Wikipedia brwiki https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikipedia Kaozeadenn Wikipedia Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 0 754 2187987 2187827 2026-04-17T21:24:11Z ~2026-23833-53 90972 Astenn 5 : emgavioù 1941 ha enabadenn SAV 2187987 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} Diwar an divizoù diwar-benn [[adreizh]] [[reizhskrivadur ar brezhoneg]] e 1941 oa bet savet ar reizhskrivadur peurunvanet<ref>Peurunvanidigezh ar brezhoneg a vez komzet eus outañ ivez.</ref>, berroc'h ar '''peurunvan''', [[arallanv]]et '''KLTG'''<ref>Diwar pennlizherennoù anvioù ar pevar rannyezh a vez meneget ez-istorel : Kerne, Leon, Treger ha Gwened.</ref> ivez, pe ar « Zh » c'hoazh, evit kemer plas an [[doare-skrivañ KLT]], savet da-heul adaoz reizhskrivadur ar brezhoneg 1908, en ur engronnañ ar reizhskrivadur implijet e [[Bro-Wened]].<ref>''Danevell ar Peurunvanadur'' savet gant Remont Delaporte, ''Imbourc'h'', niv. 263-268, 1991-1992.</ref>. Daoust m’eo bet implijet an adreizh gant kelaouennoù ha tiez-embann pennañ e krogas [[Brezel reizhskrivadur ar brezhoneg]] hag a voe maget diwar abegoù politikel e-pad 70 bloaz. ==Istor berr an adreizhioù kent == === Adreizhioù reizhskrivadur ar brezhoneg a-raok 1821 === Ma veze [[doare-skrivañ|doareoù-skrivañ]] stabil a-walc’n evit an [[henvrezhoneg]], eus un tu, ha evit ar [[krennvrezhoneg|c’hrennvrezhoneg]], eus un tu all, ne c’heller ket gouzout gant piv e oa bet savet an doareoù-skrivañ-se.<br> E [[1659]] e voe embannet, dindan sinadur ar [[Jezuisted|Jezuist]] [[Juluan Maner]], ''[[Le Sacré Collège de Jésus]]'', enno ur [[Yezhadurioù ar brezhoneg|yezhadur]] hag ur [[Geriadurouriezh ar brezhoneg|geriadur]]. An [[Divlizherennad|divlizherennad]] « c’h » evit treuzskrivañ ar [[soniad]] ''[[rotakegezhh|rotakegeg]]'' ha ne gaver ket anezhañ er [[yezhoù romanek]], a voe degaset gantañ. Treuskrivet e oa kemmadurioù ar c’hensonennoù kentañ ivez.<br> === Diforc'hioù etre an doareoù-skrivañ hervez an eskoptioù === Adreizh savet gant Juluan Maner a voe an hini poulzet gant beleien Eskopti Leon a-raok an Dispac’h gall<ref>Kazi holl ar veleien a lakae levrioù da vezañ embannet a voe liammet gant Eskopti Leon.</ref>, impljet e Kerne war eeun hag savet un embannadur tregeregaet ma veze tu.<br> Ur c'hantved goude e klaskas tud a iliz [[Eskopti Gwened]] sevel ur reizhiad treuzskrivañ ar yezh komzet<ref>Ne oa ket an doareoù-komz unvan, ha dre vras, e oa staliet ar reolennoù diwar brezhoneg komzet tro-dro da Wened</ref> gant tud ar bastell-vro-se. Etre 1700 ha 1910 e voe lakaet ar reolennoù da vezañ stabil<ref>Un adreizh diabarz a voe graet war-dro 1845 gant [[Yann-Vari ar Joubiouz]] ha [[Korneli an Diod]] dindan evezh Eskopti Gwened. Klask a rejont tostaat ouzh reizhskrivadur ar Gonideg (Herve Bihan).</ref>. Un troc’h a yeas war wel etre skridoù relijiel Bro-Wened ha darnvuiañ ar [[brezhonegva]]. === Adreizh [[Yann-Frañsez ar Gonideg]] === E 1821 e lakaas embann Yann-Frañsez ar Gonideg ar ''[[Grammaire celto-bretonne]]'', e-lec’h e kinnige adreizhañ reizhskrivadur boutin [[Eskopti Kemper ha Leon]]. Klask a reas ar Gonideg skarzhañ lizherennoù heñvelson evel « qu » ha « c » erlec’hiet gant « k » o-daou hag un nebeud reolennoù evit an araogennoù hag ar verboù. Nac’het e voe gant darnvuiañ ar veleien implij ar reizhskridur nevez, met e voe kandrec’het eskob Kemper ha Leon, an Aotrou [[Jozeb Mari Graveran]], e 1840. Gant [[Aogust Brizeug]], [[Prosper Proux]], [[Yann-Vari ar Skourr]], [[Fañch an Uhel]]), an holl heulidi [[Teodor Kervarker]] e voe degemeret ha krouidigezh ar gelaouenn [[Feiz ha Breiz]], e 1865, a zegasas darnvuiañ ar veleien e-barzh ar jeu. == War-zu ar peurunvanidigezh == === Adreizh reizhskrivadur 1908 === Diwar atiz [[Frañsez Vallée]], yezhoniour ha rener ''[[Kroaz ar Vretoned]]'', ur [[sizhunieg]] brezhonek dindan evezh [[Eskopti Sant-Brieg|eskob Sant-Brieg]], e voe savet [[Emglev ar skrivagnerien]]<ref>Pep hini anezho o skrivañ, pe e-barzh ''Kroaz ar Vretoned'', pe e-barzh ''Feiz ha Breiz'' e oant.</ref> e 1908 evit ma vo unanet reizhskrivadur ar brezhoneg e [[Treger]], [[Bro-Leon|Leon]] ha [[Kerne]], alese un arallanv, ar c’h-KLT. Ar c’hemmoù pennañ a voe hollekadur ar liester « ou » e-lec’h ma veze graet gant « o » e Bro-Dreger ha al [[lostger]] « añ » pe « iñ » evit an [[anv-verb|anvioù-verb]]. === Kentañ kinnigadur ar peurunvaniñ === Lakaet e vo ar reolennoù an Emglev dindan atebegezh [[Breuriez Veur ar Brezoneg|Breuriez Veur ar brezoneg]] (istitlet « L’Académie bretonne ») krouet diwar atiz [[Charlez ar Govig]] e 1922. Anvet e voe [[Emil Ernod]] da sekretour hag e lakaas embann meur a bennad er gelaouenn viziek divyezhek ''[[Buhez Breiz]]’’ dindan anv ar Breuriezh-veur.<br> E Gouere 1922 e kinnigas Emil Ernod ur pennad hir : « Vers l’unification de la langue bretonne’’ e ditl (War-zu unvanidigezh ar brezhoneg). E savboent dezhañ a oa ma dleer sellout ouzh an unvanidigezh fardet war hir amzer gant renerien [[Bro-C’hall]] ur seurt patrom evit kavout un diskoulm : {{quotation|Diouz ar fed ne voe kehentadurioù etre ar proviñsoù estreged ar galleg e teuas unan eus abegoù unvanidigezh yezhel Bro-C’hall hag ar galleg a yae da yezh voutin ofisiel ar Vrezhoned ha pa dizalc’h e vezent, ha ne oa ket ar brezoneg !<br>Dezo da gavout an tu chom hep mont gant ar yezh-se evit bezañ intentet er vro a-bezh. Dezho da sevel ha lakaat e pleustr un emglev krouet diwar o deurioù, un Emglevadezh evit mad an holl.<br>Troet diwar ar galleg.}} === Breujoù war beurunvaniñ ar brezhoneg === Chalet e oa darn ar skrivagnerien vrezhonek e chome un troc’h en embann brezhoneg pa chome daou reizhskrivadur, hini Bro-Wened hag hini ar c’h-KLT. E 1936, diwar atiz ur skrivagner gwenedek, [[Xavier Langleiz]] e oa bet bodet un toullad skrivagnerien, [[Loeiz Herrieu]], [[Roparz Hemon]], [[Raymond Delaporte]], [[Marc'harid Gourlaouen]], [[Roparzh Audic]], [[Youenn Drezen]] hag un nebeud kinnigoù o doa graet : ober gant "zh" er gerioù a veze skrivet gant "z" e KLT ha gant "h" e gwenedeg, skrivañ "w" er gerioù ma veze kavet "v" pe "o" e KLT hag "ù" e gwenedeg<ref>https://web.archive.org/web/20200909143656/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/document.php?id=emglew-brezhonegerien-5614&l=br</ref>. Koulskoude e voe feuket [[Roparz Hemon]] abalamour ma oa bet lakaet da grediñ e oa bet un emglev, pa ne oa ket, ha echu gant an divizoù e 1937. == Emvodoù 1941 == === Amveziadoù emglev 1941 === Diwar ar pezh a zo bet kontet gant Roparz Hemon<ref>Roparz Hemon, ''An doare-skriva nevez’’, 1942.</ref> e voe lañset ar studioù war ar peurunvaniñ e Mezheven 1941 pa voe anv eus kentelioù roet e brezhoneg er skol. Kuzuliet e vefe bet gant yezhourien alaman evel [[Leo Weisgerber]] a zeue evit evezhiañ an obererezhioù brezhonek ingal<ref>Pennarbennigour ("sonderfürher") karget a evezhiañ an traou breizhek evit ar renad nazi.</ref> ma vije unvanet ar reizhskrivadur.  {{quotation|E miz Mezeven e kasis eur skrid da renerien ar e'hazetennou brezonek ha d'eun nebeut yezourien, ennan kinni-gou graet da dostaat ar yez unvan eun tammig ouz rannyez Wened. Ar c'hinnigou-se a voe studiet ha burutellet ganto.<br>Roparz Hemon, ''An doare-skriva nevez’’, 1942, p. 4.}} === Emvod diwezhañ ha sinadur === Dalc’het e voe un emvod yezhourien ha skrivagnrien d’an 8 a viz Goure 1941, e sez ar pemdezieg rannvroelour, ''La Bretagne'', 19 straed ar Moneiz, e Roazhon. Kadoriet e voe gant Roparz Hemon. E-doug an [[abardaez]] e voe tizhet an emglev evit ma vo nullet ar c’hemmoù etre reizhskrivadur an emglev 1908 hag an hini implijet gant tud a iliz ha skrivagnerien Bro-Wened ha n’eus ket bet anv eus breujoù diaes. Unan eus ar sinerien, ur yezhour anezhañ, [[Frañsez Kervella]] (Kenan Kongar), a skrivas pelloc’h ma ne voe degaset da « doare-skrivañ Emgleo ar Skrivagnerien », nemet « un nebeut kemmadennoù »<ref>F. Kervella, ''Yezhadur bras ar brezhoneg'', Ar Vaol, 1947, p. 66.</ref>. Kelou an emglev a voe roet ar sizhunieg brezhonek ''Arvor'' e 1943 evel-se : {{quotation|Daou vloaz’ zo, d’an 8 a viz Gouere 1041, e c’hoarvezas e Roazhon un darvoud a bouez bras en istor ar brezhoneg. Kannaded a-berzh eus ar re vrasañ a strolladoù a stourm evit hor yezh a sinas un emglev da unvaniñ an doare-skrivañ evit mat.<br> Setu amañ anvioù ar sinerion : * [[Abeozen]], yezhour * [[Loeiz Andouard]], skrivagner * [[Gwilherm Berthou-Kerverzhiou|Gwilherm Berthou]], skrivagner *[[Frañsez Kervella|Kenan Kongar]] ha [[Marc'harid Gourlaouen]], a-berzh ar skol dre lizher ''[[Ober]]’' * [[Andrev Koulouarn]], a-berzh ar gelaouenn ''[[SAV]]'' * An Abad [[Loeiz ar Floc'h]], a-berzh ar gelaouenn ''Studi hag Ober’' * [[Yann Fouere]], a-berzh Ar Brezhoneg er Skol * Roparzh Hemon, a-berzh ar gelaouenn ''Gwalarn’' * Loeiz Herrieu, a-berzh ar gelaouenn ''Dihunamb’' * Xavier de Langlais, a-berzh ar gelaouenn ''La Bretagne'' * An Abad Le Marouille, yezhour * [[Pêr Mokaer|Per Mocaer]], skrivagner, ha stourmer evit ar brezhoneg * An Abad [[Yann-Vari Perrot|Y. V. Perrot]], a-berzh ar gelaouenn ‘'[[Feiz ha Breiz]]'' hag ar [[Bleun-Brug]] * [[Frañsez Ugen|Fransez Uguen]], kenoaozer al levr ''[[Me a zesk brezoneg|Me a zesk Nrezhoneg]]'' Abaoe an 8 a viz Gouere 1941, ul labour hir a zo bet graet da seveniñ an emglev. Muioc’h-mui a vez moulet ar skridoù brezhonek hervez an doare-skrivañ unvan, ha n’eus nemetañ hiziviken a dleer kelenn er skolioù.<br>Un trec’h bras gounezet gant ar Vrezhoned : an trec’h warar spered a zizurzh, an trec’h warn o-unan. }} === Ar strollad-studiñ hag al levrig ''An-doare-skriva nevez'' === Ur strollad-studi a voe savet hag e dalc’has emgavioù ha eskemmoù lizhiri evit peurober an divizoù. Hervez Roparz Hemon e kenlabouras 10 den ennañ : Abeozen, Pêr Bourdellez, Frañsez Kervella, Gwilherm Berthou-Kerverzioù, Maodez Glanndour, [[Alfoñs Mary|Mary]] Roparz Hemon, Loeiz Herrieu, Aogust Marouilh, Alfoñs Mary ha Yann-Vari Perrot.<br><ref>Roparz Hemon, ''An doare-skriva nevez’’, 1942, p. 4.</ref>.<br> Echuet e voe al labour war-dro Du 1941 ken e c’hellas Roparz Hemon lakaat embann e penn 1943 ul levrig, 20 pajenn ennañ, evit displegañ ar reolennoù kinniget en ur implij ar reizhskrivadur 1908 atav. Embannet ha moullet e voe gant Imprimerie centrale de Rennes (Moullerezh kreiz Roazhon) da lavared eo an ti-moulllañ ma oa Strollad Broadel Breizh perc’henn warnañ. Evit aesañ an tremen e kinnige Roparz Hemon kemer e ‘’Geriadurig-Dourn Brezonek-Gallek’’ ha reizhañ anezhañ hervez ur roll gerioù nevesaet e lakae e dibenn al levrig. == Savboent war an adreizh gant Roparz Hemon ha Xavier Langleiz == E-barzh niverenn 84 ''Arvor'' (16 Eost 1942) e kaver un displegadenn verr war bal pennañ an adreizh : {{quotation|An doare-skrivañ nevez dreist-holl a rank tennañ hon evezh. Aozet co bet da echuin un tabut marvus etre rannyezh Wened hag ar rannyezhoù all, evitañ da vezan ur samm muioc'h war hor choug, gant levenez e tleomp dougen ar samm-se : lakaat an doare-skrivañ nevez da drec’hiñ a vo bras diskouez hon eus gounezet ar perzh-mat a reas diouer deomp ar muiañ gwechall, perzh-mat ar gensentidigezh.}} E niverenn 86 ‘’Arvor'' (30 Eost 1942) e laka embann Roparz Hemon « Notennoù diwar-benn hor yezh » hag e kont tabutoù bihan war boentoù zo an adreizh bezañ bet renet dre lizher gant Loeiz Herrieu hag e ya war un dachenn bersonel : {{quotation|Arabat krediñ ez eo bet graet buan-ha-buan. Bez'ez eo frouezh labour ugent vloaz da vihanañ, rak abaoe ma krogis gant studi hor yezh on bet dedennet gant ar gwenedeg, ha gouestlet em eus da gudenn ar beurunvanidigezh kalz amzer ha kalz preder. Ul labour tenn eo kemmañ doare-skrivan ur yezh. Va labour-me n'eo ket disi. Hogen mat eo, eus an dra-se on sur, harpet ma 'z eo war vurutellerezh oberoù hor gwellañ yezhourion.}} E 1943 e kasas Xavier Langleiz ur pezh-kronikenn « Skignet d’ar Seizh Avel » d’ar pemdezieg ''La Bretagne'', « Deiz-ha-bloaz peurunvanidigezh an doare-skrivañ » he zitl, da vezañ embannet d’an 8 a viz Gouere. Goude bezañ kavet estlammus niver an ostilhoù-deskiñ ha hini al levrioù savet diwar ar reolennoù nevez e tispleg e venozioù : {{quotation|… N’hon eus c’hoant ebet da glask tabut ouzh ar re a rekin. Tud desket-meur a zo en o zouez… ha diwar-benn ger-mañ-ger e c’hell bezañ ar wirionez ganto e-sell ar skiantelezh ; nemet, d’hor meno-ni, politikel da gentañ eo ar gudenn ! … (Eus gwenedegourien c'hounezet) d’ar reizskrivadur ar peurunvan a lavaromp ha n’eo ket d’« ar brezhoneg peurunvan », evel ma hiboud tud ‘zo, rak n’eo ket gwir tamm ebet, e klask ar reizhskrivadur mougañ ar « brezhoneg bev ». Na penaos e c’hellfe ur reizhskrivadur mirout ouzh ur rannyezh bennak a zerc’hel d’he gerioù dezhi hec’h-unan ha d’he zroioù-lavar ?}} == Enebadeg da-heul embann an emglev == === Enebadur [[Goursez Breizh]] hag an Deskadurezh-Stad === Abalamour d'ar skrivagnerien wenedek eo en doa asantet [[Roparz Hemon]] d'ar ''peurunvan''iñ a-benn ar fin. O vezañ ma'z eo furmoù zo ar rannyezh-se diforc'h-mat diouzh re an teir all ez eus bet termenet betek pegeit e vez degemeret [[stummoù gwenedek-rik er yezh lennek]]. Daoust ma oa bet sinaet an emglev gant skrivagnerien ha renerien gelaouenn a-bouezh e savas un enebadeg taer a-walc’h, eus un tu a-berzh tri benn araok eus ar rummad kozh : [[Taldir]], [[Frañsez Vallée]] ha [[Meven Mordiern]] ha [[Yeun ar Gow]] ouzhpenn, eus un tu, ha mistri-skol bet levezonet gant [[Ar Falz]], eus un tu all.<br> Taldir, Drouiz-meur Breizh, a savas un danevell e anv [[Goursez Breizh]], evit ar Comité cosultatif de Bretagne, ma lakae embann e arguzenn bennañ : « N’eus ket ret unaniñ hor yezh, evel m’eo kredet gant krouerien ar ''peurunvan'', p’eo unvan c’hoazh, a-drugarez da labour An Ao. Vallée. Un dever hon eus, ni, izili Skolaj ar Varzhed,… darbenn evel ur fed, ma c'hell kenvevañ ar rannyezh gwenedeg oc'h ambrougañ ar yezh lennegel muianiverek ».<br> Sevel a reas [[Akademiezh Roazhon]] a-enep ar peurunvan e 1942, ha berzet e voe adalek diwezh 1942, diviz kadarnaet meur a wech e 1943 ha 1944<ref>Iwan Wmffre, ''Breton Orthographies and Dialects: The Twentieth-Century Orthography War in Brittany'', Peter Lang, 2007, p. 159-160.</ref>, war a seblant war atiz ar chaloni [[François Falc'hun|Falc'hun]] hag [[Armañs Keravel]]<ref>Iwan Wmffre, ''Breton Orthographies and Dialects: The Twentieth-Century Orthography War in Brittany'', Peter Lang, 2007, p. 160-161.</ref>.<br> Menegiñ a rae Taldir ur bochad tud hag e savent abegoù a-enep eveltañ. == Implijoù kentañ ar reizhskivadur nevez == E Gouere 1941 e savas [[Florentin Goinard]] hag e danvez-priedez, [[Suzanne Derrien]]-Le Masurier un ti-embann nevez e Brest, [[Skridoù Breizh]] e anv, an hini kentañ levr ma veze doujet ouzh ar reolennoù nevez. Ar c'hentañ levr savet diwar ar reolennoù nevez a voe ''[[Aotrou Bimbochet e Breiz]]'', adembannadur [[romant diaweladel]] Roparz Hemon bet embannet e 1927 e-barzh [[Levraoueg Gwalarn]]. Dont a reas war wel e Mae 1942 goude bezañ bet roet keloù warnañ e-barzh ar sizhuniek ''Arvor'' gant sternioù [[bruderezh]] o tispakañ « sous presse » hag « à paraître sans tarder » enno (« dindan ar wask » ha « da zont er-maez hep dale ») e-doug mizioù kentañ ar bloaz.<br> Ne voe ket implijet en un doare hollek er gelaouenn ''Arvor'' a-raok an niverenn 87 embannet d’ar 6 a viz Here 1942, pa tivizas Youenn Drezen he lakaat unyezhek. Koulskoude e-doug 1942 e oa implijet ar reizhskrivadur nevez gant Benead, [[Goulven Mazéas|Goulven Mazeas]] pe Youenn Drezen enni dija.<br> Buan e teuas er-maez ostilhoù deskiñ evel ''Me a lenno'' ([[Yann Sohier]], (embann dalif, a-drugarez da [[Fañch Elies Abeozen|Abeozen]]), ar ''Méthode rapide de breton'' hag an ''Dictionnaire breton-français''(Roparz Hemon). === Enebadur ar gostezenn rannvroelour tal hini ar vroadelourien === Ouzhpenn Taldir hag ar Varzhed e teuas an enabadur taerañ eus mistri-skol a oa bet bodet gant Ar Falz a-raok ar brezel, dindan renerezh [[Armand Keravel|Armañs Keravel]], skoazellet gant [[Andreo ar Merser]], asamblez gant darn tud a iliz Penn ar Bed, an eskob, ar chaloni [[René Cardaliaguet]] hag ur yezhour yaouank, an Abad [[François Falc'hun|Frañsez Falc’hun]]<ref>E Genver 1944 e kinnigas Frañsez Falc’hun ur brezegenn, « Kudenn ar peurunvan » he zitl, e Kêr-Vreizh evit «  Strollad ar Vrezonegerien », SAV, niv. 30, Goañv 1944.</ref>.<br>Un enebadur dic’hortoz a zeuas eus kuzul-ren ar gelaouenn vrezhonek SAV, e-lec’h ma veze embannet skridoù tud ‘’Walarn'’ ha re Vallée ha re Mordiern enni ivez. Kavout a ae dezho e oa aet re vuan an traoù ha ne welent ket muioc’h a vrezhoneg er skolioù. {{quotation|…pa vo peurunvanet ar brezoneg da vat (ha perak tremen hep aliou fur tud a vicher hag a boell evel A. A. Vallée ha Falc’hun da skouer ?), neuze ec’h heulio SAV ar reolennou nevez. O c’hortoz e talc’ho d’ar reizskrivadur koz ha, ret eo lavarout, ne blij ket muioc’h an hini nevez da lennerien ''Feiz ha Breiz'', ''Ar Vuhez kristen'', ha zoken ''Dihunamb''. Kuzul SAV, A. Daniel, A. Guillou, H. Maze.<br>''SAV'', niv. 28, Hañv 1943.}}<br> == Adkemeret hêrezh ‘’Gwalarn’’ hag ar reizhskrivadur nevez == E amzer an [[Dieubidigezh Bro-C'hall|Dieubidigezh]] e voe arsavet an aozadurioù hag ar c'helaouennoù sevenadurel vreizhek pennañ hag e voe d'ur [[remzad]] broadelourien yaouank adsevel ostilhoù nevez. Krouet e voe ar gelaouenn [[Al Liamm]] e 1946 hag [[Kamp Etrekeltiek Ar Vrezhonegerion]] e 1948, pa e voe tu da Skridoù Breizh ha da [[Skol Ober]] kenderc’hel gant oc’h obererezhioù. Adembannet e voe geriadur, yezhadur ha levr-deskiñ Roparz Hemon ingal, ken e kavas an nevezbrezhonegerien ostilhoù e ''peurunvan'' a-feson dasparzhet dre un nebeud stalioù-kenwerzh pe dre ar post.<br> Pa voe kroget gant [[Youenn Olier]] da skrivañ e ''peurunvan'' e [[1945]] e fellas dezhañ "''sammañ hêrezh Gwalarn''", da lavarout eo derc'hel da stagañ dazont ar brezhoneg ouzh keal ar vroadelouriezh vrezhon hag ur Vreizh dieub<ref>Alies-mat e ra anv eus se Youenn Olier, en e gelaouenn "An Avel" (1945), hag en e zeizlevr.</ref>. == Brezel ar reizhskrivadurioù goude Eil Brezel-bed == Pennad arbennik : [[Brezel reizhskrivadurioù ar brezhoneg]]<br> Nac’het e voe ober gant ar peurunvan gant kevarzhe ar vistri-skol laik, « Ar Falz », deuet war wel adarre ha renet gant [[Armañs Keravel]], ha gant « Bodadeg ar Sonerion », renet gant [[Polig Monjarret]], eus un tu, ha gant [[eskopti Kemper ha Leon]], eus un tu all, hag e kendalc’hjont gant ar « KLT » 1908, betek ma vo krouet [[Emgleo Breiz]] e 1955. Gant ar gevredad sevenadurel-se e voe embannet levrioù ha kelaouennoù e [[Skolveurieg|reizhskrivadur skolveuriek]] lakaet e pleustr e 1955. Krouet e oa bet ar reolennoù gant Frañsez Falc’hun, aet da bennkelenner ar studioù keltiek, e [[Skol-veur Roazhon]], e Gwengolo 1951.<br> Div gostezenn a yeas war wel, pep hini gant he gwikefreoù embann ha kemenn hag e renjont Brezel reizhskrivadurioù ar brezhoneg.<br> Tud a iliz Penn ar Bed hag Aodoù-an-Arvor a yeas a-du gant ar skolveurieg, evit embann ar gelaouenn ''Bleun-Brug'', hêr da ''Feiz ha Breiz'', hag un nebeud testennoù relijiel evel Ha gwir e oa politikel an troc’h pa poueze kostezenn ar skolveurieg war ar fed e oa bet savet ar ''peurunvan'' pa rene an [[Dalc’herezh]] nazi hag pa oa bet barnet Roparz Hemon evit bezañ bet atebeg ar skingasadennoù brezhonek<ref>Barnet e voe Roparz Hemon ha didamallet eus bezañ bet kenlabouer an Alamaned.</ref> <br> E 1975 e voe kinniget gant Ar Falz, hag an aozadur-se aet er-maez eus Emgleo Breiz, klask un emglev evit sevel ur reizhskrivadur a vije etre an daou doare-skrivañ ken e vije degemeret gant an daou du. == Diviz efedus kerent ar [[skolioù Diwan]] e 1982 == Ar reizhskrivadur implijet er skolioù-Stad a ya da vezañ reizhskrivadur ar Stad a-bezh, met ne oa ket posubl staliañ ur reolenn eus ar seurt-se e ur vro distad. Koulskoude e tleer anavezout m’eo aet ar maout gant ar ''perunvan'' diwar un diviz graet gant kerent ar skolioù Diwan en o c’hendalc’h 1982<ref>Meneget gant Pierre-Marie Mallégol, ''…et les Bretons créèrent Diwan'', Yoran Embanner, 2018, p. p. 123-125.</ref>. Hervez Pierre-Marie Mallégol e veze implijet ar ''perunvan'' e darnvuiañ ar skolioù Diwan dija ha, diouzh-se « ne voe ket un abeg evit breujoù hir ». Izelloc’h e veneg ma oa an embann e peurunvan muianiverek, ar pezh ne oa ket ken anat er mare-se, nemet ma oa muioc’h a levrioù yaouankiz ennañ, ar re goshañ moullet gant [[Embannadurioù Al Liamm]] e bloavezioù ’60, ha ar re c’hallek, gant testennoù brezhonek peget outo, a-drugarez d’ur skipailh arbennik. ==Ar peurunvan aet da reizhskrivadur damofisiel== Ar sin kentañ ma c'hweze an avel kreñvoc’h war-zu ar ''peurunvan'' a voe diviz an Deskadurezh-Stad war ar reizhskrivadur da vezañ implijet gant an ti-embann pedagogel [[Ti-embann ar skolioù|TES]] krouet war-dro 1995 hag ober gant ar peurunvan a oa ret, pa oa darnvuiañ ar skolidi hag ar skolajidi vrezhonek e klasoù Diwan. Implijet e vez ar ''peurunvan'' gant an holl embannerien vrehonek, adalek [[Al Liamm]] (kelaouenn lennegel) ha levrioù betek [[Bannoù-Heol]] (bannoù-treset), ha hini ar c'helenn en holl skolioù, re ar Stad pe re [[Diwan]], war-bouez unanik bennak. Reizhskrivadur pennañ ar brezhoneg eo hiziv. Implijet e vez gant an holl skolioù, degemeret gant an holl skolioù-meur, hag e ya da ober tost an holl levrioù embannet. Ar peurunvan eo reizhskrivadur ofisiel ar [[wikipedia]] vrezhonek ivez. ==Enebiezh ouzh ar peurunvan er {{XXIañ}} kantved== P’eo aet da freuzstal, Emgleo Breiz, an ti-embann nemetañ a implije ar skolveurieg, e 2010, ne weler ket mui testennoù skolveuriek, nemet gant hiniennoù zo. *Ne c’hall ket chom ken rust an enebiezh ouzh ar ''peurunvan'' ha ma oa en {{XXvet}} kantved, war-bouez skridoù [[Françoise Morvan]]<ref >Koulskoude he deus embannet skridoù peurunvan e-barzh [[Anciennes complaintes de Bretagne]] e 2010</ref>. *Enebiezh [[Jean Le Dû]], bet kelenner brezhoneg e [[Skol-veur Brest]] : http://languebretonne.canalblog.com/archives/2010/09/11/19035668.html. ==Reolennoù== Reolennoù doare-skrivañ ar peurunvan a vo kavet er pennad [[doareoù-skrivañ e brezhoneg]]. Doujañ outo a dleer ober er pennadoù holloueziadurel. == Levrlennadur == * [[Juluan Maner]], ''Le sacré college de Iesus divisé en cinq classes, ov l'on enseigne en langue Armorique les leçons Chrestiennes auec les 3. clefs pour y entrer, vn Dictionaire, vne Grammaire & Syntaxe en méme langue'', Kemper, Jean Hardouyn, 1659. * Roparz Hemon, ''An doare-skriva nevez’’, Roazhon, Moulerezh kreiz Roazhon, 1942. * [https://bibliotheque.idbe.bzh/data/cle_38/Rapport_de_Taldir_sur_lOrthographe_du_Breton_1943.pdf Frañsez Jaffrennou-Taldir, Rapport de M. Taldir Jaffrennou sur l’orthographe du breton au [[Comité consultatif de Bretagne]]…, le 15 janvier 1943]. E-barzh ''Le Réveil breton’'. * [[Roperzh ar Mason]], ''Le Vannetais unifié, prononciation, grammaire et vocabulaire'', Brest, Skridoù Breizh, 1943, 24 p. * Frañsez Falc'hun, "Autour de l'orthographe bretonne, positions et propositions ». E-barzh ''[[Annales de Bretagne et des Pays de l'Ouest|Annales de Bretagne]]'', 1953, levrenn lX, 1, 48-77. * [[Arzel Even]], « Much Ado about Nothing ». E-barzh ''Hor Yezh’’, niv. 2, 1954. * Frañsez Falc’hun, ''L'orthographe universitaire de la Langue Bretonne'', Brest, Emgleo-Breiz, 1956, 38p. * [[Olier Mordrel]], "Pour une nouvelle politique linguistique (manifeste de « Tir Nevez ») ». E-barzh ''La Bretagne réelle – Celtia'', 2° trimestre 1968. * [[Albert Boché]], "Des dialectes à la langue écrite ». E-barzh ''Skol-Vreiz'', niv. 31, Janvier-Mars 1973, pp. 2-3 * "Doare-skrivañ ar brezhoneg ». E-barzh ''Hor Yezh'', niv. 100, 1974. * [[Léon Fleuriot]], « Les réformes du breton ». E-barzh [[Claude Hagège|Hagège]] ha Fodor (renerezh), ''Les réformes de langue dans le monde'', Hamburg, 1981. * [[Andreo ar Merser]], ''Les orthographes du breton'', Brest, Emgleo Breiz-Brud Nevez, 1993, 36 p. * [[Jean Le Dû]], « Vrais bretons et pseudo-normes ». E-barzh François P. Bonnot, ''Paroles régionales - normes,variétés linguistiques et contexte social'', Presses Universitaires de Strasbourg, 1995, p. 265-287. * Léon Fleuriot, "Skouerioù emdroadurioù e morfologiezh hag ereadur ar brezhoneg", ''Hor Yezh'', niv. 228, 2001. * Klaoda an Du, ''Histoire d'un interdit, le breton à l’école'', Lesneven, Hor Yezh, 2000. * Yvon Le Ven Yvon. E-barzh ''Brud Nevez'', niv. 250, Meurz-Ebrel 2005. * [[Iwan Wmffre]], ''Breton Orthographies and Dialects : The Twentieth-Century Orthography War in Brittany'', Peter Lang, 2007. * [[Jean-Claude Le Ruyet]], ''Komz, liamm ha norm''. Tezenn, Skol-veur Roazhon 2, 2009. * [[Albert Deshayes]],''Histoire de la langue bretonne : évolution de la graphie'', Brest, Label LN, 2013, 510 p. {{ISBN|9782915915396}} * Pierre-Marie Mallégol, ''…et les Bretons créèrent Diwan'', Yoran Embanner, 2018. * [https://doi.org/10.4000/lengas.3687 [[Herve Bihan]], « Histoire graphique de la langue bretonne : la question de la norme », ‘’Lengas'', 86|2019, lakaet enlinenn d'ar 15 aviz Kerzu 2019, brassellet d'an 11 a viz Ebrel 2026.] == Pennadoù nes == * Doare-skrivañ ar brezhoneg * Emgleo Breiz * Kuzul ar brezhoneg * Reizhskrivadur ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}} [[Rummad:Doareoù-skrivañ ar brezhoneg]] iq8go7yk9qsvpsb4582yxehgu30lgk7 0 1891 2187968 2179540 2026-04-17T17:19:52Z Arko 540 kempenn 2187968 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all |Stadoù Unanet}} {| class="infobox" style="font-size:90%;" |- {{Infobox/Titl|''United States of America''<br>Stadoù-Unanet Amerika|b31d31|talbenn map|fff}} |- align="center" | colspan="2" | {| |- | align="center" width="50%" | [[Restr:Flag of the United States.svg|125px|Banniel SUA]] | align="center" width="50%" | [[Restr:US-GreatSeal-Obverse.svg|85px|Siell SUA]] |- | align="center" width="50%" | [[Banniel Stadoù-Unanet Amerika|Banniel]] | align="center" width="50%" | [[Ardamezouriezh|Siell]] |} |- align="center" | colspan="2" | [[Restr:LocationUSA.png|280px]] |- bgcolor="#efefef" | colspan="2" align="center" | '''[[Kan broadel]]''' |- align="center" | colspan="2" | ''The Star-Spangled Banner''<br><small>"Ar banniel steredek"</small><br>[[Restr:Star Spangled Banner instrumental.ogg]] |- bgcolor="#efefef" | colspan="2" align="center" | '''[[Sturienn]]''' |- align="center" | colspan="2" | Ofisiel : ''"In God We Trust"''<br><small>"E Doue e fiziomp"</small><br>Hengounel : ''"E Pluribus Unum"''<br><small>"Diwar lies, unan"</small> |- bgcolor="#b31d31" | colspan="2" align="center" style="color:#fff;" | '''Melestradur''' |- | '''[[Kêr-benn]]''' || [[Washington D.C.]]<br><small>[https://www.google.com/maps/place/38%C2%B053'42.0%22N+77%C2%B002'12.0%22W/@38.8950041,-77.0388554,13z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d38.895!4d-77.0366667 38° 53' 42" N 77° 02' 12" W]</small><br> |- | '''Kêr vrasañ'''|| [[New York City]]<br><small>[https://www.google.com/maps/place/40%C2%B039'51.0%22N+73%C2%B056'19.0%22W/@40.6641707,-73.9407998,11z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d40.6641667!4d-73.9386111 40° 39' 51" N 73° 56' 19" W]</small> |- | '''Yezhoù ofisiel''' || [[Saozneg]]<ref>{{En}} ''Executive Order 14224'' sinet gant [[Donald Trump]] d'ar 1{{añ}} a viz Meurzh 2025 : [https://www.federalregister.gov/documents/2025/03/06/2025-03694/designating-english-as-the-official-language-of-the-united-states ''Designating English as the Official Language of the United States'']</ref>Saozneg ha [[hawaieg]] zo ofisiel e Stad [[Hawaii]].</ref>. |- | '''Yezh vroadel''' || Saozneg<ref>Ar saozneg eo ar yezh nemeti a vez komzet er gêr gant 80% eus an Amerikaned koshoc'h eget 5 bloaz. Ar [[spagnoleg]] eo an eil yezh komzet ar muiañ.</ref> |- | '''[[Gouarnamant]]''' || [[Republik]] kevreadel |- | '''Prezidant :''' || [[Donald Trump]]<br>([[Strollad Republikan (Stadoù-Unanet)|Strollad Republikan]]) |- | '''Korf-lezenniñ'''<br> Kambre izelañ<br>• Kambr uhelañ || [[Kongres ar Stadoù-Unanet]]<br>[[Kambr an Dilennidi (SUA)|Kambr an Dilennidi]]<br>[[Sened (SUA)|Sened]] |- | '''Dizalc'hiezh'''<br>• Disklêriet<br>• Anzavet<br>• Bonreizh e pleustr || {{Rouantelezh-Unanet}}<br>[[4 a viz Gouere]] [[1776]]<br>[[3 a viz Gwengolo]] [[1783]]<br>[[21 a viz Even]] [[1788]] |- bgcolor="#b31d31" | colspan="2" align="center" style="color:#fff;" | '''Douaroniezh''' |- | '''Gorread''' (renk)<br>• Hollek<br>• Dour (%) || 9 833 517&nbsp;km² (4^re)<ref>Goude [[Rusia]], [[Antarktika]] ha [[Kanada]]. Gorread jedet diwar an 50 Stad + [[Washington D.C.|District of Columbia]], hep an tiriegezhioù diavaez.</ref><br>6,76 |- | '''[[Poblañs]]''' (renk)<br>([[2019]], brasjedet) || 328 239 523 (3^de) |- | '''[[Stankted ar boblañs|Stankter]]''' || 33,48 ann. /km² |- bgcolor="#b31d31" | colspan="2" align="center" style="color:#fff;" | '''Armerzh''' |- | '''[[Moneiz]]''' || [[dollar SUA]] (US$) |- | '''[[Produadur diabarzh gros|PDG]]''' <small>([[2017]])</small><br>• Hollek (renk)<br>• Dre zen (renk) || <br>US$ 19,49 x 10¹² (2)<br>US$ 59 800 (19) |- | '''Feur kreskiñ gwirion''' || 2,2 % <small>([[2017]])</small> (145^vet) |- bgcolor="#b31d31" | colspan="2" align="center" colspan="2" style="color:#fff;" | '''Titouroù all''' |- | '''[[Gwerzhid-eur]]''' || [[UTC]] -5 da -10<br>• Hañv : [[UTC]] -4 da -10 |- | '''[[Kod ISO 3166]]'''|| US |- | '''[[Pellgomz]]''' || +1 |- | '''[[Internet|Kod Internet]]''' || .us .gov .mil .edu |- | colspan="2" | <hr> |- | '''[[Internet]]''' || [https://www.usa.gov/ www.usa.gov] |- | colspan="2" | <hr> |- | colspan="2" | <small>Andon : {{en}} [https://web.archive.org/web/20181226055200/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/us.html ''CIA - The World Factbook'' (07 KZU 2018)]</small> |- | colspan="2" | <hr> |- | colspan="2" align="center" | [[Restr:Map of USA DC.svg|Map of USA DC|280px]] |} Ur vro etre ar [[Meurvor Atlantel]] hag ar [[Meurvor Habask]] en [[Amerika an Norzh]] eo '''Stadoù-Unanet Amerika''' ([[saozneg]]: ''United States of America''), [[teskanv]]: '''SUA''' (saozneg : ''USA''), stumm berr : '''(ar) Stadoù-Unanet''' (''the United States''). Aliezik e vez graet ''[[Amerika]]'' pe ''Bro-Amerika'' ivez dre verrdro. Amerikaned pe Stadunaniz a vez graet eus o annezidi. Abaoe deroù an {{XXvet kantved}} eo ar [[riez]] c'halloudusañ er bed. 341 milion a annezidi a oa e 2025, trede poblañs vrasañ ar bed. Roet eo bet an anv Amerika diwar hini an [[ergerzhour]] [[italia]]n, [[Amerigo Vespucci]]. Ur rann hag un [[trevadenn|drevadenn]] eus ar [[Rouantelezh-Unanet]] e oa a-raok ma voe graet an [[Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet|Dispac'h amerikan]] a-enep d'ar Saozon. [[Disklêriadur dieubidigezh Stadoù Unanet Amerika|Disklêriet e voe]] an dizalc'hiezh e [[1776]] ha [[George Washington]] a voe kentañ prezidant ar Stadoù-Unanet e [[1789]]. Ur republik kevreadel gant 50 stad eo bremañ. [[Washington D.C.]] eo he c'hêr-benn, war an aod Reter. Un ezel diazezer eus [[Aozadur ar Broadoù Unanet]] (ABU) eo hag emañ ar sez anezhañ e [[New York City|New York]], kêr vrasañ ar vro. Un ezel padus eus [[Kuzul Surentez ar Broadoù Unanet|Kuzul Surentez]] ABU eo. Broudet en deus ar gouarnamant stadunanat ar broioù a felle dezho lakaat un harz d'an [[Unaniezh Soviedel]] da sinañ e 1945 [[Aozadur ar Feur-emglev Norzh-Atlantel|Aozadur Feur-emglev Norzh-Atlantel]]. Hiziv e vez graet 37% eus dispignoù milourel ar bed gant ar SUA, hae e chom [[US Army|al lu stadunanat]] an hini galloudusañ er bed. Ekonomiezh kentañ ar bed o deus ar Stadoù-Unanet, a-drugarez da gennadoù al labour-douar, ar greanterezh hag ar servijoù. An [[US dollar]], ar moneiz stadunanat, eo arouez o galloud ekonomikel. E-touez ar re wellañ int ivez war dachenn an imbourc'h skiantel hag an neveziñ teknologel. [[Saozneg]] ha [[spagnoleg]] eo ar yezhoù komzet ar muiañ, met ouzhpenn yezhoù an Amerindianed e vez komzet meur a yezh all gant familhoù an embroidi, en o zouez ar [[brezhoneg]]<ref>War-dro 20 000 yezher hervez un enklask e dibenn an XX{{vet}} kantved</ref>. Ar sevenadur ar muiañ skignet er bed eo an hini amerikan, dre ar sonerezh, ar sinema, ar c'hiz hag [[keginerezh Stadoù-Unanet Amerika|ar boued]] dreist-holl. == Stadoù ar Stadoù-Unanet == ''Gwelout ar pennad [[Stadoù ar Stadoù-Unanet]]''.<br> Evel ma tiskouez splann an anv ez eo Stadoù-Unanet Amerika un unaniezh stadoù disheñvel. Da gentañ e oant trizek, hag abaoe [[1960]] ez eus 50 anezho. Ar Stadoù a oa bet degemeret en Unaniezh eo [[Alaska]] e miz Genver 1959 hag [[Hawaii]] e miz Eost 1959. Ur republik bonreizhel hag ur [[stad kevreadel]] eo. == Douaroniezh == Trede brasañ bro ar bed eo ar Stadoù-Unanet war-lerc’h [[Rusia]] ha [[Kanada]] hag a-raok [[Republik Poblek Sina]]. An tiriad stadunanat, en em led war 7 % eus douaroù divoret ar blanedenn, zo ken bras ha kevandir Europa. Gorread ar Stadoù-Unanet zo 17 gwech kement ha hini Frañs ar c’hevandir. Brasoc’h eget Frañs eo stad [[Alaska]] pe hini [[Texas]]. Ar bloc’had 48 stad, da lavaret eo an holl stadoù war-bouez [[Alaska]] ha [[Hawaii]], a vez anvet « ''Mainland'' » a-wechoù, zo dezhañ ur stumm hag a denn d'ur pempkorneg, hag en em led war 4 gwerzhid-eur. 4 500&nbsp;km hed zo etre ar Meurvor Atlantel (reter) hag ar Meurvor Habask (kornôg)<ref>J.-Y. Cleach [...], “La puissance américaine” p.104</ref>. 2 500&nbsp;km, a-hend-all, zo etre harzoù Kanada hag harzoù Mec’hiko. Ar stêr [[Missouri (stêr)|Missouri]] hag ar stêr [[Mississippi (stêr)|Mississippi]] a zo 6 000&nbsp;km a hed ganto o-div ha redek a reont dre greiz ar ''mainland''. Ken hir int o-div hag ar stêr [[Amazon (stêr)|Amazon]] a zo o redek e [[Suamerika]]. === Harzoù gant broioù all === 12 034&nbsp;km harzoù <ref name = cia>Andon : [https://web.archive.org/web/20070509144336/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/us.html CIA - The World Factbook]</ref>: * 8 893&nbsp;km gant [[Kanada]] (en o mesk 2 477&nbsp;km gant [[Alaska]]), * 3 141&nbsp;km gant [[Mec’hiko]], * hag ivez 28 km gant [[Kuba]] (bon ar morlu bae Guantánamo) === Douaroniezh fizik === [[Restr:Mesquite Sand Dunes in Death Valley.jpg|thumb|[[Traoñienn ar Marv]], al lec’h izelañ ha tommañ eus ar Stadoù-Unanet]] Un nebeud lec'hioù dibar: * '''Ar beg uhelañ''' : [[Menez Denali|Denali]] en Alaska (6 168 metr) * '''Al lec’h izelañ''' : [[Badwater]] e [[Traoñienn ar Marv]] e Kalifornia (- 86 metr) * '''Ar stêr bennañ''' : ar [[Missouri (stêr)|Missouri]]-[[Mississippi (stêr)|Mississippi]] zo ouzhpenn 6 000&nbsp;km hed dezhi. * '''Gorread''' : 9 826 676&nbsp;km² (en trede plas war-lerc'h Rusia ha Kanada) * '''Aod''': 19 924&nbsp;km * '''An uhelderioù pellañ''': - 86 m > + 6 194 m ==== Torosennadur ==== [[Restr:Snakeriver.jpg|thumb|[[Snake River]] ha [[Grand Teton]], [[Wyoming]]]] Liesseurt eo torosennadur ar Stadoù-Unanet. En em led a ra a norzh da su dreist-holl. Er C'hornôg emañ ar [[Menezioù Roc'hellek]] (''Rocky Mountains''), al [[Lammoù-dour]] hag ar [[Sierra Nevada]], 4 500 metr well-wazh a uhelder dezho. En o zouez emañ plateizioù ha diazadoù [[Colorado]]. Plaenennoù ha plateizioù bras-ec’hon kreiz ar Stadoù-Unanet zo hollad ar stêrioù [[Mississippi (stêr)|Mississippi]] ha [[Missouri (stêr)|Missouri]] o redek enno. Eus an dibab eo an douaroù enno ivez. Er reter ez eus menezioù kozh, an [[Appalachoù]] o anv (''Appalaches''), dezho 2 300 metr a uhelder. Plaenennoù strizh zo e-touez ar menezioù-se hag ar Meurvor Atlantel. ==== Menezioù-tan ==== [[Restr:MtHood TrilliumLake.jpg|thumb|Menez Hood, Oregon]] An darn vrasañ eus ar menezioù-tan bev zo e Kornôg ar c'hleiz habaskek, en Alaska hag en enezeg Hawaii : * [[Menez Rainier]] (4 392 m), Washington * [[Menez Shasta]] (4 322 m), Kalifornia * [[Mauna Loa]] (4 171 m), Hawaii * [[Menez Adams]] (3 743 m), Washington * [[Menez Hood]] (3 429 m), Oregon * [[Glacier Peak]] (3 213 m), Washington * [[Menez Redoubt]] (3 108 m), Alaska * [[Menez Saint Helens]] (2 549 m), Washington ==== Hinoù ==== An holl zoareoù hinoù a ren war ar Stadoù-Unanet, eus ar yenañ ([[hinad pennahelel]] en Alaska) d'an tommañ ([[Traoñienn ar Marv]]), eus ar glepañ (Gwalarn, [[Washington (Stad)|Stad Washington]]) d’ar sec’hañ (hinad krin ha gouelec’hioù er Mervent). Gant an hinoù hag an torosennadurioù a bep seurt zo bet er Stadoù-Unanet ez eus bet stummet maezioù ha rannvroioù liesseurt enno. ==== Stêrioù ==== [[Restr:Grand Canyon from Moran Point.jpeg|thumb|[[Kanienn Veur]]]] * Missouri-Mississippi : 6 270&nbsp;km * [[Missouri (stêr)|Missouri]] : 4 370&nbsp;km * [[Mississippi (stêr)|Mississippi]] : 3 778&nbsp;km * [[Rio Grande (Norzhamerika)|Rio Grande]] : 3 060&nbsp;km * [[Arkansas (stêr)|Arkansas]] : 2 348&nbsp;km * [[Colorado (stêr)|Colorado]] : 2 317&nbsp;km * [[Ohio (stêr)|Ohio]] : 2 102&nbsp;km * [[Columbia (stêr)|Columbia]] : 2 044&nbsp;km * [[Snake River]] : 1 670&nbsp;km * [[Tennessee (stêr)|Tennessee]] : 1 049&nbsp;km ==== Lennoù ==== [[Restr:Great Lakes from space.jpg|thumb|Skeudenn dre loarell eus al Lennoù Bras]] Gorread hollek al [[Lennoù Meur Amerika|Lennoù Bras]] zo war-dro 250 000&nbsp;km², bezet an hanter eus gorread Frañs ar c’hevandir. * Roll al Lennoù meur, eus an hini vrasañ d'an hini vihanañ : ** [[Lenn Superior]] ** [[Lenn Huron]] ** [[Lenn Michigan]] ** [[Lenn Erie]] ** [[Lenn Ontario]] [[Restr:Lake Powell Above Wahweap Marina.jpg|thumb|Lenn Powell, Utah]] * Al lennoù pennañ all : ** [[Lenn Pontchartrain]] ** [[Lenn Sall Veur]] ** [[Lenn Champlain]] ** [[Lenn Mead]] ** [[Lenn Powell]] ** [[Utah Lake|Lenn Utah]] ** [[Lenn Tahoe]] === Douaroniezh denel === [[Restr:Intrastate Interstate Highways.svg|thumb|Gourhentoù pennañ ar Stadoù-Unanet]] Stankoc'h eo ar boblañs er Reter eget er C'hornôg. 31 annezad dre km² eo stankted keitat ar vro. Ouzhpenn tri c'hard eus an dud a zo o chom er c'hêrioù. An doareoù treuzdougen pennañ eo ar c'hirri-tan hag ar c'hirri-nij. Sellet e vez alies ouzh SUA evel « Bro ar c'harr ». E 2014 e oa an "euro-amerikaned" (diskennidi eus Europeiz) 77,4% eus ar boblañs, 17,4% a oa Spagnekiz (''"Hispanics"''), 13,2% a oa [[Afroamerikaned]], 5,4% a oa Aziiz, 1,2% a oa [[Amerindianed]] ha 2,8% a oa "hironed ha re all". === Dasparzh an annezidi === An Amerikaned zo o chom dreist-holl war an aodoù ha tro-dro d’al Lennoù Bras. Eus ar c’hantved hedredenn, eus tu ar c'hornôg, betek ar Meurvor Habask hag en [[Alaska]] n'eo ket bras-tre an niver a annezidi, war-bouez en ur gêr zistro bennak hag ivez e [[Kalifornia]]. Kalifornia zo ar Stad stadunanat ma'z eus an niver brasañ a dud o chom enno ha kenderc'hel a ra ar Stad-se da zesachañ an dud eus diabarzh pe eus diavaez ar Stadoù-Unanet. ==== Kêrioù ha niver an dud enno ==== En tu all d’an tri c’hard eus an dud zo o chom e kêr er Stadoù-Unanet. [[megalopolenn]] [[BosWash]] zo e biz ar vro. Roll an tolpad-kêrioù pennañ eus ar Stadoù-Unanet, o stad kevreat hag an niver a dud zo o chom enno<ref>Andon : [https://web.archive.org/web/20090428231307/http://www.populationdata.net/palmaresvilles.php populationdata.net]</ref> : [[Restr:Hollywood boulevard from kodak theatre.jpg|thumb|Los Angeles, Kalifornia]] [[Restr:DowntownChicagoILatNight.jpg|thumb|Chicago, Illinois]] [[Restr:San Francisco DSC09797.JPG|thumb|San Francisco, Kalifornia]] # [[New York]] (New York) : 24 112 176 # [[Los Angeles]] (Kalifornia) : 18 313 809 # [[Chicago]] (Illinois) : 11 318 384 # [[Washington DC|Washington]] (DC) - [[Baltimore]] (Maryland) : 8 026 607 # [[San Francisco (Kalifornia)|San Francisco]] (Kalifornia) : 7 159 693 # [[Philadelphia]] (Pennsylvania) : 5 951 797 # [[Dallas (Texas)|Dallas]] - [[Fort Worth (Texas)|Fort Worth]] (Texas) : 5 931 956 # [[Detroit]] (Michigan) : 5 905 754 # [[Miami (Florida)|Miami]] (Florida) : 5 726 495 # [[Houston (Texas)|Houston]] (Texas) : 5 280 752 # [[Atlanta]] (Georgia) : 5 034 362 # [[Boston]] (Massachusetts) : 4 411 000 == Istor berr SUA == An Indianed e oa bet an dud kentañ o chom er Stadoù-Unanet. Tri meuriad indian a oa ha meur a gant yezh ha sevenadurioù disheñvel o doa. N’ouzer ket kalz a draoù diwar o fenn, dreist-holl evit a sell ar pobloù kantreat. Er {{XVIvet}} kantved hag er {{XVIIvet}} kantved e voe an Indianed o taremprediñ Europiz evit ar gwechoù kentañ. Diazezañ a reas dreist-holl ar Spagnoled er su, ar Saozon er reter hag ar Frañsizien en norzh hag en draoñienn ar Mississippi, ha da-heul e voe enebet meur a sevenadur an eil ouzh egile. E [[1607]] e tiazezas ar Saozon o c’hêriadenn gentañ, [[Jamestown]] hec’h anv. Da c’houde en em stalias trevadennoù niverus a-hed an aod er reter. En o zouez e oa [[Plymouth (Massachusetts)|Plymouth]], [[Boston]], [[Salem]], [[Williamburg]]. D'ar mare-se e voe krog da harluañ ha da werzhañ tud du eus Afrika da sklaved. Gant ar morianeta e voe diorroet ar plantadegoù kotoñs er su dreist-holl ha diorroet e voe an danframmoù. C’hwennet e voe an Indianed gant ar c’hleñvedoù-red (brec’h, ruzell) a oa bet degaset gant an difraosterien. Miliadoù a Indianed all a voe lazhet en ur vrezeliañ gant Europiz ivez. E-pad ar brezel brasañ ez aloubas ar Vreizhveuridi tiriadoù ar C’hallaoued hag e-se e oant deuet a-benn da zaougementiñ gorread an douaroù a oa dalc'het ganto betek ar mare-se. [[Restr:Declaration of Independence (1819), by John Trumbull.jpg|thumb|[[Disklêriadur dieubidigezh Stadoù Unanet Amerika|Disklêriadur Dizalc'hidigezh]] ar Stadoù-Unanet]] Trizek trevadenn vreizhveuriat a c’hounezas o dizalc’hiezh diouzh Breizh-Veur d'ar [[4 Gouere|4 a viz Gouere]] [[1776]]. Degemeret e voe ganto [[Bonreizh Stadoù-Unanet Amerika]] e [[1787]]. Ar vonreizh kentañ bet degemeret e broioù ar c'hornôg. Diazezet eo bet an identelezh amerikan gant an daou skrid-se. Disklêriet e voe ar [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Brezel Diabarzh]] e [[1861]] abalamour d'ar sklavelezh ha da blegoù fall an armerzh er Stadoù-Unanet. Ne viras ket ouzh a vro avat da vont war-raok. Evit gwir e oa bet miliadoù a dud o vont d'ober o annez ahont a-hed an {{XIXvet}} kantved. D'ar mare-se eo ivez e voe diorroet ar greantelerezh er vro hag e voe aloubet ar c’hornôg pa voe diorret an hentoù-houarn ahont. En {{XXvet kantved}} eo deuet ar Stadoù-Unanet da vezañ galloudusañ bro ar bed a-fet armerzh, sevenadur ha politikerezh (dreist-holl war-lerc'h an [[Eil Brezel Bed]]), daoust m'o doa renerien ar vro c'hwitet war o zaol da vare ar [[brezel Vietnam|brezel]] er [[Vietnam|Viêt-nam]]. Gwall skoet e voe an Amerikaned gant se. Abaoe m'eo peurechu ar [[brezel yen]] hag abaoe ma n'eus ket mui eus an [[URSS]] (Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel) eo ar Stadoù-Unanet ar vro dreistgalloudekañ nemeti er bed, evit a sell ar galloud milourel peurgetket. == Politikerezh == [[Restr:White house south.jpg|thumb|An [[Ti Gwenn]], [[Washington DC]]]] Ar vro zo anezhi hanter-kant [[Stad]] kevreat a astenn o beli leun war meur a dachenn : ur c'hevread eo. Rannet eo pep Stad e [[kontelezhioù er Stadoù-Unanet|kontelezhioù]], nemet [[Alaska]] a zo rannet e ''"boroughs"'', ha [[Louiziana]] e [[parrez]]ioù (''"parishes"''). Ar Stadoù-Unanet zo anezho ur republik kevreadel prezidantel divgambr. Distag eo an tri galloud (galloud lezenniñ, galloud erounit ha galloud barn) an eil diouzh egile. Dilennet e vez ar prezidant hag ar besprezidant asambles e-pad 4 bloaz, gant ar mouezhiañ hollek dieeun. Pep Stad a vez dileuriet gant ur skolaj dilennerien veur zo kenfeur well-wazh ouzh niver hec’h annezidi. Abaoe [[1951]] n’hall ket prezidant ar Stadoù-Unanet ren war ar vro ouzhpenn daou respet. Daou strollad politikel bras zo er vro dreist-holl : ar [[Strollad Republikan (Stadoù-Unanet)|Strollad Republikan]] hag ar [[Strollad Demokratel (Stadoù-Unanet)|Strollad Demokratel]]. [[Restr:Map of USA with state names.svg|lang=br|thumb|right|Kartenn Stadoù ar Stadoù-Unanet]] Dilennet e oa bet [[George Walker Bush|George W. Bush]] da brezidant ar Stadoù-Unanet e miz Du [[2000]] (d'an [[20 Genver|20 a viz Genver]] [[2001]] e krogas e respet). E [[2004]] e oa bet dilennet en-dro. E [[2009]] e voe [[Barack Obama|Barack H. Obama]], eus ar strollad demokratel, dilennet da prezidant. Dilennet eo bet [[Donald Trump]] (Strollad Republikan) da brezidant d'an [[8 a viz Du]] [[2016]], hag ur wech all e [[2024]]. Al [[Lez-veur SUA|lez-veur]] eo ensavadur uhelañ ar reizhiad lezvarnel kevreadel. == Ar feiz == [[Restr:Saint Patrick front1.jpg|thumb|An Iliz-veur katolik roman Sant Padrig e [[New York]]]] Gouarnamant ar Stadoù-Unanet ne c'houlenn ket digant e geodediz petra eo o feiz. Dispartiet eo ar relijion diouzh ar Stad kevreadel en ur mod ofisiel. Asuret eo ar bennaenn-mañ gant ar vonreizh a ziogel ar frankiz krediñ. Ar stad kevreadel ne zegas skoazell ebet da skol relijiel ebet{{daveoù a vank}}. Ar bedenn renket gant ar skol zo difennet abaoe 1962 gant an diferadenn « Engel a-enep Vitale ». Enklaskoù prevez a bep seurt a ziskouez ez eus etre 75 % ha 90 % eus an Amerikaned a gred e Doue. Koulskoude emaint 44 % o lavaret o deus cheñchet relijion ur wech da nebeutañ en o buhez. Ha lavaret a reont ne votont ket hervez o c'hredennoù. Ar [[protestantiezh|brotestanted]] eo ar re niverusañ, met a-raok pell e vint dindan 50 %. Ur c'hard eus an Amerikaned zo [[Katoligiezh|katoliked roman]]. Bez' ez eus ivez [[dizoueidi|tud dizoue]] (16%), [[yuzevien]] (1,7%), [[boudisted]] (0.7%), [[muzulmaned]] (0.6%), [[hindouisted]] ha kement zo. == Amerikaned brudet == === Skiantourien === ''Lenn ar pennadoù er [[:Rummad:Skiantourien SUA]].'' === Milourien === * [[George Washington]] : brezel dizalc’hiezh * [[George Armstrong Custer]] : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian * [[Robert E. Lee]] : Brezel disrannidigezh * [[Ulysses S. Grant]] : Brezel disrannidigezh * [[William T. Sherman]] : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian * [[George Patton|George S. Patton]] : Eil Brezel Bed * [[Omar Bradley]] : Eil Brezel Bed * [[Douglas McArthur]] : Eil Brezel Bed ha brezel Korea * [[Dwight D. Eisenhower]] : Eil Brezel Bed * [[William Westmoreland]] : Eil Brezel Bed ha brezel Viêt-Nam * [[Colin Powell]] : Brezel Koweit (Brezel kentañ ar Pleg-mor) * [[Tommy Franks]] : Brezel Irak (Eil Brezel ar Pleg-mor) === Livourien === ''Lenn pennadoù ar [[:Rummad:Livourien SUA]].'' * [[Edward Hopper]] 1882-1967 * [[Jackson Pollock]] 1912-1956 * [[Andy Warhol]] 1928-1987 * [[Jean-Michel Basquiat]] 1960-1988 === Luc’hskeudennerien === ''Lenn pennadoù ar [[:Rummad:Luc'hskeudennourien SUA]].'' * [[Jacob Riis]] 1849-1914 * [[Alfred Stieglitz]] 1864-1946 * [[Ansel Adams]] 1902-1984 * [[Robert Capa]] 1913-1954 * [[Diane Arbus]] 1923-1971 * [[Richard Avedon]] 1923-2004 * [[Irving Penn]] 1917 === Istorourien === * [[Robert Caro]] * [[Robert Paxton]] * [[Robert Utley]] * [[Howard Zinn]] === Politikourien === ''Lenn ivez ar pennad [[Prezidant Stadoù-Unanet Amerika|Prezidanted Stadoù-Unanet Amerika]]'' * [[Alexander Hamilton]], soñjer politikel, politikour * [[George Washington]], Prezidant kentañ ar Stadoù-Unanet, 1789-1797 * [[Thomas Jefferson]], trede prezidant, bet ijinet gantañ lezennoù war ar berc’henniezh kefredel * [[Abraham Lincoln]] * [[Theodore Roosevelt]] * [[John Adams (politikour)|John Adams]] * [[Woodrow Wilson]] * [[John Fitzgerald Kennedy]] * [[Franklin D. Roosevelt]] * [[Bill Clinton]], Prezidant, 1993-2001 * [[Barack Obama]] === Sonerien === ''Gwelet [[Sonerezh Stadoù-Unanet Amerika]]'' === Filmaozerien === ''Lenn pennadoù ar [[:Rummad:Filmaozerien SUA]].'' === Lennegezh === ''Lenn ar pennad [[Lennegezh Stadoù-Unanet Amerika|Lennegezh SUA]].'' === [[Priz Nobel ar Peoc'h]] === [[Restr:Martin Luther King - March on Washington.jpg|thumb|King o komz e-pad ar gerzhadeg evit ar gwirioù keodedel]] {| |- valign="top" | * 1906 : [[Theodore Roosevelt]] * 1912 : [[Elihu Root]] * 1919 : [[Woodrow Wilson]] * 1925 : [[Charles Gates Dawes]] * 1929 : [[Frank Billings Kellogg]] * 1931 : [[Jane Addams Nicholas Murray Butler]] * 1945 : [[Cordell Hull]] * 1953 : [[George Marshall]] * 1962 : [[Linus Pauling]] | * 1964 : [[Martin Luther King, Jr.]] * 1970 : [[Norman Borlaug]] * 1973 : [[Henry Kissinger]] * 1985 : [[Kevredigezh etrebroadel ar vezeien evit diarbenn ar brezel nukleel]], Boston * 1986 : [[Elie Wiesel]] * 1997 : [[Jody Williams]] * 2002 : [[Jimmy Carter]] * 2007 : [[Al Gore]] * 2009 : [[Barack Obama]] |} === Gizourien === * [[Calvin Klein]] * [[Nike]] * [[Reebok]] * [[Tommy Hilfiger]] === C'hoarierion echedoù === {| |- valign="top" | * [[Oscar Chajes]] * [[David H. Li]] * [[Árpád Élő]] * [[Reuben Fine]] * [[Bobby Fischer]] * [[Clarence Freeman]] * [[George Koltanowski]] * [[Edward Lasker]] * [[Georges-Henri MacKenzie]] | * [[Frank Marshall]] * [[Paul Charles Morphy]] * [[Victor Palciauskas]] * [[Harry Nelson Pillsbury]] * [[Vasik Rajlich]] * [[Samuel Reshevsky]] * [[Nikolaz Rossolimo]] * [[Eugène Rousseau]] * [[Yasser Seirawan]] | * [[Elizabeth Shaughnessy]] * [[Jackson Showalter]] * [[Sonja Graf]] * [[Charles Stanley]] * [[Wilhelm Steinitz]] * [[Povilas Tautvaišas]] * [[Jonathan Tisdall]] * [[Paul Truong]] * [[Aleksandr Wojtkiewicz]] |} === Tud all === * [[Benjamin Franklin]], kefredour ha politikour e-pad ar brezel dizalc'hiezh * [[Thomas Edison|Thomas Alva Edison]], krouer ha den afer * [[Howard Hughes]], nijer, produer sinema hag un oristal a zen a afer * [[Stan Lee]], senarioer comics, seurt bannoù-treset a bouez er Stadoù-Unanet * [[Allan Pinkerton]], a grouas un ajañs bras a igounierien brevez * [[Paul Revere]], dispac’her e-pad ar brezel dizalc’hiezh * [[Harriet Tubman]], a roas skoazell da gantadoù a sklavourien da dec’hel kuit e norzh ar Stadoù-Unanet a-raok ar brezel disrannidigezh * [[Wilbur Wright]], unan eus an nijerien vrudet kentañ. == Un nebeud sifroù == * Dispignoù an armeoù : 400 miliard a USD (e 2004) * Linennoù pellgomz : 268 milion a USD (e 2003) [2] * Pellgomzerioù hezoug : 219 milion a USD (e 2005) [2] * Skingomzerioù : 575 milion a euroioù (e 1997) * Skinwelerioù : 219 milion a euroioù (e 1997) * Pellgomzerioù : 659 evit 1000 annezad * Implijerien Genrouedad : 205 milion a USD (e 2005) [2] * Pourchaserien moned war ar Genrouedad : 7 800 (en 2000) * Hentoù : 6 407 637&nbsp;km (en o zouez 4 164 964&nbsp;km hentoù terduet) (e 2004) [2] * Hentoù-houarn : 226 605&nbsp;km (en 2004) [2] * Hentoù : 41 009&nbsp;km (en 2004) [2] * Niver a aerborzhioù : 14 858 (en o zouez 5 119 aerborzh gant roudennoù terduet) (e 2006) [2] == Notennoù == {{daveoù}} ==Gwelet ivez== *[[Stadoù ar Stadoù-Unanet]] == Liammoù diavaez == Lec’hiennoù ofisiel: * {{en}} [http://www.firstgov.gov Porched ofisiel Stadoù-Unanet Amerika] * {{fr}} [http://usinfo.state.gov/fr/ Programmoù keleier etrebroadel skignet gant Servij kelaouiñ departamant-Stad ar Stadoù-Unanet] {{Kuzul Surentez ABU}} {{AFNA}}{{Amerika NKK}} {{Aozadur ar Stadoù Amerikan}} [[Rummad:Stadoù-Unanet Amerika]] g4cvvzbar41vttj52yzpiyqn6cysgaf 4 2427 2187962 2160885 2026-04-17T15:44:04Z Arko 540 /* Ar broioù */ SUA 2187962 wikitext text/x-wiki {| width="100%" align="center" cellSpacing="10px" style="border:8px groove Thistle; border-radius:1em; background-color: #FFF3A9;" |- | colspan=2 | {{Degemer porched ar porchedoù}} |- | ==Ar broioù== <div style="background-color:#fff3a9;"> {| align="center" cellspacing="10px" |- valign="bottom" | align="center" | [[Restr:Gwenn ha du.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Breizh|Breizh]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of Germany.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Alamagn|Alamagn]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of Austria.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Aostria|Aostria]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of France.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Bro-C'hall|Bro-C'hall]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of the Netherlands.svg|45px|border]] <br />'''[[Porched:Izelvroioù|An Izelvroioù]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of Japan.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Japan|Japan]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of the People's Republic of China.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Ar bed sinaat|Sina]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of Egypt.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Egipt|Egipt]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of USA.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Stadoù-Unanet Amerika|SUA]]''' || |- |} </div> ==An Istor== <div> * <big>'''Ar porched pennañ :''' [[Restr:Museum btn.png|45px]] '''[[Porched:Istor|An Istor]]'''</big> {| |- valign="bottom" | align="center" | [[Restr:Helmed Hoplite Sparta.JPG|45px]]&nbsp;&nbsp;[[Restr:Pantheon rome 2005may.jpg|90px]]<br />'''[[Porched:Bedoù henc'hresian hag henroman|Ar bed henc'hresian ha henroman]]''' || || || || | align="center" | [[Restr:Tutanchamun Maske Transparent.png|60px]]<br />'''[[Porched:Egiptopedia|Egiptopedia]]''' || || || || | align="center" | [[Restr:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|90px|border]]<br />'''[[Porched:Impalaeriezh Japan|Impaleriezh Japan]]''' |- |} </div> ==A bep seurt== <div> {| |- valign="middle" | [[Restr:M1911a1.jpg|45px]] '''[[Porched:Armoù-tan| An armoù-tan]]''' | [[Restr:Socrates blue version2.png|45px]] '''[[Porched:Prederouriezh| Ar brederouriezh]]''' | [[Restr:Stamp Breizh.gif|45px]] '''[[Porched:Timbrouriezh|An dimbrawouriezh]]''' | [[Restr:P vip.svg|45px]] '''[[Porched:Tud|An dud]]''' |- valign="middle" | [[Restr:Albert Einstein Head.jpg|45px]] '''[[Porched:Fizik|Ar fizik]]''' | [[Restr:ClarkJim-Lotus19620805.jpg|45px]] '''[[Porched:Formulenn 1|Ar Formulenn 1]]''' | [[Restr:European honey bee extracts nectar.jpg|45px]] '''[[Porched:Gwenanerezh|Ar gwenanerezh]]''' | [[Restr:Réseau Breton E.416 - Gare de Rosporden.jpg|45px]] '''[[Porched:Hentoù-houarn Breizh|Hentoù-houarn Breizh]]''' |- valign="middle" | [[Restr:Murakami Haruki (2009).jpg|45px]] '''[[Porched:Lennegezh| Al lennegezh]]''' | [[Restr:Youenn-Olier-yaouank.jpg|45px]] '''[[Porched:Lennegezh vrezhonek|Al lennegezh vrezhonek]]''' | [[Restr:Great Wave off Kanagawa restored.jpg|45px]] '''[[Porched:Ar mor|Ar mor]]''' | [[Restr:Twemoji12_1f308.svg|45px]] '''[[Porched:Revelezh|Ar revelezh denel hag LGBT]]''' |- valign="middle" | [[Restr:SCOport-fr-language.png|45px]] '''[[Porched:Babel|Ar yezhoù hag ar skriturioù]]''' | [[Restr:Treuzdougerezh.png|45px]] '''[[Porched:Treuzdougerezh|An treuzdougerezh]]''' | [[Restr:Tellissaare.JPG|45px]] '''[[Porched:Boued ha Keginerezh|Ar boued hag ar c'heginerezh]]''' |} </div> <HR> <br /> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Porchedoù]] psmu5v4t8rsw1m855fdpukl7rwhtptm 2187963 2187962 2026-04-17T15:45:27Z Arko 540 /* Ar broioù */ urzh ar broioù 2187963 wikitext text/x-wiki {| width="100%" align="center" cellSpacing="10px" style="border:8px groove Thistle; border-radius:1em; background-color: #FFF3A9;" |- | colspan=2 | {{Degemer porched ar porchedoù}} |- | ==Ar broioù== <div style="background-color:#fff3a9;"> {| align="center" cellspacing="10px" |- valign="bottom" | align="center" | [[Restr:Flag of Germany.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Alamagn|Alamagn]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of Austria.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Aostria|Aostria]]''' || | align="center" | [[Restr:Gwenn ha du.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Breizh|Breizh]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of France.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Bro-C'hall|Bro-C'hall]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of Egypt.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Egipt|Egipt]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of the Netherlands.svg|45px|border]] <br />'''[[Porched:Izelvroioù|An Izelvroioù]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of Japan.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Japan|Japan]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of the People's Republic of China.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Ar bed sinaat|Sina]]''' || | align="center" | [[Restr:Flag of USA.svg|45px|border]]<br />'''[[Porched:Stadoù-Unanet Amerika|SUA]]''' || |- |} </div> ==An Istor== <div> * <big>'''Ar porched pennañ :''' [[Restr:Museum btn.png|45px]] '''[[Porched:Istor|An Istor]]'''</big> {| |- valign="bottom" | align="center" | [[Restr:Helmed Hoplite Sparta.JPG|45px]]&nbsp;&nbsp;[[Restr:Pantheon rome 2005may.jpg|90px]]<br />'''[[Porched:Bedoù henc'hresian hag henroman|Ar bed henc'hresian ha henroman]]''' || || || || | align="center" | [[Restr:Tutanchamun Maske Transparent.png|60px]]<br />'''[[Porched:Egiptopedia|Egiptopedia]]''' || || || || | align="center" | [[Restr:War flag of the Imperial Japanese Army.svg|90px|border]]<br />'''[[Porched:Impalaeriezh Japan|Impaleriezh Japan]]''' |- |} </div> ==A bep seurt== <div> {| |- valign="middle" | [[Restr:M1911a1.jpg|45px]] '''[[Porched:Armoù-tan| An armoù-tan]]''' | [[Restr:Socrates blue version2.png|45px]] '''[[Porched:Prederouriezh| Ar brederouriezh]]''' | [[Restr:Stamp Breizh.gif|45px]] '''[[Porched:Timbrouriezh|An dimbrawouriezh]]''' | [[Restr:P vip.svg|45px]] '''[[Porched:Tud|An dud]]''' |- valign="middle" | [[Restr:Albert Einstein Head.jpg|45px]] '''[[Porched:Fizik|Ar fizik]]''' | [[Restr:ClarkJim-Lotus19620805.jpg|45px]] '''[[Porched:Formulenn 1|Ar Formulenn 1]]''' | [[Restr:European honey bee extracts nectar.jpg|45px]] '''[[Porched:Gwenanerezh|Ar gwenanerezh]]''' | [[Restr:Réseau Breton E.416 - Gare de Rosporden.jpg|45px]] '''[[Porched:Hentoù-houarn Breizh|Hentoù-houarn Breizh]]''' |- valign="middle" | [[Restr:Murakami Haruki (2009).jpg|45px]] '''[[Porched:Lennegezh| Al lennegezh]]''' | [[Restr:Youenn-Olier-yaouank.jpg|45px]] '''[[Porched:Lennegezh vrezhonek|Al lennegezh vrezhonek]]''' | [[Restr:Great Wave off Kanagawa restored.jpg|45px]] '''[[Porched:Ar mor|Ar mor]]''' | [[Restr:Twemoji12_1f308.svg|45px]] '''[[Porched:Revelezh|Ar revelezh denel hag LGBT]]''' |- valign="middle" | [[Restr:SCOport-fr-language.png|45px]] '''[[Porched:Babel|Ar yezhoù hag ar skriturioù]]''' | [[Restr:Treuzdougerezh.png|45px]] '''[[Porched:Treuzdougerezh|An treuzdougerezh]]''' | [[Restr:Tellissaare.JPG|45px]] '''[[Porched:Boued ha Keginerezh|Ar boued hag ar c'heginerezh]]''' |} </div> <HR> <br /> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Porchedoù]] ce7i3bwmksx3zambi23vyzfz46cmbk5 0 9193 2188004 2069178 2026-04-18T11:37:01Z Arko 540 liammoù 2188004 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Enezeg''' (liester : ''enezegoù'' pe ''enezegi'') eo an anv roet d'un [[aridennad]] pe ur [[strollad]] [[enez|inizi]]. Peurvuiañ e weler enezegoù er [[dourioù etrebroadel|mor don]], met kavet e vezont tost d'un douar bras ivez. Alies eo bet krouet an enezegoù diwar an ober [[menez-tan|menez-tan]] ken e weler lod anezho a-hed [[fos dindanvor|fosoù dindanvor]]. Koulskoude e kaver orinoù all evel ar [[krignerezh|grignerezh]] hag ar [[gouelezenn]]iñ. Ar ger a zeu eus ''enez'' + ar rannig tolpañ ''-eg'', met ar [[gresianeg]] αρχιπέλαγος (''archipelago'') a dalv evit ar [[Mor Egaios]], hemañ graet eus ''ar mor pennañ'' (''arkhi'' = penvez ha ''pelagos'' = mor). Aze eo orin an termen kevatal e [[saozneg]] ''archipelago'', [[italianeg]] ''arcipelago'' ha [[galleg]] ''archipel''. Etre [[Bro-C'hres]] e [[Kornôg]] ha [[Turkia]] e [[Reter]] emañ ar Mor Egaios e-lec'h ma kaver meur a enez, lod anezho bodet en enezegoù (sell a-is). == Roll an enezegoù er bed == * Enezeg ABC * Enezegoù ar [[Mor Egea]] ** Enezeg ar C'hukladez ** Enezeg an [[Dodekanesa]] ** Enezeg ar Sporadez * Enezeg an Aleoutidi * Enezeg Alexander * Enezeg Andaman * an [[Inizi Angl-ha-Normand]] ** [[Jerzenez]] ** [[Gwernenez]] ** [[Sark]] ** [[Aldernez]] * Enezegoù an [[Antilhez]] ** Enezeg an Antilhez uhelañ *** Inizi [[Puerto Rico]] ** Enezeg an Antilhez izelañ *** Inizi a-dal d'an avel *** Inizi dindan an avel * [[Enezeg an Azorez]] * Enezeg ar [[Bahamas]] ** Inizi [[Turks ha Caicos]] * Enezeg ar [[Balearez]] ** Enezegoù ar [[Mor Baltel]] ** [[Enezeg Stockholm]] ** Enezeg [[Turku]] ** Enezeg [[Åland]] * Enezeg Bight of Bonny * Enezegoù [[Breizh-Veur]] ** [[Inizi Sillan]] ** Enezeg [[Hebridez]] ** [[Inizi Angl-ha-Norman]] ** [[Inizi Orc'h]] ** Enezeg [[Shetland]] ** Enezeg arktik Kanada ** Enezeg Belcher ** Enezeg Chagos * Enezeg [[Kalifornia]] * [[Inizi Kalzenez]] * Enezeg Chonos * Enezeg Komor * Enezeg Diego Ramírez * Enezeg santmalouat (''Falkland'') * [[Inizi Faero]] * [[Inizi Keys|Enezeg Keys]] Florida * Enezeg Fox * [[Douar Franz-Josef]] * Enezegoù ar [[Friz]] (pe Enezeg ar Wadden) ** Enezeg Friz ar Reter ** Enezeg Friz an Norzh ** Enezeg Friz ar [[Kornôg|C'hornôg]] * Enezeg Furneaux * [[Inizi Galápagos]] * Enezeg Gothenburg * Enezeg Guayaneco * [[Inizi Gwerc'h]] * Enezeg ar Japan * Enezeg Juan Fernández * [[Inizi Kergelenn]] * [[Inizi Kermadeg]] * Enezeg Kornati * Enezeg Lakkadivez * Enezeg [[Lofoten]] * Enezeg Los Roques * Makaronesia ** Enezeg Kanarias ** Enezeg ar [[Kab Glas|C'hab Glas]] *** Enezeg Barlavento *** Enezeg Sotavento ** Enezeg [[Madeira]] * [[Inizi Madalen]] * Enezeg Malayzia (an enezeg brasañ er bed) ** Enezeg Maloukou ** Enezeg [[Filipinez]] *** Inizi Luzon *** Inizi Mindanao **** Enezeg Soulou *** Enezeg Visayas ** Enezeg ar Sond *** Enezeg ar Sond vras *** Enezeg ar Sond vihan * Enezeg ar Maldivez * Enezeg [[Malta]] * Enezeg ar [[Maskaregnez]] ** Enezeg ar [[Sechelez]] *** Inizi Aldabra *** Enezeg Amirante *** Inizi Farquhar * Enezegoù [[Melanezia]] ** Enezeg Bismarck ** Enezeg [[Fidji]] ** Enezeg Kaledonia nevez ([[Kanaky]]) *** Enezeg al Lealded ** Enezeg Salomon ** Vanuatu (Hebridez nevez) * Enezegoù Mikronezia ** Enezeg Caroline ** Enezeg Gilbert ([[Kiribati]]) ** Enezeg al Linenn (Line Islands) ** [[Inizi Mariana]] ** [[Inizi Marshall]] (Majuro) *** Enezeg Ralik Chain *** Enezeg Ratak Chain ** Enezeg Palau ** Enezeg Phoenix * Enezeg Siberia nevez * Enezeg Nikobar * Inizi Bro-Saoz Nevez ha inizi New York ([[Manhattan]], City Island, [[Long Island]], Rikers Island, Roosevelt Island, [[Staten Island]], Block Island, Nantucket, Martha's Vineyard, Liberty Island, Ellis Island, Long Beach Island, Inizi Elizabeth) * Enezeg Zemlya nevez * Enezegoù [[Polinezia]] ** [[Inizi Cook]] (Inizi Hervey) ** Enezegoù [[Polinezia c'hall]] *** Enezeg austra *** Enezeg Gambier *** Enezeg Markiz *** [[Inizi ar Gevredigezh]] **** Inizi a-dal d'an avel **** Inizi dindan an avel *** Enezeg Touamotou ** Enezeg [[Hawaii]] (Enezeg Sandwich) * Enezegoù Zeland nevez (Aotearoa) ** Enezeg [[Pitcairn]] ** Enezeg Samoa (Enezeg ar Verdeerien) ** Enezeg amerikan Samoa (Reter Samoa) ** [[Samoa]] (Enezeg Kornôg Samoa) ** Enezeg [[Tonga]] ** Tokelau (Union Islands) ** [[Tuvalu]] (Inizi Elliz) ** [[Wallis ha Futuna]] ** Enezeg Horne * Enezeg ar Ponto * Inizi Rouanez Charlotte (Haida Gwaii) * Enezeg Saint Helena * Enezeg San Juan * Enezeg Severnaya Zemlya * Enezeg [[Sorrento]] * Enezeg Su Mor Sina *** Enezeg Paracel *** Enezeg Spratly * Enezeg Orkadez ar Su * Enezeg Sandwich ar Su * Enezeg Shetland ar Su * Enezeg Svalbard * Enezeg ar Mil enez (Thousands Islands) * Enezeg Tierra del Fuego * Enezeg "The World", inizi savet dre labourioù a-dal [[Emirelezh]] [[Dubai]] * Enezeg [[Toskana]] * Enezeg [[Venezia]] == Roll an enezegoù dre vorioù pe dre vroioù == * Roll enezegoù [[Antarktika]] ha [[Meurvor ar Su]] * Roll enezegoù [[Meurvor Arktika]] * Roll enezegoù [[Meurvor Atlantel]] * Roll enezegoù Breizh, gwelout [[Roll inizi pennañ Breizh]] [[Rummad:Enezegi]] [[Rummad:Stumm douarel]] c9zwtj4hra62fwi5izsfcu2um3zhswz 0 17372 2187995 1700922 2026-04-18T09:25:57Z Dakbzh 58931 + Nev. renk Elo, astenn ha kempenn. 2187995 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Liviu-Dieter Nisipeanu, 2015.jpg|thumb|Dieter Nisipeanu]] '''Liviu Dieter Nisipeanu''' a zo bet ganet d'ar [[1añ Eost|1añ a viz Eost]] [[1976]] e [[Braşov]] ([[Roumania]]).<br/>Ur c'hoarier [[echedoù]] [[roumania]]n hag [[alaman]] eo.<br/> Mestr Meur (GM) eo abaoe 1997, Mestr Etrebroadel e oa abaoe 1994<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/2904292 E fichenn FIDE]</ref>.<br/>Ebrel 2026: 2 582 eo e [[Renk Elo|renk Elo]] ''Standard'', 2475 e renk Elo ''Fonnapl'' ha 2 625 ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/1202758 E fichenn FIDE]</ref>, 2 707 eo bet e renk Elo ''Standard'' uhelañ, tizhet e miz Here 2005.<br/> == Kevezadegoù == Kampion [[Europa]] eo bet e 2005 e [[Varsovia]]. {{EloChart|Q 1202758}} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/1202758 E fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chess.com/players/liviu-dieter-nisipeanu E c'hoari e Chess Com] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=10915 E c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Nisipeanu, Dieter}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1976]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù roumanian]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù alaman]] 81xyb0kmn3abb91q6kfboe86nrw8a6e 0 17559 2187966 2182528 2026-04-17T16:42:14Z Ar choler 52661 2187966 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="font-size: 95%;" |- ! {{Infobox/Titl|لجمهورية العربية السورية<br>''Al-Jumhūriyyah al-ʿArabiyyah as-Sūriyyah''|007b3a|talbenn map|ffd01a}} |- bgcolor="#EFEFEF" | colspan="2" | {| width="100%" |- | width="50%" style="text-align:center;" | [[Restr:Flag of Syria (2025-).svg|125px|center]]<br><small>Abaoe miz Kerzu 2024</small> | width="50%" style="text-align:center;" | [[Restr:Emblem of Syria (2025–present).svg|100px|center]]<br><small>Ardamezioù implijet gant gouarnamant treuzkemm Siria</small> |} |- bgcolor="#FFF" | colspan="2" | [[Restr:Syria in its region (claimed).svg|280px|border]]{{Legend|#c12838|Lec'hiadur er [[Reter-Nesañ]]}}<hr> |- |'''[[Kan broadel]]''' | ''Homat el Diyar'' |- | '''[[Yezh ofisiel]]''' | [[Arabeg]] |- | '''[[Kêr-benn]]''' | [[Damask]] |- | '''Gorread'''<br>• En holl<br>• % dour | <br>185,180 km²<br>0.06 |- |'''Poblañs '''<br>• Hollad<br>• Stankter |<br>19,043,000 (2005)<br>99/km² |- | '''Prezidant'''|| Vak |- | '''Moneiz'''||[[Lur siriat]] |- | '''Kod pellgomz'''||963 |- | '''Kenrouedad'''||.sy |} '''Siria''' ([[Arabeg]] : سوريا {{LFE|/'su:ria/}}), '''Republik Arab Siriat''' (Arabeg: الجمهورية العربية السورية) hec'h anv ofisiel, a zo ur vro er [[Reter-Nesañ]]. Harzoù he deus gant [[Liban]] war-du ar [[kornôg|c'hornôg]], [[Israel]] war-du ar [[mervent]], [[Jordania]] war-du ar [[su]], [[Irak]] war-du ar [[reter]] ha [[Turkia]] war-du an [[norzh]]. Israel a zalc'h uheldirioù ar [[Golan]] e mervent ar vro hag ur rendael he doa Siria gant Turkia a-zivout [[Hatay (proviñs)|proviñs Hatay]] betek n'eus ket pell 'zo. Betek an {{XIXvet}} kantved e oa anvet Siria ''[[Bilad el-Cham|Bilad al-Cham]]'' ([[arabeg]] بلاد الشام). Bodañ a reas e-pad ur pennad Siria a vremañ, [[Liban]] a vremañ, [[Israel]] ha [[Palestina]], hag un darn eus [[Jordania]] a vremañ, met pas proviñs [[Jazira]]. E-doug an [[Henamzer]], ar broioù-se a oa [[Fenikia]], [[Palestina]], [[Asiria]] hag ul lodenn eus kornôg [[Mezopotamia]]. == Anv == Eus ar [[gresianeg]] evit bro-Aram war ribl reter ar [[Mor Kreizdouar]] etre [[Egipt]] war du ar [[Su]], Arabia war du ar [[reter]] ha [[Cilicia]] war du an [[norzh]]. Enderc'hel a rae un darn eus [[Mezopotamia]] ha rouantelezhioù [[Commajen]], [[Sophene]], hag [[Adiabenn]], a voe, hervez [[Plinius an Henañ]], anvet [[Asiria]] gwechall. E maread Plinus, avat e oa bet rannet an douar etre meur a broviñs roman : [[Judea]] (diwezhatoc'h Palestina) er pezh a zo hiziv Israel, Palestina ha Jordania, [[Phoenicia]] er pezh a zo hiziv [[Liban]], [[Coele-Syria]] ha [[Mezopotamia]]. ==Istor== [[Restr:Sy-map.png|thumb|300px|Kartenn Siria]] Enklaskoù arkeologiek o deus diskouezet eo Siria kavell ar sevenadurioù koshañ. War-dro keoded [[Ebla]], dizoloet e [[1973]], en em astenne un impalaeriezh semitek vras a dizhe he harzoù [[Turkia]] en norzh hag ar [[Mor Ruz]] er [[reter]] etre 2500 kent J-K ha 2400 kent J-K. Dalc'het e voe ar vro gant ar [[Kanaan|Ganaaniz]], an [[Hebraiz]], an [[Arameiz]], an [[Asiriiz]], ar [[Babiloniz|Vabiloniz]], ar [[Persed|Bersed]], an [[Armeniz]], ar [[Romaned]], [[Bizantion]], an [[Arabed]] hag, evit darn anezhi, ar groazidi. Gant an [[Impalaeriezh Otoman]] e voe peuraloubet e 1517. Ur perzh bras he deus bet Siria en istor ar [[kristeniezh|gristeniezh]], rak war hent he c'hêr-benn, [[Damask]], eo e voe gounezet [[Sant Paol]] d'ar feiz kristen. E Siria, en [[Antiok]], e voe diazezet ar gumuniezh kristen gentañ er-maez eus [[Jeruzalem]]. [[Damask]] a zo unan eus ar c'hêrioù koshañ er bed gant [[Varanasi]] ha [[Jeriko]]. Diazezet etre 8 000 ha 10 000 bloavezh 'zo hag atav eo bet annezet abaoe. Gant ar vuzulmaned e voe aloubet e 636, goude [[emgann Yarmouk]], ha da gêr-benn an [[Omeyad|impalaeriezh Omayad]]. Kêr-benn ar bed islamat e chomas betek 750 pa gemeras [[Baghdad]] he lec'h. D'ur gêr-benn broviñsel eus [[impalaeriezh ar vamlouked]] ez eas e 1260 ha distrujet e voe e 1400 gant [[Tamerlan]] a gasas un darn eus hec'h annezidi da [[Samarkand]]. Adsavet e voe ha kenderc'hel a reas da vezañ ur gêr-benn betek 1517 pa voe kemeret gant an [[Impalaeriezh otoman]]. Homañ a gontrollas anezhi betek 1917, war-bouez etre 1832 ha 1840 pa voe dalc'het gant [[Egipt]]. === Mandad gall === Kontrol an Impalaeriezh otoman a echuas pan antreas nerzhioù an [[Emsavadeg Arab]] e [[Damask]] e 1918, e fin ar [[brezel-bed kentañ]]. Ur rouantelezh arab dizalc'h a voe savet, [[Faisal Iañ Irak|Faisal]] he roue. Ne badas ket pell e ren, avat ha ret e voe dezhañ mont kuit pa aloubas ar C'hallaoued Siria d'an 23 a viz Gouere 1920 da rediañ ar [[mandad]] a oa bet roet dezho gant [[Kevredad ar Broadoù]]. Goude [[emgann Maysalun]] etre al lu siriat renet gant [[Yusuf al-Azmeh]] ec'h antreas an arme c'hall e [[Damask]] d'ar 24 a viz Gouere 1920. Gant un diorroadur armerzhel hag un arnevezadur eus an isframmioù e voe merket maread ar mandad. Ar santimant broadelour a greskas, avat, hag emsavadegoù niverus a darzhas, an holl anezho gwasket a-benn-krak. Goude faezhidigezh Frañs e 1940 ez eas ar vro dindan kontroll [[gouarnamant Vichy]]. He mirout a ra betek an aloubidigezh saoz (skoazellet gant ar [[Frañs Dieub|C'hallaoued dieub]]) e miz Even 1941. Oberiantiz ar vroadelourien siriat a redias Frañs da dennañ kuit e soudarded e miz Ebrel 1946. Lezel a reas ar galloud etre daouarn ur gouarnamant republikan strollet e-pad maread ar mandad. === Frankiz === [[Restr:Portrait of Shukri al-Quwatli in 1943.jpeg|thumb|150px|Shukri al Quwatli, prezidant kentañ Siria goude an dieubidigezh, etre daou ofiser eus morlu ar Stadoù Unanet]] Ur feur-skrid a varc'hatas Siria gant Frañs e Gwengolo [[1936]]. Mohammad Al-Abid a oa ar prezidant kentañ da vezañ dilennet gant ur vonreizh tost a-walc'h ouzh hini Frañs. Homañ a nac'has kadarnaat ar feur-skrid ha mirout a reas soudarded e Siria betek 1946. Shukri al-Quwatli a voe dilennet da brezidant pa voe roet he frankiz (dindan gwarez Frañs) d'ar vro goude ma voe bet kaset kuit soudarded [[gouarnamant Vichy|Vichy]]. Kalz trubuilhoù a oa, avat, goude aet kuit al lu gall. ==== Perzh Siria er [[brezel israel-arab kentañ]] ==== Ur roll bihan a zo bet c'hoariet gant Siria er brezel-se. Er c'hontrol eus ar pezh a greder alies ne oa ket pal ar pennoù arab distruj [[Israel]]. [[Abdallah Iañ Jordania|Abdullah {{Iañ}}]] eus [[Jordania]] hag [[Abdelaziz ibn Saoud|Abdul Aziz]] eus [[Arabia Saoudat]] na gasjont nemet nerzhioù arouezek ha klask a raent da sioulat o fobl kentoc'h eget adkemer krog war [[Israel]]. [[Farouk Egipt]] a voe an hini nemetañ a glaskas, en un doare sirius, adkemer [[Palestina]]. [[Liban]], Siria hag [[Iraq]] n'o doa ket tuioù da vrezeliñ. E Mae 1948, just kent ma kasas Siria soudarded e [[Palestina]] n'he doa nemet 4 500 a dud barrek da stourm hervez ar servijoù kuzh saoz. Hervez Glubb Pasha ne oa nemet 3 000 anezho hag hervez ar [[CIA]] ne c'helle ket Siria lakaat prest en tu-hont da 2 500 a dud. Faezhet e voe Siria e kêriadenn Samakh ha kibbutzim Degania A ha B war-du su al [[lenn Tiberiad]], met gouest e voe da zerc'hel ur vandenn douar strizh e-kichen an harzioù hag e biz Palestina, war-dro Dan, ha teir enezennad e su, kreiz ha norzh Palestina. Skoazell an ALA a nac'has, avat, ar pezh a aotreas an Israeliz d'he diarbenn ha d'he c'has en tu arall d’an harzoù. === Taolioù-stad === Goude faezhidigezh 1949 e voe gwanaat ar gouarnamant gant un heuliad taolioù-stad hag e miz-du 1949 e kemeras Adib Shishakli ar galloud. E 1951 en em embannas prezidant goude dilennadegoù falset ha divodañ a reas ar parlamant. === Ren sivil === Goude diskar Adib Shishakli e-pad un [[taol-stad]] e 1954, ec'h erruas ur gouarnamant [[sokialouriezh|sokialour]] ha [[broadelouriezh|broadelour]] arab er galloud. Distabil e chomas ar vro, avat, ha goude trec'h [[Egipt]] e-pad [[Enkadenn Suez]] e [[1956]] e kendeuzas Siria ganti da vont d'ober ar [[Republik Arab Unanet]]. === Ar Republik Arab Unanet === Ne voe ket an unvaniezh ur berzh avat. Goude un [[taol-stad]] nevez d'ar 28 a viz Gwengolo 1961 ec'h adgemeras ar vro he frankiz. An distabilder a gendalc'has avat betek ma stalias un taol-stad nevez ur strollad ofiserien eus an tu-kleiz er galloud : Kuzul Broadel ar Gourc'hemenn Dispac'hel. Gant ar [[Strollad Ba'ath]] e oa renet ar gouarnamant nevez. Ar Strollad Ba'ath a gemeras ar galloud en [[Iraq]] miz diwezhatoc'h ha kendivizioù a voe etrezi, Siria hag [[Egipt]] da adkrouiñ ur riez arab unanet. Ur referendom a zlee asantiñ d'an unvaniezh met ur raktres e chomas ha netra all. Eus an atroperezhioù ez eas kuit Egipt hag e miz Du 1963 e voe kaset kuit ar Strollad Ba'ath eus ar galloud en Iraq. E miz Mae 1964 ec'h aozas prezidant ur vonreizh hag envel a reas ur parlamant. Kaset kuit e voe e 1966, avat, gant un taol-stad aozet gant ur c'havailh eus ar Ba'ath. Ar gouarnamant sokialour lakaet er galloud gant taol-stad 1966 a voe gwanaet gant faezhidigezh 1967 a-enep [[Israel]]. E-pad ar [[Brezel a c'hwec'h devezh]] ec'h aloubas homañ ziwezhañ ar [[Golan]] a zo dalc'het ganti c'hoazh hiziv. C'hwitadenn an hanterourañs siriat e-pad enkadenn "[[Miz Gwengolo Du]]" a atizas ar bec'hioù e-barzh ar gouarnamant siriat ha d'ar 13 a viz gwengolo 1970 e voe kemeret ar galloud gant ministr an difenn, [[Hafez al-Assad]]. == 1970 - 2000 == === Soliad ar galloud === Goude e daol-stad e savas [[Hafez al-Assad]] ur frammadur nevez evit ar vro. Ur parlamant nevez a voe anvet gant 87 eus an 123 sez dalc'het gant izili ar Ba'ath. Ar rest a voe rannet etre "renkadurioù poblek" hag un nebeud strolladoù bihan. E miz Meurzh 1971 e talc'h ar Ba'ath e gendalc'h rannvroel ha dibab a ra ur c'huzul gourc'hemenn ranvroel nevez. Ur referendom a gadarna ar ren nevez hag ur vonreizh nevet a voe savet e 1973. === Brezel ar C'hipour === E 1973 ec'h argasas Siria Israel asambles gant Egipt da adkemer ar [[Golan]]. Goude un nebeud berzhioù e voe faezhet al lu siriat gant ar arme israelat. Atroperezhioù bleniet gant [[Henry Kissinger]] a aotreas ar vro da adtapout un darn eus tachenn Siria ar pezh a livas ar gouarnamant evel un trec'h. Adalek 1973 eo sioul a-walc'h an talbenn zoken ma n'o deus ket sinet an div vro ar peoc'h. === Hanterourañs e Liban === O koll [[brezel diabarzh Liban]] e oa ar gristenien varonek e 1976. D'o saveteiñ e kasas Siria 40 000 soudard met d'empleget er brezel ez eas buan tre. E-pad tregont bloavezh e viro Siria soudarded e [[Liban]]. E-pad ar pemzek bloavezh-se ma pado ar brezel diabarzh e stourmas Siria evit kontrolliñ ar vro ha disfontañ galloud Israel er c'hreisteiz. Goude diskar ar [[Jeneral Aoun]] e redias Siria ar c'habaloù libanat da sinañ [[emglev Taif]] e 1989. Siria a voe rediet da vont kuit eus Liban e 2005 goude muntr ar ministr kentañ [[Rafiq Al-Hariri]]. === Kinnigoù ouzh ar ren === Div wech e voe klasket diskar ren aotrouniek Hafez Al-Assad. Etre 1976 e 1982 ec'h enebas ar [[Breudeur Muzulman]] outañ. Daelañ a rae likter ar strollad Ba'ath ha galloud an [[Alawied]] a gavent disivouder. E 1982 en em emsavas ha derc'hel a rejont [[Hama]] e-pad un nebeud devezhioù. Gant a lu e voent gwasket, avat. E 1984 e klaskas [[Rifaat al-Assad]], breur da Hafez Al-Assad, kemer ar galloud gant skoazell an nerzhioù surentez a oa kontrollet gantañ tra ma oa e vreur en ospital. C'hwitañ a reas war e daol ha mont en harlu a voe ret dezhañ. === Brezel ar Pleg-mor === E-kerzh [[Brezel kentañ ar Pleg-mor]] e kemeras Siria perzh. Goude faezhidigezh [[Saddam Hussein]] e kemmas, evit ur c'houlzad, Siria he folitikerezh e-keñver Israel hag ar broioù arab arall. Kendaelioù a grogas gant Israel met c'hwitañ a rejont. === Marv Hafez al-Assad === D'ar 10 a viz Even 2000 e varvas [[Hafez al-Assad]] goude 30 bloavezh er galloud. Un nebeud eurvezhioù goude e varv e cheñchas ar parlamant ar vonreizh da aotren e vab [[Bashar al-Assad]] da zont da brezidant nevez. Kadarnaet e voe e anvidigezh gant ur referendom d'ar 10a viz Gouere 2000. == 2000 - bremañ == En e brezegenn gentañ dirak Kuzul ar Bobl, d'ar 17 miz Gouere 2000 e prometas Bashar al-Assad adreizhadurioù politikel hag e-pad ur prantad a anvor "Nevezamzer Damask" (gouere 2000 - c'hwevrer 2001) e krogas izili an enebouriezh zemokratel da vanifestiñ. O oberiantizoù a waskas ar gouarnamant zoken ma chom nebeutoc'h mac'hus eget dindan ren Hafez Al-Assad. Aotret e oa bet a internet hag ar pellgomzerien hezoug hag un nebeud strolladoù-enebouriezh a voe bet savet. Monet a reas an traoù war-gil buan a-walc’h o vezañ ma c’houlenne an eneberezh politikel re a araokadennoù ha m’en doa aon Bashar al-Assad, levezonet sur mat gant "gward kozh" ar [[strollad Baath]], evit stabilded e vro. Merket e voe pennrenerezh Bashar al-Assad betek 2011 gant emdennadeg an arme sirian diouzh Liban etre 2001 ha 2005 hag an tamalloù a-zivout marv Rafic Hariri. === Brezel-diabarzh === ''* Pennad spisoc'h: [[Brezel diabarzh Siria]]'' Da geñver (pe un tammig da heul) an [[nevez-amzer arab]] e savas e vouezh hag en em savas ul lod ag ar boblañs a-enep d’ar renad baathour adalek miz Meurzh [[2011]] (er c’hêrioù bras). Taget e voe savadurioù ofisiel ha re ar strollad. Bashar a c’hourc’hemennas neuze ma voe moustret an emsavadeg (kalz a [[sunni|sunnaaded]] a gemer perzh enni). Evit respont d’ar gostezenn enep ec’h aozas aduidi ar renad manifestadegoù bras o tiskouez splann an dispartioù politikel, kenelel ha diwar gredenn (meur a relijion zo e Siria) e-mesk ar Sirianed. E [[2013]] e seblant an traoù bout stanket da vat gant ur [[brezel-diabarzh]] krisoc’h-krisañ hag ur pouez brasoc’h eus an [[Islamouriezh|islamourion]] [[djihadouriezh|djihadour]] e-mesk an eneberezh milourel. Evit ul lodenn vat ag ar boblañs e vir Bashar al-Assad gwirioù ar minorelezhioù gourdrouzet herveze gant ar muianiver sunnaat. == Proviñsoù Siria == E 14 gouarneriezh pe ''muhafazat'' (unander: ''[[muhafazah]]''). Gant ur gouarner anvet gant ar Prezidant goude ur c'hinnig eus Ministr an Diabarzh. Gant ur c'huzul dilennet eo skoazellet-eñ. {|align=center | # [[Damask]] # [[Rif Dimashq]] # [[Quneitra]] (un darn anezhi a zo dalc'het gant [[Israel]]) # [[Dara]] # [[As Suwaydā' Province, Syria|As Suwayda]] # [[Homs]] # [[Tartous]] # [[Latakia]] # [[Hama]] # [[Idlib]] # [[Aleppo]] # [[Ar Raqqah]] # [[Dayr az Zawr]] # [[Al Hasakah]] |[[Restr:Syrnumbered.png|400px|dehou|Proviñsoù Siria.]] |} {{Azia}} {{Aozadur ar Guzuliadeg Islamek}} {{Kevre Arab}} [[Rummad:Siria]] mi0jjj8fpiurwxy012gd0s1qs25kcbt 0 20242 2187988 2068351 2026-04-17T21:56:32Z Arko 540 rummad 2187988 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Blason Harvard.svg|thumb|Skoed ardamez Skol-veur Harvard]] [[Restr:John Harvard statue at Harvard University.jpg|thumb|John Harvard.]] '''Skol-veur Harvard''' a zo ur skol-veur enklask prevez bet krouet d'an [[8 Gwengolo|8 a viz Gwenholon]] [[1636]] e [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]], [[Massachusetts]] ([[SUA]] a-vremañ). Unan eus skoliioù-meur brudetañ ar bed eo. Dek kevrenn akademek ha tri c'hampus he deus Harvard. {{LabourAChom}} [[Rummad:Skolioù-meur SUA]] pgvxpi85j296lt61qf4tb7hy5v33m3s 0 20243 2187983 2068352 2026-04-17T19:47:38Z Arko 540 astenn 2187983 wikitext text/x-wiki {{databox}} {{LabourAChom}} [[Restr:Harvard square 2009j.JPG|thumb|right|250px]] '''Cambridge''' a zo ur gêr e Stad [[Massachusetts]] e [[Stadoù-Unanet Amerika]], stok ouzh [[Boston]]. Eno e kaver [[Skol-veur Harvard]] ha [[Ensavadur Teknologiezh Massachusetts]] (MIT). == Gevelliñ == * [[Cambridge]], {{Bro-Saoz}} * [[Cienfuegos]], {{Kuba}} * [[Coimbra]], {{Portugal}} * [[Kraków]], {{Polonia}} * [[Yerevan]], {{Armenia}} * [[Gaeta]], {{Italia}} * [[Gaillimh]], {{Iwerzhon}} * Las Flores, {{Salvador}} * [[Tsukuba]], {{Japan}} [[Rummad:Kêrioù Massachusetts]] jn6tfmehmxwadvd20ig3do5rgt36zdu 0 26038 2187969 2187908 2026-04-17T18:06:47Z Ziv 76088 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 061.jpg]] → [[File:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 2187969 wikitext text/x-wiki {{implijoù all}} {{databox}} [[Restr:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|thumb|''Ragazzo che monda un frutto'', 1592]] '''Michelangelo Merisi da Caravaggio''' ([[Milano]], [[29 a viz Gwengolo]] [[1571]] – [[Porto Ercole]]<ref>Ur ''[[frazione]]'' eus [[Monte Argentario]] eo Porto Ercole.</ref>, [[18 a viz Gouere]] [[1610]]), anavezet gwelloc'h evel '''Caravaggio''', a oa ul [[livouriezh|livour]] [[italia]]n. Unan eus livourien ar skol [[naturelouriezh (arz)|naturelouriezh]] italian eo, enebet ouzh ar skol [[ardaouegezh (arz)|ardaouegezh]] a rene war ar {{XVIvet kantved}}. Adnevezet en deus an [[arz]] en e amzer ha kontet eo da vezañ unan eus ar c'hentañ arzourien al luskad [[barok]]. Brudet eo al livour koulz abalamour d'e arz ha d'e vuhez. Adalek [[1600]] e oa brudet e [[Roma]] evel un arzour dornet-kaer. Diwar neuze ne vankas ket al labour dezhañ, nemet ar berzh a rae a save d'e benn. Bet eo un den feuls, brusk, hoalus ha dañjerus, enebour d'an urzh, a veze armet, a ouie en em gannañ, hag a lazhas ouzhpenn un den. Kraouiet e voe meur a wech peogwir e nac'he pourmen dizarm e straedoù Roma, goude ma oa difennet. Ur pennad diwar e benn e [[1604]] a ziskleir e zoare-bevañ tri bloaz a-raok, a gont «&nbsp;en devoa labouret e-pad pemzektez hag e oa aet da gantren, miz pe zaou, e gleze gantañ ouzh e gostez, ur mevel ouzh e heul, eus an eil sal-dañs d'eben, prest da glask kann pe tabut, ken ne veze ket aes kaout afer outañ.&nbsp;»<ref>Hervez Floris Claes van Dijk, a veve e Roma e 1601 d'ar c'houlz ma laboure Caravaggio eno, meneget e : John Gash, ''Caravaggio'', p.13. Kavet e vo ar meneg kentañ a se e ''Het Schilder-Boek'', gant Carl (pe Karel) van Mander, eus 1604, troet en e hed el levr ''Caravaggio'' gant Howard Hibbard. Kentañ meneg eus anv Caravaggio en un dihell eus e amzer e Roma eo hini Prospero Orsi evel keneiler en ur brosesion e miz Here 1594 en enor da Sant Lukaz (gwelout H. Waga, ''Vita nota e ignota dei virtuosi al Pantheon'', Roma, 1992, Appendix I, pp. 219 ha 220 sqq.). Kentañ danevell eus e vuhez e Roma zo en un dihell eus an 11 a viz Gouhere 1597 pa voe test Caravaggio ha Prospero Orsi eus un torfed e-kichen San Luigi de' Francesi. (Gwelout ''The earliest account of Caravaggio in Rome'' gant Sandro Corradini ha Maurizio Marini, e-barzh ''The Burlington Magazine'', pp. 25-28).</ref> E [[1606]] e rankas tec'hel eus Roma, pa oa klask warnañ abalamour m'en devoa lazhet un den en doa bet kann outañ. E [[1608]] edo e [[Malta]], ma'z eas en [[Urzh Malta]], desket ma oa madik war ar relijion, met ne chomas nemet tri miz enni, taolet e voe er-maez anezhi dre m'en devoa lazhet ur c'hamarad eus an Urzh. Neuze ez eas da [[Napoli]] e [[1609]], ma voe klasket e lazhañ, trawalc'h a enebourien en devoa evit se, hag ac'haleno da [[Sikilia]], ma ne reas nemet gounit enebourien nevez ken na varvas e 1610. Ilizoù nevez ha palezioù ec'hon a veze savet e Roma war-dro dibenn ar {{XVIvet kantved}} ha deroù ar {{XVIIvet kantved}}, hag ezhomm a oa livadurioù. Edo an [[Iliz katolik roman|Iliz]] gant an [[Enepdisivouderezh]], ha klask a oa war-lerc'h ur gwir arz relijiel ac'h aje a-enep ar [[Protestantiezh|brotestantiezh]], hag evit se ne seblante ket dereat ken an doareoù-micher kozh (re an ardaouegezh), a bade abaoe kant vloaz, hag a gaved artifisiel. Caravaggio a zegase nevezenti gant e naturalouriezh, un doare-ober savet diwar pizhsellout hag implij ''[[chiaroscuro]]'', eleze sklêrijenn ha teñvalijenn. Brud ha levezon en doe Caravaggio en e vuhez, hogen ankounac'haet e voe er c'hantvedoù war-lerch e dremenvan. Ret e voe gortoz an {{XXvet kantved}} evit dizoleiñ pegen kreñv en doa levezonet arz ar C'hornôg. Koulskoude eo bras e levezon war an doare-livañ nevez a zeuas war-lerc'h an ardaouegezh, ar ''barocco''. Andre Berne-Joffroy, sekretour [[Paul Valéry]], a lavare diwar e benn : «&nbsp;Pezh a grog gant labour Caravaggio n'eo nemet al livouriezh vodern.&nbsp;»<ref>Meneget gant Gilles Lambert, en e levr "Caravaggio", p. 8.</ref> == Buhez == === An oad tener (1571-1592) === Ganet e oa Caravaggio e Milano<ref>Testeniekaet gant kavadenn ar baperenn-vadeziant eus parrez Santo Stefano e Brolo, e Milano, hervez ar gazetenn ''[[L'Unità]]'' e miz C'hwevrer 2007.</ref>. E dad, Fermo Merisi, a oa merour-ti ha kinkler-ti da Francesco Sforza, markiz [[Caravaggio (Italia)|Caravaggio]]. E vamm, Lucia Aratori, a oa he zud perc'henned er memes kornad. E [[1576]] ez eas an tiegezh da chom da Garavaggio, ur gêr vihan e [[proviñs Bergamo]], evit tec'hel rak ar [[bosenn|vosenn]] a rae he reuz e Milano. Eno e varvas e dad, Fermo, bloaz goude, e [[1577]]. Krediñ a reer eo e Caravaggio e kreskas ar bugel, met daremprediñ ar re[[Sforza]] a rae e dud atav hag an tiegezh [[Colonna]] ivez. Tost e oa an div familh vras-se an eil ouzh eben, dimezioù a oa bet etre o bugale, ha skoazell a gavas Caravaggio diganto. Ar re Golonna a oa tud c'halloudus e Roma, hag e-kreiz ur rouedad tud a roas skoazell d'an arzour pa voe en diaezamant. D'e 13 vloaz, e [[1584]], ec'h eas da Vilano da zeskiñ ar vicher livour gant [[Simone Peterzano]], a lavare bout diskibl da [[Tizian|Dizian]]. Hep mar ebet e reas anaoudegezh gant teñzorioù arzel Milano, gant ''[[Ar Goan Ziwezhañ (arz)|Ar Goan Ziwezhañ]]'' livet gant [[Leonardo da Vinci]] a-dra-sur, ha gant arz [[Lombardia]] dre vras, dezhañ un doare a roe talvoudegezh d'ar "sell didro hag an evezh ouzh ar munudoù naturel"<ref>Rosa Giorgi, ''Caravaggio: Master of light and dark - his life in paintings'', p. 12.</ref>, un arz a oa tostoc'h da naturelouriezh [[Alamagn]] eget d'an ardaouegezh a oa diouzh ar c'hiz e Roma. Krediñ a reer e chomas ur pennad e Milano war-lerc'h echuet gantañ e bennad-diskibl, met marteze ez eas da [[Venezia]] hag e welas eno labour [[Giorgione]], a voe lavaret goude ne rae nemet e varmouzañ, ha hini Tizian. E [[1589]] e tistroas da Garavaggio betek marv e vamm, ken na voe rannet peadra an tiegezh e [[1592]]. Neuze ez eas da Roma. === Roma (1592-1600) === ;Gant Cesari War-dro kreiz 1592 e tegouezhas e Roma, “en e noazh hag en ezhomm bras... hep annez na boued... diarc'hant.”<ref>Meneget hepmui e levr Robb, p. 35, diazezet war skridoù Mancini, Baglione ha Bellori, a lavar o-zri e vevas e vloavezhioù kentañ e Roma er baourentez (menegoù izeloc'h).</ref> Bod en doa kavet gant ur mignon d'e diegezh, an [[eskob]] Pucci. Evitañ e live hag e kopie taolennoù relijiel. Livañ a rae ivez e ti [[Cavalier d'Arpino]], ul livour anavezet ivez evel ''il Giuseppino'', ma reas eno oberennoù kentañ e yaouankiz : ''Fanciullo con canestro di frutta'' ("Ar paotrig e banerad frouezh", [[1593]]-[[1594]]) ha ''Bacchino malato'' ("Bacchus yaouank klañv", ''idem''). Kaoz zo bet c'hoazh gant lod istorourien eus ur veaj da Venezia evit displegañ levezonoù veneziat war e arz, dreist-holl en daolenn ''Riposo durante la fuga in Egitto'' ("Diskuizh e-kerzh an dec'hadeg da Egipt", [[1595]]-[[1596]]), met netra sur n'eus bet prouet. N'ouzer ket gwall vat petra a reas e-pad e vloavezhioù kentañ e Roma. Brud en doa da vezañ un den feuls, brusk, troet da glask kann, ret dezhañ tec'hel a-zirak al lezenn alies. Un nebeud mizioù diwezhatoc'h e labouras evit al livour [[Giuseppe Cesari]], a oa e barr e vrud da neuze, ha livour muiañ-karet ar [[pab]] [[Klemañs VIII]], “o livañ bleunioù ha frouezh”<ref>Giovanni Pietro Bellori, ''Le Vite de' pittori, scultori, et architetti moderni'', 1672 : "Michele a voe ret dezhañ mont da servij ar Marc'heg Giuseppe d'Arpino, a roe dezhañ da labour livañ bleunioù ha frouezh en un doare ken tost d'ar wirionez ma voe tizhet ganto ar gened a geromp kement hiriv."</ref> en e labouradeg. Eus ar mare-se ec'h anavezomp ''Ragazzo che monda un frutto'' ("Paotr o peliat ur frouezhenn", [[1592]], e gentañ livadur anavezet), ''Fanciullo con canestro di frutta'' ha ''Bacchino malato'', a lavarer e oa un [[emboltred]] graet war-lerc'h ur c'hleñved fall a echuas gant e zilez roet da Cesari. An teir zaolenn-se a ziskouez ar perzhioù a reas brud Caravaggio : studiet eo bet frouezh ar banerad gant ur c'helenner liorzhouriezh ha gallet en deus anavezout un torr war un delienn, a oa "un delienn vras gant un devadenn anat diwar foue damheñvel ouzh an antrakoz (''Glomerella cingulata'')", emezañ.<ref>{{en}} [http://www.hort.purdue.edu/newcrop/caravaggio/caravaggio_l.html ''Caravaggio's Fruit: A Mirror on Baroque Horticulture'']</ref> <gallery> Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|''Fanciullo con canestro di frutta'' Caravaggio - Autoritratto in veste di Bacco (Bacchino malato), 1595 circa, 534.jpg|''Bacchino malato'' Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg|''Riposo durante la fuga in Egitto'' </gallery> ;Klask fred Caravaggio a guitaas Cesari e miz Genver [[1594]], mennet ma oa da ober e dreuz e-unan. Bihan e oa aet e yalc'h, met da neuze eo e reas anaoudegezh gant mignoned nevez evel al livour [[Prospero Orsi]] ([[1560]]-[[1630]]), an tisavour [[Onorio Longhi]] ([[1568]]-[[1619]]), hag al livour yaouank (17 vloaz dezhañ) [[Mario Minniti]] ([[1577]]-[[1640]]). Gant Orsi e kavas dastumerien taolennoù ; gant Longhi e pleustras straedoù kêr da noz, hag an emgannoù ; Minniti a voe patrom meur a livadur, ha diwezhatoc'h e sikouras Caravaggio da glask fred e Sikilia<ref>Catherine Puglisi, "Caravaggio", p. 79. Longhi a oa gant Caravaggio da noz an emgann marvus gant Ranuccio Tomassoni ; Robb, p. 341, a soñj edo Minniti ivez.</ref>. [[Restr:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|thumb|''Buona ventura'', 1596-1597]] En daolenn ''Buona ventura'' ("Chañs vat", [[1596]]-[[1597]]), an hini gentañ a livas ouzhpenn un den enni, e weler Mario louzet gant ur jipsianez a zo o lerezh e walenn. Nevez-flamm e oa an tem-se e Roma, ha berzh a reas er c'hantvedoù war-lerc'h. Da c'hortoz ne voe ket gwerzhet ker. En daolenn ''I bari'' ("An drucherien", [[1594]]) ez eus ur paotr tapet gant c'hoarierien c'hartoù, marteze kentañ pennoberenn Caravaggio. Evel ''Buona ventura'' e reas berzh bras, ha 50 eiladenn anezhi a chom. A zo abouesoc'h : sachañ a reas evezh ar [[kardinal|c'hardinal]] [[Francesco Maria Del Monte]], unan eus gwellañ anaoudeien el livouriezh e Roma. Evit Del Monte hag e vignoned arzgarourien binvidik e reas Caravaggio un toullad livadurioù evel ar ''Concerto'' ([[1595]]), ''Suonatore di liuto'' ("Soner lud", 1595-1596), ''[[Bacchus (Caravaggio)|Bacco]]'' (1595-1597), ''Ragazzo morso da un ramarro'' ("Paotr dantet gant ur glazard", 1595-1596), ur skouer vat eus e zoare gwirheñvel, gant Minniti ha paotred yaouank all<ref>Deskrivet e voe paotred Caravaggio gant an arzvarnour Robert Hughes evel ''overripe bits of rough trade, with yearning mouths and hair like black ice cream'' ("tammoù re azv a zarempredoù feuls o c'henoù c'hoantek hag o blev par da zienn-skorn du")</ref> Kalz a dabut zo bet diwar-benn an alan a heñvelgarouriezh a glever el livadurioù-se<ref>Donald Posner an hini kentañ, e-barzh ''Caravaggio's Early Homo-erotic Works"''(Art Quarterly niv. 24, 1971, pp.301-26) o skrivañ diwar-benn doug Caravaggio d'ar grennarded ha levezon e vuhez reizhel war e arz. Ar vuhezskridourien heñvelgarourien a gav anat an aergelc'h a heñvelgarouriezh, met n'eo ket an holl a ya a-du gante. Mar klasker mont pelloc'h ganti war an hent-se e c'haller lenn Brian Tovar : [https://web.archive.org/web/20071219033744/http://emedia.art.sunysb.edu/britov/ess2.html ''Sins Against Nature: Homoeroticism and the epistemology of Caravaggio''] Evit lenn ur savboent kontrol, gwelout pennad Maurizio Calvesi, ''Caravaggio'' (ArtDossier 1986, en [[italianeg]]). Hervez Calvesi e kaver en oberennoù kentañ ar pezh a blije d'an Del Monte kentoc'h evit da Garavaggio, en un amzer ma ne rene ket c'hoazh ar meizad a soñjoù personel.</ref>. <gallery> The Cardsharps by Caravaggio.jpg|''I bari'' The musicians by Caravaggio.jpg|''Concerto'' Michelangelo Caravaggio 020.jpg|''Suonatore di liuto'' Baco, por Caravaggio.jpg|''Bacco'' Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|''Ragazzo morso da un ramarro'' </gallery> [[Restr:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|thumb|upright 0.8|''Maddalena penitente'']] Gwirheñvelouriezh avat a gaver en-dro en taolennoù dezho un danvez relijiel, ha speredelezh ivez. Da gentañ e ''[[Maddalena penitente (Caravaggio)|Maddalena penitente]]'' ("Mari Maden e pinijenn", 1594-1595), ma weler [[Mari Madalen]] pa dro kein ouzh he buhez pec'herez, en he c'hoazez, o ouelañ dourek, he bravigoù a-skign en-dro dezhi. "Ne ziskoueze ket bezañ ul livadur relijiel tamm ebet... Ur plac'h en he c'hoazez war ur skabell goad izel o sec'hañ he blev... Pelec'h e oa ar morc'hed... ar glac'har... promesa ar silvidigezh ? ”<ref>Robb, p. 79. Robb a skriv da-heul Bellori, a gan meuleudi da livioù "gwir" Caravaggio hogen feukus e kav e naturalouriezh : "Plijet e oa (Caravaggio) gant dizoloidigezh an natur, n'en doa ket ezhomm da implij e empenn pelloc'h."</ref> E doare sioul Lombardia e oa, ha ne oa ket flamminus evel doare Roma d'an ampoent. Oberennoù all a voe en doare-se : ''San Francesco d'Assisi in estasi'' ("[[Sant Frañsez a Asiz]] en e c'hoursav", 1594-95), ''[[Marta e Maria Maddalena]]'' (1598), ''[[Aberzhidigezh Izaag (Caravaggio)|Sacrificio di Isacco]]'' ("Aberzhidigezh [[Izaag]]", 1598), ''[[Santez Katell (Caravaggio)|Santa Caterina d'Alessandria]]'' (1598-99), ''Giuditta e Oloferne'' ("[[Judit ha Holofern (arz)|Judit ha Holofern]]", 1599). Gant an oberennoù-se, goude ma ne voent gwelet nemet gant nebeut a dud, e kreskas brud Caravaggio e metoù an anaoudeien hag e genarzourien. Met evit kaout brud da vat e oa ret kaout labour evit ar foran, ha kement-se ne zeue nemet digant an Iliz. <gallery> Saint Francis of Assisi in Ecstasy-Caravaggio (c.1595).jpg|''San Francesco d'Assisi in estasi'' Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''Marta e Maria Maddalena'' Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|''Sacrificio di Isacco'' Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''Santa Caterina d'Alessandria''' Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''Giuditta e Oloferne'' </gallery> ;Brudetañ livour kêr Roma (1600-1606) [[Restr:Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|thumb|''Vocazione di San Matteo'']] [[Restr:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|thumb|''Martirio di San Matteo'']] E [[1599]], moarvat dre levezon Del Monte, e voe gopraet Caravaggio da ginklañ chapel Contarelli en iliz San Luigi dei Francesi ("Sant Loeiz ar C'hallaoued"). Kaoz a voe diwar-benn an div oberenn e voe gopraet evito, ''Vocazione di San Matteo'' ("Galvedigezh sant Vazhev", 1599-1600) ha ''Martirio di San Matteo'' ("Merzherinti sant Vazhev", 1600-01). Teñvalijenn Caravaggio ''(chiaroscuro)'' a zegase skrij en e daolennoù, hag e daol-sell lemm e lakae nerzh ha from a-leizh. Diwar-benn labour Caravaggio, e-touez an arzourien all, e oa daou du splann. Darn a ziskulie fazioù, deuet diwar e c'hoant da livañ hervez an natur, hep ober tresadennoù ; met an darn vuiañ a gane meuleudi dezhañ evel da salver an arz : livourien Roma neuze a oa troet gant an nevezinti, ar re yaouankañ a zeue war e dro, a gane meuleudi dezhañ dre ma oa an hini nemetañ a live hervez an natur, hag a lakae e oberoù da vurzhudoù. Kenderc'hel a reas Caravaggio da zastum goproù uhel evit labourioù relijiel ma weled emgannoù, dibennañ tud, jahinañ, lazhañ. Gant pep taolenn nevez e kreske e vrud peurvuiañ, met un toulladig a voe nac'het gant lod tud goude ma oant bet graet war o goulenn, hag a-wechoù e rankent bezañ adlivet, pe neuze e veze ret klask prenerien arall dezho. An dalc'h bras a oa hennezh : ha pa veze meulet nerzh dramatek e daolennoù gant lod e kave da lod all e oant awenet izel, gant danvez gros ar vuhez<ref>A-zivout savboent Iliz an Enepdisivouderezh diwar-benn an dereadegezh en arzoù, gwelit Giorgi, p. 80. Evit monet pelloc'h, gwelit Gash, p.8 sqq. ; hag a-zivout perzh an dereadegezhh en nac'hañ ''Sant Vazhe gant an ael'' ha ''Marv ar Werc'hez'', gwelit Puglisi, pp. 179-188.</ref> En e livadur kentañ eus ''San Matteo e l'angelo''("Sant Vazhev hag an ael", 1602) e weler ar sant evel ur c'houer moal e benn ha lous e zivhar, gant un ael-krennard gwisket skañv un tamm dibalamour ; nac'het e voe an daolenn, ha ret hec'h adober (''San Matteo e l'angelo', 1602). Heñveldra a c'hoarvezas gant ''Conversione di san Paolo'' ("Distro sant Paol ouzh Doue", 1600-1601), tra ma voe degemeret un eil doare heñvelanvet eus ar memes danvez (1600-1601), ma weler marc'h ar sant kalz gwelloc'h eget ar sant e-unan, ar pezh a zegasas an diviz-se etre an arzour hag ur c'hargad en iliz ''Santa Maria del Popolo'' e Roma : "Petra zo kaoz hoc'h eus lakaet ur marc'h er c'hreiz, ha sant Paol war an douar ?" — "Abalamour !" — "Daoust ha Doue eo ar marc'h ?" — "N'eo ket, met e gouloù Doue emañ !"<ref>Meneget hep mammenn e Lambert, p. 66.</ref>. Un oberenn direlijiel all, ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor vincit omnia]]'', a voe graet e 1602 evit Vincenzo Giustiniani, un den eus kelc'hiad Del Monte. Hervez ur c'hounskrid eus ar {{XVIIvet kantved}} e oa graet hervez patrom ur paotr anvet Cecco, da lavarout eo [[Francesco]], marteze Francesco Boneri, un arzour anavezet er bloavezhioù 1610-1625, lesanvet [[Cecco Boneri|Cecco del Caravaggio]]<ref>Dibrouenn eo al liamme etre Boneri ha servijer ha patrom Caravaggio e deroù ar [[bloavezhioù 1600]], goude ma vez degemeret gant ar braz eus an dud ez eo Cecco del Caravaggio evit Francesco Boneri. Gwelit Robb, pp. 193-196.</ref> o tougen ur wareg ha saezhoù. Gwelout a reer an dalc'h en ul lec'h all, e gwirionez daouduek an oberenn : war un dro eo [[Kupidon]] ha Cecco, evel Gwerc'hezed Caravaggio a oa war un dro Mamm Jezuz ha kourtezanezed Roma a oa bet patromoù eviti. <gallery perrow="4"> Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocazione di San Matteo'' The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''Martirio di San Matteo'' Caravaggio (Michelangelo Merisi) (1571 - 1610) - The Evangelist Matthew - 365 - Gemäldegalerie.jpg|''San Matteo e l'angelo'' Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|Eil doare The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|''Conversione di san Paolo'' Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|Eil doare Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|''Amor vincit omnia'' </gallery> ;Harlu ha marv (1606-1610) E miz Mae [[1606]], Caravaggio a lazhas ur forbann anvet Ranuccio Tomassoni ; peogwir e oa klask warnañ dindan boan a varv e tec'has al livour da zomani Colonna er c'hreisteiz da Roma, hag ac'haleno da Napoli e-lec'h m'edo Costanza Colonna Sforza, intañvez Francesco Sforza, o chom en ur palez ma voe degemeret evel mab an hini en doa bet karg e ti he fried. Ur breur he doa Costanza, Ascanio e anv, ha hennezh a oa kardinal-gwarezour rouantelezh Napoli, hag ur breur all dezhi, Marzio, a oa kuzulier [[besroue]] [[Spagn]] ; ur c'hoar dezhi a oa dimezet d'un den eus an tiegezh Carafa, a renk uhel e Napoli, un anaoudegezh a c'hallfe displegañ perak e voe roet kement a fret da Garavaggio er gêr-se. Goude un nebeud mizioù e Napoli avat ec'h eas Caravaggio da Enez Malta m'edo sez {{Urzh Sant Yann Jeruzalem|Marc'heien Malta]]. Mab Costanza, Fabrizio Sforza Colonna, a oa marc'heg Malta ha jeneral galeoù an Urzh, a seblant endevout aozet e zonedigezh en enez e [[1607]]. Ker bamet e voe Alof de Wignacourt, anezhañ 54{{vet}} Mestr Meur an Urzh, gant labour Caravaggio evel livour ofisiel an Urzh m'e varc'hegas. Daoust da gement-se e voe harzet an arzour e miz Eost 1608 abalamour m'en devoa gloazet ur marc'heg. Skarzhet eus an Urzh e voe ha bac'het e [[Valletta]], met diflipañ a eure ha tec'hel da Sikilia. Eno e labouras al livour (''Seppellimento di santa Lucia'' ("Beziadur santez Lusia", 1608), ''Resurrezione di Lazzaro'' ("Dasoc'h Lazar, 1609), ''Adorazione dei pastori'' ("Azeuladeg ar vesaerion", 1609), endra deue iskisoc'h-iskisañ e emzalc'h : kousket gwisket-holl hag armet-holl, distruj e labour kerkent goude an disterañ burutelladenn hag ober goap ouzh livourien Sikilia. Goude nav miz en enez e tistroas da Napoli. E palez Costanza e Napoli e voe o chom pa zistroas di en hañv [[1609]]. Kaoz eus an darempredoù-se a gaver en holl vuhezskridoù<ref>Da skouer hini Catherine Puglisi, ''Caravaggio', p. 258, ha hini Helen Langdon, ''Caravaggio: A Life'', pennadoù 12 ha 15, ha Peter Robb, ''M: The Man Who Became Caravaggio'', pp. 398 sqq. ha 459 sqq., a ro resisadurioù.</ref>. Eno e voe arsailhet e miz Here, marteze gant tud a oa gopraet gant ar marc'heg en devoa gloazet e Malta ; distreset e voe e zremm. D'ar mare-se e livas ''Davide con la testa di Golia'' ("David gant penn Goliath", 1609-1610), penn ar [[ramz]] o vezañ un emboltred. Goude bloaz e Napoli e tistroas Caravaggio da Roma en hañv 1610, ha d'an 28 a viz Gouere e voe embannet gant un ''avviso'', ur gazetenn brevez, e oa marvet al livour. <gallery> Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Seppellimento di santa Lucia'' Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Resurrezione di Lazzaro'' Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Adorazione dei pastori'' Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''Davide con la testa di Golia'' </gallery> Klañv e oa Caravaggio da neuze, hogen meur a rendaet zo bet a-zivout pennabeg e dremenvan : un dial, [[kleñved Naplez]], [[Kleñved ar paludoù|malaria]], [[kleñved Malta]] hag all. Beziet e voe e bered San Sebastiano e Porto Ercole ; pa voe serret er bered e [[1956]] e voe treuzkaset e relegoù er bered Sant'Erasmo, e Porto Ercole bepred. Eno e voent dielfennet e [[2001]] gant skiantourien a un abeg all da dremenvan al livour : pistriet e vije bet gant ar [[plom]] a oa e livioù e vare ; anavezet mat eo ar c'hleñved-se evit degas feulster en dud<ref>{{en}} [https://www.theguardian.com/artanddesign/2010/jun/16/caravaggio-italy-remains-ravenna-art ''The Guardian'', 16/06/2010]</ref>. Enklaskoù all a lakaas da soñjal e vije bet marvet Caravaggio diwar [[sepsis]]<ref>Anvet "septikemiezh" gwechall.</ref> en devije bet dre ''[[Staphylococcus aureus]]'' a-c'houde un emgann e Napoli<ref>{{en}} [https://www.thelancet.com/journals/laninf/article/PIIS1473-3099(18)30571-1/fulltext ''The Lancet'', 17/08/2018]</ref>. E [[2002]], ar [[Vatikan]] a embannas dihelloù hag a skore un abeg all : peuzlazhet e vije bet Caravaggio dre ur ''vendetta'' paeet gant familh Raniccio Tomassoni, a oa bet muntret gant al livour abalamour d'ar batromez [[Fillide Melandroni]], ar vaouez yaouan a weler en dolenn ''Giuditta e Oloferne''<ref>{{en}} [https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/1396127/Red-blooded-Caravaggio-killed-love-rival-in-bungled-castration-attempt.html ''The Telegraph'', 02/06/2022]</ref>. ==Levezon== Caravaggio "a lakaas an deñvalijenn en damsklêrijenn."<ref>Lambert, p. 11.</ref> ''Chiaroscuro'' a veze implijet a-werso, met Caravaggio an hini a ziazezas da vat an doare-se da livañ. Adal ma voe diskouezet livadurioù Sant Vazhev e chapel Contarelli en iliz San Luigi dei Francesi e Roma e krogas o levezon war an arzourien yaouank, ar voe lesanvet ''i Caravaggisti''. Brud Caravaggio ne chomas ket war-lerc'h e dremenvan e 1610. An doareoù nevez degaset gantañ a voe implijet en doare ''barocco'', nemet ha pa voe implijet ar ''chiaroscuro'' e voe dilezet ar gwirvoud [[Bredoniezh|bredoniel]] a oa e taolennoù ar mestr. Levezoniñ a reas doare-livañ e geneil [[Orazio Gentileschi]], ha hini e verc'h [[Artemisia Gentileschi]], hag a-bell hini ar C'hallaoued [[Georges de La Tour]] ha [[Simon Vouet]], koulz ha hini ar Spagnol [[José de Ribera]]. Koulskoude, meur a zek vloaz war-lerc'h, e veze lakaet e oberoù war-gont livourien "dereatoc"h", pe e veze graet fae warno. An doare barok, kenijinet gantañ, a oa aet war-raok, kemmet e oa ar gizioù, met ne oa ket bet savet stal ebet gant Caravaggio, evel en devoa graet [[Annibale Carraci]] ([[1560]]-[[1609]]), ha ne oa bet skol ebet o legadiñ e zoare-livañ da ziskibien feal. Er [[bloavezhioù 1920]] ez eo an arzvarnour Roberto Longhi a roas brud en-dro da anv Caravaggio, hag a roas e lec'h dezhañ en istor liverezh Europa : "Ribera, [[Johannes Vermeer|Vermeer]], La Tour ha [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]] ne vije ket bet anezho panevetañ. Hag arz [[Eugène Delacroix|Delacroix]], [[Gustave Courbet|Courbet]] ha [[Édouard Manet|Manet]] a vije bet disheñvel-rik."<ref>Roberto Longhi, meneget e Lambert, ''op. cit.'', p. 15</ref> A-du gantañ e oa an istorour war an arzoù [[Bernard Berenson]] ([[1965]]-[[1959]]) pa skrive : ''War-bouez [[Michelangelo]] n'eus bet livour italian ebet dezhañ ken bras levezon.''<ref>Bernard Berenson, in Lambert, ''op. cit.', p. 8</ref> E kalz a virdioù, e [[Stadoù-Unanet Amerika]] zoken ([[Detroit]] ha [[New York]]), e kaver livadurioù a-leizh graet e doare Caravaggio : un darvoud da noz, gouloù teñval, tud ordinal, livañ ar wirionez naturel. Livourien vodern evel an [[Norvegia|Norvegad]] [[Odd Nerdrum]] (bet ganet e [[1944]]) pe an [[Hungaria|Hungarad]] [[Tibor Csernus]] ([[1927]]-[[2007]]) n'o deus biskoazh kuzhet o deus klasket kevezañ gantañ, hag al livour stadunanat [[Dougl Ohlson]] ([[1936]]-[[2010]]) a oa anaoudek-meurbet ouzh Caravaggio. Al livour (ha falser) [[Izelvroioù|izelvroat]] [[Han van Meegeren]] ([[1889]]-[[1947]]) en deus implijet taolennoù Caravaggio en e labour war ar Vistri Gozh. Ar filmaozer [[Bro-Saoz|Saoz]] [[Derek Jarman]] ([[1942]]-[[1994]]) en deus sevenet e [[1986]] ar film ''Caravaggio'' diwar-benn buhez an arzour<ref>{{en}} [https://www.imdb.com/title/tt0090798/?ref_=fn_al_tt_1 ''Internet Movie Database'']</ref>. [[Restr:Uqueen3.jpg|thumb|''Vocazione dei santi Pietro e Andrea'', lakaet war anv Caravaggio ("1603-1606" ?)]] En deiz a hiziv ne chom nemet 77 taolenn a zo diwar zorn Caravaggio hep mar ebet. Unan, ''Vocazione dei santi Pietro e Andrea'' ("Galvidigezh ar sent Pêr hag Andrev", 1603-1606), zo bet lakaet war anv Caravaggio e [[1943]] gant Roberto Longhi, hogen tennet eo bet eus roll oberennù an arzour e [[2009]]<ref>{{fr}} Ebert-Schifferer, Sybille : ''Caravage''. Paris : Éditions Hazan, 2009 {{ISBN|978-2-7541-0399-2}}</ref>. Prenet e oa bet gant ar roue [[Charlez Iañ (Bro-Saoz)|Charles I Bro-Saoz]] e [[1637]], gwerzhet da c'houde hag adprenet gant [[Charlez II (Bro-Saoz)|Charles II]] ha lakaet a-gostez e palez Hampton Court er mervent da [[Londrez]], ma kave d'an dud e oa un eillivadur. Un toullad livadurioù gant Caravaggio zo bet kollet moarvat abaoe e varv. [[Richard Francis Burton]] an hini en deus skrivet diwar-benn "un daolenn eus ar Rozera Santel (e mirdi personel dug meur [[Toskana]]) ma weled ur c'helc'hiad tregont den ''turpiter ligati''<ref>"Kenliammet en un doare mezhus"</ref>" ha ne chom roud ebet anezhi. Un daolenn all eus un ael a zo bet distrujet e-kerzh bombezadeg [[Dresden]], ha ne chom nemet luc'hskeudennoù gwenn-ha-du anezhi. == Oberennoù == ===Gwiriekaet (77 taolenn)=== Lod taolennoù zo bet graet meur a wech (da skouer : 8 taolenn zo anvet ''San Giovanni Battista''). *1592 : ''Ragazzo che monda un frutto'' *1593-1594 : ''Fanciullo con canestro di frutta'' • ''[[Bacchino malato]]'' *1594 : ''[[I bari]]'' *1594-1595 : ''San Francesco in estasi'' • ''[[Maddalena penitente (Caravaggio)|Maddalena penitente]]'' • ''[[Al lennerez planedennoù|Buona ventura]]'' *1595 : ''[[Concerto]]'' *1595-1596 : ''Suonatore di liuto'' • ''Ragazzo morso da un ramarro'' • ''Riposo durante la fuga in Egitto'''' *1596-1597 : ''[[Al lennerez planedennoù|Buona ventura]]'' • ''[[Bacchus (Caravaggio)|Bacco]]'' • ''Buona ventura'' *1597 : ''[[Riposo durante la fuga in Egitto]]'' • ''[[Ritratto di Cortigiana (Caravaggio)|Ritratto di Fillide Melandroni]]'' *1597-1598 : ''Canestra di frutta'' • ''Davide e Golia'' • ''[[Sant Yann-Vadezour (Paotr yaouank gant ur Maout)|San Giovanni Battista]]'' *1597-1599 : ''[[Narciso (Caravaggio)|Narciso]]'' *1598 : ''[[Aberzhidigezh Izaag (Caravaggio)|Sacrificio di Isacco]]'' • ''[[Medusa (Caravaggio)|Testa di Medusa]]'' • ''La vocazione dei santi Pietro e Andrea'' • ''Cristo alla colonna'' • ''Conversione della Maddalena ([[Marta e Maria Maddalena]])'' • ''[[Yann ar Badezour, Toledo, Spagn|San Giovanni Battista]]'' *1598-1599 : ''[[Santez Katell (Caravaggio)|Santa Caterina d'Alessandria]]'' *1599 : ''Giuditta e Oloferne'' *1599-1600 : ''Vocazione di San Matteo'' *1600 : ''Conversione di san Paolo'' • ''[[Natività con i santi Lorenzo e Francesco d'Assisi]]'' *1600-1601 : ''Martirio di San Matteo'' • ''Conversione di San Paolo'' • ''Crocifissione di San Pietro'' • ''Incredulità di San Tommaso'' *1601-1602 : ''[[Koan en Emmaus|Cena in Emmaus]]'' *1602 : ''San Matteo e l'angelo'' • ''Cattura di Cristo'' • ''[[Sant Yann-Vadezour (Paotr yaouank gant ur Maout)|San Giovanni Battista]]'' *1602-1603 : ''Coronazione di spine'' • ''[[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor vincit omnia]]'' *1602-1604 : ''Deposizione'' *1603 : ''[[Kurunidigezh gant spern|Incoronazione di spine]]'' • ''[[Aberzhidigezh Izaag (Caravaggio)|Sacrificio di Isacco]]'' *1604 : ''Morte della Vergine'' • ''[[Yann ar Badezour, Kansas City, Missouri|San Giovanni Battista]]'' • ''[[Yann ar Badezour, Galleria Nazionale d'Arte Antica, Roma|San Giovanni Battista]]'' *1604-1606 : ''Madonna dei pellegrini (Madonna di Loreto)'' *1605 : ''San Francesco in meditazione'' *1605-1606: ''Madonna dei palafrenieri (Madonna col Bambino e Sant'Anna)'' • ''Sacra Famiglia con San Giovanni Battista'' • ''San Gerolamo scrivente'' (Roma) • ''San Francesco in meditazione'' *1606 : ''[[Cena in Emmaus]]'' • ''[[Ecce Homo]]'' *1607 : ''Madonna del Rosario'' • ''[[Davide con la testa di Golia (Caravaggio Vienna)|Davide con la testa di Golia]]'' • ''Salomè con la testa del Battista'' • ''Sette opere di Misericordia'' • ''Crocefissione di Sant'Andrea'' • ''Flagellazione'' *1607-1608 : ''Flagellazione di Cristo'' • ''Giovanni Battista alla sorgente'' *1608 : ''Ritratto di Alof de Wignacourt'' • ''Decollazione di San Giovanni Battista'' • ''San Girolamo scrivente'' (Malta) • ''[[Kupidon en e gousk|Amorino dormiente]]'' • ''Seppellimento di Santa Lucia'' *1608-1609 : ''Ritratto di fra Antonio Martelli, Cavaliere di Malta'' *1609 : ''Resurrezione di Lazzaro'' • ''Adorazione dei pastori'' *1609-1610 : ''Annunciazione'' • ''Negazione di San Pietro'' • ''Martirio di Sant'Orsola'' • ''[[Davide con la testa di Golia (Caravaggio Roma)|Davide con la testa di Golia]]'' *1610 : ''[[Sant Yann-Vadezour (Caravaggio)|San Giovanni Battista]]'' [[Restr:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Portrait of Pope Urban VIII. (Maffeo Barberini).jpg|thumb|upright 0.9|''Ritratto di Maffeo Barberini'']] ===Lakaet war e gont (10 taolenn)=== * ''Giove, Nettuno e Plutone'', Casino della Villa Ludovisi, Roma * ''Ritratto di papa Paolo V'' ([[Paol V]]), Palazzo Borghese, Roma * ''Ritratto di Maffeo Barberini (Il [[Urban VIII|papa Urbano VIII]])'', Firenze, dastumad prevez * ''Salomè con la testa del Battista'', National Gallery, Londrez * ''Salomè con la testa di san Giovanni nel bacile'', dastumad prevez * ''San Giovanni Battista'', Nelson Gallery, [[Kansas City]] * ''San Giovanni Battista'', Palazzo Corsini, Roma * ''San Giovannino alla sorgente con agnello'', dastumad prevez * ''San Girolamo'', [[Manati Montserrat]], [[Katalonia]] * ''Vocazione dei santi Pietro e Andrea'', palez Hampton Court, Londrez, tiegezh real Breizh-Veur ==Skeudennaoueg== Amañ e kavor taolennoù ha n'int ket bet diskouezet uheloc'h. Diglok eo ar skeudennaoueg, evel-just. ===Taolennoù relijiel=== ;An [[Testamant Kozh]] <gallery> David and Goliath by Caravaggio.jpg|''Davide e Golia'' (1597-1598) Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|''Sacrificio di Isacco'' (1598) </gallery> ;An [[Testamant Nevez]] <gallery> Michelangelo Caravaggio 038.jpg|''Crocifissione di san Pietro'' (1600) Caravaggio-Nativity(1600).jpg|''Natività con i santi Lorenzo e Francesco d'Assisi'' (1600) Caravaggio incredulity.jpg|''Incredulità di san Tommaso'' (1600-1601) Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Cena di Emmaus'' (1601-1602) Caravaggio - Taking of Christ - Odessa.jpg|''Cattura di Cristo'' (1602) Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg|''[[Sant Yann-Vadezour (Paotr yaouank gant ur Maout)|San Giovanni Battista]]'' (1602)) The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|''Ar beziadur'' (1602-1603) Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''Sacra Famiglia con san Giovannino'' (1605-1606) Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|''[[Koan en Emmaus|Cena di Emmaus]]'' (1606) Ecce Homo-Caravaggio (c. 1605).jpg|''[[Ecce Homo]]'' (1606) Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg| ''Salomè con la testa del Battista (1607)) Caravaggio Baptist Collezione Bonello, Malta.jpg|''Giovanni Battista alla sorgente'' (1607-1608) Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Decollazione di san Giovanni Battista'' (1608) The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Negazione di san Pietro'' (1609-1610) </gallery> ;Ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez]] <gallery> Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Morte della Vergine'' (1604) Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Madonna dei pellegrini'' (1604-1606) Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|''Madonna dei palafrenieri'' (1605-1606) Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madonna del Rosario'' (1607) </gallery> ;Sent <gallery> Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Vocazione di san Matteo'' (1599-1600) The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|''[[Merzherinti Mazhev|Martirio di san Matteo]]'' (1600-1601) Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''San Matteo e l'angelo'' (1602) Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''San Girolamo scrivente ''(Roma, 1605) Michelangelo Caravaggio 056.jpg|''San Girolamo scrivente'' (Malta, 1608) </gallery> ===Taolennoù direlijiel=== ;Mojennoù [[Henc'hes]] ha [[Henroma]] <gallery> Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''Narciso'' (1597-1599) Medusa by Carvaggio.jpg| ''[[Medusa (Caravaggio)|Testa di Medusa]]'' (1598) </gallery> ;Poltredoù <gallery> Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|''[[Ritratto di Cortigiana (Caravaggio)|Ritratto di Cortigiana]]'' (1597) </gallery> ;Dodennoù all <gallery> Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|''Canestra di frutta'' (1597-1598) Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Sette opere di Misericordia'' (1606-1607) </gallery> == Menegoù == === Mammskridoù === * {{it}} Mancini, Giulio (1619-28) : ''Considerazioni sulla pittura''. * {{it}} Baglione, Giovanni 1642) : ''[https://archive.org/details/bub_gb_zZr_4cyPppYC/page/n3/mode/2up Le vite de' pittori, scultori, architetti, ed intagliatori, dal pontificato di Gregorio 13. del 1572. sino a 'tempi di papa Urbano 8. nel 1642.]''. * {{it}} Bellori, Giovanni Pietro (1672) : ''[https://archive.org/details/levitedepittoris00bell/page/n5/mode/2up Le Vite de' pittori, scultori et architetti moderni]''. === Levrioù diwar e benn === ;{{en}} * Calvesi, Maurizio : ''Caravaggio''. Firenze : Giunti Editore, 1998 {{ISBN|978-88-09-76268-8}} * Friedlaender, Walter : ''Caravaggio Studies''. New York : Schocken Books Inc., 1970 {{ISBN|978-0-8052-0243-4}} * Gash, John : ''Caravaggio''. London : Chaucer Press, 2004 {{ISBN|978-1-904449-22-5}} * Giorgi, Rosa : ''Caravaggio: Master of light and dark - his life in paintings''. London : Dorling Kindersley, 1999 {{ISBN|978-0-7894-4138-6}} * Hibbard, Howard : ''Caravaggio''. Cheltenham : Icon Publishing, 1983 {{ISBN|978-0-06-433322-1}} * Lambert, Gilles : ''Caravaggio''. Los Angeles : Taschen America, 2000 {{ISBN|978-3-8228-6305-3}} * Langdon, Helen : ''Caravaggio: A Life''. New York : Farrar, Straus and Giroux, 1999 {{ISBN|978-0-374-11894-5}} * Moir, Alfred : ''The Italian Followers of Caravaggio''. Cambridge : Harvard University Press, 1967 (Div levrenn)<ref>ISBN ebet, peogwir e voe embannet [[ISBN|a-raok 1970]].</ref> * Puglisi, Catherine : ''Caravaggio''. London : Phaidon Press, 1998 {{ISBN|978-0-7148-3966-0}} * Robb, Peter Robb : ''M: The Man Who Became Caravaggio''. London : Henry Holt & Co., 2000 {{ISBN|978-0-8050-6356-1}} * Spike, John Spike & Kahn Spike, Michèle : ''Caravaggio''. Nw York : Abbeville Press, 2001 {{ISBN|978-0-7892-0639-8}} ;{{fr}} * Esteban, Claude : ''L'ordre donné à la nuit''. Lagrasse : Éditions Verdier, 2005 {{ISBN|978-2-86432-447-8}} * Hilaire, Michel : ''Caravage, le sacré et la vie''. Paris : Éditions Herscher, 1995 {{ISBN|978-2-7335-0251-8}} * Longhi, Roberto (1927) : ''Le Caravage''. Paris : Éditions du Regard, 2004 {{ISBN|978-2-84105-169-4}} ;{{it}} * Macchi, Alberto : ''L'uomo Caravaggio - Atto unico''. Roma : AETAS, Roma 1995 {{ISBN|978-88-85172-19-7}} == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Michelangelo Merisi da Caravaggio}} * {{en}} [http://webexhibits.org/hockneyoptics/post/grundy7.html ''Caravaggio and the camera obscura''] * {{en}} [https://www.caravaggio.org/ ''Caravaggio and his paintings''] * {{fr}} [http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Caravage ''Caravage''] * {{fr}} http://www.bergerfoundation.ch/Caravage/F/index.html ''Caravage''] ==Notennoù== {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Caravaggio}} [[Rummad:Livourien italian ar XVIvet kantved]] [[Rummad:Livourien italian ar XVIIvet kantved]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1571]] [[Rummad:Marvioù 1610]] mf8ar1nzahitxirvafioi8twtv7xgih 0 30415 2187965 1968595 2026-04-17T15:57:03Z Arko 540 databox + liamm 2187965 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ur skrivagner amerikan e oa '''John Ernst Steinbeck, Jr.''', bet ganet d'ar [[27 a viz C'hwevrer]] [[1902]] e [[Salinas (Kalifornia)|Salinas]] ha marvet d'an [[20 a viz Kerzu]] [[1968]] e [[New York]]. Peurliesañ e oa bet kavet gantañ danvez e romantoù e buhez tud e vro, [[Kalifornia]].<br /> Dezhañ e voe roet [[priz Nobel al lennegezh]] e [[1962]]. == Buhez == Ganet e oa bet e [[Salinas]] ([[Kalifornia]]). Teñzorer e oa e dad ha skolaerez e vamm. Teir c'hoar en doa : Elizabeth ([[1894]]-[[1992]]), Esther ([[1892]]-[[1986]]) ha Mary ([[1905]]-[[1965]]). Studiañ a reas e lise Salinas, hag e skol-veur Stanford da c'houde. Dilezel a reas e studioù e [[1925]] evit mont da gazetenner e [[New York]]. Labourat a reas ur prantad berr evit an ''[[New York American]]'' ha distreiñ a reas da Salinas e [[1926]]. Skrivañ a reas e romant kentañ e [[1929]] : ''[[Ar gib alaouret]]'' (''Cup of Gold: A Life of Sir Henry Morgan, Buccaneer, With Occasional Reference to History''), ul levr faltazi diazezet war vuhez [[Henry Morgan]]. Ne reas ket berzh al levr-se. E [[1930]] e timezas gant Carol Henning ha dilojañ a rejont da [[Pacific Grove|Bacific Grove]]. Aze e reas anoudegezh gant [[Edward Ricketts]], bevoniour al labour-douar, deuet da vezañ mignon bras dezhañ. Embann a reas ''[[Peurvanoù an neñv]]'' (''The Pastures of Heaven'') e [[1932]], un dastumad danevelloù zo lec'hiet o istor e kêr [[Monterey]] ([[Kalifornia]]). E [[1933]] e embannas ''[[ar pone ruz]]'' (''The Red Pony'' ) ha ''[[D'un Doue dianavez]]'' (''To a God Unknown''). Derc'hel a reas d'ober war-dro e vamm, war he zalaroù, betek he marv e [[1934]]. Aet e oa bet e dad d'an Anaon war he lerc'h, e [[1935]]. Kregiñ a reas John Steinbeck da zastum titouroù war sindikadoù al labour-douar d'ar mare-se. Gant ''[[Tortilla Flat]]'' (skrivet e [[1935]]) e tapas e briz lennegezh kentañ : medalenn aour ar gwellañ skrivagner [[kalifornia]]t, roet gant ar ''[[Commonwealth Club of California]]''. Kalz a vrud a zigasas dezhañ an istor fentus-se. Gant ''[[A-ziwar Logod ha Tud]]'' (''Of Mice and Men'') ha ''[[Dre un emgann arvarus]]'' (''In Dubious Battle''), embannet e [[1936]], e teuas e oberennoù da vezañ siriusoc'h-siriusañ. E-barzh ul lizher kaset d'ur mignon dezhañ e skrivas, mantret : « Taolioù-dispac'h 'zo e Salinas ha muntroù e straedoù kêr karet ma ganedigezh. » Goude ''[[An draonienn hir]]'' (''The Long Valley'') e [[1937]] ha ''[[Their Blood Is Strong]]'', ur reportaj war sujet al labourerien divroet e [[1938]], e embannas ''[[Blokadoù ar gounnar]]'' (''The Grapes of Wrath'') e [[1939]], a oa, hervezañ, e wellañ oberenn. Koulskoude, peogwir e kave dezhañ e oa re zispac'hel e levr evit ober berzh, e c'houlennas gant e embanner moulañ un nebeudig skouerennoù hepken ... Berzh a reas al levr daoust d'ar yezh implijet ennañ ha d'ar menozhioù displeget. Difennet e voe al levr e meur a gêr e Kalifornia. E [[1940]] e resevas ar film aozet diwar ar romant-se ar [[Priz Pulitzer]]. E [[1941]] e aozas ur verdeadenn gant e vignon Ricketts ha gante o-daou e voe skrivet ''Sea of Cortez'' (''E [[Mor Cortés]]''). Embann a reas Steinbeck ''"[[Loar du]]"'' e 1942. Ar bloavezh-se e tizimezas, da addimeziñ gant Gwyndolyn Conger bloaz goude. Ar film ''Lifeboat'', skrivet ar skript gantañ, a zeuas er-maez e [[1944]]. Dilojañ a reas evit mont da Vonterey, lec'h ma ne voe ket degemeret mat. Kavout a reas bod neuze e New York, e lec'h ma voe ganet e vab kentañ : Thom. Goude bezañ skrivet gantañ ''[[Straed ar Sardinenn]]'' (''[[Cannery Row]]'') e [[1945]], e tilojas da Bacific Grove e [[1948]]. Kregiñ a reas d'ober enklaskoù evit skrivañ ''[[East of Eden]]''. E [[1946]] e voe ganet e eil mab, John. Klask a reas prenañ ranch ar ''Pone ruz'', hogen ne zeuas ket a-benn. Adkavout a rejod tudennoù ''[[Straed ar Sardinenn]]'' e-barzh ur romant all : ''[[Yaouvezh dous]]'' (''Sweet Thursday''). E [[1947]] e embannas ''"[[Ar berlezenn]]"'' hag ez eas kuit da vro [[Rusia]] gant al luc'hskeudenner [[Robert Capa]], evit an ''[[New York Herald Tribune]]''. Skrivañ a reas diwar-benn e veaj e ''[[Dornlevr Rusiat]]'' (''Russian Journal'') e [[1948]]. Mervel a reas Ricketts en ur gwallzarvoud. Dibriediñ a reas Steinbeck pa reas anoudegezh gant Elaine Anderson Scott e [[1949]]. Eurediñ a rejont e [[1950]]. E [[1952]], e kemeras perzh e film [[Elia Kazan]], ''[[Viva Zapata !]]'' hag e embannas ''[[E reter an Eden]]'' (''East of Eden''). [[Restr:JohnSteinbeck_crop.JPG|left|thumb|John Steinbeck]] E [[1954]] e embannas ''[[Yaouvezh dous]]'' (''[[Sweet Thursday]]''). Ur gomedienn war gan (''[[Pipe Dream]]'') a voe savet diwarnañ e [[1955]]. Dilojañ a reas da [[Sag Harbor]], e stad [[New York (Stad)|Stad New York]]. E [[1957]] e kinnigas tud kêr Salinas reiñ e anv d'ul lise. Nac'hañ a reas. E [[1958]] e oa embannet ''[[Once There Was a War]]'', dastumad e reportajoù brezel. Ul lamm galon a dapas e [[1959]], pezh a roas dezhañ c'hoant bras da veajiñ e [[Bro-Saoz]], e [[Kembre]], ha da foetañ bro en Amerika e [[1960]]. E [[1962]], e skrivas ''[[The Winter of Our Discontent]]'', gant ar c'hoant da « zistreiñ pemzek vloaz a-raok ha da gregiñ en-dro ». Digalonekaet e oa d'ar mare-se ha soñjal a rae dezhañ e oa bet kaset pell diouzh an "traoù gwir" gant ar vrud. Tapout a reas [[priz Nobel al lennegezh]] en [[1962]] evit ''[[E reter an Eden]]''. Goude ur veaj en Europa gant [[Edward Albee]] e [[1963]] e resevas [[Medalenn Frankiz ar Stadoù-Unanet]] e [[1964]]. Mervel a reas d'an [[20 a viz Kerzu]] [[1968]] e [[New York]]. == Oberennoù pennañ == * ''Cup of Gold'' ([[1929]]) * ''The Red Pony'' ([[1933]]) * ''To a God Unknown'' ([[1933]]) * ''[[Tortilla Flat]]'' ([[1935]]) * ''In Dubious Battle'' ([[1936]]) * ''Of Mice and Men'' ([[1937]]), troet e brezhoneg gant [[Kristian ar Braz]], ''A-ziwar Logod ha Tud'', Mouladurioù Hor Yezh, 2013. * ''The Grapes of Wrath'' ([[1938]]) * ''The Moon Is Down'' ([[1942]], e koun [[Macbeth]], gant [[Shakespeare]]) * ''[[Cannery Row]]'' ([[1945]]) * ''The Pearl'' ([[1947]]), troet e brezhoneg gant [[Yveline Le Don]], ''Ar berlezenn'', Mouladurioù Hor Yezh, 2021. * ''The Wayward Bus'' ([[1947]]) * ''East of Eden'' ([[1952]]) * ''[[Sweet Thursday]]'' ([[1954]]) * ''Travels with Charley'' ([[1962]]) == Liammoù en diavaez == * {{en}} [http://www.steinbeck.org/ National Steinbeck Center] * {{en}} [http://nobelprize.org/literature/laureates/1962/index.html Steinbeck war lec'hienn ar Prizioù Nobel] {{DEFAULTSORT:Steinbeck, John}} [[Rummad:Skrivagnerien saoznek]] [[Rummad:Skrivagnerien SUA]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1902]] [[Rummad:Marvioù 1968]] [[Rummad:Priz Nobel al lennegezh]] [[Rummad:John Steinbeck]] 18p7blx64s58ol41m42f32aw0rehoqy 0 38204 2187970 2187909 2026-04-17T18:06:48Z Ziv 76088 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 061.jpg]] → [[File:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 2187970 wikitext text/x-wiki Amañ a vo kavet roll livadurioù [[Caravaggio]]'''. ===Taolennoù relijiel=== ====An [[Testamant Kozh]]==== <gallery> Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|'' [[Aberzhidigezh Izaag (Caravaggio)]]'' (1603) Michelangelo Caravaggio 023.jpg|munudig Michelangelo Caravaggio 024.jpg|munudig David and Goliath by Caravaggio.jpg|''[[David]] ha [[Goliat]]'' (1600) Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''[[David]] gant penn [[Goliat]]'' Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''[[Judit (arz)|Judit]] o tibennañ [[Holofern]]'' (1599-1600) </gallery> ====An [[Testamant Nevez]]==== <gallery> Caravaggio-Nativity(1600).jpg| ''[[Natività con i santi Lorenzo e Francesco]]'' Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Azeuladeg ar vesaerion'' Michelangelo Caravaggio 005.jpg|''Azeuladeg ar vesaerion'' (munudig) Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg| [[Riposo durante la fuga in Egitto‎]] (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio - Rest on the Flight into Egypt (Joseph and angel detail).jpg| Munudig (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio - Rest on the Flight into Egypt (Mary and child detail).jpg| Munudig (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio 028.jpg| Munudig (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''An Tiegezh Santel gant Yann Vadezour'' Caravaggio_Baptist_Collezione_Bonello,_Malta.jpg| ''[[Yann ar Badezour e-tal ar Feunteun]]'' Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg| '' Sant [[Yann-Vadezour]] yaouank (gant ur maout)'' Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Dibennidigezh Yann Vadezour'', 1608 Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg| ''[[Salome merc'h Herodiadez|Salome]] o terc'hel penn Yann ar Badezour'' (war-dro [[1607]]) Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''[[Marta e Maria Maddalena‎]]'' Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Lazar o sevel'', 1608-1609 Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''[[Maria Magdalene| Mari Madalen oc'h ober pinijenn]]'' Michelangelo Caravaggio 063.jpg-''[[Maddalena penitente (Caravaggio)]]'' (Mari Madalen)(war-dro 1598) Michelangelo Caravaggio 064.jpg|munudig Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Koan en Emmaus'' (1601), [[National Gallery]], [[Londrez]] Michelangelo Caravaggio 012.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 013.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 014.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 015.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 016.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|''[[Koan en Emmaus]]'' (1606) Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|''[[Ecce Homo]]'', Palazzo Rosso, [[Genoa]] (1606) Caravaggio_-_Taking_of_Christ_-_Odessa.jpg|'' Krist trubardet '' (1602) The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Dinac'hadenn sant Pêr'' Caravaggio incredulity.jpg|''Diskred Sant [[Tomaz]]'' The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|''Jezuz distaget diouzh ar groaz'' Michelangelo_Caravaggio_038.jpg|''Kroazstagidigezh [[Simon Pêr]]'' </gallery> =====Ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez]]===== <gallery> Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Gwerc'hez ar birc'hirined'' Michelangelo Caravaggio 002.jpg|''Gwerc'hez ar birc'hirined'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madonna ar Rozera''(1606-1607) Michelangelo Caravaggio 067.jpg| (munudig) Michelangelo Caravaggio 068.jpg| (munudig) Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Marv ar Werc'hez'' Michelangelo Caravaggio 070.jpg| (munudig) </gallery> =====Sent===== <gallery> Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''Sant Vazhe hag an Ael'' (1602) Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Galvedigezh Sant Vazhev '' Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''Awen Sant Vazhev'' The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|[[Merzherinti Mazhev]] Michelangelo Caravaggio 048.jpg| Michelangelo Caravaggio 049.jpg| Michelangelo Caravaggio 050.jpg| Michelangelo Caravaggio 051.jpg| Conversion on the Way to Damascus-Caravaggio (c.1600-1).jpg|'' [[War an Hent da Zamask]] '' Michelangelo Caravaggio 037.jpg|'' [[War an Hent da Zamask]] '' (munudig) Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Beziadur Santez Lusia'', Iliz Santez Lusia, [[Siracusa]]. Michelangelo Caravaggio 056.jpg|''Sant Yerom o skrivañ'' Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''Sant Yerom o skrivañ'' Michelangelo Caravaggio - Saint Jerome in his study (Hand detail).jpg| (munudig) Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''[[Santez Katell (Caravaggio)]]'' (1595-1596) </gallery> ===Taolennoù disakr=== ====Mojennoù Hellaz ha Roma==== <gallery> Medusa by Carvaggio.jpg| ''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]'' (1598), [[Mirdi an Ofisoù]], [[Firenze]] Michelangelo Caravaggio 017.jpg|Penn [[Medusa]] Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|'' [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]] '' (1602-1603) Caravaggio - Amor Vincit - detail.jpg|''Omnia vincit Amor'' (1602)(munudenn) Baco, por Caravaggio.jpg|''[[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]]'' Michelangelo Caravaggio 008.jpg|''Bacchus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 009.jpg|''Bacchus'' (munudig) Caravaggio - Autoritratto in veste di Bacco (Bacchino malato), 1595 circa, 534.jpg|'' [[Bacchus bihan klañv]] '' Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''[[Narkis (Caravaggio)|Narkis]]'' </gallery> ====Poltredoù hag all==== <gallery> Michelangelo Merisi da Caravaggio - Portrait of Pope Urban VIII. (Maffeo Barberini).jpg|[[Ar pab Urban VIII]] Portrait_of_a_Courtesan_by_Caravaggio.jpg| [[Ritratto di Cortigiana (Caravaggio)]] Michelangelo Caravaggio 020.jpg| ''Al ludour'', 1595, [[Mirdi ar Peniti]], [[Sant Petersbourg]]. 1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg| ''Al ludour'' (1596). Mirdi ar Peniti, Sant Petersbourg. Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Cardsharps.jpg|''[[I bari]]'' (An drucherien) Michelangelo Caravaggio 019.jpg|[[:it:Canestra di frutta (Caravaggio)|Canestra di frutta]] (''Ar Banerad Frouezh'') The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg| [[Al lennerez-planedennoù (Caravaggio) |''Al lennerez-planedennoù'']], [[1594]] (doare kentañ). La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|[[Al lennerez-planedennoù (Caravaggio) |''Al lennerez-planedennoù'']], 1596-97 (eil doare) Michelangelo Caravaggio 032.jpg|''Al lennerez-planedennoù'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 033.jpg|''Al lennerez-planedennoù'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Ar Seizh labour a druez'' Michelangelo Caravaggio 030.jpg|''Ar Seizh labour a druez'' (munudig) Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|''Paotr yaouank dantet gant ur glazard'' Michelangelo Caravaggio 062.jpg|''Paotr yaouank e banerad frouezh '' The_musicians_by_Caravaggio.jpg|''[[Concerto (Caravaggio)]]'' </gallery> ====Da glenkañ gwelloc'h==== <gallery> Michelangelo Caravaggio 038.jpg| Michelangelo Caravaggio 039.jpg| Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg| Michelangelo Caravaggio 041.jpg| Michelangelo Caravaggio 042.jpg| Michelangelo Caravaggio 043.jpg| Michelangelo Caravaggio 044.jpg| Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg| Michelangelo Caravaggio 046.jpg| Michelangelo Caravaggio 052.jpg| Michelangelo Caravaggio 053.jpg| Michelangelo Caravaggio 054.jpg| Michelangelo Caravaggio 055.jpg| </gallery> ==Livadurioù all== <gallery> Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg|''Caravaggio'', livet gant Ottavio Leoni </gallery> [[Rummad:Rolloù livadurioù|Caravaggio]] [[Rummad:livadurioù Caravaggio]] 5th4dckoqpnhtmx9iiqwm0azw5h10ul 2187972 2187970 2026-04-17T18:33:52Z Ziv 76088 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Caravaggio 062.jpg]] → [[File:Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg]] → File replacement: Updating from a low-quality version to a higher-quality version ([[c:c:GR]]) 2187972 wikitext text/x-wiki Amañ a vo kavet roll livadurioù [[Caravaggio]]'''. ===Taolennoù relijiel=== ====An [[Testamant Kozh]]==== <gallery> Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|'' [[Aberzhidigezh Izaag (Caravaggio)]]'' (1603) Michelangelo Caravaggio 023.jpg|munudig Michelangelo Caravaggio 024.jpg|munudig David and Goliath by Caravaggio.jpg|''[[David]] ha [[Goliat]]'' (1600) Michelangelo Caravaggio 018.jpg|''[[David]] gant penn [[Goliat]]'' Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|''[[Judit (arz)|Judit]] o tibennañ [[Holofern]]'' (1599-1600) </gallery> ====An [[Testamant Nevez]]==== <gallery> Caravaggio-Nativity(1600).jpg| ''[[Natività con i santi Lorenzo e Francesco]]'' Michelangelo Caravaggio 004.jpg|''Azeuladeg ar vesaerion'' Michelangelo Caravaggio 005.jpg|''Azeuladeg ar vesaerion'' (munudig) Rest on the Flight into Egypt-Caravaggio (c.1597).jpg| [[Riposo durante la fuga in Egitto‎]] (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio - Rest on the Flight into Egypt (Joseph and angel detail).jpg| Munudig (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio - Rest on the Flight into Egypt (Mary and child detail).jpg| Munudig (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio 028.jpg| Munudig (''An diskuizh e-pad an tec'h da Egipt'') Michelangelo Caravaggio 055.jpg|''An Tiegezh Santel gant Yann Vadezour'' Caravaggio_Baptist_Collezione_Bonello,_Malta.jpg| ''[[Yann ar Badezour e-tal ar Feunteun]]'' Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, Yorck Project).jpg| '' Sant [[Yann-Vadezour]] yaouank (gant ur maout)'' Michelangelo Caravaggio 021.jpg|''Dibennidigezh Yann Vadezour'', 1608 Salome with the Head of John the Baptist-Caravaggio (1610).jpg| ''[[Salome merc'h Herodiadez|Salome]] o terc'hel penn Yann ar Badezour'' (war-dro [[1607]]) Martha and Mary Magdalene-Caravaggio (c.1599).jpg|''[[Marta e Maria Maddalena‎]]'' Michelangelo Caravaggio 006.jpg|''Lazar o sevel'', 1608-1609 Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|''[[Maria Magdalene| Mari Madalen oc'h ober pinijenn]]'' Michelangelo Caravaggio 063.jpg-''[[Maddalena penitente (Caravaggio)]]'' (Mari Madalen)(war-dro 1598) Michelangelo Caravaggio 064.jpg|munudig Supper at Emmaus-Caravaggio (1601).jpg|''Koan en Emmaus'' (1601), [[National Gallery]], [[Londrez]] Michelangelo Caravaggio 012.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 013.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 014.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 015.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 016.jpg|''Koan en Emmaus'' (munudig) Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|''[[Koan en Emmaus]]'' (1606) Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|''[[Ecce Homo]]'', Palazzo Rosso, [[Genoa]] (1606) Caravaggio_-_Taking_of_Christ_-_Odessa.jpg|'' Krist trubardet '' (1602) The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|''Dinac'hadenn sant Pêr'' Caravaggio incredulity.jpg|''Diskred Sant [[Tomaz]]'' The Entombment of Christ-Caravaggio (c.1602-3).jpg|''Jezuz distaget diouzh ar groaz'' Michelangelo_Caravaggio_038.jpg|''Kroazstagidigezh [[Simon Pêr]]'' </gallery> =====Ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez]]===== <gallery> Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|''Gwerc'hez ar birc'hirined'' Michelangelo Caravaggio 002.jpg|''Gwerc'hez ar birc'hirined'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 066.jpg|''Madonna ar Rozera''(1606-1607) Michelangelo Caravaggio 067.jpg| (munudig) Michelangelo Caravaggio 068.jpg| (munudig) Death of the Virgin-Caravaggio (1606).jpg|''Marv ar Werc'hez'' Michelangelo Caravaggio 070.jpg| (munudig) </gallery> =====Sent===== <gallery> Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''Sant Vazhe hag an Ael'' (1602) Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg|''Galvedigezh Sant Vazhev '' Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|''Awen Sant Vazhev'' The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|[[Merzherinti Mazhev]] Michelangelo Caravaggio 048.jpg| Michelangelo Caravaggio 049.jpg| Michelangelo Caravaggio 050.jpg| Michelangelo Caravaggio 051.jpg| Conversion on the Way to Damascus-Caravaggio (c.1600-1).jpg|'' [[War an Hent da Zamask]] '' Michelangelo Caravaggio 037.jpg|'' [[War an Hent da Zamask]] '' (munudig) Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|''Beziadur Santez Lusia'', Iliz Santez Lusia, [[Siracusa]]. Michelangelo Caravaggio 056.jpg|''Sant Yerom o skrivañ'' Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|''Sant Yerom o skrivañ'' Michelangelo Caravaggio - Saint Jerome in his study (Hand detail).jpg| (munudig) Michelangelo Caravaggio 060.jpg|''[[Santez Katell (Caravaggio)]]'' (1595-1596) </gallery> ===Taolennoù disakr=== ====Mojennoù Hellaz ha Roma==== <gallery> Medusa by Carvaggio.jpg| ''[[Medusa (Caravaggio)|Medusa]]'' (1598), [[Mirdi an Ofisoù]], [[Firenze]] Michelangelo Caravaggio 017.jpg|Penn [[Medusa]] Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|'' [[Amor Vincit Omnia (Caravaggio)|Amor Vincit Omnia]] '' (1602-1603) Caravaggio - Amor Vincit - detail.jpg|''Omnia vincit Amor'' (1602)(munudenn) Baco, por Caravaggio.jpg|''[[Bacchus (Caravaggio)|Bacchus]]'' Michelangelo Caravaggio 008.jpg|''Bacchus'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 009.jpg|''Bacchus'' (munudig) Caravaggio - Autoritratto in veste di Bacco (Bacchino malato), 1595 circa, 534.jpg|'' [[Bacchus bihan klañv]] '' Michelangelo Caravaggio 065.jpg|''[[Narkis (Caravaggio)|Narkis]]'' </gallery> ====Poltredoù hag all==== <gallery> Michelangelo Merisi da Caravaggio - Portrait of Pope Urban VIII. (Maffeo Barberini).jpg|[[Ar pab Urban VIII]] Portrait_of_a_Courtesan_by_Caravaggio.jpg| [[Ritratto di Cortigiana (Caravaggio)]] Michelangelo Caravaggio 020.jpg| ''Al ludour'', 1595, [[Mirdi ar Peniti]], [[Sant Petersbourg]]. 1596 Caravaggio, The Lute Player New York.jpg| ''Al ludour'' (1596). Mirdi ar Peniti, Sant Petersbourg. Michelangelo Merisi da Caravaggio - The Cardsharps.jpg|''[[I bari]]'' (An drucherien) Michelangelo Caravaggio 019.jpg|[[:it:Canestra di frutta (Caravaggio)|Canestra di frutta]] (''Ar Banerad Frouezh'') The Fortune Teller-Caravaggio (Rome).jpg| [[Al lennerez-planedennoù (Caravaggio) |''Al lennerez-planedennoù'']], [[1594]] (doare kentañ). La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|[[Al lennerez-planedennoù (Caravaggio) |''Al lennerez-planedennoù'']], 1596-97 (eil doare) Michelangelo Caravaggio 032.jpg|''Al lennerez-planedennoù'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 033.jpg|''Al lennerez-planedennoù'' (munudig) Michelangelo Caravaggio 029.jpg|''Ar Seizh labour a druez'' Michelangelo Caravaggio 030.jpg|''Ar Seizh labour a druez'' (munudig) Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|''Paotr yaouank dantet gant ur glazard'' Boy with a Basket of Fruit-Caravaggio (1593).jpg|''Paotr yaouank e banerad frouezh '' The_musicians_by_Caravaggio.jpg|''[[Concerto (Caravaggio)]]'' </gallery> ====Da glenkañ gwelloc'h==== <gallery> Michelangelo Caravaggio 038.jpg| Michelangelo Caravaggio 039.jpg| Caravaggio — The Calling of Saint Matthew.jpg| Michelangelo Caravaggio 041.jpg| Michelangelo Caravaggio 042.jpg| Michelangelo Caravaggio 043.jpg| Michelangelo Caravaggio 044.jpg| Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg| Michelangelo Caravaggio 046.jpg| Michelangelo Caravaggio 052.jpg| Michelangelo Caravaggio 053.jpg| Michelangelo Caravaggio 054.jpg| Michelangelo Caravaggio 055.jpg| </gallery> ==Livadurioù all== <gallery> Bild-Ottavio Leoni, Caravaggio.jpg|''Caravaggio'', livet gant Ottavio Leoni </gallery> [[Rummad:Rolloù livadurioù|Caravaggio]] [[Rummad:livadurioù Caravaggio]] d4f92tn1e0ejsctx64s6hiqft47ffkj 0 42510 2187992 1976507 2026-04-17T22:32:48Z Ch. Rogel 46 reizhadennigoù 2187992 wikitext text/x-wiki [[Restr:Gouel Skol Ober.jpg|alt=Skol ober|thumb|upright=1.2|[[Frañsez Kervella|Kenan Kongar]] ha [[Marc'harid Gourlaouen]], krouerien Skol Ober, e-kerzh gouel Skol Ober tro ar bloaz [[1980]]]] [[Restr:Riwanon Kervella.jpg|thumb|upright=1.2|[[Riwanon Kervella]], bet renerez ''Skol Ober'', bet prezidantez [[Kuzul ar Brezhoneg]] ivez. [[Restr:Skol Ober AD.png|thumb|upright=1.2|Tresadenn da vrudañ Skol Ober]] '''Skol Ober''' zo ur gevredigezh savet da aozañ ha reiñ kentelioù brezhoneg dre lizher hag a voe krouet diwar diviz ur strollad emsaverien kar-o-yezh goude ur vodadeg e liorzh presbital [[Gouezeg]] e miz Gouere [[1931]].<br> E [[1932]] e voe staliet ''Skol Ober'' e [[Douarnenez]], e ti [[Marc'harid Gourlaouen]], a voe renerez gant skoazell [[Frañsez Kervella]] betek [[1987]]. [[Vefa de Bellaing]] a voe kentañ renerez ar gevredigezh, ha [[Riwanon Kervella]] a gemeras he fenn da-c'houde<ref>[[Georges Cadiou]], ''Emsav : dictionnaire critique, historique et bibliographique'', Coop Breizh, 2013, pennad ''Skol Ober''.</ref>. ==Mont en-dro== Digor eo ar c'hentelioù d'an holl dud a fell dezho kregiñ da studiañ pe wellaat o brezhoneg. Bez' e c'heller kregiñ pa garer. Heuliet e voe an doare-skrivañ a oa bet divizet gant ur bodad skrivagnerien bep tro : ar brezhoneg unvan ([[Emglev 1906]]) hag ar brezhoneg [[peurunvan]] ([[Emglev 1941]]) abaoe amzerioù diwezhañ ar brezel.<br> Ar skolidi a gas o labour skrivet da reizhañ pa fell dezho. Heuliet e vez o labour gant pep a gelenner.<br> Gant ur 80 den a-youl-vat bennak e vez reizhet ar poelladennoù. Un darn anezho a c'hell difaziañ ar poelladennoù dre [[postel|bostel]]. Skolidi zo n'hellont ket kaout kentelioù en o skol ; o labour a c'hell bezañ notennet pa vez a-du renerezh ar skol. Embannet ez eus bet levrioùigoù evit steudadoù kentelioù zo, da skouer [[dornlevr]]ioù [[kembraeg]] hag [[iwerzhoneg]].<br> ''Skol Ober'' zo ezel eus ar c’hevredad kevredigezhioù [[Kuzul ar Brezhoneg]], bet krouet e [[1952]]). ==Liveoù e brezhoneg== === Er bloavezioù kent === E 1937 e voe 3 live kentelioù a veze graet ''skol'' eus outo. Titlet e oa ar follennoù ''Kentelioù OBER''. El liveoù 2 ha 3 e veze kelennet [[Lennegezh vrezhonek|Lennegezh Vreizh]], [[Istor Breizh]] ha [[Douaroniezh Breizh]]<ref>Tennet diouzh ur pennad diwar-benn krouidigezh arnodennoù an Trec'h e-barzh SAV, niv. 10, Nevez-Amzer 1938.</ref>. === Goude an Eil Brezel-bed === C'hwec'h rummad a yeas da sevel ar c'helc'hiad studioù. Levrioù-deskiñ a voe evit pep hini anezho. ;Live 1 Evit kregiñ gant ar brezhoneg e c'hall an dud dibab unan eus an hentennoù mañ : *''Herve ha Nora'', levrenn I, gant [[Armañs ar C'halvez]] *''[[Brezhoneg Buan hag Aes]]'', gant [[Pêr Denez]] *''[[Ni a gomz brezhoneg]]'', gant [[Mark Kerrain]] *''Le breton sans peine'', levrenn I, gant [[Divi Kervella]] ;Live 2 Da zibab zo evit kenderc'hal da zeskiñ ar yezh : *''Herve ha Nora'', levrenn II *''Hent nevez d'ar brezhoneg'', gant [[Frañsez Kervella]] *''Le breton sans peine'', levrenn II ;Live 3 Ul levr-studi hepken : *''Ur voutailh war an traezh'', gant Mark Kerrain ;Live 4 Ul levr-studi hepken ivez : *''Mont war-raok gant ar brezhoneg'', gant Pêr Denez ;Live 5 Da zibab zo etre daou levr : *''Skol an trede derez'' *''Kentelioù brezhoneg'' ;Live 6 Ul levr hepken : *''Troidigezhioù'', ennañ skridoù lennegel gallek klasel bet dibabet gant Frañsez Kervella da dreiñ e brezhoneg. == Arnodoù "An Trec'h" == === Krouidigezh ha pennaennoù === E-pad hanter-kant vloaz e veze kinniget da neb a c'houlenne tremen arnodoù gant daou live : ''An Trec'h kentañ'' hag ''An Trec'h meur''. Embannet e voe krouidigezh arnodenn an Trec'h e dibenn ar bloaz 1937<ref>Kavout a reer ur pennad kemenn e SAV, nn 10, Nevez-Amzer 1938.</ref>. {{quotation|Evit lakaat muioc'h a helebini etre ar re a fell d'ezo deski pe beurzeski ar brezoneg, ‘’OBER'' en deus savet eun arnodenn : an TREC'H, daou zerez ennañ<ref>SAV, niv. 10, 1936, p. 14.</ref>.}} Ne voe ket ret bezañ tremenet an Trec'h kentañ evit tremen an Trec'h meur, na bezañ bet enskrivet e ‘’OBER'' evit tremen an an arnodennoù kennebeut. D'ar re a voe deuet brav gant an arnodennoù a veze roet un ardamezig anvet «  Ar [[Simbol]] » dezho hag e voe graet « simbolidi » eus outo. Trec'hourien a veze graet eus ar Simbolidi, kelennerien OBER ha kement hini en kinniget eul labour talvoudus e brezoneg reiz<ref>SAV, niv. 10, 1936, p. 15.</ref>. Kasset e veze an teskadoù kentelioù d'ar skolidi hag, "''adalek Pask 1938;;, d'an neb o goulenno (15 lur pep skol)"''. Er penn-kentañ e veze aozet arnodennoù dre skrid ha dre gomz pep bloaz e meur a lec'h e Breizh hag e [[Pariz]] hag e oa ur prantad arnodennoù e miz Eost e Loperc'hed. Goude an [[Eil Brezel-bed]] e veze kempennet an aozadur lec'hel gant Kevredigezh an Deskadurezh nevez, kalz a gelennerien a-youl-vat enni<ref>Gwennolé Le Menn, ''Le breton et son enseignement'', In : ''Langue française'', n° 25, 1975, p. 80.</ref>. === An Trec'h kentañ === An Trec'h kentañ a voe e bal broudañ an emstriverien da gresk o anaoudegezhioù diwar-benn Breizh (Istor, douaroniezh, yezh, traou nevez…). Aterset e vezent e galleg, met e oa da studiañ live kentañ ar yezh ha da gompren un destenn simpl e brezhoneg. Ur skrivadenn a voe d'ober. Ul levr brezhonek a voe merket evit e studiañ hag e dlee an arnodad lenn ur pennad a vouezh uhel. Ur pennad e brezhoneg a voe da sevel ivez. E dibenn bloavezioù 50, pa felle dezho pennoù bras Kendalc'h degas muioc'h a spered breizhat en o yaouankizoù e embannjont ul levrig war brogram an arnodenn (Breiz hor bro, 1955)<ref>Armel Le Calvé, Histoire des Bretons à Paris, Coop Breizh, 1994, p. 258.</ref>. === An Trec'h meur === E brezhoneg nemetken e veze tremenet arnodenn an Trec'h meur gant div isarnodenn, un diviz gant ar juri hag lennadenn un destenn. Aterset e voe an arnodidi war danvez ar c'hentelioù war ar yezhadur brezhoneg, an troioù-lavar, Douaroniezh Breizh, Istor Breizh ha Lennegezh Vreizh hag ar Jedoniezh.<br> Ret e voe sevel ur studiadenn war ur pennad-skrid ha un droidigezh diwar ar galleg, ar [[saozneg]], an [[alamaneg]] pe an [[italineg]] hervez c'hoant. Ul lennadenn e brzhoneg reizh pe direizh pe brezhoneg Gwened a voe goulennet ivez? Atersadennoù dre gomz war Istor ha Douaroniezh Breizh a voe ouzhpenn. Evel en arnodoù ofisiel e veze roet d'an dremenidi un testeni gant menegoù (mat, mat a-walc'h, mat-tre) hag un ardamezig da vezañ douget war an dilhad. == Liammoù diavaez == *[http://www.skolober.com Lec'hienn Skol Ober] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kelenn brezhoneg]] [[Rummad:Kevredigezhioù Breizh]] kh0rzmpbcpf2kd2p1oahm99r4ngi7mg 0 69418 2187993 2032304 2026-04-18T08:34:50Z Ar choler 52661 HTML 2187993 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Légumes 03.jpg|thumb|Legumaj diseurt]] [[Skeudenn:Vegetable garden detail.jpg|thumb|Legumaj en douar]] Al '''legumaj''' (pe louzoù-kegin) zo plant a vez gounezet gant an dud evit bezañ debret, an hollad anezho pe ul lodenn anezho hepken. '''Legumaj''' a reer ivez eus al lodennoù-se, a c'hall bezañ bleuñv, delioù, korzennoù, gwrizioù, torzhelloù pe frouezh, gant ma ne vint ket dous. N'eo ket ur ger skiantel avat ha war dachenn ar boued e vez implijet kentoc'h eget war hini ar plant. A-wechoù e lakaer ivez an [[tog-touseg|togoù-touseg]] hag ar [[bezhin]] en o zouez, dre ma vezont debret ivez. E-touez ar plant a vez debret o delioù e c'haller menegiñ al [[letuz]] ; e-mesk ar re a vez debret o c'horzennoù emañ an [[asperjez]] ; ar [[karotez|c'harotez]] zo gwrizioù, ar [[kaol-fleur|c'haol-fleur]] zo bleunioù. E-touez ar frouezh a vez implijet da legumaj e c'haller menegiñ an [[tomatez]] hag e-mesk ar re a vez debret o greun emañ ar [[piz]] pe ar [[maiz]]. == Un nebeud legumajoù == {| width="60%" |- | * [[Ach]] * [[Artichaod]] * [[Asperjez]] * [[Aval-douar]] * [[Beotez]] * [[Berjinez]] * [[Beterabez ruz]] * [[Brouskaol]] * [[Chalotez]] * [[Endivez]] | * [[Fanouilh]] * [[Fav]] * [[Irvin]] * [[Irvin-ruz]] * [[Kaol]] * [[Kaol-fleur]] * [[Karotez]] * [[Kokombrez]] * [[Kourjetez]] * [[Letuz]] | * [[Maiz]] * [[Ognon]] * [[Panez]] * [[Per-douar]] * [[Pinochez]] * [[Piz-bihan]] * [[Piz-sisez]] * [[Pour]] * [[Sitrouilhez]] * [[Tomatez]] |} <gallery mode="packed" heights="180px"> Kleinmarkthalle Frankfurt Gemüsestand.jpg|Ur marc'had e [[Frankfurt]] Vegetables.jpg|Legumaj Capsicum1.jpg|Skilbebr Arcimboldo Vegetables.jpg| Poltred gant legumaj, gant [[Giuseppe Arcimboldo]] </gallery> == Liammoù diavaez == * {{en}} [http://www.uga.edu/nchfp/how/can4_vegetable.html National Center for Home Food Preservation - Canning Vegetables] * {{en}} [https://web.archive.org/web/20050901014449/http://www.giantvegenetics.com/Giant_Vegetables/local_links.php Giant Vegetable Web Directory] {{commonscat|Vegetables}} [[Rummad:Legumaj| ]] ralvcbs2rkkp4cbrisiay4sj0uswtf0 0 77240 2188003 2021779 2026-04-18T11:16:09Z Arko 540 /* Annez */ 2188003 wikitext text/x-wiki {{Taxobox Loen|Speg Karolina|Red-bellied Woodpecker-27527.jpg|statud=LC|Ur par ''Melanerpes carolinus'',<br>luc'hskeudennet e Kontelezh Johnston<br>([[North Carolina]], [[Stadoù-Unanet Amerika]]).}} {{Taxobox Phylum|Chordata}} {{Taxobox Classis|Aves}} {{Taxobox Ordo|Piciformes}} {{Taxobox Familia|Picidae}} {{Taxobox Genus|Melanerpes}} {{Taxobox Anv skiantel|Melanerpes carolinus|([[Linnaeus]], [[1758]])}} {{Taxobox Echu}} Ar '''speg Karolina'''{{Daveoù a vank}} a zo ur [[spesad]] [[evned]], ''Melanerpes carolinus'' an anv skiantel anezhañ. Anvet e voe ''Picus carolinus'' (kentanv) da gentañ-penn (e [[1758]])<ref>{{en}} [http://www.animalbase.uni-goettingen.de/zooweb/servlet/AnimalBase/home/speciestaxon?id=2508 AnimalBase.]</ref> gant an naturour [[svedat]] [[Carl von Linné]] ([[1707]]-[[1778]]). ==Doareoù pennañ== [[Restr:Red-bellied Woodpecker RWD4.jpg|kleiz|thumb|''Melanerpes carolinus'', luc'hskeudennet en Ash<br>([[North Carolina]], [[SUA]]).]] ==Boued== Hollzebrer eo ar spesad ha bevañ a ra diwar [[amprevaned]], [[frouezh]], [[greun]], [[had]] ha [[kraoñ]]. ==Annez== [[Restr:Melanerpes carolinus.png|thumb|centre|{{legend|#008B00|Tiriad ''Melanerpes carolinus''.}}]] Kavout a reer ar spesad e reter [[Norzhamerika]] (eus kreisteiz [[Kanada]] da d[[Texas]] hag an [[Inizi Keys]] ([[Florida]])<ref>{{en}} [http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=BR&avibaseid=078557F2A5FB88C8 ''Melanerpes carolinus'' war al lec'hienn ''Avibase''.]</ref>. ==Liammoù diavaez== *{{en}} [https://web.archive.org/web/20160304221012/http://www.birdlife.org/datazone/species/factsheet/22680856 ''Melanerpes carolinus'' war al lec'hienn BirdLife International.] *{{en}} [http://www.iucnredlist.org/details/22680856/0 ''Melanerpes carolinus'' war lec'hienn an International Union for Conservation of Nature (IUCN).] {{Commonscat|Melanerpes carolinus}} ==Notennoù ha daveennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Evned SUA]] [[Rummad:Picidae]] ch0tuohwpiwy81u88p2k2i6xlu10qt3 0 96443 2187996 2181350 2026-04-18T10:10:15Z Arko 540 astenn 2187996 wikitext text/x-wiki '''Giuseppe''' zo un [[anv-bihan]] [[italianek]] roet d'ar baotred, hag a glot gant [[Jozeb]] e brezhoneg. ==Adstumm== *[[Giuseppina]], evit ar merc'hed. ==Yezhoù all== * Iōsēphus e latin *[[José]], e portugaleg ha spagnoleg ==Tud== [[Restr:Arcimboldo - Les saisons - Le printemps - Sans cadre.jpg|thumb|''Nevezamzer'' (1573)<br>gant Giuseppe Arcimboldi]] * [[Giuseppe Arcimboldo]] (1527-1593), livour italian * [[Giuseppe Bisi]] (1787-1869), livour italian * [[Giuseppe Buonaparte]], breur da [[Napoleon Iañ]], ha lakaet gantañ da Roue Spagn, etre [[1808]] ha [[1814]] * [[Giuseppe Cavanna]] (1905-1976), melldroader etrebroadel italian * [[Giuseppe Conte]] (g. e 1964), politikour * [[Giuseppe Farina]] (1906-1966), blenier kirri * [[Giuseppe Garibaldi]] (1807-1882), emsaver italian * [[Giuseppe Giusti]] (1809-1850), barzh italian * [[Giuseppe Mezzofanti]] (1774-1849), kardinal italian ha liesyezher * [[Giuseppe Peano]] (1858-1932), matematikour ha yezhoniour italian * [[Giuseppe Pitrè]] (1841-1916), skrivagner, mezeg ha denoniour sikilian * [[Giuseppe Sarto]], anv ar pab [[Pi X]] * [[Giuseppe Ribera]], anv italianekaet al livour spagnol [[José de Ribera]], * [[Giuseppe Verdi]] (1813-1901), sonaozour italian == Pennad kar== * [[San Giuseppe]] [[Rummad:anvioù-bihan italianek]] 1wpthq4g0mufq6mdsck39bj41orgu0v 0 119076 2187960 1959475 2026-04-17T15:19:39Z Sngpra 78389 2187960 wikitext text/x-wiki {{pennad zo| Pont Alcántara }} [[Image:Puente de Alcántara al Amanecer.jpg|thumb|400px|Pont Alcántara, e Toledo.]] '''Pont Alcántara''' (eus ar ger [[arabek]] القنطرة ''al-qanṭara^tu'', "ar [[pont]]") zo savet dreist ar stêr [[Tajo]], e kêr [[Toledo (Spagn)]], e-harz [[kastell San Servando]], stok ouzh ar [[Puerta de Alcántara]]. ==Istor== Savet e voe en amzer kêr [[Toledo (Spagn)|Toletum]] ar Romaned. Unan eus pontoù kêr e oa, ha drezañ e ranke ar birc'hirined tremen. Gwarezet eo gant div zor e pep penn dezhañ, unan a zo barok hag eben krennamzerel. Meur a wech eo bet distrujet en amzerioù ar [[Reconquista]], hag adsavet. Monumant broadel eo abaoe [[1921]]. [[Rummad:Pontoù Spagn]] [[Rummad:Toledo]] 5su0bfby3yn8mrg3d2zbe96afyrwwi2 0 124427 2188002 1685636 2026-04-18T11:14:56Z Arko 540 /* Annez */ 2188002 wikitext text/x-wiki {{Taxobox Loen|Baou skoazioù ruz|Red_Shouldered_Hawk_portrait.jpg|statud=LC|Ur vaou skoazioù ruz.}} {{Taxobox Phylum|Chordata}} {{Taxobox Classis|Aves}} {{Taxobox Familia|Accipitridae}} {{Taxobox Genus|Buteo}} {{Taxobox Anv skiantel|Buteo lineatus|([[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], [[1788]])}} {{Taxobox Echu}} Ar '''vaou skoazioù ruz''' a zo un [[evn-preizh]], ''Buteo lineatus'' an anv skiantel anezhañ. ==Doareoù pennañ== ==Boued== ==Annez== Al labous a gaver ar pevar [[isspesad]] anezhañ<ref>[http://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=BR&avibaseid=EA4D6C0B76852200 ''Buteo lineatus'' war al lec'hienn ''Avibase''.]</ref>. * ''Buteo lineatus alleni'', eus kreisteiz-kreiz [[Texas]] da [[South Carolina]] ha hanternoz [[Florida]], * ''Buteo lineatus extimus'', e Florida hag an [[Inizi Keys]], * ''Buteo lineatus lineatus'', e reter [[Norzhamerika]] (eus kreisteiz [[Kanada]] da greiz [[SUA]]), * ''Buteo lineatus texanus'', eus kreisteiz Texas da gevred [[Mec'hiko]] ([[Veracruz]]). ==Daveennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Accipitridae]] [[Rummad:Evned Kalifornia]] [[Rummad:Evned SUA]] [[Rummad:Evned-preizh]] rdoww7uek77i56iozno5ol3nypzzlzg 0 128976 2187984 1721436 2026-04-17T19:58:23Z Arko 540 liammoù 2187984 wikitext text/x-wiki [[Restr:Towns of New England and old England, Ireland and Scotland connecting links between cities and towns of New England and those of the same name in England, Ireland and Scotland; (1921) (14762148471).jpg|thumb|300px|Kenwerzh en 19vet kantved: bro [[Bro-Saoz Nevez]] chomet liammet-tre gant Bro-Saoz, Iwerzhon pe Bro-Skos]] '''White Anglo-Saxon Protestant''' zo un doare amspis, a-wechoù disprizus, da envel ur strollad tud amerikan a live uhel [[Tud gwenn|gwenn]] gant orinoù [[saoz]] ha [[protestant]]. An termenadur a vez implijet war ur strollad tud hag a zo mistri bed an arc'hant, ar politikerezh hag ar galloudoù sokial er [[Stadoù-Unanet Amerika|Stadoù-Unanet]]. Hervez ar studiadennoù skolveuriek ez eo aet war wanaat galloud ar strollad tud-se abaoe fin an [[Eil Brezel-bed]], o welet plas ar strolladoù pe kumuniezhoù a orinoù all. Implijet e vez ivez an termeniñ-se en [[Aostralia]] pe er [[Kanada|C'hanada]] gant ur menneg dammheñvel o termeniñ tud a galloud. An termenadur a vez implijet a-wechoù gant sokiologourien evit strollañ an holl dud eus Norzh-Amerika gant orinoù eus Europa hep ma gemerfe e kont o live er gevredigezh nag o live binvidigezh. Ral eo gwelet tud gervel o-unan WASP nemet evit ar fent pe pa vez anv eus strolladoù [[dreistbeliouriezh gwenn|dreistbeliour gwenn]] Amerika. Gant ur sell istorel, an termeniñ "[[Angled-ha-Saozon|Angl-ha-Saoz]]" a veze implijet evit envel an annezidi eus Bro-Saoz a-raok 1150 hag a-raok al levezoni Norman ha Breton goude 1066. [[Restr:HarvardElizaSusanQuincy1836.jpg|thumb|An [[Harvard College]] a oa ul lec'h anat evit ar WASP da vevañ etrezeo nemetken betek kreizh an 20vet kantved.]] [[Rummad:Stadoù-Unanet Amerika]] sw3u333hkbyb9f9teyxs2r0ard4mgq8 0 129793 2187957 2183450 2026-04-17T12:11:31Z Túrelio 1619 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Final briefing.jpg]] → [[File:Operation 'market Garden' (the Battle For Arnhem)- 17 - 25 September 1944 EA37782.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:Operation 'market Garden' (the Battle For Arnhem)- 17 - 25 September 1944 EA37782.jpg]] 2187957 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:US 101st Airborne Division patch.svg|thumb|Ardamez ar 101st Airborne Division]] Ar '''101st Airborne Division''', lesanvet ''Screaming Eagles'' ("[[Erer]]ed Yud") ha berraet e '''101st''', a vez graet eus ur rann-arme troadegiezh arbenikaet lijer [[stadunanat]]. Kefridi pennañ ar rann-se eo [[Harz-lamm|harzlammerien]] prest da lammat prim war enebourien ar Stadoù Unanet. Begenn an [[US Army]] eo chomet abaoe he c'hrouidigezh, dre ur gourdoniñ uhel ha dre chom un nerzh kas prim da dizhout ur pal milourel. E-pad an [[Eil Brezel-bed]] e voe brudet ar 101st Airborne Division evit he obererezhioù en [[Aloubadeg Normandi|Oberiadur brezel Overlord]] (dilestradeg ha harzlammadeg an nerzhioù kevredet d'ar [[6 a viz Even]] [[1944]] e [[Normandi]], Frañs), [[Oberiadur-brezel Market Garden]] ([[17 a viz Gwengolo|17]]-[[25 a viz Gwengolo]] [[1944]]), dieubidigezh an [[Izelvroioù]] ; brudetoc'h c'hoazh e voe a-c'houde [[Emgann an Ardennes]] e-kerzh lodenn an emgann tro-dro da gêr [[Bastogne|Vastogne]], e [[Belgia]]. E-pad [[Brezel Viêt Nam]], ar 101st Airborne Division a gemeras perzh e meur a emgann ha brezeliadenn evel hini brudet [[Hamburger Hill]] ([[10 a viz Mae|10]]-[[20 a viz Mae]] [[1969]]). E-kreiz ar bloavezh [[1968]] e oa bet adurzhiet ar rann-arme e doare unan aer-nij ''(airmobile division)'' ; e [[1974]] e voe adsavet gant stumm ur rann-arme tagañ dre an oabl ''(air assault division)''. Diskouez a ra an titloù-se penaos e voe kemmet roll ar 101st adalek donedigezh ar c'harbedoù-nij a implije, pa dremenas eus an [[nijerez]]ioù d'ar [[Biñsaskell]]où evit tizhout al lec'hioù emgann ha dilestrañ. Un toullad izili eus ar 101st zo diplomet gant an ''[[U.S. Army Air Assault School]]''. Lec'h pennañ ar rann-arme eo [[Fort Campbell]], [[Kentucky]]. Er bloavezhioù tremenet e voe implijet ar 101st en [[Irak]] hag en [[Afghanistan]]. Chom a ra unan eus ar re enoretañ en [[US Army|United States Army]] ha meur a wech ez eo bet taolennet er faltaziadennoù milourel. {| style="margin:auto" |+'''<big>Ur sell war endroadur ar 101st Airborne Division</big>''' | <gallery mode="packed" heights="150px"> Compañía Easy en el Día D.jpg|''An [[Easy Company, 506th Infantry Regiment (US Army)|Easy Company]] dres a-raok oberiadur [[Aloubadeg Normandi|Oberiadur brezel Overlord]] (1944)'' An undated photo of a Huey helicopter landing with soldiers of the 101st Airborne Delta Raiders in the A Shau valley near Hue, Vietnam 700701-A-ZZ999-001.jpg|''Ur viñsaskell [[Bell UH-1 Iroquois]] prest da zilestrañ soudarded ar 101st Airborne Division e-pad [[Brezel Vietnam]] (tro 1970)'' 101st Airborne Participate in an Air Assault Mission DVIDS101373.jpg|''Soudarded ar 101st Airborne Division e [[Mahmudiyah]] [[Irak]] (2008)'' Airborne and Special Forces Uday-Qusay raid, 2003.jpg|''Soudarded ar 101st Airborne Division e-pad tagadenn ti-repu [[Kusay Hussein]] d'an 22 a viz Gouhere 2003. Chinook helicopter near Bagram, Afghanistan.jpg|''Biñsaskell [[CH-47 Chinook]] o tilestrañ soudarded ar 101st Airborne Division e [[Bagram]] [[Afghanistan]] (2009)'' </gallery> |} Er bloavezh [[2016]] e chom ar 101st Airborne Division an nerzh tagañ brahañ dre an oabl er bed a-bezh, pa'z eo gouest da zilestrañ 4&nbsp;000 soudard en un taol ha betek 150 [[metr|kilometr]] en un tiriad enebour. Harpet e vez ar rann-arme gant tremen 280 biñsaskell, tri batailhon [[Boeing AH-64 Apache]] en o zouez. Ouzhpenn, harpet e vez ar 101st Airborne gant [[spierezh]], kempenn ha dafariñ, tud skor ha kanolierezh arbenikaet. == Istor == [[Restr:WIS-8th@Viclsburg.jpg|thumb|[[1863]] – Ar [[Wisconsin 8th Volunteer Infantry Eagle Regiment]] e [[Vicksburg]]]] ===Kentañ Brezel-bed hag etre daou brezel=== D'an [[23 a viz Gouhere]] [[1918]] e voe degemeret ar 101st ent-ofisiel en arme vroadel. D'an [[2 a viz Du]] [[1918]] e voe staliet e [[Camp Shelby]], [[Mississippi]]. Nav devezh diwezhatoc'h e paouezas ar [[Kentañ Brezel-bed|C'hentañ Brezel-bed]], neuze e voe divodet d'an [[11 a viz Kerzu]] 1918. D'an [[10 a viz Gwengolo]] [[1921]] e voe adaozet penn-lec'h ar rann-arme, da c'hortoz, e [[Milwaukee]] ([[Wisconsin]]). Ar wech kentañ e voe al lugan ''Screaming Eagle'' liammet ouzh ar rann-arme, o talvezout e oa warlerc'hiad hengounioù rejimantoù a-youl-vat Wisconsin e-pad [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]]<ref>Gwelet ''[[Old Abe]]''.</ref>. D'ar [[15 a viz Eost]] [[1942]] e voe torret ar rann-arme da c'hortoz hag a oa bet savet e 1921 ; a-c'houde un adaozañ el lu stadunanat, e voe lakaet ar 101st Division d'ur rann-armead harlammerien. ===Eil Brezel-bed === D'an [[19 a viz Eost]] [[1942]], kentañ penn ar rann-arme, ar major jeneral [[William C. Lee]], a lennas an urzh meur niverenn 5 : <blockquote style="font-family:Palatino; font-size:1.2em;"> ''The 101st Airborne Division, which was activated on 16 August 1942, at [[Camp Claiborne]], [[Louisiana]], has no history, but it has a '''rendezvous with destiny'''.'' ''Due to the nature of our armament, and the tactics in which we shall perfect ourselves, we shall be called upon to carry out operations of far-reaching military importance and we shall habitually go into action when the need is immediate and extreme. Let me call your attention to the fact that our badge is '''the great American eagle'''. This is a fitting emblem for a division that will crush its enemies by falling upon them like a thunderbolt from the skies.'' ''The history we shall make, the record of high achievement we hope to write in the annals of the American Army and the American people, depends wholly and completely on the men of this division. Each individual, each officer and each enlisted man, must therefore regard himself as a necessary part of a complex and powerful instrument for the overcoming of the enemies of the nation. Each, in his own job, must realize that he is not only a means, but an indispensable means for obtaining the goal of victory. It is, therefore, not too much to say that the future itself, in whose molding we expect to have our share, is in the hands of the soldiers of the 101st Airborne Division. </blockquote> Displegañ fraezh a reas an urzh talvoudegzh arouezioù ar rann-arme : erer meur SUA hag ar ger-stur ''Rendezvous with destiny''. == Oberiadur brezel Overlord == [[Restr:Eisenhower d-day.jpg|thumb|left|5/06/1944 – Ar [[jeneral (SUA)|jeneral]] [[Dwight D. Eisenhower]] o komz gant ar [[First lieutenant|1st Lieutenant]] [[Wallace Strobel (ofiser SUA)|Wallace C. Strobel]] ha soudarded ar Company E, [[502nd Infantry Regiment (SUA)|502nd Parachute Infantry Regiment]]]] [[Restr:Paratrooper applies war paint 111-SC-193551cropped.jpg|thumb|Mezheven 1944 – Evel an [[Indianed Amerika|Indianed]], ar soudard harzlammer Ware a laka livadur brezel war dremm ar soudard Plaudo e [[Bro-Saoz]]]] Anaouderien ar 101st Airborne Division e voe ar re a grogas gant oberiadur brezel Overlord, gant lammoù diouzh noz a-raok ma grogfe an aloubidigezh e [[Normandi]]. Al lammoù noz-se a voe mammenn da lies kudennoù gant ar steuñverien. Ul lod bras anezho a zegasas kolloù denel ha dafar spontus d'ar rann-arme. Loc'het e oant eus aerborzh [[RAF North Witham]] ma oant bet gourdonet gant an [[82nd Airborne Division]]. Kefridi bennañ ar 101st Airborne Division0 e oa lakaat dindan surentez ar pevar hent a-dreñv [[Utah Beach]] etre [[Saint-Martin-de-Varreville]] ha [[Pouppeville]], evit reiñ an tu d'ar [[4th Infantry Division]] da guitaat an draezhenn ur wech dilestret diouzh ar mintin. Kefridioù all a oa bet fiziet er rann-arme, evel distrujañ lec'h [[Kanolierezh arvorel|kanoliañ arvorel]] [[Alamagn|alaman]] [[Saint-Martin-de-Varreville]], tapout savadurioù e-kichen [[Mézières]] – a oa sañset bezañ ur pennlec'h evit bizañ lec'hioù kanoliañ –, tapout skluz ar stêr Douve e La Barquette e tu enep [[Carentan]]). An unvezioù harzlammerien engouestlet a blantas reuz ivez e kehentiñ an nerzhioù alaman. Ar gwellañ ma c'hellent e stoufjont an hentoù evit talañ ouzh fiñvoù an Alamaned, sevel a rejont ul linenn difenn etre begoù an argad war an traezhennoù ha [[Valognes]]. Ouzhpenn-se e voe naetaet ganto ar lec'hioù a vije implijet evit degas nerzhioù harp dre aer e [[Les Forges]], ha sevel ul liamm gant nerzhioù an [[82nd Airborne Division]]. {{clear|left}} == Lec'h lammañ Able == An ''Drop Zone Able'' a oa un takad lakaet da bal d'an harzlammerien ; siwazh, un taol kleze en dour e voe dre ma voe lammet fall ganto. == Oberiadur-brezel Market Garden == * ''Pennad arbennik : [[Oberiadur-brezel Market Garden]]'' D'ar [[17 a viz Gwengolo]] [[1944]], an 101st Airborne Division a voe lakaet en [[XVIII Airborne Corps|XVIIIvet armead harzlammer]], dindan urzhioù ar Major jeneral [[Matthew Ridgway]]. Ul lodenn e oant neuze d'ar [[First Allied Airborne Army]], renet gant al Letanant jeneral [[Lewis H. Brereton]]. Ar rann-arme a gemeras perzh en [[oberiadur-brezel Market Garden]] ([[17 a viz Gwengolo|17]]–[[25 a viz Gwengolo]] 1944). Un drouziwezh e voe : an oberiadur pennañ dindan urzhioù ar Field Marshal [[Bernard Montgomery]], penn Anglo-kanadian an [[21st Army Group]] ne zeuas ket a-benn da dapout ar [[pont]]où izelvroat a-us d'ar stêr [[Roen]]. Ur c'hwitadenn e voe neuze an implij brasañ eus an harzlammerien en istor Mab-Den. Hervez ar raktres lakaet war-raok gant ar Field Marshal Montgomery, rediet e oa an harzlammerien da bakañ ul lod bras a bontoù eus an [[Rijksweg 50|hent-bras 69]] a-us ar [[Maas]] hadresit div vrec'h eus ar [[Roen]]. Ouzhpenn-se e oa rediet da bakañ kanolioù hag adwazhioù bihanoc'h. <gallery mode="packed" heights="220px"> Operation 'market Garden' (the Battle For Arnhem)- 17 - 25 September 1944 EA37782.jpg|17/09/1944<br>C'hwec'h soudard harzlammer stadunanat oc'h adwelet ar raktres a-raok pignat en nijerezioù Brigadier General Anthony C. McAuliffe, artillery commander of the 101st Airborne Division, gives his various glider... - NARA - 531246.tif|18/09/[[1944]]<br>Ar [[Jeneral brigadenn]] [[Anthony C. McAuliffe]] o reiñ e urzhioù en devezh a-raok al lamm.<br>A-dreñv e weler daou [[C-47]], hag ur [[Plaver (nijerez)|plaver]] dammguzhet dirazo </gallery> ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:101st Airborne Division]] [[Rummad:Istor milourel SUA]] [[Rummad:Unvezioù SUA e-pad an Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Unvezioù harzlammerien]] fp6wxt7sysoe5xofic9fivzs05co6um 0 132755 2187964 1752447 2026-04-17T15:46:10Z Ziv 76088 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Hells Highway towards Nijmegen.jpg]] → [[File:The British Army in North-west Europe 1944-45 B10131.jpg]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:The British Army in North-west Europe 1944-45 B10131.jpg]] 2187964 wikitext text/x-wiki [[File:NL-A50.svg|thumb|Pannel an A50.]] [[Restr:Rijksweg50.svg|thumb|Ar Rijksweg 50.]] Ar '''Gourhent Rijksweg 50''' eo an hent pennañ o liammañ [[Emmeloord]] ouzh [[Eindhoven]] en [[Izelvroioù]]. Ar gourhent-se a dremen dre gêrioù [[Eindhoven]], [['s-Hertogenbosch]], [[Oss]], [[Nijmegen]], [[Arnhem]], [[Apeldoorn]] ha [[Zwolle]]. == Eil Brezel-bed == [[Restr:The British Army in North-west Europe 1944-45 B10131.jpg|thumb|Tankoù Saoz Cromwell war an ''Hells Highway'' e-kichen [[Nijmegen]].]] E-pad an Eil Brezel-bed e veze graet Gourhent 69 anezhi. Aboe 1969 ez eo bet adanvet N69, bremañ e vez graet gant an anv-se etre harzoù proviñs an [[Noord-Brabant]] hag an hent-tizh E34. Ar gourhent a oa hollbouezus evit an [[Kevredidi an Eil Brezel-bed|nerzhioù kevredet]] e-pad an [[Oberiadur-brezel Market Garden]]. Bez e oa an hent-bras nemetañ a c'helle bezañ implijet evit kas da benn an oberiadur. Goude an emgannoù taer-feuls etre an nerzhioù harzlammerien ha douar kevredet hag an nerzhioù alaman e voe graet "''Hell's Highway''" anezhi. [[Rummad:Hentoù an Izelvroioù]] ncuicw3xb1im2xrl59aj4y0z7036n5k 0 146805 2187989 2123731 2026-04-17T22:11:20Z Redaktor GLAM 81941 Higher resolution version of image 2187989 wikitext text/x-wiki [[restr:Flails (warfare) (99308641).jpg|thumb|Freilh-brezel]] Ar '''freilh''' pe '''freilh-brezel''' zo un arm a zeu eus ar [[Freilh|freilh-pilat]] hag a veze implijet e-pad brezelioù ar [[Krennamzer|Grennamzer]]. Graet e vez arm-bloñsad anezhoñ peogwir e ra gloazioù hep lakaat gwadiñ. Kavout a reer stummoù gant tachoù pe lavnennoù staget doc'htoñ, neuze e oa posubl gwanañ ha sankañ penn an arm e don ar c'horf ganto. [[Rummad:Armoù gwenn]] bwaldjigh4djzzeagbkrmjjwgo9rzu3 0 163103 2187999 2187944 2026-04-18T10:31:23Z Dakbzh 58931 2187999 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} '''Kampionad armeniat an echedoù''' eo kampionad hiniennel broadel an [[echedoù]] en [[Armenia]]. Aozet e veze dija en amzer [[RSS Armenia]], pa oa ur republik soviedel, pezh a badas betek [[1991]]. Diwezhañ kampion [[Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel|Unaniezh Soviedel]] a voe un Armeniad, [[Artashes Minasian]] e anv. == Kampioned hollek<ref>{{es}} [http://www.ajedrezdeataque.com/05%20Palmares/Campeonatos/Nacionales/Europa/Armenia.htm 'Campeones de Armenia'']</ref> == {| |- valign="top" | {| class="sortable wikitable" |- ! Niverenn !! Lec’h !! Kampion |- | I || 1934 || [[Genrikh Gasparyan]] |- | II || 1938 || Genrikh Gasparyan hag [[Aleksandr Dolujanian]] |- | III || 1939 || Aleksandr Dolujanian |- | IV || 1941 || [[Loris Kalashian]] ha [[Vazgen Karapetian]] |- | V || 1945 || Aleksandr Kalantar |- | VI || 1946 || [[Tigran Petrosian]] |- | VII || 1947 || [[Tigran Petrosian]] ha Genrikh Gasparyan |- | VIII || 1948 || [[Tigran Petrosian]] ha Genrikh Gasparyan |- | IX || 1949 || Genrikh Gasparyan |- | X || 1950 || Genrikh Gasparyan |- | XI || 1951 || Genrikh Gasparyan |- | XII || 1952 || [[Vladímir Goldin]] |- | XIII || 1953 || [[Artsrun Sargsian]] |- | XIV || 1954 || Genrikh Gasparyan |- | XV || 1955 || Genrikh Gasparyan |- | XVI || 1956 || Genrikh Gasparyan |- | XVII || 1957 || [[Nikolái Miasnikov]] |- | XVIII || 1958 || [[Eduard Mnatsakanian]] |- | XIX || 1959 || Eduard Mnatsakanian |- | XX || 1960 || Eduard Mnatsakanian |- | XXI || 1961 || [[Vanik Zakarian]] hag Artsrun Sargsian |- | XXII || 1962 || Eduard Mnatsakanian |- | XXIII || 1963 || [[Adolph Demirkhanian]] |- | XXIV || 1964 || [[Levon Grigorian]] |- | XXV || 1965 || Adolph Demirkhanian |- | XXVI || 1966 || Levon Grigorian |- | XXVII || 1967 || Eduard Mnatsakanian |- | XXVIII || 1968 || Levon Grigorian |- | XXIX || 1969 || Levon Grigorian |- | XXX || 1970 || [[Karen Grigorian]] |- | XXXI || 1971 || Levon Grigorian |- | XXXII || 1972 || Levon Grigorian ha Karen Grigorian |- | XXXIII || 1973 || [[Albert Arutiunov]] |- | XXXIV || 1974 || [[Arshak Petrosian]] |- | XXXV || 1975 || [[Vahagn Voskanian]] |- | XXXVI || 1976 || [[Arshak Petrosian]] ha Vanik Zakarian & [[Gagik Akopian]] |- | XXXVII || 1977 || Albert Arutiunov |- | XXXVIII || 1978 || [[Smbat Lputian]] |- | XXXIX || 1979 || [[Slavik Movsisian]] |- | XL || 1980 || Smbat Lputian |- | XLI || 1981 || [[Vladímir Shaboian]] |- | XLII || 1982 || [[Hrachek Tavadian]] |} | {| class="sortable wikitable" |- ! Niverenn !! Lec’h !! Kampion |- | XLIII || 1983 || [[Ashot Anastasian]] |- | XLIV || 1984 || Vladímir Shaboian |- | XLV || 1985 || Ashot Anastasian |- | XLVI || 1986 || Ashot Anastasian |- | XLVII || 1987 || Ashot Anastasian |- | XLVIII || 1988 || Ashot Anastasian |- | XLIX || 1989 || [[Armen Ambarcumian]] |- | L || 1990 || [[Artashes Minasian]] |- | LI || 1991 || [[Sergey Galdunts]] |- | LII || 1992 || Ashot Anastasian hag Artashes Minasian |- | LIII || 1993 || Artashes Minasian |- | LIV || 1994 || Ashot Anastasian |- | LV || 1995 || Artashes Minasian<ref>{{en}}[https://theweekinchess.com/html/twic52.html Kampionad armeniat 1995]</ref> |- | LVI || 1996 || [[Vladímir Akopián]] |- | LVII || 1997 || Vladímir Akopián |- | LVIII || 1998 || Smbat Lputian |- | LVIX || 1999 || [[Karen Asrian]] |- | LX || 2000 || [[Gabriel Sargissian]] |- | LXI || 2001 || Smbat Lputian |- | LXII || 2002 || [[Levon Aronian]] |- | LXIII || 2003 || [[Gabriel Sargissian]] |- | LXIV || 2004 || Artashes Minasian |- | LXV || 2005 || Ashot Anastasian |- | LXVI || 2006 || Artashes Minasian |- | LXVII || 2007 || Karen Asrian |- | LXVIII || 2008 || Karen Asrian<ref>{{es}} [http://www.chessbase.com/espanola/newsdetail2.asp?id=5713 ''Karen Asrian se coronó Campeón de Armenia'']</ref> |- | LXIX || 2009 || [[Pashikian Arman]] |- | LXX || 2010 || [[Avetik Grigorian]] |- | LXXI || 2011 || [[Hovhannisyan Robert]] |- | LXXII || 2012 || [[Petrosian Tigran]] |- | LXXIII || 2013 || [[Petrosian Tigran]] |- | LXXIV || 2014 || [[Kotanjian Tigran]] |- | LXXV || 2015 || [[Grigoryan Karen]] |- | LXXVI || 2016 || [[Andriasian Zaven]] |- | LXXVII || 2017 || [[Gabuzyan Hovhannes]] |- | LXXVIII || 2018 || [[Martirosyan Halk]] |- | LXXIX || 2019 || [[Pashikian Arman]] |- | LXXX || 2020 || [[Ter-Sahakyan Samvel]] |- | LXXXI || 2021 || [[Gabuzyan Hovhannes]] |- | LXXXII || 2022 || [[Petrosyan Manuel]] |- | LXXXIII || 2023 || [[Ter-Sahakyan Samvel]] |- | LXXXIV || 2024 || [[Howhannisjan Robert]] |- | LXXXV || 2025 || [[Howhannisjan Robert]]|<ref>{{en}}[https://xn----7sbagbc0btmolfb9ahq4ovb.xn--p1ai/blog/robert_ovannisjan_stal_chempionom_armenii_po_shakhmatam_2025_goda/2025-01-22-1781 Robert Hovhannisyan became the Armenian Chess Champion in 2025 ]</ref> |- | LXXXIVI || 2026 || [[Manuel Petrosyan]]<ref>{{ru}}[https://rossaprimavera.ru/news/d7893b82 The Armenian Chess Championship has concluded. Rossa Primavera]</ref> |} |} == Lieskampioned == Niver trec'hoù ar gampioned, o unan pe "ex aequo". * Henrik K'asparyan: 10 * Ašot Anastasyan: 8 * Lvon Grigoryan: 6 * Artašes Minasyan e Edoward Mnac'akanyan: 5 * Tigran Vartani Petrosyan e Smbat Lpowtyan: 4 * Karen Asryan ha Karen Ašoti Grigoryan: 3 * Hovhannes Gabowzyan: 2 == Kampionezed kampionad ar maouezi == * Trec'h e voe [[Elina Danielian]] seizh gwezh. {| |- valign="top" | {| class="sortable wikitable" ! # !! Bloaz !! Kampionez |- | 1 || 1934 || [[Sirush Makints]] ha [[Margarita Mirza-Avagian]] |- | 2 || 1939 || [[Lusik Kalashian]] |- | 3 || 1941 || [[Silva Karapetian]] |- | 4 || 1949 || [[Alis Aslanyan]] |- | 5 || 1950 || [[Rima Manukian]] |- | 6 || 1951 || [[Marieta Melik-Pashaian]] |- | 7 || 1952 || [[Marieta Melik-Pashaian]] |- | 8 || 1953 || [[Nefelina Marjanian]] |- | 9 || 1954 || [[Nefelina Marjanian]] |- | 10 || 1955 || [[Rima Manukian]] |- | 11 || 1956 || [[Marlena Vardanian]] |- | 12 || 1957 || [[Galina Lyapunova]] |- | 13 || 1958 || [[Galina Lyapunova]] |- | 14 || 1959 || [[Galina Lyapunova]] |- | 15 || 1960 || [[Galina Lyapunova]] |- | 16 || 1961 || [[Galina Lyapunova]] |- | 17 || 1962 || [[Marlena Vardanian]] |- | 18 || 1963 || [[Venera Boiakhchian]] |- | 19 || 1964 || [[Marlena Vardanian]] ha [[Tamara Boiakhchian]] |- | 20 || 1965 ||[[Tamara Boiakhchian]] ha [[Venera Boiakhchian]] |- | 21 || 1966 ||[[Tamara Boiakhchian]] |- | 22 || 1967 || [[Armenuhi Mehrabian]] |- | 23 || 1968 ||[[Tamara Boiakhchian]] ha [[Venera Boiakhchian]] |- | 24 || 1969 ||[[Tamara Boiakhchian]] |- | 25 || 1970 || [[Naira Agababean]] |- | 26 || 1971 ||[[Tamara Boiakhchian]] |- | 27 || 1972 ||[[Tamara Boiakhchian]] hag [[Anna Hakobian]] |- | 28 || 1973 || [[Vera Ghazarian]] |- | 29 || 1974 || [[Vera Ghazarian]] |- | 30 || 1975 || [[Erna Khalafian]] |- | 31 || 1976 || [[Anna Hakobian]] |- | 32 || 1977 || [[Hasmik Babaian]] |- | 33 || 1978 || [[Anna Hakobian]] |- | 34 || 1979 || [[Erna Khalafian]] |- | 35 || 1980 || [[Meri Mangrian]] |- | 36 || 1981 || [[Erna Khalafian]] |- | 37 || 1982 || [[Meri Mangrian]] |- | 38 || 1983 || [[Erna Khalafian]] |- | 39 || 1984 || [[Ludmila Aslanian]] |} | {| class="sortable wikitable" ! # !! Bloaz !! Kampionez |- | 40 || 1985 || [[Nune Abrahamian]] |- | 41 || 1986 || [[Ludmila Aslanian]] |- | 42 || 1987 || [[Ludmila Aslanian]] |- | 43 || 1988 || [[Erna Khalafian]] |- | 44 || 1989 || [[Erna Khalafian]] |- | 45 || 1990 || [[Erna Khalafian]] |- | 46 || 1991 || [[Ludmila Aslanian]] |- | 47 || 1992 || [[Ludmila Aslanian]] |- | 48 || 1993 || [[Elina Danielian]] |- | 49 || 1994 || [[Elina Danielian]] |- | 50 || 1995 || [[Lilit Mkrtchian (echedoù)|Lilit Mkrtchian]] |- | 51 || 1996 || [[Gohar Hlghatian]] |- | 52 || 1997 || [[Gohar Hlghatian]] |- | 53 || 1998 ||[[Lilit Mkrtchian (echedoù)|Lilit Mkrtchian]] |- | 54 || 1999 || [[Elina Danielian]] |- | 55 || 2000 ||[[Lilit Mkrtchian (echedoù)|Lilit Mkrtchian]] |- | 56 || 2001 || [[Gohar Hlghatian]] |- | 57 || 2002 || [[Elina Danielian]] |- | 58 || 2003 || [[Elina Danielian]] |- | 59 || 2004 || [[Elina Danielian]] |- | 60 || 2005 ||[[Lilit Mkrtchian (echedoù)|Lilit Mkrtchian]] |- | 61 || 2006 || [[Siranush Andriasian]] |- | 62 || 2007|| [[Siranush Andriasian]] |- | 63 || 2008 || [[Lilit Galojan]] |- | 64 || 2009 || Lilit Galojan |- | 65 || 2010 || [[Anahit Kharatyan]] |- | 66 || 2011 || [[Siranush Andriasian]] |- | 67 || 2012 || [[Maria Kursova]]<ref>{{en}} [http://www.panarmenian.net/eng/news/89215/ ''Maria Kursova wins Armenian Women’s Chess Championship 2012'']</ref> |- | 68 || 2013 || [[Anna Hairapetian]] |- | 69 || 2014 || [[Shushanna Sargsyan]]<ref>{{en}}[http://armenpress.am/eng/news/747032/ ''Shushanna Sargsyan becomes Armenia's Chess Champion 2014'']</ref> |- | 70 || 2015 || [[Susanna Gaboyan ]] |- | 71 || 2016 || [[Maria Gevorgyan]] |- | 72 || 2017 || [[Maria Gevorgyan]] |- | 73 || 2018 || [[Maria Kursova]] |- | 74 || 2019 || [[Maria Gevorgyan]] |- | 75 || 2020 || [[Maria Gevorgyan]] |- | 76 || 2021 || [[Susanna Gaboyan]] |- | 77 || 2022 || [[Mariam Mkrtchyan]] |- | 78 || 2023 || [[Maria Gevorgyan]] |- | 79 || 2024 || [[Susanna Gaboyan]] |- | 80 || 2025 || [[Susanna Gaboyan]] |- | 81 || 2026 || [[Anahit H. Mkrtchyan]]<ref>{{ru}}[https://rossaprimavera.ru/news/a835024d Rossa Primavera]</ref> |} == Liammoù diavaez == *{{en}} [https://web.archive.org/web/20080809135245/http://www.geocities.com/al2055Km/index.html RUSBASE] == Notennoù == {{daveoù}} [[Rummad:Kampionadoù echedoù hervez ar vro|Armenia]] mj49yaj4ijuf4igmx08fvpq5n3rrqn7 0 168857 2187975 2077895 2026-04-17T19:00:12Z Dishual 612 2187975 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''MultiCam''' zo un [[touellaozadur]] a c'haller implij e meur a endro ha meur a goulz-amzer. Ijinet ha produet eo gant an embregerezh stadunanat Crye Precision. Dre ma c'haller implij an touellaozadur en un doare ledan, e vez implijet dre ar bed-holl. Doareoù disheñvel a zo bet savet, lod diaotre, a vez implijet gant luioù dre ar bed, dreist-holl en [[nerzhioù ispisial|unvezioù ispisial]]. An touellaozadur a c'hall bezañ prenet gant tud trevourien anezho ivez. Doareoù all a zo savet a-ziwar an hini diazez, gant doareoù "Arid/dezerzh", "Tropic/Tropik", "Alpine/Meneziek" ha "Black/Du". == Istor == Savet ha diskouezet e oa bet da gentañ e 2002, ar MultiCam a zo un touellguzh savet da vezañ implijet gant [[US Army|arme ar Stadoù Unanet]] e meur a lec'h emgann, ne vern ar c'houlz-amzer, an uhelder... En holl ez eus seizh liv, lies endro. Sevenet eo bet gant an embregerezh Crye Precision harpet gant an [[United States Army Soldier Systems Center]]. [[Rummad:Touellaozadurioù]] [[Rummad:Unwiskoù]] acqy6ivak0z9hahhtzuerjs8giu76tf 0 175736 2187959 2151401 2026-04-17T14:22:51Z Arko 540 rummad 2187959 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Michael Jeffrey Jordan''', ganet d'ar [[17 a viz C'hwevrer]] [[1963]], brudet ivez evel '''MJ''',<ref>Rein, Kotler and Shields, p. 173.</ref> zo ur c'hoarier [[Basketball|basket]] a-vicher ha den a aferioù [[stadunanat]], hag a zo unan eus perc'henned ar [[Charlotte Hornets]] eus an [[National Basketball Association]] (NBA). C'hoariet en deus e-kerzh 15 koulzad en NBA eus 1984 betek 2003, ha trec'h eo bet c'hwec'h gwech er [[Kevezadeg NBA|gevezadeg NBA]] gant ar [[Chicago Bulls]]. Brudet eo evel unan eus gwellañ c'hoarierien basket an istor,<ref>{{Cite web |date=2020-05-13 |title=Ranking the top 74 players of all time: 10-1 |url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/29105801/ranking-top-74-nba-players-all-nos-10-1 |access-date=2025-06-23 |website=ESPN.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Staff |first=The Athletic NBA |date=2025-06-10 |title=NBA 75: Top 75 NBA players of all time, from MJ and LeBron to Lenny Wilkens |url=https://www.nytimes.com/athletic/3137873/2022/02/23/the-nba-75-the-top-75-nba-players-of-all-time-from-mj-and-lebron-to-lenny-wilkens/ |access-date=2025-06-23 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Guerrero |first=Omar |date=2024-10-14 |title=The Best NBA Players Of All Time -- Ranked, 50-1 |url=https://clutchpoints.com/nba/nba-stories/updating-ranking-the-50-greatest-players-nba |access-date=2025-06-23 |website=ClutchPoints {{!}} NBA News |language=en}}</ref> sikouret en deus kalz da vrudañ ar basketball kement hag an NBA dre ar bed er bloavezhioù 1980 ha 1990,<ref name="Markovits">Markovits and Rensman, p. 89.</ref> ha dre-se eo deuet da vezañ un [[ikon sevenadurel]].<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/nba/story/_/id/33297498/the-nba-75th-anniversary-team-ranked-where-76-basketball-legends-check-our-list |title=The NBA's 75th Anniversary Team, ranked: Where 76 basketball legends check in on our list |website=ESPN.com |date=February 21, 2022 |access-date=July 18, 2024 |quote=Jordan is widely regarded as the greatest basketball player of all time &ndash; he changed so many different facets of the league &ndash; but maybe most of all, he showed players they could grow themselves into a global brand on and off the floor with stellar play and the right marketing machine behind it all. |archive-date=April 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220423095344/https://www.espn.com/nba/story/_/id/33297498/the-nba-75th-anniversary-team-ranked-where-76-basketball-legends-check-our-list |url-status=live}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{ALC'HWEZDIBAB:Jordan, Michael}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1963]] [[Rummad:Afroamerikaned]] [[Rummad:Sportourien SUA]] [[Rummad:Basketerien SUA]] 2wswsw1jzi9fjqhaycs8z888dpyuhl8 0 179884 2187974 2187915 2026-04-17T18:56:39Z Dakbzh 58931 2187974 wikitext text/x-wiki '''Meri Mangrian''' a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1980 hag e 1982<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Mangrian, Meri}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] ljpubhfnw0cux9x5pfczup0yc3u86i5 0 179888 2187998 2187942 2026-04-18T10:25:11Z Dakbzh 58931 + Emdroadur he renk Elo. 2187998 wikitext text/x-wiki '''Ludmila Aslanian''', pe ''Lyudmila Aslanyan'' (en [[armenieg]]:'''Լյուդմիլա Ասլանյան'''), bet ganet d'an 2 a viz Gouhere 1957, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1990<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14107813 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 068 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026, 2 094 he renk ''Fonnapl'', 1 990 he renk ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14107813 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 240 eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Genver 1989.<br/> == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1984, e 1986, e 1987, e 1991 hag e 1992<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad URSS (Maouezi) ==== C'hoari a reas ur wezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1991sw/1991arm.html 2nd Soviet Women's Team Chess Championship: Azov 1991, Armenian SSR]</ref>. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn ||Kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1991||2||2||[[Azov]]||6/9 (+ 3, = 6, - 0)||66,7 |- |} ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas ur wezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992u/1992arm.html 1st European Team Chess Championship (women): Debrecen 1992 – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||1||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||4/8 (+ 3, = 2, - 3)||50 |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù]] ==== C'hoari a reas div wezh e skipailh Armenia. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted||Notennoù ha daveennoù |- |1992||2||30||{{Filipinez}} [[Manila]]||3/10 (+ 2, = 2, - 6) ||30||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992w/1992arm.html 30th Chess Olympiad (women): Manila 1992]</ref> |- |1994||2||31||{{Rusia}} [[Moskov]]||4,5/12 (+ 3 , = 3 , - 6 )||37,5||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1994w/1994arm.html 31st Chess Olympiad (women): Moscow 1994]</ref> |- |} {{EloChart|Q 14107813}} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liamm diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/14107813 He fichenn FIDE] {{DEFAULTSORT:Aslanian, Ludmila}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1957]] fcdjcq2ece3v827c0hwj5alzkuu8i16 0 179890 2187958 2187956 2026-04-17T13:57:11Z Dakbzh 58931 2187958 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas ur wezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992u/1992arm.html 1st European Team Chess Championship (women): Debrecen 1992 – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||2,5/6 (+ 1, = 3, - 2)||41,7 |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] o1wprxgcrxdnntwf0hvp6zpkab71lok 2187971 2187958 2026-04-17T18:32:19Z Dakbzh 58931 + Kampionad bedel ar Merc'hed- 1992. 2187971 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. ==== Kampionad bedel ar Merc'hed<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?page=1&pid=58769 Chess Games]</ref> ==== E 1992 e c'hoarias er rummad e-dan triwec'h vloaz e [[Duisburg]] ([[Alamagn]]). === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas ur wezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992u/1992arm.html 1st European Team Chess Championship (women): Debrecen 1992 – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||2,5/6 (+ 1, = 3, - 2)||41,7 |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] 5u356wr4sjjmvme2fixcp9shkxdh97e 2187973 2187971 2026-04-17T18:44:33Z Dakbzh 58931 + Astenn. 2187973 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. ==== Kampionad bedel ar Merc'hed<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?page=1&pid=58769 Chess Games]</ref> ==== E 1992 e c'hoarias er rummad e-dan triwec'h vloaz e [[Duisburg]] ([[Alamagn]]). === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersu/h5bt9hre.html – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||4/8 (+ 3, = 2, - 3)||50 |- |1997||2|| || ||3,5/7 (+ 2, = 3, - 2)||50 |- |1999||er 1 || || ||0,5/2 (+ 0, = 1, - 1)||25 |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] 8wx16nacg2knrs1znq0m2dkmeqd354z 2187977 2187973 2026-04-17T19:12:26Z Dakbzh 58931 + Olimpiadoù. 2187977 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. ==== Kampionad bedel ar Merc'hed<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?page=1&pid=58769 Chess Games]</ref> ==== E 1992 e c'hoarias er rummad e-dan triwec'h vloaz e [[Duisburg]] ([[Alamagn]]). === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersu/h5bt9hre.html – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||4/8 (+ 3, = 2, - 3)||50 |- |1997||2|| || ||3,5/7 (+ 2, = 3, - 2)||50 |- |1999||erlec'hierez 1|| || ||0,5/2 (+ 0, = 1, - 1)||25 |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù]] ==== C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Armenia. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Poentoù||Dregantad efedusted| |- |1996||2||32||{{Armenia}}[[Yerevan]]||7,5/13 (+ 5, = 5, - 3)||57,7 |- |1998||2||33||{{Rusia}} [[Elista]]||5/12 (+ 4, = 2, - 6)||41,7 |- |2000||3||34||{{Turkia}} [[Istanbul]]||7/10 (+ 6, = 2, - 2)||70 |- |2002||3||35||{{Slovenia}} [[Bled]]||2,5/7 (+ 2, = 1, - 4)||35,7 |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] p9apkemz2vl2h27g6auojeoxsqq6akc 2187979 2187977 2026-04-17T19:25:30Z Dakbzh 58931 + Astenn ha kempenn. 2187979 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. ==== Kampionad europat ar Merc'hed ==== * E 1992 e c'hoarias er rummad e-dan triwec'h vloaz e [[Duisburg]] ([[Alamagn]])<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?page=1&pid=58769 Chess Games]</ref>. * E miz Mae 1994 e c'hoarias er rummad e-dan ugent vloaz e [[Litomyšl]] ([[Tchekia]]), tapout a reas an dekvet plas, 6/11 (+ 5, = 2, - 4)<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-eu20g.html 11th European Girls' Junior Chess Championship]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersu/h5bt9hre.html – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||4/8 (+ 3, = 2, - 3)||50 |- |1997||2|| || ||3,5/7 (+ 2, = 3, - 2)||50 |- |1999||erlec'hierez 1|| || ||0,5/2 (+ 0, = 1, - 1)||25 |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù]] ==== C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Armenia. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Poentoù||Dregantad efedusted| |- |1996||2||32||{{Armenia}}[[Yerevan]]||7,5/13 (+ 5, = 5, - 3)||57,7 |- |1998||2||33||{{Rusia}} [[Elista]]||5/12 (+ 4, = 2, - 6)||41,7 |- |2000||3||34||{{Turkia}} [[Istanbul]]||7/10 (+ 6, = 2, - 2)||70 |- |2002||3||35||{{Slovenia}} [[Bled]]||2,5/7 (+ 2, = 1, - 4)||35,7 |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] 0qs6v1zb2pt3upgvh47hr5xz56gdjd9 2187981 2187979 2026-04-17T19:30:42Z Dakbzh 58931 + Daveenn. 2187981 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. ==== Kampionad europat ar Merc'hed ==== * E 1992 e c'hoarias er rummad e-dan triwec'h vloaz e [[Duisburg]] ([[Alamagn]])<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?page=1&pid=58769 Chess Games]</ref>. * E miz Mae 1994 e c'hoarias er rummad e-dan ugent vloaz e [[Litomyšl]] ([[Tchekia]]), tapout a reas an dekvet plas, 6/11 (+ 5, = 2, - 4)<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-eu20g.html 11th European Girls' Junior Chess Championship]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersu/h5bt9hre.html Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||4/8 (+ 3, = 2, - 3)||50 |- |1997||2|| || ||3,5/7 (+ 2, = 3, - 2)||50 |- |1999||erlec'hierez 1|| || ||0,5/2 (+ 0, = 1, - 1)||25 |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù]] ==== C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/h5bt9hre.html Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Poentoù||Dregantad efedusted| |- |1996||2||32||{{Armenia}}[[Yerevan]]||7,5/13 (+ 5, = 5, - 3)||57,7 |- |1998||2||33||{{Rusia}} [[Elista]]||5/12 (+ 4, = 2, - 6)||41,7 |- |2000||3||34||{{Turkia}} [[Istanbul]]||7/10 (+ 6, = 2, - 2)||70 |- |2002||3||35||{{Slovenia}} [[Bled]]||2,5/7 (+ 2, = 1, - 4)||35,7 |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] oux6z17bk20h3lhwoesqh93ns8ceyqd 2187994 2187981 2026-04-18T08:38:12Z Dakbzh 58931 + Kevezadegoù hiniennel all. 2187994 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. ==== Kampionad europat ar Merc'hed ==== * E 1992 e c'hoarias er rummad e-dan triwec'h vloaz e [[Duisburg]] ([[Alamagn]])<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?page=1&pid=58769 Chess Games]</ref>. * E miz Mae 1994 e c'hoarias er rummad e-dan ugent vloaz e [[Litomyšl]] ([[Tchekia]]), tapout a reas an dekvet plas, 6/11 (+ 5, = 2, - 4)<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-eu20g.html 11th European Girls' Junior Chess Championship - Olimp Base]</ref>. ==== Kampionad europat ar Maouezi ==== C'hoari a reas teir gwezh<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-eurw.html European Women's Individual Chess Championship - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Miz ha bloazBro ha kêr||Poentoù |- |Ebrel 2001||{{Polonia}} [[Varsovia]]||5/11 (+ 4, = 2, - 5) |- |Mae 2002||{{Bulgaria}} [[Varna]]||5,5/11 (+ 5, = 1, - 5) |- |Even 2003||{{Turkia}} [[Silivri]]||5/11 (+ 4, = 2, - 5) |- |} ==== Kampionad bedel ar Maouezi - Tournamant takadel ==== C'hoari a reas div wezh<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-wwc2000.html Women's World Chess Championship - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Bro ha kêr||Poentoù |- |1993||{{Jorjia}} [[Tbilisi]]||3,5/9 (+ 2, = 3, - 4) |- |1999||{{Jorjia}} [[Tbilisi]]||3,5/9 (+ 2, = 3, - 4) |- |} === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersu/h5bt9hre.html Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||4/8 (+ 3, = 2, - 3)||50 |- |1997||2|| || ||3,5/7 (+ 2, = 3, - 2)||50 |- |1999||erlec'hierez 1|| || ||0,5/2 (+ 0, = 1, - 1)||25 |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù]] ==== C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/h5bt9hre.html Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Poentoù||Dregantad efedusted| |- |1996||2||32||{{Armenia}}[[Yerevan]]||7,5/13 (+ 5, = 5, - 3)||57,7 |- |1998||2||33||{{Rusia}} [[Elista]]||5/12 (+ 4, = 2, - 6)||41,7 |- |2000||3||34||{{Turkia}} [[Istanbul]]||7/10 (+ 6, = 2, - 2)||70 |- |2002||3||35||{{Slovenia}} [[Bled]]||2,5/7 (+ 2, = 1, - 4)||35,7 |- |} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] fwbpjkjjl8nyofrprm23yuyobedfqmw 2187997 2187994 2026-04-18T10:23:21Z Dakbzh 58931 + Emdroadur he renk Elo. 2187997 wikitext text/x-wiki '''Goar Hlgatian''' , pe ''Goar Hlgathian'' (en [[armenieg]]:'''Գոհար Հլղաթյան'''), bet ganet d'ar 14 a viz Mae 1975, a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[RSS Armenia|armenia]]t ha [[URSS|soviedat]]<ref>{{hy}}[http://chessfed.am/players/%D5%A3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80-%D5%B0%D5%AC%D5%B2%D5%A1%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. <br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) abaoe 1996<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 118 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE]</ref>. == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe e 1996, e 1997 hag e 2001<ref>{{en}}[https://chessfed.am/en/static-page/detail/1 Kevre armeniat an Echedoù]</ref>. ==== Kampionad europat ar Merc'hed ==== * E 1992 e c'hoarias er rummad e-dan triwec'h vloaz e [[Duisburg]] ([[Alamagn]])<ref>{{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chess.pl?page=1&pid=58769 Chess Games]</ref>. * E miz Mae 1994 e c'hoarias er rummad e-dan ugent vloaz e [[Litomyšl]] ([[Tchekia]]), tapout a reas an dekvet plas, 6/11 (+ 5, = 2, - 4)<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-eu20g.html 11th European Girls' Junior Chess Championship - Olimp Base]</ref>. ==== Kampionad europat ar Maouezi ==== C'hoari a reas teir gwezh<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-eurw.html European Women's Individual Chess Championship - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Miz ha bloazBro ha kêr||Poentoù |- |Ebrel 2001||{{Polonia}} [[Varsovia]]||5/11 (+ 4, = 2, - 5) |- |Mae 2002||{{Bulgaria}} [[Varna]]||5,5/11 (+ 5, = 1, - 5) |- |Even 2003||{{Turkia}} [[Silivri]]||5/11 (+ 4, = 2, - 5) |- |} ==== Kampionad bedel ar Maouezi - Tournamant takadel ==== C'hoari a reas div wezh<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/h/h5bt9hre-wwc2000.html Women's World Chess Championship - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Bro ha kêr||Poentoù |- |1993||{{Jorjia}} [[Tbilisi]]||3,5/9 (+ 2, = 3, - 4) |- |1999||{{Jorjia}} [[Tbilisi]]||3,5/9 (+ 2, = 3, - 4) |- |} === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoari a reas teir gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersu/h5bt9hre.html Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Bloaz||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr|| Poentoù||Dregantad efedusted |- |1992||2||1||{{Hungaria}} [[Debrecen]]||4/8 (+ 3, = 2, - 3)||50 |- |1997||2|| || ||3,5/7 (+ 2, = 3, - 2)||50 |- |1999||erlec'hierez 1|| || ||0,5/2 (+ 0, = 1, - 1)||25 |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù]] ==== C'hoari a reas peder gwezh e skipailh Armenia<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/h5bt9hre.html Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Bloaz||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Poentoù||Dregantad efedusted| |- |1996||2||32||{{Armenia}}[[Yerevan]]||7,5/13 (+ 5, = 5, - 3)||57,7 |- |1998||2||33||{{Rusia}} [[Elista]]||5/12 (+ 4, = 2, - 6)||41,7 |- |2000||3||34||{{Turkia}} [[Istanbul]]||7/10 (+ 6, = 2, - 2)||70 |- |2002||3||35||{{Slovenia}} [[Bled]]||2,5/7 (+ 2, = 1, - 4)||35,7 |- |} {{EloChart|Q 13300318}} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300318 He fichenn FIDE] * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=58769 He c'hoari e Chess Games] {{DEFAULTSORT:Hlgatian, Goar}} [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1975]] mk9s3770jnsnwv0jtdpcku0dagfwd2o 0 179897 2187961 2026-04-17T15:41:09Z Arko 540 Boulc'het 2187961 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <div style="background-color: #9cf"> {| style="margin:auto;"> |- align="center" | [[Restr:Flag of the United States (Pantone).svg|frameless|left|199x199px]] | <span style="color: black; font-size:300%;">'''Stadoù-Unanet Amerika'''</span><br><span style=" font-size:150%;"><br>''Welcome to the United States Portal in Breton''</span></span><br><br><span style=" font-size:150%;">'''Donemat war porched ar [[Stadoù-Unanet]]'''</span> | [[Restr:Great Seal of the United States (obverse).svg|frameless|right|199x199px]] |} {| width="100%" style="border: 1px solid #cc9; background-color: #e0eee0 " |- valign="top" | width="33%" | <div style="text-align:center; font-family:Georgia; font-size:1.5em;">Douaroniezh hag istor</div><hr> [[Skeudenn:USA topo en.jpg|center|250px]] ; ==== Douaroniezh ==== [[Kanienn Veur]] • [[Appalachoù]] • [[Denali]] • [[Menezioù Roc'hellek]] • [[Lennoù Meur Amerika|Lennoù Meur]] • [[Mississippi]] • [[Rio Grande (Norzhamerika)|Rio Grande]] • [[Inizi Keys]] • [[Dezerzh Mojave]] • [[Menez Sant Helens]] • [[Midwest]] ==== Plant ha loened ==== [[Sekoia]] • [[Gwez-tulipez Virginia]] • [[Aligator Amerika]] • [[Bizon Amerika]] • [[Bleiz]] • [[Grizzli]] • [[Morerer penn gwenn]] • [[Karv-erc'h]] • [[Koiot]] • [[Puma]] • [[Vizon Amerika]] • [[Wapiti]] ==== Istor ==== [[Rummatadur pobladoù kentidik Norzhamerika|Amerindianed]] • [[Trizek trevadenn]] • [[Reveulzi amerikan]] • [[Brezel Reveulzier Amerikan|Brezel Reveulzier]] • [[George Washington]] • [[Benjamin Franklin]] • [[Thomas Jefferson]] • [[Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Brezel diabarzh Stadoù-Unanet]] • [[Abraham Lincoln]] • [[Trec'h war ar C'hornôg]] ===== XX{{vet}} kantved ===== [[Pevarzek savboent Wilson]] • [[Freuz-yalc'h 1929]] • ''[[New Deal]]'' • [[Arsailh war Pearl Harbor]] • [[Dilestradeg Normandi]] • [[Franklin Delano Roosevelt]] • [[Lazhadenn John F. Kennedy]] • [[Richard Nixon]] • [[Ronald Reagan]] ===== XXI{{vet}} kantved ===== [[George H. W. Bush]] • [[Gwalldaolioù an 11 a viz Gwengolo 2001]] • [[Barack Obama]] • [[Donald Trump]] | width="33%" | <div style="text-align:center; font-family:Georgia; font-size:1.5em;">Kevredigezh</div><hr> [[Skeudenn:Motherhood and apple pie.jpg|center|250px]] ==== Sevenadur ==== [[Mark Twain]] • [[John Steinbeck]] • [[Jack Kerouac]] • [[Pop Art]] • [[Akademiezh Arzoù ha Skiantoù ar Fiñvskeudenniñ]] • [[Academy Award|Oskar]] • [[Western (doare)|Western]] • [[Walt Disney]] • [[Blues]] • [[Grunge]] • [[Jazz]] • [[Rap]] • [[Rock 'n' roll]] • [[Carnegie Hall]] ==== Douaroniezh an den ==== [[Demografiezh ar Stadoù-Unanet]] • [[Kêrioù ar Stadoù-Unanet|Kêrioù]] • [[Afroamerikaned]] • ''[[White Anglo-Saxon Protestant]]'' • [[Enbroañ er Stadoù-Unanet]] ==== Buhez pemdeziek ha kevredigezh ==== [[Ivy League]] • [[Skol-veur Harvard]] • [[Ensavadur Teknologiezh Massachusetts]] • [[Baseball]] • [[Basket-ball]] • [[Mell-droad amerikan]] • [[Indianapolis 500]] • [[Super Bowl]] • ''[[American way of life]]'' • [[Keginerezh Stadoù-Unanet Amerika|Keginerezh ar Stadoù-Unanet]] • ''[[The New York Times]]'' • [[Las Vegas]] • [[Jeans]] • [[T-shirt]] • [[Banniel ar Stadoù-Unanet|Banniel broadel]] • [[Halloween]] • [[Thanksgiving]] • [[Uncle Sam]] <gallery mode="packed"> View of Empire State Building from Rockefeller Center New York City dllu (cropped).jpg|Sell war [[Manhattan]] hag an [[Empire State Building]]. </gallery> | width="33%" | <div style="text-align:center; font-family:Georgia; font-size:1.5em;">Politikerezh hag armerzh</div><hr> [[Restr:WhSouthLawn.JPEG|center|250px]] ==== Ensavadurioù ha buhez politikel ==== [[Prezidant Stadoù-Unanet Amerika|POTUS]] • [[Ti Gwenn]] • [[Kendalc'h ar Stadoù-Unanet|Kendalc'h]] • [[Lez-veur SUA|Lez-veur]] • [[Kontelezhioù er Stadoù-Unanet|Kontelezhioù]] • [[Stadoù ar Stadoù-Unanet|Stadoù]] • [[Strollad Demokratel (Stadoù-Unanet)|Strollad Demokratel]] • [[Strollad Republikan (Stadoù-Unanet)|Strollad Republikan]] • [[Federal Bureau of Investigation]] • [[Nerzhioù armet ar Stadoù-Unanet|Nerzhioù armet]] ==== Armerzh ==== [[Dollar ar Stadoù Unanet|Dollar]] • [[Silicon Valley]] • [[Wall Street]] • [[Mirad kevreadel ar Stadoù-Unanet|Mirad kevreadel]] • [[Amazon (embregerezh)|Amazon]] • [[Coca-Cola]] • [[Boeing]] • [[Google]] • [[Microsoft]] • [[Ford Motor Company|Ford]] === ''Sklêrijenn war...'' === <big><center>Ar programm [[Apollo 11]]</center></big> <gallery mode="packed"> Apollo 11 Crew.jpg </gallery> Gant ar gefridi [[Programm Apollo|Apollo]] 11 ec'h eas tri den betek al [[Loar]] evit ar wech kentañ. D'an 21 a viz Gouere 1969, goude bezañ pradet war Mor ar Sioulded e tiskennas [[Neil Armstrong]] da gerzhet war al [[Loar]] ; goude e gammed kentañ e lavaras ar c'homzoù brudet ''« Setu ur c'hammed bihan evit un den, ur c'hammed ramzel evit mab-den »''. [[Buzz Aldrin]] a ziskennas war e lerc'h. '''''[[Apollo 11|Gouzout muioc'h...]]''''' |} <br> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Stadoù-Unanet Amerika]] [[Rummad:Porchedoù|Stadoù-Unanet Amerika]] jfekwxgdu74boz667xajs3bxjix3407 1 179898 2187967 2026-04-17T16:47:48Z Ar choler 52661 /* "Siria" vs. Syria */ rann nevez 2187967 wikitext text/x-wiki == "Siria" vs. Syria == <q> ''doare-skrivañ saoznek anv ur Stad eus ar Reter Nesañ ; sellit ouzh Siria'' </q> : '''سوريا''' {{LFE|/'su:ria/}} eo anv ar vro ; peurreizh eo skrivañ '''Syria''', evel er pennad [[Assyria (proviñs roman)|Assyria]] (As-Syria, ger-mell + anv ar vro). – [[Implijer:Ar choler|Ar choler]] ([[Kaozeadenn Implijer:Ar choler|kaozeal]]) 17 Ebr 2026 da 16:47 (UTC) df9byukb8c5yg8ilcpkzzxpvw9ksa0v 0 179899 2187976 2026-04-17T19:09:43Z Ar choler 52661 Pajenn krouet gant : "{{Stumm an titl|Respont ar Gozaked Zaporozki}} {| class="infobox" style="width:380px; font-size:90%;" |- {{Infobox/Titl|''Respont ar Gozaked Zaporozki''|dad5bd|talbenn default|000}} |- |colspan="2"| [[File:Ilja Jefimowitsch Repin - Reply of the Zaporozhian Cossacks - Yorck.jpg|center]] ---- |- | '''Livour''' || [[File:Flag of Ukraine.svg|20px|border]]&emsp;Илья Репин / Ilya Repin ([[1844]]-[[1930]]) |- | '''Mare''' || [[1880]]–[[1891]] |- | '''Doare''' || E..." 2187976 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|Respont ar Gozaked Zaporozki}} {| class="infobox" style="width:380px; font-size:90%;" |- {{Infobox/Titl|''Respont ar Gozaked Zaporozki''|dad5bd|talbenn default|000}} |- |colspan="2"| [[File:Ilja Jefimowitsch Repin - Reply of the Zaporozhian Cossacks - Yorck.jpg|center]] ---- |- | '''Livour''' || [[File:Flag of Ukraine.svg|20px|border]]&emsp;Илья Репин / Ilya Repin ([[1844]]-[[1930]]) |- | '''Mare''' || [[1880]]–[[1891]] |- | '''Doare''' || Eoul war lien |- | '''Uhelder''' || 2,03 [[metr|m]] |- | '''Ledander''' || 3,58 m |- | colspan="2"| ---- |- | '''Mirdi''' || [[File:Flag of Russia.svg|20px|border]]&emsp;Mirdi Stad [[Rusia]] [[Sankt-Peterbourg]] |} '''''Respont ar Gozaked Zaporozki''''' ([[ukraineg]] : Відповідь запорізьких козаків) zo un [[livouriezh|daolenn]] gant al livour realour [[ukraina]]t Ilya Youc'hymovytch Repin (Илья Юхимович Репин, [[1844]]-[[1930]])<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Ilya-Yefimovich-Repin |title=Ilya Yefimovich Repin @ Britannica|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. Brudet ivez eo an daolenn dindan an anvioù ''Kozaked Zaporozki zo o skridaozañ ur manifesto'' (Козаки Сапорога складають маніфест) ha ''Kozaked Zaporozki zo o skrivañ ul lizher d'ar sultan turk'' (Запорожці пишуть листа турецькому султанові). Goude en devout treset studiadennoù e ''stanitsa''<ref>''Stanitsa'' : un distrig e tiriad unan eus armeoù ar Gozaked, a-raok Dispac'h miz Here 1917 e Rusia</ref> Pachkovskaya (e [[Krasnodar]] e Rusia hiziv), e Yekaterinoslav ([[Dnipro]], en Ukraina hiziv) hag e Katchanivka (en Oblast [[Tchernihiv]], en Ukraina hiziv) e krogas an arzour da livañ an daolenn er bloaz [[1880]] ; unnek vloaz diwezhatoc'h, e [[1891]], e voe echuet. A-hed bord al lien e skrivas bloazioù e labour. An [[Impalaeriezh rus|impalaer]] [[Aleksandr III (Rusia)|Aleksandr III]] a ziyalc'has {{formatnum:35000}} [[roubl]] evit prenañ an daolenn. War ziskouez eo bet an oberenn abaoe, e Mirdi Stad [[Rusia]] e [[Sankt-Peterbourg]] ; un gentel all anezhi a reas Ilya Repin, a zo e [[Mirdi]] an [[Arz]]où e [[C'harkiv]] en Ukraina<ref name="ST">{{en}} Solomon, Tessa. {{Cite web |url=https://www.artnews.com/list/art-news/news/ukraine-damaged-cultural-sites-russian-invasion-1234628274/ |title=A Continually Updated List of Ukraine's Most Significant Cultural Sites Damaged Amid Russia's Invasion @ ARTnews, 08/06/2022|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. Diskouez a ra ''Respont ar Gozaked Zaporozki'' un darvoud a vije c'hoarvezet e [[1676]], diazezet war ar vojenn ma vije bet kaset gant [[Kozaked]] ''Zaporozki''<ref>Da lavaret eo «&nbsp;Kozaked eus en tu-hont d'an taranoù (за порогами, ''za porohamy'')&nbsp;», peogwir e oant Kozaked ukraineger a veve war glannoù red izel ar stêr Dnipro ; Zaporojjia e oa o c'hreñvlec'h ha kêr-benn.</ref> ur respont kunujennus d'ar [[sultan]] otoman [[Mehmet IV]] a-c'houde un ''ultimatum'' bet kaset gantañ. War an daolenn e weler ar Gozaked o kaout plijadur o klask an danvez gwellañ ha kunujennusañ. == Kenarroud == === Istorelezh === D'an 19 a viz Gwengolo e krogas ur brezel etre Rusia ha [[Turkia]], a badas betek [[1681]], pa glaskas an [[Impalaeriezh otoman]] kemer ar rann eus Ukraina ar C'hornôg, a zo war c'hlann dehou ar stêr [[Dnipro]], gant harp he gwazer an ''hetman''<ref>''Hetman'' (гетьман) : ur C'hozak, komandant an armeoù.</ref> Petro Dorofiyovytch Dorochenko (Петро́ Дорофі́йович Дороше́нко, [[1627]]-[[1698]]) hag a rene war ar rannvro. Pa oant lakaet dilaouen gant [[politikerezh]] Dorochenko, a oa savet a-du gant an Otomaned abaoe [[1669]], Kozaked Ukraina a anvas e [[1674]] ''hetman'' Ukraina ar Reter da rener nemetañ ar vro en he fezh. Daoust d'e arme bout bet faezhet gant ar Gozaked Zaporozki, ar sultan a c'hourc'hemennas groñs dezho plegañ d'ar galloud otoman. Hervez ar vojenn, ar Gozaked, renet gant an ''otaman''<ref>''Otaman'' (отаман) : ur rener kozak.</ref> Ivan Sirko (Іван Сірко, ~[[1605]]-[[1680]]), a respontas hervez o hengoun : dre ul lizher leun a gunujennoù hag a ledouedoù<ref>{{fr}} Pommereau, Claude (rener). ''Ilya Répine – 1844-1930''. Paris : Beaux Arts Éditions, 2021, p. 15 {{ISBN|978-2-7596-0504-0}}</ref>. En {{XIXvet kantved}} e veze alies taolennet ar Gozaked Zaporozki da harozed istorioù troioù-kaer ma pouezed war o buhezegezh hag ar fae a raent war gement beli, en enep da emzalc'h Stad mac'homer Rusia<ref name=WL">{{en}} Lang, Walter K. {{cite web|url=http://www.19thc-artworldwide.org/spring02/193-the-legendary-cossacks-anarchy-and-nationalism-in-the-conceptions-of-ilya-repin-and-nikolai-gogol |title=The Legendary Cossacks: Anarchy and Nationalism in the Conceptions of Ilya Repin and Nikolai Gogol @ Nineteenth-Century Art Worldwide, Nevezamzzer 2002|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. Den ne oar ha c'hoarvezet evit gwir eo an abadenn a zo diskouezet war an daolenn<ref name=WL" />, ha tabut zo c'hoazh war ar c'hraf-se<ref name="CL">{{en}} Gregorovich, Andrew. {{Cite web|url=http://www.infoukes.com/history/cossack_letter/ |title=InfoUkes: Ukrainian History – The Cossack Letter: "The Most Defiant Letter!" @ InfoUkes|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. === Hervez Ilya Repin === Ar [[skrivagner]] ukrainat [[Nikolai Gogol]] a reas meneg eus an abadenn en e [[romant]] ''[[Taras Boulba]]'' ([[1842]]), ar pezh a awenas al livour hep mar ebet pa gejas ouzh ar mesen rus Savva Ivanovitch Mamontov ([[ruseg]] : Савва Иванович Мамонтов, [[1841]]-[[1918]]) e ti hennezh<ref name=WL" />. Endra edo o labourat war gentel gentañ an daolenn e voulc'has Ilya Repin un eil kentel anezhi e [[1889]], a chomas diechu. Ur gentel fealoc'h d'an Istor e oa ar pal, setu e voe harpet al livour gant an istorour ukrainat Dmytro Ivanovytch Yavornytskyi (Дмитро Іванович Яворницький, [[1855]]-[[1940]])<ref name=WL" />. Bihanoc'h un tamm eo an oberenn-se, a zo e Mirdi an Arzoù C'harkiv abaoe [[1935]]<ref>{{uk}} {{cite web|url=https://artmuseum.kh.ua/vistavki/postijni-ekspoziczii/khudozhnik-ye.-g.-voloshinov.html |title=Харківський художній музей / Mirdi an Arzoù C'harkiv|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. Pa voe [[Aloubadeg Ukraina gant Rusia e 2022|aloubet Ukraina ar Reter gant Rusia]] e miz C'hwevrer [[2022]] e voe gwall vombezet C'harkiv, setu e tivizas ar Mirdi dilojañ kalz oberennoù, taolenn Ilya Repin en o zouez<ref name="ST" />. <gallery mode="packed" heights="220px" caption="''Respont ar Gozaked Zaporozki''"> Ilja Jefimowitsch Repin - Reply of the Zaporozhian Cossacks - Yorck.jpg|Kentel gentañ (1880-1891)<br>Mirdi Stad [[Sankt-Peterbourg]], {{Rusia}} Reply_of_the_Zaporozhian_Cossacks_%28sketch%2C_1893%2C_Kharkiv%29.jpg|Eil kentel (1889-1896)<br>Mirdi] an Arzoù e C'harkiv, {{Ukraina}} </gallery> == Patromoù == Mignoned da Ilya Repin ha skolveuridi eus Sankt-Peterbourg a dalvezas da batromoù Kozaked an daolenn, anezho tud a orin kozak, [[Polonia|polonat]], rus, ukrainat, [[Yuzevien|yuzev]], hag all<ref name="KO">{{uk}} {{cite web|url=http://korrespondent.net/showbiz/1422142-korrespondent-veselye-zaporozhcy-istoriya-sozdaniya-kartiny-zaporozhcy-pishut-pismo-tureckomu-sultanu |title=История создания картины «Запорожцы пишут письмо турецкому султану» / "Istor krouidigezh an daolenn « Kozaked Zaporozki a skriv ul lizher d'ar sultan » @ Корреспондент /Korrespondent.net, 15/11/2012|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>{{,}}<ref name="B">{{cite web|url=http://bubelo.in.ua/essay/cossacks/ |title=Запорожцы пишут письмо турецкому султану / Zaporozjiz a skriv ul lizher d'ar sultan @ Bubelo.in.ua|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. {| class="wikitable" |+ Patromoù ''Respont ar Gozaked Zaporozki'' |- ! Tudennoù !! Evezhiadennoù |- | [[File:Zaporoj kazaki1.jpg|150px]]||"Soudard mousc'hoarzhus e voned ruz" e oa Jan Ciągliński ([[1858]]-[[1912]]), ur c'helenner polonat war an tresañ e Sankt-Peterbourg hag unan eus perzhidi pennañ al luskad arzel ''Mir iskusstva'' (ruseg : Мир искусства, "Bed an arzoù"). |- | [[File:Zaporoj kazaki-2.jpg|150px]]||An "den uhelventet o vousc'hoarzhin" eo Andriy, mab yaouankañ Taras Boulba ; ur Rus e oa e gwirionez, ur mab d'ar varonez Varvara Uexküll von Gyllenband ([[1851]]-[[1928]]) ; un niz-bihan d'ar [[Sonerezh|sonaozour]] rus Mic'hail Glinka ([[1804]]-[[1857]]) e oa ivez. Ur paotr-a-gambr el Lez e oa d'ar mare-se. |- | [[File:Zaporoj kazaki-3.jpg|150px]]||C'hozak bras e benn gloazet e oa al livour Nikolai Kuznetsov ([[1850]]-[[1929]]) eus [[Odesa]], a orin [[gres]]ian. Ur farser e oa, un den kreñv, hag un ezel eus Akademiezh an Arzoù. Ur c'helenner e oa ivez, a gelenne al livañ emgannoù. |- | [[File:Zaporoj kazaki-4.jpg|150px]]||Kozhiad dizent roufennek e gorn-butun a oa bet merket gant Ilya Repin e-kerzh un droiad war ur chaoser e kêr Aleksandrovsk (a zo Запоріжжя / Zaporijjya en Ukraina hiziv). |- | [[File:Zaporoj kazaki-5.jpg|150px]]||Paotr yaouank divourroù e vlev troc'het en doare ''makitra''<ref>Makitra (Макітра) : un doare bolenn e pri a zo hengounel en [[Europa ar Reter]], e Polonia hag en Ukraina dreist-holl.</ref> e oa Porfyrii Martynovytch, ur studier en Akademiezh an Arzoù. Un orfebour e oa, un arbennigour war ar rouedigellañ. A-hervez e oa boas da dremen e vakañsoù e rannvro [[Poltava]], ma tastume dafar tudouriel ha ma save tresadennoù pe daolennoù diwar gêriadennoù, kouerien, perc'henned, merourien ha mistri chapel"<ref name="IEU">{{en}} {{cite web|url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CM%5CA%5CMartynovychPorfyrii.htm |title=Martynovych, Porfyrii @ Internet encyclopedia of Ukraine, levrenn 3, 1993|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. Evelato, en abeg d'ur c'hleñved e rankas paouez da livañ gweledvaoù d'an oad a 25 bloaz. Ne c'hallas ket Ilya Repin e livañ pa oa bev, setu e reas gant ur maskl maen-plastr hag a viras mousc'hoarzh an arzour yaouank. |- | [[File:Zaporoj kazaki-6.jpg|150px]]||Ar "C'hozak sirius" e oa ar mesen Vasyl Tarnovskyi (Василь Тарновський, [[1837]]-[[1899]]), unan eus skoroù pouezusañ ar [[sevenadur]] ukrainek. |- | [[File:Zaporoj kazaki-7.jpg|150px]]||Ar "C'hozak dizouar" (Козацька Голота)<ref>Da lavaret eo Kozaked hag a oa served e reizhiad ar [[gladdalc'helezh|c'hladdalc'helezh]] a rene en Ukraina abaoe ar {{XVvet kantved}} dindan lezennoù Polonia ha [[Lituania]].</ref> a oa unan eus paotred-karr Vasyl Tarnovskyi. P'edo o treuziñ an Dnipro dre vag gant ar mesen e oa bet fromet al livour gant penn an den hag e emzalc'h lu par da hini ul lonker daonet. |- | [[File:Zaporoj kazaki-8.jpg|150px]]||Ar "Soudard mousc'hoarzhus", anezhañ an ''otaman'' Ivan Sirko, e oa ar jeneral rus a orin ukrainat Mic'hail Dragomirov (ruseg : Михаи́л Драгоми́ров, [[1830]]-[[1905]]) en arme Rusia ha penngouarnour ''krai''<ref>''Krai'' (край) : ur rann velestradurel vras eus an Impalaeriezh rus, lec'hiet tost d'he harzoù ; un termen istorel eo bremañ, an termen ''[[oblast]]'' o vout implijet bremañ dre Rusia hag Ukraina hiziv.</ref> ar Mervent, eleze [[Kyiv]], Podolia (Поділля ) ha Volyn (Волинь). |- | [[File:Zaporoj kazaki-9.jpg|150px]]||An Tatar eus [[Krimea]] zo ur poltred eus ur studier tatar gwirion. |- | [[File:Zaporoj kazaki-10.jpg|150px]]||"Taras Bulba", rener ar Gozaked, zo bet treset hervez Aleksander Ivanovitch Rubets, ur c'helenner e Skol-veur Sankt-Peterbourg. Dre zegouezh ez eo damheñvel ouzh ''Hasan Gouli'', un dudenn e mojennoù [[Azerbaidjan]] hag [[Iran]]. |- | [[File:Zaporoj kazaki-11.jpg|150px]]||"Kozak e dog melen", a zo damguzhet gant Taras Boulba, eo Fyodor Stravinsky, ur c'haner [[c'hoarigan]] a orin eus Polonia, a voe tad ar sonaozour rus [[Igor Stravinskiy]]. |- | [[File:Zaporoj kazaki-12.jpg|150px]]||"Ar c'hlopenn moal" zo hini Georgi Alekseyev, a oa Chambarlank Meur karget eus an arc'hant e Lez impalaer Rusia. Pedet e oa bet da vout ur patrom, met nac'h a eure war zigarez e oa kement-se re izel e-keñver e zere. Hogen p'edo an uhelad o sellet ouzh skeudennoù en un diskouezadeg, Ilya Repin a dresas e glopenn. Dilaouen e voe ar Chambarlank Meur pan anavas e benn war an daolenn, met re ziwezhat e oa : e dastumad an ''tsar'' edo an daolenn dija<ref name="KO" />{{,}}<ref name="B" />. |- | [[File:Zaporoj kazaki-13.jpg|150px]]||Ar C'hozak hanter-noazh a oa unan eus mignoned Ilya Repin, hag ur c'helenner e skol boblek Dmytrovytch Kostyantyn Belonovskyi. Ur c'hartoù zo dirazañ evit diskouez e oa c'hoarierien daonet eus ar Gozaked, ouzhpenn da vout brezelourien da zoujañ ; boas e oant da ziwiskañ o roched pa droe ur c'hrogad c'hoari da vout sirius, evit prouiñ ne guzhent ket kartenn pe gartenn war o bruched pe en o milginoù. |- | [[File:Zaporoj kazaki-14.jpg|150px]]||"Ar skriver" e oa an istorour ha [[arkeologiezh|henoniour]] ukrainat Dmytro Yavornytsky (Дмитро Яворницький, [[1855]]-[[1940]]), a skrivas ur bennoberenn a-zivout Istor ar Gozaked Zaporozki. |} == Hêrezh == Aet eo taolenn Ilya Repin d'un daveenn vrudet e sevenadur Ukraina ha hini Rusia, pa 'z eo bet drevezet ha luadennet gant labourioù all evel tresadennoù politikel, en o zouez ''Izili an Douma o skrivañ ur respont da Stolypin''<ref>Ar Rus Pyotr Arkadievitch Stolypin (Пётр Арка́дьевич Столы́пин, [[1862]]-[[1911]]) a oa bet Pennmaodiern ha Maodiern an Diabarzh an Impalaeriezh rus adalek [[1906]] ; ken efedus un adreizher e oa ma voe muntret. Parlamant an Impalaeriezh e oa an [[Douma Stad|Douma]] (дума).</ref> ha ''Pennoù soviedel a skriv al lizher a zroukfiziañs da George Gurzon''<ref>Ar [[Bro-Saoz|Saoz]] George Curzon, 1{{añ}} markiz Curzon of Kedleston ([[1859]]-[[1925]], a oa Maodiern an Aferioù Estren ar [[Rouantelezh-Unanet]].</ref>. <gallery mode="packed" heights="220px"> Members of Duma are drafting a reply to Stolypin.jpeg|''Izili an Douma o skrivañ ur respont da Stolypin'',<br>gant Лука / Louka (1907) Soviet leaders write the letter of defiance to George Curzon.jpg|''Pennoù soviedel a skriv al lizher a zroukfiziañs da George Gurzon'',<br>disin (1923) </gallery> E gavout a reer c'hoazh er film [[stadunanat]]''Taras Bulba'' sevenet gant J. Lee Thompson e [[1962]]<ref>[[Restr:IMDB Logo 2016.svg|40px|link=https://www.imdb.com/title/tt0056556/?ref_=fn_t_1]]</ref> (meneget eo an daolenn er roll digeriñ) hag er film rus heñvelanvet (Тарас Бульба) sevenet gant Vladimir Bortko e [[2009]]<ref>[[Restr:IMDB Logo 2016.svg|40px|link=https://www.imdb.com/title/tt1242457/?ref_=fn_t_2]]</ref>. Gant romant Nikolai Gogol ez eo bet awenet an daou film, petra bennak ma n'eus roud ebet eus an abadenn ennañ. Kreiz an daolenn a weler war logo ar [[c'hoari video]] ukrainek ''Cossacks: European Wars'' ([[2001]])<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=UVxvIJQUoVY |title=Cossacks: European Wars @ YouTube|accessdate=17 Ebr 26}}</ref> ; an daolenn en he fezh eo drekleur lañser pennañ ar c'hoari video ukrainek ''Cossacks 3'' ([[2016]]). Er-maez eus Ukraina ha Rusia e vez arveret alies taolenn Ilya Repin evit aroueziañ ar Gozaked en un doare hollek. Er bruderezh evit ar stagadenn ''The Cossacks'' d'ar c'hoari video ''Europa Universalis IV'' ([[2015]]) ez eo bet ijinet ar respont d'ar sultan, ha lodennoù eus an daolenn zo bet adtreset<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=XGWWB3OH3uQ |title=Europa Universalis IV – The Cossacks @ YouTube|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. Ar [[barzh]] gall Guillaume Apollinaire ([[1880]]-[[1918]]) a skrivas ur varzhoneg awenet gant taolenn Ilya Repin, ''Réponse des Cosaques Zaporogues au Sultan de Constantinople'', a gaver en e zastumad ''Alcools'' ([[1913]])<ref>{{fr}} [https://fr.wikisource.org/wiki/Alcools/La_Chanson_du_mal-aim%C3%A9 ''Wikisource'', p. 25.]</ref>. Sonerezh a voe lakaet warni gant ar Gall [[Léo Ferré]] (''La Chanson du mal-aimé'', [[1953]]<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Gy9feM9gMOM |title=YouTube|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>) hag ar sonaozour rus [[Dmitriy Chostakovitch]] (''Sinfonienn niv. 14'', [[1969]]). Al livour ukrainat Vassily Nesterenko (*[[1967]]) a reas e [[2017]] ur gentel eus an daolenn ma weler soudarded rus e [[Siria|Syria]] e-kerzh [[Brezel diabarzh Siria|ar brezel diabarzh eno]]<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.reddit.com/r/PropagandaPosters/comments/1msw637/vassily_nesterenkos_syrian_series_a_letter_to_the/ |title=Vassily Nesterenko's Syrian series - "A Letter to the Enemies of Russia", 2017 @ reddit|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. E [[2023]], al [[luc'hskeudennerezh|luc'hskeudenner]] gall Émeric Lhuisset a reas en Ukraina ur skeudenn damheñvel ouzh an daolenn, gant soudarded eus [[Tirlu Ukraina]]<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.emericlhuisset.com/ |title=Lec'hienn Émeric Lhuisset|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>, a brofas da Virdi an Arzoù e [[C'herson]], a oa bet preizhet gant ar Rused e [[2022]], daoust d'an tabut a zo o ren : ur skouer eus o hêrezh arzel eo an daolenn evit ar Rused padal e kav da Ukrainiz ez eo ukrainek a-grenn<ref>{{en}} Méheut, Constant. {{cite web|url=https://www.nytimes.com/2025/01/11/world/europe/ukraine-photo-painting-culture-war.html?searchResultPosition=2 |title=The Painting, the Photograph and the War for Ukraine’s Culture @ The New York Times, 11/01/2025|accessdate=17 Ebr 26}}</ref>. == Levrlennadur == * {{en}} {{ru}} Yavornytsky, Dmytro I. (1895). ''History of the Zaporogian Cossacks, Vol. 2'', pp. 517–518. St. Petersburg. * {{en}} Cresson, W. P. (1919). ''The Cossacks — Their History and Country''. New York : Brentano — [https://dn790007.ca.archive.org/0/items/cossackstheirhis00cres/cossackstheirhis00cres.pdf En-linenn]. * {{en}} Kuropas, Myron B. (1961). ''The Saga of Ukraine: An Outline History''. Chicago : MUN Enterprises. * {{en}} Waugh, Daniel C. (1978). ''The Great Turkes Defiance — On the History of the Aprocryphal Correspondence of the Ottoman Sultan in its Moscovite an Russian Variants''. Bloomington, Indiana : Slavica Publishers {{ISBN|978-0-89357-056-9}} * {{en}} Prymak, Thomas M. (2021) ''Message to Mehmed: Repin Creates his "Zaporozhian Cossacks"'', en e ''Ukraine, the Middle East, and the West''. Montréal ha Kingston : McGill-Queen's University Press, pp.&nbsp;173–200 {{ISBN|978-0-2280-0578-0}}. == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Reply of the Zaporozhian Cossacks (Russian museum)}} * {{en}} Friedman, Victor. ''The Zaporozhian Letter to the Turkish Sultan: Historical Commentary and Linguistic Analysis''. In : ''Slavica Hierosolymitana'', levrenn II. Jerusalem : Magnes Press, 1978, pp. 25–38 — {{Cite web|url=http://home.uchicago.edu/~vfriedm/Articles/015Friedman78.pdf |title=En-linenn|accessdate=17 Ebr 26}} * {{ru}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20070708083850/http://culture.mincult.ru/formp.asp?ID=60&full |title=Istor an daolenn @ Замечательные полотна / Taolennoù heverk, 1966, p. 271|accessdate=17 Ebr 26}} * {{uk}} {{en}} {{cite web|url=https://www.cossacks.ua/en/pages/%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%8F-%D0%BA%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D1%86%D1%82%D0%B2%D0%B0 |title=Історія Козацтва / History of the Cossacks @ Cossacks.ua|accessdate=17 Ebr 26}} {{clr}} == Notennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Ukraina]] 3l892yfamwifqhc50coor68zabdm3ka 0 179900 2187978 2026-04-17T19:23:23Z Dishual 612 Lañs dister 2187978 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Arc'hantaouiñ a-stroll''' brudet ivez gant ar stumm [[saozneg]] '''Crowdfunding''' eo un doare da arc'hantaouiñ ur [[steuñv]] en ur rastellañ arc'hant gant un niver uhel a dud, az voas e vez graet dre implij [[internet]].<ref>Goran Calic, [http://sk.sagepub.com/reference/the-sage-encyclopedia-of-the-internet-3v/i1840.xml "Crowdfunding"], ''The SAGE Encyclopedia of the Internet'', 2018</ref><ref>{{cite web|title=Definition of Crowdfunding|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/crowdfunding|website=www.merriam-webster.com|access-date=October 23, 2017|language=en}}</ref> An arc'hantaouiñ a-stroll eo ur stumm [[produerezh a-stroll]] hag arc'hantaouiñ dazeilat, evit arc'hantouiñ steuñvioù "hep kaout hanterourien boas an arc'hantaouiñ".<ref name=Mollick2014> Mollick, E. (2014). ''The dynamics of crowdfunding: An exploratory study.'' Journal of Business Venturing. Vol. 29, pp. 1–16.</ref> E 2015, ouzhpenn da 28 miliard a euroioù a oa bet dastumet dre ar bed dre hanterouriezh an arc'hantaouiñ a-stroll.<ref>{{cite news|url=https://www.jbs.cam.ac.uk/faculty-research/centres/alternative-finance/ |title=Cambridge Judge Business School: Cambridge Centre for Alternative Finance |newspaper=Cambridge Judge Business School |publisher=Jbs.cam.ac.uk |access-date=July 24, 2015}}</ref>. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Arc'hantaouiñ a-stroll]] [[Rummad:Arc'hantaouiñ kengred]] bmfmgl8gz7uexmjyhpa3bg5dxkngbyo 0 179901 2187980 2026-04-17T19:25:48Z Dishual 612 Adkas war-du [[Arc'hantaouiñ a-stroll]] 2187980 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Arc'hantaouiñ a-stroll]] m4yrdaok5biyy6fjaft3x88pp3vfncy 0 179902 2187982 2026-04-17T19:36:26Z Arko 540 Boulc'het 2187982 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Ensavadur Teknologiezh Massachusetts''' (e saozneg : ''Massachusetts Institute of Technology'' pe ''MIT'') a zo un ensavadur klaskerezh [[stadunanat]] hag ur skol-veur arbennik war ar skiantoù hag an teknologiezhioù. An ensavadur prevez-mañ a zo e [[Cambridge (Massachusetts)|Cambridge]] e Stad [[Massachusetts]], tostik-tost ouzh [[Boston]] e Biz ar Stadoù-Unanet. Sellet e vez ouzh an MIT evel unan eus gwellañ skolioù-meur ar bed (rummet er c'hentañ plas gant Quacquarelli Symonds e 2025<ref>{{Liamm web |langue=en |titl=Rummadur 2024 gwellañ skolioù-meur ar bed|url=https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2024 |lec'hienn=topuniversities.com |deiziad=2023-06-27 |consulté le=2023-11-12}}.</ref>). Embann a ra an ''Technology Review'', ur gelaouenn skiantel dediet da skiantoù an ijinour ha d'an neveziñ. == Aozadur == En MIT ez eus 5 skol, enno 27 departamant : * skol ar savouriezh hag ar planification (''{{lang|en|School of Architecture and Planning}}'', krouet d'an 9 a viz Meurzh 1932) : ** an departamant [[savouriezh]] (krouet d'an 9 a viz Meurzh 1932), ** al labourva skiantoù hag arzoù ar [[media]]ioù, ** an departamant studioù kêrel ha [[steuñviñ]] ; * ar skol [[ijinouriezh]] (''{{lang|en|School of Engineering}}'', krouet d'an 9 a viz Meurzh 1932) : ** an departamant [[aerlestrerezh]] hag [[aeregor]], ** an departamant [[ijinerezh biologel]], ** an departamant [[ijinerezh kimiek]], ** an departamant [[ijinerezh sivil]] hag endro, ** an departamant [[ijinerezh tredan]] hag [[stlennek]], ** rann ar sistemoù ijinerezh, ** departamant ar skiantoù hag ijinerezh an [[dafar]], ** departamant an [[ijinerezh mekanikel]], ** departamant ar skiantoù hag an [[ijinerezh nukleel|nukleel]] ; * kevrenn [[skiantoù an den]], an arzoù hag ar skiantoù sokial (''{{lang|en|School of Humanities, Arts, and Social Sciences}}'', krouet e 1950) ; * skol ar [[management]] Sloan (''{{lang|en|Sloan School of Management}}'', krouet e 1950 hag adanvet e 1964) ; * skol ar [[skiant]]où ({{lang|en|School of Science}}) : ** an departamant [[biologiezh]], ** departamant an [[neuroskiantoù]] hag ar [[skiantoù anaoudel]], ** an departamant [[kimiezh]], ** departamant skiantoù [[Skiantoù an douar|an douar]] , [[skiantoù an aergelc'h|an aergelc'h]] hag [[planedoniezh|ar planedennoù]], ** departamant ar [[matematikoù]], ** an departamant [[fizik]]. E-touez an departamantoù hag ar skolioù brudetañ emañ : * an Labourva Lincoln (''Lincoln Laboratory'') ; * Labourva an naouegezh artifisiel hag an urziataerezh (''{{lang|en|Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory}}'' pe CSAIL) ; * ar ''{{lang|en|Media Lab}}'' (ML) ; * an ''{{lang|en|Nuclear Laboratory}}'' ; * ar ''{{lang|en|Center for Bits and Atoms (CBA)}}'' hag a studi al liammoù etre ar stlenn hag e zeskriv fizik. Labourvaoù zo a dreuz meur a ziskiblezh, evel ar {{lang|en|Center for Biomedical Engineering}} renet gant ar c'hlasker Alan Grodzinsky, al lodenn vrasañ eus e glaskerien a zo e-barzh ar {{lang|en|School of Engineering}} pe, evit ul lodenn vihanoc'h, e-barzh ar {{lang|en|School of Science}}. == Tud liammet gant an MIT == === Kelennerien === * [[Tim Berners-Lee]] * [[Noam Chomsky]] * [[Terrence Malick]] === Studierien === * [[Sophie Adenot]] * [[Buzz Aldrin]] * [[Kofi Annan]] * [[Dolph Lundgren]] * [[Benyamin Netanyahou]] * [[Ieoh Ming Pei]] * [[Richard Stallman]] * [[Jean Tirole]] == Liamm diavaez == * [https://web.mit.edu Lec'hienn ofisiel] == Daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:Skolioù-meur SUA]] [[Rummad:Enklask]] [[Rummad:Massachusetts]] 0kzd25u6t2yxa4fhcecm3sa5z59gite 0 179903 2187985 2026-04-17T20:26:26Z Arko 540 Adkas war-du [[Nirvana (strollad sonerezh)]] 2187985 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Nirvana (strollad sonerezh)]] en0oaobja3oba0lcr8nkviylwcsybzn 0 179904 2187986 2026-04-17T20:44:04Z Kestenn 14086 Adkas war-du [[Ensavadur Teknologiezh Massachusetts]] 2187986 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Ensavadur Teknologiezh Massachusetts]] b9nq9kpr6eup8xlwtgjqqgpxdzz8hyz 0 179905 2187990 2026-04-17T22:16:56Z Arko 540 Boulc'het 2187990 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''inizi Keys''' a zo un enezeg e Su ledenez [[Florida]], er [[Meurvor Atlantel]] hag e Reter [[Pleg-mor Mec'hiko]]. En em astenn a ra ar 1700 enezenn anezhi eus ar Biz d'ar Mervent betek kêr [[Key West (Florida)|Key West]]. Lec'h ar muiañ er Su ar Stadoù-Unanet kevandirel eo. Dizoloet e voe an enezeg gant an Europeiz e miz Mae 1513. Edo [[Juan Ponce de León]], ul letanant eus [[Kristol Goulm]], e penn un ergerzhadeg , ha reiñ a reas dezhi an anv ''Las Tortugas''. [[Rummad:Inizi SUA]] [[Rummad:Douaroniezh Florida]] hunx9ww5sruuail5yhchopqffpkkk1s 2187991 2187990 2026-04-17T22:19:04Z Arko 540 2187991 wikitext text/x-wiki {{databox}} An '''inizi Keys''' a zo un enezeg e Su ledenez [[Florida]], er [[Meurvor Atlantel]] hag e Reter [[Pleg-mor Mec'hiko]]. En em astenn a ra ar 1700 enezenn anezhi eus ar Biz d'ar Mervent betek kêr [[Key West (Florida)|Key West]]. Lec'h ar muiañ er Su ar Stadoù-Unanet kevandirel eo. Dizoloet e voe an enezeg gant an Europeiz e miz Mae 1513. Edo [[Juan Ponce de León]], ul letanant eus [[Kristol Goulm]], e penn un ergerzhadeg , ha reiñ a reas an anv ''Las Tortugas'' dezhi. [[Rummad:Inizi SUA|Keys]] [[Rummad:Douaroniezh Florida]] 7l1rdsxiimeknt5784x41naepeo9o7j 14 179906 2188000 2026-04-18T10:40:23Z Arko 540 Pajenn krouet gant : "[[Rummad:C'hoarioù]]" 2188000 wikitext text/x-wiki [[Rummad:C'hoarioù]] n52zjqaka1vh9z0d6uxyf6eju4dmp8p 0 179907 2188001 2026-04-18T10:45:25Z Dakbzh 58931 + Boulc'het. 2188001 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Andriasian siranush 20081120 olympiade dresden.jpg|right|180px|Siranush Andriasian e [[Dresden]] e 2008.]] '''Siranush Andriasian''' (en [[armenieg]]:''' Սիրանուշ Անդրիասյան''') a zo bet ganet d'ar [[4 Genver|4 a viz Genver]] [[1986]] en [[Ejmiatsin]] ([[RSS Armenia]], [[URSS]]).<br/>Ur c'hoarierez [[echedoù]] [[armenia]]t eo.<br/>Mestrez Etrebroadel (WIM) eo abaoe 2005<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300601 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 144 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026, 2 186 he renk ''Fonnapl'', 2 069 he renk ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300601 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 300 eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Kerzu 2019.<br/> == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad armeniat an echedoù|Kampionad armeniat ar Maouezi]] ==== Trec'h e voe teir gwezh: e 2006, e 2007 hag e 2011. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liamm diavaez == * {{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13300601 He fichenn FIDE] {{DEFAULTSORT:Andriasian, Siranush}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1986]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù armeniat]] 1l90pqw95rcvoqjln76tkgs2e5u6hln