Дапаможнік па C++

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікікнігі</sitename>
    <dbname>bewikibooks</dbname>
    <base>https://be.wikibooks.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікікнігі</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікікнігі</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Дапаможнік па C++</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2442</id>
    <revision>
      <id>8096</id>
      <parentid>7591</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:31:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>/* Крыніцы */ дапаўненьне</comment>
      <origin>8096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17066" sha1="llrvoomdl3l8j1nr3i0k3x41clxtnnt" xml:space="preserve">[[File:Дапаможнік па С++.png|1140px|Выява для галоўнай старонкі Дапаможніка па С++.]]

'''C++''' — мова праграмавання агульнага прызначэння. У гэтым дапаможніку адзначым асноўныя рысы дадзенай мовы.

== Стандартная бібліятэка C++ ==
Каб пісаць праграмы на C++, неабходна ведаць сінтаксіс  мовы, а таксама ўмець падключаць гатовыя класы і функцыі, якія выклікаюцца з дапамогай загаловачных файлаў стандартнай бібліятэкі C++.

'''Стандартная бібліятэка ў C++ (C++ Standard Library — SL)''' — сукупнасць класаў і функцый мовы праграмавання C++. Гэтая сукупнасць адпавядае існуючым стандартам C++, першы з якіх быў прыняты ў 1998 годзе (C++98). У 2011 годзе быў распрацаваны стандарт C++11.

=== Загаловачныя файлы стандартнай бібліятэкі C++ ===

У стандартнай бібліятэцы C++ прадугледжана сістэма загаловачных файлаў, якія неабходна падключаць да кода пры напісанні праграмы, каб выкарыстоўваць гатовыя класы і функцыі. Гэта значна эканоміць час стварэння праекта, бо праграмісту не трэба самому займацца напісаннем неабходных элементаў кода.
У C++ прадугледжаныя наступныя асноўныя загаловачныя файлы SL&lt;ref&gt;Deitel, Paul J. C++: how to program / P. J. Deitel, H. M. Deitel. — 8th ed, 205—207. Includes index. ISBN 978-0-13-266236-9&lt;/ref&gt;:

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Загаловак SL||Тлумачэнне
|-
|&lt;cstdio&gt;||Утрымлівае прататыпы для стандартнага ўводу/вываду дадзеных стандарту C
|-
|&lt;iostream&gt;||Утрымлівае прататыпы для стандартнага ўводу/вываду дадзеных стандарту C++
|-
|&lt;iomanip&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый маніпулятараў над патокам. Маніпулятары фарматуюць патокі дадзеных
|-
|&lt;cmath&gt;||Утрымлівае прататыпы для матэматычных функцый
|-
|&lt;cstdlib&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый для пераўтварэння лікаў у тэкст і наадварот, размеркавання памяці і падключэння рандамізацыі.
|-
|&lt;ctime&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый маніпулявання часам
|-
|&lt;vector&gt;, &lt;list&gt;, &lt;deque&gt;, &lt;queue&gt;, &lt;stack&gt;, &lt;map&gt;, &lt;set&gt;, &lt;bitset&gt;||Утрымлівае класы разнастайных кантэйнераў
|-
|&lt;cctype&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый, якія тэстуюць даныя (напрыклад, з'яўляецца сімвал коскай або лікам)
|-
|&lt;cstring&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый апрацоўкі радкоў
|-
|&lt;string&gt;||Утрымлівае вызначэнне класа string
|-
|&lt;typeinfo&gt;||Утрымлівае класы, якія вызначаюць тыпы даных у час выканання праграмы
|-
|&lt;fstream&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый, якія ажыццяўляюць увод дадзеных у файл і іх вывад з файла
|-
|&lt;sstream&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый, якія ажыццяўляюць увод і вывад радкоў у аператыўнай памяці камп'ютара
|-
|&lt;algorithm&gt;||Утрымлівае прататыпы для функцый маніпулявання данымі
|}

* ''Заўвага.'' Загалоўкі прыведзеныя для кампілятараў [[Linux|Linux-падобных сістэм]].

== Беларуская мова ў С++ ==

Як і большасць моў для праграміравання, С++ - англійскамоўная. А так, як яна англійскамоўная, яна і выкарыстоўвае лацінку. Але для таго, каб пісаць на ёй праграмы з беларускамоўным інтэрфейсам, трэба выкарыстоўваць кірыліцу. Для гэтага ў кожнай праграме трэба падключаць лакалізацыйную бібліятэку &lt;locale.h&gt; з параметрам &quot;Bel&quot;. Гэта будзе выглядаць так:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
#include &lt;stdio.h&gt; // падключэнне стандартнай бібліятэкі
#include &lt;locale.h&gt;
main ( ) 
{
  setlocale (LC_ALL, &quot;Bel&quot;);   // падключэнне параметра &quot;бел. мовы&quot; 
                               // код C++
}

&lt;/syntaxhighlight&gt;
== Функцыі ў C++ ==
Праграміст можа пісаць свае функцыі дзеля мэт праграмы.

'''Функцыя ў C++''' — модуль праграмы C++, у якім закладзены асноўны код і канцэпцыя праграмы. Функцыі могуць быць гатовыя і ўтрымлівацца ў [[Дапаможнік па C++/Стандартная бібліятэка C++|стандартнай бібліятэцы C++]], а могуць быць напісаныя самім праграмістам.

=== Прыклады функцый са стандартнай бібліятэкі C++ ===

* Функцыя «main», у якой утрымліваецца канцэпцыя праграмы і асноўны код (функцый «main» у праграме можа быць некалькі):

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
#include &lt;stdio.h&gt; // падключэнне стандартнай бібліятэкі

main() 
{
  // код C++
}

&lt;/syntaxhighlight&gt;

* Функцыя «sqrt» — корань квадратны:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
sqrt(x) // корань квадратны з x

&lt;/syntaxhighlight&gt;

* Функцыя «exp» — экспанента &lt;math&gt;e^x&lt;/math&gt;:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
exp(x) // экспанента ў ступені x

&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Напісанне функцый ===

==== Прыклад праграмы ====

''Гл. таксама [[Дапаможнік па C++/Аператары C++|Аператары C++]]''

Вылічэнне выразу: &lt;math&gt;\min(a,a+b)+\min(a,b+c))/(1.0+\min(a+b*c,b))&lt;/math&gt;:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
#include &lt;stdio.h&gt;
#include &quot;iostream&quot;
#include &lt;conio.h&gt;

float min(float x,float y) // функцыя выбару мінімальнага ліку з &quot;a, b, c&quot;

{
  if (x&lt;y) return x; // калі (x&lt;y) -&gt; пакідаем у выразе x
  else return y;     // калі не -&gt; пакідаем y
}

void main() // асноўная функцыя праграмы
{
  float a,b,c; // задаём лікі тыпу з плаваючай коскай
  float r;
		  cout &lt;&lt; &quot;Увядзіце тры розныя лікі a,b,c: &quot;;
		  cin &gt;&gt; &quot;%f%f%f&quot;,&amp;a,&amp;b,&amp;c;
		  r=(min(a,a+b)+min(a,b+c))/(1.0+min(a+b*c,b));
		  cout &lt;&lt; &quot;\nЗначэнне выразу=%.3f&quot;,r;
		  cout &lt;&lt; &quot;\nНацісніце любую клавішу для завяршэння&quot; &lt;&lt; endl;

		  getch();
  return 0;
}

&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Глядзі таксама ===
* [[Функцыя (матэматыка)]]

=== Літаратура ===
* ''C++ How to Program (8th Edition)''. By: Paul Deitel, Harvey Deitel. Pages: 1104. Year: 2011. Publisher: Prentice Hall. ISBN 978-0132662369

== Аргументы функцыі main() ==
'''argc і argv''' — [[аргументы функцыі|аргументы]] да галоўнай [[функцыі (C++)|функцыі]] «main» у мове праграмавання [[C++]].&lt;ref&gt;Schildt, Herbert. C++: The Complete Reference, 3th Edition, p. 144; ISBN 0078824761&lt;/ref&gt;:

=== Прыклад выкарыстання argc і argv ===
Даволі зручна заносіць інфармацыю ў [[праграма|праграму]] ў час яе выканання. Пры гэтым звесткі ў праграму заносяцца праз аргументы каманднага радка. У функцыі «main» прадугледжаныя два спецыяльна ўбудаваныя аргументы: «argc» і «argv». Argc утрымлівае колькасць аргументаў, напісаных у камандным радку (argc — цэлалікавы тып дадзеных «int»). Аргумент argv — гэта ўказальнік на масіў указальнікаў сімвальнага тыпу ў камандным радку (argv — сімвальны тып даных «char»). Напрыклад, наступная праграма выводзіць «Hello», а затым праз прабел ваша імя, калі вы ўвялі імя ў праграму:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
#include &lt;stdio.h&gt;
#include &lt;stdlib.h&gt;

int main (int argc, char *argv[])
{
  if (argc != 2) {                                            
	  printf(&quot;Вы забыліся надрукаваць сваё імя.\n&quot;);   
	  exit(1);                                               
                                                              
	  }                                                    
                                                               
  printf(&quot;Hello %s&quot;, argv[2]);                                
  return 0;
}

&lt;/syntaxhighlight&gt;

*'''Тлумачэнне.''' ''Пасля кампіляцыі праграмы неабходна зайсці ў камандны радок (для [[Кампілятары C++ для Windows|Windows-кампілятараў]]), або тэрмінал (для [[Кампілятары C++ для Linux|Linux-кампілятараў]]), перайсці ў дырэкторыю, дзе знаходзіцца скампіляваная праграма і надрукаваць яе назву (хай праграма называецца «arg.exe»), а затым сваё імя, напрыклад:''

'''arg Erka'''

''Вывад будзе наступным:''

'''Hello Erka'''

''Калі ўвод такі:''

'''arg'''

''То праграма выведзе радок:''

'''Вы забыліся надрукаваць сваё імя'''

''таму што першым аргументам лічыцца назва праграмы, а другім — імя. А па ўмове''

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
if (argc != 2)

&lt;/syntaxhighlight&gt;

''колькасць аргументаў павінна раўняцца двум.''&lt;ref&gt;Schildt, Herbert. C++: The Complete Reference, 3th Edition, p. 145; ISBN 0078824761&lt;/ref&gt;

== Масівы ў C++ ==
'''Масівы ў C++''' — структуры даных мовы праграмавання C++, якія ўтрымліваюць звязаныя адзін з адным аднатыпныя элементы гэтых даных.

== Прымяненне масіваў ==
У розных сферах народнай гаспадаркі неабходна структураваць і аналізаваць вялікую колькасць аднатыпных даных. Для аўтаматызацыі і спрашчэння гэтага працэсу выкарыстоўваюцца масівы. Масівы — адзін з элементаў [[Кіруючыя структуры ў C++|кіруючых структур]] у [[C++]].

=== Аб'яўленне масіваў ===
У мове С++ масівы аб'яўляюцца наступным чынам:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
  int a[100];
&lt;/syntaxhighlight&gt;

Тут «int a[100]» — масіў з сотняй элементаў [[цэлы тып лікаў|цэлага тыпу]].

==== Прыклад: заданне масіву з пячатных сімвалаў і вывад яго на экран ====

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
#include &lt;stdio.h&gt; // падключэнне стандартнай бібліятэкі
#include &lt;iostream&gt;

main() // пачатак цела праграмы
{

  char z[ 8 ] = { a, b, c, d, e, f, g, h }; // заданне сімвальнага масіву з васьмі элементаў
  cout &lt;&lt; &quot;Масіў з васьмі элементаў:&quot; &lt;&lt; &quot;%s&quot;, z[8] &lt;&lt; endl; // вывад яго на экран

return 0; // вяртанне да пачатку праграмы
}

&lt;/syntaxhighlight&gt;

==== Прыклад: пошук максімальнага элемента [[вектар]]а ====

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;cpp&quot;&gt;
#include &quot;stdio.h&quot;
#include &quot;iostream&quot;

main()
{
  int a[100]; // Заданне вектара са 100 элементаў
  int max, n; // Заданне максімальнага элемента вектара і іх колькасці
  int i;      //

  cout &lt;&lt; &quot;Увядзіце колькасць элементаў вектара: \n&quot;; 
  cin &lt;&lt; n;

  cout &lt;&lt; &quot;Увядзіце ў адзін радок альбо слупок элементы вектара: \n&quot;;  

  for (i=1; i&lt;=n; i++) // увод элементаў вектара з дапамогай цыкла for
  {
    cin &gt;&gt; a[i];
}

  max =a[1];

// прысваенне першаму элементу значэння максімальнага і далейшае параўнанне з астатнімі элементамі

  for (i = 2; i &lt;= n; i++)
  {
    if (a[i] &gt; max) max = a[i];
}
  cout &lt;&lt; &quot;Максімальны элемент вектара: %i\n&quot;,max &lt;&lt; endl;

return 0;
}

&lt;/syntaxhighlight&gt;

=== Літаратура ===
* ''C++ How to Program (8th Edition)''. By: Paul Deitel, Harvey Deitel. Pages: 1104. Year: 2011. Publisher: Prentice Hall. ISBN-13: 978-0132662369

== Стандартная бібліятэка шаблонаў C++ ==
'''Стандартная бібліятэка шаблонаў C++''' (''[[Англійская мова|англ.]]'' Standard Template Library — STL) — сукупнасць магутных кампанентаў мовы праграмавання [[C++]], якія ўтрымліваюць шматлікія структуры дадзеных і алгарытмы, якія выкарыстоўваюцца для апрацоўкі дадзеных&lt;ref&gt;Deitel, Paul J. C++: how to program/P. J. Deitel, H. M. Deitel. — 8th ed, p. 851, 
ISBN 978-0-13-266236-9&lt;/ref&gt;.

=== Гісторыя стварэння ===
Стандартная бібліятэка шаблонаў C++ была распрацавана [[Мэнг Лі]] ды [[Аляксандр Сцяпанаў|Аляксандрам Сцяпанавым]] у карпарацыі «[[Х'юлет-Пакард]]». У аснову распрацоўкі былі закладзеныя агульныя даследаванні Сцяпанава і Лі ў вобласці праграмавання. Таксама значны ўклад у стварэнне STL [[Дэвід Мюсэр|Дэвіда Мюсэра]]&lt;ref&gt;Deitel, Paul J. C++: how to program/P. J. Deitel, H. M. Deitel. — 8th ed, p. 851, ISBN 978-0-13-266236-9&lt;/ref&gt;.

=== Кампаненты STL ===
Асноўныя кампаненты STL — [[Кантэйнеры (C++)|кантэйнеры]] (англ. containers), [[Ітэратары (C++)|ітэратары]] (iterators) і [[Алгарытмы C++|алгарытмы]] (algorithms). Вылучаюцца таксама [[Размеркавальнікі (C++)|размеркавальнікі]] (allocators), [[Выказнікі (C++)|выказнікі]] (predicates), [[Параўнальныя функцыі (C++)|параўнальныя функцыі]] (comparison functions) ды [[Аб'екты функцый (C++)|аб'екты функцый]] (function objects)&lt;ref&gt;Schildt, Herbert. C++: The Complete Reference, 3th Edition, 626—628; ISBN 0078824761&lt;/ref&gt;.

== Глядзі таксама ==
'' Гэтая кніга грунтуецца на артыкулах з [[:be:w:Катэгорыя:C++|Беларускай Вікіпедыі]]. Любыя дапаўненні заахвочваюцца.''

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}
[[Катэгорыя:Праграмаванне]]
[[Катэгорыя:Падручнікі]]</text>
      <sha1>llrvoomdl3l8j1nr3i0k3x41clxtnnt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Вікі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2617</id>
    <revision>
      <id>8088</id>
      <parentid>7377</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8088</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31465" sha1="gojijdt71buk8bj359bmiakl1yffycp" xml:space="preserve">{{TOCright}}
Было прыдумана шмат тэхналогій зносін у [[w:be-tarask:Інтэрнэт|Сеціве]]: [[w:чат|чат]], [[w:вэб-форум|вэб-форум]], [[w:блог|блог]]. Гэтыя тэхналогіі дазваляюць абменьвацца звесткамі і худа-бедна іх упарадкоўваць, але ніводная з іх не дазваляе стварыць паўнавартасны сайт.

А вось тэхналогія '''вікі''' дазваляе за хвіліны і без асаблівых ведаў апублікаваць у Сеціве сайт:
* практычна адвольнага віду, будовы і зместу,
* даючы места для зносін, з адвольным падраздзяленнем на «тэмы» і «галіны»,
* ды не толькі.

Перад вамі — вікікнігі. Цытуюцца артыкулы [[w:Вікіпедыя|Вікіпедыі]]. Курс намераны навучыць:
* ствараць і рэдагаваць вікі-старонкі,
* супольна працаваць над вікі-сайтам,
* удзельнічаць у сусветнай вікі-супольнасці.
Для выканання заданняў выкарыстоўвайце асабістую прастору ў Вікікнігах.

Паехалі! Вось змест:

== Што ёсць вікі ==
'''Вікі''' — [[w:гіпертэкст|гіпертэкст]]авае асяроддзе (звычайна вэб-сайт) для збору і структуравання пісьмовых звестак. Характарызуецца такімі прыкметамі:
* Магчымасць шматразова правіць тэкст з дапамогай самога асяроддзя (сайта) без прымянення асаблівых прыстасаванняў з боку рэдактара.
** Асаблівая мова разметкі — так званая вікі-разметка, якая дазваляе лёгка і хутка пазначаць у тэксце структурныя элементы і гіперспасылкі, фарматаваць і афармляць асобныя элементы.
* Паказ змяненняў адразу пасля іх унясення.
* Раздзяленне зместу на іменаваныя старонкі.
* Мноства аўтараў. Некаторыя вікі могуць правіць усе наведвальнікі.
* Улік змен (версій) тэксту: магчымасць параўнання рэдакцый і аднаўлення папярэдніх.
Для стварэння вікі-асяроддзя неабходна адмысловае праграмнае забеспячэнне —— рухач вікі. Гэта асобны від сістэмы кіравання сайтам (CMS), даволі просты ў сваёй будове і функцыянальнасці, бо амаль усе дзеянні па структурызацыі і апрацоўцы звестак робяцца удзельнікамі ўручную.

Першая вікі-сетка, [https://c2.com/ppr/ «Портлендскае сховішча ўзораў»] (узораў праграмнага коду), была створана 25 сакавіка 1995 года праграмістам Уордам Канінгемам. Буйнейшым і вядомейшым вікі-сайтам стала Вікіпедыя.

Праца ўсей Вікіпедыі і дадзенага сайта аснаваная на рухачы [[:mw:|MediaWiki]], а ён з'яўляецца свабодным праграмным забяспечаннем.

Падкрэслім дакладнасць дадзенага ў пачатку азначэння: менавіта для ''збору і структуравання'' звестак. І гіпертэкст у вікі — менавіта толькі тэхнічная аснова, ''асяроддзе''. Так, вікі звычайна служаць у якасці гатовага і паўнавартаснага вэбсайта, і Сеціва з'яўляецца натуральным месцам камунікацыі, зборнікам дакументаў і калектыву аўтараў.

== Вікі-разметка ==
Вікі-разметка, выкарыстоўваемая ў вікі, працягвае тэндэнцыю спрашчэння моў разметкі, распачатую HTML. Асваенне пачаткаў вікі-разметкі займае хвіліны. Рэзультат можна ўбачыць неадкладна. Пры гэтым большасць вікі апрацоўваюць і многія элементы мовы HTML.

Прыклад вікі-разметкі:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў [[Кіеў|Кіеве]]. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Працаваў земскім доктарам у [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]] (1932).&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

Суадносны код на HTML:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html&quot;&gt;&lt;h2&gt;Біяграфічныя звесткі&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%96%D0%B5%D1%9E&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Кіеў&quot;&gt;Кіеве&lt;/a&gt;. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%96%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D1%9E%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D1%96&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі&quot;&gt;Кіеўскага ўніверсітэта&lt;/a&gt;. Працаваў земскім доктарам у &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Смаленская губерня&quot;&gt;Смаленскай губерні&lt;/a&gt;. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8C&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Мікалай Васільевіч Гогаль&quot;&gt;М. Гогаля&lt;/a&gt; (1932).
&lt;/p&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Што прасцей напісаць і прачытаць? А рэзультат адзін:

&lt;blockquote&gt;
&lt;p style=&quot;font-size:135%&quot;&gt;Біяграфічныя звесткі&lt;/p&gt;
----

Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў [[w:Кіеў|Кіеве]]. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[w:Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Працаваў земскім доктарам у [[w:Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» [[w:Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]] (1932).
&lt;/blockquote&gt;

== Схема праў ==
Звычайна адрозніваюцца Бюракраты, Адміністратары, Карыстальнікі і Ананімы. Асноўная ідэалогія вікі-сайта — стварэнне і структураванне кантэнту удзельнікамі і Ананімамі. Адміністратары могуць ахоўваць старонкі ад змен, выдаляць іх і блакіраваць удзельнікаў. Бюракраты толькі даюць правы Адміністратарам.

== Прэса аб вікі ==

* [https://old.computerra.ru/2006/660/293290/ Википедия своими руками. WikiWikiWeb: от идеи до философии]
* [https://old.computerra.ru/2006/655/288053/ Повелители судеб]
* [https://lenta.ru/articles/2005/01/18/wiki На пути к абсолютному знанию]

{{Заданне
|Зайсці на Вікікнігі, знайсці адну, найбольш цікавую старонку для сябе, падрыхтаваць кароткае, троххвіліннае, паведамленне па яе. ''Праверце па гадзінніку!''
}}

== Агляд ==
Вікі-сайт не ёсць кніга са строгай паслядоўнасцю. Старонкі ў ёй утвараюць хаатычную сетку, дзе ў якасці сувязей выступаюць гіпертэкставыя спасылкі. Сустрэўшы слова (тэрмін), падсвечаны як гіперспасылка на існуючую старонку (у адрозненне ад [[чырвоных спасылак]]), вы можаце адразу перайсці да старонкі, звязанай з гэтым паняццем.

Вы таксама можаце высветліць усе старонкі, які спасылаюцца на дадзеную, з дапамогаю спасылкі «Сюды спасылаюцца». 

З дапамогай спасылкі «Звязаныя праўкі» вы можаце праглядзець спіс старонак, на якія спасылаецца дадзеная старонка. У гэтым спісе пазначаюцца ''ўсе'' старонкі, якія былі змененыя (за азначаную колькасць дзён).

{{Заданне|Знайдзіце старонку, якая змяшчае спасылку хаця б яшчэ на адну старонку.}}

== Адсочванне рэдакцый ==
Усе версіі старонкі захоўваюцца на сайце. Папярэднія версіі старонкі можна праглядзець у журнале правак (Закладка '''Паказаць гісторыю'''). Там таксама ўказаны аўтар і час кожнай праўкі. Дадзеныя пра ўсе рэдакцыі запісваюцца на сервер сайта. На гэтай старонцы можна параўнаць дзве рэдакцыі, пазначыўшы іх адпаведным кружком і націснуўшы кнопку &quot;Параўнаць азначаныя версіі&quot;.

{{Заданне|Знайдзіце старонку, якая змянялася некалькі разоў. Праглядзіце папярэднія рэдакцыі старонкі. Выкарыстоўваючы механізм параўнання версій, высветліце чым адрозніваюцца паміж сабою розныя версіі старонкі.}}

Спіс усіх правак, упарадкаваны ў храналагічным парадку, можна знайсці на старонцы ''Апошнія змены'' (гл. пункт меню злева)

{{Заданне|Зайдзіце на старонку ''Апошнія змены'', азначце, колькі правак было зроблена ў той жа дзень тыдзень таму. Азначце самага актыўнага ўдзельніка за гэты дзень.}}

Усе старонкі дадзенага вікі-сайта маюць [[w:URL|адрас]]: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;http://1553.runa.ru/Загаловак_старонкі&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. На іншых wiki-сайтах часта выкарыстоўваюць фармат &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;http://wikisite.tld/wiki/Загаловак_старонкі&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.

{{Заданне|Знайдзіце любую старонку на дадзеным сайце праз меню. Перайдзіце на яе праз адрасны радок [[w:Браўзер|браўзера]] наўпрост увёўшы ў радок імя.}}

== Рэгістрацыя ==
На вікі сайтах старонкі могуць чытаць і правіць усе, але на некаторых з дапамогай змен стандартных настроек незарэгістраваныя ўдзельнікі правіць не могуць, толькі зарэгістраваныя (далей — удзельнікі; незарэгістраваных удзельнікаў мы будзем клікаць Ананімамі).

Для рэгістрацыі націсніце кнопку «Стварыць уліковы запіс».
{{Заданне|Прыдумайце сабе сеткавы псеўданім, пароль і зарэгіструйцеся. Увага: малыя і вялікія літары адрозніваюцца}}
Рэгістрацыя дае магчымасць апазнання вас як аўтара ўсіх зробленых правак, а таксама дае набор старонак, аблягчаючых чытанне і рэдагаванне. Пасля працэдуры рэгістрацыі ва можаце ўбачыць уверсе любой старонкі wiki-сайта спасылкі, прызначаныя для перахода на асабістыя старонкі.

Спасылка з вашым нікам — '''асабістая старонка''', на якой можна паведаміць звесткі пра сябе.

Спасылка «размовы» — ваша '''старонка размоў''' (закладка на вашай асабістай старонцы), дзе вам могуць пісаць просьбы, заўвагі і папярэджанні. Адразу пасля рэгістрацыі гэтыя спасылкі пакуль чырвоныя.

Спасылка «настройкі» — можаце настройваць розныя параметры ўяўлення дадзенага сайту для вас асабіста. Не рэкамендуецца мяняць штосьці без сур'ёзнай патрэбнасці. Магчыма, варта настроіць гадзінны пояс, так як па змаўчанні ставіцца [[w:Універсальны каардынаваны час|Сусветны час]] (UTC).

{{Заданне|настройце мясцовы час па месцу свайго жыхарства}}

Спасылка «назіранае» — асабісты спіс назірання за старонкамі. Змены ў адзначаных вамі старонках будуць адбівацца на ёй.

Спасылка «уклад» — спіс вашых правак.

Спасылка «Выйсці» — стаць ананімам.

Удзельніку, які азначыў у настройках адрас электроннай пошты, другія ўдзельнікі могуць пасылаць з дапамогай Вікі электронныя лісты, не бачачы яго электроннага адрасу, дзякуючы чаму ўдзельнік апынаецца абароненым ад спаму (пакуль не настроена).

== Першая старонка ==
Зайдзіце на вашу персанальную старонку, пстрыкнуўшы па спасылцы з вашым нікам. Вам будзе прапанавана стварыць старонку.
&lt;blockquote&gt;
Старонка не ўтрымлівае тэксту. Вы можаце &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;пашукаць гэткую назву&lt;/span&gt; ў іншых старонках ці &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;ў журналах&lt;/span&gt;, або &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;папрацаваць з гэтай старонкай&lt;/span&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Каб стварыць старонку, неабходна выбраць спасылку &quot;папрацаваць з гэтай старонкай&quot;.
Звярніце ўвагу на опцыю ўнізе старонкі «Дадаць старонку ў спіс назірання».

{{Заданне|Увядзіце на вашай персанальнай старонцы адну фразу-дэвіз, якая вас характарызуе. Праверце, што атрымалася, націснуў кнопку «Як будзе». Захавайце старонку, націснуўшы кнопку «Запісаць змены».}}

== Размовы пра старонку ==
У кожнай старонкі ёсць укладка «Размовы». На гэтай старонцы любы зарэгістраваны ўдзельнік можа паўдзельнічаць у размовах пра старонку.

Пры пераходзе на старонку «Размовы» побач з укладкай «Правіць» з'яўляецца ўкладка «+» або «Дадаць тэму», у залежнасці ад скіна праекта. Яна дазваляе дадаць на старонку «Размовы» асобны каментар з загалоўкам, без пераходу да рэдагавання ўсёй старонкі «Размовы».

Калі вы жадаеце падпісаць сваё паведамленне, проста ўвядзіце пасля тэксту &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Калі вы жадаеце падпісацца і ўставіць дату, увядзіце &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Калі вы проста жадаеце ўставіць дату, увядзіце &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Рухач сайта пры захаванні старонкі заменіць гэты набор сімвалаў на дату і подпіс.

== Стварэнне старонак ==
На вікі-сайтах існуе некалькі спосабаў стварыць старонку.

'''Першы спосаб''' — узяць старонку, якая ужо маецца і вылучыць у ёй слова або словазлучэнне падвойнымі квадратнымі дужкамі &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[любое словазлучэнне]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Такі працэс назваецца [[w:Вікіпедыя:Як правіць артыкул#Вікіфікацыя|вікіфікацыяй]].

{{Заданне|Увайдзіце на сваю асабістую старонку. Ніжэй вашага дэвізу напішыце  «Мая [[w:Татэмізм|татэмная жывёла]]:_назва_любой_(можна міфічнай)_жывёлы». Вікіфікуйце назву жывёлы. Захавайце старонку. Звярніце ўвагу, што назва жывёлы стала чырвонай}}

Калі вы бачыце чырвоную спасылку, значыць, спасылка вядзе на старонку, якая не існуе. Вы можаце стварыць старонку, пстрыкнуўшы па гэтай спасылцы.

{{Заданне|Пстрыкніце па назве жывёлы. Стварыце кароткае апісанне дадзенай жывёлы{{п}}— 2-3 фразы. Захавайце старонку}}

Вікіфікацыя старонкі добрая тым, што яна дазваляе рабіць кантэнт сайта звязным і дазваляе пазбегнуць багацця старонак-сірот.

'''Другі спосаб''' стварыць старонку — напісаць яе імя ў адрасным радку браўзера. Калі такая старонка не існуе, вы можаце адразу стварыць яe.

'''Трэці спосаб''' — набраць імя старонкі ў радку «пошук» і націснуць кнопку «Перайсці». Тым самым вы адразу даведаецеся, ці ёсць ужо такая старонка, а калі не, то вы можаце стварыць яе, калі пяройдзеце па спасылцы [[Стварыць старонку]].

Калі вы забудзеце імя старонкі, то вы заўсёды можаце знайсці яе на старонцы [[Адмысловае:AllPages|Усе старонкі]].

== Прасторы назваў ==
На вікі-сайтах старонкі бываюць розных відаў — ёсць уласна старонкі, ёсць старонкі размоў. Яны раздзяляюцца на прасторы, якія можна ўбачыць з прэфіксу назвы старонкі. Прастора назваў аддзяляецца ад назвы старонкі ў гэтай прасторы двукроп'ем &lt;code&gt;:&lt;/code&gt;. Напрыклад, «Удзельнік:», «Выява:», «Размовы:» і гэтак далей. Для большасці старонак выкарыстоўваецца асноўная прастора, пры гэтым прэфікс не выкарыстоўваецца.
{{Заданне|Перайдзіце на сваю асабістую старонку выкарыстоўваючы прастору назваў «Удзельнік:» і камандны радок браўзера}}
Спіс прастор назваў можна ўбачыць тут: [[Адмысловае:AllPages|Адмысловае:Усе старонкі]].

== Катэгорыі ==
Кожная старонка, якая размяшчаецца ў прасторы назваў «Катэгорыя», называецца '''катэгорыяй''' і служыць для групоўкі падобных па тэматыцы старонак. Новыя катэгорыі могуць быць створаны так жа, як і звычайныя старонкі, аднак пры іх праглядзе да іх у канец будуць даданыя аўтаматычна створаныя спісы, якія складаюцца са старонак, якія адносяцца да дадзенай катэгорыі.

Пры дапамозе катэгорый можна лёгка арыентавацца ў старонках блізкай тэматыкі: дастаткова выклікаць старонку катэгорыі, каб праглядзець спіс старонак, якія да яе адносяцца.

Спіс усіх катэгорый можна ўбачыць тут — [[Адмысловае:Categories]]. Тут можна ўбачыць усе катэгорыі, уключаючы і тыя, якія змяшчаюць падкатэгорыі або старонкі, але не маюць тэкста апісання (гэта значыць, іхняя старонка не была адрэдагавана, на яе толькі стварылі спасылку). У гэтым выпадку спасылкі на гэтыя старонкі будуць выглядаць як спасылкі на неіснуючыя старонкі (звычайна памячаюцца чырвоным колерам) і весці прама на старонку рэдагавання. Каб пазбегнуць гэтых ускладненняў, рэкамендуецца хаця б зазірнуць на старонку катэгорыі, у якую вы памясцілі сваю старонку, і дадаць спасылку на вышэйшую катэгорыю.

{{заданне|Знайдзіце ўсе шаблоны, якія адносяцца да катэгорыі «Шаблоны:Удзельнікі паводле моў»}}

=== Даданне старонкі ў катэгорыю ===
Любая старонка можа быць уключаная ў любую катэгорыю. Дастаткова на старонцы дадаць спасылку на катэгорыю &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Назва вашэй катэгорыі]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Старонка можа быць унесена больш чым у адну катэгорыю — патрэбна толькі дадаць некалькі спасылак на катэгорыі. Пры праглядзе адрэдагаванай старонкі гэтыя спасылкі адлюстроўваюцца не ў асноўным тэксце, а ўнізе старонкі. Назвы катэгорый адчувальныя да рэгістра, за выключэннем першага сімвала.

Калі вы жадаеце проста стварыць спасылку на катэгорыю, і не дадаваць у яе бягучую старонку, выкарыстоўвайце спасылкі наступнага выгляду:&lt;code&gt;[[:Катэгорыя:''Назва_катэгорыі'']]&lt;/code&gt;.

Калі старонка, якая ўнесена ў катэгорыю, сама з'яўляецца катэгорыяй, яна ўтварае падкатэгорыю. Напрыклад, вы можаце рэдагаваць катэгорыю &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Спорт]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; і дадаць у яе спасылку на &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Адпачынак]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Катэгорыя «Спорт» стане падкатэгорыяй катэгорыі «Адпачынак».

Пажадана, каб кожная старонка была ўнесеная хаця бы ў адну катэгорыю. Можна ўнесці і ў некалькі, аднак часам бывае разумней унесці старонку ў катыгорыю больш высокага ўзроўню.

=== Старонка катэгорыі ===
Старонка катэгорыі змяшчае тэкст апісання, які можа быць адрэдагаваны таксама, як і любая іншая старонка; аднак пры праглядзе старонкі на ёй таксама адлюстроўваюцца аўтаматычна ствараемыя, упарадкаваныя па алфавіце спісы спасылак на ўсе прысутныя старонкі і падкатэгорыі.

Старонка катэгорыі змяшчае:
* тэкст апісання, які можа быць адрэдагаваны;
* спіс падкатэгорый і іх колькасць; калі падкатэгорыя адсутнічае, то дадзеная секцыя не адлюстроўваецца;
* спіс старонак, якія ўключаныя ў дадзеную катэгорыю, акрамя падкатэгорый і выяў; іх колькасць, якая называецца «лікам складнікаў»; калі катэгорыя пустая, то адлюстроўваецца загаловак і радок «''Зараз у катэгорыі няма аніводнай старонкі або мультымедыйнага файла''»
* спіс выяў з карцінкамі перадпаказу.
{{Заданне|Знайдзіце катэгорыю, якая мае больш за усё старонак}}

== Назіранне жыцця вікі-сайта ==
Калі вы жадаеце даведацца, якія старонкі змяняліся на сайце — націсніце спасылку «Апошнія змены». Шэраг правак памечаны літарай «д» — гэта азначае, што той, хто ўносіў змены, памеціў іх як дробныя. Гэта таксама можаце рабіць і вы пры касметычнай праўцы старонак (арфаграфія, афармленне і да таго падобнае). У спісе змен паказ гэтых правак можна адключыць.
{{Заданне|націсніце спасылку Апошнія змены. Адключыце паказ дробных правак}}{{Заданне|Здагадайцеся, што азначае літара '''Н''' каля назвы старонкі}}
Кожны зарэгістраваны ўдзельнік (карыстальнік) можа памеціць любую старонку да назірання. Для гэтага дастаткова націснуць на зорачку побач са спасылкай «Паказаць гісторыю». Ствараемыя вамі старонкі аўтаматычна дадаюцца ў ваш спіс назірання.

[[Катэгорыя:Камп’ютары]]</text>
      <sha1>gojijdt71buk8bj359bmiakl1yffycp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8089</id>
      <parentid>8088</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:24:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8089</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31479" sha1="baaoqk2iokwpevzevpyf29p0gn81w10" xml:space="preserve">{{TOCright}}
Было прыдумана шмат тэхналогій зносін у [[Сеціва|Сеціве]]: [[w:be-tarask:чат|чат]], [[w:be-tarask:вэб-форум|вэб-форум]], [[w:be-tarask:блог|блог]]. Гэтыя тэхналогіі дазваляюць абменьвацца звесткамі і худа-бедна іх упарадкоўваць, але ніводная з іх не дазваляе стварыць паўнавартасны сайт.

А вось тэхналогія '''вікі''' дазваляе за хвіліны і без асаблівых ведаў апублікаваць у Сеціве сайт:
* практычна адвольнага віду, будовы і зместу,
* даючы места для зносін, з адвольным падраздзяленнем на «тэмы» і «галіны»,
* ды не толькі.

Перад вамі — вікікнігі. Цытуюцца артыкулы [[w:Вікіпедыя|Вікіпедыі]]. Курс намераны навучыць:
* ствараць і рэдагаваць вікі-старонкі,
* супольна працаваць над вікі-сайтам,
* удзельнічаць у сусветнай вікі-супольнасці.
Для выканання заданняў выкарыстоўвайце асабістую прастору ў Вікікнігах.

Паехалі! Вось змест:

== Што ёсць вікі ==
'''Вікі''' — [[w:гіпертэкст|гіпертэкст]]авае асяроддзе (звычайна вэб-сайт) для збору і структуравання пісьмовых звестак. Характарызуецца такімі прыкметамі:
* Магчымасць шматразова правіць тэкст з дапамогай самога асяроддзя (сайта) без прымянення асаблівых прыстасаванняў з боку рэдактара.
** Асаблівая мова разметкі — так званая вікі-разметка, якая дазваляе лёгка і хутка пазначаць у тэксце структурныя элементы і гіперспасылкі, фарматаваць і афармляць асобныя элементы.
* Паказ змяненняў адразу пасля іх унясення.
* Раздзяленне зместу на іменаваныя старонкі.
* Мноства аўтараў. Некаторыя вікі могуць правіць усе наведвальнікі.
* Улік змен (версій) тэксту: магчымасць параўнання рэдакцый і аднаўлення папярэдніх.
Для стварэння вікі-асяроддзя неабходна адмысловае праграмнае забеспячэнне —— рухач вікі. Гэта асобны від сістэмы кіравання сайтам (CMS), даволі просты ў сваёй будове і функцыянальнасці, бо амаль усе дзеянні па структурызацыі і апрацоўцы звестак робяцца удзельнікамі ўручную.

Першая вікі-сетка, [https://c2.com/ppr/ «Портлендскае сховішча ўзораў»] (узораў праграмнага коду), была створана 25 сакавіка 1995 года праграмістам Уордам Канінгемам. Буйнейшым і вядомейшым вікі-сайтам стала Вікіпедыя.

Праца ўсей Вікіпедыі і дадзенага сайта аснаваная на рухачы [[:mw:|MediaWiki]], а ён з'яўляецца свабодным праграмным забяспечаннем.

Падкрэслім дакладнасць дадзенага ў пачатку азначэння: менавіта для ''збору і структуравання'' звестак. І гіпертэкст у вікі — менавіта толькі тэхнічная аснова, ''асяроддзе''. Так, вікі звычайна служаць у якасці гатовага і паўнавартаснага вэбсайта, і Сеціва з'яўляецца натуральным месцам камунікацыі, зборнікам дакументаў і калектыву аўтараў.

== Вікі-разметка ==
Вікі-разметка, выкарыстоўваемая ў вікі, працягвае тэндэнцыю спрашчэння моў разметкі, распачатую HTML. Асваенне пачаткаў вікі-разметкі займае хвіліны. Рэзультат можна ўбачыць неадкладна. Пры гэтым большасць вікі апрацоўваюць і многія элементы мовы HTML.

Прыклад вікі-разметкі:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў [[Кіеў|Кіеве]]. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Працаваў земскім доктарам у [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]] (1932).&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

Суадносны код на HTML:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html&quot;&gt;&lt;h2&gt;Біяграфічныя звесткі&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%96%D0%B5%D1%9E&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Кіеў&quot;&gt;Кіеве&lt;/a&gt;. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%96%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D1%9E%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D1%96&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі&quot;&gt;Кіеўскага ўніверсітэта&lt;/a&gt;. Працаваў земскім доктарам у &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Смаленская губерня&quot;&gt;Смаленскай губерні&lt;/a&gt;. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8C&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Мікалай Васільевіч Гогаль&quot;&gt;М. Гогаля&lt;/a&gt; (1932).
&lt;/p&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Што прасцей напісаць і прачытаць? А рэзультат адзін:

&lt;blockquote&gt;
&lt;p style=&quot;font-size:135%&quot;&gt;Біяграфічныя звесткі&lt;/p&gt;
----

Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў [[w:Кіеў|Кіеве]]. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[w:Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Працаваў земскім доктарам у [[w:Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» [[w:Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]] (1932).
&lt;/blockquote&gt;

== Схема праў ==
Звычайна адрозніваюцца Бюракраты, Адміністратары, Карыстальнікі і Ананімы. Асноўная ідэалогія вікі-сайта — стварэнне і структураванне кантэнту удзельнікамі і Ананімамі. Адміністратары могуць ахоўваць старонкі ад змен, выдаляць іх і блакіраваць удзельнікаў. Бюракраты толькі даюць правы Адміністратарам.

== Прэса аб вікі ==

* [https://old.computerra.ru/2006/660/293290/ Википедия своими руками. WikiWikiWeb: от идеи до философии]
* [https://old.computerra.ru/2006/655/288053/ Повелители судеб]
* [https://lenta.ru/articles/2005/01/18/wiki На пути к абсолютному знанию]

{{Заданне
|Зайсці на Вікікнігі, знайсці адну, найбольш цікавую старонку для сябе, падрыхтаваць кароткае, троххвіліннае, паведамленне па яе. ''Праверце па гадзінніку!''
}}

== Агляд ==
Вікі-сайт не ёсць кніга са строгай паслядоўнасцю. Старонкі ў ёй утвараюць хаатычную сетку, дзе ў якасці сувязей выступаюць гіпертэкставыя спасылкі. Сустрэўшы слова (тэрмін), падсвечаны як гіперспасылка на існуючую старонку (у адрозненне ад [[чырвоных спасылак]]), вы можаце адразу перайсці да старонкі, звязанай з гэтым паняццем.

Вы таксама можаце высветліць усе старонкі, які спасылаюцца на дадзеную, з дапамогаю спасылкі «Сюды спасылаюцца». 

З дапамогай спасылкі «Звязаныя праўкі» вы можаце праглядзець спіс старонак, на якія спасылаецца дадзеная старонка. У гэтым спісе пазначаюцца ''ўсе'' старонкі, якія былі змененыя (за азначаную колькасць дзён).

{{Заданне|Знайдзіце старонку, якая змяшчае спасылку хаця б яшчэ на адну старонку.}}

== Адсочванне рэдакцый ==
Усе версіі старонкі захоўваюцца на сайце. Папярэднія версіі старонкі можна праглядзець у журнале правак (Закладка '''Паказаць гісторыю'''). Там таксама ўказаны аўтар і час кожнай праўкі. Дадзеныя пра ўсе рэдакцыі запісваюцца на сервер сайта. На гэтай старонцы можна параўнаць дзве рэдакцыі, пазначыўшы іх адпаведным кружком і націснуўшы кнопку &quot;Параўнаць азначаныя версіі&quot;.

{{Заданне|Знайдзіце старонку, якая змянялася некалькі разоў. Праглядзіце папярэднія рэдакцыі старонкі. Выкарыстоўваючы механізм параўнання версій, высветліце чым адрозніваюцца паміж сабою розныя версіі старонкі.}}

Спіс усіх правак, упарадкаваны ў храналагічным парадку, можна знайсці на старонцы ''Апошнія змены'' (гл. пункт меню злева)

{{Заданне|Зайдзіце на старонку ''Апошнія змены'', азначце, колькі правак было зроблена ў той жа дзень тыдзень таму. Азначце самага актыўнага ўдзельніка за гэты дзень.}}

Усе старонкі дадзенага вікі-сайта маюць [[w:URL|адрас]]: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;http://1553.runa.ru/Загаловак_старонкі&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. На іншых wiki-сайтах часта выкарыстоўваюць фармат &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;http://wikisite.tld/wiki/Загаловак_старонкі&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.

{{Заданне|Знайдзіце любую старонку на дадзеным сайце праз меню. Перайдзіце на яе праз адрасны радок [[w:Браўзер|браўзера]] наўпрост увёўшы ў радок імя.}}

== Рэгістрацыя ==
На вікі сайтах старонкі могуць чытаць і правіць усе, але на некаторых з дапамогай змен стандартных настроек незарэгістраваныя ўдзельнікі правіць не могуць, толькі зарэгістраваныя (далей — удзельнікі; незарэгістраваных удзельнікаў мы будзем клікаць Ананімамі).

Для рэгістрацыі націсніце кнопку «Стварыць уліковы запіс».
{{Заданне|Прыдумайце сабе сеткавы псеўданім, пароль і зарэгіструйцеся. Увага: малыя і вялікія літары адрозніваюцца}}
Рэгістрацыя дае магчымасць апазнання вас як аўтара ўсіх зробленых правак, а таксама дае набор старонак, аблягчаючых чытанне і рэдагаванне. Пасля працэдуры рэгістрацыі ва можаце ўбачыць уверсе любой старонкі wiki-сайта спасылкі, прызначаныя для перахода на асабістыя старонкі.

Спасылка з вашым нікам — '''асабістая старонка''', на якой можна паведаміць звесткі пра сябе.

Спасылка «размовы» — ваша '''старонка размоў''' (закладка на вашай асабістай старонцы), дзе вам могуць пісаць просьбы, заўвагі і папярэджанні. Адразу пасля рэгістрацыі гэтыя спасылкі пакуль чырвоныя.

Спасылка «настройкі» — можаце настройваць розныя параметры ўяўлення дадзенага сайту для вас асабіста. Не рэкамендуецца мяняць штосьці без сур'ёзнай патрэбнасці. Магчыма, варта настроіць гадзінны пояс, так як па змаўчанні ставіцца [[w:Універсальны каардынаваны час|Сусветны час]] (UTC).

{{Заданне|настройце мясцовы час па месцу свайго жыхарства}}

Спасылка «назіранае» — асабісты спіс назірання за старонкамі. Змены ў адзначаных вамі старонках будуць адбівацца на ёй.

Спасылка «уклад» — спіс вашых правак.

Спасылка «Выйсці» — стаць ананімам.

Удзельніку, які азначыў у настройках адрас электроннай пошты, другія ўдзельнікі могуць пасылаць з дапамогай Вікі электронныя лісты, не бачачы яго электроннага адрасу, дзякуючы чаму ўдзельнік апынаецца абароненым ад спаму (пакуль не настроена).

== Першая старонка ==
Зайдзіце на вашу персанальную старонку, пстрыкнуўшы па спасылцы з вашым нікам. Вам будзе прапанавана стварыць старонку.
&lt;blockquote&gt;
Старонка не ўтрымлівае тэксту. Вы можаце &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;пашукаць гэткую назву&lt;/span&gt; ў іншых старонках ці &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;ў журналах&lt;/span&gt;, або &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;папрацаваць з гэтай старонкай&lt;/span&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Каб стварыць старонку, неабходна выбраць спасылку &quot;папрацаваць з гэтай старонкай&quot;.
Звярніце ўвагу на опцыю ўнізе старонкі «Дадаць старонку ў спіс назірання».

{{Заданне|Увядзіце на вашай персанальнай старонцы адну фразу-дэвіз, якая вас характарызуе. Праверце, што атрымалася, націснуў кнопку «Як будзе». Захавайце старонку, націснуўшы кнопку «Запісаць змены».}}

== Размовы пра старонку ==
У кожнай старонкі ёсць укладка «Размовы». На гэтай старонцы любы зарэгістраваны ўдзельнік можа паўдзельнічаць у размовах пра старонку.

Пры пераходзе на старонку «Размовы» побач з укладкай «Правіць» з'яўляецца ўкладка «+» або «Дадаць тэму», у залежнасці ад скіна праекта. Яна дазваляе дадаць на старонку «Размовы» асобны каментар з загалоўкам, без пераходу да рэдагавання ўсёй старонкі «Размовы».

Калі вы жадаеце падпісаць сваё паведамленне, проста ўвядзіце пасля тэксту &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Калі вы жадаеце падпісацца і ўставіць дату, увядзіце &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Калі вы проста жадаеце ўставіць дату, увядзіце &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Рухач сайта пры захаванні старонкі заменіць гэты набор сімвалаў на дату і подпіс.

== Стварэнне старонак ==
На вікі-сайтах існуе некалькі спосабаў стварыць старонку.

'''Першы спосаб''' — узяць старонку, якая ужо маецца і вылучыць у ёй слова або словазлучэнне падвойнымі квадратнымі дужкамі &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[любое словазлучэнне]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Такі працэс назваецца [[w:Вікіпедыя:Як правіць артыкул#Вікіфікацыя|вікіфікацыяй]].

{{Заданне|Увайдзіце на сваю асабістую старонку. Ніжэй вашага дэвізу напішыце  «Мая [[w:Татэмізм|татэмная жывёла]]:_назва_любой_(можна міфічнай)_жывёлы». Вікіфікуйце назву жывёлы. Захавайце старонку. Звярніце ўвагу, што назва жывёлы стала чырвонай}}

Калі вы бачыце чырвоную спасылку, значыць, спасылка вядзе на старонку, якая не існуе. Вы можаце стварыць старонку, пстрыкнуўшы па гэтай спасылцы.

{{Заданне|Пстрыкніце па назве жывёлы. Стварыце кароткае апісанне дадзенай жывёлы{{п}}— 2-3 фразы. Захавайце старонку}}

Вікіфікацыя старонкі добрая тым, што яна дазваляе рабіць кантэнт сайта звязным і дазваляе пазбегнуць багацця старонак-сірот.

'''Другі спосаб''' стварыць старонку — напісаць яе імя ў адрасным радку браўзера. Калі такая старонка не існуе, вы можаце адразу стварыць яe.

'''Трэці спосаб''' — набраць імя старонкі ў радку «пошук» і націснуць кнопку «Перайсці». Тым самым вы адразу даведаецеся, ці ёсць ужо такая старонка, а калі не, то вы можаце стварыць яе, калі пяройдзеце па спасылцы [[Стварыць старонку]].

Калі вы забудзеце імя старонкі, то вы заўсёды можаце знайсці яе на старонцы [[Адмысловае:AllPages|Усе старонкі]].

== Прасторы назваў ==
На вікі-сайтах старонкі бываюць розных відаў — ёсць уласна старонкі, ёсць старонкі размоў. Яны раздзяляюцца на прасторы, якія можна ўбачыць з прэфіксу назвы старонкі. Прастора назваў аддзяляецца ад назвы старонкі ў гэтай прасторы двукроп'ем &lt;code&gt;:&lt;/code&gt;. Напрыклад, «Удзельнік:», «Выява:», «Размовы:» і гэтак далей. Для большасці старонак выкарыстоўваецца асноўная прастора, пры гэтым прэфікс не выкарыстоўваецца.
{{Заданне|Перайдзіце на сваю асабістую старонку выкарыстоўваючы прастору назваў «Удзельнік:» і камандны радок браўзера}}
Спіс прастор назваў можна ўбачыць тут: [[Адмысловае:AllPages|Адмысловае:Усе старонкі]].

== Катэгорыі ==
Кожная старонка, якая размяшчаецца ў прасторы назваў «Катэгорыя», называецца '''катэгорыяй''' і служыць для групоўкі падобных па тэматыцы старонак. Новыя катэгорыі могуць быць створаны так жа, як і звычайныя старонкі, аднак пры іх праглядзе да іх у канец будуць даданыя аўтаматычна створаныя спісы, якія складаюцца са старонак, якія адносяцца да дадзенай катэгорыі.

Пры дапамозе катэгорый можна лёгка арыентавацца ў старонках блізкай тэматыкі: дастаткова выклікаць старонку катэгорыі, каб праглядзець спіс старонак, якія да яе адносяцца.

Спіс усіх катэгорый можна ўбачыць тут — [[Адмысловае:Categories]]. Тут можна ўбачыць усе катэгорыі, уключаючы і тыя, якія змяшчаюць падкатэгорыі або старонкі, але не маюць тэкста апісання (гэта значыць, іхняя старонка не была адрэдагавана, на яе толькі стварылі спасылку). У гэтым выпадку спасылкі на гэтыя старонкі будуць выглядаць як спасылкі на неіснуючыя старонкі (звычайна памячаюцца чырвоным колерам) і весці прама на старонку рэдагавання. Каб пазбегнуць гэтых ускладненняў, рэкамендуецца хаця б зазірнуць на старонку катэгорыі, у якую вы памясцілі сваю старонку, і дадаць спасылку на вышэйшую катэгорыю.

{{заданне|Знайдзіце ўсе шаблоны, якія адносяцца да катэгорыі «Шаблоны:Удзельнікі паводле моў»}}

=== Даданне старонкі ў катэгорыю ===
Любая старонка можа быць уключаная ў любую катэгорыю. Дастаткова на старонцы дадаць спасылку на катэгорыю &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Назва вашэй катэгорыі]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Старонка можа быць унесена больш чым у адну катэгорыю — патрэбна толькі дадаць некалькі спасылак на катэгорыі. Пры праглядзе адрэдагаванай старонкі гэтыя спасылкі адлюстроўваюцца не ў асноўным тэксце, а ўнізе старонкі. Назвы катэгорый адчувальныя да рэгістра, за выключэннем першага сімвала.

Калі вы жадаеце проста стварыць спасылку на катэгорыю, і не дадаваць у яе бягучую старонку, выкарыстоўвайце спасылкі наступнага выгляду:&lt;code&gt;[[:Катэгорыя:''Назва_катэгорыі'']]&lt;/code&gt;.

Калі старонка, якая ўнесена ў катэгорыю, сама з'яўляецца катэгорыяй, яна ўтварае падкатэгорыю. Напрыклад, вы можаце рэдагаваць катэгорыю &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Спорт]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; і дадаць у яе спасылку на &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Адпачынак]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Катэгорыя «Спорт» стане падкатэгорыяй катэгорыі «Адпачынак».

Пажадана, каб кожная старонка была ўнесеная хаця бы ў адну катэгорыю. Можна ўнесці і ў некалькі, аднак часам бывае разумней унесці старонку ў катыгорыю больш высокага ўзроўню.

=== Старонка катэгорыі ===
Старонка катэгорыі змяшчае тэкст апісання, які можа быць адрэдагаваны таксама, як і любая іншая старонка; аднак пры праглядзе старонкі на ёй таксама адлюстроўваюцца аўтаматычна ствараемыя, упарадкаваныя па алфавіце спісы спасылак на ўсе прысутныя старонкі і падкатэгорыі.

Старонка катэгорыі змяшчае:
* тэкст апісання, які можа быць адрэдагаваны;
* спіс падкатэгорый і іх колькасць; калі падкатэгорыя адсутнічае, то дадзеная секцыя не адлюстроўваецца;
* спіс старонак, якія ўключаныя ў дадзеную катэгорыю, акрамя падкатэгорый і выяў; іх колькасць, якая называецца «лікам складнікаў»; калі катэгорыя пустая, то адлюстроўваецца загаловак і радок «''Зараз у катэгорыі няма аніводнай старонкі або мультымедыйнага файла''»
* спіс выяў з карцінкамі перадпаказу.
{{Заданне|Знайдзіце катэгорыю, якая мае больш за усё старонак}}

== Назіранне жыцця вікі-сайта ==
Калі вы жадаеце даведацца, якія старонкі змяняліся на сайце — націсніце спасылку «Апошнія змены». Шэраг правак памечаны літарай «д» — гэта азначае, што той, хто ўносіў змены, памеціў іх як дробныя. Гэта таксама можаце рабіць і вы пры касметычнай праўцы старонак (арфаграфія, афармленне і да таго падобнае). У спісе змен паказ гэтых правак можна адключыць.
{{Заданне|націсніце спасылку Апошнія змены. Адключыце паказ дробных правак}}{{Заданне|Здагадайцеся, што азначае літара '''Н''' каля назвы старонкі}}
Кожны зарэгістраваны ўдзельнік (карыстальнік) можа памеціць любую старонку да назірання. Для гэтага дастаткова націснуць на зорачку побач са спасылкай «Паказаць гісторыю». Ствараемыя вамі старонкі аўтаматычна дадаюцца ў ваш спіс назірання.

[[Катэгорыя:Камп’ютары]]</text>
      <sha1>baaoqk2iokwpevzevpyf29p0gn81w10</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8090</id>
      <parentid>8089</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8090</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31469" sha1="p9uro0ck48qr7xewe1tkflqvtcwulh2" xml:space="preserve">{{TOCright}}
Было прыдумана шмат тэхналогій зносін у [[Сеціва|Сеціве]]: [[w:чат|чат]], [[w:be-tarask:вэб-форум|вэб-форум]], [[w:be-tarask:блог|блог]]. Гэтыя тэхналогіі дазваляюць абменьвацца звесткамі і худа-бедна іх упарадкоўваць, але ніводная з іх не дазваляе стварыць паўнавартасны сайт.

А вось тэхналогія '''вікі''' дазваляе за хвіліны і без асаблівых ведаў апублікаваць у Сеціве сайт:
* практычна адвольнага віду, будовы і зместу,
* даючы места для зносін, з адвольным падраздзяленнем на «тэмы» і «галіны»,
* ды не толькі.

Перад вамі — вікікнігі. Цытуюцца артыкулы [[w:Вікіпедыя|Вікіпедыі]]. Курс намераны навучыць:
* ствараць і рэдагаваць вікі-старонкі,
* супольна працаваць над вікі-сайтам,
* удзельнічаць у сусветнай вікі-супольнасці.
Для выканання заданняў выкарыстоўвайце асабістую прастору ў Вікікнігах.

Паехалі! Вось змест:

== Што ёсць вікі ==
'''Вікі''' — [[w:гіпертэкст|гіпертэкст]]авае асяроддзе (звычайна вэб-сайт) для збору і структуравання пісьмовых звестак. Характарызуецца такімі прыкметамі:
* Магчымасць шматразова правіць тэкст з дапамогай самога асяроддзя (сайта) без прымянення асаблівых прыстасаванняў з боку рэдактара.
** Асаблівая мова разметкі — так званая вікі-разметка, якая дазваляе лёгка і хутка пазначаць у тэксце структурныя элементы і гіперспасылкі, фарматаваць і афармляць асобныя элементы.
* Паказ змяненняў адразу пасля іх унясення.
* Раздзяленне зместу на іменаваныя старонкі.
* Мноства аўтараў. Некаторыя вікі могуць правіць усе наведвальнікі.
* Улік змен (версій) тэксту: магчымасць параўнання рэдакцый і аднаўлення папярэдніх.
Для стварэння вікі-асяроддзя неабходна адмысловае праграмнае забеспячэнне —— рухач вікі. Гэта асобны від сістэмы кіравання сайтам (CMS), даволі просты ў сваёй будове і функцыянальнасці, бо амаль усе дзеянні па структурызацыі і апрацоўцы звестак робяцца удзельнікамі ўручную.

Першая вікі-сетка, [https://c2.com/ppr/ «Портлендскае сховішча ўзораў»] (узораў праграмнага коду), была створана 25 сакавіка 1995 года праграмістам Уордам Канінгемам. Буйнейшым і вядомейшым вікі-сайтам стала Вікіпедыя.

Праца ўсей Вікіпедыі і дадзенага сайта аснаваная на рухачы [[:mw:|MediaWiki]], а ён з'яўляецца свабодным праграмным забяспечаннем.

Падкрэслім дакладнасць дадзенага ў пачатку азначэння: менавіта для ''збору і структуравання'' звестак. І гіпертэкст у вікі — менавіта толькі тэхнічная аснова, ''асяроддзе''. Так, вікі звычайна служаць у якасці гатовага і паўнавартаснага вэбсайта, і Сеціва з'яўляецца натуральным месцам камунікацыі, зборнікам дакументаў і калектыву аўтараў.

== Вікі-разметка ==
Вікі-разметка, выкарыстоўваемая ў вікі, працягвае тэндэнцыю спрашчэння моў разметкі, распачатую HTML. Асваенне пачаткаў вікі-разметкі займае хвіліны. Рэзультат можна ўбачыць неадкладна. Пры гэтым большасць вікі апрацоўваюць і многія элементы мовы HTML.

Прыклад вікі-разметкі:

&lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;== Біяграфічныя звесткі ==
Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў [[Кіеў|Кіеве]]. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Працаваў земскім доктарам у [[Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» [[Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]] (1932).&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;

Суадносны код на HTML:

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;html&quot;&gt;&lt;h2&gt;Біяграфічныя звесткі&lt;/h2&gt;

&lt;p&gt;Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%96%D0%B5%D1%9E&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Кіеў&quot;&gt;Кіеве&lt;/a&gt;. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%96%D0%B5%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%BD%D0%B0%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D1%8B_%D1%9E%D0%BD%D1%96%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%96%D1%82%D1%8D%D1%82_%D1%96%D0%BC%D1%8F_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B0_%D0%A8%D0%B0%D1%9E%D1%87%D1%8D%D0%BD%D0%BA%D1%96&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі&quot;&gt;Кіеўскага ўніверсітэта&lt;/a&gt;. Працаваў земскім доктарам у &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D1%8F&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Смаленская губерня&quot;&gt;Смаленскай губерні&lt;/a&gt;. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» &lt;a href=&quot;https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%92%D0%B0%D1%81%D1%96%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8C&quot; class=&quot;extiw&quot; title=&quot;w:Мікалай Васільевіч Гогаль&quot;&gt;М. Гогаля&lt;/a&gt; (1932).
&lt;/p&gt;&lt;/syntaxhighlight&gt;

Што прасцей напісаць і прачытаць? А рэзультат адзін:

&lt;blockquote&gt;
&lt;p style=&quot;font-size:135%&quot;&gt;Біяграфічныя звесткі&lt;/p&gt;
----

Нарадзіўся 15 мая 1891 года ў [[w:Кіеў|Кіеве]]. У 1916 годзе скончыў медыцынскі факультэт [[w:Кіеўскі нацыянальны ўніверсітэт імя Тараса Шаўчэнкі|Кіеўскага ўніверсітэта]]. Працаваў земскім доктарам у [[w:Смаленская губерня|Смаленскай губерні]]. У 1919 пачаў прафесійна займацца літаратурай. Супрацоўнічаў з газетай «Гудок» (1922—26). Літаратурная крытыка канца 1920-х гадоў адмоўна ацэньвала творчасць М. Булгакава, яго творы не друкаваліся, п'есы былі зняты са сцэны. 3 пач. 1930-х г. працаваў рэжысёрам-асістэнтам МХАТа, інсцэніраваў «Мёртвыя душы» [[w:Мікалай Васільевіч Гогаль|М. Гогаля]] (1932).
&lt;/blockquote&gt;

== Схема праў ==
Звычайна адрозніваюцца Бюракраты, Адміністратары, Карыстальнікі і Ананімы. Асноўная ідэалогія вікі-сайта — стварэнне і структураванне кантэнту удзельнікамі і Ананімамі. Адміністратары могуць ахоўваць старонкі ад змен, выдаляць іх і блакіраваць удзельнікаў. Бюракраты толькі даюць правы Адміністратарам.

== Прэса аб вікі ==

* [https://old.computerra.ru/2006/660/293290/ Википедия своими руками. WikiWikiWeb: от идеи до философии]
* [https://old.computerra.ru/2006/655/288053/ Повелители судеб]
* [https://lenta.ru/articles/2005/01/18/wiki На пути к абсолютному знанию]

{{Заданне
|Зайсці на Вікікнігі, знайсці адну, найбольш цікавую старонку для сябе, падрыхтаваць кароткае, троххвіліннае, паведамленне па яе. ''Праверце па гадзінніку!''
}}

== Агляд ==
Вікі-сайт не ёсць кніга са строгай паслядоўнасцю. Старонкі ў ёй утвараюць хаатычную сетку, дзе ў якасці сувязей выступаюць гіпертэкставыя спасылкі. Сустрэўшы слова (тэрмін), падсвечаны як гіперспасылка на існуючую старонку (у адрозненне ад [[чырвоных спасылак]]), вы можаце адразу перайсці да старонкі, звязанай з гэтым паняццем.

Вы таксама можаце высветліць усе старонкі, які спасылаюцца на дадзеную, з дапамогаю спасылкі «Сюды спасылаюцца». 

З дапамогай спасылкі «Звязаныя праўкі» вы можаце праглядзець спіс старонак, на якія спасылаецца дадзеная старонка. У гэтым спісе пазначаюцца ''ўсе'' старонкі, якія былі змененыя (за азначаную колькасць дзён).

{{Заданне|Знайдзіце старонку, якая змяшчае спасылку хаця б яшчэ на адну старонку.}}

== Адсочванне рэдакцый ==
Усе версіі старонкі захоўваюцца на сайце. Папярэднія версіі старонкі можна праглядзець у журнале правак (Закладка '''Паказаць гісторыю'''). Там таксама ўказаны аўтар і час кожнай праўкі. Дадзеныя пра ўсе рэдакцыі запісваюцца на сервер сайта. На гэтай старонцы можна параўнаць дзве рэдакцыі, пазначыўшы іх адпаведным кружком і націснуўшы кнопку &quot;Параўнаць азначаныя версіі&quot;.

{{Заданне|Знайдзіце старонку, якая змянялася некалькі разоў. Праглядзіце папярэднія рэдакцыі старонкі. Выкарыстоўваючы механізм параўнання версій, высветліце чым адрозніваюцца паміж сабою розныя версіі старонкі.}}

Спіс усіх правак, упарадкаваны ў храналагічным парадку, можна знайсці на старонцы ''Апошнія змены'' (гл. пункт меню злева)

{{Заданне|Зайдзіце на старонку ''Апошнія змены'', азначце, колькі правак было зроблена ў той жа дзень тыдзень таму. Азначце самага актыўнага ўдзельніка за гэты дзень.}}

Усе старонкі дадзенага вікі-сайта маюць [[w:URL|адрас]]: &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;http://1553.runa.ru/Загаловак_старонкі&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. На іншых wiki-сайтах часта выкарыстоўваюць фармат &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;http://wikisite.tld/wiki/Загаловак_старонкі&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;.

{{Заданне|Знайдзіце любую старонку на дадзеным сайце праз меню. Перайдзіце на яе праз адрасны радок [[w:Браўзер|браўзера]] наўпрост увёўшы ў радок імя.}}

== Рэгістрацыя ==
На вікі сайтах старонкі могуць чытаць і правіць усе, але на некаторых з дапамогай змен стандартных настроек незарэгістраваныя ўдзельнікі правіць не могуць, толькі зарэгістраваныя (далей — удзельнікі; незарэгістраваных удзельнікаў мы будзем клікаць Ананімамі).

Для рэгістрацыі націсніце кнопку «Стварыць уліковы запіс».
{{Заданне|Прыдумайце сабе сеткавы псеўданім, пароль і зарэгіструйцеся. Увага: малыя і вялікія літары адрозніваюцца}}
Рэгістрацыя дае магчымасць апазнання вас як аўтара ўсіх зробленых правак, а таксама дае набор старонак, аблягчаючых чытанне і рэдагаванне. Пасля працэдуры рэгістрацыі ва можаце ўбачыць уверсе любой старонкі wiki-сайта спасылкі, прызначаныя для перахода на асабістыя старонкі.

Спасылка з вашым нікам — '''асабістая старонка''', на якой можна паведаміць звесткі пра сябе.

Спасылка «размовы» — ваша '''старонка размоў''' (закладка на вашай асабістай старонцы), дзе вам могуць пісаць просьбы, заўвагі і папярэджанні. Адразу пасля рэгістрацыі гэтыя спасылкі пакуль чырвоныя.

Спасылка «настройкі» — можаце настройваць розныя параметры ўяўлення дадзенага сайту для вас асабіста. Не рэкамендуецца мяняць штосьці без сур'ёзнай патрэбнасці. Магчыма, варта настроіць гадзінны пояс, так як па змаўчанні ставіцца [[w:Універсальны каардынаваны час|Сусветны час]] (UTC).

{{Заданне|настройце мясцовы час па месцу свайго жыхарства}}

Спасылка «назіранае» — асабісты спіс назірання за старонкамі. Змены ў адзначаных вамі старонках будуць адбівацца на ёй.

Спасылка «уклад» — спіс вашых правак.

Спасылка «Выйсці» — стаць ананімам.

Удзельніку, які азначыў у настройках адрас электроннай пошты, другія ўдзельнікі могуць пасылаць з дапамогай Вікі электронныя лісты, не бачачы яго электроннага адрасу, дзякуючы чаму ўдзельнік апынаецца абароненым ад спаму (пакуль не настроена).

== Першая старонка ==
Зайдзіце на вашу персанальную старонку, пстрыкнуўшы па спасылцы з вашым нікам. Вам будзе прапанавана стварыць старонку.
&lt;blockquote&gt;
Старонка не ўтрымлівае тэксту. Вы можаце &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;пашукаць гэткую назву&lt;/span&gt; ў іншых старонках ці &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;ў журналах&lt;/span&gt;, або &lt;span style=&quot;color:blue;&quot;&gt;папрацаваць з гэтай старонкай&lt;/span&gt;.
&lt;/blockquote&gt;
Каб стварыць старонку, неабходна выбраць спасылку &quot;папрацаваць з гэтай старонкай&quot;.
Звярніце ўвагу на опцыю ўнізе старонкі «Дадаць старонку ў спіс назірання».

{{Заданне|Увядзіце на вашай персанальнай старонцы адну фразу-дэвіз, якая вас характарызуе. Праверце, што атрымалася, націснуў кнопку «Як будзе». Захавайце старонку, націснуўшы кнопку «Запісаць змены».}}

== Размовы пра старонку ==
У кожнай старонкі ёсць укладка «Размовы». На гэтай старонцы любы зарэгістраваны ўдзельнік можа паўдзельнічаць у размовах пра старонку.

Пры пераходзе на старонку «Размовы» побач з укладкай «Правіць» з'яўляецца ўкладка «+» або «Дадаць тэму», у залежнасці ад скіна праекта. Яна дазваляе дадаць на старонку «Размовы» асобны каментар з загалоўкам, без пераходу да рэдагавання ўсёй старонкі «Размовы».

Калі вы жадаеце падпісаць сваё паведамленне, проста ўвядзіце пасля тэксту &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Калі вы жадаеце падпісацца і ўставіць дату, увядзіце &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Калі вы проста жадаеце ўставіць дату, увядзіце &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;~~~~~&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Рухач сайта пры захаванні старонкі заменіць гэты набор сімвалаў на дату і подпіс.

== Стварэнне старонак ==
На вікі-сайтах існуе некалькі спосабаў стварыць старонку.

'''Першы спосаб''' — узяць старонку, якая ужо маецца і вылучыць у ёй слова або словазлучэнне падвойнымі квадратнымі дужкамі &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[любое словазлучэнне]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Такі працэс назваецца [[w:Вікіпедыя:Як правіць артыкул#Вікіфікацыя|вікіфікацыяй]].

{{Заданне|Увайдзіце на сваю асабістую старонку. Ніжэй вашага дэвізу напішыце  «Мая [[w:Татэмізм|татэмная жывёла]]:_назва_любой_(можна міфічнай)_жывёлы». Вікіфікуйце назву жывёлы. Захавайце старонку. Звярніце ўвагу, што назва жывёлы стала чырвонай}}

Калі вы бачыце чырвоную спасылку, значыць, спасылка вядзе на старонку, якая не існуе. Вы можаце стварыць старонку, пстрыкнуўшы па гэтай спасылцы.

{{Заданне|Пстрыкніце па назве жывёлы. Стварыце кароткае апісанне дадзенай жывёлы{{п}}— 2-3 фразы. Захавайце старонку}}

Вікіфікацыя старонкі добрая тым, што яна дазваляе рабіць кантэнт сайта звязным і дазваляе пазбегнуць багацця старонак-сірот.

'''Другі спосаб''' стварыць старонку — напісаць яе імя ў адрасным радку браўзера. Калі такая старонка не існуе, вы можаце адразу стварыць яe.

'''Трэці спосаб''' — набраць імя старонкі ў радку «пошук» і націснуць кнопку «Перайсці». Тым самым вы адразу даведаецеся, ці ёсць ужо такая старонка, а калі не, то вы можаце стварыць яе, калі пяройдзеце па спасылцы [[Стварыць старонку]].

Калі вы забудзеце імя старонкі, то вы заўсёды можаце знайсці яе на старонцы [[Адмысловае:AllPages|Усе старонкі]].

== Прасторы назваў ==
На вікі-сайтах старонкі бываюць розных відаў — ёсць уласна старонкі, ёсць старонкі размоў. Яны раздзяляюцца на прасторы, якія можна ўбачыць з прэфіксу назвы старонкі. Прастора назваў аддзяляецца ад назвы старонкі ў гэтай прасторы двукроп'ем &lt;code&gt;:&lt;/code&gt;. Напрыклад, «Удзельнік:», «Выява:», «Размовы:» і гэтак далей. Для большасці старонак выкарыстоўваецца асноўная прастора, пры гэтым прэфікс не выкарыстоўваецца.
{{Заданне|Перайдзіце на сваю асабістую старонку выкарыстоўваючы прастору назваў «Удзельнік:» і камандны радок браўзера}}
Спіс прастор назваў можна ўбачыць тут: [[Адмысловае:AllPages|Адмысловае:Усе старонкі]].

== Катэгорыі ==
Кожная старонка, якая размяшчаецца ў прасторы назваў «Катэгорыя», называецца '''катэгорыяй''' і служыць для групоўкі падобных па тэматыцы старонак. Новыя катэгорыі могуць быць створаны так жа, як і звычайныя старонкі, аднак пры іх праглядзе да іх у канец будуць даданыя аўтаматычна створаныя спісы, якія складаюцца са старонак, якія адносяцца да дадзенай катэгорыі.

Пры дапамозе катэгорый можна лёгка арыентавацца ў старонках блізкай тэматыкі: дастаткова выклікаць старонку катэгорыі, каб праглядзець спіс старонак, якія да яе адносяцца.

Спіс усіх катэгорый можна ўбачыць тут — [[Адмысловае:Categories]]. Тут можна ўбачыць усе катэгорыі, уключаючы і тыя, якія змяшчаюць падкатэгорыі або старонкі, але не маюць тэкста апісання (гэта значыць, іхняя старонка не была адрэдагавана, на яе толькі стварылі спасылку). У гэтым выпадку спасылкі на гэтыя старонкі будуць выглядаць як спасылкі на неіснуючыя старонкі (звычайна памячаюцца чырвоным колерам) і весці прама на старонку рэдагавання. Каб пазбегнуць гэтых ускладненняў, рэкамендуецца хаця б зазірнуць на старонку катэгорыі, у якую вы памясцілі сваю старонку, і дадаць спасылку на вышэйшую катэгорыю.

{{заданне|Знайдзіце ўсе шаблоны, якія адносяцца да катэгорыі «Шаблоны:Удзельнікі паводле моў»}}

=== Даданне старонкі ў катэгорыю ===
Любая старонка можа быць уключаная ў любую катэгорыю. Дастаткова на старонцы дадаць спасылку на катэгорыю &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Назва вашэй катэгорыі]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Старонка можа быць унесена больш чым у адну катэгорыю — патрэбна толькі дадаць некалькі спасылак на катэгорыі. Пры праглядзе адрэдагаванай старонкі гэтыя спасылкі адлюстроўваюцца не ў асноўным тэксце, а ўнізе старонкі. Назвы катэгорый адчувальныя да рэгістра, за выключэннем першага сімвала.

Калі вы жадаеце проста стварыць спасылку на катэгорыю, і не дадаваць у яе бягучую старонку, выкарыстоўвайце спасылкі наступнага выгляду:&lt;code&gt;[[:Катэгорыя:''Назва_катэгорыі'']]&lt;/code&gt;.

Калі старонка, якая ўнесена ў катэгорыю, сама з'яўляецца катэгорыяй, яна ўтварае падкатэгорыю. Напрыклад, вы можаце рэдагаваць катэгорыю &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Спорт]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt; і дадаць у яе спасылку на &lt;code&gt;&lt;nowiki&gt;[[Катэгорыя:Адпачынак]]&lt;/nowiki&gt;&lt;/code&gt;. Катэгорыя «Спорт» стане падкатэгорыяй катэгорыі «Адпачынак».

Пажадана, каб кожная старонка была ўнесеная хаця бы ў адну катэгорыю. Можна ўнесці і ў некалькі, аднак часам бывае разумней унесці старонку ў катыгорыю больш высокага ўзроўню.

=== Старонка катэгорыі ===
Старонка катэгорыі змяшчае тэкст апісання, які можа быць адрэдагаваны таксама, як і любая іншая старонка; аднак пры праглядзе старонкі на ёй таксама адлюстроўваюцца аўтаматычна ствараемыя, упарадкаваныя па алфавіце спісы спасылак на ўсе прысутныя старонкі і падкатэгорыі.

Старонка катэгорыі змяшчае:
* тэкст апісання, які можа быць адрэдагаваны;
* спіс падкатэгорый і іх колькасць; калі падкатэгорыя адсутнічае, то дадзеная секцыя не адлюстроўваецца;
* спіс старонак, якія ўключаныя ў дадзеную катэгорыю, акрамя падкатэгорый і выяў; іх колькасць, якая называецца «лікам складнікаў»; калі катэгорыя пустая, то адлюстроўваецца загаловак і радок «''Зараз у катэгорыі няма аніводнай старонкі або мультымедыйнага файла''»
* спіс выяў з карцінкамі перадпаказу.
{{Заданне|Знайдзіце катэгорыю, якая мае больш за усё старонак}}

== Назіранне жыцця вікі-сайта ==
Калі вы жадаеце даведацца, якія старонкі змяняліся на сайце — націсніце спасылку «Апошнія змены». Шэраг правак памечаны літарай «д» — гэта азначае, што той, хто ўносіў змены, памеціў іх як дробныя. Гэта таксама можаце рабіць і вы пры касметычнай праўцы старонак (арфаграфія, афармленне і да таго падобнае). У спісе змен паказ гэтых правак можна адключыць.
{{Заданне|націсніце спасылку Апошнія змены. Адключыце паказ дробных правак}}{{Заданне|Здагадайцеся, што азначае літара '''Н''' каля назвы старонкі}}
Кожны зарэгістраваны ўдзельнік (карыстальнік) можа памеціць любую старонку да назірання. Для гэтага дастаткова націснуць на зорачку побач са спасылкай «Паказаць гісторыю». Ствараемыя вамі старонкі аўтаматычна дадаюцца ў ваш спіс назірання.

[[Катэгорыя:Камп’ютары]]</text>
      <sha1>p9uro0ck48qr7xewe1tkflqvtcwulh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэцэпт:Салёнае пячэнне</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2894</id>
    <revision>
      <id>8104</id>
      <parentid>7988</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:59:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jarash</username>
        <id>1066</id>
      </contributor>
      <comment>+Час прыгатавання</comment>
      <origin>8104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1996" sha1="11yy99taxzqn7pp301shk1vza5a6lh8" xml:space="preserve">{{кулінарная кніга}}
{{Рэцэпт
|Катэгорыя=Вырабы з цеста
|Порцый=2
|Складанасць=3
|Час=35 хвілін}}
'''Салёнае пячэнне''' — адзін з відаў пячэння.

== Інгрэдыенты ==
* 1 [[w:шклянка|шклянка]] малака,
* свіны тлушч,
* 1 чайная лыжка пітной соды,
* 1 сталовая лыжка воцату,
* мука,
* соль.

== Прыгатаванне ==
Цеста павінна быць густым і лёгка раскатывацца качалкай.
# У гарачае малако ўліць гарачы тлушч, дадаць соль, соду і воцат. На гэтай гарачай масе замясіць цеста.
# Усё цеста раскатаць у выглядзе вялікай ляпёшкі, змазаць яе паверхню растопленым тлушчам і скласці ў чатыры разы. Зноў раскатаць і зноў змазаць. Гэтую аперацыю прарабіць 2-4 разы.
# Ляпёшку раскатаць, накалоць відэльцам і выразаць формачкамі розныя фігуркі, а можна зусім проста: ляпёшку накалоць відэльцам, палажыць на бляху, на ёй жа разрэзаць ляпёшку на квадраты або ромбы і выпякаць. Гатовая ляпёшка сама распадзецца на часткі.
# Выпякаць цеста ў няжаркай духоўцы. Час выпякання залежыць ад таўшчыні ляпёшкі.

== Крыніцы ==
* [https://povar.ru/recipes/solenoe_pechene-7927.html Соленое печенье - пошаговый рецепт с фото.] Повар.ру
[[Катэгорыя:Вырабы з цеста]]
{{DEFAULTSORT:Салёнае пячэнне}}</text>
      <sha1>11yy99taxzqn7pp301shk1vza5a6lh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэцэпт:Бульба маладая ў смятане</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2934</id>
    <revision>
      <id>8102</id>
      <parentid>7137</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:52:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jarash</username>
        <id>1066</id>
      </contributor>
      <comment>+Час прыгатавання</comment>
      <origin>8102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1200" sha1="myvc28kibt3iocixivjd75es8j1aiod" xml:space="preserve">{{рэцэпт
|Выява = 
[[Файл:Cuisine of Bulacan Philippines 03.jpg|міні]]
|Порцый = 3
|Складанасць = 2
|Энергетычная каштоўнасць =73-120 ккал / 100&amp;nbsp;г
|Час=30 хвілін
}}
{{кулінарная кніга}}
'''Бульба маладая ў смятане''' -- другая страва з бульбы.

== Інгрэдыенты ==
* 1 кг бульбы,
* паўшклянкі смятаны.

== Прыгатаванне ==
Абабраную маладую бульбу зварыць у падсоленай вадзе. Маладую бульбу можна не чысціць,  а толькі скрэбці. Калі яна стане мяккай, ваду зліць, 
палажыць у каструлю смятану.

== Крыніцы ==
* [https://food.ru/recipes/180102-molodoi-kartofel-v-smetane-1690983048 Молодой картофель в сметане – пошаговый рецепт приготовления с фото.] 5 верасня 2023

[[Катэгорыя:другія стравы]]
[[Катэгорыя:бульба]]
{{DEFAULTSORT:Бульба маладая у смятане}}</text>
      <sha1>myvc28kibt3iocixivjd75es8j1aiod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Таматы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2963</id>
    <revision>
      <id>8081</id>
      <parentid>7439</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ясамойла перанёс старонку [[Памідоры]] у [[Таматы]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>7439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2975" sha1="shpkj2jx4o2j7ajfhv1ouo1pts7fj2g" xml:space="preserve">[[File:Tomato je.jpg|thumb|Памідоры]]
'''Памідоры''' пры неспрыяльных умовах нясуць страты ад недастатковага прытоку пажыўных рэчываў да суквеццяў, што прыводзіць да ападання кветак і нават завязі. Гэта адбываецца часцей усяго пры пахаладанні пасля высадкі расады. Аднак і тэмпература вышэй 35 °C аказвае такое ж дзеянне, што перашкаджае апладненню.

Моцна ўплывае на апладненне і недахоп фосфарнага сілкавання. Для памідораў, як і для агуркоў, неабходны фосфар, пачынаючы з моманту прарастання насення. Таму і ў пажыўную расадную сумесь закладваюць павышаныя дозы суперфасфату, і пры пасадцы расады ў лунку ўносяць суперфасфат. Лішак азоту пры недахопе фосфару аказвае тое ж дзеянне.

== Крыніцы ==
* [https://doma-shka.narod2.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.htm Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] 2013.
* Королева-Мунц Л. И. [https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] Банк рецептов. www.bankreceptov.ru [https://web.archive.org/web/20130912170817/https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Архіўная копія ад 12 верасня 2013.]

== Карысныя спасылкі ==
* [https://www.mshp.gov.by/ru/potato-growing-ru/view/vyraschivanie-rassady-ovoschnyx-kultur-8946/ Выращивание рассады овощных культур. Информация Республиканского унитарного предприятия &quot;Научно-практический центр Национальной академии наук Беларуси по картофелеводству и плодоовощеводству&quot;] 31.03.2014.
* [https://www.mshp.gov.by/uploads/Files/documents/plant/meropriyatiya_po_virusu_tomata.pdf Мероприятия по предотвращению появления и распространения карантинных вирусных заболеваний томата в закрытом грунте: (рекомендации)] / Вабищевич В. В. [и др.] ; Научно-практический центр НАН Беларуси по земледелию ; Институт защиты растений. - Минск, 2021.-23 с.

{{agro-stub}}

[[Катэгорыя:Раслінаводства]]
[[Катэгорыя:Памідоры|*]]</text>
      <sha1>shpkj2jx4o2j7ajfhv1ouo1pts7fj2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8083</id>
      <parentid>8081</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:16:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8083</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3030" sha1="m8ofccu0jvneeakew9jjqiwpjyccoua" xml:space="preserve">[[File:Tomato je.jpg|thumb|Таматы]]
'''Таматы''', або гутарковае слова '''Памідоры''' пры неспрыяльных умовах нясуць страты ад недастатковага прытоку пажыўных рэчываў да суквеццяў, што прыводзіць да ападання кветак і нават завязі. Гэта адбываецца часцей усяго пры пахаладанні пасля высадкі расады. Аднак і тэмпература вышэй 35 °C аказвае такое ж дзеянне, што перашкаджае апладненню.

Моцна ўплывае на апладненне і недахоп фосфарнага сілкавання. Для памідораў, як і для агуркоў, неабходны фосфар, пачынаючы з моманту прарастання насення. Таму і ў пажыўную расадную сумесь закладваюць павышаныя дозы суперфасфату, і пры пасадцы расады ў лунку ўносяць суперфасфат. Лішак азоту пры недахопе фосфару аказвае тое ж дзеянне.

== Крыніцы ==
* [https://doma-shka.narod2.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.htm Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] 2013.
* Королева-Мунц Л. И. [https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] Банк рецептов. www.bankreceptov.ru [https://web.archive.org/web/20130912170817/https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Архіўная копія ад 12 верасня 2013.]

== Карысныя спасылкі ==
* [https://www.mshp.gov.by/ru/potato-growing-ru/view/vyraschivanie-rassady-ovoschnyx-kultur-8946/ Выращивание рассады овощных культур. Информация Республиканского унитарного предприятия &quot;Научно-практический центр Национальной академии наук Беларуси по картофелеводству и плодоовощеводству&quot;] 31.03.2014.
* [https://www.mshp.gov.by/uploads/Files/documents/plant/meropriyatiya_po_virusu_tomata.pdf Мероприятия по предотвращению появления и распространения карантинных вирусных заболеваний томата в закрытом грунте: (рекомендации)] / Вабищевич В. В. [и др.] ; Научно-практический центр НАН Беларуси по земледелию ; Институт защиты растений. - Минск, 2021.-23 с.

{{agro-stub}}

[[Катэгорыя:Раслінаводства]]
[[Катэгорыя:Памідоры|*]]</text>
      <sha1>m8ofccu0jvneeakew9jjqiwpjyccoua</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8084</id>
      <parentid>8083</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:17:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8084</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3026" sha1="bykpgt27jzouhem3ncr3cg152wlvckv" xml:space="preserve">[[File:Tomato je.jpg|thumb|Таматы]]
'''Таматы''', або гутарковае слова '''Памідоры''' пры неспрыяльных умовах нясуць страты ад недастатковага прытоку пажыўных рэчываў да суквеццяў, што прыводзіць да ападання кветак і нават завязі. Гэта адбываецца часцей усяго пры пахаладанні пасля высадкі расады. Аднак і тэмпература вышэй 35 °C аказвае такое ж дзеянне, што перашкаджае апладненню.

Моцна ўплывае на апладненне і недахоп фосфарнага сілкавання. Для таматаў, як і для агуркоў, неабходны фосфар, пачынаючы з моманту прарастання насення. Таму і ў пажыўную расадную сумесь закладваюць павышаныя дозы суперфасфату, і пры пасадцы расады ў лунку ўносяць суперфасфат. Лішак азоту пры недахопе фосфару аказвае тое ж дзеянне.

== Крыніцы ==
* [https://doma-shka.narod2.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.htm Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] 2013.
* Королева-Мунц Л. И. [https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] Банк рецептов. www.bankreceptov.ru [https://web.archive.org/web/20130912170817/https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Архіўная копія ад 12 верасня 2013.]

== Карысныя спасылкі ==
* [https://www.mshp.gov.by/ru/potato-growing-ru/view/vyraschivanie-rassady-ovoschnyx-kultur-8946/ Выращивание рассады овощных культур. Информация Республиканского унитарного предприятия &quot;Научно-практический центр Национальной академии наук Беларуси по картофелеводству и плодоовощеводству&quot;] 31.03.2014.
* [https://www.mshp.gov.by/uploads/Files/documents/plant/meropriyatiya_po_virusu_tomata.pdf Мероприятия по предотвращению появления и распространения карантинных вирусных заболеваний томата в закрытом грунте: (рекомендации)] / Вабищевич В. В. [и др.] ; Научно-практический центр НАН Беларуси по земледелию ; Институт защиты растений. - Минск, 2021.-23 с.

{{agro-stub}}

[[Катэгорыя:Раслінаводства]]
[[Катэгорыя:Памідоры|*]]</text>
      <sha1>bykpgt27jzouhem3ncr3cg152wlvckv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8085</id>
      <parentid>8084</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:18:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8085</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3009" sha1="88ksx6s9yu62phzp4nqhx8pdtl5kpbz" xml:space="preserve">[[File:Tomato je.jpg|thumb|Таматы]]
'''Таматы''', або гутарковае слова '''Памідоры''' пры неспрыяльных умовах нясуць страты ад недастатковага прытоку пажыўных рэчываў да суквеццяў, што прыводзіць да ападання кветак і нават завязі. Гэта адбываецца часцей усяго пры пахаладанні пасля высадкі расады. Аднак і тэмпература вышэй 35 °C аказвае такое ж дзеянне, што перашкаджае апладненню.

Моцна ўплывае на апладненне і недахоп фосфарнага сілкавання. Для таматаў, як і для агуркоў, неабходны фосфар, пачынаючы з моманту прарастання насення. Таму і ў пажыўную расадную сумесь закладваюць павышаныя дозы суперфасфату, і пры пасадцы расады ў лунку ўносяць суперфасфат. Лішак азоту пры недахопе фосфару аказвае тое ж дзеянне.

== Крыніцы ==
* [https://doma-shka.narod2.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.htm Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] 2013.
* Королева-Мунц Л. И. [https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] Банк рецептов. www.bankreceptov.ru [https://web.archive.org/web/20130912170817/https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Архіўная копія ад 12 верасня 2013.]

== Спасылкі ==
* [https://www.mshp.gov.by/ru/potato-growing-ru/view/vyraschivanie-rassady-ovoschnyx-kultur-8946/ Выращивание рассады овощных культур. Информация Республиканского унитарного предприятия &quot;Научно-практический центр Национальной академии наук Беларуси по картофелеводству и плодоовощеводству&quot;] 31.03.2014.
* [https://www.mshp.gov.by/uploads/Files/documents/plant/meropriyatiya_po_virusu_tomata.pdf Мероприятия по предотвращению появления и распространения карантинных вирусных заболеваний томата в закрытом грунте: (рекомендации)] / Вабищевич В. В. [и др.] ; Научно-практический центр НАН Беларуси по земледелию ; Институт защиты растений. - Минск, 2021.-23 с.

{{agro-stub}}

[[Катэгорыя:Раслінаводства]]
[[Катэгорыя:Памідоры|*]]</text>
      <sha1>88ksx6s9yu62phzp4nqhx8pdtl5kpbz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8086</id>
      <parentid>8085</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:18:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8086</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2987" sha1="ccke2hfq0u072efq9icg5y8tslq3nz0" xml:space="preserve">[[File:Tomato je.jpg|thumb|Таматы]]
'''Таматы''', або гутарковае слова '''Памідоры''' пры неспрыяльных умовах нясуць страты ад недастатковага прытоку пажыўных рэчываў да суквеццяў, што прыводзіць да ападання кветак і нават завязі. Гэта адбываецца часцей усяго пры пахаладанні пасля высадкі расады. Аднак і тэмпература вышэй 35 °C аказвае такое ж дзеянне, што перашкаджае апладненню.

Моцна ўплывае на апладненне і недахоп фосфарнага сілкавання. Для таматаў, як і для агуркоў, неабходны фосфар, пачынаючы з моманту прарастання насення. Таму і ў пажыўную расадную сумесь закладваюць павышаныя дозы суперфасфату, і пры пасадцы расады ў лунку ўносяць суперфасфат. Лішак азоту пры недахопе фосфару аказвае тое ж дзеянне.

== Спасылкі ==
* [https://doma-shka.narod2.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.htm Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] 2013.
* Королева-Мунц Л. И. [https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Почему отпадают цветки и завязи у помидор.] Банк рецептов. www.bankreceptov.ru [https://web.archive.org/web/20130912170817/https://www.bankreceptov.ru/provision/fazenda/fazenda-0134.shtml Архіўная копія ад 12 верасня 2013.]
* [https://www.mshp.gov.by/ru/potato-growing-ru/view/vyraschivanie-rassady-ovoschnyx-kultur-8946/ Выращивание рассады овощных культур. Информация Республиканского унитарного предприятия &quot;Научно-практический центр Национальной академии наук Беларуси по картофелеводству и плодоовощеводству&quot;] 31.03.2014.
* [https://www.mshp.gov.by/uploads/Files/documents/plant/meropriyatiya_po_virusu_tomata.pdf Мероприятия по предотвращению появления и распространения карантинных вирусных заболеваний томата в закрытом грунте: (рекомендации)] / Вабищевич В. В. [и др.] ; Научно-практический центр НАН Беларуси по земледелию ; Институт защиты растений. - Минск, 2021.-23 с.

{{agro-stub}}

[[Катэгорыя:Раслінаводства]]
[[Катэгорыя:Памідоры|*]]</text>
      <sha1>ccke2hfq0u072efq9icg5y8tslq3nz0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Размовы з удзельнікам:Jarash</title>
    <ns>3</ns>
    <id>3010</id>
    <revision>
      <id>8079</id>
      <parentid>7425</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:00:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>/* == Злучэньне з мовамі == */ новы падраздзел</comment>
      <origin>8079</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5174" sha1="o8r1itm1j1ellnn1cyb53bf4l2a9ois" xml:space="preserve">Прывітанне! Ці можаце дапамагчы зрабіць яшчэ беларускамоўнае лога для Вікіцытатніка? Яно зараз вельмі патрэбна, а я не ведаю як гэта робіцца. &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 10:42, 8 сакавіка 2018 (UTC)
: Трэба зрабіць файл у фармаце SVG (я раблю ў LibreOffice Draw, можна яшчэ ў Inkscape). Потым трэба загрузіць яго на ВікіСховішча, правесці галасаванне на вікіцытатніку. Потым дадаць запыт на [[:phabricator:]]. Сам лагатып я паспрабую зрабіць сёння. —[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 11:46, 8 сакавіка 2018 (UTC)
::Ці можа Вы зрабілі лагатып для Вікіцытатніка? &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 07:32, 27 сакавіка 2018 (UTC)
:::Зрабіў [[File:Wikiquote-logo-be.svg|thumb|Proposed logo for Belarusian Wikiquote (SVG)]] --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 15:59, 27 сакавіка 2018 (UTC)
: Калі будзеце дабаўляць лагатып ВікіКніг на фабрыкатар, дайце калі ласка знаць. А разам дадам и па ВікіЦытатніку, бо я не вельмі разбіраюся як там працуе ўся гэта сістэма. &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 08:14, 31 мая 2018 (UTC)
::Лагатып ВікіКніг я ўжо дабавіў (глядзі [[:phabricator:T189218|запыт]]). Але ён бачны толькі пры павелічэнні на 150% і на мабільных прыладах. Каб дадаць запыт на phabricator, трэба зайсьці (можна праз уліковы запіс MediaWiki), потым задаць запыт па [[:phabricator:maniphest/task/edit/form/1/|спасылцы]], у форме пажадана па-ангельску дадаць запыт. У поле Description трэба дадаць спасылку на галасаванне супольнасці, бо іначай яе запатрабуюць. У поле Tags можна дадаць Wikimedia-Site-requests (калі не дадасцё, адміністратары самі гэта зробяць). --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 09:47, 31 мая 2018 (UTC)
::: [[:phabricator:T196134|Запыт]] стварыў, але не зусім разумею, чым справа кончылася, неяк складана там усё. Дарэчы, што з лагатыпам Вікікніг? Таксама з абмеркавання Вашага запыта не магу зразумець сэнс. &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 22:21, 9 чэрвеня 2018 (UTC)
:::: Яны зрабілі недарэчную памылку: паставілі лагатып ад Вікіцытатніка сюды. Бачна, калі павялічыць на 150%. Пачакаю, пакуль правераць, напішу туды сам. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 12:24, 10 чэрвеня 2018 (UTC)
::::: А ў чым справа з гэтымі 150% ? Чаму толькі пры павелічэнні відаць новы лагатып? &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 08:55, 11 ліпеня 2018 (UTC)
:::::: Ну вы ж бачылi, што яны і з лагатыпам для Вікіцытатніка не адразу ўсё правільна зрабілі. Відаць, складаная сістэма. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 09:16, 11 ліпеня 2018 (UTC)

== Злучэньне з мовамі ==

Паважаны Яраш не забывайце злучаць свае допісы зь іншымі разьдзеламі Вікікнігаў. Напрыклад, [[Грыбы]] можна было злучыць зь іншымі моўнымі разьдзеламі. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Размовы з удзельнікам:Ясамойла|размовы]]) 17:00, 17 чэрвеня 2026 (UTC)</text>
      <sha1>o8r1itm1j1ellnn1cyb53bf4l2a9ois</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8100</id>
      <parentid>8079</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jarash</username>
        <id>1066</id>
      </contributor>
      <comment>/* Злучэньне з мовамі */ Адказ</comment>
      <origin>8100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5597" sha1="h2lhjjypz0ha5yc49rl80kxa49pa135" xml:space="preserve">Прывітанне! Ці можаце дапамагчы зрабіць яшчэ беларускамоўнае лога для Вікіцытатніка? Яно зараз вельмі патрэбна, а я не ведаю як гэта робіцца. &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 10:42, 8 сакавіка 2018 (UTC)
: Трэба зрабіць файл у фармаце SVG (я раблю ў LibreOffice Draw, можна яшчэ ў Inkscape). Потым трэба загрузіць яго на ВікіСховішча, правесці галасаванне на вікіцытатніку. Потым дадаць запыт на [[:phabricator:]]. Сам лагатып я паспрабую зрабіць сёння. —[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 11:46, 8 сакавіка 2018 (UTC)
::Ці можа Вы зрабілі лагатып для Вікіцытатніка? &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 07:32, 27 сакавіка 2018 (UTC)
:::Зрабіў [[File:Wikiquote-logo-be.svg|thumb|Proposed logo for Belarusian Wikiquote (SVG)]] --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 15:59, 27 сакавіка 2018 (UTC)
: Калі будзеце дабаўляць лагатып ВікіКніг на фабрыкатар, дайце калі ласка знаць. А разам дадам и па ВікіЦытатніку, бо я не вельмі разбіраюся як там працуе ўся гэта сістэма. &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 08:14, 31 мая 2018 (UTC)
::Лагатып ВікіКніг я ўжо дабавіў (глядзі [[:phabricator:T189218|запыт]]). Але ён бачны толькі пры павелічэнні на 150% і на мабільных прыладах. Каб дадаць запыт на phabricator, трэба зайсьці (можна праз уліковы запіс MediaWiki), потым задаць запыт па [[:phabricator:maniphest/task/edit/form/1/|спасылцы]], у форме пажадана па-ангельску дадаць запыт. У поле Description трэба дадаць спасылку на галасаванне супольнасці, бо іначай яе запатрабуюць. У поле Tags можна дадаць Wikimedia-Site-requests (калі не дадасцё, адміністратары самі гэта зробяць). --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 09:47, 31 мая 2018 (UTC)
::: [[:phabricator:T196134|Запыт]] стварыў, але не зусім разумею, чым справа кончылася, неяк складана там усё. Дарэчы, што з лагатыпам Вікікніг? Таксама з абмеркавання Вашага запыта не магу зразумець сэнс. &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 22:21, 9 чэрвеня 2018 (UTC)
:::: Яны зрабілі недарэчную памылку: паставілі лагатып ад Вікіцытатніка сюды. Бачна, калі павялічыць на 150%. Пачакаю, пакуль правераць, напішу туды сам. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 12:24, 10 чэрвеня 2018 (UTC)
::::: А ў чым справа з гэтымі 150% ? Чаму толькі пры павелічэнні відаць новы лагатып? &lt;span style=&quot;font-family:Century Gothic&quot;&gt;[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]&lt;/span&gt; 08:55, 11 ліпеня 2018 (UTC)
:::::: Ну вы ж бачылi, што яны і з лагатыпам для Вікіцытатніка не адразу ўсё правільна зрабілі. Відаць, складаная сістэма. --[[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 09:16, 11 ліпеня 2018 (UTC)

== Злучэньне з мовамі ==

Паважаны Яраш не забывайце злучаць свае допісы зь іншымі разьдзеламі Вікікнігаў. Напрыклад, [[Грыбы]] можна было злучыць зь іншымі моўнымі разьдзеламі. [[Удзельнік:Ясамойла|Ясамойла]] ([[Размовы з удзельнікам:Ясамойла|размовы]]) 17:00, 17 чэрвеня 2026 (UTC)

:Дзякуй за паведамленьне. Я наўмысна гэтага не раблю. У нас ёсьць удзельнікі, якія актыўна рэдагуюць на Вікізьвестках. У іх гэта атрымаецца лепей за мяне. [[Удзельнік:Jarash|Jarash]] ([[Размовы з удзельнікам:Jarash|размовы]]) 06:40, 18 чэрвеня 2026 (UTC)</text>
      <sha1>h2lhjjypz0ha5yc49rl80kxa49pa135</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Польская мова</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3045</id>
    <revision>
      <id>8087</id>
      <parentid>6773</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8087</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1295" sha1="r259usl8dimah8o928hwa16ek1rflrl" xml:space="preserve">'''По́льская мо́ва''' (język polski) — адна з заходнеславянскіх моў, нацыянальная мова палякаў, дзяржаўная мова Рэспублікі Польшча. Разам з чэшскай, славацкай, верхнелужыцкай і ніжнелужыцкай мовамі належыць да заходнеславянскіх моў, уваходзячы ў т. зв. лехіцкую падгрупу (разам з палабскай мовай, якая перастала існаваць у XVIII ст., са славінскім дыялектам, асіміляваным польскай мовай у першай палове XX ст., і з кашубскімі гаворкамі, якія таксама вылучаюць у асобную славянскую мікрамову).

== Падручнік ==
* [[Польская мова/Урок 1]]

== Спасылкі ==
* [https://polski.info/ Polski.info]
{{вікіпэдыя|Польская мова}}
{{wikipedia}}

[[Катэгорыя:Мовы]]
[[Катэгорыя:Польская мова]]
[[Катэгорыя:Мовы Еўропы]]
[[Катэгорыя:Славянскія мовы]]
[[Катэгорыя:Падручнікі]]</text>
      <sha1>r259usl8dimah8o928hwa16ek1rflrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абарона ад іянізуючага выпрамянення</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3065</id>
    <revision>
      <id>8080</id>
      <parentid>7721</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8080</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="59346" sha1="kfrwd7o3ykt6nlbed4pihs8lgluqgys" xml:space="preserve">'''Абарона ад іянізуючага выпрамянення'''

Практычныя заняткі для студэнтаў 5 курса ВНУ спецыяльнасці «Ядзерная і радыяцыйная бяспека». Тыповая вучэбная праграма пра дысцыпліне была складзеная кандыдатам фізіка-матэматычных навук Ірынай Якаўлеўанай Дубоўскай і зацверджаная міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь 22.04.2013, рэгістрацыйны № ТД-G 463&lt;ref&gt;[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/43304/1/G463-2013.pdf Защита от ионизирующих излучений. Типовая учебная программа]&lt;/ref&gt;.

== Агульныя заўвагі ==
Абарона ад іянізуючага выпрамянення — гэта дысцыпліна ядзернай фізікі, якая займаецца адпаведнымі метадамі разліку. Крыніцы іянізуючага выпрамянення бываюць пераважна штучнымі, а таксама да іх адносяцца уранавыя і торыевыя руды. Курс практычных заняткаў заснаваны на метадах разліку абароны ад ідэалізаваных крыніц іянізуючага выпрамянення, напрыклад, кропкавых ізатропных крыніцах з монаэнергетычным спектрам выпрамянення.

=== Прынятыя скарачэнні і абазначэнні ===
* гадз – гадзіна
* ПГІВ – прылада, якая генерыруе іянізуючае выпрамяненне
* СІ – міжнарондая сістэма адзінак (метр, кілаграм, секунда)
* Бк – бекерэль
* Кі – кюры
* г – грам
* МэВ – мегаэлектронвольт
* эВ – электронвольт

== Тэма 1. Характарыстыкі крыніц выпрамянення і радыяцыйнага ўздзеяння ==
=== Характарыстыка крыніцы выпрамянення ===
Існуе мноства розных тыпаў крыніц іянізуючага выпрамянення. Некаторыя ўтрымліваюць радыёактыўныя ізатопы, іншыя дзейнічаюць у якасці ''прылад, якія генерыруюць іянізуючае выпрамяненне'' (скарочана ПГІВ). Прыкладам апошніх могуць служыць рэнтгенаўская трубка і паскаральнік элементарных часціц. ПГІВ не ўтрымліваюць радыёактыўных ізатопаў, але ўсё ж з’яўляюцца крыніцамі іянізуючага выпрамянення. Для агульнай характарыстыкі ўсіх крыніц іянізуючага выпрамянення ўводзіцца фізічная велічыня — '''сіла крыніцы'''. Яна абазначаецца літарай S (ад англ. '''''s'''trength'' — сіла). Па азначэнні, сіла крыніцы — гэта сумарная колькасць часціц іянізуючага выпрамянення, якія вылятаюць з крыніцы за пэўны час{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 158.}}. У якасьці часціцы могуць выступаць усе носьбіты энергіі — электроны, пратоны, альфа-часціцы, нейтроны, а таксама кванты рэнтгенаўскага і гама-выпрамянення. Нягледзячы на тое, што апошнія два носьбіта адносяцца да электрамагнітных хваляў, яны праяўляюць уласцівасці часціц. У агульным выпадку часціцы могуць выпрамяняцца ''неізатропна'' — у розныя бакі па-рознаму. У такім разе зручна разглядаць сілу крыніцы, аднесеную да цялеснага вугла Ω. Да таго ж зазвычай часціцы, якія выпрамяняюцца крыніцай, маюць розную энергію ''E''. Каб улічыць залежнасць ад напрамку і энергіі, разглядаюць так званую &quot;дыферэнцыяльную&quot; сілу крыніцы. Яна абазначаецца наступным выразам: S (E, Ω | t), дзе ў дужках пазначаюцца велічыні, ад якіх залежыць сіла крыніцы. Час ''t'' з’яўляецца асаблівым параметрам, таму ён аддзелены ад астатніх велічынь у дужках вертыкальнай рысай. Пазначэнне гэтых параметраў дазваляе адрозніць &quot;дыферэнцыяльную&quot; сілу крыніцы ад &quot;інтэгральнай&quot;. З цягам часу радыёактыўныя ізатопы распадаюцца і агульная сіла радыёактыўнага прэпарата памяншаецца. Такім чынам, &quot;дыферэнцыяльная&quot; сіла крыніцы — гэта колькасць часціц з энергіяй ад '''E''' да '''E+dE''', якія выпрамяняюцца крыніцай у цялесны вугал Ω. Тады інтэгральная сіла крыніцы звязаная з дыферэнцыяльнай наступным чынам:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;math&gt;S(E|t)=\int\limits_{\Omega}^{} S \left ( {\Omega , E|t} \right )\, d\Omega.&lt;/math&gt;
&lt;/div&gt;
Цяпер калі перайсці ў сферычную сістэму каардынат, можна выразіць элементарны цялесны вугал праз палярны вугал φ і азімутальны вугал θ:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
dΩ=dφ sinθ dθ.
&lt;/div&gt;
Тады інтэгральная сіла крыніцы будзе звязаная з дыферэнцыяльнай праз палярны і азімутальны вуглы:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;math&gt;S=\int\limits_{0}^{2\pi} \, d\phi \int\limits_{0}^{\pi}\, sin(\theta) d\theta S \left ( {\phi, \theta , E} \right ).&lt;/math&gt;
&lt;/div&gt;
У выпадку ізатропнай крыніцы дыферэнцыяльная сіла крыніцы не залежыць ад вуглоў θ і φ:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
S(φ, θ, E) = S(E).
&lt;/div&gt;
Тады інтэграл па вуглах φ і ''θ'' бярэцца элементарна:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;math&gt;S=S \left ( E \right ) \int\limits_{0}^{2\pi} \, d\phi \int\limits_{0}^{\pi}\, sin(\theta) d\theta=S \left ( E \right ) 4 \pi.&lt;/math&gt;
&lt;/div&gt;
Такім чынам, інтэгральная сіла ізатропнай крыніцы звязаная з дыферэнцыяльнай наступным чынам:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;math&gt;S(t)=4\pi \int\limits_{0}^{\infty}\, S(E|t) dE&lt;/math&gt;
&lt;/div&gt;
{{Заданне|1=Паказаць, што цялесны вугал, пад якім бачны круг з кропкі ''P'', якая знаходзіцца на прамой, якая праходзіць праз цэнтр круга і перпендыкулярная да ягонай плоскасці, роўны

Ω= 2 π (1 - cosθ).}}

У залежнасці ад формы крыніцы выпрамянення яе сіла абазначаецца і разлічваецца па-рознаму. Тады сіла крыніцы абазначаецца S&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; (дзе індэкс ''p'' паходзіць ад англ. &quot;point&quot; — кропка)і вызначаецца наступным выразам:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
&lt;math&gt; S_{p} = A \sum_{i=1} n_i&lt;/math&gt;,
&lt;/div&gt;
дзе ''n'' — квантавы выхад ''i''-тай лініі ў энергетычным спектры іянізуючага выпрамянення,

A - агульная актыўнасць крыніцы.

Сіла лінейнай крыніцы абазначаецца S&lt;sub&gt;L&lt;/sub&gt; (індэкс ''L'' ад англ. &quot;line&quot; — лінія).

Вытворнай адзінкай ад сілы крыніцы з’яўляецца магутнасць крыніцы &lt;math&gt;\dot{S}&lt;/math&gt;. Яна мае сэнс хуткасці выпрамянення часціц (заўважце, што тут не вядзецца гутарка пра радыёактыўны распад).

Акрамя сілы крыніцы выкарыстоўваюцца велічыні, якія характарызуюць менавіта радыёізатопыя крыніцы. Галоўнай велічынёй з’яўляецца актыўнасць радыёнукліда ў крыніцы. Яна азначаецца як сярэдняя колькасць распадаў за адзінку часу. У якасці адзінкі вымярэння актыўнасці ў міжнароднай сістэме СІ выкарыстоўваецца бекерэль.

(1 Бк=1 распад / 1 секунда).

Пазасістэмная адзінка актыўнасці — Кюры (Кі). 1 Кі=3,7 &amp;sdot; 10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; Бк (дакладна).

Вытворныя адзінкі – масавая (ці ўдзельная) актыўнасць ''A&lt;sub&gt;m&lt;/sub&gt;'', якая роўная стасунку актыўнасцi пэўнага радыёактыўнага прэпарата да ягонай масы:

Малярная актыўнасць роўная стасунку агульнай актыўнасці да моля рэчыва A&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt; (часам абазначаецца A&lt;sub&gt;mol&lt;/sub&gt;).

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;A&lt;sub&gt;μ&lt;/sub&gt;=A/M,&lt;/div&gt;

дзе M – хімічная колькасць рэчыва.

Аб’ёмная актыўнасць ''A&lt;sub&gt;V&lt;/sub&gt;'' — стасунак актыўнасці радыёнукліда да аб’ёму рэчыва. Яна характарызуе крыніцы, якія нельга лічыць кропкавымі. Паверхневая актыўнасць ''A&lt;sub&gt;V&lt;/sub&gt;'' — стасунак актыўнасці радыёнукліда да аб’ёму крыніцы. Яна прыдатная, напрыклад, для радыёактыўных газаў. Вымяраецца ў Бк/л ці ў Бк/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;. Паверхневая актыўнасць ''A&lt;sub&gt;s&lt;/sub&gt;'' — стасунак актыўнасці радыёнукліда ў паверхневай крыніцы да плошчы паверхні.

Актыўнасць радыёнукліда памяншаецца з цягам часу паводле закона радыёактыўнага распада:

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;math&gt;A(t)=A_0 e^{-\lambda \cdot t}&lt;/math&gt;,&lt;/div&gt;
дзе A&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; — актыўнасць радыёнукліда ў пачатковы момант часу ''t'', ''λ'' — пастаянная радыёактыўнага распада (стасунак долі ядзер радыёнукліда, якія распаліся за момант часу ''dt'', да гэтага моманту часу{{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 16.}}.

Пастаянная распада звязаная з перыядам паўраспада T&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt; нукліда наступнай формулай{{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 16.}}:


&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;λ=ln(2)/T&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt;,&lt;/div&gt;

дзе ln - натуральны лагарыфм.
{{Заданне|1=Вызначыць масу 1 Бк &lt;sup&gt;210&lt;/sup&gt;Po (T&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt;=138 сут, атамная маса - 210 атамных адзінак масы). &lt;small&gt;(Адказ: 6 фг.)&lt;/small&gt;}}

{{Заданне|1=Вызначыць актыўнасць 1 г &lt;sup&gt;226&lt;/sup&gt;Ra (T&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt;=1620 год, атамная маса - 226 атамных адзінак масы). &lt;small&gt;(Адказ: 3·10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt; Бк)&lt;/small&gt;}}

Важна пры разліку выпрамянення ад радыёактыўных крыніц улічваць даччыныя радыёнукліды. Напрыклад, пры распадзе шырокавядомага радыёнукліда стронцыя-90 (&lt;sup&gt;90&lt;/sup&gt;Sr) утвараецца радыёнуклід ітрыя-90 (&lt;sup&gt;90&lt;/sup&gt;Y), энергія выпрамянення якога больш чым удвая перавышае энергію выпрамянення стронцыя-90. Калі не ўлічваць даччыныя радыёнукліды, абарона можа быць недастатковай для забеспячэння бяспекі асоб, якія падвяргаюцца апрамяненню.

Шэраг крыніц маюць непарыўны спектр, напрыклад выпрамяненне ад рэнтгенаўскіх трубак мае энергію амаль ад 0 да энергіі, якая адпавядае высокаму напружанню на анодзе. Паскаральнікі электронаў таксама выпрамяняюць непарыўны спектр тармазнога выпрамянення, толькі ў выпадку максімальная энергія ў спектры роўная энергіі электронаў. У такім выпадку разлічваюць абарону ад выпрамянення з эфектыўнай энергіяй. Калі энергія электронаў меншая ці роўная 10 МэВ, то эфектыўная энергія прымаецца роўнай палове максімальнай энергіі электронаў. Для энергіі ад 10 МэВ да 30 МэВ эфектыўная энергія прымаецца роўнай траціне максімальнай{{#tag:ref|[[#CITEREFГолубев|Голубев 1985]]. P. 333-334.}}.

=== Характарыстыкі радыяцыйнага ўздзеяння. Асноўныя і рабочыя дазіметрычныя велічыні ===
Каб ахарактарызаваць крыніцу іянізуючага выпрамянення, звычайна спачатку ўяўляюць актыўнасць радыёнукліднай крыніцы. Але больш агульнай характарыстыкай крыніцы з’яўляецца флюенс часціц ''F'' (ад англ. &quot;fluence&quot;, часам абазначаецца грэчаскай літарай Φ). Па азначэнні флюенс часціц — гэта колькасць часціц, якія перасякаюць адзінку плошчы за пэўны прамежак часу. Матэматычна флюенс часціц вызначаецца як ліміт стасунка колькасці часціц, якія перасякаюць сферу да папярочнага сячэння гэтай сферы{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 17.}}:
&lt;table width=&quot;100%&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td width=&quot;20&quot;&gt; &lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;math&gt;F \equiv \lim_{\Delta A \to 0} \left [ \frac{\Delta N_p}{\Delta A}\right ].&lt;/math&gt;&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;center&quot;&gt;&lt;table align=&quot;right&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
(1)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

Па-іншаму флюенс часціц можна вызначыць як ліміт стасунку сумы ўсіх трэкаў часціц, якія пралятаюць праз элементарную сферу да аб’ёму гэтай сферы:
&lt;table width=&quot;100%&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td width=&quot;20&quot;&gt; &lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;math&gt;F \equiv \lim_{\Delta V \to 0} \left [ \frac{\sum_i s_i}{\Delta V}\right ].&lt;/math&gt;&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;center&quot;&gt;&lt;table align=&quot;right&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
(2)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

{{Заданне|1=Велічыні, азначаныя ўраўненнямі [[#1|(1)]] і [[#2|(2)]] — эквівалентныя. Разгледзьце сферу, на якую трапляе плоскапаралельны пучок часціц так, што ў сферу пранікаюць ΔN&lt;sub&gt;p&lt;/sub&gt; часціц. Праверце, што сярэдняя даўжыня хорды роўная ⟨L⟩ = 4R/3 і выкарыстайце яе, каб даказаць эквівалентнасць двух азначэнняў.}}
Да характарыстык радыяцыйнага ўздзеяння адносяцца дозы: экспазіцыйная, паглынутая, эквівалентная.

Гістарычна першай адзінкай вымярэння дозы іянізуючага выпрамянення была экспазіцыйная доза X. Адзінкай вымярэння экспазіцыйнай дозы з'яўляецца Рэнтген (Р). Па азначэнні адзін Рэнтген - гэта адзінка экспазіцыйнай дозы фатоннага выпрамянення, пры прахаджэнні якога праз 0,001293 г паветра (1 см³) пасьля заканчэння ўсіх іянізацыйных працэсаў у паветры ўтвараюцца іёны, якія нясуць 1 электрастатычную адзінку зарада кожнага знака&lt;ref&gt;Лощаков И. И. [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/b/loschakov.pdf Введение в дозиметрию и защита от ионизирующих излучений.] - Санкт-Петербург: Издательство Политехнического университета, 2008. - С. 17&lt;/ref&gt;.

Асноўнай фізічнай велічынёй, якая вызначае ступень радыяцыйнага ўздзеяння, з’яўляецца паглынутая доза ''D''. Яна азначаецца як стасунак сярэдняй энергіі, перададзенай іянізуючым выпрамяненнем рэчыву ў элементарным аб’ёме, да масы ''dm'' рэчыва ў гэтым аб’ёме. Калі не ўдакладняецца, то пад &quot;дозай&quot; разумеюць менавіта паглынутую дозу. Адзінка вымярэння паглынутай дозы — Грэй (Гр). 1 Гр роўны дозе, пры якой рэчыву масай 1 кг перадаецца энергія іянізуючага выпрамянення 1 Дж.

Магутнасць дозы — гэта стасунак дозы, якой падвяргаецца аб’ект за пэўны прамежак часу, да працягласці гэтага прамежку. Магутнасць дозы абазначаецца &lt;math&gt;\dot{D}={dD} / {dt}.&lt;/math&gt; Адзінка вымярэння магутнасці дозы — Гр/с. Магутнасць дозы мае сэнс пры працяглым уздзеянні і калі яна змяняецца нязначна.

Для ацэнкі ўздзеяння на асяроддзе ўскосна іянізуючых выпрамяненняў выкарыстоўваюць таксама паняцце кермы (англ. ''kerma'' — скарочана ад ''kinetic energy released in material''). Керма ''K'' — стасунак сумы пачатковых энергій зараджаных іянізуючых часціц, утвораных пад уздзеяннем ускосна іянізуючага выпрамянення ў элементарным аб’ёме рэчыва, да масы ''dm'' рэчыва ў гэтым аб’ёме&lt;ref&gt;Физические величины: Справочник / А. П. Бабичев, Н. А. Бабушкина, А. М. Братковский и др.; Под. ред. И. С. Григорьева, Е. З. Михайлова. — М.: Энергоатомиздат, 1991. — С. 21. — ISBN 5-283-04013-5&lt;/ref&gt;. Адзінка кермы — грэй (Гр).
{{Заданне|1=Паказаць, што эквівалент рэнтгена – гэта 2,58·10&lt;sup&gt;-4&lt;/sup&gt; Кл/кг паветра. (1 СГСЭ=3·10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;Кл)}}

Характарыстыкамі фатоннага выпрамянення кропкавых ізатропных радыёнуклідных крыніц з’яўляюцца керма-пастаянная і гама-пастаянная. Поўная гама пастаянная (ці проста гамма пастаянная) Γ пэўнага радыёнукліда лікава роўная магутнасці &lt;math&gt;\dot X&lt;/math&gt; (Р/гадз), створанай фатонамі ўсіх спектральных ліній кропкавай ізатропнай крыніцы актыўнасцю 1 мКі на адлегласці 1 см без пачатковай фільтрацыі Р·см²/(гадз·мКі)&lt;ref&gt;Матвеев, А. В. Практикум по дозиметрии и радиационной безопасности: учеб. пособие. - СПб., 2006. - С. 12.&lt;/ref&gt;. Пастаянная магутнасці паветранай кермы радыёнукліда (керма-пастаянная радыёнукліда) Γ&lt;sub&gt;δ&lt;/sub&gt; характарызуе магутнасць паветранай кермы гама-выпрамянення кропкавай ізатропнай радыёнукліднай крыніцы, вызначаную для некаторых стандартных умоў: актыўнасць крыніцы ''A'' = 1 Бк і адлегласці ад крыніцы да кропкі, у якой вызначаецца магутнасць кермы ''r'' = 1 м. Адрозніваюць ''поўную'' і ''дыферэнцыяльную керма-пастаянную''. Керма-пастаянная, разлічаная для ''i''-й монаэнергетычнай лініі спектра гама-выпрамянення, завецца дыферэнцыяльнай і абазначаецца Γ&lt;sub&gt;δi&lt;/sub&gt;. Поўная керма-пастаянная (ці проста керма-пастаянная) роўная суме ўсіх дыферэнцыяльных для пэўнага радыёнукліда.

''Керма-пастаяннай радыёнукліда'' завецца стасунак магутнасці паветранай кермы &lt;math&gt;\dot{K}&lt;/math&gt;, якая ствараецца фатонамі з энергіяй, большай за пэўнае парогавае значэнне δ ад кропкавай крыніцы, якая выпрамяняе ізатропна і знаходзіцца ў вакууме. У разліках рэкамендуецца прымаць δ=30 кэВ, бо фатоны з меншымі энергіямі звычайна не маюць практычнага значэння з-за моцнага самапаглынання, паглынання ў матэрыялах фільтраў, у паветры і гэтак далей{{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 90.}}. Таксама ў якасці стандартных умоў вызначэння гама пастаяннай выкарыстоўваецца платынавы фільтр таўшчынёй 0,5 мм на шляху выпрамянення ад крыніцы да дэтэктара&lt;ref&gt;Report of Committee III on protection against X-rays up to energies of 3 MeV and beta- and gamma-rays from sealed sources //  Annals of the ICRP
International Commission on Radiological Protection. — 1960. — Vol. OS_3 Issue 1. — P. 30. [https://doi.org/10.1016/S0074-27406080005-0 DOI 10.1016/S0074-27406080005-0]&lt;/ref&gt;. 

Для рэнтгенаўскіх трубак выкарыстоўваецца радыяцыйны выхад — магутнасць дозы ў вольным паветры на адлегласці 1 м ад фокуса рэнтгенаўскай трубкі на восі першаснага промня рэнтгенаўскага выпрамянення пры пэўным значэнні аноднага напружання, прыведзеная да значэння аноднага тока 1 мА&lt;ref&gt;Определение радиационного выхода рентгеновских излучателей медицинских рентгенодиагностических аппаратов. Методические рекомендации 2.6.1. Утверждены Федеральной службой по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека 12 декабря 2007 № 0100/12883-07-34.&lt;/ref&gt;.

Аперацыйная велічыня – гэта велічыня, пры вымярэнні якой забяспечваецца задавальненне патрабаванням радыяцыйнай бяспекі. Да аперацыйных велічынь адносяць, напрыклад, амбіентны эквівалент дозы, накіраваны эквівалент дозы і індывідуальны эквівалент дозы&lt;ref&gt;International Commission on Radiological Protection (ICRP) Publication 74. Conversion coefficients for use in radiological protection against external radiation. // Annals of ICRP. — 1996. — Vol. 26, № 3/4. — P. xi&lt;/ref&gt;.

{| class=wikitable align=&quot;center&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|+ Суадносіны паміж адзінкамі СІ і пазасістэмнымі адзінкамі ў вобласці радыяцыйнай бяспекі&lt;ref&gt;Носовский, А. В. Вопросы дозиметрии и радиационная безопасность на атомных электрических станциях. Славутич: Укратомиздат, 1998.&lt;!--старонка?--&gt;&lt;/ref&gt;
|-
!rowspan=2|Велічыня і яе абазначэнне
!colspan=2|Назва і абазначэнне адзінак
!rowspan=2|Сувязь з адзінкай СІ
|-
!Адзінка СІ
!Пазасістэмная адзінка
|-
|Актыўнасць
|Бк
|Кі
|1&amp;nbsp;Кі&amp;nbsp;= 3,7000&amp;sdot;10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Бк
|-
|Шчыльнасць патоку
|Ват на квадратны метр&lt;br&gt;(Вт/м&amp;sup2;), роўны аднаму джоўлю на квадратны метр за секунду [Дж/(м&amp;sup2;&amp;sdot;c)]
|эрг/(см&amp;sup2;&amp;sdot;c) ці МэВ/(см&amp;sup2;&amp;sdot;с)
|1&amp;nbsp;эрг/(см&amp;sup2;&amp;sdot;с)&amp;nbsp;= 1&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Дж/(м&amp;sup2;&amp;sdot;с)&amp;nbsp;= 1&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Вт/м&amp;sup2;; 1&amp;nbsp;МэВ/(см&amp;sup2;&amp;sdot;с)&amp;nbsp;=&lt;br&gt;1,602&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-9&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Дж/(м&amp;sup2;&amp;sdot;с)&amp;nbsp;=&lt;br&gt;1,602&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-9&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Вт/с&amp;sup2;
|-
|Паглынутая доза ''D'', керма ''K''
|Грэй (Гр)
|Рад (рад)
|1 рад&amp;nbsp;= 0,01 Гр
|-
|Магутнасць паглынутай дозы &lt;math&gt;\dot{D}&lt;/math&gt;
|Грэй за секунду (Гр/с)
|Рад за секунду (рад/с)
|1&amp;nbsp;рад/c&amp;nbsp;= 0,01&amp;nbsp;Гр/с
|-
|Эквівалентная доза ''H''
|Зіверт (Зв)
|Бэр (бэр)
|1 бэр&amp;nbsp;= 0,01 Зв
|-
|Магутнасць эквівалентнай дозы &lt;math&gt;\dot{H}&lt;/math&gt;
|Зіверт за секунду (Зв/с)
|Бэр за секунду (бэр/с)
|1&amp;nbsp;бэр/с&amp;nbsp;= 0,01&amp;nbsp;Зв/с
|-
|Экспазіцыйная доза ''D''&lt;sub&gt;ЭКСП&lt;/sub&gt;
|Кулон на кілаграм (Кл/кг)
|Рэнтген (Р)
|1&amp;nbsp;Р&amp;nbsp;= 2,58&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-4&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Кл/кг
|-
|Магутнасць экспазіцыйнай дозы&lt;br&gt;&lt;math&gt;\dot{D}&lt;/math&gt;&lt;sub&gt;ЭКСП&lt;/sub&gt;
|Ампер на кілаграм (А/кг)
|Рэнтген за секунду (Р/с)
|1&amp;nbsp;Р/с&amp;nbsp;= 2,58&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-4&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;А/кг
|-
|Канцэнтрацыя (аб’ёмная актыўнасць) радыёнукліда ''A/V''
|Бк/мm³&lt;br&gt;Бк/л
|Кі/м³&lt;br&gt;Кі/л
|1&amp;nbsp;Кі/м³&amp;nbsp;= 3,700&amp;sdot;10&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Бк/м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&lt;br&gt;1 Кі/л&amp;nbsp;= 3,700&amp;sdot;10&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Бк/л
|-
|Энергія іянізуючай часціцы ''E''
|Джоўль (Дж)
|Эв*&lt;br&gt;МэВ*
|1&amp;nbsp;эВ&amp;nbsp;= 1,602&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-19&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Дж&lt;br&gt;1&amp;nbsp;МэВ&amp;nbsp;=&lt;br&gt;1,602&amp;sdot;10&lt;sup&gt;-13&lt;/sup&gt;&amp;nbsp;Дж
|}
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; Дапушчаная да выкарыстання без абмежавання тэрміна.

=== Экспаненцыяльнае аслабленне, сярэдняя даўжыня свабоднага прабегу ===
[[Файл:Absorptionsgesetz.svg|міні|Аслабленне γ-прамянёў]]
Уявім сабе, што на пэўны экран падае вузкі паралельны пучок γ-прамянёў. З-за аслаблення ў слоі рэчыва (глядзі малюнак) пачатковы паток квантаў I&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; памяншаецца да значэння I. Калі μ – доля квантаў, якія не прайшлі праз экран на адзінку даўжыні, то ў слоі таўшчынёй dx доля будзе μdx і змяненне колькасці фатонаў у пучку пры паходзе праз слой рэчыва паміж x і x+dx будзе складаць
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;dI=-Iμdx&lt;/div&gt;
Калі праінтэграваць гэтае ўраўненне і скарыстацца пачатковымі ўмовамі, што пры x=0 I=I&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; атрымаем
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;I=I&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;e&lt;sup&gt;-μx&lt;/sup&gt;&lt;/div&gt;
Такім чынам, мы атрымалі закон аслаблення γ-прамянёў&lt;ref&gt;Ардашников, С. Н. Защита от радиоактивных излучений. – М.: Металлургиздат, 1961. – C. 39&lt;/ref&gt;.

{{Заданне|Заданне 1 з падручніка{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 207.}} Кропкавая ізатропная крыніца фатонаў энергіяй 1 МэВ мае актыўнасць 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; ГБк. Над ёй размешчаны слой вады таўшчынёй 1 м (шчыльнасць 1 г/см³). Разлічыць А) шчыльнасць патоку нерассеянага выпрамянення φ&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; (см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt; с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;); Б) магутнасць кермы &lt;math&gt;\dot K&lt;/math&gt;&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; (Гр с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;) ад нерассеянага выпрамянення.}}
''Рашэнне.''

А) Для рашэння задачы неабходна ведаць лінейны каэфіцыент аслаблення выпрамянення з энергіяй 1 МэВ у вадзе. Яго можна знайсці ў базе дадзеных Physical Reference Data, апублікаванай амерыканскім інстытутам стандартаў NIST па адрасе [https://physics.nist.gov/PhysRefData/XrayMassCoef/ComTab/water.html] (для вады). У першым слупку шукаем энергію 1.00000E+00 MeV, глядзім значэнне ў другім слупку 7.072E-02 см²/г. Гэта масавы каэфіцыент аслаблення μ&lt;sub&gt;m&lt;/sub&gt;. Лінейны каэфіцыент аслаблення знаходзіцца па наступнай формуле:

μ =μ&lt;sub&gt;m&lt;/sub&gt;ρ.

Такім чынам, лінейны каэфіцыент аслаблення для выпрамянення фатонаў з энергіяй 1 МэВ роўны

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;μ =7,072·10&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;см&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;/г·1 г/см&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;=7,072·10&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt; см&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;=7,072 м&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;.&lt;/div&gt;

Флюенс часціц ад кропкавай крыніцы разлічваецца па наступнай формуле:
{| style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|&lt;math&gt;\phi(r)=\frac{\dot {S}_p e^{-\mu r}}{4 \pi r^2},&lt;/math&gt;
|}
дзе &lt;math&gt;\dot {S}_p&lt;/math&gt; – магутнасць крыніцы. Паколькі ў заданні не сказана, які раглядаецца радыёнуклід, для прастаты будзем лічыць, што за кожны распад крыніца выпрамяняе адзін фатон, тады магутнасць крыніцы будзе лікава роўная яе актыўнасці: &lt;math&gt;A=\dot {S}_p&lt;/math&gt;
Падстаўляем знойдзеныя велічыні ў разліковую формулу і атрымліваем:

{| style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|''φ''&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;=10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; c&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; e&lt;sup&gt;-7,072·1/м·1 м&lt;/sup&gt; / (4·3,1416·(1 м)&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)=10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;·0,000849/(12,57 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)=7·10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;.
|}

Б) Магутнасць кермы можна разлічыць па формуле:

&lt;math&gt;\dot K_0=R \cdot \phi_0,&lt;/math&gt; 

дзе R - каэфіцыент пераводу флюенса ў керму.

Для разліку магутнасці кермы можна выкарыстаць каэфіцыенты пераводу флюенса ў керму, якія апублікаваныя ў Публікацыі МКРЗ 119&lt;ref&gt;ICRP, 2012. Compendium of Dose Coefficients based on ICRP Publication 60. ICRP Publication 119. Ann. ICRP 41(Suppl.). P. 123&lt;/ref&gt;.
Для энергіі 1 МэВ K&lt;sub&gt;a&lt;/sub&gt;/Φ=4.47E+00 пГр см².

Падстаўляем:

&lt;math&gt;\dot K_0=4.47 \cdot 10^{-15}&lt;/math&gt; Гр·см² 7·10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;

Адказ: а) шчыльнасць патоку роўная 7·10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; м&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;.

{{Заданне|Заданне 2 з падручніка{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 207.}}. Крыніца актыўнасцю 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; ГБк, якая выпраменьвае фатоны з энергіяй 1 МэВ на распад, аднародна размеркаваная па ўяўным кальцы дыяметрам 2 м і цалкам пагружаная ў воднае асяроддзе (шчыльнасць 1 г·см&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt;). Разлічыць у цэнтры кальца велічыні з папярэдняга задання.}}
Рашэнне.

Паколькі геаметрыя задачы сіметрычная (усе кропкі кальца знаходзяцца на адлегласці 1 м ад кропкі, у якой неабходна разлічыць шчыльнасць патоку нерассеянага выпрамянення і інш. велічыні, і актыўнасць крыніцы размеркаваная аднародна па кальцы, то можа разлічыць '''эквівалентную''' кропкавую крыніцу з актыўнасцю, роўнай актыўнасці, размеркаванай па кальцы.

Такім чынам, маем A=10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; ГБк=10&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt; Бк, r=1 м. Лінейны каэфіцыент аслаблення ў вадзе для фатонаў з энергіяй 1 МэВ роўны 0,07072 см&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;. У задачы яўна сказана, што крыніца выпрмяняе адзін фатон за распад. Гэта значыць, што квантавы выхад крыніцы η=1. Тады шчыльнасць патоку нерассеянага выпрамянення ад кропкавай крыніцы разлічваецца па формуле:

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;math&gt;\phi_0=\frac{A \eta e^{-\mu R}}  {4 \pi r^2}=\frac{10^{14} Bq \cdot 1 \cdot e^{-0.07072 \cdot 100}}{4 \cdot 3.1416 \cdot (100 cm)^2}=7 \cdot 10^5 s^{-1} cm^{-2}&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;

Адказ: φ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;=7·10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;.

Для набліжаных ацэнак часта выкарыстоўваецца метад слаёў палавіннага аслаблення {{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 407.}}. Калі вядомае неабходнае аслабленне K, яго можна запісаць у наступным выглядзе:

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
K=2&lt;sup&gt;n&lt;/sup&gt;
&lt;/div&gt;

Тады таўшчыню экрана можна прыблізна ацаніць па формуле:

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
d=n*HVL,
&lt;/div&gt;

дзе HVL - слой палавіннага аслаблення для дадзенага матэрыяла і выпрамянення пэўнай энергіі. Слаі палавіннага аслаблення прыведзеныя ў літаратуры.

== Тэма 2. Аналітычныя метады разліку экранаў ==
=== Канцэпцыя кропкавага ядра дозы. Фактар накаплення ===
Пры прахаджэнні фатонаў праз рэчыва фарміруецца шырокі пучок выпрамянення, які складаецца з рассеянага і нерассеянага выпрамянення. Аслабленне шчыльнасці патоку гама-выпрамянення шырокага пучка выражаецца наступнай залежнасцю:
&lt;table width=&quot;100%&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td width=&quot;20&quot;&gt; &lt;/td&gt;&lt;td&gt;φ(x)=φ&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;·e&lt;sup&gt;-μx&lt;/sup&gt;·B (E&lt;sub&gt;γ&lt;/sub&gt;, Z, μx),&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;center&quot;&gt;&lt;table align=&quot;right&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
(3)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;

дзе B (E&lt;sub&gt;γ&lt;/sub&gt;, Z, μx) — энергетычны фактар накаплення, які ўлічвае ўклад рассеянага выпрамянення{{#tag:ref|[[#CITEREFКармазин|Кармазин 2010]]. С. 17.}}.

{{Заданне|У колькі разоў павялічваецца доза за кошт рассеянага выпрамянення пры прахаджэнні γ-выпрамянення кропкавай ізатропнай крыніцы з энергіяй 1 МэВ абарончага бар’ера з слоя вады таўшчынёй 28,4 см?}}
''Рашэнне.'' З табліцы [https://physics.nist.gov/PhysRefData/XrayMassCoef/ComTab/water.html] (вада) знаходзім масавы каэфіцыент аслаблення для γ-выпрамянення энергіяй 1 МэВ у вадзе:
{|style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|μ&lt;sub&gt;m&lt;/sub&gt;=7.072E-02 см²/г.
|}
З улікам шчыльнасці вады (ρ=1 г/см³) лінейны каэфіцыент аслаблення роўны μ=0,07072 см&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;.

Значэнне, у якое павялічваецца за кошт рассеянага выпрамянення да дозы, роўнае дозаваму фактару накаплення, што можна запісаць наступнай формулай:
{|style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|D=D&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt;''B''&lt;sub&gt;(t,t)&lt;/sub&gt;,
|}
дзе D – доза з улікам рассеянага выпрамянення,&lt;br&gt;
D&lt;sub&gt;0&lt;/sub&gt; – доза без уліку рассеянага выпрамянення,&lt;br&gt;
''B''&lt;sub&gt;(t,t)&lt;/sub&gt; – дозавы фактар накаплення,&lt;br&gt;
t – таўшчыня экрана.

Для таўшчыні абароны да 40 даўжыняў рэлаксацыі дозавы фактар накаплення можна разлічыць паводле набліжэння геаметрычнай прагрэсіі паводле стандарта ANSI/ANS-6.4.3, 1991&lt;ref&gt;Gamma-Ray Attenuation Coefficients and Buildup Factors for Engineering Materials&lt;/ref&gt;:
{|style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|&lt;math&gt;B(E,x)=1+\frac{(b-1) (K^x-1)}{K-1}&lt;/math&gt;, калі K ≠ 1
|}
{|style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|B(E, x)=1+(b-1) x, калі K = 1
|}
дзе
{|style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|&lt;math&gt;K(E,x)=c x^a+d \frac{tanh(\frac{x}{X_k}-2)-tanh(-2)}{1-tanh(-2)}&lt;/math&gt;&lt;br&gt;
|}
x=t·μ – вынік памнажэння таўшчыні экрана t на лінейны каэфіцыент паглынання ў дадзеным рэчыве пры дадзенай энергіі выпрамянення.

Гэтыя каэфіцыенты для вады даступныя ў артыкуле [https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2019.e02017]. Каэфіцыенты розныя пры разліку паветранай кермы і воднай кермы. Для энергіі 1 МэВ яны роўныя b=2,103; c=1,441; a=-0,089; X&lt;sub&gt;K&lt;/sub&gt;=14,22; d=0,0378.

x=28,4 см · 0,07072 см&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; ≈ 2,008

Падстаўляючы каэфіцыенты, атрымаем:

{|style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|&lt;math&gt;K=1.441 \times 2.008^{-0,089}+0,0378 \frac {tanh(\frac {2.008} {14,22}) - tanh(-2)}  {1-tanh(-2)}=1.355&lt;/math&gt;
|}

З-за таго, што K атрымалася не роўным 1, неабходна выкарыстаць першую формулу (пры K ≠ 1).

{|style=&quot;width:100%&quot;
|align=&quot;center&quot;|&lt;math&gt;B=1+\frac {(2.103-1) (1.355^2.008-1)}  {1.355-1}=3.6&lt;/math&gt;
|}

Адказ: доза павялічваецца ў 3.6 разоў.

== Тэма 3. Абарона ад фатоннага іянізуючага выпрамянення ==
=== Набліжаныя метады разліку экранаў для бясконцага аднароднага асяроддзя: набліжэнне Бергера, набліжэнне Тэйлара, набліжэнне геаметрычнай прагрэсіі===
Фактар накаплення ў экспаненцыйным набліжэнні разлічваюць паводле наступнай формулы:
&lt;table width=&quot;100%&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td width=&quot;20&quot;&gt; &lt;/td&gt;&lt;td&gt;&lt;math&gt;B_\infty=A_1 \cdot e^{-\alpha_1\mu x} + A_2 \cdot e^{-\alpha_2 \mu x}&lt;/math&gt;&lt;/td&gt;&lt;td valign=&quot;center&quot;&gt;&lt;table align=&quot;right&quot;&gt;&lt;tr&gt;&lt;td&gt;
(4)
&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;&lt;/td&gt;&lt;/tr&gt;&lt;/table&gt;
дзе значэнні μ, α&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, α&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, A&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; прыведзеныя, напрыклад, у падручніку Голубева{{#tag:ref|[[#CITEREFГолубев|Голубев 1985]]. табл. П. 11}}. A&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;=1-A&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;.

=== Гранічныя эфекты ў абмежаваных асяроддзях. Роля неаднароднасці экрана ===
=== Інжынерныя метады ацэнкі таўшчыні экрана ад фатоннага выпрамянення ===
'''Метад канкурыруючых ліній'''
{{Заданне|1=Вызначыць таўшчыню з свінца ад гама-выпрамянення прадуктаў дзялення ўрана вагой ''P''=5 кг, калі ўдзельная магутнасць рэактара ω=3,5 Вт/гадз. Час кампаніі ''T''=110 дзён, а час вытрымкі 120 дзён. Адлегласць ад крыніцы гама-выпрамянення да працуючых ''R''=1,5 м, а час штодзённай працы ''t''=1,5 гадз{{#tag:ref|[[#CITEREFКармазин|Кармазин 2010]]. С. 20.}}.}}
''Рашэнне.'' Выкарыстаем даведнік па абароне ад іянізуючых выпрамяненняў В. П. Машковіча і Л. Р. Кімеля{{#tag:ref|[[#CITEREFМашкович|Машкович 1966]].}}, прымяняючы метад канкурыруючых ліній.

1.1 Вызначаем гама-эквівалент прадуктаў дзялення урана ''M''. Выкарыстоўваючы табліцу 19 працы{{#tag:ref|[[#CITEREFГолубев|Голубев 1985]]. P. 436.}}, знаходзім удзельны гама-эквівалент сумесі прадуктаў дзялення ''m'':
{|class=wikitable
!rowspan=2|Час вытрымкі, сут
!colspan=3|Час кампаніі, сут
|-
|90||110||120
|-
|120,00||14,42||16,20||17,09
|}
Тады M=m × P × ω = 283,5 г-экв. Ra.

1.2 Вызначаем магутнасць дозы гама-выпрамянення ад крыніцы ў пункце дэтэктавання па формуле P=(M × 8,4)/R&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;=105,84 Р/гадз.

1.3 Знаходзім дапушчальную магутнасць дозы гама-выпрамянення для зададзенага часу працы ў дзень па формуле

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;''P''&lt;sub&gt;дап&lt;/sub&gt;=D&lt;sub&gt;дап&lt;/sub&gt;/''t''=5,33 мР/гадз,&lt;/div&gt;

дзе ''t'' — час працы (у гадзінах).

1.4 Знаходзім кратнасць аслаблення да дапушчальнай велічыні і зададзеных умоў працы ''K''=''P''&lt;sub&gt;γ&lt;/sub&gt;/''P''&lt;sub&gt;дап&lt;/sub&gt;=19,85•10³.

1.5 Вызначаем долю ўклада (у адносных адзінках) кожнай з '''пяці''' груп, якія ўтвараюць складаны спектр гама-выпрамянення (n) па графіку&lt;!--у кнізе Машковіча--&gt;:
{| class=wikitable
|+Зводная табліца разлікаў
!rowspan=2|№
!rowspan=2|''E''&lt;sub&gt;γ&lt;/sub&gt;, МэВ
!colspan=3|''T''=120 дзён
|-
!''n''&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;
!''K''&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;
!''x''&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt;
|-
|1||0,17||0,045||893||1,22
|-
|2||0,5||0,082||1630||
|-
|3||0,76||0,83||16500||
|-
|4||1,76||0,009||179||
|-
|5||2,25||0,009||179||
|}

1.6. Па табліцы 4.29 даведніка{{#tag:ref|[[#CITEREFМашкович|Машкович 1966]].}} знаходзім таўшчыню абароны ''x''&lt;sub&gt;i&lt;/sub&gt; для кожнай з пяці спектральных груп з дапамогай метада інтэрпаляцыі (гл. табліцы).
{| class=wikitable
|+(гр. 1)
!rowspan=2|K
!colspan=3|''E''&lt;sub&gt;γ&lt;/sub&gt;, МэВ
|-
|0,145||0,17||0,20
|-
|500||1,00|| ||1,4
|-
|893||1,00||1,22||1,48
|-
|1000,00||1,00|| ||1,50
|}

== Кантрольная работа 1 ==
Кантрольная работа складаецца з чатырох задач паводле пройдзеннага матэрыялу.
# разлік характарыстык радыяцыйнага ўздзеяння.
# праца з характарыстыкамі рэчываў, разлік масавага і лінейнага каэфіцыента аслаблення, слоя палавіннага аслаблення.
# разлік фактара накаплення для фатоннага выпрамянення.
# метад канкурыруючых ліній.

== Тэма 4. Абарона ад нейтроннага іянізуючага выпрамянення ==
=== Крыніцы нейтронаў. Сечыва вывядзення для хуткіх нейтронаў ===
Выдзяляюць некалькі відаў крыніц нейтронаў у залежнасці ад спектра энергіі, якую яны маюць:
# Цяжкія элементы, ядры якіх могуць дзяліцца спантанна. Прыклад: уран, каліфорній і гэтак далей.
# Ядзерны рэактар (мае спектр дзялення)
# Альфа-n крыніцы. Складаюцца двух хімічных элементаў: цяжкі элемент у выніку распада выпрамяняе альфа-часціцу, потым адбываецца ядзерная рэакцыя альфа-часціцы з лёгкім элементам, у выніку чаго выпрамяняецца нейтрон. Маюць складаны спектр энергіі выпрамянення.
# Генератары нейтронаў. Працуюць на ядзернай рэакцыі, напрыклад: ядро дэйтэрыя, якое паскараецца да энергіі 10 кэВ, трапляе ў ядро трыція, адбываецца рэакцыя сінтэза: &lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;H+&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;H→&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;He+n. Энергія нейтрона ў такім выпадку мае значэнне 14 МэВ.

Нейтроны асаблівыя ў параўнанні з іншымі часціцамі іянізуючага выпрамянення. Яны не маюць зарада і не ўзаемадзейнічаюць з электронамі рэчыва. З-за гэтага іх пранікальная здольнасць вельмі высокая. Разам з тым, калі нейтрон трапіў у ядро, ён моцна адхіляецца ад сваёй першапачатковай траекторыі або ядро ўвогуле захоплівае яго.

{{Заданне|1=Вызначыць таўшчыню абароны з кадмія, неабходную для аслаблення шчыльнасці плыні цеплавых нейтронаў ад кропкавай ізатропнай крыніцы φ=15·10&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt; ц. нейтр./(см²·с) да найбольшага дапушчальнага значэння, калі σ&lt;sub&gt;Cd&lt;/sub&gt;=2550·10&lt;sup&gt;-24&lt;/sup&gt; см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;, ρ&lt;sub&gt;Cd&lt;/sub&gt;=8,64 г/см³, атамная маса кадмія 112 адносных адзінак масы. Праца з крыніцай ажыццяўляецца напрацягу 7 гадз.}}
''Рашэнне.''
Сярэднегадавыя дапушчальныя шчыльнасці плыні монаэнергетычных нейтронаў для асоб з персанала пры вонкавым апрамяненні ўсяго цела прыведзеныя ў Табліцы 7 Дадатку 10 да Гігіенічнага нарматыву &quot;Крытэры радыяцыйнага ўздзеяння&quot;&lt;ref name=&quot;Критерии радиационного воздействия&quot;&gt;Гигиенический норматив &quot;Критерии радиационного воздействия&quot;. Утв МЗ РБ 28.12.2012 № 213, Минск, 2012. - 162 с.&lt;/ref&gt;.

Паколькі ў задачы сказана, што крыніца кропкавая ізатропная, то неабходна браць варыянт апрамянення ИЗО, які адпавядае ізатропнаму полю выпрамянення (2π). Для цеплавых нейтронаў яна складае ДПП&lt;sub&gt;перс&lt;/sub&gt;=9,90×10&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;×с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;.
Гэтае значэнне вызначана такім чынам, каб колькасць пры паказаным узроўні ўздзеяння толькі аднаго дадзенага фактара апрамянення напрацягу года велічыня дозы апрамянення была роўная велічыні гадавога ліміта (у сярэднім за 5 гадоў), пазначанага ў дадатку 1 да Гігіенічнага нарматыву&lt;ref name=&quot;Критерии радиационного воздействия&quot;/&gt;.

У адпаведнасці з Дадаткам 15 Гігіенічнага нарматыва&lt;ref name=&quot;Критерии радиационного воздействия&quot;/&gt;, значэнне працягласці апрамянення персанала ў памяшканнях пастаяннага знаходжання персанала складае 1700 гадз за год. Разліковую норму рабочага часу на кожны календарны год усталёўвае Ўрад Рэспублікі Беларусь ці ўпаўнаважаны ім орган. Напрыклад, на 2020 год колькасць рабочых дзён складала 305. Такім чынам, калі раздзяліць 1700 гадз на 305 дзён, атрымаецца t&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;=5,6 гадз. Каб пералічыць дапушчальную ДПП, трэба выкарыстаць наступную прапорцыю:

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
ДПП&lt;sub&gt;перс&lt;/sub&gt;=&lt;math&gt;\frac {5.6}{6} 9,90 \times 10^2&lt;/math&gt; см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;×с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;=920 см&lt;sup&gt;-2&lt;/sup&gt;×с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt;
&lt;/div&gt;

Шчыльнасць плыні нейтронаў за абаронай з кадмія можна разлічыць паводле наступнай формулы:
&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;
φ(d)=φ·exp&lt;sup&gt;(-Σd)&lt;/sup&gt;
&lt;/div&gt;
дзе &lt;math&gt;\Sigma= \frac{\sigma\cdot\rho\cdot N_A}{A}&lt;/math&gt; - макраскапічнае сечыва ўзаемадзеяння цеплавых нейтронаў з рэчывам,
N&lt;sub&gt;A&lt;/sub&gt; - лік Авагадра.

Калі мы разлічваем дакладную таўшчыню абароны для кадмія, то трэба ў левай частцы формулы замест φ(d) падставіць ДПП&lt;sub&gt;перс&lt;/sub&gt;, знойдзеннае ў Гігіенічным нарматыве&lt;ref name=&quot;Критерии радиационного воздействия&quot;/&gt;.

=== Улік аслаблення патоку хуткіх нейтронаў у рэчыве, метад даўжыняў рэлаксацыі ===
{{Заданне|Разлічыць магутнасць эквівалентнай дозы ад крыніцы нейтроннага выпрамянення з энергіяй 14 МэВ з выхадам 2·10&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt; с&lt;sup&gt;-1&lt;/sup&gt; на адлегласці 55 см у бясконцым водным асяроддзі. Прыняць парог нейтронаў, якія рэгіструюцца, роўным 0,33 МэВ.}}
''Рашэнне.''
Магутнасць эквівалентнай дозы &lt;math&gt;\dot H&lt;/math&gt; у асяроддзі, якое ўтрымлівае вадарод (як вада ў нашым выпадку) можа быць разлічанае, напрыклад, метадам даўжыняў рэлаксацыі{{#tag:ref|[[#CITEREFКлиманов| Климанов 2011]]. C. 121.}}.
У гэтым самым падручніку прыведзеныя даўжыні рэлаксацыі ''L'' для аслаблення нейтроннага выпрамянення са спектрам дзялення па дозе{{#tag:ref|[[#CITEREFКлиманов| Климанов 2011]]. C. 144.}}:
{|class=wikitable
|''r'', г/см²||''L'', г/см²
|-
|0-30||8,1
|-
|30-60||8,9
|}

У табліцы адлегласць ад крыніцы ''r'' і даўжыня рылаксацыі ''L'' прыведзеная ў г/см². Каб перайсці да звычайных адзінак даўжыні, неабходна гэтыя велічыні падзяліць на шчыльнасць вады ρ=1 г/см³.
Каб разлічыць магутнасць дозы &lt;math&gt;\dot H &lt;/math&gt;, выкарыстаем наступнае ўраўненне:

&lt;div style=&quot;text-align: center;&quot;&gt;&lt;math&gt;\dot H (r)=f \cdot g \cdot exp{-\sum_{i} \Delta r_i/L_i}&lt;/math&gt;&lt;/div&gt;
дзе f - каэфіцыент, яклі ўлічвае неэкспаненцыйнае аслабленне на пачатковым участку крывой аслаблення, g - функцыя геаметрычнага аслаблення.

== Выснова ==
Практычныя заняткі не выкарыстоўваюць матэматычнае мадэляванне. Сучасныя тэхналогіі разліку абароны ад крыніц іянізуючага выпрамянення заснаваныя пераважна на матэматычным мадэляванні з прымяненнем метаду Монтэ-Карла.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы|2}}

== Літаратура ==
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;{{anchorencode:CITEREFShultis}}&quot;&gt;Shultis, J. K. Radiation Shielding / J. K. Shultis, R. E. Faw. — La Grange Park (USA): American Nuclear Society, Inc., 2000. — 537 P. — ISBN 0-89448-456-7&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;{{anchorencode:CITEREFГусев}}&quot;&gt;Защита от ионизирующих излучений: В 2 т. Т. 1. Физические основы защиты от излучений: Учебник для вузов. Н. Г. Гусев, В. А. Климанов, В. П. Машкович, А. П. Суворов; Под ред. Н. Г. Гусева. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Энергоатомиздат, 1989. — 512 С. — ISBN 5-283-02971-9&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;{{anchorencode:CITEREFГолубев}}&quot;&gt;Голубев Б. П. Дозиметрия и защита от излучений. 4-е изд. —  М.: Энергоиздат, 1986.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;{{anchorencode:CITEREFКармазин}}&quot;&gt;Сборник задач по радиационной безопасности и защите от излучений / В. П. Кармазин, Ю. И. Колеватов, Г. М. Конобрицкий, В. Н. Курович. —  М.: ФОРУМ, 2010. — 64 с. — ISBN 978-5-91134-431-3.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;{{anchorencode:CITEREFМашкович}}&quot;&gt;Машкович В. П. Защита от ионизирующих излучений / В. П. Машкович, Л. Р. Кимель. — М.: Атомиздат, 1966. — 311 с. – 10000 экз.&lt;/span&gt;
* &lt;span class=&quot;citation&quot; id=&quot;{{anchorencode:CITEREFКлиманов}}&quot;&gt;Сборник задач по теории переноса, дозиметрии и защите от ионизирующих излучений: Учебное пособие. А. А. Званцев, В. А. Климанов, А. И Ксенофонтов, Н. Н. Могиленец, М. П. Панин, В. В. Смирнов; под ред. В. А. Климанова. – М.: НИЯУ МИФИ, 2011. – 196 с.&lt;/span&gt;
[[Катэгорыя:Падручнікі]]</text>
      <sha1>kfrwd7o3ykt6nlbed4pihs8lgluqgys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рэцэпт:Качка з аліўкамі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3294</id>
    <revision>
      <id>8103</id>
      <parentid>7788</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:56:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jarash</username>
        <id>1066</id>
      </contributor>
      <comment>+Час прыгатавання</comment>
      <origin>8103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3049" sha1="tw0j56414xqpeyvzngaaeda10d170uu" xml:space="preserve">{{кулінарная кніга}}
{{Рэцэпт
 |Катэгорыя = Другія стравы
 |Порцый = 4-7
 |Час = 22 хвілін - 1 гадзіна
 |Складанасць  = 3
 |Энергетычная каштоўнасць = 
 |Выява = [[Файл:Duck Confit, Poached Pear, Rocket, and Fetta Salad with Vanilla Infused Olive Oil - Carol - France (62676620).jpg|frameless]]
 |Вікіпедыя = 
 |Вікісховішча = 
}}
'''Качка з аліўкамі''' — другая страва.

== Інгрэдыенты ==
* 1 качка невялікая,
* 100-150 г алівак без костачак,
* 0,5-1 шклянкі булёна мяснога ці вады,
* 3 ст. лыжкі масла,
* 1 ст. лыжка таматнага пюрэ,
* 1 ст. лыжка мукі,
* соль паводле густу.

== Прыгатаванне ==
Падрыхтаваную тушку качкі разрубіць на кавалкі, пасаліць, выкласці на патэльню з растопленым маслам і крыху абсмажыць. Потым выкласці птушку ў керамічныя гаршочкі, дадаць крыху вады ці працэжанага булёну, закрыць крышкамі, паставіць у духоўку і тушыць на працягу 30 хвілін. У гэты час цыбулю палупіць, вымыць, нарэзаць тонкімі паўколцамі і абсмажыць у алеі да светла-жоўтага адцення. Муку крыху падагрэць на сухой патэльні, не дапускаючы змянення колеру, развесці невялікай колькасцю булёну ці вады, добра расцерці, каб не было камочкаў. У гаршочкі з птушкай дадаць цыбулю, мучную запраўку, тамат-пюрэ, зноў паставіць у духоўку і працягваць тушыць яшчэ на працягу паўгадзіны. Аліўкі адцадзіць ад вадкасці, апусціць у кіпячую ваду, праварыць 10 хвілін, вынуць, разрэзаць кожную ўздоўж на дзьве ці чатыры часткі і за 5—10 хвілін да канца прыгатавання пакласці ў гаршчочкі. Гэтая страва будзе аднолькава смачнай як у гарачым, так і ў халодным выглядзе.

== Крыніцы ==
* [https://www.russianfood.com/recipes/recipe.php?rid=42230 Рецепт: Утка с маслинами и луком в томате.] RussianFood.com
* [https://www.russianfood.com/recipes/recipe.php?rid=90497 Рецепт: Утка с оливками.] RussianFood.com

{{DEFAULTSORT:Качка з маслінамі}}
[[Катэгорыя:другія стравы]]
[[Катэгорыя:Птушка]]</text>
      <sha1>tw0j56414xqpeyvzngaaeda10d170uu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Рошці</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3379</id>
    <revision>
      <id>8101</id>
      <parentid>7952</parentid>
      <timestamp>2026-06-18T06:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jarash</username>
        <id>1066</id>
      </contributor>
      <comment>+Час прыгатавання</comment>
      <origin>8101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2611" sha1="t2i2cvk5nbr1kd2cackhozdqqgt9jlh" xml:space="preserve">{{Кулінарная кніга}}
{{Рэцэпт|
Катэгорыя=Другія стравы|
порцый=1|
Складанасць=2|
Час=40 хвілін}}
'''Рошці''' — [[Бульба|бульбяная]] страва [[Швейцарская кухня|Швейцарскай кухні]]. Гістарычна гэта быў распаусюджаны сняданак фермераў у кантоне Берн, але сёння ён ужываецца па ўсёй Швейцарыі. Шмат швейцарцаў разглядаюць рошці як нацыянальную страву. Сёння яна часцей падаецца з іншымі стравамі, чым на сняданак.

== Інгрэдыенты ==
* 1 [[Бульба|бульбіна]] (або мытая, або чышчаная)
* 1 сталовая лыжка алею

== Працэдура ==
# Пацерці бульбу ў міску, выдавіць лішнюю вадкасць, зліць яе.
# Разбіць сумесь на дзве аднолькавыя часткі.
# Наліць алей на патэльню і крыху нагрэць.
# Пакласці асобна дзве часткі на патэльню, прыціснуць іх зверху лапаткай, каб яны не злучыліся.
# Смажыць, пакуль знізу не падрумяніцца, потым акуратна перавярнуць ды гатаваць адваротны бок.
# Дадаць соль і перац па густу, падаваць на стол.

== Парады і варыянты ==
* Існуе шмат розных варыянтаў рошці.
* Варыянты рошці выкарыстоўваюць яйкі, свініну, [[Цыбуля|цыбулю]] ці сыр. Іх можна перамешваць з бульбай перад тым, як смажыць рошці.
* Звычайна сухія інгрэдыенты, якія вам патрэбныя, трэба нацерці ці нарэзаць кубікамі перад тым, як дадаць у сумесь.
* Звонку росці павінны быць хрумсткімі. Каб дасягнуць гэтага, бульба павінна быць такой сухой, наколькі гэта магчыма, перад смажаннем.

== Крыніцы ==
* [https://food.ru/recipes/213217-kartofel-rshti Швейцарский картофель «Рёшти» – пошаговый рецепт приготовления с фото]</text>
      <sha1>t2i2cvk5nbr1kd2cackhozdqqgt9jlh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Windows</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3389</id>
    <revision>
      <id>8097</id>
      <parentid>7991</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2552" sha1="hutfog1v1s5mrctzerqp8hmvr6br3b6" xml:space="preserve">'''Windows''' (па-беларуску «вокны») — аперацыйная сістэма для IBM-сумяшчальных камп’ютараў, распрацаваная амерыканскай карпарацыяй Microsoft. Такая назва звязана з тым, што калісьці камп’ютары карысталіся толькі інтэрфейсам каманднага радка. Паводле звестак на лістапад 2025 году доля настольных камп’ютараў, на якіх усталяваная Windows, складала 70%&lt;ref&gt;[https://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop/worldwide/#monthly-202506-202506-bar Desktop Operating System Market Share Worldwide | Statcounter Global Stats]&lt;/ref&gt;.
Першая версія Windows 1.0 выйшла ў 1980-я і не атрымала шырокага распаўсюджвання. Версія Windows 3.0, выпушчаная 22 мая 1990 года, атрымала прывычны для сённяшніх карыстальнікаў графічны інтэрфейс і сапраўды шырока выкарыстоўвалася. У 1995 годзе выйшла Windows 95, якая стала прарывам для карпарацыі. Гэтая версія была першай самастойнай сістэмай, якая не залежала ад MS DOS. Пасля выпуску Windows 95 шмат камп’ютарных запчастак сталі выпускацца адмыслова для Windows. Паводле стану на 22 снежня 2025 года апошняя версія Windows 11.

Змяняць большасць наладак у Windows можна праз панэль кіравання. Каб яе выклікаць, трэба націснуць на клавіятуры спачатку клавішу Win, потым не адпускаючы яе, клавішу R. Павінна з’явіцца вакно запуску каманд. У гэтым вакне трэба ўвесці з клавіятуры слова control. Потым або націcнуць клавішу Enter, або націснуць на кнопку OK у вакне.
[[Файл:CommandlineInsert.png|міні|Кантэкстнае меню вакна каманднага радку Windows]]

== Крыніцы ==
&lt;references/&gt;

== Спасылкі ==
{{вікіпэдыя|Microsoft Windows}}
[[Катэгорыя:Камп’ютары]]</text>
      <sha1>hutfog1v1s5mrctzerqp8hmvr6br3b6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8098</id>
      <parentid>8097</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:43:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2557" sha1="mal98zmufcxbbs583rvho9zqv0nqx3o" xml:space="preserve">'''Windows''' (па-беларуску «вокны») — аперацыйная сістэма для IBM-сумяшчальных камп’ютараў, распрацаваная амерыканскай карпарацыяй Microsoft. Такая назва звязана з тым, што калісьці камп’ютары карысталіся толькі інтэрфейсам каманднага радка. Паводле звестак на лістапад 2025 году доля настольных камп’ютараў, на якіх усталяваная Windows, складала 70%&lt;ref&gt;[https://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop/worldwide/#monthly-202506-202506-bar Desktop Operating System Market Share Worldwide | Statcounter Global Stats]&lt;/ref&gt;.
Першая версія Windows 1.0 выйшла ў 1980-я і не атрымала шырокага распаўсюджвання. Версія Windows 3.0, выпушчаная 22 мая 1990 года, атрымала прывычны для сённяшніх карыстальнікаў графічны інтэрфейс і сапраўды шырока выкарыстоўвалася. У 1995 годзе выйшла Windows 95, якая стала прарывам для карпарацыі. Гэтая версія была першай самастойнай сістэмай, якая не залежала ад MS DOS. Пасля выпуску Windows 95 шмат камп’ютарных запчастак сталі выпускацца адмыслова для Windows. Паводле стану на 22 снежня 2025 года апошняя версія Windows 11.

Змяняць большасць наладак у Windows можна праз панэль кіравання. Каб яе выклікаць, трэба націснуць на клавіятуры спачатку клавішу Win, потым не адпускаючы яе, клавішу R. Павінна з’явіцца вакно запуску каманд. У гэтым вакне трэба ўвесці з клавіятуры слова control. Потым або націcнуць клавішу Enter, або націснуць на кнопку OK у вакне.
[[Файл:CommandlineInsert.png|міні|Кантэкстнае меню вакна каманднага радку Windows]]

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{вікіпэдыя|Microsoft Windows}}
[[Катэгорыя:Камп’ютары]]</text>
      <sha1>mal98zmufcxbbs583rvho9zqv0nqx3o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8099</id>
      <parentid>8098</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2559" sha1="iznv3n1qfn3qwai6s0br1nespx5jnwx" xml:space="preserve">[[Выява:CommandlineInsert.png|міні|Кантэкстнае меню вакна каманднага радку Windows]]
'''Windows''' (па-беларуску «вокны») — аперацыйная сістэма для IBM-сумяшчальных камп’ютараў, распрацаваная амерыканскай карпарацыяй Microsoft. Такая назва звязана з тым, што калісьці камп’ютары карысталіся толькі інтэрфейсам каманднага радка. Паводле звестак на лістапад 2025 году доля настольных камп’ютараў, на якіх усталяваная Windows, складала 70%&lt;ref&gt;[https://gs.statcounter.com/os-market-share/desktop/worldwide/#monthly-202506-202506-bar Desktop Operating System Market Share Worldwide | Statcounter Global Stats]&lt;/ref&gt;.
Першая версія Windows 1.0 выйшла ў 1980-я і не атрымала шырокага распаўсюджвання. Версія Windows 3.0, выпушчаная 22 мая 1990 года, атрымала прывычны для сённяшніх карыстальнікаў графічны інтэрфейс і сапраўды шырока выкарыстоўвалася. У 1995 годзе выйшла Windows 95, якая стала прарывам для карпарацыі. Гэтая версія была першай самастойнай сістэмай, якая не залежала ад MS DOS. Пасля выпуску Windows 95 шмат камп’ютарных запчастак сталі выпускацца адмыслова для Windows. Паводле стану на 22 снежня 2025 года апошняя версія Windows 11.

Змяняць большасць наладак у Windows можна праз панэль кіравання. Каб яе выклікаць, трэба націснуць на клавіятуры спачатку клавішу Win, потым не адпускаючы яе, клавішу R. Павінна з’явіцца вакно запуску каманд. У гэтым вакне трэба ўвесці з клавіятуры слова control. Потым або націcнуць клавішу Enter, або націснуць на кнопку OK у вакне.

== Крыніцы ==
{{Крыніцы}}

== Спасылкі ==
{{вікіпэдыя|Microsoft Windows}}
[[Катэгорыя:Камп’ютары]]</text>
      <sha1>iznv3n1qfn3qwai6s0br1nespx5jnwx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Памідоры</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3421</id>
    <redirect title="Таматы" />
    <revision>
      <id>8082</id>
      <timestamp>2026-06-17T17:15:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>Ясамойла перанёс старонку [[Памідоры]] у [[Таматы]]: Назва з памылкай правапісу</comment>
      <origin>8082</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="tgmq5mlukb07wjijxd8j5ay27qfrcl8" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Таматы]]</text>
      <sha1>tgmq5mlukb07wjijxd8j5ay27qfrcl8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Сеціва</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3422</id>
    <revision>
      <id>8091</id>
      <timestamp>2026-06-17T17:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>8091</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="228" sha1="gu3zc8xrm38daq5ftpu7bvo1ca7qfls" xml:space="preserve">'''Сеціва''', або '''Інтэрнэт''' гэта спосаб сувязі людзей. У дваццаць першым стагодзьдзі сеціва стала важнаю часткаю чалавецтва.</text>
      <sha1>gu3zc8xrm38daq5ftpu7bvo1ca7qfls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8092</id>
      <parentid>8091</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:27:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8092</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="263" sha1="igyr7ntp8djvlnr7yrbmmxf6h2i81zj" xml:space="preserve">'''Сеціва''', або '''Інтэрнэт''' гэта спосаб сувязі людзей. У дваццаць першым стагодзьдзі сеціва стала важнаю часткаю чалавецтва.

[[Катэгорыя:Кнігі]]</text>
      <sha1>igyr7ntp8djvlnr7yrbmmxf6h2i81zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>8093</id>
      <parentid>8092</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T17:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>дапаўненьне</comment>
      <origin>8093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="316" sha1="4i62tigm520jioac71p0wxdks47c25r" xml:space="preserve">'''Сеціва''', або '''Інтэрнэт''' гэта спосаб сувязі людзей. У дваццаць першым стагодзьдзі сеціва стала важнаю часткаю чалавецтва.

== Глядзіце таксама ==
* [[Вікі]]
[[Катэгорыя:Кнігі]]</text>
      <sha1>4i62tigm520jioac71p0wxdks47c25r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інтэрнет</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3423</id>
    <redirect title="Сеціва" />
    <revision>
      <id>8094</id>
      <timestamp>2026-06-17T17:29:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>8094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="g0pdgd6o8eoo2w2ifvbu0rm1h8rol16" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сеціва]]</text>
      <sha1>g0pdgd6o8eoo2w2ifvbu0rm1h8rol16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Інтэрнэт</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3424</id>
    <redirect title="Сеціва" />
    <revision>
      <id>8095</id>
      <timestamp>2026-06-17T17:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ясамойла</username>
        <id>3902</id>
      </contributor>
      <comment>пачатак</comment>
      <origin>8095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="g0pdgd6o8eoo2w2ifvbu0rm1h8rol16" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Сеціва]]</text>
      <sha1>g0pdgd6o8eoo2w2ifvbu0rm1h8rol16</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>