{Lang|de|[[Altreich (pre-1938 Nazi Germany)|Altreich]]}}), толькі ў асноўным усходнееўрапейскіх немцаў, пераселеных з савецкіх «сфер інтарэсаў» згодна з [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пактам Молатава-Рыбентропа]], і тых славян і балтаў, якіх нацысты лічылі [[Германізацыя|прыдатнымі для германізацыі]] &lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Richard Overy, The Dictators: Hitler's Germany, Stalin's Russia, p. 543. ISBN 0393020304}}&lt;/ref&gt; . Аднак з 1943 года [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкі Саюз]] пачаў вяртаць нямецкія заваёвы. Нацысцкая Германія была разгромлена [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікамі]] ў 1945 годзе, германскае насельніцтва массава выселенае з Усходняй Еўропы, а я яе тэрыторыі на Усходзе абмежаваныя [[Одра|Одрай]].

У міжваенныя часы нацыянальныя чэшскія  і польскія палітыкі [[Томаш Гарыг Масарык|Т. Масарык]] і [[Раман Дмоўскі|Р. Дмоўскі]]  актыўна выкарыстоўвалі тэрмін у антынямецкай прапагандзе. У пасляваеннай Польскай Народнай рэспубліцы з 1947 г. масавыя дэпартацыі немцаў, канфіскацыя іх уласнасці і засяленне панямецкіх земляў палякамі (Памор'е, Сілезія, Вялікапольшча  і інш. т.зв. [[Вернутыя тэрыторыі]]), як і ў СССР захоп Калінінградскай вобласці, абгрунтоўваліся адплатай і кампенсацыяй за спрадвечны і мэтанакіраваны Drang nach Osten&lt;ref&gt;{{Кніга|загаловак=Zalesiński Ł., Ziemie Odzyskane. Jak zdobywano polski Dziki Zachód, 21 stycznia 2021}}&lt;/ref&gt;.

== Спасылкі ==

[[Катэгорыя:XIX стагоддзе ў Германіі]]
[[Катэгорыя:Лозунгі]]
[[Катэгорыя:Нямецкія фразы]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>3c5v1edjorjveplxfxelcsbwlbcy0t3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі</title>
    <ns>4</ns>
    <id>812699</id>
    <revision>
      <id>5181881</id>
      <parentid>5181598</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:47:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181881</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4035" sha1="pjm7y5j004wqk9nj9mbcpg5lysts62i" xml:space="preserve">Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]].

Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]].

Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3);

Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]].

Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі.

Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул!

Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна.

'''[[:commons:wiki:Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|Wiki Loves Villages in Belarus map]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў.


{{ВЛВ-навігацыйны шаблон}}

== Прыклады адпаведных фота ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Прыклады адпаведных фота&quot;&gt;
Bluzha village.jpg|Агульны выгляд
2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 
2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец
2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла
2024.08.22 Wheel tractor in Traby Iŭje District Hrodna Region.jpg|Тэхніка
2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі
The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая
2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма
2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка
Ram in Tsna, Minsk 01.jpg|[[Сельскагаспадарчыя жывёлы]]
2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё
2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер
2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|[[Ткацтва]]
2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства
2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 11.jpg|[[Ганчарства]]

&lt;/gallery&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]]</text>
      <sha1>pjm7y5j004wqk9nj9mbcpg5lysts62i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181882</id>
      <parentid>5181881</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181882</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4038" sha1="hnc975d2uob9hgxzwc447dfryy3vcca" xml:space="preserve">Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]].

Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]].

Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3);

Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]].

Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі.

Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул!

Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна.

'''[[:commons:Commons:Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|Wiki Loves Villages in Belarus map]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў.


{{ВЛВ-навігацыйны шаблон}}

== Прыклады адпаведных фота ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Прыклады адпаведных фота&quot;&gt;
Bluzha village.jpg|Агульны выгляд
2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 
2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец
2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла
2024.08.22 Wheel tractor in Traby Iŭje District Hrodna Region.jpg|Тэхніка
2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі
The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая
2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма
2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка
Ram in Tsna, Minsk 01.jpg|[[Сельскагаспадарчыя жывёлы]]
2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё
2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер
2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|[[Ткацтва]]
2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства
2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 11.jpg|[[Ганчарства]]

&lt;/gallery&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]]</text>
      <sha1>hnc975d2uob9hgxzwc447dfryy3vcca</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181883</id>
      <parentid>5181882</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T14:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4030" sha1="seydh5yvtnqx4jrw4kxpxln5dgb5lbb" xml:space="preserve">Асноўная старонка конкурсу [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026|Commons:Wiki Loves Villages 2026]].

Лакальная старонка на Вікісховішчы — [[commons:Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be|Commons:Wiki Loves Villages 2026 in Belarus/be]].

Адбудзецца з 00:00 15 жніўня 2026 да 23:59 31 жніўня 2026 года, беларускага часу (UTC+3);

Адзначыць свой магчымы ўдзел можна на старонцы [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Удзельнікі]].

Каб спрасціць загрузку для ўдзельнікаў і сартаванне фатаграфій розных населеных пунктаў, зроблен спіс, дзе ў кожнай вёскі ёсць свая кнопка заліўкі.

Пераканайцеся, што вы заліваеце свае фатаграфіі вёсак менавіта праз кнопку заліўкі ўказаных паселішчаў у спісах, каб ваша фатаграфія не ілюстравала памылкова нейкі другі артыкул!

Паколькі ў Беларусі каля 23000 сельскіх населеных пунктаў, для зручнасці ўсіх спіс падзелены па рэгіёнах, а рэгіёны падзелены па раёнах. Вы можаце знайсці спісы рэгіёнаў на інтэрактыўнай мапе ніжэй. Націсніце на адпаведную вобласць, абярыце адпаведны раён, у спісе вёсак націсніце кнопку «заліць фота» ​​той вёскі, якая вам патрэбна.

'''[[:commons:Template:Wiki_Loves_Villages_in_Belarus_map|Wiki Loves Villages in Belarus map]]''' — загружайце менавіта праз спасылкі на інтэрактыўнай мапе, бо загружанае праз звычайны Майстар не трапіць у праект, прынамсі без дадатковых для гэтага дзеянняў.


{{ВЛВ-навігацыйны шаблон}}

== Прыклады адпаведных фота ==
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;200&quot; caption=&quot;Прыклады адпаведных фота&quot;&gt;
Bluzha village.jpg|Агульны выгляд
2026.07.29 View of Turaŭ Meadow Nature Reserve. Prypiać National Park, Homieĺ Region, Belarus 06.jpg|Прырода ў вёсцы 
2014.06.05 Fishing Man Alexandr Baraulia Talka Pukhavichy District Minsk Region.jpg|Вясковец
2026.03.15 Water Well and Cat in State museum of folk architecture and life, Belarus.jpg|Дамашняя жывёла
2024.08.22 Wheel tractor in Traby Iŭje District Hrodna Region.jpg|Тэхніка
2022.05.19 Rapeseed Field in Grodno Hrodna Region.jpg|Палі
The Pagan Harvesting Rite in Khatynichi Village.jpg|Збор ураджая
2026.03.15 Farm Section of House from Brakava Slabada 1919, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 01.jpg|Ферма
2026.07.28 Geese swim from Turaŭ Meadow along Strumen River, tributary of Prypiać, Homieĺ Region, Belarus 01.jpg|Свойская птушка
Ram in Tsna, Minsk 01.jpg|[[Сельскагаспадарчыя жывёлы]]
2025.05.24 Klimovichi by Igor Tkachev 09.jpg|Жыллё
2026.03.15 Interior of House from Isierna Village in Museum of Belarusian Folk Architecture Stove 01.jpg|Інтэр'ер
2026.03.15 Weawing Loom in House from Brakava Slabada, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 05.jpg|[[Ткацтва]]
2026.06.07 Wooden house in Slawgorod Slaŭharad Mahilioŭ Mogilev Region Belarus.jpg|Разьбярства
2026.03.15 Interior of House from Volieva, Museum of Belarusian Folk Architecture and Life 11.jpg|[[Ганчарства]]

&lt;/gallery&gt;
[[Катэгорыя:Вікіпедыя:Вікі любіць вёскі]]</text>
      <sha1>seydh5yvtnqx4jrw4kxpxln5dgb5lbb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1989 год у гісторыі відэагульняў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812722</id>
    <revision>
      <id>5182003</id>
      <parentid>5181723</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T22:56:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5182003</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="867" sha1="e6i7vbmcietmk9c8g30jlcyu2mpi7zq" xml:space="preserve">{{Кароткае апісанне|Спіс}}
{{Гады ў гісторыі відэагульняў|1989}}
'''[[1989]]''' год быў адзначаны шэрагам падзей у галіне [[відэагульня]]ў.
== Мерапрыемствы і падзеі ==
== Узнагароды ==
== Выпускі гульняў ==
* [[3 кастрычніка]] — «[[SimCity]]» (платформа «Acorn Archimedes»).
*[[2 снежня]] — «[[The Revenge of Shinobi]]» (платформа «Sega Mega Drive»).

==Гл. таксама==
==Зноскі==
{{Крыніцы}}
==Літаратура==
== Спасылкі ==
{{Храналагічны пералік}}
{{Навігацыя}}
{{Афіцыйны сайт}}
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:1989]]
[[Катэгорыя:Гады ў відэагульнях]]</text>
      <sha1>e6i7vbmcietmk9c8g30jlcyu2mpi7zq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Genesis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812724</id>
    <revision>
      <id>5181977</id>
      <parentid>5181731</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:52:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5181977</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9634" sha1="pp8dbqv9om0qqzytgwpy43rde0w15zf" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Генезіс}}
{{Музычны калектыў}}
'''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}&lt;ref&gt;[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия&lt;/ref&gt;) — [[Вялікабрытанія|брытанскаі]] [[рок-гурт]], створаны ў [[1967 год у гісторыі музыкі|1967 годзе]] і першапачаткова належала да плыні [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага рока]]. Гурт атрымаў узнагароды «[[Грэмі]]», прадаў па ўсім свеце больш за 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшоў пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Самыя вядомыя ўдзельнікі, [[Пітэр Гэбрыел]] і [[Філ Колінз]], зрабілі паспяховыя сольныя праекты.

Гурт перыядычна мяняў склад, самая сур’ёзная перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з гурта сышоў Гэбрыел і асноўным вакалістам стаў барабаншчык Колінз. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйнага альбома «{{Не перакладзена 5|Calling All Stations|Calling All Stations|ru|Calling All Stations}}» Колінза замяніў {{Не перакладзена 5|Рэй Уілсан|Рэй Уілсан|ru|Уилсон, Рэй (музыкант)}}; у сувязі з камерцыйным непоспехам гэтага альбома гурт заявіў аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і Бэнкс аб’ядналіся для развітальнага канцэртнага тура «Turn It On Again».

15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролла]].
== Зноскі ==
{{Крыніцы|28em}}
== Літаратура ==
* {{Кніга|автор=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|заглавие=Genesis. Chapter and Verse|язык=en|издательство=[[Weidenfeld &amp; Nicolson|Weidenfeld and Nicholson]]|год=2007|ответственный=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}}
* {{Кніга|автор=Dave Bowler, Bryan Dray|ссылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|заглавие=Genesis – A Biography|язык=en|издательство=Sidgwick &amp; Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}}
* {{Кніга|автор=Carruthers, Bob|заглавие=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|язык=en|издательство=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}}
* {{Кніга|автор=[[Коллинз, Фил|Collins, Phil]]|заглавие=Not Dead Yet|язык=en|издательство={{нп1|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}}
* {{Кніга|автор=Hewitt, Alan|ссылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|заглавие=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|язык=en|издательство=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}}
* {{Кніга|автор=Platts, Robin|заглавие=Genesis: Inside &amp; Out (1967–2000)|язык=en|издательство={{нп1|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}}
* {{Кніга|автор=Romano, Will|ссылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|заглавие=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|язык=en|издательство=[[Rowman &amp; Littlefield|Backbeat Books]]|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}}
* {{Кніга|автор=Rutherford, Mike|ссылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|заглавие=The Living Years: The First Genesis Memoir|язык=en|издательство={{нп1|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}}
* {{Кніга|автор=Thompson, Dave|заглавие=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|язык=en|издательство=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}}
* {{Кніга|автор=Welch, Chris|заглавие=Genesis: The Complete Guide to Their Music|язык=en|издательство=[[Omnibus Press]]|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}}
* {{Кніга|автор=Buckley, Peter|ссылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|заглавие=The Rough Guide to Rock|язык=en|издательство=[[Rough Guides]]|год=2003|издание=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}}
* {{Кніга|автор=Everett, Walter|заглавие=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|язык=en|издательство=[[Routledge]]|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}}
* {{Кніга|автор=Frame, Pete|заглавие=The Complete Rock Family Trees|язык=en|издательство=[[Omnibus Press]]|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}}
* {{Кніга|автор=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|заглавие=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|язык=en|год=2011|издательство=The Continuum International Publishing Group|место=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}}
* {{Кніга|автор=Macan, Edward|заглавие=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|язык=en|ссылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}}
* {{Кніга|автор=Martin, Bill|ссылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|заглавие=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|язык=en|издательство=Open Court|место=Chicago|год=2002|ref=Martin}}
* {{Артыкул|автор=Филдер, Хью|ссылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|заглавие=Man of the World|язык=ru|издание=''[[Classic Rock]]''|тип=журнал|год=2004|выпуск=33|номер=10|страницы=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}}
* {{Артыкул|ссылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|заглавие=Genesis|язык=en|издание=''[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]''|тип=magazine|год=1986|месяц=6|день=18|том=8|номер=13|страницы=48—49|место=[[Питерборо (Англия)|Peterborough]]|издательство={{не переведено|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}}
* {{Артыкул|автор=Doyle, Tom|ссылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|заглавие=That’s All?|язык=en|издание=''[[Mojo]]''|тип=magazine|номер=336|страницы=58—63|месяц=11|год=2021|место=L.|издательство=[[Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.]]|issn=1351-0193|ref=Doyle}}
== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [http://www.genesis-music.com '''Официальный сайт''' Genesis Music]
* [http://www.genesis-path.com Genesis The Path]
* [http://www.genesis-news.com Genesis News]
* [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis]
* [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Группа] на [[zvuki.ru]]
* ''Интервью с группой'': [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html часть 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html часть 2]
* [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Группа] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis |date=20170914195831 }} на [[Rollingstone.ru|rollingstone.com]]
* [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Группа] на [[AllMusic|allmusic.com]]
* [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Группа] на rockfaces.ru
* [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Позиции] в [[Чарты Billboard|чартах Billboard]]
* [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Квартэты]]
[[Катэгорыя:Квінтэты]]
[[Катэгорыя:Трыа]]</text>
      <sha1>pp8dbqv9om0qqzytgwpy43rde0w15zf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181978</id>
      <parentid>5181977</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181978</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9635" sha1="ftte79pym52tdo4tphnbay9xni1kotp" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Генезіс}}
{{Музычны калектыў}}
'''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}&lt;ref&gt;[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия&lt;/ref&gt;) — [[Вялікабрытанія|брытанскаі]] [[рок-гурт]], створаны ў [[1967 год у гісторыі музыкі|1967 годзе]] і першапачаткова належала да плыні [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага рока]]. Гурт атрымаў узнагароды «[[Грэмі]]», прадаў па ўсім свеце больш за 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшоў пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Самыя вядомыя ўдзельнікі, [[Пітэр Гэбрыел]] і [[Філ Колінз]], зрабілі паспяховыя сольныя праекты.

Гурт перыядычна мяняў склад, самая сур’ёзная перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з гурта сышоў Гэбрыел і асноўным вакалістам стаў барабаншчык Колінз. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйнага альбома «{{Не перакладзена 5|Calling All Stations|Calling All Stations|ru|Calling All Stations}}» Колінза замяніў {{Не перакладзена 5|Рэй Уілсан|Рэй Уілсан|ru|Уилсон, Рэй (музыкант)}}; у сувязі з камерцыйным непоспехам гэтага альбома гурт заявіў аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і Бэнкс аб’ядналіся для развітальнага канцэртнага тура «Turn It On Again».

15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролла]].
== Зноскі ==
{{Крыніцы|28em}}
== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|загаловак=Genesis. Chapter and Verse|мова=en|выдавецтва=[[Weidenfeld &amp; Nicolson|Weidenfeld and Nicholson]]|год=2007|адказны=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}}
* {{Кніга|аўтар=Dave Bowler, Bryan Dray|спасылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|загаловак=Genesis – A Biography|мова=en|выдавецтва=Sidgwick &amp; Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}}
* {{Кніга|аўтар=Carruthers, Bob|загаловак=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|мова=en|выдавецтва=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}}
* {{Кніга|аўтар=[[Філ Колінз|Collins, Phil]]|загаловак=Not Dead Yet|мова=en|выдавецтва={{нп1|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}}
* {{Кніга|аўтар=Hewitt, Alan|спасылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|загаловак=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|мова=en|выдавецтва=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}}
* {{Кніга|аўтар=Platts, Robin|загаловак=Genesis: Inside &amp; Out (1967–2000)|мова=en|выдавецтва={{нп1|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}}
* {{Кніга|аўтар=Romano, Will|спасылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|загаловак=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|мова=en|выдавецтва=[[Rowman &amp; Littlefield|Backbeat Books]]|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}}
* {{Кніга|аўтар=Rutherford, Mike|спасылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|загаловак=The Living Years: The First Genesis Memoir|мова=en|выдавецтва={{нп1|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}}
* {{Кніга|аўтар=Thompson, Dave|загаловак=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|мова=en|выдавецтва=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}}
* {{Кніга|аўтар=Welch, Chris|загаловак=Genesis: The Complete Guide to Their Music|мова=en|выдавецтва=[[Omnibus Press]]|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}}
* {{Кніга|аўтар=Buckley, Peter|спасылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|загаловак=The Rough Guide to Rock|мова=en|выдавецтва=[[Rough Guides]]|год=2003|выданне=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}}
* {{Кніга|аўтар=Everett, Walter|загаловак=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|мова=en|выдавецтва=[[Routledge]]|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}}
* {{Кніга|аўтар=Frame, Pete|загаловак=The Complete Rock Family Trees|мова=en|выдавецтва=[[Omnibus Press]]|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}}
* {{Кніга|аўтар=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|загаловак=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|мова=en|год=2011|выдавецтва=The Continuum International Publishing Group|месца=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}}
* {{Кніга|аўтар=Macan, Edward|загаловак=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca|выдавецтва=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}}
* {{Кніга|аўтар=Martin, Bill|спасылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|загаловак=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|мова=en|выдавецтва=Open Court|месца=Chicago|год=2002|ref=Martin}}
* {{Артыкул|аўтар=Филдер, Хью|спасылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|загаловак=Man of the World|мова=ru|выданне=[[Classic Rock]]|тып=часопіс|год=2004|выпуск=33|нумар=10|старонкі=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}}
* {{Артыкул|спасылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|загаловак=Genesis|мова=en|выданне=[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]|тып=часопіс|год=1986|месяц=6|дзень=18|том=8|нумар=13|старонкі=48—49|месца=[[Питерборо (Англия)|Peterborough]]|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}}
* {{Артыкул|аўтар=Doyle, Tom|спасылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|загаловак=That’s All?|мова=en|выданне=[[Mojo]]|тып=часопіс|нумар=336|старонкі=58—63|месяц=11|год=2021|месца=L.|выдавецтва=[[Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.]]|issn=1351-0193|ref=Doyle}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* [http://www.genesis-music.com '''Официальный сайт''' Genesis Music]
* [http://www.genesis-path.com Genesis The Path]
* [http://www.genesis-news.com Genesis News]
* [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis]
* [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Группа] на [[zvuki.ru]]
* ''Интервью с группой'': [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html часть 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html часть 2]
* [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Группа] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis |date=20170914195831 }} на [[Rollingstone.ru|rollingstone.com]]
* [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Группа] на [[AllMusic|allmusic.com]]
* [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Группа] на rockfaces.ru
* [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Позиции] в [[Чарты Billboard|чартах Billboard]]
* [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Квартэты]]
[[Катэгорыя:Квінтэты]]
[[Катэгорыя:Трыа]]</text>
      <sha1>ftte79pym52tdo4tphnbay9xni1kotp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181979</id>
      <parentid>5181978</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:10:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181979</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9563" sha1="qrp2zdn9pk80fajq6ue4mt98qczu5nj" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Генезіс}}
{{Музычны калектыў}}
'''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}&lt;ref&gt;[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия&lt;/ref&gt;) — [[Вялікабрытанія|брытанскаі]] [[рок-гурт]], створаны ў [[1967 год у гісторыі музыкі|1967 годзе]] і першапачаткова належала да плыні [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага рока]]. Гурт атрымаў узнагароды «[[Грэмі]]», прадаў па ўсім свеце больш за 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшоў пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Самыя вядомыя ўдзельнікі, [[Пітэр Гэбрыел]] і [[Філ Колінз]], зрабілі паспяховыя сольныя праекты.

Гурт перыядычна мяняў склад, самая сур’ёзная перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з гурта сышоў Гэбрыел і асноўным вакалістам стаў барабаншчык Колінз. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйнага альбома «{{Не перакладзена 5|Calling All Stations|Calling All Stations|ru|Calling All Stations}}» Колінза замяніў {{Не перакладзена 5|Рэй Уілсан|Рэй Уілсан|ru|Уилсон, Рэй (музыкант)}}; у сувязі з камерцыйным непоспехам гэтага альбома гурт заявіў аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і Бэнкс аб’ядналіся для развітальнага канцэртнага тура «Turn It On Again».

15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролла]].
== Зноскі ==
{{Крыніцы|28em}}
== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|загаловак=Genesis. Chapter and Verse|мова=en|выдавецтва=[[Weidenfeld &amp; Nicolson|Weidenfeld and Nicholson]]|год=2007|адказны=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}}
* {{Кніга|аўтар=Dave Bowler, Bryan Dray|спасылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|загаловак=Genesis – A Biography|мова=en|выдавецтва=Sidgwick &amp; Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}}
* {{Кніга|аўтар=Carruthers, Bob|загаловак=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|мова=en|выдавецтва=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}}
* {{Кніга|аўтар=[[Філ Колінз|Collins, Phil]]|загаловак=Not Dead Yet|мова=en|выдавецтва={{нп1|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}}
* {{Кніга|аўтар=Hewitt, Alan|спасылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|загаловак=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|мова=en|выдавецтва=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}}
* {{Кніга|аўтар=Platts, Robin|загаловак=Genesis: Inside &amp; Out (1967–2000)|мова=en|выдавецтва={{нп1|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}}
* {{Кніга|аўтар=Romano, Will|спасылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|загаловак=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|мова=en|выдавецтва=[[Rowman &amp; Littlefield|Backbeat Books]]|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}}
* {{Кніга|аўтар=Rutherford, Mike|спасылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|загаловак=The Living Years: The First Genesis Memoir|мова=en|выдавецтва={{нп1|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}}
* {{Кніга|аўтар=Thompson, Dave|загаловак=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|мова=en|выдавецтва=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}}
* {{Кніга|аўтар=Welch, Chris|загаловак=Genesis: The Complete Guide to Their Music|мова=en|выдавецтва=[[Omnibus Press]]|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}}
* {{Кніга|аўтар=Buckley, Peter|спасылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|загаловак=The Rough Guide to Rock|мова=en|выдавецтва=[[Rough Guides]]|год=2003|выданне=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}}
* {{Кніга|аўтар=Everett, Walter|загаловак=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|мова=en|выдавецтва=[[Routledge]]|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}}
* {{Кніга|аўтар=Frame, Pete|загаловак=The Complete Rock Family Trees|мова=en|выдавецтва=[[Omnibus Press]]|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}}
* {{Кніга|аўтар=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|загаловак=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|мова=en|год=2011|выдавецтва=The Continuum International Publishing Group|месца=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}}
* {{Кніга|аўтар=Macan, Edward|загаловак=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca|выдавецтва=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}}
* {{Кніга|аўтар=Martin, Bill|спасылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|загаловак=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|мова=en|выдавецтва=Open Court|месца=Chicago|год=2002|ref=Martin}}
* {{Артыкул|аўтар=Филдер, Хью|спасылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|загаловак=Man of the World|мова=ru|выданне=[[Classic Rock]]|тып=часопіс|год=2004|выпуск=33|нумар=10|старонкі=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}}
* {{Артыкул|спасылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|загаловак=Genesis|мова=en|выданне=[[Smash Hits (журнал)|Smash Hits]]|тып=часопіс|год=1986|месяц=6|дзень=18|том=8|нумар=13|старонкі=48—49|месца=[[Питерборо (Англия)|Peterborough]]|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}}
* {{Артыкул|аўтар=Doyle, Tom|спасылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|загаловак=That’s All?|мова=en|выданне=[[Mojo]]|тып=часопіс|нумар=336|старонкі=58—63|месяц=11|год=2021|месца=L.|выдавецтва=[[Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.]]|issn=1351-0193|ref=Doyle}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* {{Афіцыйны сайт}}
* [http://www.genesis-path.com Genesis The Path]
* [http://www.genesis-news.com Genesis News]
* [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis]
* [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Гурт] на [[zvuki.ru]]
* Інтэрв’ю з гуртом: [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html частка 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html частка 2]
* [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Гурт] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis|date=20170914195831}} на [[Rollingstone.ru|rollingstone.com]]
* [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Гурт] на [[AllMusic|allmusic.com]]
* [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Гурт] на rockfaces.ru
* [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Пазіцыі] ў [[Чарты Billboard|чартах Billboard]]
* [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Квартэты]]
[[Катэгорыя:Квінтэты]]
[[Катэгорыя:Трыа]]</text>
      <sha1>qrp2zdn9pk80fajq6ue4mt98qczu5nj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181984</id>
      <parentid>5181979</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181984</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10420" sha1="3w2i1iocc695e51rq54z56h5lw16oqq" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Генезіс}}
{{Музычны калектыў}}
'''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}&lt;ref&gt;[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия&lt;/ref&gt;) — [[Вялікабрытанія|брытанскаі]] [[рок-гурт]], створаны ў [[1967 год у гісторыі музыкі|1967 годзе]] і першапачаткова належала да плыні [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага рока]]. Гурт атрымаў узнагароды «[[Грэмі]]», прадаў па ўсім свеце больш за 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшоў пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Самыя вядомыя ўдзельнікі, [[Пітэр Гэбрыел]] і [[Філ Колінз]], зрабілі паспяховыя сольныя праекты.

Гурт перыядычна мяняў склад, самая сур’ёзная перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з гурта сышоў Гэбрыел і асноўным вакалістам стаў барабаншчык Колінз. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйнага альбома «{{Не перакладзена 5|Calling All Stations|Calling All Stations|ru|Calling All Stations}}» Колінза замяніў {{Не перакладзена 5|Рэй Уілсан|Рэй Уілсан|ru|Уилсон, Рэй (музыкант)}}; у сувязі з камерцыйным непоспехам гэтага альбома гурт заявіў аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і Бэнкс аб’ядналіся для развітальнага канцэртнага тура «Turn It On Again».

15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролла]].
== Зноскі ==
{{Крыніцы|28em}}
== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|загаловак=Genesis. Chapter and Verse|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Weidenfeld &amp; Nicolson|Weidenfeld and Nicholson|ru|Weidenfeld &amp; Nicolson}}|год=2007|адказны=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}}
* {{Кніга|аўтар=Dave Bowler, Bryan Dray|спасылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|загаловак=Genesis – A Biography|мова=en|выдавецтва=Sidgwick &amp; Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}}
* {{Кніга|аўтар=Carruthers, Bob|загаловак=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|мова=en|выдавецтва=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}}
* {{Кніга|аўтар=[[Філ Колінз|Collins, Phil]]|загаловак=Not Dead Yet|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}}
* {{Кніга|аўтар=Hewitt, Alan|спасылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|загаловак=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|мова=en|выдавецтва=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}}
* {{Кніга|аўтар=Platts, Robin|загаловак=Genesis: Inside &amp; Out (1967–2000)|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Collector's Guide Publishing|Collector's Guide Publishing|en|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}}
* {{Кніга|аўтар=Romano, Will|спасылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|загаловак=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rowman &amp; Littlefield|Backbeat Books|ru|Rowman &amp; Littlefield}}|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}}
* {{Кніга|аўтар=Rutherford, Mike|спасылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|загаловак=The Living Years: The First Genesis Memoir|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Thomas Dunne Books|Thomas Dunne Books|en|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}}
* {{Кніга|аўтар=Thompson, Dave|загаловак=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|мова=en|выдавецтва=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}}
* {{Кніга|аўтар=Welch, Chris|загаловак=Genesis: The Complete Guide to Their Music|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}}
* {{Кніга|аўтар=Buckley, Peter|спасылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|загаловак=The Rough Guide to Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rough Guides|Rough Guides|ru|Rough Guides}}|год=2003|выданне=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}}
* {{Кніга|аўтар=Everett, Walter|загаловак=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Routledge|Routledge|ru|Routledge}}|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}}
* {{Кніга|аўтар=Frame, Pete|загаловак=The Complete Rock Family Trees|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}}
* {{Кніга|аўтар=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|загаловак=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|мова=en|год=2011|выдавецтва=The Continuum International Publishing Group|месца=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}}
* {{Кніга|аўтар=Macan, Edward|загаловак=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca|выдавецтва=[[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}}
* {{Кніга|аўтар=Martin, Bill|спасылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|загаловак=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|мова=en|выдавецтва=Open Court|месца=Chicago|год=2002|ref=Martin}}
* {{Артыкул|аўтар=Филдер, Хью|спасылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|загаловак=Man of the World|мова=ru|выданне={{Не перакладзена 5|Classic Rock|Classic Rock|ru|Classic Rock}}|тып=часопіс|год=2004|выпуск=33|нумар=10|старонкі=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}}
* {{Артыкул|спасылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|загаловак=Genesis|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Smash Hits (часопіс)|Smash Hits|ru|Smash Hits (журнал)}}|тып=часопіс|год=1986|месяц=6|дзень=18|том=8|нумар=13|старонкі=48—49|месца=[[Пітэрбара (Англія)|Peterborough]]|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}}
* {{Артыкул|аўтар=Doyle, Tom|спасылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|загаловак=That’s All?|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Mojo|Mojo|ru|Mojo}}|тып=часопіс|нумар=336|старонкі=58—63|месяц=11|год=2021|месца=L.|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}}
|Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.|ru|Bauer Media Group}}|issn=1351-0193|ref=Doyle}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* {{Афіцыйны сайт}}
* [http://www.genesis-path.com Genesis The Path]
* [http://www.genesis-news.com Genesis News]
* [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis]
* [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Гурт] на [[zvuki.ru]]
* Інтэрв’ю з гуртом: [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html частка 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html частка 2]
* [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Гурт] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis|date=20170914195831}} на [[Rollingstone.ru|rollingstone.com]]
* [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Гурт] на [[AllMusic|allmusic.com]]
* [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Гурт] на rockfaces.ru
* [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Пазіцыі] ў [[Чарты Billboard|чартах Billboard]]
* [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Квартэты]]
[[Катэгорыя:Квінтэты]]
[[Катэгорыя:Трыа]]</text>
      <sha1>3w2i1iocc695e51rq54z56h5lw16oqq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181985</id>
      <parentid>5181984</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:34:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Літаратура */</comment>
      <origin>5181985</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10316" sha1="8j276bx2ja3aqcen1z56owhduh1v5vm" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Генезіс}}
{{Музычны калектыў}}
'''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}&lt;ref&gt;[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия&lt;/ref&gt;) — [[Вялікабрытанія|брытанскаі]] [[рок-гурт]], створаны ў [[1967 год у гісторыі музыкі|1967 годзе]] і першапачаткова належала да плыні [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага рока]]. Гурт атрымаў узнагароды «[[Грэмі]]», прадаў па ўсім свеце больш за 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшоў пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Самыя вядомыя ўдзельнікі, [[Пітэр Гэбрыел]] і [[Філ Колінз]], зрабілі паспяховыя сольныя праекты.

Гурт перыядычна мяняў склад, самая сур’ёзная перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з гурта сышоў Гэбрыел і асноўным вакалістам стаў барабаншчык Колінз. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйнага альбома «{{Не перакладзена 5|Calling All Stations|Calling All Stations|ru|Calling All Stations}}» Колінза замяніў {{Не перакладзена 5|Рэй Уілсан|Рэй Уілсан|ru|Уилсон, Рэй (музыкант)}}; у сувязі з камерцыйным непоспехам гэтага альбома гурт заявіў аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і Бэнкс аб’ядналіся для развітальнага канцэртнага тура «Turn It On Again».

15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролла]].
== Зноскі ==
{{Крыніцы|28em}}
== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|загаловак=Genesis. Chapter and Verse|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Weidenfeld &amp; Nicolson|Weidenfeld and Nicholson|ru|Weidenfeld &amp; Nicolson}}|год=2007|адказны=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}}
* {{Кніга|аўтар=Dave Bowler, Bryan Dray|спасылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|загаловак=Genesis – A Biography|мова=en|выдавецтва=Sidgwick &amp; Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}}
* {{Кніга|аўтар=Carruthers, Bob|загаловак=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|мова=en|выдавецтва=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}}
* {{Кніга|аўтар=[[Філ Колінз|Collins, Phil]]|загаловак=Not Dead Yet|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}}
* {{Кніга|аўтар=Hewitt, Alan|спасылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|загаловак=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|мова=en|выдавецтва=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}}
* {{Кніга|аўтар=Platts, Robin|загаловак=Genesis: Inside &amp; Out (1967–2000)|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Collector's Guide Publishing|Collector's Guide Publishing|en|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}}
* {{Кніга|аўтар=Romano, Will|спасылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|загаловак=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rowman &amp; Littlefield|Backbeat Books|ru|Rowman &amp; Littlefield}}|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}}
* {{Кніга|аўтар=Rutherford, Mike|спасылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|загаловак=The Living Years: The First Genesis Memoir|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Thomas Dunne Books|Thomas Dunne Books|en|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}}
* {{Кніга|аўтар=Thompson, Dave|загаловак=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|мова=en|выдавецтва=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}}
* {{Кніга|аўтар=Welch, Chris|загаловак=Genesis: The Complete Guide to Their Music|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}}
* {{Кніга|аўтар=Buckley, Peter|спасылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|загаловак=The Rough Guide to Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rough Guides|Rough Guides|ru|Rough Guides}}|год=2003|выданне=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}}
* {{Кніга|аўтар=Everett, Walter|загаловак=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Routledge|Routledge|ru|Routledge}}|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}}
* {{Кніга|аўтар=Frame, Pete|загаловак=The Complete Rock Family Trees|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}}
* {{Кніга|аўтар=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|загаловак=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|мова=en|год=2011|выдавецтва=The Continuum International Publishing Group|месца=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}}
* {{Кніга|аўтар=Macan, Edward|загаловак=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca|выдавецтва=[[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}}
* {{Кніга|аўтар=Martin, Bill|спасылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|загаловак=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|мова=en|выдавецтва=Open Court|месца=Chicago|год=2002|ref=Martin}}
* {{Артыкул|аўтар=Филдер, Хью|спасылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|загаловак=Man of the World|мова=ru|выданне={{Не перакладзена 5|Classic Rock|Classic Rock|ru|Classic Rock}}|тып=часопіс|год=2004|выпуск=33|нумар=10|старонкі=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}}
* {{Артыкул|спасылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|загаловак=Genesis|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Smash Hits (часопіс)|Smash Hits|ru|Smash Hits (журнал)}}|тып=часопіс|год=1986|месяц=6|дзень=18|том=8|нумар=13|старонкі=48—49|месца=[[Пітэрбара (Англія)|Peterborough]]|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}}
* {{Артыкул|аўтар=Doyle, Tom|спасылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|загаловак=That’s All?|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Mojo|Mojo|ru|Mojo}}|тып=часопіс|нумар=336|старонкі=58—63|месяц=11|год=2021|месца=L.|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.|ru|Bauer Media Group}}|issn=1351-0193|ref=Doyle}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* {{Афіцыйны сайт}}
* [http://www.genesis-path.com Genesis The Path]
* [http://www.genesis-news.com Genesis News]
* [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis]
* [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Гурт] на [[zvuki.ru]]
* Інтэрв’ю з гуртом: [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html частка 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html частка 2]
* [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Гурт] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis|date=20170914195831}} на [[Rollingstone.ru|rollingstone.com]]
* [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Гурт] на [[AllMusic|allmusic.com]]
* [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Гурт] на rockfaces.ru
* [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Пазіцыі] ў [[Чарты Billboard|чартах Billboard]]
* [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Квартэты]]
[[Катэгорыя:Квінтэты]]
[[Катэгорыя:Трыа]]</text>
      <sha1>8j276bx2ja3aqcen1z56owhduh1v5vm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181986</id>
      <parentid>5181985</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T19:40:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>/* Спасылкі */</comment>
      <origin>5181986</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10495" sha1="q7todivh2l0p3n74kij4at53p6cje5c" xml:space="preserve">{{Іншыя значэнні|Генезіс}}
{{Музычны калектыў}}
'''«Genesis»''' ({{Lang-be|Джэнесіс}}&lt;ref&gt;[https://megabook.ru/article/Дженезис Дженезис] {{Wayback|url=https://megabook.ru/article/%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D1%81|date=20210615074320}} // Универсальная энциклопедия Кирилла и Мефодия&lt;/ref&gt;) — [[Вялікабрытанія|брытанскаі]] [[рок-гурт]], створаны ў [[1967 год у гісторыі музыкі|1967 годзе]] і першапачаткова належала да плыні [[Прагрэсіўны рок|прагрэсіўнага рока]]. Гурт атрымаў узнагароды «[[Грэмі]]», прадаў па ўсім свеце больш за 150 мільёнаў альбомаў (з якіх каля 22 мільёнаў у ЗША) і ўвайшоў пасля гэтага паказчыка ў топ-30 усіх часоў. Самыя вядомыя ўдзельнікі, [[Пітэр Гэбрыел]] і [[Філ Колінз]], зрабілі паспяховыя сольныя праекты.

Гурт перыядычна мяняў склад, самая сур’ёзная перамена адбылася ў 1975 годзе, калі з гурта сышоў Гэбрыел і асноўным вакалістам стаў барабаншчык Колінз. У 1997 годзе перад запісам апошняга на сённяшні дзень студыйнага альбома «{{Не перакладзена 5|Calling All Stations|Calling All Stations|ru|Calling All Stations}}» Колінза замяніў {{Не перакладзена 5|Рэй Уілсан|Рэй Уілсан|ru|Уилсон, Рэй (музыкант)}}; у сувязі з камерцыйным непоспехам гэтага альбома гурт заявіў аб распадзе, але ў кастрычніку 2006 года Колінз, Рэзерфард і Бэнкс аб’ядналіся для развітальнага канцэртнага тура «Turn It On Again».

15 сакавіка 2010 года гурт быў уведзены ў [[Зала славы рок-н-рола|Залу славы рок-н-ролла]].
== Зноскі ==
{{Крыніцы|28em}}
== Літаратура ==
* {{Кніга|аўтар=Banks, Tony; Collins, Phil; Gabriel, Peter; Hackett, Steve; Rutherford, Mike|загаловак=Genesis. Chapter and Verse|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Weidenfeld &amp; Nicolson|Weidenfeld and Nicholson|ru|Weidenfeld &amp; Nicolson}}|год=2007|адказны=Dodd, Philipp|isbn=978-0-297-84434-1|ref={{harvid|Genesis|2007}}}}
* {{Кніга|аўтар=Dave Bowler, Bryan Dray|спасылка=https://archive.org/details/genesisbiography0000bowl_h5d4|загаловак=Genesis – A Biography|мова=en|выдавецтва=Sidgwick &amp; Jackson|год=1992|isbn=978-0-283-06132-5|ref=Bowler, Dray}}
* {{Кніга|аўтар=Carruthers, Bob|загаловак=Genesis: The Gabriel Era – Uncensored on the Record|мова=en|выдавецтва=Coda Books|год=2011|isbn=978-1-908-53873-4|ref=Carruthers}}
* {{Кніга|аўтар=[[Філ Колінз|Collins, Phil]]|загаловак=Not Dead Yet|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Penguin Group|Penguin|en|Penguin Group}}|год=2016|isbn=978-1-784-75360-3|ref=Collins}}
* {{Кніга|аўтар=Hewitt, Alan|спасылка=https://archive.org/details/openingmusicalbo00hewi|загаловак=Opening the Musical Box – A Genesis Chronicle|мова=en|выдавецтва=Firefly Publishing|год=2001|isbn=978-0-946-71930-3|ref=Hewitt}}
* {{Кніга|аўтар=Platts, Robin|загаловак=Genesis: Inside &amp; Out (1967–2000)|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Collector's Guide Publishing|Collector's Guide Publishing|en|Collector's Guide Publishing}}|год=2001|isbn=978-1-896-52271-5|ref=Platts}}
* {{Кніга|аўтар=Romano, Will|спасылка=https://archive.org/details/mountainscomeout0000roma|загаловак=Mountains Come Out of the Sky: The Complete Illustrated History of Prog Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rowman &amp; Littlefield|Backbeat Books|ru|Rowman &amp; Littlefield}}|год=2010|isbn=978-0-8793-0991-6|ref=Romano}}
* {{Кніга|аўтар=Rutherford, Mike|спасылка=https://archive.org/details/livingyearsfirst0000ruth|загаловак=The Living Years: The First Genesis Memoir|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Thomas Dunne Books|Thomas Dunne Books|en|Thomas Dunne Books}}|год=2015|isbn=978-1-250-06068-6|ref=Rutherford}}
* {{Кніга|аўтар=Thompson, Dave|загаловак=Turn It On Again: Peter Gabriel, Phil Collins and Genesis|мова=en|выдавецтва=Backbeat Book|год=2005|isbn=978-0-879-30810-0|ref=Thompson}}
* {{Кніга|аўтар=Welch, Chris|загаловак=Genesis: The Complete Guide to Their Music|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=2011|isbn=978-0-857-12739-6|ref=Welch}}
* {{Кніга|аўтар=Buckley, Peter|спасылка=https://archive.org/details/roughguidetorock0003unse|загаловак=The Rough Guide to Rock|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Rough Guides|Rough Guides|ru|Rough Guides}}|год=2003|выданне=3rd|isbn=978-1-843-53105-0|ref=Buckley}}
* {{Кніга|аўтар=Everett, Walter|загаловак=Expression in pop-rock music: critical and analytical essays|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Routledge|Routledge|ru|Routledge}}|год=2008|isbn=978-0-415-97959-7|ref=Everett}}
* {{Кніга|аўтар=Frame, Pete|загаловак=The Complete Rock Family Trees|мова=en|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Omnibus Press|Omnibus Press|ru|Omnibus Press}}|год=1983|isbn=978-0-7119-0465-1|ref=Frame}}
* {{Кніга|аўтар=Hegarty, Paul; Halliwell, Martin|загаловак=Beyond and Before: Progressive Rock Since the 1960s|мова=en|год=2011|выдавецтва=The Continuum International Publishing Group|месца=New York|isbn=978-0-8264-2332-0|ref=Hegarty}}
* {{Кніга|аўтар=Macan, Edward|загаловак=Rocking the Classics: English Progressive Rock and the Counterculture|мова=en|спасылка=https://archive.org/details/rockingclassicse0000maca|выдавецтва=[[Выдавецтва Оксфардскага ўніверсітэта|Oxford University Press]]|год=1997|isbn=978-0-195-09887-7|ref=Macan}}
* {{Кніга|аўтар=Martin, Bill|спасылка=https://archive.org/details/avantrockexperim00mart|загаловак=Avant Rock: Experimental Music from the Beatles to Bjork|мова=en|выдавецтва=Open Court|месца=Chicago|год=2002|ref=Martin}}
* {{Артыкул|аўтар=Филдер, Хью|спасылка=http://total-rock.ru/magazines/classicrock/33/|загаловак=Man of the World|мова=ru|выданне={{Не перакладзена 5|Classic Rock|Classic Rock|ru|Classic Rock}}|тып=часопіс|год=2004|выпуск=33|нумар=10|старонкі=44—53|issn=1997-7646|ref=classic33}}
* {{Артыкул|спасылка=https://archive.org/details/smash-hits-18-june-1-july-1986/page/n44/mode/2up|загаловак=Genesis|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Smash Hits (часопіс)|Smash Hits|ru|Smash Hits (журнал)}}|тып=часопіс|год=1986|месяц=6|дзень=18|том=8|нумар=13|старонкі=48—49|месца=[[Пітэрбара (Англія)|Peterborough]]|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Ascential|EMAP National Publications, Ltd.|en|Ascential}}|issn=0260-3004|ref=Smash Hits (1986-06-18)}}
* {{Артыкул|аўтар=Doyle, Tom|спасылка=https://archive.org/details/mojo-november-2021/page/58/mode/2up|загаловак=That’s All?|мова=en|выданне={{Не перакладзена 5|Mojo|Mojo|ru|Mojo}}|тып=часопіс|нумар=336|старонкі=58—63|месяц=11|год=2021|месца=L.|выдавецтва={{Не перакладзена 5|Bauer Media Group|H Bauer Publishing Ltd.|ru|Bauer Media Group}}|issn=1351-0193|ref=Doyle}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}
* {{Афіцыйны сайт}}
* [http://www.genesis-path.com Genesis The Path]
* [http://www.genesis-news.com Genesis News]
* [http://www.worldofgenesis.com World of Genesis]
* [http://www.zvuki.ru/A/P/4391/ Гурт] на {{Не перакладзена 5|Звуки.ру|zvuki.ru|ru|Звуки.ру}}
* Інтэрв’ю з гуртом: [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-pervaya.html частка 1], [http://www.hitkiller.com/intervyu-s-genesis-oskolki-genezisa-chast-vtoraya.html частка 2]
* [https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis Гурт] {{Wayback|url=https://www.rollingstone.com/music/artists/genesis|date=20170914195831}} на {{Не перакладзена 5|Rollingstone.ru|rollingstone.com|ru|Rolling Stone Russia}}
* [http://www.allmusic.com/artist/genesis-mn0000199995 Гурт] на [[AllMusic|allmusic.com]]
* [http://rockfaces.ru/g/genesis.htm Гурт] на rockfaces.ru
* [http://www.billboard.com/#/artist/genesis/4704 Пазіцыі] ў {{Не перакладзена 5|Чарты Billboard|чартах Billboard|ru|Чарты Billboard}}
* [https://web.archive.org/web/20120812012324/http://www.dukeband.it/ Genesis Tribute Band]
{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Рок-гурты Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Гурты прагрэсіўнага рока Вялікабрытаніі]]
[[Катэгорыя:Музычныя калектывы, якія з’явіліся ў 1967 годзе]]
[[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atco Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Vertigo Records]]
[[Катэгорыя:Выканаўцы Atlantic Records]]
[[Катэгорыя:Квартэты]]
[[Катэгорыя:Квінтэты]]
[[Катэгорыя:Трыа]]</text>
      <sha1>q7todivh2l0p3n74kij4at53p6cje5c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Боўфалава гара</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812728</id>
    <revision>
      <id>5181839</id>
      <parentid>5181793</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24597" sha1="1kjfn7vzawlr50ks3iy8aorho7ejyn2" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. 

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), паколькі толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>1kjfn7vzawlr50ks3iy8aorho7ejyn2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181840</id>
      <parentid>5181839</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:12:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Лакалізацыя */</comment>
      <origin>5181840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24585" sha1="ed6retjkljmmyh2pmors1e9ij6vchhd" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. 

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>ed6retjkljmmyh2pmors1e9ij6vchhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181951</id>
      <parentid>5181840</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:29:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5181951</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24607" sha1="meugptfw19mdlic7vscikclcsejfsh0" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. 

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>meugptfw19mdlic7vscikclcsejfsh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181995</id>
      <parentid>5181951</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T21:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5181995</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24801" sha1="723kcv5zkwl01ffupcm1h8ki7sapk3e" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. 

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на плане горада 1928 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>723kcv5zkwl01ffupcm1h8ki7sapk3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181996</id>
      <parentid>5181995</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T21:34:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5181996</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24997" sha1="tgzx21nllkvngwsjzylf3l2dd82cuuf" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. 

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на польскім плане горада 1928 года
Maps of Lithuania. Map of Vilnius, Lithuanian language, 1940. Taurakalnis.jpg|Таўракальніс (Taurakalnis) на літоўскім плане горада 1940 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>tgzx21nllkvngwsjzylf3l2dd82cuuf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181997</id>
      <parentid>5181996</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T21:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5181997</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25227" sha1="pjh0epa2eybx2p7yquj5dju10dnp9io" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. 

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Padhorje. Вільня, Падгор’е (1794). Боўфалава гара (не падпісана).jpg|Боўфалава гара (не падпісана) на польскім плане горада 1794 года
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на польскім плане горада 1928 года
Maps of Lithuania. Map of Vilnius, Lithuanian language, 1940. Taurakalnis.jpg|Таўракальніс (Taurakalnis) на літоўскім плане горада 1940 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>pjh0epa2eybx2p7yquj5dju10dnp9io</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181998</id>
      <parentid>5181997</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T21:56:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5181998</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25567" sha1="47ryuewdj83b95cudhwsu3xk2is1gxo" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з'яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб'ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар'ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. 

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара.jpg|Чортава гара (на месцы сённяшняга стромкага схілу па вуліцы З. Серакоўскага) і Гліняная гара на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Padhorje. Вільня, Падгор’е (1794). Боўфалава гара (не падпісана).jpg|Боўфалава гара (не падпісана) на польскім плане горада 1794 года
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на польскім плане горада 1928 года
Maps of Lithuania. Map of Vilnius, Lithuanian language, 1940. Taurakalnis.jpg|Таўракальніс (Taurakalnis) на літоўскім плане горада 1940 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>47ryuewdj83b95cudhwsu3xk2is1gxo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181999</id>
      <parentid>5181998</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T22:08:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5181999</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25792" sha1="qiquzbzqh7y71hlxrug51dp4qix7991" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з’яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб’ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар’ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара.jpg|Чортава гара (на месцы сённяшняга стромкага схілу па вуліцы З. Серакоўскага) і Гліняная гара на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара (2).jpg|Чортава і Гліняная горы на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Padhorje. Вільня, Падгор’е (1794). Боўфалава гара (не падпісана).jpg|Боўфалава гара (не падпісана) на польскім плане горада 1794 года
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на польскім плане горада 1928 года
Maps of Lithuania. Map of Vilnius, Lithuanian language, 1940. Taurakalnis.jpg|Таўракальніс (Taurakalnis) на літоўскім плане горада 1940 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>qiquzbzqh7y71hlxrug51dp4qix7991</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182000</id>
      <parentid>5181999</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T22:11:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5182000</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26019" sha1="jfir9fliq5v40adup26ruz0aonqfdpo" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з’яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб’ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар’ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара.jpg|Чортава гара (на месцы сённяшняга стромкага схілу па вуліцы З. Серакоўскага) і Гліняная гара на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара (2).jpg|Чортава і Гліняная горы на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (F. Getkant, 1648). Гліняная гара, Чортава гара.jpg|Чортава і Гліняная горы на польскім плане горада 1648 года
Vilnia, Padhorje. Вільня, Падгор’е (1794). Боўфалава гара (не падпісана).jpg|Боўфалава гара (не падпісана) на польскім плане горада 1794 года
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на польскім плане горада 1928 года
Maps of Lithuania. Map of Vilnius, Lithuanian language, 1940. Taurakalnis.jpg|Таўракальніс (Taurakalnis) на літоўскім плане горада 1940 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>jfir9fliq5v40adup26ruz0aonqfdpo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182233</id>
      <parentid>5182000</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:53:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5182233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26168" sha1="btpqg171h6q7vkgte3qfimwhxlpyk7b" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з’яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб’ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар’ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара.jpg|Чортава гара (на месцы сённяшняга стромкага схілу па вуліцы З. Серакоўскага) і Гліняная гара на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара (2).jpg|Чортава і Гліняная горы на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (F. Getkant, 1648). Гліняная гара, Чортава гара.jpg|Чортава і Гліняная горы на польскім плане горада 1648 года
Vilnia, Padhorje. Вільня, Падгор’е (1794). Боўфалава гара (не падпісана).jpg|Боўфалава гара (не падпісана) на польскім плане горада 1794 года
Vilnia. Вільня (1831). Boufals-Berg.jpg|Боўфалава гара (Boufals-Berg) на нямецкім плане горада 1831 года
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на польскім плане горада 1928 года
Maps of Lithuania. Map of Vilnius, Lithuanian language, 1940. Taurakalnis.jpg|Таўракальніс (Taurakalnis) на літоўскім плане горада 1940 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>btpqg171h6q7vkgte3qfimwhxlpyk7b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182234</id>
      <parentid>5182233</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:55:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>/* Назва */</comment>
      <origin>5182234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26365" sha1="9sm8ckc9zks2zm5qlbark8fwl65rvn9" xml:space="preserve">{{Вяршыня
 |Назва                = Боўфалава гара
  |Нацыянальная назва  = lt/Tauro kalnas/pl/Góra Bouffałowa
 |Выява                = Vilnius8 Tauro kalnas, 2006-08-10.jpg
  |Подпіс выявы        = Былы Палац прафсаюзаў на Туравай гары (2006 год)
 |Каардынаты           = 54/41/5.28/N/25/16/19.02/E
 |Краіна               = Літва
  |Рэгіён              = Віленскі павет (Літва)
   |Раён               = Вільня
 |Востраў              = 
 |Нябеснае цела        = 
 |Горная сістэма       = 
  |Хрыбет ці масіў     = 
 |Вышыня               = 
  |Крыніца вышыні      = 
  |Адносная вышыня     = 
  |Першае ўзыходжанне  = 
}}
'''Бо́ўфалава гара́'''&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt; ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}), гістарычна вядомая як '''Чортава гара''' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}, '''Гара зданяў''' ({{lang-lt|Vaiduoklių kalnas}}), '''Гліняная гара''' ({{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}, сёння таксама як '''Ту́рава гара́'''{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/30208032.html|title=У Вільні зносяць палац прафсаюзаў у якім адбываўся ўстаноўчы зьезд БНФ|first=Радыё|last=Свабода|website=Радыё Свабода|date=2019-10-09|access-date=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;, '''гара Таўро'''&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; ({{lang-lt|Tauro kalnas}}{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}),  '''Таўрака́льніс'''{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}} ({{lang-lt|Taurakalnis}}),  — узвышша ў цэнтральнай частцы [[Вільня|Вільні]], размешчанае паміж [[вуліца Паменкальніс|вуліцамі Паменкальніс]], [[вуліца Вінцаса Кудзіркі (Вільня)|В.&amp;nbsp;Кудзіркі]] і [[вуліца Таўро (Вільня)|Таўро]].

== Назва ==
На працягу сваёй гісторыі ўзгорак меў шмат розных найменняў, якія адлюстроўвалі міфалагічны светапогляд або рэальныя гістарычныя абставіны. Самай старажытнай задакументаванай назвай з’яўляецца ''Чортава гара'' ({{lang-lt|Velnio kalnas}}, {{lang-pl|Czartowahora}}). Упершыню яна згадваецца ў прывілеі вялікага князя літоўскага і караля польскага [[Казімір IV|Казіміра Ягелончыка]] ад 7 студзеня 1441 года, які вызначаў межы горада паводле [[Магдэбургскае права|магдэбургскага права]] (у тэксце гара згадваецца як арыенцір: ''«ipa usque ad fluvium Wilia ab vna et a Czarthowahora vsq ad Lukyschky partibus»'')&lt;ref name=&quot;vaitkevicius_satenai&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |title=Senosios Vilniaus šventvietės |author=Vaitkevičius V. |date=2003-11-15 |publisher=Šiaurės Atėnai |lang=lt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161220053309/http://eia.libis.lt:8080/archyvas/viesas/20110131124844/http://www.culture.lt/satenai/?leid_id=676&amp;kas=straipsnis&amp;st_id=2217 |archivedate=2016-12-20 |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}. Даследчыкі звязваюць гэтую назву са старажытнай балцкай міфалогіяй, у прыватнасці з богам падземнага свету [[Вялес]]ам ([[Вялняс|Вялінасам]]), што сведчыць пра магчымае існаванне тут язычніцкага свяцілішча{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}&lt;ref name=&quot;ziniu&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.ziniuradijas.lt/laidos/smaliziams-radijo-razina/nuo-senu-laiku-pamenkalnis-arba-tauro-kalnas-turejo-kita-pavadinima |title=Nuo senų laikų Pamėnkalnis arba Tauro kalnas turėjo kitą pavadinimą |publisher=Žinių radijas |date=2023-06-05 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

Паводле даследаванняў мовазнаўца [[Ёнас Юркштас|Ёнаса Юркштаса]], ужо ў акце 1602 года вуліца, што ішла ад [[Вілейская брама (Вільня)|Вілейскай брамы]] да [[Лукішкі (Вільня)|Лукішак]], называлася імем ''Паменкальніс''&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt; ({{lang-lt|Pamėnkalnis}}). Літоўская этымалогія гэтага слова дакладна не высветлена: яно магло паходзіць ад слова «прывід» (ад {{lang-lt|pamėnas}} — «прывід, здань»), «паўночнае ззянне», або літаральна азначаць «гара пад Месяцам»{{sfn|Laurinkienė|2020|с=90}}{{sfn|Bednarczuk|2010|с=11}}. У сярэдзіне таго ж стагоддзя, на планах Лукішак 1646 і 1648 гадоў Чортава гара і Паменкальніс ужо фігуруюць як адзін аб’ект, ніжняя частка ўзгорка ўздоўж цяперашняй вуліцы Паменкальніс пазначалася як ''Гліняная гара'', або ''Малякальніс'' ({{lang-lt|Moliakalnis}}, {{lang-pl|Góra Gliniana}}){{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}. Гэта было звязана з наяўнасцю тут гліняных кар’ераў, з якіх здабывалі матэрыял для вытворчасці цэглы{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

У другой палове XVIII стагоддзя частка земляў на ўзгорку перайшла ва ўласнасць землемера [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]] і старосты стоклішскага [[Юзаф Тэадор Дарашкевіч-Боўфал|Юзафа Тэадора Дарашкевіча-Боўфала]]. Ад яго прозвішча ўтварылася назва ''Боўфалава гара'' ({{lang-pl|Góra Bouffałowa}}), якая зафіксавана на плане горада [[Лаўрын Гуцэвіч|Лаўрына Гуцэвіча]] ў 1790 годзе і шырока выкарыстоўвалася да сярэдзіны XX стагоддзя{{sfn|Kontrimas|2025|с=70}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;&gt;{{cite web |url=https://3karaliai.lt/info/butai-tauro-kalnas/ |title=Tauro Kalno Istorija: Nuo Pagoniškų Šaknų Iki Tautos Namų |publisher=Trys Karaliai |date=2025-11-10 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. У міжваенны час, калі горад быў у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]], у літоўскіх даведніках па Вільні ўзгорак часам называлі ''Пяркункальнісам'' ({{lang-lt|Perkūnkalnis}}), імкнучыся надаць яму яшчэ больш архаічнае гучанне{{sfn|Laurinkienė|2020|с=91}}.

&lt;gallery mode=packed perrow =&quot;4&quot; heights=&quot;150px&quot;&gt;
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара.jpg|Чортава гара (на месцы сённяшняга стромкага схілу па вуліцы З. Серакоўскага) і Гліняная гара на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (1646). Чортава гара, Гліняная гара (2).jpg|Чортава і Гліняная горы на польскім плане горада 1646 года
Vilnia, Łukiški. Вільня, Лукішкі (F. Getkant, 1648). Гліняная гара, Чортава гара.jpg|Чортава і Гліняная горы на польскім плане горада 1648 года
Vilnia, Padhorje. Вільня, Падгор’е (1794). Боўфалава гара (не падпісана).jpg|Боўфалава гара (не падпісана) на польскім плане горада 1794 года
Vilnia. Вільня (1831). Boufals-Berg.jpg|Боўфалава гара (Boufals-Berg) на нямецкім плане горада 1831 года
Vilnia. Вільня (1837). Боўфалава гара (не падпісана).jpg|Боўфалава гара (не падпісана) на рускім плане горада 1837 года
Vilnia. Вільня (1928). Боўфалава гара.jpg|Боўфалава гара на польскім плане горада 1928 года
Maps of Lithuania. Map of Vilnius, Lithuanian language, 1940. Taurakalnis.jpg|Таўракальніс (Taurakalnis) на літоўскім плане горада 1940 года
&lt;/gallery&gt;

Сучасная літоўская назва ''Таўракальніс'' ({{lang-lt|Taurakalnis, Tauro kalnas}}, літаральна — ''Турава гара'') пачала ўкараняцца падчас падрыхтоўкі першага літоўскага даведніка па Вільні, калі гісторык літаратуры [[Мікалас Біржышка]] разам з аднадумцамі літаральна пераклаў прозвішча Боўфал (якое асацыявалася са словам [[буйвал]], [[Тур (жывёла)|тур]]). Пазней гэтая назва канчаткова замацавалася ў сярэдзіне XX стагоддзя ў працэсе [[Літуанізацыя|літуанізацыі]] віленскіх тапонімаў пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}. Яна была штучна прывязана да знакамітай летапіснай легенды пра заснаванне Вільні вялікім князем [[Гедзімін]]ам{{sfn|Kontrimas|2025|с=71}}&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.govilnius.lt/visit-vilnius/places/tauras-hill |title=Tauras Hill |publisher=Go Vilnius |date=2025 |lang=en |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Лакалізацыя ==
Згодна з «[[Хроніка Быхаўца|Хронікай Быхаўца]]», вялікі князь [[Гедзімін]] падчас палявання забіў тура на прыгожай гары над ракой [[Вільня (рака)|Вільняй]], пасля чаго заснуў на лузе [[Швінтарог]]а і ўбачыў сон пра [[Жалезны воўк|жалезнага ваўка]], які выў на [[Крывая гара (Вільня)|Крывой (Лысай) гары]]{{sfn|Зайкоўскі|2021|с=109}}. Аднак археалагічныя і гістарычныя даследаванні паказваюць, што цяперашняя Турава гара на [[Лукішкі|Лукішках]] не мае ніякага дачынення да гэтай легенды. У 1390 годзе падчас аблогі [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] войскамі [[Вітаўт]]а і [[Тэўтонскі ордэн|крыжакоў]] гарматы былі ўсталяваныя менавіта на сапраўднай гістарычнай Туравай гары{{sfn|Kontrimas|2025|с=72}}.

На аснове аналізу гістарычных фатаграфій [[В. Захарчык|В.&amp;nbsp;Захарчыка]] (1866 год), а таксама сучаснага [[Геаграфічная інфармацыйная сістэма|ГІС-мадэлявання]] рэльефу і [[Балістыка|балістыкі]] сярэднявечнай артылерыі даследчыкі лакалізуюць сапраўдную легендарную Тураву гару ў раёне сучаснай [[вуліца Аланду (Вільня)|вуліцы Аланду]] каля [[Нагорны парк (Вільня)|Нагорнага парку]] (так званая [[Безыменная гара (Вільня)|Безыменная гара]], {{lang-lt|Bevardis kalnas}}), бо толькі адтуль магла эфектыўна і бяспечна весціся артылерыйская стральба па ўмацаваннях [[Крывы замак (Вільня)|Крывога замка]] на суседняй [[Сталовая гара (Вільня)|Сталовай гары]]{{sfn|Kontrimas|2025|с=114}}&lt;ref name=&quot;vilniauspilys&quot;&gt;{{cite web |url=https://vilniauspilys.lrv.lt/lt/naujienos/vilniaus-paveikslu-galerijoje-paskaita-apie-istoriniuose-saltiniuose-minima-tauro-kalno-lokalizacija-CQJ/ |title=Vilniaus paveikslų galerijoje paskaita apie istoriniuose šaltiniuose minimą Tauro kalno lokalizaciją |publisher=Vilniaus pilių valstybinio kultūrinio rezervato direkcija |date=2025-11-04 |lang=lt |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;.

== Гісторыя ==
=== Могілкі і грамадскія аб'екты (XIX — пачатак XX стагоддзя) ===
У 1798 годзе віленскі гарадскі радца, лютэранін [[Готфрыд Ган]] набыў участак на гары Боўфала для стварэння новага некропаля. [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|Евангелісцка-лютэранскія могілкі]] афіцыйна пачалі дзейнічаць тут у 1809 годзе. У 1810 годзе тэрыторыя была абнесена масіўнай цаглянай агароджай, а ў 1819 годзе былі пабудаваны класіцыстычныя вароты з выявай Вока Правіду на тымпане. На тэрыторыі некропаля існавалі багатыя гранітныя надмагіллі, скляпенні, сіметрычныя алеі, а таксама шпіталь, прытулак і пяць капліц. З 1830 года ў паўночнай частцы могілак пачалі хаваць і кальвіністаў (рэфарматаў)&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

У 1860 годзе ля падножжа гары прамысловец [[Вільгельм Шопен]] пабудаваў бровар, які пазней атрымаў назву «[[Tauras (бровар)|Tauras]]».

=== Міжваенны перыяд ===
У міжваенны час узгорак пачаў актыўна забудоўвацца і выкарыстоўвацца ў грамадскіх мэтах. 7 верасня 1924 года на гары быў адкрыты футбольны стадыён, дзе праводзілі свае матчы віленскія клубы, у тым ліку польскія каманды [[1-ы пяхотны полк легіёнаў (Польшча)|Першага пяхотнага палка легіёнаў]] і радыётэхнічнага завода «[[Elektrit]]»&lt;ref name=&quot;lrt&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.lrt.lt/mediateka/irasas/2000242069/pirmieji-futbolo-stadionai-vilniuje-futbolininkai-ant-tauro-kalno-pilsudskio-perdavimas-ir-is-lektuvo-ismestas-kamuolys |title=Pirmieji futbolo stadionai Vilniuje: futbolininkai ant Tauro kalno, Pilsudskio perdavimas ir iš lėktuvo išmestas kamuolys |publisher=LRT.lt |date=2022-11-14 |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1930—1936 гадах на Боўфалавай гары (тагачасны адрас — вул. Боўфалава гара, 4) быў узведзены вялікі Студэнцкі дом (інтэрнат) [[Універсітэт Стэфана Баторыя|Універсітэта Стэфана Баторыя]]. Першапачатковы праект распрацаваў інжынер [[Аляксандр Кадэльскі]], а пазней яго дапрацавалі [[Ірэна Гейльманава]] і [[Францішак Вайцяхоўскі]]. Гэты трохпавярховы будынак у стылі [[Мадэрнізм у архітэктуры|мадэрнізму]] вылучаўся шырокімі вокнамі і прамымі лініямі згодна з прынцыпамі [[Ле Карбюзье]], за што мясцовыя жыхары празвалі яго «віленскім хмарачосам»&lt;ref name=&quot;wolkanowski3&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 3) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-3 |publisher=Wilnoteka |date=2021-07-26 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

У другой палове 1930-х гадоў інтэрнат стаў цэнтрам актыўнасці праварадыкальнага польскага студэнцтва. Як згадваў пісьменнік [[Ежы Путрамант]], [[Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)|эндэцыя]] з кожным годам пашырала фронт авантур і {{цытата|недзе ў 1937 стварыла крытынскі «Альказар» у Акадэмічным доме на Боўфалавай гары і бадай што ў наступным давяла да лаўкавага гета&lt;ref name=&quot;putrament&quot;&gt;{{артыкул |аўтар=[[Ежы Путрамант|Путрамант Е.]] |загаловак=Паўвеку |выданне=Лідскі Летапісец |год=2014 |нумар=52—66 |спасылка=https://pawet.net/library/history/bel_history/_memoirs/042/%D0%9F%D1%83%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%95%D0%B6%D1%8B._%D0%9F%D0%B0%D1%9E%D0%B2%D0%B5%D0%BA%D1%83.html |пераклад=С. Суднік}}&lt;/ref&gt;.}} Сам пісьменнік у той час жыў зусім побач, на [[Партовая вуліца (Вільня)|вуліцы Партовай]] (сучасная Паменкальніс), і згадваў, што вокны яго кватэры выходзілі на «строму, поўны зеляніны адхон гары Боўфала»&lt;ref name=&quot;putrament&quot; /&gt;.

У 1937 годзе прыватная забудова гары папоўнілася мадэрнісцкім прыбытковым домам [[Давід Стругач|Давіда Стругача]] (архітэктар [[Майсей Холем]]). Гэты будынак шчыльна прылягаў да суседняй гістарычнай камяніцы 1912—1913 гадоў, наглядна дэманструючы пераход віленскай архітэктуры ад [[Гістарызм (архітэктура)|гістарызму]] да [[Функцыяналізм (архітэктура)|функцыяналізму]]&lt;ref name=&quot;wolkanowski6&quot;&gt;{{cite web |author=Wołkanowski W. |title=Budownictwo w Wilnie międzywojennym – przewodnik chronologiczny (cz. 6) |url=https://wilnoteka.lt/artykul/budownictwo-w-wilnie-miedzywojennym-przewodnik-chronologiczny-cz-6 |publisher=Wilnoteka |date=2021-08-16 |lang=pl |accessdate=2025-01-22}}&lt;/ref&gt;. 

=== Праект «Дом нацыі» і савецкі час ===
У пачатку XX стагоддзя сярод літоўскай інтэлігенцыі зарадзілася ідэя пабудаваць на гары Таўро «Дом нацыі» ({{lang-lt|Tautos namai}}) — галоўны культурны цэнтр Літвы. У 1907 годзе на ўстаноўчым сходзе Літоўскага навуковага таварыства гэтую прапанову агучылі [[Ёнас Басанавічус|Ё.&amp;nbsp;Басанавічус]] і [[Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс|М.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Чурлёніс]]. За кошт ахвяраванняў у 1911—1913 гадах быў набыты зямельны ўчастак, аднак пачатак [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] перапыніў планы{{sfn|Laurinkienė|2020|с=89}}&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. 

За савецкім часам, па рашэнні выканаўчага камітэта горада ад 30 сакавіка 1958 года, старажытныя [[Евангелічныя могілкі (Вільня)|евангелісцкія могілкі]] былі ліквідаваны&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Іх тэрыторыя была выраўнаваная, а многія гранітныя надмагіллі выкарысталі ў якасці будаўнічага матэрыялу для лесвіц, што вядуць на гару&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. Канчаткова тэрыторыя могілак была зраўнаваная з зямлёй у 1974 годзе, калі на месцы вялікай могілкавай капліцы пабудавалі [[Палац шлюбаў (Вільня)|Палац шлюбаў]] па праекце архітэктара [[Гедзімінас Баравікас|Гедзімінаса Баравікаса]]&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;walejko&quot;&gt;{{кніга |аўтар=Wałejko K. |загаловак=Praktyczny przewodnik po Wilnie |месца=Suwałki |выдавецтва=Przedsiębiorstwo Wydawnicze &quot;Krzysztof Wałejko&quot; |год=2003 |старонкі=108—109 |isbn=8391897826}}&lt;/ref&gt;. З усяго гістарычнага архітэктурнага комплексу могілак да нашых дзён захавалася толькі капліца-маўзалей Нішкоўскіх&lt;ref name=&quot;reformacija&quot;&gt;{{cite web |url=https://reformacija.lt/wordpress/ant-tauro-kalno-bus-iamzintos-senosios-kapines/ |title=Ant Tauro kalno bus įamžintos senosios kapinės |publisher=reformacija.lt |lang=lt |accessdate=2026-08-16}}&lt;/ref&gt;.

У 1963—1964 гадах на вяршыні ўзгорка ўзвялі [[Палац культуры прафсаюзаў (Вільня)|Палац культуры прафсаюзаў]] ({{lang-lt|Profsąjungų rūmai}})&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У часы незалежнасці Палац прафсаюзаў быў прыватызаваны і прыйшоў у заняпад&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;. У 2004 годзе ў будынку адбыўся моцны пажар, які знішчыў канцэртную залу і дах. У выніку рэшткі палаца былі знесены. У 2007 годзе на гары быў усталяваны памятны камень у гонар гістарычнай ідэі «Дома нацыі». Восенню 2024 года на гары пачалося маштабнае будаўніцтва [[Нацыянальная канцэртная зала|Нацыянальнай канцэртнай залы]], якая павінна ўвасобіць першапачатковую ідэю культурнага цэнтра. Праект рэалізуецца міжнароднай камандай архітэктараў (іспанская студыя «Archivo Architects», літоўская «Cloud Architects» і японская акустычная кампанія «Nagata Acoustics») з планам завяршэння ў 2028 годзе&lt;ref name=&quot;karaliai&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;govilnius&quot;/&gt;.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{артыкул |аўтар=[[Эдуард Міхайлавіч Зайкоўскі|Зайкоўскі Э.]] |загаловак=Сакралізацыя тура раннесярэднявечнымі славянамі і балтамі |выданне=Матеріали і дослідження з археології Прикарпаття і Волині |год=2021 |выпуск=25 |старонкі=106—138 |ref=Зайкоўскі}}
* {{артыкул |аўтар=[[Лешак Беднарчук|Bednarczuk L.]] |загаловак=Nazwy Wilna i jego mieszkańców w dokumentach Wielkiego Księstwa Litewskiego (WKL) |выданне=Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica V |год=2010 |нумар=80 |старонкі=1—18 |ref=Bednarczuk}}
* {{артыкул |аўтар=Kontrimas D. |загаловак=Legendos topografija: kur didysis kunigaikštis Gediminas sumedžiojo taurą? |выданне=Archaeologia Lituana |год=2025 |том=26 |старонкі=68—115 |ref=Kontrimas}}
* {{артыкул|аўтар=Laurinkienė N.|загаловак=Tauro kalno vardai kaip jo likimo žymenys|выданне=Būdas|год=2020|нумар=6 (195)|старонкі=89—91|спасылка=https://tautosmenta.lt/wp-content/uploads/2013/12/Laurinkiene_Nijole/Laurinkiene_Budas_2020_6_R.pdf|ref=Laurinkienė}}

{{Бібліяінфармацыя}}

[[Катэгорыя:Узгоркі Вільні]]
[[Катэгорыя:Геаграфія Вільні]]
[[Катэгорыя:Гісторыя Вільні]]</text>
      <sha1>9sm8ckc9zks2zm5qlbark8fwl65rvn9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Джу Жундзі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812729</id>
    <revision>
      <id>5181834</id>
      <parentid>5181774</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:06:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <origin>5181834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5320" sha1="lofcr2p4ako1izmmrckpw07ypi8rx35" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч|image=Zhu Rongji in 2000.jpg}}

'''Джу Жундзі''' (часам ''Чжу Жунцзы''; {{Lang-zh|朱镕基}}; [[Міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]] : [ʈʂú ɻʊ ̌ ŋ.tɕi ́]; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі палітык і [[Электратэхніка|інжынер-электрык]], пяты прэм'ер-міністр Кітая з 1998 па 2003 год. Ён таксама быў членам ''Пастаяннага камітэта Палітбюро'' [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]] (КПК) з 1992 па 2002 год разам з [[Генеральны сакратар ЦК КПК|генеральным сакратаром КПК]] [[Цзян Цзэмінь|Цзян Цзэмінем]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе Чанша правінцыі Хунань. Стаў членам КПК у 1949 годзе, у тым жа годзе, калі была створана Кітайская Народная Рэспубліка. Ён працаваў у Дзяржаўнай планавай камісіі з 1952 па 1958 год і крытыкаваў эканамічную палітыку лідара КПК [[Маа Цзэдун|Мао Цзэдуна]] падчас кампаніі «Сто кветак» у 1957 годзе, што прывяло да таго, што ў наступнай антыправай кампаніі яго назвалі «правым», што прывяло да паніжэння Джу ў пасадзе і выключэння з КПК. Пасля гэтага яго накіравалі працаваць у аддаленую кадравую школу. Ён быў памілаваны, хоць і не палітычна рэабілітаваны, у 1962 годзе пасля голаду, выкліканага [[Вялікі скачок|Вялікім скачком]], і зноў быў прызначаны ў Дзяржаўную камісію па планаванні. Падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі]] яго зноў знішчылі, і ён быў адпраўлены на перавыхаванне ў ''кадравую школу Сёмага мая''. Пасля смерці Мао ў 1976 годзе і наступнага ўздыму [[Дэн Сяапін|Дэн Сяапіна]] Джу быў палітычна рэабілітаваны і атрымаў дазвол вярнуцца ў КПК. З 1976 па 1979 год ён працаваў у Міністэрстве нафты, а ў 1979 годзе далучыўся да Дзяржаўнай эканамічнай камісіі, пераемніцы Дзяржаўнай планавай камісіі; з 1983 па 1987 год ён займаў пасаду намесніка міністра камісіі. У 1988 годзе ён стаў мэрам Шанхая, дзе правёў эканамічныя рэформы. Ён працаваў з сакратаром КПК Шанхая Цзян Цзэмінем, якога ён змяніў на пасадзе сакратара КПК Шанхая ў 1989 годзе, калі Цзян быў павышаны да генеральнага сакратара КПК.

Джу стаў першым віцэ-прэм'ерам у 1993 годзе, працуючы пры прэм'ер-міністры [[Лі Пэн|Лі Пэне]], дзе ён працягваў эканамічныя рэформы. У 1998 годзе ён быў далей павышаны да прэм'ер-міністра. На пасадзе першага віцэ-прэм'ера і прэм'ер-міністра Джу лічыўся вядучай фігурай у эканамічнай палітыцы Кітая і ключавым чалавекам, які прымаў рашэнні ў галіне рэформаў і адкрытасці. Джу меў рэпутацыю жорсткага, але прагматычнага адміністратара. Падчас яго знаходжання на пасадзе кітайская эканоміка паказала двухзначны рост. Джу таксама быў значна больш папулярным сярод кітайскай грамадскасці, чым яго папярэднік Лі Пэн. Аднак праціўнікі Джу сцвярджаюць, што яго жорсткая і прагматычная пазіцыя ў палітыцы была нерэалістычнай і непатрэбнай, і многія з яго абяцанняў засталіся нявыкананымі. Джу выйшаў на пенсію ў 2003 годзе і пасля гэтага больш не быў публічнай асобай.

Памёр у Пекіне ў 2026 годзе ва ўзросце 97 гадоў.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Цынхуа]]</text>
      <sha1>lofcr2p4ako1izmmrckpw07ypi8rx35</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181835</id>
      <parentid>5181834</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T12:06:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5324" sha1="0jhp3kn46yydaja2guucit8tg4q15zc" xml:space="preserve">{{Дзяржаўны дзеяч|image=Zhu Rongji in 2000.jpg}}

'''Джу Жундзі''' (часам ''Чжу Жунцзы''; {{Lang-zh|朱镕基}}; [[Міжнародны фанетычны алфавіт|IPA]] : [ʈʂú ɻʊ ̌ ŋ.tɕi ́]; {{ВД-Прэамбула}}) — кітайскі палітык і [[Электратэхніка|інжынер-электрык]], пяты прэм'ер-міністр Кітая з 1998 па 2003 год. Ён таксама быў членам ''Пастаяннага камітэта Палітбюро'' [[Камуністычная партыя Кітая|Камуністычнай партыі Кітая]] (КПК) з 1992 па 2002 год разам з [[Генеральны сакратар ЦК КПК|генеральным сакратаром КПК]] [[Цзян Цзэмінь|Цзян Цзэмінем]].

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў горадзе Чанша правінцыі Хунань. Стаў членам КПК у 1949 годзе, у тым жа годзе, калі была створана [[Кітайская Народная Рэспубліка]]. Ён працаваў у Дзяржаўнай планавай камісіі з 1952 па 1958 год і крытыкаваў эканамічную палітыку лідара КПК [[Маа Цзэдун|Мао Цзэдуна]] падчас кампаніі «Сто кветак» у 1957 годзе, што прывяло да таго, што ў наступнай антыправай кампаніі яго назвалі «правым», што прывяло да паніжэння Джу ў пасадзе і выключэння з КПК. Пасля гэтага яго накіравалі працаваць у аддаленую кадравую школу. Ён быў памілаваны, хоць і не палітычна рэабілітаваны, у 1962 годзе пасля голаду, выкліканага [[Вялікі скачок|Вялікім скачком]], і зноў быў прызначаны ў Дзяржаўную камісію па планаванні. Падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі]] яго зноў знішчылі, і ён быў адпраўлены на перавыхаванне ў ''кадравую школу Сёмага мая''. Пасля смерці Мао ў 1976 годзе і наступнага ўздыму [[Дэн Сяапін|Дэн Сяапіна]] Джу быў палітычна рэабілітаваны і атрымаў дазвол вярнуцца ў КПК. З 1976 па 1979 год ён працаваў у Міністэрстве нафты, а ў 1979 годзе далучыўся да Дзяржаўнай эканамічнай камісіі, пераемніцы Дзяржаўнай планавай камісіі; з 1983 па 1987 год ён займаў пасаду намесніка міністра камісіі. У 1988 годзе ён стаў мэрам Шанхая, дзе правёў эканамічныя рэформы. Ён працаваў з сакратаром КПК Шанхая Цзян Цзэмінем, якога ён змяніў на пасадзе сакратара КПК Шанхая ў 1989 годзе, калі Цзян быў павышаны да генеральнага сакратара КПК.

Джу стаў першым віцэ-прэм'ерам у 1993 годзе, працуючы пры прэм'ер-міністры [[Лі Пэн|Лі Пэне]], дзе ён працягваў эканамічныя рэформы. У 1998 годзе ён быў далей павышаны да прэм'ер-міністра. На пасадзе першага віцэ-прэм'ера і прэм'ер-міністра Джу лічыўся вядучай фігурай у эканамічнай палітыцы Кітая і ключавым чалавекам, які прымаў рашэнні ў галіне рэформаў і адкрытасці. Джу меў рэпутацыю жорсткага, але прагматычнага адміністратара. Падчас яго знаходжання на пасадзе кітайская эканоміка паказала двухзначны рост. Джу таксама быў значна больш папулярным сярод кітайскай грамадскасці, чым яго папярэднік Лі Пэн. Аднак праціўнікі Джу сцвярджаюць, што яго жорсткая і прагматычная пазіцыя ў палітыцы была нерэалістычнай і непатрэбнай, і многія з яго абяцанняў засталіся нявыкананымі. Джу выйшаў на пенсію ў 2003 годзе і пасля гэтага больш не быў публічнай асобай.

Памёр у Пекіне ў 2026 годзе ва ўзросце 97 гадоў.

== Зноскі ==
{{крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{Навігацыя}}

{{Вонкавыя спасылкі}}
[[Катэгорыя:Выпускнікі ўніверсітэта Цынхуа]]</text>
      <sha1>0jhp3kn46yydaja2guucit8tg4q15zc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Нацыянальна-дэмакратычная партыя (Польшча)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812736</id>
    <redirect title="Польская нацыянал-дэмакратыя" />
    <revision>
      <id>5181838</id>
      <timestamp>2026-08-16T12:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Польская нацыянал-дэмакратыя]]</comment>
      <origin>5181838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="50l6sl7tpl20di7hbiael0bc0adotq9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Польская нацыянал-дэмакратыя]]</text>
      <sha1>50l6sl7tpl20di7hbiael0bc0adotq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Чабурашка</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812737</id>
    <revision>
      <id>5181846</id>
      <timestamp>2026-08-16T12:23:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Катэгорыі персанажаў]] [[Катэгорыя:Эдуард Успенскі]]»</comment>
      <origin>5181846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="e4jvqpblkwji3otv0ytxzt3eokznb3b" xml:space="preserve">{{Асноўны артыкул|}}{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Катэгорыі персанажаў]]
[[Катэгорыя:Эдуард Успенскі]]</text>
      <sha1>e4jvqpblkwji3otv0ytxzt3eokznb3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалоюс Канстанцінас Чурлёніс</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812738</id>
    <redirect title="Мікалоюс Чурлёніс" />
    <revision>
      <id>5181862</id>
      <timestamp>2026-08-16T12:58:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Чаховіч Уладзіслаў</username>
        <id>4656</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мікалоюс Чурлёніс]]</comment>
      <origin>5181862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="j7dbmi8pu76xceio9fk3phsfvpakzq7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мікалоюс Чурлёніс]]</text>
      <sha1>j7dbmi8pu76xceio9fk3phsfvpakzq7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Саветы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812739</id>
    <revision>
      <id>5181884</id>
      <timestamp>2026-08-16T14:58:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ігар Бортнік</username>
        <id>154852</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/154138636|Советы]]»</comment>
      <origin>5181884</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83226" sha1="471rhvogruf7i4qfx1glvuigfpj20z0" xml:space="preserve">
[[Файл:1917petrogradsoviet_assembly.jpg|міні|380x380пкс|Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў у 1917 г.]]
'''Саве́ты''' - калегіяльныя прадстаўнічыя органы ўлады, якія абіраліся  на пэўны тэрмін у Расійскай імперыі падчас рэвалюцыі 1905-1907 гг., у [[Расійская рэспубліка|Расійскай рэспубліцы]].{{Пачатак цытаты}}
65. Не избирают и не могут быть избранными…:

а) лица, прибегающие к наемному труду с целью извлечения прибыли;

б) лица, живущие на нетрудовой доход, как-то проценты с капитала, доходы с предприятий, поступления с имущества и т. п.;

в) частные торговцы, торговые и коммерческие посредники;

г) монахи и духовные служители церквей и религиозных культов;

д) служащие и агенты бывшей полиции, особого корпуса жандармов и охранных отделений, а также члены царствовавшего в России дома;

е) лица, признанные в установленном порядке душевнобольными или умалишёнными, а равно лица, состоящие под опекой:

ж) лица, осуждённые за корыстные и порочащие преступления на срок, установленный законом или судебным приговором.

{{Канец цытаты}}


8 сакавіка 1905 г. в горадзе [[Алапаеўск|Алапаеўску]] быў створаны першы ў Расійскай імперыі Савет рабочых дэпутатаў. Ён дзейнічаў у межах прадпрыемства. Больш вядомы Савет упаўнаважаных, арганізаваны 15 мая 1905 г. рабочымі тэкстыльных прадпрыемстваў Іванава-Вазнясенска, які дзейнічаў у межах цэлага горада. Ён узнік падчас стачкі, якая працягвалася на прадпрыемствах горада з 12 мая па 23 ліпеня 1905 г. з удзелам каля 70 тыс. чалавек. У Іванава-Вазнясенскі савет быў абраны 151 чалавек паводле нормы: адзін дэлегат на 500 рабочых ад прадпрыемтваў з кольксцю работнікаў больш за тысячу чалавек. Выбары праходзілі шляхам адкрытага галасавання. Савет кіраваў  стачкай, вёў перамовы з уладамі і адміністрацыяй прадпрыемстваў, займаўся харчовым забеспячэннем забастоўшчыкаў, арганізаваў рабочую міліцыю для аховы парадку ў горадзе і абароны фабрык ад штрэйкбрэхераў. Савет спыніў сваю дзейнасць 19 ліпеня 1905 г. у сувязі з рашэннем аб спыненні стачкі, паколькі адміністрацыі прадпрыемстваў пайшлі на частковыя саступкі рабочым. 


Восенню 1905 г. Саветы рабочых, чыгуначных, казачых, матроскіх, батрацкіх і сялянскіх дэпутатаў былі арганізаваны ў 62 населеных пунктах Расійскай імперыі. Дэпутаты выбіраліся паводле вытворчага прынцыпу - ад калектываў рабочых прадпрыемстваў, на сельскіх сходах і г.д. Саветы кіравалі агульнагарадскімі стачкамі, займаліся арганізацыяй узаемадапамогі і часта, ва ўмовах часовага замяшальніцтва царскіх уладаў, бралі на сябе некаторыя функцыі мясцовай улады, абапіраючыся на арганізаваныя імі баявыя рабочыя дружыны. 

Найбуйнейшым сярод іх быў Пецярбургскі Савет рабочых дэпутатаў. Ён быў арганізаваны 13 кастрычніка 1905 г. К сярэдзіне 1905 г. у яго склад уваходзілі 562 дэпутаты. Яны прадстаўлялі 181 прадпрыемства і 16 прафсаюзаў горада. Была ўстаноўлена норма прадстаўніцтва - адзін дэпутат ад 500 рабочых, якая, аднак, выконвалася дастаткова адвольна - у Савеце былі прадстаўнікі і ад дробных майстэрняў з колькасцю 30-40 працаўнікоў. Без выбараў у Савет і яго выканаўчы камітэт былі кааптаваны 44 прадстаўнікі цэнтральных і мясцовых арганізацый Расійскай сацыял-дэмакратычнай партыі, Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Бунда і Польскай сацыялістычнай партыі.
[[Файл:MosSovet.jpg|міні|320x320пкс|Маніфест Маскоўскага Савета рабочых дэпутатаў «Ко всем рабочим, солдатам и гражданам» (газета «Известия»)]]
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
Падчас паўстання ў снежні 1905 г. у Маскве і некаторых іншых гарадах Саветы ажыццяўлялі кіраўніцтва імі, выконваючы ролю рэвалюцыйных органаў улады. Пасля падаўлення снежаньскіх паўстанняў яны былі ліквідаваны царскім урадам, а іх дэпутаты падвяргаліся рэпрэсіям.

На тэрыторыі Беларусі Саветы рабочых дэпутатаў падчас рэвалюцыі 1905-1907 гг. не былі сфарміраваны. Функцыі кіраўніцтва агульнагарадскімі стачкамі выконвалі кааліцыйныя саветы, камітэты, камісіі, у якія на аснове падажненняў уваходзілі прадстаўнікі мясцовых арганізацый рэвалюцыйных партый: Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі, Бунда, Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Польскай сацыялістычнай партыі і інш.&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 321.&lt;/ref&gt;

Падчас Лютаўскай рэвалюцыі ў Петраградзе сфарміраваліся асобныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, якія 1 сакавіка аб'ядналіся ў Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, які ажыццяўляў фактычную ўладу ў сталіцы поруч з Часовым урадам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://encspb.ru/object/2804022787|title=Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов|author=Кулегин А. М.|website=Историко-культурный интернет-портал
«Энциклопедия Санкт-Петербурга»|publisher=Фонд имени Д. С. Лихачева|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025064115/http://encspb.ru/object/2804022787|archive-date=2016-10-25|access-date=2011-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Неўзабаве Саветы сталі імкліва ўтварацца на ўсёй тэрыторыі дзяржавы. Як правіла, ствараліся адзіныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Узнікалі Саветы сялянскіх дэпутатаў (губернскія, павятовыя, валасныя). На фронце функцыі Саветаў выконвалі салдацкія камітэты (палкавыя, дывізійныя, карпусныя, армейскія, франтавыя і г.д.). На Усерасійскай нарадзе Саветаў у сакавіку-красавіку 1917 г. была вызначана тэрытарыяльная сістэма Саветаў: абласныя, губернскія, павятовыя, раённыя аб'яднанні (з'езды). У сакавіку 1917 г. у гарадах і губернях дзейнічалі каля 600 Саветаў. Да мая 1917 г. было сфарміравана да 50 тыс. салдацкіх і матроскіх камітэтаў розных узроўняў, у якіх уваходзіла да 300 тыс. чалавек. Значнай палітычнай сілай становіцца Цэнтральны камітэт Балтыйскага флота (Цэнтрабалт).

На працягу сакавіка 1917 г. Выканаўчы камітэт Петрасавета ўтварыў шэраг камісій, паралельных адпаведным міністэрствам Часовага ўрада, і фактычна ператварыўся ў ценявы ўрад. Былі ўтвораны камісіі па чыгунках, пошце і тэлеграфе, харчаванні, фінансах, прызначаны камісары ​​ў штаб Вярхоўнага Галоўнакамандуючага і штабы Камандуючых франтамі і флатамі. Таксама Выканаўчы камітэт па сваім меркаванні займаўся заканадаўчай дзейнасцю, у прыватнасці, выпусціўшы дэкрэт аб васьмігадзінным працоўным дні.

У сакавіку 1917 г. у Петраградзе склаўся рэжым двоеўладдзя: з аднаго боку, улада Дзяржаўнай Думы і Часовага ўрада, з другога — улада Петрасавета. У войску і на флоце Часовы ўрад абапіраўся на традыцыйнае камандаванне, Петрасавет - на салдацкія і матроскія камітэты. Улада Дзяржаўнай Думы на месцах абапіралася на земствы і гарадскія думы, Петрасавета - на Саветы на месцах. Кіраўніцтва Петрасавета, у якім пераважалі сацыял-дэмакраты-меншавікі і сацыялісты-рэвалюцыянеры, не ставіла сваёй задачай ставараць у форме Саветаў альтэрнатыўную структуру ўлады. Супрацьвагай Часоваму ўраду Саветы сталі стыхійна. Асноўным механізмам рэжыму двоеўладдзя стала Кантактная камісія выканкама Петрасавета, утвораная 8 сакавіка 1917 г., якая фактычна ажыццяўляла кантроль Саветаў над Часовым урадам «у мэтах інфармавання Савета аб намерах і дзеяннях Часовага ўрада, інфармавання апошняга аб патрабаваннях рэвалюцыйнага бесперапыннага кантролю над іх ажыццяўленнем». Пасля вяртання ў Расію ў красавіку 1917 г. лідэра бальшавікоў Уладзіміра Леніна, ім быў высунуты лозунг перадачы Саветам усёй паўнаты ўлады. Аднак і меншавікі і эсэры, якія на той час пераважалі ў Саветах, не падтрымлівалі яго. Яны лічылі Саветы інстытутамі грамадзянскай супольнасці, якія павінны ажыццяўляць ціск на ўрад &quot;знізу&quot;, але не замяняць сабой урад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|title=Глава 2. Государство и право после Февральской революции 1917 г.|author=[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза, С. Г.]]|website=История советского государства и права|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111032518/http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|archive-date=2012-01-11|access-date=2011-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.


[[Файл:ConferenciaCampesinaMariaSpiridonova19171125-19171208.jpg|справа|міні|Дэлегаты Петрасавета ў лістападзе 1917 г. У цэнтры — Марыя Спірыдонава]]


Параўноўваючы ступень прадстаўнічасці Часовага ўрада і Саветаў, гісторык А.Е. Рабіновіч пісаў, што апошнія былі больш прадстаўнічыя. У падтрымку гэтай высновы гісторык прыводзіў наступныя аргументы: дэпутаты IV Думы абіраліся па нормах, якія выключалі ўдзел большасці насельніцтва ў выбарах; Саветы ўяўлялі сабой &quot;нізавыя дэмакратычныя арганізацыі&quot;, якія ўзніклі ў гарадах і сельскай мясцовасці па ўсёй краіне.

У канцы жніўня 1917 г. Саветы адыгралі важную ролю ў падаўленні карнілаўскага мяцяжу. На іх базе адбывалася фарміраванне ўзюроеных атрадаў &quot;чырвонай гвардыі&quot;. У гэты час у Саветах узмацняецца ўплыў леварадыкальных сіл, у першую чаргу бальшавікоў. На перавыбарах у верасні 1917 г. апошнія атрымалі большасць у 80 Саветах буйных індустрыяльных гарадоў, у тым ліку каля 90% у Петраградскім Савеце, каля 60% - у Маскоўскім Савеце. Саветы, у якіх пераважалі бальшавікі, пры падтрымцы левых эсэраў, анархістаў і некаторых левых меншавікоў і іншых груп, узялі курс на пераход усёй улады ў рукі Саветаў (&quot;Уся ўлада Саветам!&quot;).

На кастрычнік 1917 г. у Расійскай Рэспубліцыы дзейнічалі 1429 Саветаў, сярод іх 706 Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 235 Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, 33 Саветы салдацкіх дэпутатаў, 455 Савтеаў сялянскіх дэпутатаў.

=== Утварэнне Саветаў на тэрыторыі Беларусі ===
У першы тыдзень сакавіка 1917 г., адразу пасля Лютаўскай рэвалюцыі, быў утвораны Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. У гэты перыяд прайшлі выбары ад прадпрыемстваў горада і часцей гарадскога гарнізона. Арганізацыя выбараў была праведзена намаганнямі арыентаваных на левыя партыі мясцовых дзеячоў Усерасійскага земскага саюза і Усерасійскага саюза гарадоў. Выканаўчы камітэт Мінскага Савета ўзначаліў сацыял-дэмакрат &quot;міжраёнец&quot; [[Барыс Паўлавіч Позерн|Барыс Позерн]].

8 сакавіка 1917 г. адбыўся устаноўчы сход Віцебскага Савета рабочых дэпутатаў; да сярэдзіны сакавіка завяршыліся выбары ў склад Савета салдацкіх дэпутатаў. Меркавалася аб'яднанне абодвух Саветаў, аднак, аб'яднаны прэзідыўм не быў створаны.

У Магілёве 6 сакавіка быў арганізаваны часовы Камітэт салдацкіх дэпутатаў. Аб утварэнні аб'яднанага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў было абвешчана 22 сакавіка.

Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў узніклі таксама ў Гомелі, Бабруйску, Барысаве, Оршы, Полацку, Слуцку, Рэчыцы, Рагачове і іншых гарадах і мястэчках Беларусі. Усяго на працягу сакавіка - чэрвеня 1917 г. Саветы рабочых дэпутатаў або рабочыя сакцыі пра рознага кшталту Саветах узніклі ў 57, Саветы салдацкіх дэпутатаў або салдацкія секцыі пры Саветах - у 59 населеных пунктах Беларусі. 

Неўзабаве пазначылася тэндэнцыя да каардынацыі дзейнасці Саветаў. 22-25 мая 1917 г. дэлегаты ад 13 Саветаў Мінскай, Магілёўскай і неакупаванай часткі Віленскай губерні правялі з'езд у Мінску, дзе распрацавалі план арганізацыі абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці. Функцыі апошняга былі ўскладзены на выканкам Мінскага Савета. У чэрвені 1917 г. дэлегаты ад Мінскага, Віцебскага, Гомельскага, Бабруйскага Аршанскага Саветаў і ад Саветаў армій Заходняга фронту прынялі ўдзел у І Усерасійскім з'ездзе Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. 

Арганізацыя Саветаў сялянскіх дэпутатаў адбывалася ў ходзе ппадрыхтоўкі і правядзення сялянскіх з'ездаў, якія ва ўсіх губернях і большасці паветаў Беларусі прайшлі ў красавіку - ліпені 1917 г. З'езды ўтваралі пастаянна дзеючыя органы - выканаўчыя камітэты сялянскіх дэпутатаў губерні або павета. За гэты перыяд узніклі чатыры губернскія, 26 павятовых і больш за 10 валасных Саветаў сялянскіх дэпутатаў. 

Усяго з сакавіка да ліпеня 1917 г. на тэрыторыі Беларусі ўзніклі каля 150 Саветаў розных тыпаў. Як і Петраградскі Савет, яны лаяльна ставіліся да Часовага ўрада і створаных ім на месцах органаў улады, пасылалі сваіх прадстаўнікоў у камітэты грамадскай бяспекі. Перавагу ў Саветах мелі сацыял-дэмакраты (меншавікі), бундаўцы і эсэры&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 466-467.&lt;/ref&gt;. 

У выніку перавыбараў на пачатку кастрычніка бальшавікі атрымалі большасць у Мінскім Савеце рабочых і салдацкіх дэпутатаў (54,6%). Моцны ўплыў яны мелі таксама ў Саветах Нясвіжскага гарнізона, Слуцка, Рэчыцы&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 486.&lt;/ref&gt;. Але ў большасці Саветаў на тэрыторыі Беларусі дамінавалі памяркоўна-левыя сілы.


По мнению российского историка [[Павлюченков, Сергей Алексеевич|С. ]][[Павлюченков, Сергей Алексеевич|А. Павлюченкова]], превращение Советов в идеологическую декорацию централизованной власти фактически началось весной 1918 года в ходе проведения большевиками непопулярных мер [[Ваенны камунізм|военного коммунизма]]&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{Cite web|url=http://za-kaddafi.org/node/39158#p2|title=Павлюченков С. А. Крестьянский Брест, или предыстория большевистского НЭПа.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075152/http://za-kaddafi.org/node/39158#p2|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-08-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

== У перыяд пасля Лютаўскай рэвалюцыі ==
[[Файл:Dekrety.jpg|злева|міні|Першыя дэкрэты, прынятыя ІІ Учерасійскім з'ездам Саветаў]] 

Пасля ўзброенага паўстання ў Петраградзе 24-25 кастрычніка, 25-27 кастрычніка 1917 г. адбыўся ІІ Усерасійскі з'езд Саветаў. 

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

== По Конституции РСФСР 1918 года ==
[[Файл:SovetKonst1918.gif|міні|(Схема) Советы — политическая основа РСФСР (По Конституции РСФСР 1918)]]
10 июля 1918 года V Всероссийский съезд Советов принял первую Конституцию РСФСР, определившую конструкцию Советской власти. Большевистская конституция унифицировала систему Советов, которая до этого была организована хаотично в силу стихийности своего формирования.

На высшем уровне Советы представлял Всероссийский съезд Советов '''рабочих, крестьянских, красноармейских и казачьих депутатов''' — высший орган власти в РСФСР. Таким образом, Съезды Советов рабочих и солдатских депутатов окончательно объединялись со Съездами Советов крестьянских депутатов, в 1917 году проходившими раздельно.

При этом сами выборы в высший орган власти оставались, как и в [[Расійская імперыя|Российской империи]], непрямыми и неравными ([[Дыскрымінацыя|дискриминационными]])&lt;ref name=&quot;karamurza&quot;&gt;{{Кніга|год=1998|том=|volume=Глава 3. Создание Советского государства и права в первый период после Великой Октябрьской Социалистической революции (От Октября до окончания Гражданской войны)|isbn=|archive-url=https://web.archive.org/web/20070320224406/http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo.html|archive-date=2007-03-20}}&lt;/ref&gt;: корпус его депутатов составлялся из представителей городских советов ''«по расчёту 1 депутат на 25.000 избирателей, и представителей губернских Съездов Советов, по расчёту 1 депутат на 125.000 жителей»''{{Rp|Ст.25}}. Таким образом городской пролетариат получал преимущество перед сельским населением, имеющим право голоса. Сделано это было специально в интересах правящей партии большевиков, так как деревенские избиратели имели меньше склонности к большевизму, чем городские избиратели&lt;ref name=&quot;oberuchev&quot;&gt;{{Кніга|год=1919|том=|isbn=}}
&lt;/ref&gt;. С другой стороны, подобное неравное представительство возникло ещё в феврале — марте 1917 года.

Всероссийский Съезд созывался [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|Всероссийским Центральным Исполнительным Комитетом Советов]] (ВЦИК) не реже двух раз в год. Всероссийский Съезд Советов избирал свой постоянный орган — [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|ВЦИК]] Советов в числе не свыше 200 человек, несущий перед ним ответственность и являвшийся высшим законодательным, распорядительным и контролирующим органом в период между Съездами. [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|ВЦИК]] Советов образовывал подотчетное правительство — [[Савет народных камісараў РСФСР|Совет Народных Комиссаров РСФСР]].

Разделения властей на законодательную и исполнительную Конституцией не предусматривалось: ст. 41 обязывала Совнарком представлять на «рассмотрение и утверждение» ВЦИК решения, «имеющие крупное общеполитическое значение», с правом «непосредственно» осуществлять мероприятия, требующие «неотложного выполнения». С другой стороны, ст. 33 уполномочивала ВЦИК рассматривать «проекты декретов и иных предложений» СНК и отдельных ведомств, и выпускать собственные декреты.Советы рабочих и солдатских депутатов исполняли функции власти в городе, а Советы крестьянских депутатов — на селе. Высшим органом власти в стране в период между Съездами Советов был [[Всероссийский центральный исполнительный комитет]] Советов (ВЦИК). Временным рабочим и крестьянским Правительством являлся [[Совет народных комиссаров РСФСР|Совет народных комиссаров]] (СНК), избранный II Всероссийским съездом Советов. Все три государственных органа имели законодательные полномочия. 24 ноября 1917 года СНК принял Декрет о праве отзыва, вводивший право избирателей отзывать своих депутатов.
{{Вікікрыніцы-тэкст|ru|Что такое Советская власть? (Ленин)|и фонограмма выступления В. И. Ленина «Что такое Советская власть?»}}

ЦИК СССР образовывал исполнительный и распорядительный орган — [[Савет Народных Камісараў СССР|Совет Народных Комиссаров СССР]] во главе с Председателем СНК СССР.

Конституция сохранила сложившуюся в 1917 году многоступенчатость выборов. Так, ст. 25 определяла, что Всероссийский Съезд избирается не напрямую, а городскими Советами и губернскими Съездами Советов. В свою очередь, согласно ст. 53 губернские Съезды Советов составлялись из представителей городских Советов и волостных Съездов Советов, а волостные Съезды — из представителей отдельных сельсоветов. Нормы представительства, численность Советов и сроки полномочий депутатов впервые с февраля 1917 года были унифицированы (см. ст. 53, 54, 57 и т. д.)

Правом избирать и быть избранным пользовались независимо от вероисповедания, национальности, оседлости и т. п. все граждане РСФСР обоего пола, достигшие 18 лет (или даже младше — если решение о '''понижении''' возрастной нормы примет местный Совет) и добывающие средства к жизни «производительным и общественно полезным трудом, а также лица, занятые домашним хозяйством, обеспечивающим для первых возможность производительного труда»: рабочие, земледельцы, служащие (вышеперечисленные категории — только при условии, что они не пользуются наёмным трудом с целью извлечения прибыли), солдаты и матросы «Советской армии» и все вышеперечисленные категории граждан, если они в какой-то мере лишились своей трудоспособности. Правом избирать и быть избранными наделялись также и иностранцы, проживающие на территории Российской Советской республики и удовлетворяющие вышеперечисленным требованиям — норма невиданная ещё в практике избирательного права&lt;ref name=&quot;oberuchev&quot;&gt;{{Кніга|год=1919|том=|isbn=}}
&lt;/ref&gt;.

{{Пачатак цытаты}}
65. Не избирают и не могут быть избранными…:

а) лица, прибегающие к наемному труду с целью извлечения прибыли;

б) лица, живущие на нетрудовой доход, как-то проценты с капитала, доходы с предприятий, поступления с имущества и т. п.;

в) частные торговцы, торговые и коммерческие посредники;

г) монахи и духовные служители церквей и религиозных культов;

д) служащие и агенты бывшей полиции, особого корпуса жандармов и охранных отделений, а также члены царствовавшего в России дома;

е) лица, признанные в установленном порядке душевнобольными или умалишёнными, а равно лица, состоящие под опекой:

ж) лица, осуждённые за корыстные и порочащие преступления на срок, установленный законом или судебным приговором.

{{Канец цытаты}}

== У перыяд Цывільнай вайны ==
В период [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Гражданской войны]] продолжали созываться Всероссийские съезды Советов, осуществлялась дальнейшая организация и развитие системы местных Советов на подконтрольных большевикам территориях. В декабре 1919 года был установлен сессионный порядок работы [[Усерасійскі цэнтральны выканаўчы камітэт|ВЦИК]] Советов, сессии созывались каждые два месяца. В декабре 1920 года Президиум ВЦИК, проводивший заседания ВЦИК, наблюдавший за выполнением его постановлений, назначавший наркомов и пр., был наделён законодательными полномочиями.

Органом управления, сосредоточившим всю власть в области обороны, в ноябре 1918 года стал Совет Рабочей и Крестьянской обороны (СРКО), преобразованный в апреле 1920 в Совет Труда и Обороны (СТО) на правах комиссии при [[Савет народных камісараў РСФСР|СНК]]. Возникли чрезвычайные органы власти — Революционные комитеты (Ревкомы) для организации обороны, поддержания порядка, проведения мобилизации и прочее. 2 сентября 1918 для осуществления руководства вооружёнными силами страны постановлением ВЦИК был образован Революционный военный совет Республики (Реввоенсовет).

В конце мая и в конце июня 1918 большевики потерпели поражение на выборах в [[Іжэўск|Ижевский]] совет, после чего разогнали его, и власть в городе перешла сначала к новому исполкому, в котором большинство было у большевиков и их союзников эсеров-максималистов, а затем к Ижевскому военно-революционному штабу, возглавлявшемуся большевиком. Разгон Совета и последовавшие за ним аресты лидеров оппозиционных партий усилили недовольство ижевцев и привели к успеху Ижевско-Воткинское восстание. После победы восстания политическая власть Советов была отменена, но признавалось, что ''«Советы могут существовать лишь как добровольные классовые организации пролетариата и трудового крестьянства»''. Восстанавливалась власть органов городского и земского самоуправления на основе всеобщего, прямого, равного и тайного избирательного права.

Во время Кронштадтского восстания восставшие выдвинули лозунги: «Советы — без коммунистов!», «Власть Советам, а не партиям!» и потребовали перевыборов Советов и изгнания из них большевиков. Подавив восстание, большевики ради сохранения власти в своих руках начали проведение [[Новая эканамічная палітыка|Новой экономической политики]], нацеленной на удовлетворение требований основной массы населения — крестьянства&lt;ref&gt;{{Cite web|url=www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1921kronst.php|title=Кронштадтский мятеж|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221115213/http://hrono.ru/sobyt/1900sob/1921kronst.php|archive-date=2016-12-21|access-date=2016-12-05|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== По Конституции СССР 1924 года ==
[[Файл:Sovet1923.gif|міні|(Схема) Высшие органы государственной власти СССР 1923—1936]]
30 декабря 1922 года был образован [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Союз Советских Социалистических Республик]]. В Конституции СССР и Конституциях союзных республик отразились изменения в системе Советов. [[:Катэгорыя:З’езды Саветаў|Съезд Советов]] СССР стал верховным органом власти, созывался один раз в год, по требованию — созывался чрезвычайный Съезд. Он составлялся из представителей городских Советов и Советов городских поселений — по 1 депутату на 25 тыс. жителей (рабочих) и из представителей губернских съездов Советов — по 1 депутату на 125 тыс. жителей (крестьян).

Для руководства страной в период между Съездами избирался [[Цэнтральны выканаўчы камітэт СССР|Центральный исполнительный комитет СССР]], в свою очередь избиравший [[Президиум ЦИК]] СССР из 21 члена. Президиум созывал очередные сессии ЦИК не реже 3 раз в год. ЦИК состоял из двух равноправных палат: Союзного Совета и Совета Национальностей. Съезд Советов СССР избирал Союзный Совет из представителей союзных республик, пропорционально населению каждой, в составе 414 человек. Совет Национальностей образовывался из представителей союзных и автономных республик (по 5 человек от каждой), автономных областей РСФСР (по одному от каждой) и утверждался Съездом Советов СССР.

21 октября 1991 года открылось заседание Верховного Совета СССР нового состава. Председателем Совета Республик был избран народный депутат Казахской ССР Анаурбек Алимжанов, Председателем Совета Союза — народный депутат СССР Константин Лубенченко. Приняты временные Регламенты палат, которыми установлены процедуры рассмотрения вопросов и принятия решений. В новом Верховном Совете СССР не было депутатов от Украины, Прибалтики и Грузии, ряд республик прислал лишь своих наблюдателей.

21 октября 1991 года открылось заседание Верховного Совета СССР нового состава. Председателем Совета Республик был избран народный депутат Казахской ССР Анаурбек Алимжанов, Председателем Совета Союза — народный депутат СССР Константин Лубенченко. Приняты временные Регламенты палат, которыми установлены процедуры рассмотрения вопросов и принятия решений. В новом Верховном Совете СССР не было депутатов от Украины, Прибалтики и Грузии, ряд республик прислал лишь своих наблюдателей.

Депутаты избирались трудящимися прямым открытым голосованием на избирательных собраниях из кандидатов коммунистов и беспартийных. Устанавливался перечень лиц, лишённых избирательных прав (лишенцев), аналогичный Конституции РСФСР 1918&amp;amp;nbsp;года. Количество лишённых избирательных прав уменьшалось: в городах в 1923 году — 8,2 %, в 1934 году — 2,4 %.

== По Конституции СССР 1936 года ==
[[Файл:Sovet1936.gif|міні|(Схема) Высшие органы государственной власти СССР (По Конституции 1936)]]
Конституция СССР 1936 года создала новую единую систему органов государственной власти в центре и на местах, преобразовав Советы рабочих, крестьянских, казачьих и красноармейских депутатов в '''Советы депутатов трудящихся'''. Это стало следствием [[Дыктатура пралетарыяту|диктатуры пролетариата]] — победы над классами эксплуататоров двух дружественных классов: рабочих и крестьян. Все ограничения избирательных прав были отменены, введены всеобщие, равные и прямые выборы при [[Таемнае галасаванне|тайном голосовании]] во все Советы. Избирательное право предоставлялось гражданам СССР, достигшим 18-летнего возраста, за исключением умалишённых и осуждённых судом с лишением избирательных прав. Кандидаты выставлялись по избирательным округам общественными организациями и обществами трудящихся.

Высшим органом государственной власти в СССР являлся [[Вярхоўны Савет СССР|Верховный Совет СССР]], избиравшийся на 4 года. Он состоял из двух палат: Совета Союза и Совета Национальностей. Совет Союза избирался гражданами СССР по избирательным округам по норме: 1 депутат на 300 тысяч жителей. Совет Национальностей избирался гражданами СССР по норме: 25 депутатов от союзной республики, 11 от автономной республики, 5 от автономной области и 1 от каждого национального округа. Верховный Совет СССР избирал Президиум Верховного Совета СССР — высший орган власти Союза ССР в период между сессиями Верховного Совета. Также Верховный Совет СССР избирал правительство СССР — [[Савет Народных Камісараў СССР|Совет Народных Комиссаров СССР]] (после 1946 г. — [[Савет Міністраў СССР|Совет Министров СССР]]), высший исполнительный и распорядительный орган.

Аналогично формировалась система органов власти и управления союзных и автономных республик. Местными органами власти в краях, областях, автономных областях, округах, районах, городах, селах были Советы депутатов трудящихся, избиравшиеся гражданами СССР на 2 года. Исполнительными и распорядительными органами местных Советов являлись Исполнительные Комитеты. Все Советы избирались гражданами по установленной Конституцией и Положением о выборах в Советы норме представительства.
[[Файл:Sovet1945.gif.gif|міні|(Схема) Органы государственной власти СССР в годы Великой Отечественной войны (1941—1945)]]
Положение о выборах в Верховный Совет СССР, как и принятая Конституция, не исключали проведения выборов на альтернативной основе. Однако в речах лидеров государства все ещё проявлялась озабоченность наличием в стране сил, не полностью контролируемых руководством. К ним относились, в частности, различные религиозные конфессии. Так, [[Андрэй Аляксандравіч Жданаў|А. А. Жданов]] в своем докладе о подготовке выборов на февральско-мартовском пленуме ЦК ВКП(б) отметил, что, несмотря на активную атеистическую пропаганду, церковь пользуется немалым влиянием в массах. Несмотря на высокие шансы кандидатов от ВКП(б) на победу, докладчик предложил идею о выдвижении в каждом избирательном округе одного кандидата как представителя блока коммунистов и беспартийных. Эту идею поддержал в своей речи И. В. Сталин&lt;ref&gt;{{Артыкул|год=2018|pages=54—55|issn=2587–6449|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121084959/https://www.rcoit.ru/upload/iblock/83b/GVV2018_4.pdf|archive-date=2022-01-21}}&lt;/ref&gt;: &lt;blockquote&gt;
В марте — мае Советы Саратовской, Самарской, Симбирской, Астраханской, Вятской, Казанской, Тамбовской и других губерний, где подавляющее большинство делегатов представляли интересы крестьянства, при поддержке большинства рабочих делегатов приняли постановления об отмене старых твёрдых цен на хлеб и фактически восстановили свободную торговлю. Это был бунт против экономической политики большевиков. Реакция из Москвы последовала в виде известного декрета от 13 мая о введении продовольственной диктатуры и особенно декрета ВЦИК и СНК от 27 мая о реорганизации Наркомпрода и местных продовольственных органов. Последним устанавливалось подчинение всех губернских и уездных продовольственных органов не местным Советам, а непосредственно наркому продовольствия, который также получал право в случае необходимости отменять постановления Совдепов и входить во ВЦИК с предложением о предании их суду.

Тем самым был сделан первый шаг по упразднению советской власти на местах и концентрации властных функций в Центре. Вскоре по пути, проложенному Наркомпродом, двинулись ВСНХ, военное и другие ведомства, установившие свою вертикальную систему подчинения и ограничившие роль органов советской власти до минимума.

Оппоненты большевиков назвали декрет 27 мая «банкротством идеи Советов». При обсуждении его проекта во ВЦИКе меньшевик Абрамович произнёс пророческие слова о тех, кто отправился в великий поход за свободой и справедливостью, но пришёл к изначальной точке:

«Вам (большевикам) приходится возвращаться к старой, испытанной бюрократизации, вам приходится передать всю страну в руки центральной бюрократии, то есть, другими словами, вы доказываете этим новым проектом только то, что Россия сейчас не способна управляться методом обыкновенной человеческой демократии, что она не способна управляться путём вашей советской демократии и что, следовательно, она и может управляться только как встарь, бюрократическим аппаратом».
&lt;/blockquote&gt;Из пропагандистского издания «СССР: 100 вопросов и ответов», вышедшего в 1983 году (в этой книге были собраны вопросы иностранных читателей)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://krkprf.narod.ru/rubriki/ussr/questions/9.htm|title=СССР: 100 вопросов и ответов|archive-url=https://web.archive.org/web/20210611204046/http://krkprf.narod.ru/rubriki/ussr/questions/9.htm|archive-date=2021-06-11|access-date=2021-03-17|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.&lt;blockquote&gt;
Народные избранники впервые прошли через альтернативные выборы, которые вспоминают до сих пор как самые свободные и честные за все времена. Но могли ли люди, имевшие разные политические взгляды, разное представление о том, как надо действовать, и в большинстве своем весьма слабо представляющие систему управления городом, в одночасье организоваться и взять власть в свои руки? У них не было опыта коллегиального вырабатывания решений, и позаимствовать его было не у кого, потому что все их предшественники послушно голосовали за то решение, которое им спускали из обкома КПСС…

У населения находили безошибочный отклик демагогические призывы к депутатам «заниматься конкретными делами», а не просиживать штаны на сессиях. Хорошо помню, как ринулись мои коллеги-депутаты «заниматься конкретными делами» под аплодисменты работников исполкомов, получавших конкретную зарплату за то, чтобы данные вопросы решались.
&lt;/blockquote&gt;После того, как в январе 1957 года было принято постановление ЦК КПСС «Об улучшении деятельности Советов депутатов трудящихся и усилении их связи с массами», на местном уровне была поставлена задача по усилению роли местных Советов в хозяйственном и культурном строительстве, расширении их прав в планировании народного хозяйства, производстве и распределении продукции предприятий местной промышленности, организации жилищно-бытового и дорожного строительства, развитии производства строительных материалов и топлива, а также в решении финансово-бюджетных вопросов. В результате в 1961 году возникла новая форма работы депутатов местных Советов в своих избирательных округах — ''депутатские группы'' и ''депутатские посты'', что позволило оперативнее решать вопросы населения.

== По Конституции СССР 1977 года ==
[[Файл:Sovet90.gif|міні|&lt;center&gt;(Схема) Органы государственной власти в СССР 1990—1991 годах&lt;/center&gt;]]
В соответствии с Конституцией СССР 1977&amp;amp;nbsp;года, все '''Советы народных депутатов''' (закреплённое в Конституции новое название Советов) избирались на основе всеобщего, равного и прямого избирательного права при тайном голосовании: [[Вярхоўны Савет СССР|Верховный Совет СССР]] и Верховные Советы союзных и автономных республик — на 4 года, местные Советы — на 2 года. Советы образовывали систему, низовым уровнем которой были сельские и поселковые Советы, высшим — [[Вярхоўны Савет СССР|Верховный Совет СССР]]. Советы были обязаны систематически отчитываться перед населением в своей работе.

Верховный Совет СССР был высшим представительным и единственным законодательным органом в СССР. Верховные Советы союзных и автономных республик — высшими органами власти на территории республик. Местные Советы — органами власти на территории административно-территориальных единиц (краев, областей, автономных областей, округов, районов, городов, сёл, станиц, деревень, хуторов, кишлаков, аулов). Полномочия каждого уровня системы местных Советов подробно определялись Указами Президиума Верховного Совета СССР, законами союзных и автономных республик. Указы Президиума Верховного Совета СССР «Об основных правах и об основных обязанностях сельских и поселковых Советов депутатов трудящихся» (1968), «Об основных правах и обязанностях городских и районных в городах Советов депутатов трудящихся» (1971), «Об основных правах и обязанностях районных советов депутатов трудящихся» (1971), Закон СССР о статусе депутатов Советов депутатов трудящихся в СССР (1971).

Верховный Совет избирал [[Савет Міністраў СССР|Совет Министров СССР]], а Советы республик избирали Советы Министров союзных и автономных республик. Местные Советы избирали из числа депутатов Исполнительные Комитеты (Исполкомы) — исполнительные и распорядительные органы Советов, подотчетные им и вышестоящим исполкомам.

Исполкомы созывали Сессии Совета (общее собрание депутатов) не реже 4 раз в год (для областных, краевых и городских Советов городов, имеющих районное деление); для районных, городских (в городах без районного деления), районных в городах, сельских и поселковых Советов — не реже 6 раз в год. На сессиях решались вопросы, отнесённые законом к полномочиям данного Совета. По инициативе депутатов совета и вышестоящих Советов созывались внеочередные Сессии. Решения принимались простым большинством голосов присутствующих депутатов. Советы образовывали отраслевые депутатские комиссии.

== У перыяд рэвалюцыі 1905-1907 гг. ==
По мнению ряда исследователей, Советы всех уровней в СССР не обладали никакой реальной властью и служили лишь декорацией, скрывавшей реальное положение вещей: бесконтрольную власть номенклатуры&lt;ref name=&quot;wos&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.lib.ru/POLITOLOG/woslenskij.txt|title=Восленский М. С. Номенклатура. Господствующий класс Советского Союза. 1990. Главы 1,3-5,9.|archive-url=https://web.archive.org/web/20101231125123/http://lib.ru/POLITOLOG/woslenskij.txt|archive-date=2010-12-31|access-date=2009-08-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;djilas&quot;&gt;{{Cite web|url=http://antology.igrunov.ru/authors/jilas/new_class.html|title=Джилас, Милован. Новый класс. 1957.|archive-url=https://web.archive.org/web/20100514185908/http://antology.igrunov.ru/authors/jilas/new_class.html|archive-date=2010-05-14|access-date=2009-08-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Видный исследователь политической системы СССР М.&amp;amp;nbsp;С.&amp;amp;nbsp;Восленский писал&lt;ref name=&quot;wos&quot; /&gt;:&lt;blockquote&gt;
Народные избранники впервые прошли через альтернативные выборы, которые вспоминают до сих пор как самые свободные и честные за все времена. Но могли ли люди, имевшие разные политические взгляды, разное представление о том, как надо действовать, и в большинстве своем весьма слабо представляющие систему управления городом, в одночасье организоваться и взять власть в свои руки? У них не было опыта коллегиального вырабатывания решений, и позаимствовать его было не у кого, потому что все их предшественники послушно голосовали за то решение, которое им спускали из обкома КПСС…

У населения находили безошибочный отклик демагогические призывы к депутатам «заниматься конкретными делами», а не просиживать штаны на сессиях. Хорошо помню, как ринулись мои коллеги-депутаты «заниматься конкретными делами» под аплодисменты работников исполкомов, получавших конкретную зарплату за то, чтобы данные вопросы решались.
&lt;/blockquote&gt;По мнению российского историка [[Павлюченков, Сергей Алексеевич|С. ]][[Павлюченков, Сергей Алексеевич|А. Павлюченкова]], превращение Советов в идеологическую декорацию централизованной власти фактически началось весной 1918 года в ходе проведения большевиками непопулярных мер [[Ваенны камунізм|военного коммунизма]]&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{Cite web|url=http://za-kaddafi.org/node/39158#p2|title=Павлюченков С. А. Крестьянский Брест, или предыстория большевистского НЭПа.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075152/http://za-kaddafi.org/node/39158#p2|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-08-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:&lt;blockquote&gt;
В марте — мае Советы Саратовской, Самарской, Симбирской, Астраханской, Вятской, Казанской, Тамбовской и других губерний, где подавляющее большинство делегатов представляли интересы крестьянства, при поддержке большинства рабочих делегатов приняли постановления об отмене старых твёрдых цен на хлеб и фактически восстановили свободную торговлю. Это был бунт против экономической политики большевиков. Реакция из Москвы последовала в виде известного декрета от 13 мая о введении продовольственной диктатуры и особенно декрета ВЦИК и СНК от 27 мая о реорганизации Наркомпрода и местных продовольственных органов. Последним устанавливалось подчинение всех губернских и уездных продовольственных органов не местным Советам, а непосредственно наркому продовольствия, который также получал право в случае необходимости отменять постановления Совдепов и входить во ВЦИК с предложением о предании их суду.

Тем самым был сделан первый шаг по упразднению советской власти на местах и концентрации властных функций в Центре. Вскоре по пути, проложенному Наркомпродом, двинулись ВСНХ, военное и другие ведомства, установившие свою вертикальную систему подчинения и ограничившие роль органов советской власти до минимума.

Оппоненты большевиков назвали декрет 27 мая «банкротством идеи Советов». При обсуждении его проекта во ВЦИКе меньшевик Абрамович произнёс пророческие слова о тех, кто отправился в великий поход за свободой и справедливостью, но пришёл к изначальной точке:

«Вам (большевикам) приходится возвращаться к старой, испытанной бюрократизации, вам приходится передать всю страну в руки центральной бюрократии, то есть, другими словами, вы доказываете этим новым проектом только то, что Россия сейчас не способна управляться методом обыкновенной человеческой демократии, что она не способна управляться путём вашей советской демократии и что, следовательно, она и может управляться только как встарь, бюрократическим аппаратом».
&lt;/blockquote&gt;

== В 1989—1991 годах ==
[[Файл:Sovet1977.gif|міні|(Схема) Осуществление государственной власти в СССР (По Конституции 1977)]]
[[Файл:Sovet89.gif|міні|(Схема) Органы государственной власти в СССР 1989—1990 годах]]
В 1986 году было принято Постановление [[Цэнтральны камітэт КПСС|ЦК КПСС]] «О дальнейшем совершенствовании партийного руководства Советами народных депутатов». В нём указывалось на «необходимость проведения курса на повышение самостоятельности, активности и инициативы Советов, на избавление представительных органов от мелочной опеки партийных органов, на недопустимость принятия решений, входящих в компетенцию Советов партийными комитетами, на создание условий для более полной реализации демократических принципов деятельности Советов». Согласно постановлению ЦК КПСС «О проведении выборов в местные Советы народных депутатов, народных судей и народных заседателей районных (городских) народных судов» от 17 февраля 1987 года предполагалось выставлять нескольких кандидатов по одному округу, рекомендовалось отказаться от практики обязательного избрания депутатами Совета работников исполкома, а также тех, кто был депутатом более двух- трёх сроков подряд. В ходе проводимого в 1987 году эксперимента по многомандатным округам в местные Советы должны были избрать 94 тысячи депутатов, при этом кандидатов было выдвинуто 120 тысяч. Этот эксперимент касался только 5 % Советов СССР, но был очень важен для создания прецедента альтернативных выборов.

26 марта 1989 г. состоялись первые выборы народных депутатов СССР на альтернативной основе, а 28 мая начал свою работу I Съезд народных депутатов СССР, ставший катализатором политического самосознания всего населения СССР благодаря прямой трансляции его работы по телевидению. В результате проведения альтернативных выборов в 1990 году значительно обновился состав местных Советов, возросла активность их депутатов. Поскольку они состояли из нескольких сотен избранников (250—300 депутатов в областных и краевых советах, 400 — в Ленсовете, 500 — в Моссовете), а традиция фракционности ещё не была выработана, то когда каждый желающий стал получать слово для выступления, прежде короткие и хорошо отрепетированные сессии Советов превратились в нескончаемые дебаты и митинги&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.m-matveev.ru/index.php/publikacii/publ-diss/474-trud|title=Власть и общество в системе Советов народных депутатов в 1977—1993 годах — ГЛАВА III|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512192649/http://www.m-matveev.ru/index.php/publikacii/publ-diss/474-trud|archive-date=2018-05-12|access-date=2020-05-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

Бы.&amp;amp;nbsp;Л.&amp;amp;nbsp;Вишневский вспоминал:&lt;ref name=&quot;автоссылка1&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.m-matveev.ru/index.php/publikacii/publ-diss/474-trud|title=Власть и общество в системе Советов народных депутатов в 1977—1993 годах — ГЛАВА III|archive-url=https://web.archive.org/web/20180512192649/http://www.m-matveev.ru/index.php/publikacii/publ-diss/474-trud|archive-date=2018-05-12|access-date=2020-05-14|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

12 февраля 1990 года под председательством [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|М.]] [[Міхаіл Сяргеевіч Гарбачоў|С. Горбачёва]] прошло заседание Президиума Верховного Совета СССР, члены которого единодушно высказались за учреждение демократической президентской власти. 11 марта открылся внеочередной пленум ЦК КПСС, который не только одобрил учреждение поста [[Прэзідэнт СССР|Президента СССР]], но и рекомендовал на этот пост кандидатуру Горбачёва.

15 марта 1990 года Горбачёв был избран главой советского государства — [[Прэзідэнт СССР|Президентом СССР]], а на пост Председателя Верховного Совета СССР был избран заместитель Председателя Верховного Совета СССР [[Анатоль Іванавіч Лук’янаў|Анатолий Иванович Лукьянов]]. Пост Президента СССР сменил пост Председателя Верховного Совета СССР в качестве главы государства, оставив второму лишь функции руководителя законодательной власти страны, но не руководителя самого государства.

== Роля Саветаў у перыяд Кастрычніцкай рэвалюцыі ==
После [[Жнівеньскі путч|Августовского кризиса 1991 г.]] Председатель ВС СССР А. И. Лукьянов, поддержавший действия [[Дзяржаўны камітэт па надзвычайным становішчы|Государственного комитета по чрезвычайному положению]], был арестован. Вскоре после политического кризиса августа 1991 года V Внеочередной Съезд народных депутатов СССР в Москве (2—5 сентября 1991 г.) принял «Декларацию прав и свобод человека», объявил переходный период для формирования новой системы государственных отношений, подготовки и подписания Договора о Союзе Суверенных Государств. Из принятых на Съезде документов следовало, что действие Конституции СССР приостанавливалось. Страна входила в состояние переходного периода, который должен был закончиться с принятием новой Конституции и выборами новых органов власти&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://sssr.su/zopp.html|title=Закон СССР «Об органах государственной власти и управления Союза ССР в переходный период» (2392-I от 5 сентября 1991)|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116135010/http://www.sssr.su/zopp.html|archive-date=2018-11-16|access-date=2019-11-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. На V Съезде народных депутатов СССР должность Председателя ВС СССР и Президиум ВС СССР были упразднены. Съезд народных депутатов СССР распустил сам себя, а так же прежний Верховный Совет СССР и Кабинет Министров СССР. Были созданы временные межреспубликанские органы управления: Госсовет СССР, МЭК, новый радикально реформированный Верховный Совет СССР. Власть [[Прэзідэнт СССР|Президента СССР]] была сильно ограничена Госсоветом СССР, без согласия которого союзный президент не мог решить ни одного существенного вопроса жизни страны. Высшим органом по согласованию политики республик стал Госсовет СССР, первым решением которого стало признание независимости Латвии, Литвы и Эстонии. Был дан толчок к развалу СССР.

8 декабря 1991 года было подписано Беловежское соглашение, ратифицированное Верховным Советом РСФСР 12 декабря 1991. Верховный Совет РСФСР денонсировал союзный договор 1922 года. Тогда же им были отозваны члены Верховного Совета СССР от РСФСР, в результате чего Совет Союза (нижняя палата Верховного Совета) лишился кворума, что было констатировано его председателем Константином Лубенченко на заседании 17 декабря 1991 года. На этом работа Верховного Совета СССР фактически была прекращена.


В ходе революций в Западной Европе, трудящиеся [[Венгрыя|Венгрии]], [[Германія|Германии]], [[Аўстрыя|Австрии]], [[Чэхаславакія|Чехословакии]] стали создавать организации по типу Советов, не копируя их точно. В 1930—1931 годах «Нгеан-Хатиньские советы» существовали во вьетнамских провинциях [[Французскі Індакітай|Французского Индокитая]]. В 1927—1937 годах Советы («Сувэйай») существовали в Китае. В итоге Советы пролетарской диктатуры заменялись представительными органами [[Народная дэмакратыя|народной демократии]].

== Отличия Советов в СССР от классических парламентов ==


В союзных и автономных республиках власть осуществляли Съезды Советов. На период между съездами они избирали ЦИКи республик, которые образовывали свои исполнительные органы — СНК республик. Краевые, областные, губернские, окружные, уездные, районные и волостные Съезды Советов, избираемые Советами депутатов городов и селений, избирали свои исполнительные органы — Исполнительные Комитеты и их Президиумы. С изменением административно-территориального деления менялись и советские органы.
[[Катэгорыя:Ленінізм]]
[[Катэгорыя:Права СССР]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны лад РСФСР]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>471rhvogruf7i4qfx1glvuigfpj20z0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181886</id>
      <parentid>5181884</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T15:01:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ігар Бортнік</username>
        <id>154852</id>
      </contributor>
      <origin>5181886</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24066" sha1="3pe5r653r5lpev40rikgsdkzkzt55ye" xml:space="preserve">
[[Файл:1917petrogradsoviet_assembly.jpg|міні|380x380пкс|Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў у 1917 г.]]
'''Саве́ты''' - калегіяльныя прадстаўнічыя органы ўлады, якія абіраліся  на пэўны тэрмін у Расійскай імперыі падчас рэвалюцыі 1905-1907 гг., у [[Расійская рэспубліка|Расійскай рэспубліцы]].{{Пачатак цытаты}}
65. Не избирают и не могут быть избранными…:

а) лица, прибегающие к наемному труду с целью извлечения прибыли;

б) лица, живущие на нетрудовой доход, как-то проценты с капитала, доходы с предприятий, поступления с имущества и т. п.;

в) частные торговцы, торговые и коммерческие посредники;

г) монахи и духовные служители церквей и религиозных культов;

д) служащие и агенты бывшей полиции, особого корпуса жандармов и охранных отделений, а также члены царствовавшего в России дома;

е) лица, признанные в установленном порядке душевнобольными или умалишёнными, а равно лица, состоящие под опекой:

ж) лица, осуждённые за корыстные и порочащие преступления на срок, установленный законом или судебным приговором.

{{Канец цытаты}}


8 сакавіка 1905 г. в горадзе [[Алапаеўск|Алапаеўску]] быў створаны першы ў Расійскай імперыі Савет рабочых дэпутатаў. Ён дзейнічаў у межах прадпрыемства. Больш вядомы Савет упаўнаважаных, арганізаваны 15 мая 1905 г. рабочымі тэкстыльных прадпрыемстваў Іванава-Вазнясенска, які дзейнічаў у межах цэлага горада. Ён узнік падчас стачкі, якая працягвалася на прадпрыемствах горада з 12 мая па 23 ліпеня 1905 г. з удзелам каля 70 тыс. чалавек. У Іванава-Вазнясенскі савет быў абраны 151 чалавек паводле нормы: адзін дэлегат на 500 рабочых ад прадпрыемтваў з кольксцю работнікаў больш за тысячу чалавек. Выбары праходзілі шляхам адкрытага галасавання. Савет кіраваў  стачкай, вёў перамовы з уладамі і адміністрацыяй прадпрыемстваў, займаўся харчовым забеспячэннем забастоўшчыкаў, арганізаваў рабочую міліцыю для аховы парадку ў горадзе і абароны фабрык ад штрэйкбрэхераў. Савет спыніў сваю дзейнасць 19 ліпеня 1905 г. у сувязі з рашэннем аб спыненні стачкі, паколькі адміністрацыі прадпрыемстваў пайшлі на частковыя саступкі рабочым. 


Восенню 1905 г. Саветы рабочых, чыгуначных, казачых, матроскіх, батрацкіх і сялянскіх дэпутатаў былі арганізаваны ў 62 населеных пунктах Расійскай імперыі. Дэпутаты выбіраліся паводле вытворчага прынцыпу - ад калектываў рабочых прадпрыемстваў, на сельскіх сходах і г.д. Саветы кіравалі агульнагарадскімі стачкамі, займаліся арганізацыяй узаемадапамогі і часта, ва ўмовах часовага замяшальніцтва царскіх уладаў, бралі на сябе некаторыя функцыі мясцовай улады, абапіраючыся на арганізаваныя імі баявыя рабочыя дружыны. 

Найбуйнейшым сярод іх быў Пецярбургскі Савет рабочых дэпутатаў. Ён быў арганізаваны 13 кастрычніка 1905 г. К сярэдзіне 1905 г. у яго склад уваходзілі 562 дэпутаты. Яны прадстаўлялі 181 прадпрыемства і 16 прафсаюзаў горада. Была ўстаноўлена норма прадстаўніцтва - адзін дэпутат ад 500 рабочых, якая, аднак, выконвалася дастаткова адвольна - у Савеце былі прадстаўнікі і ад дробных майстэрняў з колькасцю 30-40 працаўнікоў. Без выбараў у Савет і яго выканаўчы камітэт былі кааптаваны 44 прадстаўнікі цэнтральных і мясцовых арганізацый Расійскай сацыял-дэмакратычнай партыі, Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Бунда і Польскай сацыялістычнай партыі.
[[Файл:MosSovet.jpg|міні|320x320пкс|Маніфест Маскоўскага Савета рабочых дэпутатаў «Ко всем рабочим, солдатам и гражданам» (газета «Известия»)]]
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;
Падчас паўстання ў снежні 1905 г. у Маскве і некаторых іншых гарадах Саветы ажыццяўлялі кіраўніцтва імі, выконваючы ролю рэвалюцыйных органаў улады. Пасля падаўлення снежаньскіх паўстанняў яны былі ліквідаваны царскім урадам, а іх дэпутаты падвяргаліся рэпрэсіям.

На тэрыторыі Беларусі Саветы рабочых дэпутатаў падчас рэвалюцыі 1905-1907 гг. не былі сфарміраваны. Функцыі кіраўніцтва агульнагарадскімі стачкамі выконвалі кааліцыйныя саветы, камітэты, камісіі, у якія на аснове падажненняў уваходзілі прадстаўнікі мясцовых арганізацый рэвалюцыйных партый: Расійскай сацыял-дэмакратычнай рабочай партыі, Бунда, Партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў, Польскай сацыялістычнай партыі і інш.&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 321.&lt;/ref&gt;

Падчас Лютаўскай рэвалюцыі ў Петраградзе сфарміраваліся асобныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў, якія 1 сакавіка аб'ядналіся ў Петраградскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў, які ажыццяўляў фактычную ўладу ў сталіцы поруч з Часовым урадам&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://encspb.ru/object/2804022787|title=Петроградский Совет рабочих и солдатских депутатов|author=Кулегин А. М.|website=Историко-культурный интернет-портал
«Энциклопедия Санкт-Петербурга»|publisher=Фонд имени Д. С. Лихачева|archive-url=https://web.archive.org/web/20161025064115/http://encspb.ru/object/2804022787|archive-date=2016-10-25|access-date=2011-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;. Неўзабаве Саветы сталі імкліва ўтварацца на ўсёй тэрыторыі дзяржавы. Як правіла, ствараліся адзіныя Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Узнікалі Саветы сялянскіх дэпутатаў (губернскія, павятовыя, валасныя). На фронце функцыі Саветаў выконвалі салдацкія камітэты (палкавыя, дывізійныя, карпусныя, армейскія, франтавыя і г.д.). На Усерасійскай нарадзе Саветаў у сакавіку-красавіку 1917 г. была вызначана тэрытарыяльная сістэма Саветаў: абласныя, губернскія, павятовыя, раённыя аб'яднанні (з'езды). У сакавіку 1917 г. у гарадах і губернях дзейнічалі каля 600 Саветаў. Да мая 1917 г. было сфарміравана да 50 тыс. салдацкіх і матроскіх камітэтаў розных узроўняў, у якіх уваходзіла да 300 тыс. чалавек. Значнай палітычнай сілай становіцца Цэнтральны камітэт Балтыйскага флота (Цэнтрабалт).

На працягу сакавіка 1917 г. Выканаўчы камітэт Петрасавета ўтварыў шэраг камісій, паралельных адпаведным міністэрствам Часовага ўрада, і фактычна ператварыўся ў ценявы ўрад. Былі ўтвораны камісіі па чыгунках, пошце і тэлеграфе, харчаванні, фінансах, прызначаны камісары ​​ў штаб Вярхоўнага Галоўнакамандуючага і штабы Камандуючых франтамі і флатамі. Таксама Выканаўчы камітэт па сваім меркаванні займаўся заканадаўчай дзейнасцю, у прыватнасці, выпусціўшы дэкрэт аб васьмігадзінным працоўным дні.

У сакавіку 1917 г. у Петраградзе склаўся рэжым двоеўладдзя: з аднаго боку, улада Дзяржаўнай Думы і Часовага ўрада, з другога — улада Петрасавета. У войску і на флоце Часовы ўрад абапіраўся на традыцыйнае камандаванне, Петрасавет - на салдацкія і матроскія камітэты. Улада Дзяржаўнай Думы на месцах абапіралася на земствы і гарадскія думы, Петрасавета - на Саветы на месцах. Кіраўніцтва Петрасавета, у якім пераважалі сацыял-дэмакраты-меншавікі і сацыялісты-рэвалюцыянеры, не ставіла сваёй задачай ставараць у форме Саветаў альтэрнатыўную структуру ўлады. Супрацьвагай Часоваму ўраду Саветы сталі стыхійна. Асноўным механізмам рэжыму двоеўладдзя стала Кантактная камісія выканкама Петрасавета, утвораная 8 сакавіка 1917 г., якая фактычна ажыццяўляла кантроль Саветаў над Часовым урадам «у мэтах інфармавання Савета аб намерах і дзеяннях Часовага ўрада, інфармавання апошняга аб патрабаваннях рэвалюцыйнага бесперапыннага кантролю над іх ажыццяўленнем». Пасля вяртання ў Расію ў красавіку 1917 г. лідэра бальшавікоў Уладзіміра Леніна, ім быў высунуты лозунг перадачы Саветам усёй паўнаты ўлады. Аднак і меншавікі і эсэры, якія на той час пераважалі ў Саветах, не падтрымлівалі яго. Яны лічылі Саветы інстытутамі грамадзянскай супольнасці, якія павінны ажыццяўляць ціск на ўрад &quot;знізу&quot;, але не замяняць сабой урад&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|title=Глава 2. Государство и право после Февральской революции 1917 г.|author=[[Кара-Мурза, Сергей Георгиевич|Кара-Мурза, С. Г.]]|website=История советского государства и права|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111032518/http://www.kara-murza.ru/books/pravo/pravo2.html|archive-date=2012-01-11|access-date=2011-08-29|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.


[[Файл:ConferenciaCampesinaMariaSpiridonova19171125-19171208.jpg|справа|міні|Дэлегаты Петрасавета ў лістападзе 1917 г. У цэнтры — Марыя Спірыдонава]]


Параўноўваючы ступень прадстаўнічасці Часовага ўрада і Саветаў, гісторык А.Е. Рабіновіч пісаў, што апошнія былі больш прадстаўнічыя. У падтрымку гэтай высновы гісторык прыводзіў наступныя аргументы: дэпутаты IV Думы абіраліся па нормах, якія выключалі ўдзел большасці насельніцтва ў выбарах; Саветы ўяўлялі сабой &quot;нізавыя дэмакратычныя арганізацыі&quot;, якія ўзніклі ў гарадах і сельскай мясцовасці па ўсёй краіне.

У канцы жніўня 1917 г. Саветы адыгралі важную ролю ў падаўленні карнілаўскага мяцяжу. На іх базе адбывалася фарміраванне ўзюроеных атрадаў &quot;чырвонай гвардыі&quot;. У гэты час у Саветах узмацняецца ўплыў леварадыкальных сіл, у першую чаргу бальшавікоў. На перавыбарах у верасні 1917 г. апошнія атрымалі большасць у 80 Саветах буйных індустрыяльных гарадоў, у тым ліку каля 90% у Петраградскім Савеце, каля 60% - у Маскоўскім Савеце. Саветы, у якіх пераважалі бальшавікі, пры падтрымцы левых эсэраў, анархістаў і некаторых левых меншавікоў і іншых груп, узялі курс на пераход усёй улады ў рукі Саветаў (&quot;Уся ўлада Саветам!&quot;).

На кастрычнік 1917 г. у Расійскай Рэспубліцыы дзейнічалі 1429 Саветаў, сярод іх 706 Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, 235 Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў, 33 Саветы салдацкіх дэпутатаў, 455 Савтеаў сялянскіх дэпутатаў.

=== Утварэнне Саветаў на тэрыторыі Беларусі ===
У першы тыдзень сакавіка 1917 г., адразу пасля Лютаўскай рэвалюцыі, быў утвораны Мінскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў. У гэты перыяд прайшлі выбары ад прадпрыемстваў горада і часцей гарадскога гарнізона. Арганізацыя выбараў была праведзена намаганнямі арыентаваных на левыя партыі мясцовых дзеячоў Усерасійскага земскага саюза і Усерасійскага саюза гарадоў. Выканаўчы камітэт Мінскага Савета ўзначаліў сацыял-дэмакрат &quot;міжраёнец&quot; [[Барыс Паўлавіч Позерн|Барыс Позерн]].

8 сакавіка 1917 г. адбыўся устаноўчы сход Віцебскага Савета рабочых дэпутатаў; да сярэдзіны сакавіка завяршыліся выбары ў склад Савета салдацкіх дэпутатаў. Меркавалася аб'яднанне абодвух Саветаў, аднак, аб'яднаны прэзідыўм не быў створаны.

У Магілёве 6 сакавіка быў арганізаваны часовы Камітэт салдацкіх дэпутатаў. Аб утварэнні аб'яднанага Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў было абвешчана 22 сакавіка.

Саветы рабочых і салдацкіх дэпутатаў узніклі таксама ў Гомелі, Бабруйску, Барысаве, Оршы, Полацку, Слуцку, Рэчыцы, Рагачове і іншых гарадах і мястэчках Беларусі. Усяго на працягу сакавіка - чэрвеня 1917 г. Саветы рабочых дэпутатаў або рабочыя сакцыі пра рознага кшталту Саветах узніклі ў 57, Саветы салдацкіх дэпутатаў або салдацкія секцыі пры Саветах - у 59 населеных пунктах Беларусі. 

Неўзабаве пазначылася тэндэнцыя да каардынацыі дзейнасці Саветаў. 22-25 мая 1917 г. дэлегаты ад 13 Саветаў Мінскай, Магілёўскай і неакупаванай часткі Віленскай губерні правялі з'езд у Мінску, дзе распрацавалі план арганізацыі абласнога выканаўчага камітэта Заходняй вобласці. Функцыі апошняга былі ўскладзены на выканкам Мінскага Савета. У чэрвені 1917 г. дэлегаты ад Мінскага, Віцебскага, Гомельскага, Бабруйскага Аршанскага Саветаў і ад Саветаў армій Заходняга фронту прынялі ўдзел у І Усерасійскім з'ездзе Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў. 

Арганізацыя Саветаў сялянскіх дэпутатаў адбывалася ў ходзе ппадрыхтоўкі і правядзення сялянскіх з'ездаў, якія ва ўсіх губернях і большасці паветаў Беларусі прайшлі ў красавіку - ліпені 1917 г. З'езды ўтваралі пастаянна дзеючыя органы - выканаўчыя камітэты сялянскіх дэпутатаў губерні або павета. За гэты перыяд узніклі чатыры губернскія, 26 павятовых і больш за 10 валасных Саветаў сялянскіх дэпутатаў. 

Усяго з сакавіка да ліпеня 1917 г. на тэрыторыі Беларусі ўзніклі каля 150 Саветаў розных тыпаў. Як і Петраградскі Савет, яны лаяльна ставіліся да Часовага ўрада і створаных ім на месцах органаў улады, пасылалі сваіх прадстаўнікоў у камітэты грамадскай бяспекі. Перавагу ў Саветах мелі сацыял-дэмакраты (меншавікі), бундаўцы і эсэры&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - С. 466-467.&lt;/ref&gt;. 

У выніку перавыбараў на пачатку кастрычніка бальшавікі атрымалі большасць у Мінскім Савеце рабочых і салдацкіх дэпутатаў (54,6%). Моцны ўплыў яны мелі таксама ў Саветах Нясвіжскага гарнізона, Слуцка, Рэчыцы&lt;ref&gt;Гісторыя Беларусі. — Т. 4: Беларусь у складзе Расійскай імперыі (канец XVIII — пачатак XX ст.) / рэдкал.: [[Міхаіл Паўлавіч Касцюк|М. П. Касцюк]] і інш. — Мінск: Экаперспектыва, 2005. - C. 486.&lt;/ref&gt;. Але ў большасці Саветаў на тэрыторыі Беларусі дамінавалі памяркоўна-левыя сілы.


По мнению российского историка [[Павлюченков, Сергей Алексеевич|С. ]][[Павлюченков, Сергей Алексеевич|А. Павлюченкова]], превращение Советов в идеологическую декорацию централизованной власти фактически началось весной 1918 года в ходе проведения большевиками непопулярных мер [[Ваенны камунізм|военного коммунизма]]&lt;ref name=&quot;pav&quot;&gt;{{Cite web|url=http://za-kaddafi.org/node/39158#p2|title=Павлюченков С. А. Крестьянский Брест, или предыстория большевистского НЭПа.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304075152/http://za-kaddafi.org/node/39158#p2|archive-date=2016-03-04|access-date=2015-08-04|url-status=live}}&lt;/ref&gt;:

[[Файл:Dekrety.jpg|злева|міні|Першыя дэкрэты, прынятыя ІІ Учерасійскім з'ездам Саветаў]] 

Пасля ўзброенага паўстання ў Петраградзе 24-25 кастрычніка, 25-27 кастрычніка 1917 г. адбыўся ІІ Усерасійскі з'езд Саветаў. 

&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot; responsive=&quot;1&quot;&gt;&lt;/references&gt;

[[Катэгорыя:Ленінізм]]
[[Катэгорыя:Права СССР]]
[[Катэгорыя:Дзяржаўны лад РСФСР]]
[[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]]</text>
      <sha1>3pe5r653r5lpev40rikgsdkzkzt55ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Файл:Torpedo-belaz logo main.png</title>
    <ns>6</ns>
    <id>812740</id>
    <revision>
      <id>5181894</id>
      <timestamp>2026-08-16T15:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Reteeeee 3133</username>
        <id>132326</id>
      </contributor>
      <comment>{{Несвабодны файл
|апісанне      = Лагатып футбольнага клуба Тарпеда-БелАЗ (2026)
|крыніца       = https://torpedo-belaz.by
|час стварэння = 2026
|аўтар         = ФК Тарпеда-БелАЗ
|частка        = 
|разрозненне   = 
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = ФК Тарпеда-БелАЗ
| мэта         = Ілюстрыцыя артыкула пра футбольны клуб
| заменнасць   = Незаменны
| іншае        = Выява загружаецца для інфармацыйнага выкарыстання
}}</comment>
      <origin>5181894</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="8jaocg009gkctgiljbg8cnt4bg803pb" xml:space="preserve">== Тлумачэнне ==

{{Несвабодны файл
|апісанне      = Лагатып футбольнага клуба Тарпеда-БелАЗ (2026)
|крыніца       = https://torpedo-belaz.by
|час стварэння = 2026
|аўтар         = ФК Тарпеда-БелАЗ
|частка        = 
|разрозненне   = 
}}
{{Несвабодны файл/АДВ
| артыкул      = ФК Тарпеда-БелАЗ
| мэта         = Ілюстрыцыя артыкула пра футбольны клуб
| заменнасць   = Незаменны
| іншае        = Выява загружаецца для інфармацыйнага выкарыстання
}}

== Ліцэнзіяванне ==
{{Fairuse in}}</text>
      <sha1>8jaocg009gkctgiljbg8cnt4bg803pb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Павловскі раён (Санкт-Пецярбург)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812741</id>
    <revision>
      <id>5181925</id>
      <timestamp>2026-08-16T16:52:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>МарсоКот</username>
        <id>172622</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/131370201|Павловский район (Санкт-Петербург)]]»</comment>
      <origin>5181925</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="820" sha1="31390j3ik88xd5jxb4tvu9yfsb45guh" xml:space="preserve">
[[Файл:Spb_pav_pavlovsk.svg|справа|міні|250x250пкс|Павловский раён на мапе Санкт-Пецярбурга (1995—2005)]]
'''Павловский раён''' — существовал як самастойны раён [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] у перыяд з [[1995]] па [[2005]] гг. Цэнтр — горад [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Павловск]].

У састаў уваходзілі:

* горад [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Павловск]]
* пасёлак [[Цярлева|Тярлево]].

В [[2005]] году тэрыторыя зноў уключана ў склад [[Пушкінскі раён (Санкт-Пецярбург)|Пушкінскі раёна]].</text>
      <sha1>31390j3ik88xd5jxb4tvu9yfsb45guh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181928</id>
      <parentid>5181925</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:55:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>МарсоКот</username>
        <id>172622</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:ru:Special:Redirect/revision/131370201|Павловский район (Санкт-Петербург)]]»</comment>
      <origin>5181928</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="884" sha1="i9glv41io86vftovjn7kkwy24fqn6lt" xml:space="preserve">
[[Файл:Spb_pav_pavlovsk.svg|справа|міні|250x250пкс|Павловский раён на мапе Санкт-Пецярбурга (1995—2005)]]
'''Павловскі раён''' — существовал як самастойны раён [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] у перыяд з [[1995]] па [[2005]] гг. Цэнтр — горад [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Павловск]].

У састаў уваходзілі:

* горад [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Павловск]]
* пасёлак [[Цярлева|Тярлево]].

В [[2005]] году тэрыторыя зноў уключана ў склад [[Пушкінскі раён (Санкт-Пецярбург)|Пушкінскі раёна]].
[[Катэгорыя:Раёны Санкт-Пецярбурга]]</text>
      <sha1>i9glv41io86vftovjn7kkwy24fqn6lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181930</id>
      <parentid>5181928</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T16:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>M.L.Bot</username>
        <id>261</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5181930</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="892" sha1="t3pv9xq7gsdiga6fh5zjq88wean2y7z" xml:space="preserve">{{хв}}
[[Файл:Spb_pav_pavlovsk.svg|справа|міні|250x250пкс|Павловский раён на мапе Санкт-Пецярбурга (1995—2005)]]
'''Павловскі раён''' — существовал як самастойны раён [[Санкт-Пецярбург|Санкт-Пецярбурга]] у перыяд з [[1995]] па [[2005]] гг. Цэнтр — горад [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Павловск]].

У састаў уваходзілі:

* горад [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Павловск]]
* пасёлак [[Цярлева|Тярлево]].

В [[2005]] году тэрыторыя зноў уключана ў склад [[Пушкінскі раён (Санкт-Пецярбург)|Пушкінскі раёна]].
[[Катэгорыя:Раёны Санкт-Пецярбурга]]</text>
      <sha1>t3pv9xq7gsdiga6fh5zjq88wean2y7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:МарсоКот</title>
    <ns>3</ns>
    <id>812742</id>
    <revision>
      <id>5181941</id>
      <timestamp>2026-08-16T17:18:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Прывітанне</comment>
      <origin>5181941</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="gmg3l73re6v2xdyaoi7dyxjd4zksnzb" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:18, 16 жніўня 2026 (+03)</text>
      <sha1>gmg3l73re6v2xdyaoi7dyxjd4zksnzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Андрэй Сасіска</title>
    <ns>3</ns>
    <id>812743</id>
    <revision>
      <id>5181942</id>
      <timestamp>2026-08-16T17:18:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JerzyKundrat</username>
        <id>174</id>
      </contributor>
      <comment>Прывітанне</comment>
      <origin>5181942</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="176" sha1="gmg3l73re6v2xdyaoi7dyxjd4zksnzb" xml:space="preserve">{{вітаем}}
--[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:18, 16 жніўня 2026 (+03)</text>
      <sha1>gmg3l73re6v2xdyaoi7dyxjd4zksnzb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксей Яфімавіч Вандам</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812744</id>
    <revision>
      <id>5181949</id>
      <timestamp>2026-08-16T17:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{ваенны дзеяч|война=[[Другая англа-бурская]], [[Першая сусветная вайна]], [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]}} '''Аляксей Яфімавіч Вандам''', ународжаны '''Ядрыхін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[генерал-маёр]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], удзель...»</comment>
      <origin>5181949</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5530" sha1="kvsrfp5sta3x4lj4aqxttjbm9nqoba2" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч|война=[[Другая англа-бурская]], [[Першая сусветная вайна]], [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]}}
'''Аляксей Яфімавіч Вандам''', ународжаны '''Ядрыхін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[генерал-маёр]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], удзельнік [[Англа-бурская вайна|Англа-бурскай]], [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Расійскай грамадзянскай]] войн.

== Біяграфія ==
Быў сынам простага салдата. У сям’і ўсяго было сямёра дзяцей. Скончыў тры класы.

Ва ўзросце 17 гадоў, у 1884 годзе, прызначаны вольнавызначальным 3-га разраду ў 120-ы пяхотны Серпухаўскі полк. У 1886 годзе паступіў у Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча, якое скончыў унтэр-афіцэрам. У ліпені 1890 года атрымаў афіцэрскі чын.

У 1897 годзе паступае ў Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага Штаба. Увесну 1899 года накіраваны ў 117-і пяхотны Яраслаўскі полк. 

У кастрычніку 1899 года напісаў рапарт з жаданнем адправіцца ў Паўднёвую Афрыку, каб асабіста сачыць за ходам [[Другая англа-бурская вайна|англа-бурскай вайны]]. Неўзабаве Ядрыхін накіраваны ў [[Трансвааль]] у якасці пазаштатнага карэспандэнта расійскай газеты «Новое время», будучы пры гэтым таемным вайсковым агентам.

У гарачай кропцы правёў некалькі месяцаў — з восені 1899 года па люты 1900-га. Быў вымушаны вярнуцца ў Расію з-за хваробы. 

Пасля вяртання з Афрыкі стаў ваенным аналітыкам, сышоўшы ў запас 13 красавіка 1901 года. 18 лістапада 1903 года адноўлены ў арміі і прызначаны памочнікам ваеннага аташэ ў Кітаі. 

29 ліпеня 1907-га змяніў прозвіўшча на Вандам. Па адной з версій, Ядрыхін узяў псеўданім у гонар генерала эпохі [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Па другой — гэта было прозвішча аднаго з ваеначальнікаў [[Буры|бураў]], які вызначыўся асаблівай адвагай.

Напярэдадні [[Першая сусветная ванйа|Першай сусветнай вайны]] вярнуўся на сапраўдную службу. Быў штаб-афіцэрам для даручэнняў пры штабе корпуса, начальнікам штаба 23-й пяхотнай дывізіі, камандзірам 92-га пяхотнага Пячорскага палка, камандуючым 23-й пяхотнай дывізіяй. 22 ліпеня 1917 года Вандам выраблены ў [[генерал-маёр]]ы.

У пачатку 1918 годзе ўзначаліў добраахвотніцкі пскоўскі корпус [[Белая гвардыя|Белай гвардыі]], але 16 лістапада падаў у адстаўку. Пазней быў прызначаны начальнікам штаба Паўночна-Заходняй арміі, аднак у лістападзе 1919 года зноў падаў у адстаўку. 

Перабраўся ў [[Эстонская Рэспубліка (1918—1940)|незалежную Эстонію]]. Узначальваў Георгіеўскае аб’яднанне і Саюз узаемадапамогі былых вайскоўцаў. 

Памёр у [[Талін]]е 16 верасня 1933 года. Пахаваны на могілках пры царкве Аляксандра Неўскага.

== Спасылкі ==
* [https://www.kp.ru/daily/27056.7/4122543/ Белорусы и великие войны ХХ века: как Вандам из-под Минска был тайным агентом России в Южной Африке]
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Начальнікі штабоў дывізій у Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Афіцэры Генеральнага штаба ў Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Удзельнікі англа-бурскіх войн]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Белы рух)]][[Катэгорыя:Імігранты Эстоніі]]</text>
      <sha1>kvsrfp5sta3x4lj4aqxttjbm9nqoba2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181950</id>
      <parentid>5181949</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:29:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5181950</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5520" sha1="ntgnxd1f6ttfz50iy77ft8sgw2uag8q" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч|война=[[Другая англа-бурская]], [[Першая сусветная вайна]], [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]}}
'''Аляксей Яфімавіч Вандам''', ународжаны '''Ядрыхін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[генерал-маёр]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], удзельнік [[Англа-бурская вайна|Англа-бурскай]], [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Расійскай грамадзянскай]] войн.

== Біяграфія ==
Быў сынам простага салдата. У сям’і ўсяго было сямёра дзяцей. Скончыў тры класы.

Ва ўзросце 17 гадоў, у 1884 годзе, прызначаны вольнавызначальным 3-га разраду ў 120-ы пяхотны Серпухаўскі полк. У 1886 годзе паступіў у Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча, якое скончыў унтэр-афіцэрам. У ліпені 1890 года атрымаў афіцэрскі чын.

У 1897 годзе паступае ў Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага Штаба. Увесну 1899 года накіраваны ў 117-і пяхотны Яраслаўскі полк. 

У кастрычніку 1899 года напісаў рапарт з жаданнем адправіцца ў Паўднёвую Афрыку, каб асабіста сачыць за ходам [[Другая англа-бурская вайна|англа-бурскай вайны]]. Неўзабаве Ядрыхін накіраваны ў [[Трансвааль]] у якасці пазаштатнага карэспандэнта расійскай газеты «Новое время», будучы пры гэтым таемным вайсковым агентам.

У гарачай кропцы правёў некалькі месяцаў — з восені 1899 года па люты 1900-га. Быў вымушаны вярнуцца ў Расію з-за хваробы. 

Пасля вяртання з Афрыкі стаў ваенным аналітыкам, сышоўшы ў запас 13 красавіка 1901 года. 18 лістапада 1903 года адноўлены ў арміі і прызначаны памочнікам ваеннага аташэ ў Кітаі. 

29 ліпеня 1907-га змяніў прозвіўшча на Вандам. Па адной з версій, Ядрыхін узяў псеўданім у гонар генерала эпохі [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Па другой — гэта было прозвішча аднаго з ваеначальнікаў [[Буры|бураў]], які вызначыўся асаблівай адвагай.

Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] вярнуўся на сапраўдную службу. Быў штаб-афіцэрам для даручэнняў пры штабе корпуса, начальнікам штаба 23-й пяхотнай дывізіі, камандзірам 92-га пяхотнага Пячорскага палка, камандуючым 23-й пяхотнай дывізіяй. 22 ліпеня 1917 года Вандам выраблены ў [[генерал-маёр]]ы.

У пачатку 1918 годзе ўзначаліў добраахвотніцкі пскоўскі корпус [[Белы рух|Белай гвардыі]], але 16 лістапада падаў у адстаўку. Пазней быў прызначаны начальнікам штаба Паўночна-Заходняй арміі, аднак у лістападзе 1919 года зноў падаў у адстаўку. 

Перабраўся ў [[Эстонская Рэспубліка (1918—1940)|незалежную Эстонію]]. Узначальваў Георгіеўскае аб’яднанне і Саюз узаемадапамогі былых вайскоўцаў. 

Памёр у [[Талін]]е 16 верасня 1933 года. Пахаваны на могілках пры царкве Аляксандра Неўскага.

== Спасылкі ==
* [https://www.kp.ru/daily/27056.7/4122543/ Белорусы и великие войны ХХ века: как Вандам из-под Минска был тайным агентом России в Южной Африке]
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Начальнікі штабоў дывізій у Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Афіцэры Генеральнага штаба ў Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Удзельнікі англа-бурскіх войн]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Белы рух)]][[Катэгорыя:Імігранты Эстоніі]]</text>
      <sha1>ntgnxd1f6ttfz50iy77ft8sgw2uag8q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181952</id>
      <parentid>5181950</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181952</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5520" sha1="bpjnur1exe6kutxrerlvj8t3zl1gh6z" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч|войны=[[Другая англа-бурская]], [[Першая сусветная вайна]], [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]}}
'''Аляксей Яфімавіч Вандам''', ународжаны '''Ядрыхін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[генерал-маёр]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], удзельнік [[Англа-бурская вайна|Англа-бурскай]], [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Расійскай грамадзянскай]] войн.

== Біяграфія ==
Быў сынам простага салдата. У сям’і ўсяго было сямёра дзяцей. Скончыў тры класы.

Ва ўзросце 17 гадоў, у 1884 годзе, прызначаны вольнавызначальным 3-га разраду ў 120-ы пяхотны Серпухаўскі полк. У 1886 годзе паступіў у Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча, якое скончыў унтэр-афіцэрам. У ліпені 1890 года атрымаў афіцэрскі чын.

У 1897 годзе паступае ў Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага Штаба. Увесну 1899 года накіраваны ў 117-і пяхотны Яраслаўскі полк. 

У кастрычніку 1899 года напісаў рапарт з жаданнем адправіцца ў Паўднёвую Афрыку, каб асабіста сачыць за ходам [[Другая англа-бурская вайна|англа-бурскай вайны]]. Неўзабаве Ядрыхін накіраваны ў [[Трансвааль]] у якасці пазаштатнага карэспандэнта расійскай газеты «Новое время», будучы пры гэтым таемным вайсковым агентам.

У гарачай кропцы правёў некалькі месяцаў — з восені 1899 года па люты 1900-га. Быў вымушаны вярнуцца ў Расію з-за хваробы. 

Пасля вяртання з Афрыкі стаў ваенным аналітыкам, сышоўшы ў запас 13 красавіка 1901 года. 18 лістапада 1903 года адноўлены ў арміі і прызначаны памочнікам ваеннага аташэ ў Кітаі. 

29 ліпеня 1907-га змяніў прозвіўшча на Вандам. Па адной з версій, Ядрыхін узяў псеўданім у гонар генерала эпохі [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Па другой — гэта было прозвішча аднаго з ваеначальнікаў [[Буры|бураў]], які вызначыўся асаблівай адвагай.

Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] вярнуўся на сапраўдную службу. Быў штаб-афіцэрам для даручэнняў пры штабе корпуса, начальнікам штаба 23-й пяхотнай дывізіі, камандзірам 92-га пяхотнага Пячорскага палка, камандуючым 23-й пяхотнай дывізіяй. 22 ліпеня 1917 года Вандам выраблены ў [[генерал-маёр]]ы.

У пачатку 1918 годзе ўзначаліў добраахвотніцкі пскоўскі корпус [[Белы рух|Белай гвардыі]], але 16 лістапада падаў у адстаўку. Пазней быў прызначаны начальнікам штаба Паўночна-Заходняй арміі, аднак у лістападзе 1919 года зноў падаў у адстаўку. 

Перабраўся ў [[Эстонская Рэспубліка (1918—1940)|незалежную Эстонію]]. Узначальваў Георгіеўскае аб’яднанне і Саюз узаемадапамогі былых вайскоўцаў. 

Памёр у [[Талін]]е 16 верасня 1933 года. Пахаваны на могілках пры царкве Аляксандра Неўскага.

== Спасылкі ==
* [https://www.kp.ru/daily/27056.7/4122543/ Белорусы и великие войны ХХ века: как Вандам из-под Минска был тайным агентом России в Южной Африке]
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Начальнікі штабоў дывізій у Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Афіцэры Генеральнага штаба ў Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Удзельнікі англа-бурскіх войн]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Белы рух)]][[Катэгорыя:Імігранты Эстоніі]]</text>
      <sha1>bpjnur1exe6kutxrerlvj8t3zl1gh6z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181953</id>
      <parentid>5181952</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T17:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5181953</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5520" sha1="oxd1ps4bjfpfi96pde904ofjkcny6rl" xml:space="preserve">{{ваенны дзеяч|бітвы=[[Другая англа-бурская]], [[Першая сусветная вайна]], [[Грамадзянская вайна ў Расіі]]}}
'''Аляксей Яфімавіч Вандам''', ународжаны '''Ядрыхін''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[генерал-маёр]] [[Руская імператарская армія|Рускай імператарскай арміі]], удзельнік [[Англа-бурская вайна|Англа-бурскай]], [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай]] і [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Расійскай грамадзянскай]] войн.

== Біяграфія ==
Быў сынам простага салдата. У сям’і ўсяго было сямёра дзяцей. Скончыў тры класы.

Ва ўзросце 17 гадоў, у 1884 годзе, прызначаны вольнавызначальным 3-га разраду ў 120-ы пяхотны Серпухаўскі полк. У 1886 годзе паступіў у Віленскае пяхотнае юнкерскае вучылішча, якое скончыў унтэр-афіцэрам. У ліпені 1890 года атрымаў афіцэрскі чын.

У 1897 годзе паступае ў Мікалаеўскую акадэмію Генеральнага Штаба. Увесну 1899 года накіраваны ў 117-і пяхотны Яраслаўскі полк. 

У кастрычніку 1899 года напісаў рапарт з жаданнем адправіцца ў Паўднёвую Афрыку, каб асабіста сачыць за ходам [[Другая англа-бурская вайна|англа-бурскай вайны]]. Неўзабаве Ядрыхін накіраваны ў [[Трансвааль]] у якасці пазаштатнага карэспандэнта расійскай газеты «Новое время», будучы пры гэтым таемным вайсковым агентам.

У гарачай кропцы правёў некалькі месяцаў — з восені 1899 года па люты 1900-га. Быў вымушаны вярнуцца ў Расію з-за хваробы. 

Пасля вяртання з Афрыкі стаў ваенным аналітыкам, сышоўшы ў запас 13 красавіка 1901 года. 18 лістапада 1903 года адноўлены ў арміі і прызначаны памочнікам ваеннага аташэ ў Кітаі. 

29 ліпеня 1907-га змяніў прозвіўшча на Вандам. Па адной з версій, Ядрыхін узяў псеўданім у гонар генерала эпохі [[напалеонаўскія войны|напалеонаўскіх войнаў]]. Па другой — гэта было прозвішча аднаго з ваеначальнікаў [[Буры|бураў]], які вызначыўся асаблівай адвагай.

Напярэдадні [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] вярнуўся на сапраўдную службу. Быў штаб-афіцэрам для даручэнняў пры штабе корпуса, начальнікам штаба 23-й пяхотнай дывізіі, камандзірам 92-га пяхотнага Пячорскага палка, камандуючым 23-й пяхотнай дывізіяй. 22 ліпеня 1917 года Вандам выраблены ў [[генерал-маёр]]ы.

У пачатку 1918 годзе ўзначаліў добраахвотніцкі пскоўскі корпус [[Белы рух|Белай гвардыі]], але 16 лістапада падаў у адстаўку. Пазней быў прызначаны начальнікам штаба Паўночна-Заходняй арміі, аднак у лістападзе 1919 года зноў падаў у адстаўку. 

Перабраўся ў [[Эстонская Рэспубліка (1918—1940)|незалежную Эстонію]]. Узначальваў Георгіеўскае аб’яднанне і Саюз узаемадапамогі былых вайскоўцаў. 

Памёр у [[Талін]]е 16 верасня 1933 года. Пахаваны на могілках пры царкве Аляксандра Неўскага.

== Спасылкі ==
* [https://www.kp.ru/daily/27056.7/4122543/ Белорусы и великие войны ХХ века: как Вандам из-под Минска был тайным агентом России в Южной Африке]
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Мемуарысты рускага замежжа]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Начальнікі штабоў дывізій у Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Афіцэры Генеральнага штаба ў Першай сусветнай вайне (Расійская імперыя)]][[Катэгорыя:Удзельнікі англа-бурскіх войн]][[Катэгорыя:Генерал-маёры (Белы рух)]][[Катэгорыя:Імігранты Эстоніі]]</text>
      <sha1>oxd1ps4bjfpfi96pde904ofjkcny6rl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>SimCity</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812745</id>
    <revision>
      <id>5181966</id>
      <timestamp>2026-08-16T18:22:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Subst:l}}{{Пра|гульню 1989 года|пра1=1||{{Не перакладзена 5|SimCity (серыя)|SimCity (серыя)|ru|SimCity (серия игр)}}}} {{Картка гульні}}»</comment>
      <origin>5181966</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="287" sha1="7q842w6ramvvsug2c4dga7bh4hribyf" xml:space="preserve">{{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 жніўня 2026}}{{Пра|гульню 1989 года|пра1=1||{{Не перакладзена 5|SimCity (серыя)|SimCity (серыя)|ru|SimCity (серия игр)}}}}
{{Картка гульні}}</text>
      <sha1>7q842w6ramvvsug2c4dga7bh4hribyf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5181970</id>
      <parentid>5181966</parentid>
      <timestamp>2026-08-16T18:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <origin>5181970</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5140" sha1="jjcihwqulvj0z2ewecl5nv37xgxy0kq" xml:space="preserve">{{пішу|1=[[Адмысловае:Contributions/Emilia Noah|Emilia Noah]]|2=16 жніўня 2026}}{{Пра|гульню 1989 года|пра1=1||{{Не перакладзена 5|SimCity (серыя)|SimCity (серыя)|ru|SimCity (серия игр)}}}}
{{Картка гульні}}
SimCity, таксама вядомая як Micropolis або SimCity Classic[23], — кампутарная гульня, якая паклала пачатак горадабудаўнічаму сімулятару як паўнавартаснаму жанру ў гульнявой індустрыі ➤. Гульня была распрацавана Уілам Райтам і выпушчана для шэрагу платформ пераважна ў 1989—1991 гадах➤. SimCity выканана ў двухмернай графіцы, агляд горада адбываецца &quot;зверху&quot;. Сутнасць гульнявога працэсу зводзіцца да стварэння горада, развіццю жылых і прамысловых зон, будаўніцтву інфраструктуры і збору падаткаў для далейшага развіцця горада. У гульні, як і ў рэальным свеце, важна павышаць узровень жыцця насельніцтва і падтрымліваць баланс паміж рознымі сектарамі, у адваротным выпадку населены пункт можа прыйсці ў заняпад і нават збанкрутаваць ➤.

Нягледзячы на ​​тое, што выпуск гульні адбыўся ў 1989 годзе, сімулятар быў самастойна распрацаваны Уілам Райтам у 1985 годзе, калі той толькі пачынаў сваю кар'еру ў якасці індзі-распрацоўшчыка, гэта значыць яшчэ да адукацыі студыі Maxis➤. Аднак на працягу чатырох гадоў гульнявыя выдаўцы адмаўляліся выпускаць праект з-за боязі правалу продажаў, бо ў гульні адсутнічалі якія-небудзь элементы аркады ці экшэна, якія панавалі на рынку кампутарных гульняў у 1980-е гады. У выніку на распаўсюджванне гульні пагадзілася кампанія Brøderbund➤. Хоць спачатку SimCity прадавалася дрэнна, але пасля станоўчых водгукаў ад гульнявой прэсы продажу сімулятара выраслі. Атрымаўшы статут «бэстсэлера», сімулятар быў выпушчаны на мноства іншых платформаў, самай папулярнай з якіх апынулася версія для гульнявой прыстаўкі SNES, выдадзеная ў 1991 году, у якой пры саўдзеле кампаніі Nintendo быў значна палепшаны гульнявы ​​працэс➤.

Горадабудаўнічы сімулятар быў прызнаны новым феноменам у гульнявой індустрыі, і на думку прэсы зламаў сярод многіх карыстальнікаў персанальных кампутараў перакананне, што кампутарныя гульні прызначаны перш за ўсё для дзяцей. SimCity атрымала 24 узнагароды ад розных навінавых выдаўцоў і асацыяцый➤. Крытыкі ў асноўным станоўча адазваліся аб SimCity, назваўшы яе геймплэй наватарскім для 1980-х гадоў, а саму гульню вельмі зацягвае, нават нягледзячы на ​​тое, што яна пазбаўленая элементаў шутэра і платформер. Таксама, на думку рэцэнзентаў, гульня вельмі павучальная і дапаможа гульцу зразумець асновы ўрбаністыкі, палітыкі і эканомікі➤.

Пасля выпуску было прададзена 300000 копій SimCity для кампутараў і амаль 2 мільёны асобнікаў гульні для гульнявой прыстаўкі SNES. Поспех гульні паклаў пачатак лінейцы гульняў - горадабудаўнічых сімулятараў і традыцыі студыі Maxis выпускаць нелінейныя гульні-сімулятары, адна з якіх - The Sims - перасягнула ўсіх сваіх папярэднікаў па папулярнасці, стаўшы самай прадаванай франшызай у гісторыі кампутарных гульняў ➤.</text>
      <sha1>jjcihwqulvj0z2ewecl5nv37xgxy0kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы:SimCity</title>
    <ns>1</ns>
    <id>812746</id>
    <revision>
      <id>5181968</id>
      <timestamp>2026-08-16T18:23:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emilia Noah</username>
        <id>155537</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Загаловак размовы}}»</comment>
      <origin>5181968</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6" xml:space="preserve">{{Загаловак размовы}}</text>
      <sha1>a9200z9n5wjm5ox50abbqixg5h3jiz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Паміж (часопіс)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812747</id>
    <revision>
      <id>5181988</id>
      <timestamp>2026-08-16T19:51:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Dzejka</username>
        <id>157132</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{часопіс}} '''«Паміж»''' — беларускае літаратурна-філасофскае выданне, якое стваралася навучэнцамі і выпускнікамі літаратурна-філасофскага аддзялення [[Беларускі калегіум|Беларускі Калегіум]]. Часопіс спалучаў мастацкую літаратуру, філасофскія й літа...»</comment>
      <origin>5181988</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8787" sha1="s0dsynadkadde1y2s9ftbkb378xdawn" xml:space="preserve">{{часопіс}}
'''«Паміж»''' — беларускае літаратурна-філасофскае выданне, якое стваралася навучэнцамі і выпускнікамі літаратурна-філасофскага аддзялення [[Беларускі калегіум|Беларускі Калегіум]]. Часопіс спалучаў мастацкую літаратуру, філасофскія й літаратуразнаўчыя эсэ, пераклады, інтэрв’ю ды іншыя інтэлектуальныя й мастацкія матэрыялы. Выданне ўзнікла ў 2001 годзе&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/761649.html «Паміж»: прэзэнтацыя ў двары], 5 верасня 2007&lt;/ref&gt;, але першы нумар быў прэзэнтаваны ў 20025&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/801274.html У Менску прэзэнтуюць літаратурны часопіс «Паміж»], 14 кастрычніка 2005&lt;/ref&gt;. Часопіс выходзіў нерэгулярна.

== Гісторыя ==

Часопіс паўстаў як супольны праект выкладчыкаў і навучэнцаў Беларускага Калегіуму. У 2005 годзе «Паміж» характарызаваўся як адно з нешматлікіх месцаў, дзе маладыя беларускія літаратары маглі публікаваць свае першыя творы. Выданне стваралася студэнтамі літаратурна-філасофскага факультэту Калегіуму пры куратарстве філосафа [[Валянцін Акудовіч|Валянціна Акудовіча]].

Паводле Акудовіча, назва «Паміж» была прапанаваная першай камандай рэдактараў. Яна адсылала да становішча пакалення, якое адчувала сябе «паміж» рознымі культурнымі, інтэлектуальнымі й гістарычнымі станамі: паміж Захадам і Ўсходам, савецкай і нацыянальнай культурай, класічнай і посткласічнай філасофіяй, традыцыйнай і постмадэрновай літаратурай. Сам Акудовіч называў гэтае становішча характэрным для беларускай культуры ў цэлым&lt;ref&gt;[https://www.svaboda.org/a/776965.html У «Доме літаратара» Валянцін Акудовіч, Серж Мінскевіч, Зьміцер Вайцюшкевіч], 20 сьнежня 2006&lt;/ref&gt;.

У 2007 годзе «Паміж» апісваўся як культурніцкі мыслярскі часопіс, у якім побач з ужо вядомымі аўтарамі друкаваліся пачаткоўцы. Пры гэтым Акудовіч падкрэсліваў, што выданне не было звычайным студэнцкім часопісам: ягоныя аўтары маглі быць прафесійнымі пісьменнікамі й інтэлектуаламі, а самі тэксты — паўнавартаснымі публікацыямі, вартымі іншых беларускіх літаратурных выданняў.

== Змест ==

У нумарах «Паміж» друкаваліся арыгінальныя мастацкія творы навучэнцаў і выпускнікоў Калегіуму, філасофскія й літаратурна-крытычныя эсэ, пераклады замежнай літаратуры, інтэрв’ю ды іншыя матэрыялы&lt;ref&gt;[https://nashaniva.com/10642 Часопіс «Паміж» № 6] 6.08.2007&lt;/ref&gt;.

Шосты нумар, які выйшаў у 2007 годзе, утрымліваў, сярод іншага, філасофскія тэксты [[Пётра Рудкоўскі|Пятра Рудкоўскага]] і [[Юрый Ігаравіч Андруховіч|Юрыя Андруховіча]], прозу [[Вольга Такарчук|Вольгі Такарчук]], [[Тарас Прахаська|Тараса Прахаські]], [[Аня Самон|Ані Самон]] і [[Трумэн Капотэ|Трумэна Капотэ]], а таксама творы [[Зміцер Смалякоў|Змітра Смалякова]], [[Глеб Лабадзенка|Глеба Лабадзенкі]], [[Таццяна Беланогая|Таццяны Беланогай]] і [[Сярж Мядзведзеў|Сержука Мядзведзева]].

№ 8, прэзентаваны ў лістападзе 2009 году, быў прысвечаны канцэпту дзяцінства. У ім друкаваліся вершы [[Віталь Рыжкоў|Віталя Рыжкова]], [[Наста Манцэвіч|Насты Манцэвіч]], [[Уладзь Лянкевіч|Уладзя Лянкевіча]], [[Міхаіл Бараноўскі|Міхала Бараноўскага]], [[Святлана Богуш|Святланы Богуш]], [[Кірыл Анохін|Кірыла Анохіна]] і іншых аўтараў, проза [[Павал Анціпаў|Паўла Анціпава]], [[Андрэй Пакроўскі|Андрэя Пакроўскага]], [[Кірыл Дубоўскі|Кірыла Дубоўскага]], [[Ігар Кулікоў|Ігара Кулікова]], [[Алеся Лапіцкая|Алесі Лапіцкай]] і іншых, а таксама філязофскія эсэ. Асобную частку нумару складалі пераклады [[Рэй Брэдбэры|Рэя Брэдбэры]], [[Ян Бжэхва|Яна Бжэхвы]], [[Джойс Кэрал Оўтс]], [[Алешандар Радрыгеш|Алешандры Радрыгеша]] ды іншых аўтараў&lt;ref&gt;[https://prajdzisvet.org/events/107-prezientatsyja-8-ha-numaru-chasopisa-pamizh.html Прэзентацыя 8-га нумару часопіса ПАМІЖ], Прайдзісвет, 5 лістапада 2009 &lt;/ref&gt;.

№ 9 выйшаў у 2011 годзе. Ён быў прысвечаны тэме крызісу — фінансавага, творчага, эмацыйнага, крызісу сярэдняга й пераходнага ўзросту. Рэдакцыя разглядала крызіс ня толькі як негатыўную з’яву, але і як магчымасць перамен&lt;ref&gt;[https://prajdzisvet.org/events/580-prezientatsyja-novaha-pamizha.html Прэзентацыя новага «Паміжа»], Прайдзісвет, 30 сакавіка 2011&lt;/ref&gt;.

№ 10 быў прэзентаваны ў кастрычніку 2012 году&lt;ref&gt;[https://prajdzisvet.org/events/1043-platon-pa-bielarusku-na-prezientatsyi-pamizh-10.html Платон па-беларуску на прэзентацыі «Паміж» № 10], Прайдзісвет, 4 кастрычніка 2012 &lt;/ref&gt;. Яго склалі арыгінальныя творы выхаванцаў Калегіуму, пераклады сусветнай літаратуры і гутаркі. Сярод матэрыялаў былі пераклад [[Платон]]а на беларускую мову, матэрыял пра Эразма Дарвіна й анатомію кракадзілаў, а таксама літаратурная апытанка з удзелам [[Сяргей Балахонаў|Сяргея Балахонава]], [[Зміцер Вішнеў|Змітра Вішнёва]], [[Марыя Мартысевіч|Марыі Мартысевіч]], [[Вальжына Морт|Вальжыны Морт]], [[Яраслаў Рудзіш|Яраслава Рудзіша]], [[Ульф Старк|Ульфа Старка]], [[Дзьмітры Строцаў|Дзьмітрыя Строцава]], [[Вольга Такарчук|Вольгі Такарчук]] і [[Хэнрык Хоўланд|Хэнрыка Хоўланда]].

Гэты нумар зяўляецца апошнім вядомым нумарам «Паміж».

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

[[Катэгорыя:Часопісы Беларусі]]
[[Катэгорыя:Часопісы на беларускай мове]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2005 годзе]]
[[Катэгорыя:Зніклі ў 2012 годзе]]
[[Катэгорыя:Літаратурныя часопісы Беларусі]]</text>
      <sha1>s0dsynadkadde1y2s9ftbkb378xdawn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Манбудзіф</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812748</id>
    <revision>
      <id>5182011</id>
      <timestamp>2026-08-17T05:44:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Манбудзіф''' ({{lang-fr|Montboudif}}, {{lang-oc|Montbodiu}}) — камуна ў [[Францыя|Францыі]], знаходзіцца ў рэгіёне Авернь. Дэпартамент — Канталь. Уваходзіць у склад кантона Конда. Акруга камуны — Сен-Флур.  Код INSEE камуны — 15129. Камуна размешчана прыблізна за 390 км на п...»</comment>
      <origin>5182011</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="704" sha1="1atchssw9aciejkq6q0van0e4666828" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Манбудзіф''' ({{lang-fr|Montboudif}}, {{lang-oc|Montbodiu}}) — камуна ў [[Францыя|Францыі]], знаходзіцца ў рэгіёне Авернь. Дэпартамент — Канталь. Уваходзіць у склад кантона Конда. Акруга камуны — Сен-Флур.

Код INSEE камуны — 15129. Камуна размешчана прыблізна за 390 км на поўдзень ад [[Парыж]]а, за 55 км на паўднёвы захад ад [[Клермон-Феран]]а, за 55 км на паўночны ўсход ад [[Арыяк]]а.
[[Катэгорыя:Камуны Францыі]]</text>
      <sha1>1atchssw9aciejkq6q0van0e4666828</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182012</id>
      <parentid>5182011</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:45:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182012</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="799" sha1="t8z3qc743oes23eyv2npjbr5rit7sr4" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Манбудзіф''' ({{lang-fr|Montboudif}}, {{lang-oc|Montbodiu}}) — камуна ў [[Францыя|Францыі]], знаходзіцца ў рэгіёне Авернь. Дэпартамент — Канталь. Уваходзіць у склад кантона Конда. Акруга камуны — Сен-Флур.

Код INSEE камуны — 15129. Камуна размешчана прыблізна за 390 км на поўдзень ад [[Парыж]]а, за 55 км на паўднёвы захад ад [[Клермон-Феран]]а, за 55 км на паўночны ўсход ад [[Арыяк]]а.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Камуны Францыі]]</text>
      <sha1>t8z3qc743oes23eyv2npjbr5rit7sr4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Арыяк</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812749</id>
    <revision>
      <id>5182013</id>
      <timestamp>2026-08-17T05:49:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Арыяк''' — горад у цэнтры [[Францыя|Францыі]], прэфектура [[Канталь (дэпартамент)|дэпартамента Канталь]].  == Гісторыя == Селішча на месцы Арыйяка існавала да I ст. н. э.. У IX стагоддзі з Арыякам звязана жыццё графа Жэро (Геральда), пасля кананізаванага ка...»</comment>
      <origin>5182013</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1386" sha1="i69hm2pkwe31nrtbbta55fbc4zjxk4q" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Арыяк''' — горад у цэнтры [[Францыя|Францыі]], прэфектура [[Канталь (дэпартамент)|дэпартамента Канталь]].

== Гісторыя ==
Селішча на месцы Арыйяка існавала да I ст. н. э.. У IX стагоддзі з Арыякам звязана жыццё графа Жэро (Геральда), пасля кананізаванага каталіцкай царквой. Заснавана абацтва з падвасальным віконцтвам Карладэз. На працягу наступных стагоддзяў Арыяк часцяком станавіўся арэнай супрацьстаяння свецкай і царкоўнай улады. У 1569 годзе горад узяты і разрабаваны пратэстантамі. Да Вялікай Французскай рэвалюцыі Арыяк насіў статус сталіцы Верхняй Аверні.

У 1790 годзе Арыяк стаў прэфектурай дэпартамента Канталь. У 1866 годзе ў горад праведзена чыгунка, што істотна садзейнічала эканамічнаму развіццю.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Францыі]]</text>
      <sha1>i69hm2pkwe31nrtbbta55fbc4zjxk4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182014</id>
      <parentid>5182013</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:50:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182014</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1498" sha1="1io8t3ax7cuzhj1awjppzs2erbhwdk1" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Арыяк''' — горад у цэнтры [[Францыя|Францыі]], прэфектура [[Канталь (дэпартамент)|дэпартамента Канталь]].

== Гісторыя ==
Селішча на месцы Арыйяка існавала да I ст. н. э.. У IX стагоддзі з Арыякам звязана жыццё графа Жэро (Геральда), пасля кананізаванага каталіцкай царквой. Заснавана абацтва з падвасальным віконцтвам Карладэз. На працягу наступных стагоддзяў Арыяк часцяком станавіўся арэнай супрацьстаяння свецкай і царкоўнай улады. У 1569 годзе горад узяты і разрабаваны пратэстантамі. Да Вялікай Французскай рэвалюцыі Арыяк насіў статус сталіцы Верхняй Аверні.

У 1790 годзе Арыяк стаў прэфектурай дэпартамента Канталь. У 1866 годзе ў горад праведзена чыгунка, што істотна садзейнічала эканамічнаму развіццю.
== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}
== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
*
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Францыі]]</text>
      <sha1>1io8t3ax7cuzhj1awjppzs2erbhwdk1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182015</id>
      <parentid>5182014</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:51:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182015</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1560" sha1="su40vpjlnr7pj9efkox9oap8cgvmtvo" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Арыяк''' — горад у цэнтры [[Францыя|Францыі]], прэфектура [[Канталь (дэпартамент)|дэпартамента Канталь]].

== Гісторыя ==
Селішча на месцы Арыйяка існавала да I ст. н. э.. У IX стагоддзі з Арыякам звязана жыццё графа Жэро (Геральда), пасля кананізаванага каталіцкай царквой. Заснавана абацтва з падвасальным віконцтвам Карладэз. На працягу наступных стагоддзяў Арыяк часцяком станавіўся арэнай супрацьстаяння свецкай і царкоўнай улады. У 1569 годзе горад узяты і разрабаваны пратэстантамі. Да Вялікай Французскай рэвалюцыі Арыяк насіў статус сталіцы Верхняй Аверні.

У 1790 годзе Арыяк стаў прэфектурай дэпартамента Канталь. У 1866 годзе ў горад праведзена чыгунка, што істотна садзейнічала эканамічнаму развіццю.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Вядомыя ўраджэнцы і жыхары ==
* [[Поль Думер]], прэзідэнт Францыі

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Францыі]]</text>
      <sha1>su40vpjlnr7pj9efkox9oap8cgvmtvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Герасімавіч Памялоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812750</id>
    <revision>
      <id>5182017</id>
      <timestamp>2026-08-17T05:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Мікалай Герасімавіч Памялоўскі''' ({{lang-ru|Никола́й Гера́симович Помяло́вский}}) — рускі [[пісьменнік]].  == Біяграфія == Скончыў Пецярбургскую духоўную семінарыю (1857). Некаторы час вольнаслухач Пецярбургскага ўніверсітэта. Друкаваўся з 1859 года. У...»</comment>
      <origin>5182017</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1267" sha1="4m5uhd21azk2fpih47vvji332p06mqe" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Мікалай Герасімавіч Памялоўскі''' ({{lang-ru|Никола́й Гера́симович Помяло́вский}}) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў Пецярбургскую духоўную семінарыю (1857). Некаторы час вольнаслухач Пецярбургскага ўніверсітэта. Друкаваўся з 1859 года. У дылогіі «Мяшчанскае шчасце» і «Молатаў» (абедзве аповесці 1861) стварыў вобразы разначынцаў. Кнігі «Нарысы бурсы» (1862—63, незавершана) пра норавы і побыт бурсы. Аўтар рамана «Брат і сястра» (фрагменты апублікаваны ў 1864), нарысаў, артыкулаў на педагагічныя тэмы і інш. Яго творчасці ўласцівы тонкая назіральнасць, уменне ствараць яркія характары, выкарыстанне прыёмаў гратэску, выразная мова.

{{DEFAULTSORT:Памялоўскі}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]</text>
      <sha1>4m5uhd21azk2fpih47vvji332p06mqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182019</id>
      <parentid>5182017</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T05:59:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182019</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1430" sha1="1umaynt8xx4pv4zn4liivzo270o9ska" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Мікалай Герасімавіч Памялоўскі''' ({{lang-ru|Никола́й Гера́симович Помяло́вский}}) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў Пецярбургскую духоўную семінарыю (1857). Некаторы час вольнаслухач Пецярбургскага ўніверсітэта. Друкаваўся з 1859 года. У дылогіі «Мяшчанскае шчасце» і «Молатаў» (абедзве аповесці 1861) стварыў вобразы разначынцаў. Кнігі «Нарысы бурсы» (1862—63, незавершана) пра норавы і побыт бурсы. Аўтар рамана «Брат і сястра» (фрагменты апублікаваны ў 1864), нарысаў, артыкулаў на педагагічныя тэмы і інш. Яго творчасці ўласцівы тонкая назіральнасць, уменне ствараць яркія характары, выкарыстанне прыёмаў гратэску, выразная мова.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памялоўскі Мікалай Герасімавіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Памялоўскі}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]</text>
      <sha1>1umaynt8xx4pv4zn4liivzo270o9ska</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182020</id>
      <parentid>5182019</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:00:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182020</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1459" sha1="05yn42igjnds9kejdzrie3y5pzowgm6" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Мікалай Герасімавіч Памялоўскі''' ({{lang-ru|Никола́й Гера́симович Помяло́вский}}; {{ВД-Прэамбула}}) — рускі [[пісьменнік]].

== Біяграфія ==
Скончыў Пецярбургскую духоўную семінарыю (1857). Некаторы час вольнаслухач Пецярбургскага ўніверсітэта. Друкаваўся з 1859 года. У дылогіі «Мяшчанскае шчасце» і «Молатаў» (абедзве аповесці 1861) стварыў вобразы разначынцаў. Кнігі «Нарысы бурсы» (1862—63, незавершана) пра норавы і побыт бурсы. Аўтар рамана «Брат і сястра» (фрагменты апублікаваны ў 1864), нарысаў, артыкулаў на педагагічныя тэмы і інш. Яго творчасці ўласцівы тонкая назіральнасць, уменне ствараць яркія характары, выкарыстанне прыёмаў гратэску, выразная мова.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памялоўскі Мікалай Герасімавіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Памялоўскі}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]</text>
      <sha1>05yn42igjnds9kejdzrie3y5pzowgm6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Памялоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812751</id>
    <redirect title="Мікалай Герасімавіч Памялоўскі" />
    <revision>
      <id>5182018</id>
      <timestamp>2026-08-17T05:58:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі]]</comment>
      <origin>5182018</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="ogi7431gug5oka5qaiw8jr6rtshw9d7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі]]</text>
      <sha1>ogi7431gug5oka5qaiw8jr6rtshw9d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>М. Памялоўскі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812752</id>
    <redirect title="Мікалай Герасімавіч Памялоўскі" />
    <revision>
      <id>5182023</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:04:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі]]</comment>
      <origin>5182023</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="ogi7431gug5oka5qaiw8jr6rtshw9d7" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Мікалай Герасімавіч Памялоўскі]]</text>
      <sha1>ogi7431gug5oka5qaiw8jr6rtshw9d7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Памяранец</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812753</id>
    <revision>
      <id>5182024</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:10:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Таксон}} '''Памяранец''', '''бігарадзія''', '''кіслы''' або '''горкі апельсін''' (''Citrus aurantium'') — кветкавая расліна сямейства рутавых. Радзіма — [[Паўднёва-Усходняя Азія.]] Завезены ў Міжземнамор’е [[арабы|арабамі]] ў 11 стагоддзі і на працягу 5 стагоддзяў быў адзіны...»</comment>
      <origin>5182024</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1603" sha1="cwxvmbj4yzdei5z8zume783hpbz8dnp" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Памяранец''', '''бігарадзія''', '''кіслы''' або '''горкі апельсін''' (''Citrus aurantium'') — кветкавая расліна сямейства рутавых. Радзіма — [[Паўднёва-Усходняя Азія.]] Завезены ў Міжземнамор’е [[арабы|арабамі]] ў 11 стагоддзі і на працягу 5 стагоддзяў быў адзіным «апельсінам» у Еўропе. Культывуюць у субтропіках як прышчэпу для цытрусавых.

Вечназялёнае дрэва вышынёй да 10 м з шарападобнай густой кронай. Галіны і парасткі маюць буйныя калючкі даўжынёй да 6 см. [[Лісце]] эліптычнай формы. [[Кветкі]] буйныя, белыя, пахучыя, адзіночныя або ў [[суквецце|суквеццях]]. Плады круглявыя, дыяметрам каля 7 см, аранжава-чырвоныя з кісла-горкай мякаццю, неядомыя. З пладоў атрымліваюць лекавы сок і мармелад, з каляплодніка — памяранцавы [[эфірныя алеі|эфірны алей]], з кветак — алей «неролі» для духоў. Харчовыя, [[лекавыя расліны|лекавыя]], тэхнічныя, [[дэкаратыўныя расліны]].

[[Катэгорыя:Цытрусавыя]]</text>
      <sha1>cwxvmbj4yzdei5z8zume783hpbz8dnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182029</id>
      <parentid>5182024</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:14:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182029</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1642" sha1="p3xmzjc7799to0a37zyd8tuyzj1hl3t" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Памяранец''', '''бігарадзія''', '''кіслы''' або '''горкі апельсін''' (''Citrus aurantium'') — кветкавая расліна сямейства рутавых. Радзіма — [[Паўднёва-Усходняя Азія.]] Завезены ў Міжземнамор’е [[арабы|арабамі]] ў 11 стагоддзі і на працягу 5 стагоддзяў быў адзіным «апельсінам» у Еўропе. Культывуюць у субтропіках як прышчэпу для цытрусавых.

Вечназялёнае дрэва вышынёй да 10 м з шарападобнай густой кронай. Галіны і парасткі маюць буйныя калючкі даўжынёй да 6 см. [[Лісце]] эліптычнай формы. [[Кветкі]] буйныя, белыя, пахучыя, адзіночныя або ў [[суквецце|суквеццях]]. Плады круглявыя, дыяметрам каля 7 см, аранжава-чырвоныя з кісла-горкай мякаццю, неядомыя. З пладоў атрымліваюць лекавы сок і мармелад, з каляплодніка — памяранцавы [[эфірныя алеі|эфірны алей]], з кветак — алей «неролі» для духоў. Харчовыя, [[лекавыя расліны|лекавыя]], тэхнічныя, [[дэкаратыўныя расліны]].
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Цытрусавыя]]</text>
      <sha1>p3xmzjc7799to0a37zyd8tuyzj1hl3t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182030</id>
      <parentid>5182029</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182030</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1728" sha1="ni6cdwx44dh5yvtyiqcx3s7t4bcavrd" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Памяранец''', '''бігарадзія''', '''кіслы''' або '''горкі апельсін''' (''Citrus aurantium'') — кветкавая расліна сямейства рутавых. Радзіма — [[Паўднёва-Усходняя Азія]]. Завезены ў Міжземнамор’е [[арабы|арабамі]] ў 11 стагоддзі і на працягу 5 стагоддзяў быў адзіным «апельсінам» у Еўропе. Культывуюць у субтропіках як прышчэпу для цытрусавых.

Вечназялёнае дрэва вышынёй да 10 м з шарападобнай густой кронай. Галіны і парасткі маюць буйныя калючкі даўжынёй да 6 см. [[Лісце]] эліптычнай формы. [[Кветкі]] буйныя, белыя, пахучыя, адзіночныя або ў [[суквецце|суквеццях]]. Плады круглявыя, дыяметрам каля 7 см, аранжава-чырвоныя з кісла-горкай мякаццю, неядомыя. З пладоў атрымліваюць лекавы сок і мармелад, з каляплодніка — памяранцавы [[эфірныя алеі|эфірны алей]], з кветак — алей «неролі» для духоў. Харчовыя, [[лекавыя расліны|лекавыя]], тэхнічныя, [[дэкаратыўныя расліны]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памяранец|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Цытрусавыя]]</text>
      <sha1>ni6cdwx44dh5yvtyiqcx3s7t4bcavrd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182031</id>
      <parentid>5182030</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:16:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182031</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1749" sha1="jzlp24we8uye9wxlucpip9qhxn4tlug" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Памяранец''', '''бігарадзія''', '''кіслы''' або '''горкі апельсін''' (''Citrus aurantium'') — кветкавая расліна сямейства рутавых. Радзіма — [[Паўднёва-Усходняя Азія]]. Завезены ў Міжземнамор’е [[арабы|арабамі]] ў 11 стагоддзі і на працягу 5 стагоддзяў быў адзіным «апельсінам» у Еўропе. Культывуюць у субтропіках як прышчэпу для цытрусавых.

Вечназялёнае дрэва вышынёй да 10 м з шарападобнай густой кронай. Галіны і [[парастак|парасткі]] маюць буйныя калючкі даўжынёй да 6 см. [[Лісце]] эліптычнай формы. [[Кветкі]] буйныя, белыя, пахучыя, адзіночныя або ў [[суквецце|суквеццях]]. Плады круглявыя, дыяметрам каля 7 см, аранжава-чырвоныя з кісла-горкай мякаццю, неядомыя. З пладоў атрымліваюць лекавы сок і мармелад, з каляплодніка — памяранцавы [[эфірныя алеі|эфірны алей]], з кветак — алей «неролі» для духоў. Харчовыя, [[лекавыя расліны|лекавыя]], тэхнічныя, [[дэкаратыўныя расліны]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памяранец|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Цытрусавыя]]</text>
      <sha1>jzlp24we8uye9wxlucpip9qhxn4tlug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182032</id>
      <parentid>5182031</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:17:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182032</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1766" sha1="7gjd5uqmsyxu1crhl534e6t9t9cqg18" xml:space="preserve">{{Таксон}}
'''Памяранец''', '''бігарадзія''', '''кіслы''' або '''горкі апельсін''' (''Citrus aurantium'') — кветкавая расліна сямейства рутавых. Радзіма — [[Паўднёва-Усходняя Азія]]. Завезены ў Міжземнамор’е [[арабы|арабамі]] ў 11 стагоддзі і на працягу 5 стагоддзяў быў адзіным «апельсінам» у [[Еўропа|Еўропе]]. Культывуюць у субтропіках як прышчэпу для цытрусавых.

Вечназялёнае дрэва вышынёй да 10 м з шарападобнай густой кронай. Галіны і [[парастак|парасткі]] маюць буйныя калючкі даўжынёй да 6 см. [[Лісце]] эліптычнай формы. [[Кветкі]] буйныя, белыя, пахучыя, адзіночныя або ў [[суквецце|суквеццях]]. Плады круглявыя, дыяметрам каля 7 см, аранжава-чырвоныя з кісла-горкай мякаццю, неядомыя. З пладоў атрымліваюць лекавы сок і мармелад, з каляплодніка — памяранцавы [[эфірныя алеі|эфірны алей]], з кветак — алей «неролі» для духоў. Харчовыя, [[лекавыя расліны|лекавыя]], тэхнічныя, [[дэкаратыўныя расліны]].

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памяранец|||}}

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Цытрусавыя]]</text>
      <sha1>7gjd5uqmsyxu1crhl534e6t9t9cqg18</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Багарадзія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812754</id>
    <redirect title="Памяранец" />
    <revision>
      <id>5182025</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:11:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Памяранец]]</comment>
      <origin>5182025</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Памяранец]]</text>
      <sha1>7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кіслы апельсін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812755</id>
    <redirect title="Памяранец" />
    <revision>
      <id>5182026</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Памяранец]]</comment>
      <origin>5182026</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Памяранец]]</text>
      <sha1>7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Горкі апельсін</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812756</id>
    <redirect title="Памяранец" />
    <revision>
      <id>5182027</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:12:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Памяранец]]</comment>
      <origin>5182027</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Памяранец]]</text>
      <sha1>7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Citrus aurantium</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812757</id>
    <redirect title="Памяранец" />
    <revision>
      <id>5182028</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Памяранец]]</comment>
      <origin>5182028</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Памяранец]]</text>
      <sha1>7022p4b4m3ayzei5zelumvpcoix19ud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812758</id>
    <revision>
      <id>5182033</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Тэма паводле стагоддзяў|Скульптуры|-1|стагоддзя да н.э.}}   {{Навігацыя}} [[Катэгорыя:Скульптуры паводле стагоддзяў|-99]] [[Катэгорыя:Творы II стагоддзя да н.э.]]»</comment>
      <origin>5182033</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="280" sha1="tdihy37imbkgsdm228uie2sigvz2jq4" xml:space="preserve">{{Тэма паводле стагоддзяў|Скульптуры|-1|стагоддзя да н.э.}}


{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Скульптуры паводле стагоддзяў|-99]]
[[Катэгорыя:Творы II стагоддзя да н.э.]]</text>
      <sha1>tdihy37imbkgsdm228uie2sigvz2jq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182034</id>
      <parentid>5182033</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:19:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>5182034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="d288nia4fxnjqqbwh4ci1wiczjxisqo" xml:space="preserve">{{Тэма паводле стагоддзяў|Скульптуры|-1|стагоддзя}}


{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Скульптуры паводле стагоддзяў|-99]]
[[Катэгорыя:Творы II стагоддзя да н.э.]]</text>
      <sha1>d288nia4fxnjqqbwh4ci1wiczjxisqo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182038</id>
      <parentid>5182034</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:23:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н. э.]] у [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>5182034</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="268" sha1="d288nia4fxnjqqbwh4ci1wiczjxisqo" xml:space="preserve">{{Тэма паводле стагоддзяў|Скульптуры|-1|стагоддзя}}


{{Навігацыя}}
[[Катэгорыя:Скульптуры паводле стагоддзяў|-99]]
[[Катэгорыя:Творы II стагоддзя да н.э.]]</text>
      <sha1>d288nia4fxnjqqbwh4ci1wiczjxisqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н. э.</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812759</id>
    <redirect title="Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э." />
    <revision>
      <id>5182039</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:23:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>DzBar перанёс старонку [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н. э.]] у [[Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>5182039</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="87" sha1="5ykripa5p9uqml0qm3k3pymkbith44h" xml:space="preserve">#REDIRECT [[:Катэгорыя:Скульптуры I стагоддзя да н.э.]]</text>
      <sha1>5ykripa5p9uqml0qm3k3pymkbith44h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812760</id>
    <revision>
      <id>5182040</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:25:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Никано́рович Помера́нцев}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1893).  == Біяграфія == Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (1874), вучыўся ў Пе...»</comment>
      <origin>5182040</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1400" sha1="l6e06tj3zz356w6evy077onpjmzxrt7" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Никано́рович Помера́нцев}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1893).

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (1874), вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1874—78), з 1888 года выкладаў у ёй (з 1892 прафесар, у 1899—1900 рэктар). У пабудовах Памяранцава новыя для 2-й пал. 19 стагоддзя прасторавыя вырашэнні гандлёвых, выставачных і грамадскіх будынкаў і вялікапралётныя металічных канструкцыі перакрыццяў спалучаюцца з архітэктурнымі формамі і дэкорам у неарускім стылі: Верхнія гандлёвыя рады на Краснай плошчы ў Маскве (цяпер ГУМ, 1889—93, інжынер У.​Шухаў). Аўтар храма-помніка Аляксандра Неўскага ў Сафіі (1904—12).
{{DEFAULTSORT:Памяранцаў}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]</text>
      <sha1>l6e06tj3zz356w6evy077onpjmzxrt7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182041</id>
      <parentid>5182040</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182041</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1469" sha1="pjkat7tvj2ssoh1jnw17otpqhewumy0" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Никано́рович Помера́нцев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1893).

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (1874), вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1874—78), з 1888 года выкладаў у ёй (з 1892 прафесар, у 1899—1900 рэктар). У пабудовах Памяранцава новыя для 2-й пал. 19 стагоддзя прасторавыя вырашэнні гандлёвых, выставачных і грамадскіх будынкаў і вялікапралётныя металічных канструкцыі перакрыццяў спалучаюцца з архітэктурнымі формамі і дэкорам у неарускім стылі: Верхнія гандлёвыя рады на Краснай плошчы ў Маскве (цяпер ГУМ, 1889—93, інжынер У.​Шухаў). Аўтар храма-помніка Аляксандра Неўскага ў Сафіі (1904—12).
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Памяранцаў}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]</text>
      <sha1>pjkat7tvj2ssoh1jnw17otpqhewumy0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182042</id>
      <parentid>5182041</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182042</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1597" sha1="3bmp5cjrs9qj2j0cljmkvj4gojmib98" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Никано́рович Помера́нцев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1893).

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (1874), вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1874—78), з 1888 года выкладаў у ёй (з 1892 прафесар, у 1899—1900 рэктар). У пабудовах Памяранцава новыя для 2-й пал. 19 стагоддзя прасторавыя вырашэнні гандлёвых, выставачных і грамадскіх будынкаў і вялікапралётныя металічных канструкцыі перакрыццяў спалучаюцца з архітэктурнымі формамі і дэкорам у неарускім стылі: Верхнія гандлёвыя рады на Краснай плошчы ў Маскве (цяпер ГУМ, 1889—93, інжынер У.​Шухаў). Аўтар храма-помніка Аляксандра Неўскага ў Сафіі (1904—12).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памяранцаў Аляксандр Ніканоравіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Памяранцаў}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]</text>
      <sha1>3bmp5cjrs9qj2j0cljmkvj4gojmib98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182043</id>
      <parentid>5182042</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:29:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5182043</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1662" sha1="hb4p9cmccvp5qal0wfqtyrq8iggc12b" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Никано́рович Помера́нцев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1893).

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (1874), вучыўся ў Пецярбургскай АМ (1874—78), з 1888 года выкладаў у ёй (з 1892 прафесар, у 1899—1900 рэктар). У пабудовах Памяранцава новыя для 2-й пал. 19 стагоддзя прасторавыя вырашэнні гандлёвых, выставачных і грамадскіх будынкаў і вялікапралётныя металічных канструкцыі перакрыццяў спалучаюцца з архітэктурнымі формамі і дэкорам у неарускім стылі: Верхнія гандлёвыя рады на Краснай плошчы ў Маскве (цяпер ГУМ, 1889—93, інжынер У.​Шухаў). Аўтар [[Храм-помнік Аляксандра Неўскага|храма-помніка Аляксандра Неўскага ў Сафіі]] (1904—12).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памяранцаў Аляксандр Ніканоравіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Памяранцаў}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]</text>
      <sha1>hb4p9cmccvp5qal0wfqtyrq8iggc12b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182044</id>
      <parentid>5182043</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:31:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5182044</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1731" sha1="hgztv551tgrfnpstia1tdvylzyfffae" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Никано́рович Помера́нцев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1893).

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (1874), вучыўся ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай АМ]] (1874—78), з 1888 года выкладаў у ёй (з 1892 прафесар, у 1899—1900 рэктар). У пабудовах Памяранцава новыя для 2-й пал. 19 стагоддзя прасторавыя вырашэнні гандлёвых, выставачных і грамадскіх будынкаў і вялікапралётныя металічных канструкцыі перакрыццяў спалучаюцца з архітэктурнымі формамі і дэкорам у неарускім стылі: Верхнія гандлёвыя рады на Краснай плошчы ў Маскве (цяпер ГУМ, 1889—93, інжынер У.​Шухаў). Аўтар [[Храм-помнік Аляксандра Неўскага|храма-помніка Аляксандра Неўскага ў Сафіі]] (1904—12).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памяранцаў Аляксандр Ніканоравіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Памяранцаў}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]</text>
      <sha1>hgztv551tgrfnpstia1tdvylzyfffae</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182046</id>
      <parentid>5182044</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182046</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1782" sha1="j0kr678qod8os1m9zoyn7wiy4qavli5" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аляксандр Ніканоравіч Памяранцаў''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Никано́рович Помера́нцев}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[архітэктар]]. Правадзейны член Пецярбургскай АМ (1893).

== Біяграфія ==
Скончыў Маскоўскае вучылішча жывапісу, скульптуры і дойлідства (1874), вучыўся ў [[Імператарская Акадэмія мастацтваў|Імператарскай АМ]] (1874—78), з 1888 года выкладаў у ёй (з 1892 прафесар, у 1899—1900 рэктар). У пабудовах Памяранцава новыя для 2-й пал. 19 стагоддзя прасторавыя вырашэнні гандлёвых, выставачных і грамадскіх будынкаў і вялікапралётныя металічных канструкцыі перакрыццяў спалучаюцца з архітэктурнымі формамі і дэкорам у неарускім стылі: Верхнія гандлёвыя рады на [[Красная плошча (Масква)|Краснай плошчы]] ў Маскве (цяпер [[ГУМ]], 1889—93, інжынер У.​Шухаў). Аўтар [[Храм-помнік Аляксандра Неўскага|храма-помніка Аляксандра Неўскага ў Сафіі]] (1904—12).

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Памяранцаў Аляксандр Ніканоравіч|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Памяранцаў}}
[[Катэгорыя:Архітэктары Расіі]]</text>
      <sha1>j0kr678qod8os1m9zoyn7wiy4qavli5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўдоцця Якаўлеўна Панаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812761</id>
    <revision>
      <id>5182053</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:43:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Асоба}} '''Аўдоцця Якаўлеўна Панаева''' () — руская пісьменніца. Жонка [[Іван Іванавіч Панаеў|І. І. Панаева]], у 1846—62 гадах грамадзянская жонка [[Мікалай Аляксандравіч Някрасаў|М. А. Някрасава]].  == Біяграфія == У 1847—62 актыўна ўдзельнічала ў рабоце рэдакцыі...»</comment>
      <origin>5182053</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1726" sha1="ow3mswwd8y8nx75oam15mz50n7ddqii" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аўдоцця Якаўлеўна Панаева''' () — руская пісьменніца. Жонка [[Іван Іванавіч Панаеў|І. І. Панаева]], у 1846—62 гадах грамадзянская жонка [[Мікалай Аляксандравіч Някрасаў|М. А. Някрасава]].

== Біяграфія ==
У 1847—62 актыўна ўдзельнічала ў рабоце рэдакцыі часопіса «Современник». Першы твор — аўтабіяграфічная аповесць «Сям’я Тальнікавых» (1848, забаронена; новае выданне 1928 года). Раманы «Тры краіны свету» (1848—49) і «Мёртвае возера» (1851) напісаны разам з Някрасавым. У апавяданнях, аповесцях «Стэпавая паненка» (1855), «Хатняе пекла» (1857), «Раман у пецярбургскім паўсвеце» (1860), раманах «Дробязі жыцця» (1854), «Рускія ў Італіі» (1858), «Жаночая доля» (1862) і інш. зварот да актуальных праблем грамадскага жыцця, пытанняў сямейнага і сацыяльнага становішча жанчыны, праблем выхавання, кахання і шлюбу. Кніга «Успаміны» (1890) пра літаратурнае жыццё 1840—60-х гадоў. Панаевай прысвяціў многія лірычныя вершы Някрасаў.

{{DEFAULTSORT:Панаева}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]</text>
      <sha1>ow3mswwd8y8nx75oam15mz50n7ddqii</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182054</id>
      <parentid>5182053</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182054</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1879" sha1="2u6dni4kl7kborp25j0uqlapot9p1d6" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аўдоцця Якаўлеўна Панаева''' () — руская пісьменніца. Жонка [[Іван Іванавіч Панаеў|І. І. Панаева]], у 1846—62 гадах грамадзянская жонка [[Мікалай Аляксандравіч Някрасаў|М. А. Някрасава]].

== Біяграфія ==
У 1847—62 актыўна ўдзельнічала ў рабоце рэдакцыі часопіса «Современник». Першы твор — аўтабіяграфічная аповесць «Сям’я Тальнікавых» (1848, забаронена; новае выданне 1928 года). Раманы «Тры краіны свету» (1848—49) і «Мёртвае возера» (1851) напісаны разам з Някрасавым. У апавяданнях, аповесцях «Стэпавая паненка» (1855), «Хатняе пекла» (1857), «Раман у пецярбургскім паўсвеце» (1860), раманах «Дробязі жыцця» (1854), «Рускія ў Італіі» (1858), «Жаночая доля» (1862) і інш. зварот да актуальных праблем грамадскага жыцця, пытанняў сямейнага і сацыяльнага становішча жанчыны, праблем выхавання, кахання і шлюбу. Кніга «Успаміны» (1890) пра літаратурнае жыццё 1840—60-х гадоў. Панаевай прысвяціў многія лірычныя вершы Някрасаў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панаева Аўдоцця Якаўлеўна|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Панаева}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]</text>
      <sha1>2u6dni4kl7kborp25j0uqlapot9p1d6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182056</id>
      <parentid>5182054</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:46:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182056</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1873" sha1="czlv9gcbt1eni91egu2fezwmt1005dc" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аўдоцця Якаўлеўна Панаева''' () — руская пісьменніца. Жонка [[Іван Іванавіч Панаеў|І. І. Панаева]], у 1846—62 гадах грамадзянская жонка [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М. А. Някрасава]].

== Біяграфія ==
У 1847—62 актыўна ўдзельнічала ў рабоце рэдакцыі часопіса «Современник». Першы твор — аўтабіяграфічная аповесць «Сям’я Тальнікавых» (1848, забаронена; новае выданне 1928 года). Раманы «Тры краіны свету» (1848—49) і «Мёртвае возера» (1851) напісаны разам з Някрасавым. У апавяданнях, аповесцях «Стэпавая паненка» (1855), «Хатняе пекла» (1857), «Раман у пецярбургскім паўсвеце» (1860), раманах «Дробязі жыцця» (1854), «Рускія ў Італіі» (1858), «Жаночая доля» (1862) і інш. зварот да актуальных праблем грамадскага жыцця, пытанняў сямейнага і сацыяльнага становішча жанчыны, праблем выхавання, кахання і шлюбу. Кніга «Успаміны» (1890) пра літаратурнае жыццё 1840—60-х гадоў. Панаевай прысвяціў многія лірычныя вершы Някрасаў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панаева Аўдоцця Якаўлеўна|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Панаева}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]</text>
      <sha1>czlv9gcbt1eni91egu2fezwmt1005dc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182057</id>
      <parentid>5182056</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T06:47:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182057</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1911" sha1="aze5llf38n9hxtdn2ngbg8iyww1cyuh" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Аўдоцця Якаўлеўна Панаева''' ({{ВД-Прэамбула}}) — руская пісьменніца. Жонка [[Іван Іванавіч Панаеў|І. І. Панаева]], у 1846—62 гадах грамадзянская жонка [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў|М. А. Някрасава]].

== Біяграфія ==
У 1847—62 гадах актыўна ўдзельнічала ў рабоце рэдакцыі часопіса «Современник». Першы твор — аўтабіяграфічная аповесць «Сям’я Тальнікавых» (1848, забаронена; новае выданне 1928 года). Раманы «Тры краіны свету» (1848—49) і «Мёртвае возера» (1851) напісаны разам з Някрасавым. У апавяданнях, аповесцях «Стэпавая паненка» (1855), «Хатняе пекла» (1857), «Раман у пецярбургскім паўсвеце» (1860), раманах «Дробязі жыцця» (1854), «Рускія ў Італіі» (1858), «Жаночая доля» (1862) і інш. зварот да актуальных праблем грамадскага жыцця, пытанняў сямейнага і сацыяльнага становішча жанчыны, праблем выхавання, кахання і шлюбу. Кніга «Успаміны» (1890) пра літаратурнае жыццё 1840—60-х гадоў. Панаевай прысвяціў многія лірычныя вершы Някрасаў.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панаева Аўдоцця Якаўлеўна|||}}
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
{{DEFAULTSORT:Панаева}}
[[Катэгорыя:Пісьменнікі Расіі]]</text>
      <sha1>aze5llf38n9hxtdn2ngbg8iyww1cyuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>А. Панаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812762</id>
    <redirect title="Аўдоцця Якаўлеўна Панаева" />
    <revision>
      <id>5182055</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:46:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Аўдоцця Якаўлеўна Панаева]]</comment>
      <origin>5182055</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="af282jjkeo075baxvmvn214k6mdqu90" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аўдоцця Якаўлеўна Панаева]]</text>
      <sha1>af282jjkeo075baxvmvn214k6mdqu90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аўдоцця Панаева</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812763</id>
    <redirect title="Аўдоцця Якаўлеўна Панаева" />
    <revision>
      <id>5182058</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:47:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Аўдоцця Якаўлеўна Панаева]]</comment>
      <origin>5182058</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="af282jjkeo075baxvmvn214k6mdqu90" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Аўдоцця Якаўлеўна Панаева]]</text>
      <sha1>af282jjkeo075baxvmvn214k6mdqu90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панацэя</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812764</id>
    <redirect title="Панакея" />
    <revision>
      <id>5182060</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:50:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Панакея]]</comment>
      <origin>5182060</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="4yy79ti8gsr0zwsz7g2fzewnfeuio1l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Панакея]]</text>
      <sha1>4yy79ti8gsr0zwsz7g2fzewnfeuio1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панакія</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812765</id>
    <redirect title="Панакея" />
    <revision>
      <id>5182061</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:51:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Панакея]]</comment>
      <origin>5182061</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="4yy79ti8gsr0zwsz7g2fzewnfeuio1l" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Панакея]]</text>
      <sha1>4yy79ti8gsr0zwsz7g2fzewnfeuio1l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калон</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812766</id>
    <revision>
      <id>5182065</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:54:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Калон]] у [[Калон (востраў)]]: ёсць правінцыя, горад і шмат іншага</comment>
      <origin>5182065</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="io3w5whvloafiovh6zbuy84e7005pwy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Калон (востраў)]]</text>
      <sha1>io3w5whvloafiovh6zbuy84e7005pwy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182069</id>
      <parentid>5182065</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:02:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Калон (востраў)]]</comment>
      <origin>5182069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="h6qveca15vfrbccmvygqhe5d3mpotdf" xml:space="preserve">'''Калон''':
* [[Калон (востраў)]]
* [[Калон (Панама)]]
* [[Калон (правінцыя)]]
* [[Калон (чалавек, саслоўе)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>h6qveca15vfrbccmvygqhe5d3mpotdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182074</id>
      <parentid>5182069</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:05:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182074</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="190" sha1="81ju6m6287lz3t1nkuq42f1ipcztccf" xml:space="preserve">'''Калон''':
* [[Калон (востраў)]]
* [[Калон (Панама)]]
* [[Калон (правінцыя)]]
* [[Калон (саслоўе)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>81ju6m6287lz3t1nkuq42f1ipcztccf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калон (Панама)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812767</id>
    <revision>
      <id>5182067</id>
      <timestamp>2026-08-17T06:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Калон}} {{НП}} '''Калон''' ({{lang-es|Ciudad de Colón}}) — горад у [[Панама|Панаме]], на атлантычным беразе [[Панамскі канал|Панамскага канала]] (паўвостраў Мансанільё). Адміністрацыйны цэнтр [[Калон (правінцыя)|правінцыі Калон]].  Разам з [[Панама (горад0|Панамай]],...»</comment>
      <origin>5182067</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1705" sha1="pq6qtcvt4gkw36jrq5kql3txpwk1zw8" xml:space="preserve">{{значэнні2|Калон}}
{{НП}}
'''Калон''' ({{lang-es|Ciudad de Colón}}) — горад у [[Панама|Панаме]], на атлантычным беразе [[Панамскі канал|Панамскага канала]] (паўвостраў Мансанільё). Адміністрацыйны цэнтр [[Калон (правінцыя)|правінцыі Калон]].

Разам з [[Панама (горад0|Панамай]], — галоўны порт краіны. Са сталіцай, акрамя воднага шляху Панамскага канала, звязаны чыгункай і шашэйнымі дарогамі, якія ідуць уздоўж канала.

== Гісторыя ==
Заснаваны ў 1850 годзе (па іншых дадзеных, у 1852 годзе) пад назвай Аспінваль на востраве, пазней у выніку асушэння быў злучаны з мацерыком.

== Эканоміка ==
Цяпер у горадзе развіта машынабудаванне, нафтаперапрацоўка, харчовая, тэкстыльная, швейная, фармацэўтычная, паліграфічная прамысловасць, аднак аснову эканомікі складае Панамскі канал.

== Памятныя мясціны ==
Фарты Сан-Ларэнса і Дэйвіс, а таксама некалькі цэркваў XIX стагоддзя і помнік Хрыстафору Калумбу, у гонар якога горад быў перайменаваны ў 1890 г.
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>pq6qtcvt4gkw36jrq5kql3txpwk1zw8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182068</id>
      <parentid>5182067</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182068</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1801" sha1="2pvzntkz52w9w6wvqip7je4q6h1sy0g" xml:space="preserve">{{значэнні2|Калон}}
{{НП}}
'''Калон''' ({{lang-es|Ciudad de Colón}}) — горад у [[Панама|Панаме]], на атлантычным беразе [[Панамскі канал|Панамскага канала]] (паўвостраў Мансанільё). Адміністрацыйны цэнтр [[Калон (правінцыя)|правінцыі Калон]].

Разам з [[Панама (горад)|Панамай]], — галоўны порт краіны. Са сталіцай, акрамя воднага шляху Панамскага канала, звязаны чыгункай і шашэйнымі дарогамі, якія ідуць уздоўж канала.

== Гісторыя ==
Заснаваны ў 1850 годзе (па іншых дадзеных, у 1852 годзе) пад назвай Аспінваль на востраве, пазней у выніку асушэння быў злучаны з мацерыком.

== Насельніцтва ==
{{Wikidata/Population}}

== Эканоміка ==
Цяпер у горадзе развіта машынабудаванне, нафтаперапрацоўка, харчовая, тэкстыльная, швейная, фармацэўтычная, паліграфічная прамысловасць, аднак аснову эканомікі складае Панамскі канал.

== Памятныя мясціны ==
Фарты Сан-Ларэнса і Дэйвіс, а таксама некалькі цэркваў XIX стагоддзя і помнік Хрыстафору Калумбу, у гонар якога горад быў перайменаваны ў 1890 г.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>2pvzntkz52w9w6wvqip7je4q6h1sy0g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Калон (чалавек, саслоўе)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812768</id>
    <redirect title="Калон (саслоўе)" />
    <revision>
      <id>5182073</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:05:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Калон (чалавек, саслоўе)]] у [[Калон (саслоўе)]]: залішняе ўдакладненне</comment>
      <origin>5182073</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41" sha1="6lqkjplu7dgxgrsu242r3vd6u8p4my9" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Калон (саслоўе)]]</text>
      <sha1>6lqkjplu7dgxgrsu242r3vd6u8p4my9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Партобела</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812769</id>
    <revision>
      <id>5182079</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Партобела''' (Portobelo, Puerto Belo) — партовы пасёлак на поўначы [[Панама|Панамы]], у [[Калон (правінцыя)|правінцыі Калон]], адкуль у XVII—XVIII стагоддзях адплываў у Іспанію гружаны скарбамі «сярэбраны флот». Сама назва («прыгожая гавань») паказвае на зручнасць...»</comment>
      <origin>5182079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="620" sha1="7zgkhh76l7pwt1kabvv8fgwvtjc4sxr" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Партобела''' (Portobelo, Puerto Belo) — партовы пасёлак на поўначы [[Панама|Панамы]], у [[Калон (правінцыя)|правінцыі Калон]], адкуль у XVII—XVIII стагоддзях адплываў у Іспанію гружаны скарбамі «сярэбраны флот». Сама назва («прыгожая гавань») паказвае на зручнасць і глыбіню бухты. Заснаваны ў 1597 годзе.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>7zgkhh76l7pwt1kabvv8fgwvtjc4sxr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182081</id>
      <parentid>5182079</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:11:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182081</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="691" sha1="ozfjc4c20gozl7hkgvzdr4pawn9xk15" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Партобела'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — карта Панамы&lt;/ref&gt; (Portobelo, Puerto Belo) — партовы пасёлак на поўначы [[Панама|Панамы]], у [[Калон (правінцыя)|правінцыі Калон]], адкуль у XVII—XVIII стагоддзях адплываў у Іспанію гружаны скарбамі «сярэбраны флот». Сама назва («прыгожая гавань») паказвае на зручнасць і глыбіню бухты. Заснаваны ў 1597 годзе.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>ozfjc4c20gozl7hkgvzdr4pawn9xk15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Пальма</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812770</id>
    <redirect title="Пальма" />
    <revision>
      <id>5182083</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:13:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Ла-Пальма]] у [[Ла-Пальма (востраў)]]: больш шырокае значэнне</comment>
      <origin>5182083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="1nv8bs4bvv1sw6r5q62fmbc8oe41qq4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ла-Пальма (востраў)]]</text>
      <sha1>1nv8bs4bvv1sw6r5q62fmbc8oe41qq4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182095</id>
      <parentid>5182083</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:25:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Мэта перасылкі зменена з [[Ла-Пальма (востраў)]] на [[Пальма]]</comment>
      <origin>5182095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="nctt54k4odioe7p3s5mokkergvcp5nl" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пальма]]</text>
      <sha1>nctt54k4odioe7p3s5mokkergvcp5nl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Пальма (Панама)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812771</id>
    <revision>
      <id>5182086</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:15:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{значэнні2|Ла-Пальма}} {{НП}} '''Ла-Пальма''' ({{lang-es|La Palma}}) — горад на беразе [[Сан-Мігель (заліў, Панама)|заліва Сан-Мігель]] на тэрыторыі правінцыі Дар’ен (Панама); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Дар’ен і акругі Чэпігана.  Плошча — 526,6 км ².  == Крыніцы == {{крын...»</comment>
      <origin>5182086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="519" sha1="18beqowyf7dyzbhatry957puu0gvxcp" xml:space="preserve">{{значэнні2|Ла-Пальма}}
{{НП}}
'''Ла-Пальма''' ({{lang-es|La Palma}}) — горад на беразе [[Сан-Мігель (заліў, Панама)|заліва Сан-Мігель]] на тэрыторыі правінцыі Дар’ен (Панама); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Дар’ен і акругі Чэпігана.

Плошча — 526,6 км ².

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>18beqowyf7dyzbhatry957puu0gvxcp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182088</id>
      <parentid>5182086</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="f9il7byogw5p2sw0bzt9x517vsiwkih" xml:space="preserve">{{значэнні2|Ла-Пальма}}
{{НП}}
'''Ла-Пальма'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — карта Панамы&lt;/ref&gt; ({{lang-es|La Palma}}) — горад на беразе [[Сан-Мігель (заліў, Панама)|заліва Сан-Мігель]] на тэрыторыі правінцыі Дар’ен (Панама); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Дар’ен і акругі Чэпігана.

Плошча — 526,6 км ².

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>f9il7byogw5p2sw0bzt9x517vsiwkih</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Юліян Клачко</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812772</id>
    <revision>
      <id>5182087</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <comment>Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1363365825|Julian Klaczko]]»</comment>
      <origin>5182087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4661" sha1="76mf45ut4amshhhwlcknk7monlpej4v" xml:space="preserve">
[[Файл:Julian_Klaczko.jpg|міні| Юліян Клачко]]
'''Юліян Клачко''' (6 лістапада 1825 г., [[Вільня]] — 26 лістапада 1906 г., [[Кракаў]] ) — польскі пісьменнік, які добра валодаў [[Іўрыт|іўрытам]], [[Польская мова|польскай]], [[Французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовамі]]&lt;ref&gt;{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Julian Klaczko}}&lt;/ref&gt;.

Ён нарадзіўся Іегуда Лейб у заможнай яўрэйскай сям'і. Ва ўзросце 17 гадоў ён апублікаваў зборнік габрэйскай паэзіі пад назвай «Дудаім» (דודאים), а таксама пераклаў польскія літаратурныя творы на іўрыт.

Ён вучыўся ў [[Вільня|Вільні]] і Кёнігсбергу (Краралявец), яго інтарэсы ўключалі філасофію, гісторыю і літаратуру. У 1847 годзе ён атрымаў ступень доктара філасофіі (доктарская праца ''De rebus Franco-Gallicis saeculi XV'' ). Затым ён пераехаў у [[Гайдэльберг]] і публікаваўся ў ліберальнай газеце ''«Deutsche Zeitung»'' .


Пасля паразы [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскага паўстання]] (1848) эміграваў у Францыю, дзе пражыў наступныя 20 гадоў. Пасля смерці бацькі, у Парыжы ён змяніў імя і прыняў [[Рымска-Каталіцкая царква|рымска-каталіцкую]] [[Хрысціянства|веру]] (1856)  Ён стаў сурэдактарам ''Wiadomości Polskie'', друкаваўся ў ''Revue de Paris'', ''Revue Contemporaine'' і ''Revue des Deux Mondes'' (з 1862 г.).

Клачко быў палітыкам, які супрацоўнічаў з ліберальна-арыстакратычнай фракцыяй польскіх эмігрантаў [[Гатэль Ламбер|Гатэль Ламберт]] (князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] ). Як польскі нацыяналіст, ён выказваў адкрытую крыўду і нянавісць да Расіі і Прусіі за іх удзел у [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеле Польшчы]], але меў больш пазітыўнае стаўленне да [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], якая праводзіла адносна больш талерантную палітыку ў дачыненні да палякаў пад яе ўладай.

У 1869 годзе ён пераехаў у Вену, а ў 1870 годзе быў абраны тайным саветнікам («гофратам ») пры Міністэрстве замежных спраў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] . Ён таксама быў членам Галіцыйскага парламента (1870–71), а пазней — Імперскага парламента, Рэйхсрата. Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870-71 гадоў ён актыўна агітаваў за інтэрвенцыю Аўстра-Венгрыі на баку Францыі. За гэтыя (няўдалыя) намаганні [[Ота фон Бісмарк|Бісмарк]] назваў яго «яўрэйскім агентам Францыі».

У 1870-х гадах ён некалькі гадоў пражыў у Італіі. Таму пасля пераезду ў [[Кракаў]], дзе ён правёў апошнія гады свайго жыцця, ён займаўся даследаваннямі італьянскай літаратуры і мастацтва. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве.

== Спасылкі ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Літве]]
[[Катэгорыя:Постаці Віленскай губерні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1906 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1825 годзе]]</text>
      <sha1>76mf45ut4amshhhwlcknk7monlpej4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182090</id>
      <parentid>5182087</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:17:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5182090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4646" sha1="de9oaik0oq20kk43tsa2ynmgkpypz5y" xml:space="preserve">
[[Файл:Julian_Klaczko.jpg|міні| Юліян Клачко]]
'''Юліян Клачко''' (6 лістапада 1825 г., [[Вільня]] — 26 лістапада 1906 г., [[Кракаў]] ) — польскі пісьменнік, які добра валодаў [[Іўрыт|іўрытам]], [[Польская мова|польскай]], [[Французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовамі]]&lt;ref&gt;{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Julian Klaczko}}&lt;/ref&gt;.

Ён нарадзіўся Іегуда Лейб у заможнай яўрэйскай сям'і. Ва ўзросце 17 гадоў ён апублікаваў зборнік габрэйскай паэзіі пад назвай «Дудаім» (דודאים), а таксама пераклаў польскія літаратурныя творы на іўрыт.

Ён вучыўся ў [[Вільня|Вільні]] і Кёнігсбергу (Краралявец), яго інтарэсы ўключалі філасофію, гісторыю і літаратуру. У 1847 годзе ён атрымаў ступень доктара філасофіі (доктарская праца ''De rebus Franco-Gallicis saeculi XV'' ). Затым ён пераехаў у [[Гайдэльберг]] і публікаваўся ў ліберальнай газеце ''«Deutsche Zeitung».''

Пасля паразы [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскага паўстання]] (1848) эміграваў у Францыю, дзе пражыў наступныя 20 гадоў. Пасля смерці бацькі, у Парыжы ён змяніў імя і прыняў [[Рымска-Каталіцкая царква|рымска-каталіцкую]] [[Хрысціянства|веру]] (1856)  Ён стаў сурэдактарам ''Wiadomości Polskie'', друкаваўся ў ''Revue de Paris'', ''Revue Contemporaine'' і ''Revue des Deux Mondes'' (з 1862 г.).

Клачко быў палітыкам, які супрацоўнічаў з ліберальна-арыстакратычнай фракцыяй польскіх эмігрантаў [[Гатэль Ламбер|Гатэль Ламберт]] (князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] ). Як польскі нацыяналіст, ён выказваў адкрытую крыўду і нянавісць да Расіі і Прусіі за іх удзел у [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеле Польшчы]], але меў больш пазітыўнае стаўленне да [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], якая праводзіла адносна больш талерантную палітыку ў дачыненні да палякаў пад яе ўладай.

У 1869 годзе ён пераехаў у Вену, а ў 1870 годзе быў абраны тайным саветнікам («гофратам») пры Міністэрстве замежных спраў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] . Ён таксама быў членам Галіцыйскага парламента (1870–71), а пазней — Імперскага парламента, Рэйхсрата. Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870-71 гадоў ён актыўна агітаваў за інтэрвенцыю Аўстра-Венгрыі на баку Францыі. За гэтыя (няўдалыя) намаганні [[Ота фон Бісмарк|Бісмарк]] назваў яго «яўрэйскім агентам Францыі».

У 1870-х гадах ён некалькі гадоў пражыў у Італіі. Пасля пераезду ў [[Кракаў]], дзе ён правёў апошнія гады свайго жыцця, ён займаўся даследаваннямі італьянскай літаратуры і мастацтва. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве.

== Спасылкі ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Літве]]
[[Катэгорыя:Постаці Віленскай губерні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1906 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1825 годзе]]</text>
      <sha1>de9oaik0oq20kk43tsa2ynmgkpypz5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182097</id>
      <parentid>5182090</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4538" sha1="anczqd6kagh3kl9p0bluburgnu8d4jv" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''Юліян Клачко''' ({{ВД-Прэамбула}}) — польскі пісьменнік. Добра валодаў [[Іўрыт|іўрытам]], [[Польская мова|польскай]], [[Французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовамі]]&lt;ref&gt;{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Julian Klaczko}}&lt;/ref&gt;.
== Біяграфія ==
Ён нарадзіўся Іегуда Лейб у заможнай яўрэйскай сям'і. Ва ўзросце 17 гадоў ён апублікаваў зборнік габрэйскай паэзіі пад назвай «Дудаім» (דודאים), а таксама пераклаў польскія літаратурныя творы на іўрыт.

Ён вучыўся ў [[Вільня|Вільні]] і Кёнігсбергу (Краралявец), яго інтарэсы ўключалі філасофію, гісторыю і літаратуру. У 1847 годзе ён атрымаў ступень доктара філасофіі (доктарская праца ''De rebus Franco-Gallicis saeculi XV'' ). Затым ён пераехаў у [[Гайдэльберг]] і публікаваўся ў ліберальнай газеце ''«Deutsche Zeitung».''

Пасля паразы [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскага паўстання]] (1848) эміграваў у Францыю, дзе пражыў наступныя 20 гадоў. Пасля смерці бацькі, у Парыжы ён змяніў імя і прыняў [[Рымска-Каталіцкая царква|рымска-каталіцкую]] [[Хрысціянства|веру]] (1856)  Ён стаў сурэдактарам ''Wiadomości Polskie'', друкаваўся ў ''Revue de Paris'', ''Revue Contemporaine'' і ''Revue des Deux Mondes'' (з 1862 г.).

Клачко быў палітыкам, які супрацоўнічаў з ліберальна-арыстакратычнай фракцыяй польскіх эмігрантаў [[Гатэль Ламбер|Гатэль Ламберт]] (князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]] ). Як польскі нацыяналіст, ён выказваў адкрытую крыўду і нянавісць да Расіі і Прусіі за іх удзел у [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеле Польшчы]], але меў больш пазітыўнае стаўленне да [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], якая праводзіла адносна больш талерантную палітыку ў дачыненні да палякаў пад яе ўладай.

У 1869 годзе ён пераехаў у Вену, а ў 1870 годзе быў абраны тайным саветнікам («гофратам») пры Міністэрстве замежных спраў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] . Ён таксама быў членам Галіцыйскага парламента (1870–71), а пазней — Імперскага парламента, Рэйхсрата. Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870-71 гадоў ён актыўна агітаваў за інтэрвенцыю Аўстра-Венгрыі на баку Францыі. За гэтыя (няўдалыя) намаганні [[Ота фон Бісмарк|Бісмарк]] назваў яго «яўрэйскім агентам Францыі».

У 1870-х гадах ён некалькі гадоў пражыў у Італіі. Пасля пераезду ў [[Кракаў]], дзе ён правёў апошнія гады свайго жыцця, ён займаўся даследаваннямі італьянскай літаратуры і мастацтва. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве.

== Спасылкі ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Літве]]
[[Катэгорыя:Постаці Віленскай губерні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1906 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1825 годзе]]</text>
      <sha1>anczqd6kagh3kl9p0bluburgnu8d4jv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182098</id>
      <parentid>5182097</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:31:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Voūk12</username>
        <id>159072</id>
      </contributor>
      <origin>5182098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4587" sha1="8qp0ywtflm2ultu9dbiepiy9n7att4g" xml:space="preserve">{{Асоба}}
'''пол. Julian Klaczko, уласн. Ягуда Лейб''' ({{ВД-Прэамбула}}) — польскі пісьменнік. Добра валодаў [[Іўрыт|іўрытам]], [[Польская мова|польскай]], [[Французская мова|французскай]] і [[Нямецкая мова|нямецкай мовамі]]&lt;ref&gt;{{Cite Catholic Encyclopedia|wstitle=Julian Klaczko}}&lt;/ref&gt;.
== Біяграфія ==
Ён нарадзіўся як Ягуда Лейб (Jehuda Lejb) у заможнай яўрэйскай сям'і. Ва ўзросце 17 гадоў ён апублікаваў зборнік габрэйскай паэзіі пад назвай «Дудаім» (דודאים), а таксама пераклаў польскія літаратурныя творы на іўрыт.

Ён вучыўся ў [[Вільня|Вільні]] і Кёнігсбергу (Краралявец), яго інтарэсы ўключалі філасофію, гісторыю і літаратуру. У 1847 годзе ён атрымаў ступень доктара філасофіі (доктарская праца ''De rebus Franco-Gallicis saeculi XV''). Затым ён пераехаў у [[Гайдэльберг]] і публікаваўся ў ліберальнай газеце ''«Deutsche Zeitung».''

Пасля паразы [[Пазнанскае паўстанне (1848)|Пазнанскага паўстання]] (1848) эміграваў у Францыю, дзе пражыў наступныя 20 гадоў. Пасля смерці бацькі, у Парыжы ён змяніў імя і прыняў [[Рымска-Каталіцкая царква|рымска-каталіцкую]] [[Хрысціянства|веру]] (1856)  Ён стаў сурэдактарам ''Wiadomości Polskie'', друкаваўся ў ''Revue de Paris'', ''Revue Contemporaine'' і ''Revue des Deux Mondes'' (з 1862 г.).

Клачко стаў палітыкам, які супрацоўнічаў з ліберальна-арыстакратычнай фракцыяй польскіх эмігрантаў [[Гатэль Ламбер|Гатэля Ламберт]] (князь [[Адам Ежы Чартарыйскі]]). Як польскі нацыяналіст, ён выказваў адкрытую крыўду і нянавісць да Расіі і Прусіі за іх удзел у [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзеле Польшчы]], але меў больш пазітыўнае стаўленне да [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]], якая праводзіла адносна больш талерантную палітыку ў дачыненні да палякаў пад яе ўладай.

У 1869 годзе ён пераехаў у Вену, а ў 1870 годзе быў абраны тайным саветнікам («гофратам») пры Міністэрстве замежных спраў [[Аўстра-Венгрыя|Аўстра-Венгрыі]] . Ён таксама быў членам Галіцыйскага парламента (1870–71), а пазней — Імперскага парламента, Рэйхсрата. Падчас [[Франка-пруская вайна|франка-прускай вайны]] 1870-71 гадоў ён актыўна агітаваў за інтэрвенцыю Аўстра-Венгрыі на баку Францыі. За гэтыя (няўдалыя) намаганні [[Ота фон Бісмарк|Бісмарк]] назваў яго «яўрэйскім агентам Францыі».

У 1870-х гадах ён некалькі гадоў пражыў у Італіі. Пасля пераезду ў [[Кракаў]], дзе ён правёў апошнія гады свайго жыцця, ён займаўся даследаваннямі італьянскай літаратуры і мастацтва. Пахаваны на [[Ракавіцкія могілкі|Ракавіцкіх могілках]] у Кракаве.

== Спасылкі ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Пахаваныя на Ракавіцкіх могілках]]
[[Катэгорыя:Палітыкі Польшчы]]
[[Катэгорыя:Яўрэі ў Літве]]
[[Катэгорыя:Постаці Віленскай губерні]]
[[Катэгорыя:Памерлі ў 1906 годзе]]
[[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1825 годзе]]</text>
      <sha1>8qp0ywtflm2ultu9dbiepiy9n7att4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенанамэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812773</id>
    <revision>
      <id>5182099</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:31:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Пенанамэ''' ({{lang-es|Penonomé}}) — горад на тэрыторыі правінцыі Какле ([[Панама]]); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Какле і аднайменнай акругі. Плошча — 53 км ². Насельніцтва — 21 748 чалавек (2010 год).  Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Катэгоры...»</comment>
      <origin>5182099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="llc077qlmeg0t4vygg8ws0wyv1ptwfc" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Пенанамэ''' ({{lang-es|Penonomé}}) — горад на тэрыторыі правінцыі Какле ([[Панама]]); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Какле і аднайменнай акругі.
Плошча — 53 км ². Насельніцтва — 21 748 чалавек (2010 год).

Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]].
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>llc077qlmeg0t4vygg8ws0wyv1ptwfc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182101</id>
      <parentid>5182099</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:33:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="632" sha1="76yfro7p1ljqqzmw1m34xbfhq67c0en" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Пенанамэ'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — '''Пенанаме''' — карта Панамы&lt;/ref&gt; ({{lang-es|Penonomé}}) — горад на тэрыторыі правінцыі Какле ([[Панама]]); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Какле і аднайменнай акругі.
Плошча — 53 км ². Насельніцтва — 21 748 чалавек (2010 год).

Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]].
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>76yfro7p1ljqqzmw1m34xbfhq67c0en</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Пенанаме</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812774</id>
    <redirect title="Пенанамэ" />
    <revision>
      <id>5182100</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:32:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Перасылае да [[Пенанамэ]]</comment>
      <origin>5182100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="5abracqe6jxe7fzus068qarza0dkyfc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Пенанамэ]]</text>
      <sha1>5abracqe6jxe7fzus068qarza0dkyfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ла-Чарэра (Панама)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812775</id>
    <revision>
      <id>5182102</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Ла-Чарэра''' ({{lang-es|La Chorrera}}) — горад на тэрыторыі правінцыі [[Заходняя Панама]] ([[Панама]]); другі па колькасці насельніцтва горад Панамы. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Заходняя Панама і аднайменнай акругі. Плошча — 40 км². Насельніцтва — 62 803 чала...»</comment>
      <origin>5182102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="690" sha1="iwaeb1gohu9x8lx9qg14eoewpmfwisz" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Ла-Чарэра''' ({{lang-es|La Chorrera}}) — горад на тэрыторыі правінцыі [[Заходняя Панама]] ([[Панама]]); другі па колькасці насельніцтва горад Панамы. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Заходняя Панама і аднайменнай акругі. Плошча — 40 км². Насельніцтва — 62 803 чалавек (2010 год).

Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Заснаваны ў 1855.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>iwaeb1gohu9x8lx9qg14eoewpmfwisz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182103</id>
      <parentid>5182102</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:38:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="grf2o9frlxskg9kz6tsfztjumzpt2bt" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Ла-Чарэра'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — карта Панамы&lt;/ref&gt; ({{lang-es|La Chorrera}}) — горад на тэрыторыі правінцыі [[Заходняя Панама]] ([[Панама]]); другі па колькасці насельніцтва горад Панамы. Адміністрацыйны цэнтр правінцыі Заходняя Панама і аднайменнай акругі. Плошча — 40 км². Насельніцтва — 62 803 чалавек (2010 год).

Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. Заснаваны ў 1855.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>grf2o9frlxskg9kz6tsfztjumzpt2bt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Чытрэ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812776</id>
    <revision>
      <id>5182105</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:41:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Чытрэ''' ({{lang-en|Chitré}}) — горад на тэрыторыі [[Эрэра (правінцыя)|правінцыі Эрэра]] ([[Панама]]); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Эрэра і аднайменнай акругі. Заснаваны ў 1848 годзе. Плошча - 12,4 км ². Насельніцтва - 9092 чалавек (2010 год).  Праз горад праходзіць П...»</comment>
      <origin>5182105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="590" sha1="balp1s446zin1lsjd2vz77hgt3fhqzo" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Чытрэ''' ({{lang-en|Chitré}}) — горад на тэрыторыі [[Эрэра (правінцыя)|правінцыі Эрэра]] ([[Панама]]); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Эрэра і аднайменнай акругі. Заснаваны ў 1848 годзе. Плошча - 12,4 км ². Насельніцтва - 9092 чалавек (2010 год).

Праз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]].
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>balp1s446zin1lsjd2vz77hgt3fhqzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182106</id>
      <parentid>5182105</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:42:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="670" sha1="n5d40emfh1kuan6fhgiuxi779uf3r9p" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Чытрэ'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — карта Панамы&lt;/ref&gt; ({{lang-en|Chitré}}) — горад на тэрыторыі [[Эрэра (правінцыя)|правінцыі Эрэра]] ([[Панама]]); адміністрацыйны цэнтр правінцыі Эрэра і аднайменнай акругі. Заснаваны ў 1848 годзе. Плошча — 12,4 км ². Насельніцтва — 9092 чалавек (2010 год).

Праз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]].

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>n5d40emfh1kuan6fhgiuxi779uf3r9p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Давід (горад)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812777</id>
    <revision>
      <id>5182112</id>
      <timestamp>2026-08-17T07:52:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{НП}} '''Давід''' ({{lang-en|San José de David}}) — горад на захадзе [[Панама|Панамы]]. Заснаваны ў 1602 годзе. Адміністрацыйны цэнтр [[Чырыкі (правінцыя)|правінцыі Чырыкі]]. Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. 3-ці па велічыні горад Панамы. Адзін з найбольш індус...»</comment>
      <origin>5182112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1000" sha1="1i0n8v7n9mjjzlgllh1s80fw3xpkuzo" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Давід''' ({{lang-en|San José de David}}) — горад на захадзе [[Панама|Панамы]]. Заснаваны ў 1602 годзе. Адміністрацыйны цэнтр [[Чырыкі (правінцыя)|правінцыі Чырыкі]]. Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. 3-ці па велічыні горад Панамы. Адзін з найбольш індустрыялізаваных гарадоў у краіне, цэнтр цяжкай прамысловасці, камунікацый і высокіх тэхналогій. Праз яго вядзецца актыўны гандаль з суседняй [[Коста-Рыка]]й і іншымі краінамі [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. Міжнародны аэрапорт. Турызм.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>1i0n8v7n9mjjzlgllh1s80fw3xpkuzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182113</id>
      <parentid>5182112</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:54:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1072" sha1="povda5kifpirgd40jv6rdt88iygx1d1" xml:space="preserve">{{НП}}
'''Давід'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — карта Панамы&lt;/ref&gt; ({{lang-en|San José de David}}) — горад на захадзе [[Панама|Панамы]]. Заснаваны ў 1602 годзе. Адміністрацыйны цэнтр [[Чырыкі (правінцыя)|правінцыі Чырыкі]]. Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. 3-ці па велічыні горад Панамы. Адзін з найбольш індустрыялізаваных гарадоў у краіне, цэнтр цяжкай прамысловасці, камунікацый і высокіх тэхналогій. Праз яго вядзецца актыўны гандаль з суседняй [[Коста-Рыка]]й і іншымі краінамі [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. Міжнародны аэрапорт. Турызм.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>povda5kifpirgd40jv6rdt88iygx1d1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182114</id>
      <parentid>5182113</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T07:55:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1124" sha1="2f1isrp9ceoqcgcwz8ajdswhgagl1cl" xml:space="preserve">{{значэнні2|Давід (значэнні)}}
{{НП}}
'''Давід'''&lt;ref&gt;{{Крыніцы/БелЭн|12}} — карта Панамы&lt;/ref&gt; ({{lang-en|San José de David}}) — горад на захадзе [[Панама|Панамы]]. Заснаваны ў 1602 годзе. Адміністрацыйны цэнтр [[Чырыкі (правінцыя)|правінцыі Чырыкі]]. Цераз горад праходзіць [[Панамерыканская шаша]]. 3-ці па велічыні горад Панамы. Адзін з найбольш індустрыялізаваных гарадоў у краіне, цэнтр цяжкай прамысловасці, камунікацый і высокіх тэхналогій. Праз яго вядзецца актыўны гандаль з суседняй [[Коста-Рыка]]й і іншымі краінамі [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыкі]]. Міжнародны аэрапорт. Турызм.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}
[[Катэгорыя:Гарады Панамы]]</text>
      <sha1>2f1isrp9ceoqcgcwz8ajdswhgagl1cl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамскі сабор</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812778</id>
    <revision>
      <id>5182125</id>
      <timestamp>2026-08-17T08:11:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Славутасць}} '''Панамскі сабор''' ({{lang-en|Catedral Basílica Santa María la Antigua}}) — кафедральны сабор у горадзе [[Панама (горад)|Панама]].  Панамскі кафедральны сабор з’яўляецца галоўным храмам Архідыяцэзіі Панамы.  Пачатак будаўніцтва датуецца 1688 годам, асвечаны храм у...»</comment>
      <origin>5182125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2098" sha1="mzt3mwsjdnp7vm3lvvfwedtpt9jze5y" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Панамскі сабор''' ({{lang-en|Catedral Basílica Santa María la Antigua}}) — кафедральны сабор у горадзе [[Панама (горад)|Панама]].

Панамскі кафедральны сабор з’яўляецца галоўным храмам Архідыяцэзіі Панамы.

Пачатак будаўніцтва датуецца 1688 годам, асвечаны храм у імя Панны Марыі Антыгуанскай быў праз 108 гадоў, у 1796 годзе. Сабор знаходзіцца ў гістарычным квартале Панамы, Каска-Вьеха на плошчы Незалежнасці, вядомай таксама як Кафедральная.

Сабор — вялікі будынак з высокім двухсхільным дахам. Па абодва бакі фасада дзве белыя абтынкаваныя вежы, якія доўгі час лічыліся самымі высокімі ў Лацінскай Амерыцы. Сцены каменныя, фасад разны ў стылі рэнесанс з класічнымі дэкаратыўнымі элементамі (так званы езуіцкі стыль). Сабор мае тры нефы. Дах падтрымліваюць 67 калон з каменя і цэглы. Свяцілішча і Святыя Дары пафарбаваны ў белы колер, верхняя іх частка афарбавана ў блакітны колер. Галоўны алтар выкананы ў канцы XIX стагоддзя, як мяркуецца, ён выкананы французскімі майстрамі.

Сабор — адзіны каланіяльны храм Панамы, які мае купал.

22 снежня 2014 года арцыбіскуп Панамы Хасэ Дамінга Улаа Мендзьета абвясціў, што сталічнаму сабору прысвоены тытул малой базілікі.</text>
      <sha1>mzt3mwsjdnp7vm3lvvfwedtpt9jze5y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182126</id>
      <parentid>5182125</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:12:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2138" sha1="g1zfapcvmtrh3yazi0viua2vgc2lf2c" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Панамскі сабор''' ({{lang-en|Catedral Basílica Santa María la Antigua}}) — кафедральны сабор у горадзе [[Панама (горад)|Панама]].

Панамскі кафедральны сабор з’яўляецца галоўным храмам Архідыяцэзіі Панамы.

Пачатак будаўніцтва датуецца 1688 годам, асвечаны храм у імя Панны Марыі Антыгуанскай быў праз 108 гадоў, у 1796 годзе. Сабор знаходзіцца ў гістарычным квартале Панамы, Каска-Вьеха на плошчы Незалежнасці, вядомай таксама як Кафедральная.

Сабор — вялікі будынак з высокім двухсхільным дахам. Па абодва бакі фасада дзве белыя абтынкаваныя вежы, якія доўгі час лічыліся самымі высокімі ў Лацінскай Амерыцы. Сцены каменныя, фасад разны ў стылі рэнесанс з класічнымі дэкаратыўнымі элементамі (так званы езуіцкі стыль). Сабор мае тры нефы. Дах падтрымліваюць 67 калон з каменя і цэглы. Свяцілішча і Святыя Дары пафарбаваны ў белы колер, верхняя іх частка афарбавана ў блакітны колер. Галоўны алтар выкананы ў канцы XIX стагоддзя, як мяркуецца, ён выкананы французскімі майстрамі.

Сабор — адзіны каланіяльны храм Панамы, які мае купал.

22 снежня 2014 года арцыбіскуп Панамы Хасэ Дамінга Улаа Мендзьета абвясціў, што сталічнаму сабору прысвоены тытул малой базілікі.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>g1zfapcvmtrh3yazi0viua2vgc2lf2c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Універсітэт Панамы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812779</id>
    <revision>
      <id>5182128</id>
      <timestamp>2026-08-17T08:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Універсітэт Панамы''' ({{lang-en|Universidad de Panamá, UP}}) — найстарэйшы дзяржаўны ўніверсітэт [[Панама|Панамы]].  Універсітэт заключыў некалькі пагадненняў аб сумесных даследаваннях і абмене персаналам з рознымі ўрадавымі агенцтвамі. Некаторыя прафесары вядуць в...»</comment>
      <origin>5182128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2328" sha1="9f4poye50xq1u9naz5aclk7dih9r3fr" xml:space="preserve">'''Універсітэт Панамы''' ({{lang-en|Universidad de Panamá, UP}}) — найстарэйшы дзяржаўны ўніверсітэт [[Панама|Панамы]].

Універсітэт заключыў некалькі пагадненняў аб сумесных даследаваннях і абмене персаналам з рознымі ўрадавымі агенцтвамі. Некаторыя прафесары вядуць выкладчыцкую дзейнасць у кампусах па ўсім свеце. Універсітэт прадстаўляе сваю краіну ў розных міжнародных арганізацыях, такіх як Сусветны эканамічны форум і Міжнародная рада па навуцы.

== Гісторыя ==
29 мая 1935 года прэзідэнт краіны доктар [[Армодыа Арыяс Мадрыд]] падпісаў дэкрэт аб стварэнні нацыянальнага ўніверсітэта, аднак яго днём нараджэння лічыцца 7 кастрычніка таго ж года, калі ўніверсітэт пачаў сваю дзейнасць. Пазней, падчас кіравання прэзідэнта Энрыке Адольфа Хіменеса ўрад Панамы набыў 60 гектараў зямлі для будаўніцтва галоўнага кампуса ў сталіцы краіны, якое пачалося ў студзені 1948 года. Заняткі ў новых будынках пачаліся 29 траўня 1950 года, а афіцыйнае адкрыццё кампуса адбылося 1 лістапада 1953 года і было прымеркавана да пяцідзесяцігоддзя незалежнасці Панамы.

У канцы 1979 года адкрыўся першы рэгіянальны цэнтр (мясцовы кампус) у правінцыі Калон. У наступныя дзесяцігоддзі аналагічныя філіялы пачалі дзейнічаць у правінцыях Верагуас, Чырыкі, Какле, Заходняя Панама, Бокас-дэль-Тора, Дар'ен і сталічнай акрузе.</text>
      <sha1>9f4poye50xq1u9naz5aclk7dih9r3fr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182129</id>
      <parentid>5182128</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2328" sha1="916luuhycnipsftwbyukq80zqte1633" xml:space="preserve">'''Універсітэт Панамы''' ({{lang-es|Universidad de Panamá, UP}}) — найстарэйшы дзяржаўны ўніверсітэт [[Панама|Панамы]].

Універсітэт заключыў некалькі пагадненняў аб сумесных даследаваннях і абмене персаналам з рознымі ўрадавымі агенцтвамі. Некаторыя прафесары вядуць выкладчыцкую дзейнасць у кампусах па ўсім свеце. Універсітэт прадстаўляе сваю краіну ў розных міжнародных арганізацыях, такіх як Сусветны эканамічны форум і Міжнародная рада па навуцы.

== Гісторыя ==
29 мая 1935 года прэзідэнт краіны доктар [[Армодыа Арыяс Мадрыд]] падпісаў дэкрэт аб стварэнні нацыянальнага ўніверсітэта, аднак яго днём нараджэння лічыцца 7 кастрычніка таго ж года, калі ўніверсітэт пачаў сваю дзейнасць. Пазней, падчас кіравання прэзідэнта Энрыке Адольфа Хіменеса ўрад Панамы набыў 60 гектараў зямлі для будаўніцтва галоўнага кампуса ў сталіцы краіны, якое пачалося ў студзені 1948 года. Заняткі ў новых будынках пачаліся 29 траўня 1950 года, а афіцыйнае адкрыццё кампуса адбылося 1 лістапада 1953 года і было прымеркавана да пяцідзесяцігоддзя незалежнасці Панамы.

У канцы 1979 года адкрыўся першы рэгіянальны цэнтр (мясцовы кампус) у правінцыі Калон. У наступныя дзесяцігоддзі аналагічныя філіялы пачалі дзейнічаць у правінцыях Верагуас, Чырыкі, Какле, Заходняя Панама, Бокас-дэль-Тора, Дар'ен і сталічнай акрузе.</text>
      <sha1>916luuhycnipsftwbyukq80zqte1633</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182131</id>
      <parentid>5182129</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:21:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2373" sha1="sncnylmodrf2u3pf8bnc1m85i4nha7j" xml:space="preserve">{{Картка універсітэту}}
'''Універсітэт Панамы''' ({{lang-es|Universidad de Panamá, UP}}) — найстарэйшы дзяржаўны ўніверсітэт [[Панама|Панамы]].

Універсітэт заключыў некалькі пагадненняў аб сумесных даследаваннях і абмене персаналам з рознымі ўрадавымі агенцтвамі. Некаторыя прафесары вядуць выкладчыцкую дзейнасць у кампусах па ўсім свеце. Універсітэт прадстаўляе сваю краіну ў розных міжнародных арганізацыях, такіх як Сусветны эканамічны форум і Міжнародная рада па навуцы.

== Гісторыя ==
29 мая 1935 года прэзідэнт краіны доктар [[Армодыа Арыяс Мадрыд]] падпісаў дэкрэт аб стварэнні нацыянальнага ўніверсітэта, аднак яго днём нараджэння лічыцца 7 кастрычніка таго ж года, калі ўніверсітэт пачаў сваю дзейнасць. Пазней, падчас кіравання прэзідэнта Энрыке Адольфа Хіменеса ўрад Панамы набыў 60 гектараў зямлі для будаўніцтва галоўнага кампуса ў сталіцы краіны, якое пачалося ў студзені 1948 года. Заняткі ў новых будынках пачаліся 29 траўня 1950 года, а афіцыйнае адкрыццё кампуса адбылося 1 лістапада 1953 года і было прымеркавана да пяцідзесяцігоддзя незалежнасці Панамы.

У канцы 1979 года адкрыўся першы рэгіянальны цэнтр (мясцовы кампус) у правінцыі Калон. У наступныя дзесяцігоддзі аналагічныя філіялы пачалі дзейнічаць у правінцыях Верагуас, Чырыкі, Какле, Заходняя Панама, Бокас-дэль-Тора, Дар’ен і сталічнай акрузе.</text>
      <sha1>sncnylmodrf2u3pf8bnc1m85i4nha7j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182132</id>
      <parentid>5182131</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:22:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2413" sha1="oe8tziu075kaych96xccuszfqoe5h77" xml:space="preserve">{{Картка універсітэту}}
'''Універсітэт Панамы''' ({{lang-es|Universidad de Panamá, UP}}) — найстарэйшы дзяржаўны ўніверсітэт [[Панама|Панамы]].

Універсітэт заключыў некалькі пагадненняў аб сумесных даследаваннях і абмене персаналам з рознымі ўрадавымі агенцтвамі. Некаторыя прафесары вядуць выкладчыцкую дзейнасць у кампусах па ўсім свеце. Універсітэт прадстаўляе сваю краіну ў розных міжнародных арганізацыях, такіх як Сусветны эканамічны форум і Міжнародная рада па навуцы.

== Гісторыя ==
29 мая 1935 года прэзідэнт краіны доктар [[Армодыа Арыяс Мадрыд]] падпісаў дэкрэт аб стварэнні нацыянальнага ўніверсітэта, аднак яго днём нараджэння лічыцца 7 кастрычніка таго ж года, калі ўніверсітэт пачаў сваю дзейнасць. Пазней, падчас кіравання прэзідэнта Энрыке Адольфа Хіменеса ўрад Панамы набыў 60 гектараў зямлі для будаўніцтва галоўнага кампуса ў сталіцы краіны, якое пачалося ў студзені 1948 года. Заняткі ў новых будынках пачаліся 29 траўня 1950 года, а афіцыйнае адкрыццё кампуса адбылося 1 лістапада 1953 года і было прымеркавана да пяцідзесяцігоддзя незалежнасці Панамы.

У канцы 1979 года адкрыўся першы рэгіянальны цэнтр (мясцовы кампус) у правінцыі Калон. У наступныя дзесяцігоддзі аналагічныя філіялы пачалі дзейнічаць у правінцыях Верагуас, Чырыкі, Какле, Заходняя Панама, Бокас-дэль-Тора, Дар’ен і сталічнай акрузе.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>oe8tziu075kaych96xccuszfqoe5h77</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вежа F&amp;F</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812780</id>
    <revision>
      <id>5182133</id>
      <timestamp>2026-08-17T08:25:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Славутасць}} '''Вежа F&amp;F''', вядомая таксама як '''вежа Рэвалюцыі''' - адміністрацыйны будынак у Дзелавым раёне [[Панама (горад)|Панамы]]. Першы [[небаскроб]] спіральнай формы ў Лацінскай Амерыцы. Паварот ад падмурку да шпіля вежы складае 360 градусаў.  Будаўніцтв...»</comment>
      <origin>5182133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="01h7vd9p38717nidw7hc9ocfrxekvwk" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Вежа F&amp;F''', вядомая таксама як '''вежа Рэвалюцыі''' - адміністрацыйны будынак у Дзелавым раёне [[Панама (горад)|Панамы]]. Першы [[небаскроб]] спіральнай формы ў Лацінскай Амерыцы. Паварот ад падмурку да шпіля вежы складае 360 градусаў.

Будаўніцтва 52-павярховага будынка з бетону вышынёй 242 метры па праекце панамскіх архітэктараў вялося з 2003 па 2008 год, увод у эксплуатацыю быў ажыццёўлены ў 2011 годзе. Кошт праектавання і будаўніцтва - 50 мільёнаў долараў. Небаскроб абліцаваны плітамі насычанага зялёнага колеру, якія адлюстроўваюць сонца; ён бачны з усіх пунктаў сталіцы, што дазволіла яму стаць адной з яркіх гарадскіх славутасцяў.

Вежа F&amp;F заняла сёмае месца ў рэйтынгу хмарачосаў Emporis Skyscraper Award за 2011 год.</text>
      <sha1>01h7vd9p38717nidw7hc9ocfrxekvwk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182134</id>
      <parentid>5182133</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:25:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1305" sha1="924mn5fo402ahquho1jpgjqrqy6m94r" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Вежа F&amp;F''', вядомая таксама як '''вежа Рэвалюцыі''' — адміністрацыйны будынак у Дзелавым раёне [[Панама (горад)|Панамы]]. Першы [[небаскроб]] спіральнай формы ў Лацінскай Амерыцы. Паварот ад падмурку да шпіля вежы складае 360 градусаў.

Будаўніцтва 52-павярховага будынка з бетону вышынёй 242 метры па праекце панамскіх архітэктараў вялося з 2003 па 2008 год, увод у эксплуатацыю быў ажыццёўлены ў 2011 годзе. Кошт праектавання і будаўніцтва — 50 мільёнаў долараў. Небаскроб абліцаваны плітамі насычанага зялёнага колеру, якія адлюстроўваюць сонца; ён бачны з усіх пунктаў сталіцы, што дазволіла яму стаць адной з яркіх гарадскіх славутасцяў.

Вежа F&amp;F заняла сёмае месца ў рэйтынгу хмарачосаў Emporis Skyscraper Award за 2011 год.</text>
      <sha1>924mn5fo402ahquho1jpgjqrqy6m94r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182247</id>
      <parentid>5182134</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:05:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненне</comment>
      <origin>5182247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1814" sha1="49rxdr0rzpyf3lwq00xd1556cc0asa6" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Вежа F&amp;F''', вядомая таксама як '''вежа Рэвалюцыі''' — адміністрацыйны будынак у Дзелавым раёне [[Панама (горад)|Панамы]]. Першы [[небаскроб]] спіральнай формы ў Лацінскай Амерыцы. Паварот ад падмурку да шпіля вежы складае 360 градусаў.

Будаўніцтва 52-павярховага будынка з бетону вышынёй 242 метры па праекце панамскіх архітэктараў вялося з 2003 па 2008 год, увод у эксплуатацыю быў ажыццёўлены ў 2011 годзе. Кошт праектавання і будаўніцтва — 50 мільёнаў долараў. Небаскроб абліцаваны плітамі насычанага зялёнага колеру, якія адлюстроўваюць сонца; ён бачны з усіх пунктаў сталіцы, што дазволіла яму стаць адной з яркіх гарадскіх славутасцяў.

Вежа F&amp;F заняла сёмае месца ў рэйтынгу хмарачосаў Emporis Skyscraper Award за 2011 год.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:F&amp;F_Tower_03_2015_Panama_1341.JPG
File:Panama_08_2013_F&amp;F_Tower_7101.JPG
File:Panama_08_2013_skyscraper_under_construction_and_F&amp;F_Tower_7112.JPG
File:F&amp;F_Tower_03_2015_Panama_1350_zoom_in.jpg|{{Вонкавыя спасылкі}}
&lt;/gallery&gt;
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Панамы]]
[[Катэгорыя:Небаскробы]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]]
[[Катэгорыя:Панама (горад)]]</text>
      <sha1>49rxdr0rzpyf3lwq00xd1556cc0asa6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182250</id>
      <parentid>5182247</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:06:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Небаскробы]]; дададзена [[Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 200 да 249 метраў]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1860" sha1="7fu8eoy568unzy4j0ju53uk3t719kp7" xml:space="preserve">{{Славутасць}}
'''Вежа F&amp;F''', вядомая таксама як '''вежа Рэвалюцыі''' — адміністрацыйны будынак у Дзелавым раёне [[Панама (горад)|Панамы]]. Першы [[небаскроб]] спіральнай формы ў Лацінскай Амерыцы. Паварот ад падмурку да шпіля вежы складае 360 градусаў.

Будаўніцтва 52-павярховага будынка з бетону вышынёй 242 метры па праекце панамскіх архітэктараў вялося з 2003 па 2008 год, увод у эксплуатацыю быў ажыццёўлены ў 2011 годзе. Кошт праектавання і будаўніцтва — 50 мільёнаў долараў. Небаскроб абліцаваны плітамі насычанага зялёнага колеру, якія адлюстроўваюць сонца; ён бачны з усіх пунктаў сталіцы, што дазволіла яму стаць адной з яркіх гарадскіх славутасцяў.

Вежа F&amp;F заняла сёмае месца ў рэйтынгу хмарачосаў Emporis Skyscraper Award за 2011 год.

== Галерэя ==
&lt;gallery&gt;
File:F&amp;F_Tower_03_2015_Panama_1341.JPG
File:Panama_08_2013_F&amp;F_Tower_7101.JPG
File:Panama_08_2013_skyscraper_under_construction_and_F&amp;F_Tower_7112.JPG
File:F&amp;F_Tower_03_2015_Panama_1350_zoom_in.jpg|{{Вонкавыя спасылкі}}
&lt;/gallery&gt;
[[Катэгорыя:Будынкі і збудаванні Панамы]]
[[Катэгорыя:Небаскробы вышынёй ад 200 да 249 метраў]]
[[Катэгорыя:З’явіліся ў 2011 годзе]]
[[Катэгорыя:Панама (горад)]]</text>
      <sha1>7fu8eoy568unzy4j0ju53uk3t719kp7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панамар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812781</id>
    <revision>
      <id>5182136</id>
      <timestamp>2026-08-17T08:30:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Панамар''' (ад {{lang-el|παραμονάριος}} — прыслужнік) — [[праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны служка ніжэйшага рангу. Званіў у званы, запальваў у храме свечкі і [[лампада|лампады]]: прыслужваў пры набажэнствах.  [[Катэгорыя:Духавенства]]»</comment>
      <origin>5182136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="417" sha1="lziiwmgynmmrrselhy5317dpnge41ol" xml:space="preserve">'''Панамар''' (ад {{lang-el|παραμονάριος}} — прыслужнік) — [[праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны служка ніжэйшага рангу. Званіў у званы, запальваў у храме свечкі і [[лампада|лампады]]: прыслужваў пры набажэнствах.

[[Катэгорыя:Духавенства]]</text>
      <sha1>lziiwmgynmmrrselhy5317dpnge41ol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182137</id>
      <parentid>5182136</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:32:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="496" sha1="rrrbqteynxplhrlgghsfsapd8tr8pl5" xml:space="preserve">'''Панамар''' (ад {{lang-el|παραμονάριος}} — прыслужнік) — [[праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны служка ніжэйшага рангу. Званіў у званы, запальваў у храме свечкі і [[лампада|лампады]]: прыслужваў пры набажэнствах.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамар|||}}
[[Катэгорыя:Духавенства]]</text>
      <sha1>rrrbqteynxplhrlgghsfsapd8tr8pl5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182138</id>
      <parentid>5182137</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:32:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="513" sha1="snqu4xhwfbofihcirv43lf04xs9xo52" xml:space="preserve">'''Панамар''' (ад {{lang-el|παραμονάριος}} — прыслужнік) — [[праваслаўе|праваслаўны]] царкоўны служка ніжэйшага рангу. Званіў у званы, запальваў у храме [[свечка|свечкі]] і [[лампада|лампады]]: прыслужваў пры набажэнствах.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамар|||}}
[[Катэгорыя:Духавенства]]</text>
      <sha1>snqu4xhwfbofihcirv43lf04xs9xo52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кызылказахстан</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812782</id>
    <revision>
      <id>5182148</id>
      <timestamp>2026-08-17T08:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кызылказахстан]] у [[Кызыл Казахстан]]</comment>
      <origin>5182148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43" sha1="r2i8flx9hdiamna0wtl26opidlxwloe" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кызыл Казахстан]]</text>
      <sha1>r2i8flx9hdiamna0wtl26opidlxwloe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182149</id>
      <parentid>5182148</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:41:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Кызыл Казахстан]]</comment>
      <origin>5182149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="dk5tyuf5rvkt9m9r2fvmdbm51d1bpnh" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|}}
#REDIRECT [[Кызыл Казахстан]]</text>
      <sha1>dk5tyuf5rvkt9m9r2fvmdbm51d1bpnh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кенбідаік</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812783</id>
    <revision>
      <id>5182169</id>
      <timestamp>2026-08-17T08:53:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кенбідаік]] у [[Кенбідайык]]</comment>
      <origin>5182169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="4rw93r9gbyx0odbbvdeeef8y6d2cvdf" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кенбідайык]]</text>
      <sha1>4rw93r9gbyx0odbbvdeeef8y6d2cvdf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182171</id>
      <parentid>5182169</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Кенбідайык]]</comment>
      <origin>5182171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="qie090ky825zyar0mz4j6jin7wd8z3w" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Кенбідайык]]</text>
      <sha1>qie090ky825zyar0mz4j6jin7wd8z3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кумголь (Тарбагатайскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812784</id>
    <revision>
      <id>5182175</id>
      <timestamp>2026-08-17T08:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Кумголь (Тарбагатайскі раён)]] у [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)]]: памылка, ёсць Кумколь у Акмолінскай вобласці</comment>
      <origin>5182175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="tov7ey9zpv8yf0ryjd64mx7k3h2dq4o" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)]]</text>
      <sha1>tov7ey9zpv8yf0ryjd64mx7k3h2dq4o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182176</id>
      <parentid>5182175</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T08:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)]]</comment>
      <origin>5182176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="05gojtp841rukrucg0gp7ppt2xsg9x3" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)]]</text>
      <sha1>05gojtp841rukrucg0gp7ppt2xsg9x3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Кумколь</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812785</id>
    <revision>
      <id>5182184</id>
      <timestamp>2026-08-17T09:46:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Кумколь''': * [[Кумколь (Акмолінская вобласць)]] * [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)]] {{неадназначнасць}}»</comment>
      <origin>5182184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="178" sha1="8rqiisd8swp465rsagvup279ejffpcf" xml:space="preserve">'''Кумколь''':
* [[Кумколь (Акмолінская вобласць)]]
* [[Кумколь (Тарбагатайскі раён)]]
{{неадназначнасць}}</text>
      <sha1>8rqiisd8swp465rsagvup279ejffpcf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Майшукур</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812786</id>
    <revision>
      <id>5182188</id>
      <timestamp>2026-08-17T09:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Майшукур]] у [[Майшукыр]]: памылка</comment>
      <origin>5182188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="d09dzmapgv7j1hsvk8bmqx1whurbp76" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Майшукыр]]</text>
      <sha1>d09dzmapgv7j1hsvk8bmqx1whurbp76</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182190</id>
      <parentid>5182188</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T09:48:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Майшукыр]]</comment>
      <origin>5182190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="4dvcif6ta7catb81ryif7riktw4bye3" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Майшукыр]]</text>
      <sha1>4dvcif6ta7catb81ryif7riktw4bye3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Мікалай Афанасьевіч Панамароў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812787</id>
    <revision>
      <id>5182208</id>
      <timestamp>2026-08-17T10:08:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{цёзкі2|Панамароў}} {{Асоба}} '''Мікалай Афанасьевіч Панамароў''' ({{lang-ru|Никола́й Афана́сьевич Пономарёв}}) — расійскі графік. Народны мастак РСФСР (1968). Народны мастак СССР (1977). Правадзейны член АМ СССР (1973).  == Біяграфія == Вучыўся ў Маскоўскім мастацкім інст...»</comment>
      <origin>5182208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1300" sha1="mllzsod9uctdwucs6709hdwlvz6azu9" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамароў}}
{{Асоба}}
'''Мікалай Афанасьевіч Панамароў''' ({{lang-ru|Никола́й Афана́сьевич Пономарёв}}) — расійскі графік. Народны мастак РСФСР (1968). Народны мастак СССР (1977). Правадзейны член АМ СССР (1973).

== Біяграфія ==
Вучыўся ў Маскоўскім мастацкім інстытуце (1940—50), з 1949 года выкладаў у ім. У 1973—88 гадах старшыня праўлення Саюза мастакоў СССР. У 1991—92 гадах — прэзідэнт АМ СССР. Творам уласцівы тонкасць каларыту, выразная рытміка буйных каляровых плоскасцей, архітэктанічная яснасць кампазіцыі: серыі «Шахцёры Данбаса» (1949—50), «Паўночны В’етнам» (1957, 1958), «Па Індыі» (1961), «Дарогі да Асуана» (1966—67), «Ветразі Падмаскоўя» (1969), «На Доне» (1980—81). [[Сталінская прэмія]] 1951.
{{DEFAULTSORT:Панамароў}}
[[Катэгорыя:Мастакі Расіі]]</text>
      <sha1>mllzsod9uctdwucs6709hdwlvz6azu9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182209</id>
      <parentid>5182208</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:09:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1329" sha1="8oze71zoqb2fzq6ed6c7nynfqve9nrc" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамароў}}
{{Асоба}}
'''Мікалай Афанасьевіч Панамароў''' ({{lang-ru|Никола́й Афана́сьевич Пономарёв}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі графік. Народны мастак РСФСР (1968). Народны мастак СССР (1977). Правадзейны член АМ СССР (1973).

== Біяграфія ==
Вучыўся ў Маскоўскім мастацкім інстытуце (1940—50), з 1949 года выкладаў у ім. У 1973—88 гадах старшыня праўлення Саюза мастакоў СССР. У 1991—92 гадах — прэзідэнт АМ СССР. Творам уласцівы тонкасць каларыту, выразная рытміка буйных каляровых плоскасцей, архітэктанічная яснасць кампазіцыі: серыі «Шахцёры Данбаса» (1949—50), «Паўночны В’етнам» (1957, 1958), «Па Індыі» (1961), «Дарогі да Асуана» (1966—67), «Ветразі Падмаскоўя» (1969), «На Доне» (1980—81). [[Сталінская прэмія]] 1951.
{{DEFAULTSORT:Панамароў}}
[[Катэгорыя:Мастакі Расіі]]</text>
      <sha1>8oze71zoqb2fzq6ed6c7nynfqve9nrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182210</id>
      <parentid>5182209</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:10:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1452" sha1="6bbyi5lgzd2pqszriqd43bndpecv39y" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамароў}}
{{Асоба}}
'''Мікалай Афанасьевіч Панамароў''' ({{lang-ru|Никола́й Афана́сьевич Пономарёв}}; {{ВД-Прэамбула}}) — расійскі графік. Народны мастак РСФСР (1968). Народны мастак СССР (1977). Правадзейны член АМ СССР (1973).

== Біяграфія ==
Вучыўся ў Маскоўскім мастацкім інстытуце (1940—50), з 1949 года выкладаў у ім. У 1973—88 гадах старшыня праўлення Саюза мастакоў СССР. У 1991—92 гадах — прэзідэнт АМ СССР. Творам уласцівы тонкасць каларыту, выразная рытміка буйных каляровых плоскасцей, архітэктанічная яснасць кампазіцыі: серыі «Шахцёры Данбаса» (1949—50), «Паўночны В’етнам» (1957, 1958), «Па Індыі» (1961), «Дарогі да Асуана» (1966—67), «Ветразі Падмаскоўя» (1969), «На Доне» (1980—81). [[Сталінская прэмія]] 1951.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамароў Мікалай Афанасьевіч|||}}

{{DEFAULTSORT:Панамароў}}
[[Катэгорыя:Мастакі Расіі]]</text>
      <sha1>6bbyi5lgzd2pqszriqd43bndpecv39y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валянцін Георгіевіч Панамароў</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812788</id>
    <revision>
      <id>5182213</id>
      <timestamp>2026-08-17T10:16:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{|Панамароў}} '''Валянцін Георгіевіч Панамароў''' ({{ДН|6|7|1923}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|||2007}}) — рускамоўны пісьменнік Беларусі.  == Біяграфія == Вучыўся ў Ваенна-паветранай акадэміі імя Жукоўскага (1942—44), Маскоўскім інстытуце міжнародных адносін (1944—45). З 1945 літс...»</comment>
      <origin>5182213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1707" sha1="m4rid6z4sic9tixn4opbnlwilbwvd4j" xml:space="preserve">{{|Панамароў}}
'''Валянцін Георгіевіч Панамароў''' ({{ДН|6|7|1923}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|||2007}}) — рускамоўны пісьменнік Беларусі.

== Біяграфія ==
Вучыўся ў Ваенна-паветранай акадэміі імя Жукоўскага (1942—44), Маскоўскім інстытуце міжнародных адносін (1944—45). З 1945 літсупрацоўнік газеты «Правда». У 1949—76 карэспандэнт «Правды», «Огонька», «Известий», «Литературной газеты» па Беларусі, на Дзяржтэлерадыё Беларусі. Друкаваўся з 1946 года. Пісаў на рускай мове. У кнігах нарысаў «Партызанскія гады Арлоўскага» (1958), «На хвалях жыцця» (1961), «Суд выратоўвае забойцаў» (1963), «Раскажы маім дзяўчаткам…» (1969, нарысы і апавяданні), «К.​П.​Арлоўскі» (1977), «Усё так і было» (1984) і інш. гераізм бел. народа ў гады Вял. Айч. вайны, партрэты сучаснікаў. Аўтар дакументентальнай аповесці пра К.​П.​Арлоўскага «Мяцежнае сэрца» (1970), успамінаў пра П.​Броўку, А.​Куляшова, М.​Лынькова, П.​Пестрака і інш., сцэнарыя дакументальнага фільма «У агні жыцця» (1969).

{{DEFAULTSORT:Панамароў}}</text>
      <sha1>m4rid6z4sic9tixn4opbnlwilbwvd4j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182214</id>
      <parentid>5182213</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:17:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1839" sha1="b9cnl1zxwcc1q3fg5oydsy2t1ulehzy" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамароў}}
'''Валянцін Георгіевіч Панамароў''' ({{ДН|6|7|1923}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|||2007}}) — рускамоўны пісьменнік Беларусі.

== Біяграфія ==
Вучыўся ў Ваенна-паветранай акадэміі імя Жукоўскага (1942—44), Маскоўскім інстытуце міжнародных адносін (1944—45). З 1945 літсупрацоўнік газеты «Правда». У 1949—76 карэспандэнт «Правды», «Огонька», «Известий», «Литературной газеты» па Беларусі, на Дзяржтэлерадыё Беларусі. Друкаваўся з 1946 года. Пісаў на рускай мове. У кнігах нарысаў «Партызанскія гады Арлоўскага» (1958), «На хвалях жыцця» (1961), «Суд выратоўвае забойцаў» (1963), «Раскажы маім дзяўчаткам…» (1969, нарысы і апавяданні), «К.​П.​Арлоўскі» (1977), «Усё так і было» (1984) і інш. гераізм бел. народа ў гады Вял. Айч. вайны, партрэты сучаснікаў. Аўтар дакументентальнай аповесці пра К.​П.​Арлоўскага «Мяцежнае сэрца» (1970), успамінаў пра П.​Броўку, А.​Куляшова, М.​Лынькова, П.​Пестрака і інш., сцэнарыя дакументальнага фільма «У агні жыцця» (1969).
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамароў Валянцін Георгіевіч|||}}
{{DEFAULTSORT:Панамароў}}</text>
      <sha1>b9cnl1zxwcc1q3fg5oydsy2t1ulehzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Леанід Фёдаравіч Панамарэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812789</id>
    <revision>
      <id>5182216</id>
      <timestamp>2026-08-17T10:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{цёзкі2|Панамарэнка}} '''Леанід Фёдаравіч Панамарэнка''' (н. {{ДН|26|1|1937}}, в. [[Вятхінь]], [[Рэчыцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) - беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.   == Біяграфія == Скончыў Ленінградскае вышэйшае мастацка-прамысловае вучыліш...»</comment>
      <origin>5182216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2304" sha1="pgw1u26qu8nqoeuciz4degzp6wz7du7" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамарэнка}}
'''Леанід Фёдаравіч Панамарэнка''' (н. {{ДН|26|1|1937}}, в. [[Вятхінь]], [[Рэчыцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) - беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва. 

== Біяграфія ==
Скончыў Ленінградскае вышэйшае мастацка-прамысловае вучылішча імя В.​І.​Мухінай (1957), [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1968). З 1957 года працаваў на [[Мінскі фарфоравы завод|Мінскім фарфоравым заводзе]], з 1964 года на Івянецкай фабрыцы мастацкіх вырабаў, з 1966 года на Мінскім мастацкім камбінаце. Працуе ў галіне керамікі. Для работ характэрны творчае засваенне традыцыйных форм народнага ганчарнага посуду, спалучэнне традыцыйных і сучасных спосабаў апрацоўкі матэрыялаў, стрыманая колеравая гама з падкрэсленымі прыроднымі ўласцівасцямі матэрыялу. Сярод твораў: сервізы «Авальны» (1957), «Восень» (1962), «Вяночак» (1970), кампазіцыі «Мара» (1972), «Салют» (1975), серыі дэкар. ваз «Па родных матывах» (1970—80-я г.), «Змрок» і «Ноч» (1964—84). З 1990-х г. займаецца белай керамікай (серыі «Зямля пад белымі крыламі», «Белыя сувеніры»). Аўтар дэкаратыўных пластоў, дробнай пластыкі, акварэляў і інш. Аформіў інтэр’ер паліклінікі ў г. Маладзечна (1980), сталовую Мазырскага завода меліярацацыйных машын (1982), дзіцячую бібліятэку № 2 г. Мінска (1983) і інш.

{{DEFAULTSORT:Панамарэнка Леанід Фёдаравіч}}</text>
      <sha1>pgw1u26qu8nqoeuciz4degzp6wz7du7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182218</id>
      <parentid>5182216</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2427" sha1="hftb896aw07bgvyi49roblrvx58rmva" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамарэнка}}
'''Леанід Фёдаравіч Панамарэнка''' (н. {{ДН|26|1|1937}}, в. [[Вятхінь]], [[Рэчыцкі раён]], [[Гомельская вобласць]]) — беларускі мастак дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.

== Біяграфія ==
Скончыў Ленінградскае вышэйшае мастацка-прамысловае вучылішча імя В.​І.​Мухінай (1957), [[Беларускі тэатральна-мастацкі інстытут]] (1968). З 1957 года працаваў на [[Мінскі фарфоравы завод|Мінскім фарфоравым заводзе]], з 1964 года на Івянецкай фабрыцы мастацкіх вырабаў, з 1966 года на Мінскім мастацкім камбінаце. Працуе ў галіне керамікі. Для работ характэрны творчае засваенне традыцыйных форм народнага ганчарнага посуду, спалучэнне традыцыйных і сучасных спосабаў апрацоўкі матэрыялаў, стрыманая колеравая гама з падкрэсленымі прыроднымі ўласцівасцямі матэрыялу. Сярод твораў: сервізы «Авальны» (1957), «Восень» (1962), «Вяночак» (1970), кампазіцыі «Мара» (1972), «Салют» (1975), серыі дэкар. ваз «Па родных матывах» (1970—80-я г.), «Змрок» і «Ноч» (1964—84). З 1990-х г. займаецца белай керамікай (серыі «Зямля пад белымі крыламі», «Белыя сувеніры»). Аўтар дэкаратыўных пластоў, дробнай пластыкі, акварэляў і інш. Аформіў інтэр’ер паліклінікі ў г. Маладзечна (1980), сталовую Мазырскага завода меліярацацыйных машын (1982), дзіцячую бібліятэку № 2 г. Мінска (1983) і інш.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамарэнка Леанід Фёдаравіч|||}}
{{DEFAULTSORT:Панамарэнка Леанід Фёдаравіч}}</text>
      <sha1>hftb896aw07bgvyi49roblrvx58rmva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812790</id>
    <revision>
      <id>5182220</id>
      <timestamp>2026-08-17T10:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{цёзкі2|Панамарэнка}} {{Асоба}} '''Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка''' () — расійскі [[кампазітар]]. Заслужаны артыст РСФСР (1960). [[Народны артыст СССР]] (1990).  == Біяграфія == З 1940 года баяніст у армейскіх ансамблях, з 1950 года ў Рускім народным аркестры імя М.​П.​Осіпав...»</comment>
      <origin>5182220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1622" sha1="o5e9vk7j3yqul6tktq2e8t2i8r2su57" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамарэнка}}
{{Асоба}}
'''Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка''' () — расійскі [[кампазітар]]. Заслужаны артыст РСФСР (1960). [[Народны артыст СССР]] (1990).

== Біяграфія ==
З 1940 года баяніст у армейскіх ансамблях, з 1950 года ў Рускім народным аркестры імя М.​П.​Осіпава. З 1952 года — музычны кіраўнік Волжскага народнага хору, з 1963 года — рускага народнага хору Палаца культуры Валгаградскага трактарнага завода. З 1973 года ў [[Краснадар]]ы. Працаваў пераважна ў галіне песеннай творчасці. Сярод найбольш папулярных песень: «Івушка» («Вербачка»), «Арэнбургская пуховая хустка», «Ой, снег-сняжок», «А дзе мне ўзяць такую песню?», «Расце ў Валгаградзе бярозка». Аўтар аперэты «Старым казацкім спосабам» (пастаноўка 1980), «Гапака» для сімфанічнага аркестра (1952), канцэрта для домры з аркестрам (1950), хароў, песень на словы С.​Ясеніна, музыкі для тэатра і кіно.

{{DEFAULTSORT:Панамарэнка}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]]</text>
      <sha1>o5e9vk7j3yqul6tktq2e8t2i8r2su57</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182221</id>
      <parentid>5182220</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:32:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1649" sha1="5v5srcxh6pgxkbp4iai85hy4ue6a08h" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамарэнка}}
{{Асоба}}
'''Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[кампазітар]]. Заслужаны артыст РСФСР (1960). [[Народны артыст СССР]] (1990).

== Біяграфія ==
З 1940 года баяніст у армейскіх ансамблях, з 1950 года ў Рускім народным аркестры імя М.​П.​Осіпава. З 1952 года — музычны кіраўнік Волжскага народнага хору, з 1963 года — рускага народнага хору Палаца культуры Валгаградскага трактарнага завода. З 1973 года ў [[Краснадар]]ы. Працаваў пераважна ў галіне песеннай творчасці. Сярод найбольш папулярных песень: «Івушка» («Вербачка»), «Арэнбургская пуховая хустка», «Ой, снег-сняжок», «А дзе мне ўзяць такую песню?», «Расце ў Валгаградзе бярозка». Аўтар аперэты «Старым казацкім спосабам» (пастаноўка 1980), «Гапака» для сімфанічнага аркестра (1952), канцэрта для домры з аркестрам (1950), хароў, песень на словы С.​Ясеніна, музыкі для тэатра і кіно.

{{DEFAULTSORT:Панамарэнка}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]]</text>
      <sha1>5v5srcxh6pgxkbp4iai85hy4ue6a08h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182222</id>
      <parentid>5182221</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:33:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1766" sha1="o87d4psqro4hm7165lkt97a6yve2pzp" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамарэнка}}
{{Асоба}}
'''Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[кампазітар]]. Заслужаны артыст РСФСР (1960). [[Народны артыст СССР]] (1990).

== Біяграфія ==
З 1940 года баяніст у армейскіх ансамблях, з 1950 года ў Рускім народным аркестры імя М.​П.​Осіпава. З 1952 года — музычны кіраўнік Волжскага народнага хору, з 1963 года — рускага народнага хору Палаца культуры Валгаградскага трактарнага завода. З 1973 года ў [[Краснадар]]ы. Працаваў пераважна ў галіне песеннай творчасці. Сярод найбольш папулярных песень: «Івушка» («Вербачка»), «Арэнбургская пуховая хустка», «Ой, снег-сняжок», «А дзе мне ўзяць такую песню?», «Расце ў Валгаградзе бярозка». Аўтар аперэты «Старым казацкім спосабам» (пастаноўка 1980), «Гапака» для сімфанічнага аркестра (1952), канцэрта для домры з аркестрам (1950), хароў, песень на словы С.​Ясеніна, музыкі для тэатра і кіно.
== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамарэнка Рыгор Фёдаравіч|||}}
{{DEFAULTSORT:Панамарэнка}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]]</text>
      <sha1>o87d4psqro4hm7165lkt97a6yve2pzp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182223</id>
      <parentid>5182222</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T10:34:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>/* Біяграфія */</comment>
      <origin>5182223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1813" sha1="n5nkkdjpqblnyyng8pc9iczh9zukuuc" xml:space="preserve">{{цёзкі2|Панамарэнка}}
{{Асоба}}
'''Рыгор Фёдаравіч Панамарэнка''' ({{ВД-Прэамбула}}) — расійскі [[кампазітар]]. Заслужаны артыст РСФСР (1960). [[Народны артыст СССР]] (1990).

== Біяграфія ==
Нарадзіўся ў [[Морыўск]]у. З 1940 года баяніст у армейскіх ансамблях, з 1950 года ў Рускім народным аркестры імя М.​П.​Осіпава. З 1952 года — музычны кіраўнік Волжскага народнага хору, з 1963 года — рускага народнага хору Палаца культуры Валгаградскага трактарнага завода. З 1973 года ў [[Краснадар]]ы. Працаваў пераважна ў галіне песеннай творчасці. Сярод найбольш папулярных песень: «Івушка» («Вербачка»), «Арэнбургская пуховая хустка», «Ой, снег-сняжок», «А дзе мне ўзяць такую песню?», «Расце ў Валгаградзе бярозка». Аўтар аперэты «Старым казацкім спосабам» (пастаноўка 1980), «Гапака» для сімфанічнага аркестра (1952), канцэрта для домры з аркестрам (1950), хароў, песень на словы С.​Ясеніна, музыкі для тэатра і кіно.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамарэнка Рыгор Фёдаравіч|||}}
{{DEFAULTSORT:Панамарэнка}}
[[Катэгорыя:Кампазітары Расіі]]</text>
      <sha1>n5nkkdjpqblnyyng8pc9iczh9zukuuc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Панарыцый</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812791</id>
    <revision>
      <id>5182229</id>
      <timestamp>2026-08-17T10:47:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Панарыцый''' — вострае гнойнае [[запаленне]] тканак пальцаў. Часцей узнікае пры інфіцыраваных мікратраўмах (ранкі, трэшчыны, уколы і інш.). Звычайна бывае на пальцах рукі, радзей ступні. Узбуджальнікі — [[стафілакок]], [[стрэптакок]], змешаная інфекцыя, зр...»</comment>
      <origin>5182229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1131" sha1="ogpi5kicekjdz7qg7th7kvn421ac01k" xml:space="preserve">'''Панарыцый''' — вострае гнойнае [[запаленне]] тканак пальцаў. Часцей узнікае пры інфіцыраваных мікратраўмах (ранкі, трэшчыны, уколы і інш.). Звычайна бывае на пальцах рукі, радзей ступні. Узбуджальнікі — [[стафілакок]], [[стрэптакок]], змешаная інфекцыя, зрэдку гніласная (ранкі ад укусаў). Адрозніваюць панарыцый паверхневы (скурны, паз- і падпазногцевы, падскурны) і глыбокі (сухажыльны, касцявы, сустаўны, лімфатычны, пандактыліт). Прыкметы: моцны [[боль]], ацёк і гіперэмія пальцаў. Лячэнне тэрапеўтычнае, фізіятэрапеўтычнае, хірургічнае.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панарыцый|||}}
[[Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні]]</text>
      <sha1>ogpi5kicekjdz7qg7th7kvn421ac01k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182260</id>
      <parentid>5182229</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:09:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>шаблон</comment>
      <origin>5182260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1176" sha1="8t1wliuzuyi9m0bqusj17847neqnc48" xml:space="preserve">{{Універсальная картка}}

'''Панарыцый''' — вострае гнойнае [[запаленне]] тканак пальцаў. Часцей узнікае пры інфіцыраваных мікратраўмах (ранкі, трэшчыны, уколы і інш.). Звычайна бывае на пальцах рукі, радзей ступні. Узбуджальнікі — [[стафілакок]], [[стрэптакок]], змешаная інфекцыя, зрэдку гніласная (ранкі ад укусаў). Адрозніваюць панарыцый паверхневы (скурны, паз- і падпазногцевы, падскурны) і глыбокі (сухажыльны, касцявы, сустаўны, лімфатычны, пандактыліт). Прыкметы: моцны [[боль]], ацёк і гіперэмія пальцаў. Лячэнне тэрапеўтычнае, фізіятэрапеўтычнае, хірургічнае.

== Літаратура ==
* {{Крыніцы/БелЭн|12|Панарыцый|||}}
[[Катэгорыя:Інфекцыйныя захворванні]]</text>
      <sha1>8t1wliuzuyi9m0bqusj17847neqnc48</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Валіханава (Жаркаінскі раён)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812792</id>
    <revision>
      <id>5182242</id>
      <timestamp>2026-08-17T11:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Autumndancer перанёс старонку [[Валіханава (Жаркаінскі раён)]] у [[Валіханаў (Жаркаінскі раён)]]: памылка</comment>
      <origin>5182242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="707dityohzgfjsrx23bgblgikp7ciyy" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Валіханаў (Жаркаінскі раён)]]</text>
      <sha1>707dityohzgfjsrx23bgblgikp7ciyy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182243</id>
      <parentid>5182242</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Выдалена перасылка на [[Валіханаў (Жаркаінскі раён)]]</comment>
      <origin>5182243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="i3vltuxwidfjultb2hegj4xven44d9d" xml:space="preserve">{{хутка выдаліць|памылка}}
#REDIRECT [[Валіханаў (Жаркаінскі раён)]]</text>
      <sha1>i3vltuxwidfjultb2hegj4xven44d9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Міжнародны аэрапорт Такумен</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812793</id>
    <revision>
      <id>5182302</id>
      <timestamp>2026-08-17T11:30:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «'''Міжнародны аэрапорт Такумен''' ({{lang-es|Aeropuerto Internacional de Tocumen}}, код IATA: '''PTY''', код ICAO: [[MPTO]]) — міжнародны аэрапорт каля горада [[Такумен]], прыкладна за 24 км на ўсход ад горада [[Панама (горад)|Панама]]. Служыць важным транспартным вузлом для рэгіёна і ў першую ча...»</comment>
      <origin>5182302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1333" sha1="etq1niradat90i42su2bo0rhtjlmj40" xml:space="preserve">'''Міжнародны аэрапорт Такумен''' ({{lang-es|Aeropuerto Internacional de Tocumen}}, код IATA: '''PTY''', код ICAO: [[MPTO]]) — міжнародны аэрапорт каля горада [[Такумен]], прыкладна за 24 км на ўсход ад горада [[Панама (горад)|Панама]]. Служыць важным транспартным вузлом для рэгіёна і ў першую чаргу з'яўляецца вузлом для панамскай авіякампаніі Copa Airlines. Унутраныя рэйсы ў асноўным абслугоўваюцца ў міжнародным аэрапорце Панама-Альбрук.

Паміж 1980 і 1989 гадамі ён быў вядомы як Міжнародны аэрапорт імя Амара Тарыхаса. Ён мае адну бетонную і адну асфальтавую ўзлётна-пасадачную паласу. Аператарам аэрапорта з'яўляецца Tocumen S.A.

Аэрапорт быў адкрыты 1 чэрвеня 1947 года тагачасным прэзідэнтам Энрыке Адольфа Хіменесам Брынам, і першыя рэйсы адбыліся пасля завяршэння будаўніцтва.</text>
      <sha1>etq1niradat90i42su2bo0rhtjlmj40</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182303</id>
      <parentid>5182302</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1394" sha1="q7vadv356k6tv4dxt0bk71m9v4zj17q" xml:space="preserve">{{Аэрапорт}}
'''Міжнародны аэрапорт Такумен''' ({{lang-es|Aeropuerto Internacional de Tocumen}}, код IATA: '''PTY''', код ICAO: [[MPTO]]) — міжнародны аэрапорт каля горада [[Такумен]], прыкладна за 24 км на ўсход ад горада [[Панама (горад)|Панама]]. Служыць важным транспартным вузлом для рэгіёна і ў першую чаргу з'яўляецца вузлом для панамскай авіякампаніі Copa Airlines. Унутраныя рэйсы ў асноўным абслугоўваюцца ў міжнародным аэрапорце Панама-Альбрук.

Паміж 1980 і 1989 гадамі ён быў вядомы як Міжнародны аэрапорт імя Амара Тарыхаса. Ён мае адну бетонную і адну асфальтавую ўзлётна-пасадачную паласу. Аператарам аэрапорта з'яўляецца Tocumen S.A.

Аэрапорт быў адкрыты 1 чэрвеня 1947 года тагачасным прэзідэнтам Энрыке Адольфа Хіменесам Брынам, і першыя рэйсы адбыліся пасля завяршэння будаўніцтва.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>q7vadv356k6tv4dxt0bk71m9v4zj17q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182304</id>
      <parentid>5182303</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:32:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1396" sha1="dnkljtfc4mivqz8s5apmyvknbgd40hl" xml:space="preserve">{{Аэрапорт}}
'''Міжнародны аэрапорт Такумен''' ({{lang-es|Aeropuerto Internacional de Tocumen}}, код IATA: '''PTY''', код ICAO: '''MPTO''') — міжнародны аэрапорт каля горада [[Такумен]], прыкладна за 24 км на ўсход ад горада [[Панама (горад)|Панама]]. Служыць важным транспартным вузлом для рэгіёна і ў першую чаргу з'яўляецца вузлом для панамскай авіякампаніі Copa Airlines. Унутраныя рэйсы ў асноўным абслугоўваюцца ў міжнародным аэрапорце Панама-Альбрук.

Паміж 1980 і 1989 гадамі ён быў вядомы як Міжнародны аэрапорт імя Амара Тарыхаса. Ён мае адну бетонную і адну асфальтавую ўзлётна-пасадачную паласу. Аператарам аэрапорта з'яўляецца Tocumen S.A.

Аэрапорт быў адкрыты 1 чэрвеня 1947 года тагачасным прэзідэнтам Энрыке Адольфа Хіменесам Брынам, і першыя рэйсы адбыліся пасля завяршэння будаўніцтва.
== Крыніцы ==
{{крыніцы}}</text>
      <sha1>dnkljtfc4mivqz8s5apmyvknbgd40hl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Моры Грэцыі</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812794</id>
    <revision>
      <id>5182313</id>
      <timestamp>2026-08-17T11:39:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі]] [[Катэгорыя:Гідраграфія Грэцыі]] [[Катэгорыя:Моры паводле краін|Грэцыя]]»</comment>
      <origin>5182313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="206" sha1="9myhtvvwoisla7plo0ufgq14vapeyfy" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Гідраграфія Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Моры паводле краін|Грэцыя]]</text>
      <sha1>9myhtvvwoisla7plo0ufgq14vapeyfy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182315</id>
      <parentid>5182313</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:40:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>выдалена [[Катэгорыя:Гідраграфія Грэцыі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]]</comment>
      <origin>5182315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="147" sha1="1iypwbdumk14k6ywdrl1p3x8u9kbref" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Геаграфія Грэцыі]]
[[Катэгорыя:Моры паводле краін|Грэцыя]]</text>
      <sha1>1iypwbdumk14k6ywdrl1p3x8u9kbref</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Катэгорыя:Моры ЗША</title>
    <ns>14</ns>
    <id>812795</id>
    <revision>
      <id>5182321</id>
      <timestamp>2026-08-17T11:44:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DzBar</username>
        <id>156353</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Геаграфія ЗША]] [[Катэгорыя:Моры паводле краін|ЗША]]»</comment>
      <origin>5182321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="nv1lq453v8y8wszo3spd7su5w9p289u" xml:space="preserve">{{Навігацыя}}[[Катэгорыя:Геаграфія ЗША]]
[[Катэгорыя:Моры паводле краін|ЗША]]</text>
      <sha1>nv1lq453v8y8wszo3spd7su5w9p289u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аперацыя «Кітана»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>812796</id>
    <revision>
      <id>5182327</id>
      <timestamp>2026-08-17T11:50:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|...»</comment>
      <origin>5182327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23691" sha1="owiskeovifsro8sxipdqhi0yhvjpmx6" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|прычына = |casus belli = |вынік =перамога ўрада ДР Конга і саюзнікаў|змены = 
|праціўнік1 = 
* [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[ДР Конга]]
* {{Сцягафікацыя|Ангола}}
* {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
|праціўнік2 = 
* [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Руанда]]
* {{Сцягафікацыя|Уганда}}
* [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]
|камандзір1 = [[Ларан Кабіла]]
|камандзір2 = [[Джэймс Кабарэбэ]]
|сілы1 = невядомая колькасць урадавых сіл, 800 зімбабвійскіх і 2500 ангольскіх вайскоўцаў
|сілы2 = 3000 інтэрвентаў і 15 000 паўстанцаў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = 
|заўвага = 
|Commons = }}
'''Аперацыя «Кітана»''' — паветрана-дэсантная аперацыя руандыйскіх і угандыйскіх войск у ходзе [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]].

== Перадгісторыя ==
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

== Планы і падрыхтоўка ==
У красавіку 1998 года міністр абароны Руанды Пол Кагамэ, занепакоены сітуацыяй у суседняй краіне, пачаў распрацоўваць планы ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. Генерал Джэймс Кабарэбэ прапанаваў перакінуць дэсант на авіябазу Кітана на захадзе ДР Конга, якая знаходзілася за 320 км ад Кіншасы. Патрабавалася пераадолець адлегласць больш за 1900 км. Захоп Кітаны дазволіў бы узяць пад кантроль эканамічна важную правінцыю Ніжняе Конга, дзе размешчаны марскія парты і плаціны Інга, якія з’яўляюцца асноўнай крыніцай электраэнергіі для заходняга Конга. У наступным хаосе меркавалася рушыць на сталіцу, зрынуць Кабілу і ўсталяваць праруандыйскі урад&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/kitona.aspx#|title=Military History Online - The Kitona Operation: Rwanda's African Odyssey|website=www.militaryhistoryonline.com|access-date=2019-03-30}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

2 жніўня паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

У першы ж дзень вайны руандыйскія спецназаўцы увайшлі ў горад Гома, захапілі аэрапорт, а таксама чатыры цывільныя авіялайнеры і некалькі лёгкіх транспартных сродкаў{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. На наступны дзень яны ўзялі пад кантроль міжнародны аэрапорт Гома, захапіўшы чатыры грамадзянскіх самалёта, два Boeing 727 і два Boeing 707. 4 жніўня да спецназаўцаў далучыліся яшчэ руандыйскія і угандыйскія салдаты, уключаючы ўгандыйскае падраздзяленне лёгкай артылерыі, усяго больш за 500 вайскоўцаў. Палонным пілотам пад пагрозай пісталета быў аддадзены загад ляцець на захад, на авіябазу Кітана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|title=Pilot's Account Seems to Confirm Rwanda Role in Congo Strife|last=French|first=Howard W.|date=1998-08-10|work=The New York Times|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2023-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110223725/https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеянні ==
Раніцай 4 жніўня ў Кітане два самалёты Boeing 727 высадзілі руандыйскі камандас{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. За 30 хвілін дэсант захапіў аэрадром і асноўныя збудаванні{{sfn|Stejskal|2013|p=100}}, пасля чаго прыбылі асноўныя сілы. Да 5 жніўня ў Кітану было перакінута больш за 3000 руандыйских і угандыйскіх вайскоўцаў. Да іх далучыліся больш за 2000 кангалезскіх паўстанцаў, якія мелі танкі Type 59 і Type 62 і зенітныя гарматы ZU-23{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Адначасна была захоплена нафтавая інфраструктура ў Маандзе і порт Банана. У раёнах, акупаваных руандыйцамі, рушылі ўслед масавыя рабаванні і марадзёрства. 7 жніўня быў узяты Бома, размешчаны за 100 км ад Кітаны. 10 жніўня Матадзі, найважнейшы марскі порт Др Конга, таксама трапіў у рукі інтэрвентаў. Праз тры дні, 13 жніўня, былі ўзяты пад кантроль плаціны Інга. Генерал Кабарэбе загадаў спыніць турбіны, цалкам адключыўшы электразабеспячэнне Кіншасы&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Кіншаса апынулася адрэзанай ад знешняга свету і пазбаўленай электрычнасці, частка Усходняга Конга знаходзілася пад кантролем паўстанцаў, а добра ўзброеныя руандыйские войскі знаходзіліся ўсяго за 230 км ад сталіцы. Урад і насельніцтва ахапіла паніка. Улады і [[сродкі масавай інфармацыі]] заклікалі жыхароў да мабілізацыі для абароны сталіцы і выкаранення нелаяльных рэжыму. [[Баньямуленге]], тутсі, палітычныя праціўнікі Кабілы, а таксама звычайныя грамадзяне, якія лічыліся ворагамі, падвяргаліся пераследу{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}

Яшчэ 4 жніўня Зімбабвэ і Ангола падпісалі дамову аб ваенным супрацоўніцтве. 8 жніўн, у рамках аперацыі «Суверэнітэт і легітымнасць», кантынгент зімбабвійскага спецназа пад камандаваннем маршала авіяцыі Перанса Шыры прыбыў у аэрапорт Нджылі пад Кіншасай{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Да 12 жніўня ў Кіншасу па паветры было перакінута больш за 800 зімбабвійскіх дэсантнікаў і некалькі бронемашын «Каскавел»{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

11 жніўня руандыйские войскі атакавалі Касангулу, размешчаную за 45 км на поўдзень ад сталіцы. Да 17 жніўня яны былі ўжо за 30 км на поўдзень ад Кіншасы, але неўзабаве ў інтэрвентаў скончылася паліва. Адначасна руандыйцы трапілі пад удары зімбабвійскай авіяцыя. Зеніткамі ЗП-23 вайскоўцы не ўмелі карыстацца, а таму інтэрвенты апынуліся бездапаможны. Так, напрыклад, 24 жніўня зімбабвійскія верталёты атакавалі калону руандыйскіх танкаў у ваколіцах Касангулу, знішчыўшы галаўную машыну. Неўзабаве руандыйцаў атакавалі зімбабвійскія спецназаўцы. Усе танкі былі альбо знішчаны, альбо захоплены.

22 жніўня на дапамогу ДР Конга прыйшла Ангола, калі атрад з 2500 вайскоўца перайшоў дзяржаўную граніцу і на наступную раніцу адваяваў Кітану{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/08/25/angola-sends-thousands-of-troops-to-back-kabila/c5da7c99-0f4a-469a-8a32-a74d46b79a0d/|title=ANGOLA SENDS THOUSANDS OF TROOPS TO BACK KABILA|date=1998-08-25|newspaper=Washington Post|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;. 28-га былі адбіты Банана і Моанда, дзе ангольцы зладзілі згвалтаванні і рабаванні{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

26 жніўня кангалезскія паўстанцы, замаскіраваныя пад салдат урадавай арміі, здолелі пракрасціся ў сталіцу. Адна з гэтых груп накіравалася да аэрадрома Нджылі, але былі разбіты зімбабвійцамі. Неўзабаве аэрапорт атакаваны зноў, на гэты раз пры ўдзеле руандыйцаў, якія захапілі заходні канец узлётна-пасадачнай паласы, а таксама галоўны тэрмінал і ангары. Дыспетчарская вышка і ўсходні канец узлётна-пасадачнай паласы засталіся ў руках зімбабвійцаў. Адсюль усе астатнія верталёты і самалёты ВПС Зімбабвэ падняліся ў паветра. Яны бесперапынна абстрэльвалі руандыйскія пазіцыі па ўсім горадзе. У той жа дзень пасля абеду два верталёты ВПС Зімбабвэ эвакуіравалі Кабілу з прэзідэнцкага палаца, пасля чаго ён быў дастаўлены ў бяспечнае месца ў Лубумбашы. Спарадычныя баі працягваліся па ўсёй Кіншасе да канца 26-га чысла. Раніцай 27 жніўня Кабарэбе задзейнічаў астатнія танкі і зенітныя гарматы ў апошняй спробе захапіць астатнюю частку аэрадрома. На працягу дня самалёты ВПС Зімбабвэ здзяйснялі бесперапынныя вылеты, узлятаючы з паўночнага боку ўзлётна-пасадачнай паласы. У разгар баёў сярэдні час развароту самалётаў скарацілася да менш чым пяці хвілін. З-за пастаянных паветраных нападаў і рашучай абароны пакінутай часткі аэрадрома першая атака была адбітая. Другая атака пазней днём таксама правалілася і прывяла да страты ўсіх танкаў і зенітных гармат{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|title=Bomb the Other Side of the Runway!|date=26 June 2017 |language=en-US|access-date=2019-03-30|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062943/https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28-га інтэрвенты адступілі ад Нджылі, 30-га таксама ад Кіншасы.

Сілы Кабарэбе апынуліся ў цяжкім становішчы: яны знаходзіліся амаль за 1500 км ад бліжэйшых саюзных войскаў у Ківу і былі акружаны з трох бакоў. На захадзе размяшчаўся Кітана, якая цяпер кантралявалася ангольцамі, якія накіроўваліся ў бок Кіншасы; на поўначы працякала [[рака Конга]], якую Кабарэбе не мог перасекчы з-за недахопу лодак; а на ўсходзе распасціраліся 1500 км джунгляў і кангалезская ўрадавая армія. У выніку яны рушылі на поўдзень, да Анголы і дружалюбным сілам [[УНІТА]]. 1 верасня ангольскія войскі пры падтрымцы зімбабвійскіх спецназаўцаў нарэшце адбілі плаціны Інга, разбіўшы ўгандыйцаў{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Наступныя падзеі ==
У Анголе сілы Кабарэбэ пры падтрымцы УНІТА бяруць аэрапорт Макела ду Зомба, адкуль да 24 снежня эвакуяваліся ў Руанду{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Пасля адступлення Кабарэбэ кангалезскія, зімбабвійскія і ангольскія войскі большую частку наступных некалькіх месяцаў займаліся аднаўленнем парадку на захадзе Конга{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite book|last=Cooper|first=Tom|title=Great Lakes Conflagration: Second Congo War, 1998–2003 |publisher=Helion &amp; Company Limited|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=3uXZAwAAQBAJ |isbn=978-1-920143-84-8 |location=Solihull}}
* {{cite journal| last=Stejskal| first=James| title=The Kitona Operation: Rwanda's Gamble to Capture Kinshasa and the Misreading of an &quot;Ally&quot;| journal=Joint Force Quarterly| issue=68| pages=99–104| date=2013| issn=1070-0692}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Жнівень 1998 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]]</text>
      <sha1>owiskeovifsro8sxipdqhi0yhvjpmx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182331</id>
      <parentid>5182327</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:53:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5182331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23648" sha1="qqk8x6g7xtjhfdwga47zqw680x2jd4c" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|прычына = |casus belli = |вынік =перамога ўрада ДР Конга і саюзнікаў|змены = 
|праціўнік1 = 
* [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[ДР Конга]]
* {{Сцягафікацыя|Ангола}}
* {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
|праціўнік2 = 
* [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Руанда]]
* {{Сцягафікацыя|Уганда}}
* [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]
|камандзір1 = [[Ларан Кабіла]]
|камандзір2 = [[Джэймс Кабарэбэ]]
|сілы1 = невядомая колькасць урадавых сіл, 800 зімбабвійскіх і 2500 ангольскіх вайскоўцаў
|сілы2 = 3000 інтэрвентаў і 15 000 паўстанцаў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = 
|заўвага = 
|Commons = }}
'''Аперацыя «Кітана»''' — паветрана-дэсантная аперацыя руандыйскіх і угандыйскіх войск у ходзе [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]].

== Перадгісторыя ==
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

== Планы і падрыхтоўка ==
У красавіку 1998 года міністр абароны Руанды Пол Кагамэ, занепакоены сітуацыяй у суседняй краіне, пачаў распрацоўваць планы ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. Кабарэбэ прапанаваў перакінуць дэсант на авіябазу Кітана на захадзе ДР Конга, якая знаходзілася за 320 км ад Кіншасы. Патрабавалася пераадолець адлегласць больш за 1900 км. Захоп Кітаны дазволіў бы узяць пад кантроль эканамічна важную правінцыю Ніжняе Конга, дзе размешчаны марскія парты і плаціны Інга, якія з’яўляюцца асноўнай крыніцай электраэнергіі для заходняга Конга. У наступным хаосе меркавалася рушыць на сталіцу, зрынуць Кабілу і ўсталяваць праруандыйскі урад&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/kitona.aspx#|title=Military History Online - The Kitona Operation: Rwanda's African Odyssey|website=www.militaryhistoryonline.com|access-date=2019-03-30}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

2 жніўня паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

У першы ж дзень вайны руандыйскія спецназаўцы увайшлі ў горад Гома, захапілі аэрапорт, а таксама чатыры цывільныя авіялайнеры і некалькі лёгкіх транспартных сродкаў{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. На наступны дзень яны ўзялі пад кантроль міжнародны аэрапорт Гома, захапіўшы чатыры грамадзянскіх самалёта, два Boeing 727 і два Boeing 707. 4 жніўня да спецназаўцаў далучыліся яшчэ руандыйскія і угандыйскія салдаты, уключаючы ўгандыйскае падраздзяленне лёгкай артылерыі, усяго больш за 500 вайскоўцаў. Палонным пілотам пад пагрозай пісталета быў аддадзены загад ляцець на захад, на авіябазу Кітана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|title=Pilot's Account Seems to Confirm Rwanda Role in Congo Strife|last=French|first=Howard W.|date=1998-08-10|work=The New York Times|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2023-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110223725/https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеянні ==
Раніцай 4 жніўня ў Кітане два самалёты Boeing 727 высадзілі руандыйскі камандас{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. За 30 хвілін дэсант захапіў аэрадром і асноўныя збудаванні{{sfn|Stejskal|2013|p=100}}, пасля чаго прыбылі асноўныя сілы. Да 5 жніўня ў Кітану было перакінута больш за 3000 руандыйских і угандыйскіх вайскоўцаў. Да іх далучыліся больш за 2000 кангалезскіх паўстанцаў, якія мелі танкі Type 59 і Type 62 і зенітныя гарматы ZU-23{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Адначасна была захоплена нафтавая інфраструктура ў Маандзе і порт Банана. У раёнах, акупаваных руандыйцамі, рушылі ўслед масавыя рабаванні і марадзёрства. 7 жніўня быў узяты Бома, размешчаны за 100 км ад Кітаны. 10 жніўня Матадзі, найважнейшы марскі порт Др Конга, таксама трапіў у рукі інтэрвентаў. Праз тры дні, 13 жніўня, былі ўзяты пад кантроль плаціны Інга. Кабарэбе загадаў спыніць турбіны, цалкам адключыўшы электразабеспячэнне Кіншасы&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Кіншаса апынулася адрэзанай ад знешняга свету і пазбаўленай электрычнасці, частка Усходняга Конга знаходзілася пад кантролем паўстанцаў, а добра ўзброеныя руандыйские войскі знаходзіліся ўсяго за 230 км ад сталіцы. Урад і насельніцтва ахапіла паніка. Улады і [[сродкі масавай інфармацыі]] заклікалі жыхароў да мабілізацыі для абароны сталіцы і выкаранення нелаяльных рэжыму. [[Баньямуленге]], тутсі, палітычныя праціўнікі Кабілы, а таксама звычайныя грамадзяне, якія лічыліся ворагамі, падвяргаліся пераследу{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}

Яшчэ 4 жніўня Зімбабвэ і Ангола падпісалі дамову аб ваенным супрацоўніцтве. 8 жніўн, у рамках аперацыі «Суверэнітэт і легітымнасць», кантынгент зімбабвійскага спецназа пад камандаваннем маршала авіяцыі Перанса Шыры прыбыў у аэрапорт Нджылі пад Кіншасай{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Да 12 жніўня ў Кіншасу па паветры было перакінута больш за 800 зімбабвійскіх дэсантнікаў і некалькі бронемашын «Каскавел»{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

11 жніўня руандыйские войскі атакавалі Касангулу, размешчаную за 45 км на поўдзень ад сталіцы. Да 17 жніўня яны былі ўжо за 30 км на поўдзень ад Кіншасы, але неўзабаве ў інтэрвентаў скончылася паліва. Адначасна руандыйцы трапілі пад удары зімбабвійскай авіяцыя. Зеніткамі ЗП-23 вайскоўцы не ўмелі карыстацца, а таму інтэрвенты апынуліся бездапаможны. Так, напрыклад, 24 жніўня зімбабвійскія верталёты атакавалі калону руандыйскіх танкаў у ваколіцах Касангулу, знішчыўшы галаўную машыну. Неўзабаве руандыйцаў атакавалі зімбабвійскія спецназаўцы. Усе танкі былі альбо знішчаны, альбо захоплены.

22 жніўня на дапамогу ДР Конга прыйшла Ангола, калі атрад з 2500 вайскоўца перайшоў дзяржаўную граніцу і на наступную раніцу адваяваў Кітану{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/08/25/angola-sends-thousands-of-troops-to-back-kabila/c5da7c99-0f4a-469a-8a32-a74d46b79a0d/|title=ANGOLA SENDS THOUSANDS OF TROOPS TO BACK KABILA|date=1998-08-25|newspaper=Washington Post|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;. 28-га былі адбіты Банана і Моанда, дзе ангольцы зладзілі згвалтаванні і рабаванні{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

26 жніўня кангалезскія паўстанцы, замаскіраваныя пад салдат урадавай арміі, здолелі пракрасціся ў сталіцу. Адна з гэтых груп накіравалася да аэрадрома Нджылі, але былі разбіты зімбабвійцамі. Неўзабаве аэрапорт атакаваны зноў, на гэты раз пры ўдзеле руандыйцаў, якія захапілі заходні канец узлётна-пасадачнай паласы, а таксама галоўны тэрмінал і ангары. Дыспетчарская вышка і ўсходні канец узлётна-пасадачнай паласы засталіся ў руках зімбабвійцаў. Адсюль усе астатнія верталёты і самалёты ВПС Зімбабвэ падняліся ў паветра. Яны бесперапынна абстрэльвалі руандыйскія пазіцыі па ўсім горадзе. У той жа дзень пасля абеду два верталёты ВПС Зімбабвэ эвакуіравалі Кабілу з прэзідэнцкага палаца, пасля чаго ён быў дастаўлены ў бяспечнае месца ў Лубумбашы. Спарадычныя баі працягваліся па ўсёй Кіншасе да канца 26-га чысла. Раніцай 27 жніўня Кабарэбе задзейнічаў астатнія танкі і зенітныя гарматы ў апошняй спробе захапіць астатнюю частку аэрадрома. На працягу дня самалёты ВПС Зімбабвэ здзяйснялі бесперапынныя вылеты, узлятаючы з паўночнага боку ўзлётна-пасадачнай паласы. У разгар баёў сярэдні час развароту самалётаў скарацілася да менш чым пяці хвілін. З-за пастаянных паветраных нападаў і рашучай абароны пакінутай часткі аэрадрома першая атака была адбітая. Другая атака пазней днём таксама правалілася і прывяла да страты ўсіх танкаў і зенітных гармат{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|title=Bomb the Other Side of the Runway!|date=26 June 2017 |language=en-US|access-date=2019-03-30|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062943/https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28-га інтэрвенты адступілі ад Нджылі, 30-га таксама ад Кіншасы.

Сілы Кабарэбе апынуліся ў цяжкім становішчы: яны знаходзіліся амаль за 1500 км ад бліжэйшых саюзных войскаў у Ківу і былі акружаны з трох бакоў. На захадзе размяшчаўся Кітана, якая цяпер кантралявалася ангольцамі, якія накіроўваліся ў бок Кіншасы; на поўначы працякала [[рака Конга]], якую Кабарэбе не мог перасекчы з-за недахопу лодак; а на ўсходзе распасціраліся 1500 км джунгляў і кангалезская ўрадавая армія. У выніку яны рушылі на поўдзень, да Анголы і дружалюбным сілам [[УНІТА]]. 1 верасня ангольскія войскі пры падтрымцы зімбабвійскіх спецназаўцаў нарэшце адбілі плаціны Інга, разбіўшы ўгандыйцаў{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Наступныя падзеі ==
У Анголе сілы Кабарэбэ пры падтрымцы УНІТА бяруць аэрапорт Макела ду Зомба, адкуль да 24 снежня эвакуяваліся ў Руанду{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Пасля адступлення Кабарэбэ кангалезскія, зімбабвійскія і ангольскія войскі большую частку наступных некалькіх месяцаў займаліся аднаўленнем парадку на захадзе Конга{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite book|last=Cooper|first=Tom|title=Great Lakes Conflagration: Second Congo War, 1998–2003 |publisher=Helion &amp; Company Limited|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=3uXZAwAAQBAJ |isbn=978-1-920143-84-8 |location=Solihull}}
* {{cite journal| last=Stejskal| first=James| title=The Kitona Operation: Rwanda's Gamble to Capture Kinshasa and the Misreading of an &quot;Ally&quot;| journal=Joint Force Quarterly| issue=68| pages=99–104| date=2013| issn=1070-0692}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Жнівень 1998 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]]</text>
      <sha1>qqk8x6g7xtjhfdwga47zqw680x2jd4c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182333</id>
      <parentid>5182331</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:53:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5182333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23648" sha1="9zwsspuhk3ode17b20g9sv0zchthj89" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|прычына = |casus belli = |вынік =перамога ўрада ДР Конга і саюзнікаў|змены = 
|праціўнік1 = 
* [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[ДР Конга]]
* {{Сцягафікацыя|Ангола}}
* {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
|праціўнік2 = 
* [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Руанда]]
* {{Сцягафікацыя|Уганда}}
* [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]
|камандзір1 = [[Ларан Кабіла]]
|камандзір2 = [[Джэймс Кабарэбэ]]
|сілы1 = невядомая колькасць урадавых сіл, 800 зімбабвійскіх і 2500 ангольскіх вайскоўцаў
|сілы2 = 3000 інтэрвентаў і 15 000 паўстанцаў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = 
|заўвага = 
|Commons = }}
'''Аперацыя «Кітана»''' — паветрана-дэсантная аперацыя руандыйскіх і ўгандыйскіх войск у ходзе [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]].

== Перадгісторыя ==
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

== Планы і падрыхтоўка ==
У красавіку 1998 года міністр абароны Руанды Пол Кагамэ, занепакоены сітуацыяй у суседняй краіне, пачаў распрацоўваць планы ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. Кабарэбэ прапанаваў перакінуць дэсант на авіябазу Кітана на захадзе ДР Конга, якая знаходзілася за 320 км ад Кіншасы. Патрабавалася пераадолець адлегласць больш за 1900 км. Захоп Кітаны дазволіў бы узяць пад кантроль эканамічна важную правінцыю Ніжняе Конга, дзе размешчаны марскія парты і плаціны Інга, якія з’яўляюцца асноўнай крыніцай электраэнергіі для заходняга Конга. У наступным хаосе меркавалася рушыць на сталіцу, зрынуць Кабілу і ўсталяваць праруандыйскі урад&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/kitona.aspx#|title=Military History Online - The Kitona Operation: Rwanda's African Odyssey|website=www.militaryhistoryonline.com|access-date=2019-03-30}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

2 жніўня паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

У першы ж дзень вайны руандыйскія спецназаўцы увайшлі ў горад Гома, захапілі аэрапорт, а таксама чатыры цывільныя авіялайнеры і некалькі лёгкіх транспартных сродкаў{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. На наступны дзень яны ўзялі пад кантроль міжнародны аэрапорт Гома, захапіўшы чатыры грамадзянскіх самалёта, два Boeing 727 і два Boeing 707. 4 жніўня да спецназаўцаў далучыліся яшчэ руандыйскія і угандыйскія салдаты, уключаючы ўгандыйскае падраздзяленне лёгкай артылерыі, усяго больш за 500 вайскоўцаў. Палонным пілотам пад пагрозай пісталета быў аддадзены загад ляцець на захад, на авіябазу Кітана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|title=Pilot's Account Seems to Confirm Rwanda Role in Congo Strife|last=French|first=Howard W.|date=1998-08-10|work=The New York Times|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2023-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110223725/https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеянні ==
Раніцай 4 жніўня ў Кітане два самалёты Boeing 727 высадзілі руандыйскі камандас{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. За 30 хвілін дэсант захапіў аэрадром і асноўныя збудаванні{{sfn|Stejskal|2013|p=100}}, пасля чаго прыбылі асноўныя сілы. Да 5 жніўня ў Кітану было перакінута больш за 3000 руандыйских і угандыйскіх вайскоўцаў. Да іх далучыліся больш за 2000 кангалезскіх паўстанцаў, якія мелі танкі Type 59 і Type 62 і зенітныя гарматы ZU-23{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Адначасна была захоплена нафтавая інфраструктура ў Маандзе і порт Банана. У раёнах, акупаваных руандыйцамі, рушылі ўслед масавыя рабаванні і марадзёрства. 7 жніўня быў узяты Бома, размешчаны за 100 км ад Кітаны. 10 жніўня Матадзі, найважнейшы марскі порт Др Конга, таксама трапіў у рукі інтэрвентаў. Праз тры дні, 13 жніўня, былі ўзяты пад кантроль плаціны Інга. Кабарэбе загадаў спыніць турбіны, цалкам адключыўшы электразабеспячэнне Кіншасы&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Кіншаса апынулася адрэзанай ад знешняга свету і пазбаўленай электрычнасці, частка Усходняга Конга знаходзілася пад кантролем паўстанцаў, а добра ўзброеныя руандыйские войскі знаходзіліся ўсяго за 230 км ад сталіцы. Урад і насельніцтва ахапіла паніка. Улады і [[сродкі масавай інфармацыі]] заклікалі жыхароў да мабілізацыі для абароны сталіцы і выкаранення нелаяльных рэжыму. [[Баньямуленге]], тутсі, палітычныя праціўнікі Кабілы, а таксама звычайныя грамадзяне, якія лічыліся ворагамі, падвяргаліся пераследу{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}

Яшчэ 4 жніўня Зімбабвэ і Ангола падпісалі дамову аб ваенным супрацоўніцтве. 8 жніўн, у рамках аперацыі «Суверэнітэт і легітымнасць», кантынгент зімбабвійскага спецназа пад камандаваннем маршала авіяцыі Перанса Шыры прыбыў у аэрапорт Нджылі пад Кіншасай{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Да 12 жніўня ў Кіншасу па паветры было перакінута больш за 800 зімбабвійскіх дэсантнікаў і некалькі бронемашын «Каскавел»{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

11 жніўня руандыйские войскі атакавалі Касангулу, размешчаную за 45 км на поўдзень ад сталіцы. Да 17 жніўня яны былі ўжо за 30 км на поўдзень ад Кіншасы, але неўзабаве ў інтэрвентаў скончылася паліва. Адначасна руандыйцы трапілі пад удары зімбабвійскай авіяцыя. Зеніткамі ЗП-23 вайскоўцы не ўмелі карыстацца, а таму інтэрвенты апынуліся бездапаможны. Так, напрыклад, 24 жніўня зімбабвійскія верталёты атакавалі калону руандыйскіх танкаў у ваколіцах Касангулу, знішчыўшы галаўную машыну. Неўзабаве руандыйцаў атакавалі зімбабвійскія спецназаўцы. Усе танкі былі альбо знішчаны, альбо захоплены.

22 жніўня на дапамогу ДР Конга прыйшла Ангола, калі атрад з 2500 вайскоўца перайшоў дзяржаўную граніцу і на наступную раніцу адваяваў Кітану{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/08/25/angola-sends-thousands-of-troops-to-back-kabila/c5da7c99-0f4a-469a-8a32-a74d46b79a0d/|title=ANGOLA SENDS THOUSANDS OF TROOPS TO BACK KABILA|date=1998-08-25|newspaper=Washington Post|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;. 28-га былі адбіты Банана і Моанда, дзе ангольцы зладзілі згвалтаванні і рабаванні{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

26 жніўня кангалезскія паўстанцы, замаскіраваныя пад салдат урадавай арміі, здолелі пракрасціся ў сталіцу. Адна з гэтых груп накіравалася да аэрадрома Нджылі, але былі разбіты зімбабвійцамі. Неўзабаве аэрапорт атакаваны зноў, на гэты раз пры ўдзеле руандыйцаў, якія захапілі заходні канец узлётна-пасадачнай паласы, а таксама галоўны тэрмінал і ангары. Дыспетчарская вышка і ўсходні канец узлётна-пасадачнай паласы засталіся ў руках зімбабвійцаў. Адсюль усе астатнія верталёты і самалёты ВПС Зімбабвэ падняліся ў паветра. Яны бесперапынна абстрэльвалі руандыйскія пазіцыі па ўсім горадзе. У той жа дзень пасля абеду два верталёты ВПС Зімбабвэ эвакуіравалі Кабілу з прэзідэнцкага палаца, пасля чаго ён быў дастаўлены ў бяспечнае месца ў Лубумбашы. Спарадычныя баі працягваліся па ўсёй Кіншасе да канца 26-га чысла. Раніцай 27 жніўня Кабарэбе задзейнічаў астатнія танкі і зенітныя гарматы ў апошняй спробе захапіць астатнюю частку аэрадрома. На працягу дня самалёты ВПС Зімбабвэ здзяйснялі бесперапынныя вылеты, узлятаючы з паўночнага боку ўзлётна-пасадачнай паласы. У разгар баёў сярэдні час развароту самалётаў скарацілася да менш чым пяці хвілін. З-за пастаянных паветраных нападаў і рашучай абароны пакінутай часткі аэрадрома першая атака была адбітая. Другая атака пазней днём таксама правалілася і прывяла да страты ўсіх танкаў і зенітных гармат{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|title=Bomb the Other Side of the Runway!|date=26 June 2017 |language=en-US|access-date=2019-03-30|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062943/https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28-га інтэрвенты адступілі ад Нджылі, 30-га таксама ад Кіншасы.

Сілы Кабарэбе апынуліся ў цяжкім становішчы: яны знаходзіліся амаль за 1500 км ад бліжэйшых саюзных войскаў у Ківу і былі акружаны з трох бакоў. На захадзе размяшчаўся Кітана, якая цяпер кантралявалася ангольцамі, якія накіроўваліся ў бок Кіншасы; на поўначы працякала [[рака Конга]], якую Кабарэбе не мог перасекчы з-за недахопу лодак; а на ўсходзе распасціраліся 1500 км джунгляў і кангалезская ўрадавая армія. У выніку яны рушылі на поўдзень, да Анголы і дружалюбным сілам [[УНІТА]]. 1 верасня ангольскія войскі пры падтрымцы зімбабвійскіх спецназаўцаў нарэшце адбілі плаціны Інга, разбіўшы ўгандыйцаў{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Наступныя падзеі ==
У Анголе сілы Кабарэбэ пры падтрымцы УНІТА бяруць аэрапорт Макела ду Зомба, адкуль да 24 снежня эвакуяваліся ў Руанду{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Пасля адступлення Кабарэбэ кангалезскія, зімбабвійскія і ангольскія войскі большую частку наступных некалькіх месяцаў займаліся аднаўленнем парадку на захадзе Конга{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite book|last=Cooper|first=Tom|title=Great Lakes Conflagration: Second Congo War, 1998–2003 |publisher=Helion &amp; Company Limited|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=3uXZAwAAQBAJ |isbn=978-1-920143-84-8 |location=Solihull}}
* {{cite journal| last=Stejskal| first=James| title=The Kitona Operation: Rwanda's Gamble to Capture Kinshasa and the Misreading of an &quot;Ally&quot;| journal=Joint Force Quarterly| issue=68| pages=99–104| date=2013| issn=1070-0692}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Жнівень 1998 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]]</text>
      <sha1>9zwsspuhk3ode17b20g9sv0zchthj89</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182334</id>
      <parentid>5182333</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:53:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5182334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23610" sha1="20wvmozpzzok19hd1f5jg92bhu9ype0" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|прычына = |casus belli = |вынік =перамога ўрада ДР Конга і саюзнікаў|змены = 
|праціўнік1 = 
* [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[ДР Конга]]
* {{Сцягафікацыя|Ангола}}
* {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
|праціўнік2 = 
* [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Руанда]]
* {{Сцягафікацыя|Уганда}}
* [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]
|камандзір1 = [[Ларан Кабіла]]
|камандзір2 = [[Джэймс Кабарэбэ]]
|сілы1 = невядомая колькасць урадавых сіл, 800 зімбабвійскіх і 2500 ангольскіх вайскоўцаў
|сілы2 = 3000 інтэрвентаў і 15 000 паўстанцаў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = 
|заўвага = 
|Commons = }}
'''Аперацыя «Кітана»''' — аперацыя руандыйскіх і ўгандыйскіх войск у ходзе [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]].

== Перадгісторыя ==
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

== Планы і падрыхтоўка ==
У красавіку 1998 года міністр абароны Руанды Пол Кагамэ, занепакоены сітуацыяй у суседняй краіне, пачаў распрацоўваць планы ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. Кабарэбэ прапанаваў перакінуць дэсант на авіябазу Кітана на захадзе ДР Конга, якая знаходзілася за 320 км ад Кіншасы. Патрабавалася пераадолець адлегласць больш за 1900 км. Захоп Кітаны дазволіў бы узяць пад кантроль эканамічна важную правінцыю Ніжняе Конга, дзе размешчаны марскія парты і плаціны Інга, якія з’яўляюцца асноўнай крыніцай электраэнергіі для заходняга Конга. У наступным хаосе меркавалася рушыць на сталіцу, зрынуць Кабілу і ўсталяваць праруандыйскі урад&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/kitona.aspx#|title=Military History Online - The Kitona Operation: Rwanda's African Odyssey|website=www.militaryhistoryonline.com|access-date=2019-03-30}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

2 жніўня паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

У першы ж дзень вайны руандыйскія спецназаўцы увайшлі ў горад Гома, захапілі аэрапорт, а таксама чатыры цывільныя авіялайнеры і некалькі лёгкіх транспартных сродкаў{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. На наступны дзень яны ўзялі пад кантроль міжнародны аэрапорт Гома, захапіўшы чатыры грамадзянскіх самалёта, два Boeing 727 і два Boeing 707. 4 жніўня да спецназаўцаў далучыліся яшчэ руандыйскія і угандыйскія салдаты, уключаючы ўгандыйскае падраздзяленне лёгкай артылерыі, усяго больш за 500 вайскоўцаў. Палонным пілотам пад пагрозай пісталета быў аддадзены загад ляцець на захад, на авіябазу Кітана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|title=Pilot's Account Seems to Confirm Rwanda Role in Congo Strife|last=French|first=Howard W.|date=1998-08-10|work=The New York Times|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2023-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110223725/https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеянні ==
Раніцай 4 жніўня ў Кітане два самалёты Boeing 727 высадзілі руандыйскі камандас{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. За 30 хвілін дэсант захапіў аэрадром і асноўныя збудаванні{{sfn|Stejskal|2013|p=100}}, пасля чаго прыбылі асноўныя сілы. Да 5 жніўня ў Кітану было перакінута больш за 3000 руандыйских і угандыйскіх вайскоўцаў. Да іх далучыліся больш за 2000 кангалезскіх паўстанцаў, якія мелі танкі Type 59 і Type 62 і зенітныя гарматы ZU-23{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Адначасна была захоплена нафтавая інфраструктура ў Маандзе і порт Банана. У раёнах, акупаваных руандыйцамі, рушылі ўслед масавыя рабаванні і марадзёрства. 7 жніўня быў узяты Бома, размешчаны за 100 км ад Кітаны. 10 жніўня Матадзі, найважнейшы марскі порт Др Конга, таксама трапіў у рукі інтэрвентаў. Праз тры дні, 13 жніўня, былі ўзяты пад кантроль плаціны Інга. Кабарэбе загадаў спыніць турбіны, цалкам адключыўшы электразабеспячэнне Кіншасы&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Кіншаса апынулася адрэзанай ад знешняга свету і пазбаўленай электрычнасці, частка Усходняга Конга знаходзілася пад кантролем паўстанцаў, а добра ўзброеныя руандыйские войскі знаходзіліся ўсяго за 230 км ад сталіцы. Урад і насельніцтва ахапіла паніка. Улады і [[сродкі масавай інфармацыі]] заклікалі жыхароў да мабілізацыі для абароны сталіцы і выкаранення нелаяльных рэжыму. [[Баньямуленге]], тутсі, палітычныя праціўнікі Кабілы, а таксама звычайныя грамадзяне, якія лічыліся ворагамі, падвяргаліся пераследу{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}

Яшчэ 4 жніўня Зімбабвэ і Ангола падпісалі дамову аб ваенным супрацоўніцтве. 8 жніўн, у рамках аперацыі «Суверэнітэт і легітымнасць», кантынгент зімбабвійскага спецназа пад камандаваннем маршала авіяцыі Перанса Шыры прыбыў у аэрапорт Нджылі пад Кіншасай{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Да 12 жніўня ў Кіншасу па паветры было перакінута больш за 800 зімбабвійскіх дэсантнікаў і некалькі бронемашын «Каскавел»{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

11 жніўня руандыйские войскі атакавалі Касангулу, размешчаную за 45 км на поўдзень ад сталіцы. Да 17 жніўня яны былі ўжо за 30 км на поўдзень ад Кіншасы, але неўзабаве ў інтэрвентаў скончылася паліва. Адначасна руандыйцы трапілі пад удары зімбабвійскай авіяцыя. Зеніткамі ЗП-23 вайскоўцы не ўмелі карыстацца, а таму інтэрвенты апынуліся бездапаможны. Так, напрыклад, 24 жніўня зімбабвійскія верталёты атакавалі калону руандыйскіх танкаў у ваколіцах Касангулу, знішчыўшы галаўную машыну. Неўзабаве руандыйцаў атакавалі зімбабвійскія спецназаўцы. Усе танкі былі альбо знішчаны, альбо захоплены.

22 жніўня на дапамогу ДР Конга прыйшла Ангола, калі атрад з 2500 вайскоўца перайшоў дзяржаўную граніцу і на наступную раніцу адваяваў Кітану{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/08/25/angola-sends-thousands-of-troops-to-back-kabila/c5da7c99-0f4a-469a-8a32-a74d46b79a0d/|title=ANGOLA SENDS THOUSANDS OF TROOPS TO BACK KABILA|date=1998-08-25|newspaper=Washington Post|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;. 28-га былі адбіты Банана і Моанда, дзе ангольцы зладзілі згвалтаванні і рабаванні{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

26 жніўня кангалезскія паўстанцы, замаскіраваныя пад салдат урадавай арміі, здолелі пракрасціся ў сталіцу. Адна з гэтых груп накіравалася да аэрадрома Нджылі, але былі разбіты зімбабвійцамі. Неўзабаве аэрапорт атакаваны зноў, на гэты раз пры ўдзеле руандыйцаў, якія захапілі заходні канец узлётна-пасадачнай паласы, а таксама галоўны тэрмінал і ангары. Дыспетчарская вышка і ўсходні канец узлётна-пасадачнай паласы засталіся ў руках зімбабвійцаў. Адсюль усе астатнія верталёты і самалёты ВПС Зімбабвэ падняліся ў паветра. Яны бесперапынна абстрэльвалі руандыйскія пазіцыі па ўсім горадзе. У той жа дзень пасля абеду два верталёты ВПС Зімбабвэ эвакуіравалі Кабілу з прэзідэнцкага палаца, пасля чаго ён быў дастаўлены ў бяспечнае месца ў Лубумбашы. Спарадычныя баі працягваліся па ўсёй Кіншасе да канца 26-га чысла. Раніцай 27 жніўня Кабарэбе задзейнічаў астатнія танкі і зенітныя гарматы ў апошняй спробе захапіць астатнюю частку аэрадрома. На працягу дня самалёты ВПС Зімбабвэ здзяйснялі бесперапынныя вылеты, узлятаючы з паўночнага боку ўзлётна-пасадачнай паласы. У разгар баёў сярэдні час развароту самалётаў скарацілася да менш чым пяці хвілін. З-за пастаянных паветраных нападаў і рашучай абароны пакінутай часткі аэрадрома першая атака была адбітая. Другая атака пазней днём таксама правалілася і прывяла да страты ўсіх танкаў і зенітных гармат{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|title=Bomb the Other Side of the Runway!|date=26 June 2017 |language=en-US|access-date=2019-03-30|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062943/https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28-га інтэрвенты адступілі ад Нджылі, 30-га таксама ад Кіншасы.

Сілы Кабарэбе апынуліся ў цяжкім становішчы: яны знаходзіліся амаль за 1500 км ад бліжэйшых саюзных войскаў у Ківу і былі акружаны з трох бакоў. На захадзе размяшчаўся Кітана, якая цяпер кантралявалася ангольцамі, якія накіроўваліся ў бок Кіншасы; на поўначы працякала [[рака Конга]], якую Кабарэбе не мог перасекчы з-за недахопу лодак; а на ўсходзе распасціраліся 1500 км джунгляў і кангалезская ўрадавая армія. У выніку яны рушылі на поўдзень, да Анголы і дружалюбным сілам [[УНІТА]]. 1 верасня ангольскія войскі пры падтрымцы зімбабвійскіх спецназаўцаў нарэшце адбілі плаціны Інга, разбіўшы ўгандыйцаў{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Наступныя падзеі ==
У Анголе сілы Кабарэбэ пры падтрымцы УНІТА бяруць аэрапорт Макела ду Зомба, адкуль да 24 снежня эвакуяваліся ў Руанду{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Пасля адступлення Кабарэбэ кангалезскія, зімбабвійскія і ангольскія войскі большую частку наступных некалькіх месяцаў займаліся аднаўленнем парадку на захадзе Конга{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite book|last=Cooper|first=Tom|title=Great Lakes Conflagration: Second Congo War, 1998–2003 |publisher=Helion &amp; Company Limited|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=3uXZAwAAQBAJ |isbn=978-1-920143-84-8 |location=Solihull}}
* {{cite journal| last=Stejskal| first=James| title=The Kitona Operation: Rwanda's Gamble to Capture Kinshasa and the Misreading of an &quot;Ally&quot;| journal=Joint Force Quarterly| issue=68| pages=99–104| date=2013| issn=1070-0692}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Жнівень 1998 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]]</text>
      <sha1>20wvmozpzzok19hd1f5jg92bhu9ype0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182335</id>
      <parentid>5182334</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:55:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>DBatura</username>
        <id>73587</id>
      </contributor>
      <origin>5182335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24081" sha1="njqsvgyzy0e63elj1lhesbhwp6qf8n3" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|прычына = |casus belli = |вынік =перамога ўрада ДР Конга і саюзнікаў|змены = 
|праціўнік1 = 
* [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[ДР Конга]]
* {{Сцягафікацыя|Ангола}}
* {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
|праціўнік2 = 
* [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Руанда]]
* {{Сцягафікацыя|Уганда}}
* [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]
|камандзір1 = [[Ларан Кабіла]]
|камандзір2 = [[Джэймс Кабарэбэ]]
|сілы1 = невядомая колькасць урадавых сіл, 800 зімбабвійскіх і 2500 ангольскіх вайскоўцаў
|сілы2 = 3000 інтэрвентаў і 15 000 паўстанцаў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = 
|заўвага = 
|Commons = }}
'''Аперацыя «Кітана»''' — аперацыя руандыйскіх і ўгандыйскіх войск у ходзе [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]].

У рамках яе на адлегласць 1500 км, на захад ДР Конга з аэрадрома Гома, быў перакінуты дэсант, які захапіў шэраг ключавых аб’ектаў і накіраваўся на сталіцу краіны. Аднак праз умяшанне [[Зімбабвэ]] і [[Ангола|Анголы]] руандыйска-ўгандыйскі кантынгент быў разбіты. 

== Перадгісторыя ==
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

== Планы і падрыхтоўка ==
У красавіку 1998 года міністр абароны Руанды Пол Кагамэ, занепакоены сітуацыяй у суседняй краіне, пачаў распрацоўваць планы ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. Кабарэбэ прапанаваў перакінуць дэсант на авіябазу Кітана на захадзе ДР Конга, якая знаходзілася за 320 км ад Кіншасы. Патрабавалася пераадолець адлегласць больш за 1900 км. Захоп Кітаны дазволіў бы узяць пад кантроль эканамічна важную правінцыю Ніжняе Конга, дзе размешчаны марскія парты і плаціны Інга, якія з’яўляюцца асноўнай крыніцай электраэнергіі для заходняга Конга. У наступным хаосе меркавалася рушыць на сталіцу, зрынуць Кабілу і ўсталяваць праруандыйскі урад&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/kitona.aspx#|title=Military History Online - The Kitona Operation: Rwanda's African Odyssey|website=www.militaryhistoryonline.com|access-date=2019-03-30}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

2 жніўня паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

У першы ж дзень вайны руандыйскія спецназаўцы увайшлі ў горад Гома, захапілі аэрапорт, а таксама чатыры цывільныя авіялайнеры і некалькі лёгкіх транспартных сродкаў{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. На наступны дзень яны ўзялі пад кантроль міжнародны аэрапорт Гома, захапіўшы чатыры грамадзянскіх самалёта, два Boeing 727 і два Boeing 707. 4 жніўня да спецназаўцаў далучыліся яшчэ руандыйскія і угандыйскія салдаты, уключаючы ўгандыйскае падраздзяленне лёгкай артылерыі, усяго больш за 500 вайскоўцаў. Палонным пілотам пад пагрозай пісталета быў аддадзены загад ляцець на захад, на авіябазу Кітана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|title=Pilot's Account Seems to Confirm Rwanda Role in Congo Strife|last=French|first=Howard W.|date=1998-08-10|work=The New York Times|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2023-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110223725/https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеянні ==
Раніцай 4 жніўня ў Кітане два самалёты Boeing 727 высадзілі руандыйскі камандас{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. За 30 хвілін дэсант захапіў аэрадром і асноўныя збудаванні{{sfn|Stejskal|2013|p=100}}, пасля чаго прыбылі асноўныя сілы. Да 5 жніўня ў Кітану было перакінута больш за 3000 руандыйских і угандыйскіх вайскоўцаў. Да іх далучыліся больш за 2000 кангалезскіх паўстанцаў, якія мелі танкі Type 59 і Type 62 і зенітныя гарматы ZU-23{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Адначасна была захоплена нафтавая інфраструктура ў Маандзе і порт Банана. У раёнах, акупаваных руандыйцамі, рушылі ўслед масавыя рабаванні і марадзёрства. 7 жніўня быў узяты Бома, размешчаны за 100 км ад Кітаны. 10 жніўня Матадзі, найважнейшы марскі порт Др Конга, таксама трапіў у рукі інтэрвентаў. Праз тры дні, 13 жніўня, былі ўзяты пад кантроль плаціны Інга. Кабарэбе загадаў спыніць турбіны, цалкам адключыўшы электразабеспячэнне Кіншасы&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Кіншаса апынулася адрэзанай ад знешняга свету і пазбаўленай электрычнасці, частка Усходняга Конга знаходзілася пад кантролем паўстанцаў, а добра ўзброеныя руандыйские войскі знаходзіліся ўсяго за 230 км ад сталіцы. Урад і насельніцтва ахапіла паніка. Улады і [[сродкі масавай інфармацыі]] заклікалі жыхароў да мабілізацыі для абароны сталіцы і выкаранення нелаяльных рэжыму. [[Баньямуленге]], тутсі, палітычныя праціўнікі Кабілы, а таксама звычайныя грамадзяне, якія лічыліся ворагамі, падвяргаліся пераследу{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}

Яшчэ 4 жніўня Зімбабвэ і Ангола падпісалі дамову аб ваенным супрацоўніцтве. 8 жніўн, у рамках аперацыі «Суверэнітэт і легітымнасць», кантынгент зімбабвійскага спецназа пад камандаваннем маршала авіяцыі Перанса Шыры прыбыў у аэрапорт Нджылі пад Кіншасай{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Да 12 жніўня ў Кіншасу па паветры было перакінута больш за 800 зімбабвійскіх дэсантнікаў і некалькі бронемашын «Каскавел»{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

11 жніўня руандыйские войскі атакавалі Касангулу, размешчаную за 45 км на поўдзень ад сталіцы. Да 17 жніўня яны былі ўжо за 30 км на поўдзень ад Кіншасы, але неўзабаве ў інтэрвентаў скончылася паліва. Адначасна руандыйцы трапілі пад удары зімбабвійскай авіяцыя. Зеніткамі ЗП-23 вайскоўцы не ўмелі карыстацца, а таму інтэрвенты апынуліся бездапаможны. Так, напрыклад, 24 жніўня зімбабвійскія верталёты атакавалі калону руандыйскіх танкаў у ваколіцах Касангулу, знішчыўшы галаўную машыну. Неўзабаве руандыйцаў атакавалі зімбабвійскія спецназаўцы. Усе танкі былі альбо знішчаны, альбо захоплены.

22 жніўня на дапамогу ДР Конга прыйшла Ангола, калі атрад з 2500 вайскоўца перайшоў дзяржаўную граніцу і на наступную раніцу адваяваў Кітану{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/08/25/angola-sends-thousands-of-troops-to-back-kabila/c5da7c99-0f4a-469a-8a32-a74d46b79a0d/|title=ANGOLA SENDS THOUSANDS OF TROOPS TO BACK KABILA|date=1998-08-25|newspaper=Washington Post|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;. 28-га былі адбіты Банана і Моанда, дзе ангольцы зладзілі згвалтаванні і рабаванні{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

26 жніўня кангалезскія паўстанцы, замаскіраваныя пад салдат урадавай арміі, здолелі пракрасціся ў сталіцу. Адна з гэтых груп накіравалася да аэрадрома Нджылі, але былі разбіты зімбабвійцамі. Неўзабаве аэрапорт атакаваны зноў, на гэты раз пры ўдзеле руандыйцаў, якія захапілі заходні канец узлётна-пасадачнай паласы, а таксама галоўны тэрмінал і ангары. Дыспетчарская вышка і ўсходні канец узлётна-пасадачнай паласы засталіся ў руках зімбабвійцаў. Адсюль усе астатнія верталёты і самалёты ВПС Зімбабвэ падняліся ў паветра. Яны бесперапынна абстрэльвалі руандыйскія пазіцыі па ўсім горадзе. У той жа дзень пасля абеду два верталёты ВПС Зімбабвэ эвакуіравалі Кабілу з прэзідэнцкага палаца, пасля чаго ён быў дастаўлены ў бяспечнае месца ў Лубумбашы. Спарадычныя баі працягваліся па ўсёй Кіншасе да канца 26-га чысла. Раніцай 27 жніўня Кабарэбе задзейнічаў астатнія танкі і зенітныя гарматы ў апошняй спробе захапіць астатнюю частку аэрадрома. На працягу дня самалёты ВПС Зімбабвэ здзяйснялі бесперапынныя вылеты, узлятаючы з паўночнага боку ўзлётна-пасадачнай паласы. У разгар баёў сярэдні час развароту самалётаў скарацілася да менш чым пяці хвілін. З-за пастаянных паветраных нападаў і рашучай абароны пакінутай часткі аэрадрома першая атака была адбітая. Другая атака пазней днём таксама правалілася і прывяла да страты ўсіх танкаў і зенітных гармат{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|title=Bomb the Other Side of the Runway!|date=26 June 2017 |language=en-US|access-date=2019-03-30|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062943/https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28-га інтэрвенты адступілі ад Нджылі, 30-га таксама ад Кіншасы.

Сілы Кабарэбе апынуліся ў цяжкім становішчы: яны знаходзіліся амаль за 1500 км ад бліжэйшых саюзных войскаў у Ківу і былі акружаны з трох бакоў. На захадзе размяшчаўся Кітана, якая цяпер кантралявалася ангольцамі, якія накіроўваліся ў бок Кіншасы; на поўначы працякала [[рака Конга]], якую Кабарэбе не мог перасекчы з-за недахопу лодак; а на ўсходзе распасціраліся 1500 км джунгляў і кангалезская ўрадавая армія. У выніку яны рушылі на поўдзень, да Анголы і дружалюбным сілам [[УНІТА]]. 1 верасня ангольскія войскі пры падтрымцы зімбабвійскіх спецназаўцаў нарэшце адбілі плаціны Інга, разбіўшы ўгандыйцаў{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Наступныя падзеі ==
У Анголе сілы Кабарэбэ пры падтрымцы УНІТА бяруць аэрапорт Макела ду Зомба, адкуль да 24 снежня эвакуяваліся ў Руанду{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Пасля адступлення Кабарэбэ кангалезскія, зімбабвійскія і ангольскія войскі большую частку наступных некалькіх месяцаў займаліся аднаўленнем парадку на захадзе Конга{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite book|last=Cooper|first=Tom|title=Great Lakes Conflagration: Second Congo War, 1998–2003 |publisher=Helion &amp; Company Limited|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=3uXZAwAAQBAJ |isbn=978-1-920143-84-8 |location=Solihull}}
* {{cite journal| last=Stejskal| first=James| title=The Kitona Operation: Rwanda's Gamble to Capture Kinshasa and the Misreading of an &quot;Ally&quot;| journal=Joint Force Quarterly| issue=68| pages=99–104| date=2013| issn=1070-0692}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Жнівень 1998 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]]</text>
      <sha1>njqsvgyzy0e63elj1lhesbhwp6qf8n3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>5182336</id>
      <parentid>5182335</parentid>
      <timestamp>2026-08-17T11:57:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Autumndancer</username>
        <id>168015</id>
      </contributor>
      <origin>5182336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24097" sha1="gr3sy93ls4vs6hcl6n7a5folkhqrnv4" xml:space="preserve">{{Узброены канфлікт |канфлікт =Аперацыя «Кітана»|частка = [[Другая кангалезская вайна]]|выява =[[File:Situation in Kinshasa (August 1998).svg|300px]] |загаловак =Карта падзей у наваколлях Кіншасы ў жніўні 1998 года.|дата =[[4 жніўня|4]] — [[30 жніўня]] [[1998]]|месца = Заходняя частка ДР Конга|прычына = |casus belli = |вынік =перамога ўрада ДР Конга і саюзнікаў|змены = 
|праціўнік1 = 
* [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo (1997–2006).svg|22px]] [[ДР Конга]]
* {{Сцягафікацыя|Ангола}}
* {{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}
|праціўнік2 = 
* [[File:Flag of Rwanda (1961–2001).svg|22пкс]] [[Руанда]]
* {{Сцягафікацыя|Уганда}}
* [[Кангалезскае аб’яднанне за дэмакратыю]]
|камандзір1 = [[Ларан Кабіла]]
|камандзір2 = [[Джэймс Кабарэбэ]]
|сілы1 = невядомая колькасць урадавых сіл, 800 зімбабвійскіх і 2500 ангольскіх вайскоўцаў
|сілы2 = 3000 інтэрвентаў і 15 000 паўстанцаў
|страты1 = 
|страты2 = 
|агульныя страты = 
|заўвага = 
|Commons = }}
'''Аперацыя «Кітана»''' — аперацыя руандыйскіх і ўгандыйскіх войск падчас [[Другая кангалезская вайна|Другой кангалезскай вайны]].

За час яе рэалізацыі на адлегласць 1500 км, на захад ДР Конга з аэрадрома Гома, быў перакінуты дэсант, які захапіў шэраг ключавых аб’ектаў і накіраваўся на сталіцу краіны. Аднак праз умяшанне [[Зімбабвэ]] і [[Ангола|Анголы]] руандыйска-ўгандыйскі кантынгент быў разбіты. 

== Перадгісторыя ==
{{Гл. таксама|Генацыд у Руандзе|Першая кангалезская вайна}}
У 1994 годзе ў [[Руанда|Руандзе]] прадстаўнікі народа [[хуту]] ўчынілі генацыд [[тутсі]]. Калі [[Руандыйскі патрыятычны фронт]], які прадстаўляў апошніх, захапіў уладу ў краіне, больш за мільён хуту збеглі ў суседні [[Рэспубліка Заір|Заір]]. Сярод іх было шмат байцоў сіл самаабароны хуту [[Інтэрахамвэ]] — галоўных вінаватых у генацыдзе. Заірскі лідар [[Мабуту Сесе Секо]] прыняў бок хуту, спадзяваючыся з іх дапамогай выціснуць з краіны кангалезскіх тутсі ([[баньямуленге]]), якія не раз у мінулым падымалі супраць яго паўстанні{{Sfn|Коновалов|2012|p=67}}. Гэта праблема наклалася на іншыя канфлікты, абвастрыўшы этнічныя супярэчнасці паміж рознымі народамі{{Sfn|Сидорова (война)|2011|p=82}}, што толькі пагоршыла палітычны крызіс у краіне, які дапаўняўся карумпаванасцю і беспрацоўем{{sfn|Россия и Африка|2023|p=89}}.

У 1996 годзе супраць уладаў паўстала групоўка «[[Альянс дэмакратычных сіл за вызваленне Конга]]», якую ўзначаліў [[Ларан Кабіла]]. Па выніку грамадзянскай вайны баевікі перамаглі, зрынуўшы Мабуту. Кабіла стаў прэзідэнтам краіны і пераназваў Заір у Дэмакратычную Рэспубліку Конга (ДРК){{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}{{sfn|Россия и Африка|2023|p=90}}.

Новы ўрад сутыкнуўся з шэрагам праблем. Адной з іх стала ваенная прысутнасць [[Уганда|Уганды]], Руанды і [[Бурундзі]], якія дапамагалі баевікам Кабілы ў вайне з Мабуту. Гэты фактар выклікаў недавер насельніцтва да ўладаў{{Sfn|Денисова и Костелянец|2023|p=40}}. Так, у кастрычніку 1997 года, паводле апытання Bureau d’etudes, de Recherches, et de Consulting International (BERCI), 71 % рэспандэнтаў лічылі, што кіраўнік дзяржавы знаходзіцца пад замежным уплывам&lt;ref&gt;BERCI, October 1997. p. 38, as cited in International Crisis Group, 21 May 1999. [https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way How Kabila Lost His Way: The performance of Laurent Désiré Kabila’s government] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210920202922/https://www.crisisgroup.org/africa/central-africa/democratic-republic-congo/how-kabila-lost-his-way |date=20 September 2021 }}. p. 9. Texts have been modified and adapted from the original.&lt;/ref&gt;. Другой праблемай сталі спробы інтэграваць ва [[узброеныя сілы|ўзброеныя сілы]] паўстанцаў-тутсі і афіцэраў былой арміі Заіра{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}.

14 ліпеня 1998 года Кабіла звольніў руандыйца [[Джэймс Кабарэбэ|Джэймса Кабарэбэ]] з пасады начальніка штаба УС ДРК і замяніў яго карэнным кангалезцам Селесцінам Кіфвам&lt;ref&gt;{{Cite book|title=The Great African War: Congo and Regional Geopolitics, 1996–2006|last=Reyntjens|first=Filip|publisher=Cambridge University Press|year=2010|isbn=9780521169059|location=New York|pages=169}}&lt;/ref&gt;. Праз два тыдні прэзідэнт прыбраў усіх тутсі з урада і загадаў выслаць з краіны руандыйскіх [[ваенны саветнік|ваенных інструктараў]]{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. На працягу 24 гадзін замежныя [[ваенны спецыяліст|вайсковыя спецыялісты]], якія пражывалі ў [[Кіншаса|Кіншасе]], былі бесцырымонна вывезены на самалётах. Больш за ўсё гэты загад устрывожыў баньямуленге на ўсходзе ДР Конга&lt;ref&gt;James Rupert. [https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/10/01/nationalist-outcry-threatens-tutsis-in-congo-capital/5137fa97-4f7e-452f-b831-0e2553648a36/ NATIONALIST OUTCRY THREATENS TUTSIS IN CONGO CAPITAL] // The Washington Post, 1 octobre 1998&lt;/ref&gt;. Кампанія ўладаў супраць замежнікаў справакавала ўсплёск міжэтнічных сутыкненняў, розныя народнасці пачалі ствараць баявыя атрады{{sfn|Россия и Африка|2023|pp=90-91}}.

== Планы і падрыхтоўка ==
У красавіку 1998 года міністр абароны Руанды Пол Кагамэ, занепакоены сітуацыяй у суседняй краіне, пачаў распрацоўваць планы ваеннай інтэрвенцыі{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. Кабарэбэ прапанаваў перакінуць дэсант на авіябазу Кітана на захадзе ДР Конга, якая знаходзілася за 320 км ад Кіншасы. Патрабавалася пераадолець адлегласць больш за 1900 км. Захоп Кітаны дазволіў бы узяць пад кантроль эканамічна важную правінцыю Ніжняе Конга, дзе размешчаны марскія парты і плаціны Інга, якія з’яўляюцца асноўнай крыніцай электраэнергіі для заходняга Конга. У наступным хаосе меркавалася рушыць на сталіцу, зрынуць Кабілу і ўсталяваць праруандыйскі урад&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.militaryhistoryonline.com/20thcentury/articles/kitona.aspx#|title=Military History Online - The Kitona Operation: Rwanda's African Odyssey|website=www.militaryhistoryonline.com|access-date=2019-03-30}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;. 

2 жніўня паднялі мяцеж два найлепшых злучэнні арміі ДРК — 10-я ([[Гома]]) і 12-я пяхотныя брыгады ([[Букаву]]). Яны складаліся пераважна з баньямуленге{{sfn|Johnson|2009|p=86}}. Неадкладна ўспыхнулі баі ў Кіншасе, дзе салдаты-тутсі адмовіліся падпарадкавацца загаду раззброіцца. Урадавыя часці хутка здушылі амаль усе ачагі выступленняў{{Sfn|Коновалов|2012|p=69}}. Аднак на ўсходзе краіны мяцежныя вайскоўцы на чале з генералам-маёрам Андэканам, былым паплечнікам Кабілы, яшчэ працягвалі супраціўляцца. На другі дзень яны ўсталявалі кантроль над гарадамі [[Увіра]] і Букаву&lt;ref&gt;[http://findarticles.com/p/articles/mi_qa5391/is_199810/ai_n21427817 Blow by blow in the Congo crisis]&lt;/ref&gt;.

У першы ж дзень вайны руандыйскія спецназаўцы увайшлі ў горад Гома, захапілі аэрапорт, а таксама чатыры цывільныя авіялайнеры і некалькі лёгкіх транспартных сродкаў{{sfn|Cooper|2013|p=24}}. На наступны дзень яны ўзялі пад кантроль міжнародны аэрапорт Гома, захапіўшы чатыры грамадзянскіх самалёта, два Boeing 727 і два Boeing 707. 4 жніўня да спецназаўцаў далучыліся яшчэ руандыйскія і угандыйскія салдаты, уключаючы ўгандыйскае падраздзяленне лёгкай артылерыі, усяго больш за 500 вайскоўцаў. Палонным пілотам пад пагрозай пісталета быў аддадзены загад ляцець на захад, на авіябазу Кітана&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|title=Pilot's Account Seems to Confirm Rwanda Role in Congo Strife|last=French|first=Howard W.|date=1998-08-10|work=The New York Times|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0362-4331|archive-date=2023-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230110223725/https://www.nytimes.com/1998/08/10/world/pilot-s-account-seems-to-confirm-rwanda-role-in-congo-strife.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

== Баявыя дзеянні ==
Раніцай 4 жніўня ў Кітане два самалёты Boeing 727 высадзілі руандыйскі камандас{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. За 30 хвілін дэсант захапіў аэрадром і асноўныя збудаванні{{sfn|Stejskal|2013|p=100}}, пасля чаго прыбылі асноўныя сілы. Да 5 жніўня ў Кітану было перакінута больш за 3000 руандыйских і угандыйскіх вайскоўцаў. Да іх далучыліся больш за 2000 кангалезскіх паўстанцаў, якія мелі танкі Type 59 і Type 62 і зенітныя гарматы ZU-23{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Адначасна была захоплена нафтавая інфраструктура ў Маандзе і порт Банана. У раёнах, акупаваных руандыйцамі, рушылі ўслед масавыя рабаванні і марадзёрства. 7 жніўня быў узяты Бома, размешчаны за 100 км ад Кітаны. 10 жніўня Матадзі, найважнейшы марскі порт Др Конга, таксама трапіў у рукі інтэрвентаў. Праз тры дні, 13 жніўня, былі ўзяты пад кантроль плаціны Інга. Кабарэбе загадаў спыніць турбіны, цалкам адключыўшы электразабеспячэнне Кіншасы&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Кіншаса апынулася адрэзанай ад знешняга свету і пазбаўленай электрычнасці, частка Усходняга Конга знаходзілася пад кантролем паўстанцаў, а добра ўзброеныя руандыйские войскі знаходзіліся ўсяго за 230 км ад сталіцы. Урад і насельніцтва ахапіла паніка. Улады і [[сродкі масавай інфармацыі]] заклікалі жыхароў да мабілізацыі для абароны сталіцы і выкаранення нелаяльных рэжыму. [[Баньямуленге]], тутсі, палітычныя праціўнікі Кабілы, а таксама звычайныя грамадзяне, якія лічыліся ворагамі, падвяргаліся пераследу{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}

Яшчэ 4 жніўня Зімбабвэ і Ангола падпісалі дамову аб ваенным супрацоўніцтве. 8 жніўн, у рамках аперацыі «Суверэнітэт і легітымнасць», кантынгент зімбабвійскага спецназа пад камандаваннем маршала авіяцыі Перанса Шыры прыбыў у аэрапорт Нджылі пад Кіншасай{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}. Да 12 жніўня ў Кіншасу па паветры было перакінута больш за 800 зімбабвійскіх дэсантнікаў і некалькі бронемашын «Каскавел»{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

11 жніўня руандыйские войскі атакавалі Касангулу, размешчаную за 45 км на поўдзень ад сталіцы. Да 17 жніўня яны былі ўжо за 30 км на поўдзень ад Кіншасы, але неўзабаве ў інтэрвентаў скончылася паліва. Адначасна руандыйцы трапілі пад удары зімбабвійскай авіяцыя. Зеніткамі ЗП-23 вайскоўцы не ўмелі карыстацца, а таму інтэрвенты апынуліся бездапаможны. Так, напрыклад, 24 жніўня зімбабвійскія верталёты атакавалі калону руандыйскіх танкаў у ваколіцах Касангулу, знішчыўшы галаўную машыну. Неўзабаве руандыйцаў атакавалі зімбабвійскія спецназаўцы. Усе танкі былі альбо знішчаны, альбо захоплены.

22 жніўня на дапамогу ДР Конга прыйшла Ангола, калі атрад з 2500 вайскоўца перайшоў дзяржаўную граніцу і на наступную раніцу адваяваў Кітану{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1998/08/25/angola-sends-thousands-of-troops-to-back-kabila/c5da7c99-0f4a-469a-8a32-a74d46b79a0d/|title=ANGOLA SENDS THOUSANDS OF TROOPS TO BACK KABILA|date=1998-08-25|newspaper=Washington Post|access-date=2019-03-30|language=en-US|issn=0190-8286}}&lt;/ref&gt;. 28-га былі адбіты Банана і Моанда, дзе ангольцы зладзілі згвалтаванні і рабаванні{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

26 жніўня кангалезскія паўстанцы, замаскіраваныя пад салдат урадавай арміі, здолелі пракрасціся ў сталіцу. Адна з гэтых груп накіравалася да аэрадрома Нджылі, але былі разбіты зімбабвійцамі. Неўзабаве аэрапорт атакаваны зноў, на гэты раз пры ўдзеле руандыйцаў, якія захапілі заходні канец узлётна-пасадачнай паласы, а таксама галоўны тэрмінал і ангары. Дыспетчарская вышка і ўсходні канец узлётна-пасадачнай паласы засталіся ў руках зімбабвійцаў. Адсюль усе астатнія верталёты і самалёты ВПС Зімбабвэ падняліся ў паветра. Яны бесперапынна абстрэльвалі руандыйскія пазіцыі па ўсім горадзе. У той жа дзень пасля абеду два верталёты ВПС Зімбабвэ эвакуіравалі Кабілу з прэзідэнцкага палаца, пасля чаго ён быў дастаўлены ў бяспечнае месца ў Лубумбашы. Спарадычныя баі працягваліся па ўсёй Кіншасе да канца 26-га чысла. Раніцай 27 жніўня Кабарэбе задзейнічаў астатнія танкі і зенітныя гарматы ў апошняй спробе захапіць астатнюю частку аэрадрома. На працягу дня самалёты ВПС Зімбабвэ здзяйснялі бесперапынныя вылеты, узлятаючы з паўночнага боку ўзлётна-пасадачнай паласы. У разгар баёў сярэдні час развароту самалётаў скарацілася да менш чым пяці хвілін. З-за пастаянных паветраных нападаў і рашучай абароны пакінутай часткі аэрадрома першая атака была адбітая. Другая атака пазней днём таксама правалілася і прывяла да страты ўсіх танкаў і зенітных гармат{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite web|url=https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|title=Bomb the Other Side of the Runway!|date=26 June 2017 |language=en-US|access-date=2019-03-30|archive-date=2020-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702062943/https://warisboring.com/bomb-the-other-side-of-the-runway/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;.

28-га інтэрвенты адступілі ад Нджылі, 30-га таксама ад Кіншасы.

Сілы Кабарэбе апынуліся ў цяжкім становішчы: яны знаходзіліся амаль за 1500 км ад бліжэйшых саюзных войскаў у Ківу і былі акружаны з трох бакоў. На захадзе размяшчаўся Кітана, якая цяпер кантралявалася ангольцамі, якія накіроўваліся ў бок Кіншасы; на поўначы працякала [[рака Конга]], якую Кабарэбе не мог перасекчы з-за недахопу лодак; а на ўсходзе распасціраліся 1500 км джунгляў і кангалезская ўрадавая армія. У выніку яны рушылі на поўдзень, да Анголы і дружалюбным сілам [[УНІТА]]. 1 верасня ангольскія войскі пры падтрымцы зімбабвійскіх спецназаўцаў нарэшце адбілі плаціны Інга, разбіўшы ўгандыйцаў{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

== Наступныя падзеі ==
У Анголе сілы Кабарэбэ пры падтрымцы УНІТА бяруць аэрапорт Макела ду Зомба, адкуль да 24 снежня эвакуяваліся ў Руанду{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;.

Пасля адступлення Кабарэбэ кангалезскія, зімбабвійскія і ангольскія войскі большую частку наступных некалькіх месяцаў займаліся аднаўленнем парадку на захадзе Конга{{sfn|Cooper|2013|pp=23–32}}.

== Крыніцы ==
{{крыніцы}}

== Літаратура ==
* {{Cite book|last=Cooper|first=Tom|title=Great Lakes Conflagration: Second Congo War, 1998–2003 |publisher=Helion &amp; Company Limited|date=2013|url=https://books.google.com/books?id=3uXZAwAAQBAJ |isbn=978-1-920143-84-8 |location=Solihull}}
* {{cite journal| last=Stejskal| first=James| title=The Kitona Operation: Rwanda's Gamble to Capture Kinshasa and the Misreading of an &quot;Ally&quot;| journal=Joint Force Quarterly| issue=68| pages=99–104| date=2013| issn=1070-0692}}
* {{кніга|спасылка=https://vk.com/doc358527_231486350?hash=FZgoTjppMxXiXiUIDmiS8sb5vUDSo3hj05hMzq3UFsk|аўтар=Коновалов И.П.|год =2012|загаловак=Африканские войны современности|выдавецтва=Центр стратегической конъюнктуры|месца=Пушкино|старонак=98|ISBN=978-5-906233-01-1|ref=Коновалов}}
* {{артыкул|аўтар=Денисова Т.С., Костелянец С.В.|загаловак=Демократическая Республика Конго: политическая нестабильность и фактор Руанды|выданне=Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Международные отношения|год=2023|нумар=1 (23)|старонкі=37—47|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/demokraticheskaya-respublika-kongo-politicheskaya-nestabilnost-i-faktor-ruandy|ref=Денисова и Костелянец}}
* {{кніга|аўтар=Троянский М. Г., Карпович О. Г., Сидорова Г. М., Шангараев Р. Н.|загаловак=Россия-Африка: стратегическое сотрудничество: монография|выдавецтва=Дипломатическая академия МИД России|год=2023|спасылка=http://ruspolitology.ru/wp-content/uploads/2023/Afrika_Rossia.pdf|старонак=324|ref=Россия и Африка}}
{{ВС}}
[[Катэгорыя:Жнівень 1998 года]][[Катэгорыя:Другая кангалезская вайна]]</text>
      <sha1>gr3sy93ls4vs6hcl6n7a5folkhqrnv4</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>