Wikipedia bswiki https://bs.wikipedia.org/wiki/Po%C4%8Detna_strana MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter Mediji Posebno Razgovor Korisnik Razgovor s korisnikom Wikipedia Razgovor o Wikipediji Datoteka Razgovor o datoteci MediaWiki Razgovor o MediaWikiju Šablon Razgovor o šablonu Pomoć Razgovor o pomoći Kategorija Razgovor o kategoriji Portal Razgovor o portalu TimedText TimedText talk Modul Razgovor o modulu Event Event talk Topic 0 3911 3819649 3818433 2026-03-25T20:31:09Z AnToni 2325 /* Septembar */ 3819649 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1995. ([[Rimski brojevi|MCMXCV]])''' je uobičajena godina koja počinje u nedjelju po gregorijanskom kalendaru, 1995. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 995. godina 2. milenija, 95. godina 20. stoljeća i šesta godina 1990-ih. 1995. je označena kao: * Godina Ujedinjenih nacija za toleranciju * Svjetska godina obilježavanja sjećanja na žrtve Drugog svjetskog rata Ovo je bila prva godina da je [[internet]] u potpunosti privatiziran, a vlada Sjedinjenih Država više nije obezbjeđivala javno finansiranje, što je označilo početak [[Informacijsko doba|informatičkog doba]].<ref>{{Cite web|url=http://homes.cs.washington.edu/~lazowska/cra/networks.html|title=Computer Communication Networks|website=washington.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20130103215347/http://homes.cs.washington.edu/~lazowska/cra/networks.html|archive-date=3. 1. 2013|url-status=live|access-date=12. 6. 2013}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.studymode.com/essays/Electronic-Commerce-In-Private-Purchasing-1549362.html|title=Electronic Commerce in Private Purchasing|website=StudyMode|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215183938/http://www.studymode.com/essays/Electronic-Commerce-In-Private-Purchasing-1549362.html|archive-date=15. 12. 2014|url-status=live|access-date=24. 4. 2013}}</ref> [[America Online]] i [[Prodigy (online usluga)|Prodigy]] ponudili su pristup sistemu [[World Wide Web]] po prvi put ove godine, puštajući pretraživače koji su ga učinili lahko dostupnim široj javnosti.<ref name="nytimes.com">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1995/01/31/business/company-news-prodigy-sees-quick-growth-from-internet-web-service.html|title=Prodigy Sees Quick Growth From Internet Web Service|date=31. 1. 1995|website=The New York Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401111757/http://www.nytimes.com/1995/01/31/business/company-news-prodigy-sees-quick-growth-from-internet-web-service.html|archive-date=1. 4. 2017|url-status=live|access-date=14. 2. 2017}}</ref> == Događaji == === Januar=== * [[1. januar]] – [[Austrija]], [[Švedska]] i [[Finska]] primljene u [[Evropska unija|Evropsku uniju]]. * [[1. januar]] – Stupilo na snagu četvoromjesečno primirje u BiH, posredstvom bivšeg američkog predsjednika [[Jimmy Carter|Jimmyja Cartera]] === Februar === * [[16. februar]] – Počelo 30. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj i 12. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1995.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[italija]]nskom gradu [[Antholz]]u; === Mart === === April === * [[3. april]] – Najmanje 150 pripadnika plemena Hutu, mahom žena i djece, masakrirano u jednom selu na sjeveroistoku [[Burundi]]ja. === Maj === * [[25. maj]] – [[Masakr na Kapiji]], poznat i kao ''Zločin nad tuzlanskoj mladosti'' === Juni === === Juli === * [[11. juli]] – Srpske snage zauzele [[Srebrenica|Srebrenicu]]. Uslijedio pokolj nekoliko hiljada [[Bošnjaci|Bošnjaka]]. * [[22. juli]] – Potpisana [[Splitska deklaracija]]; === August === * [[5. august]] – [[Hrvatska vojska]] oslobodila okupirani [[Knin]] u vojnoj operaciji [[Operacija Oluja|Oluja]]. * [[29. august]] – Rukovodstvo [[Republika Srpska|Republike Srpske]] ovlastilo predsjednika [[Srbija|Srbije]], [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]], da zastupa bosanske Srbe na mirovnim pregovorima. * [[30. august]] – NATO avijacija otpočela žestoko bombardovanje Republike Srpske. === Septembar === * [[11. septembar]] – Nakon više od tri godine Armija Republike Bosne i Hercegovine oslobađa [[Vozuća|Vozuću]]. * [[17. septembar]] – [[Masakr u Oborcima]] kod Donjeg Vakufa. === Oktobar === * [[8. oktobar]] – Srpske snage počinile dva masakra, u Živinicama i Tešanjki. * [[10. oktobar]] – Snage 5. i 7. Korpusa Armije Bosne i Hercegovine oslobodile [[Sanski Most]]. * [[25. oktobar|25. oktobra]] do [[5. novembar|5. novembra]] – Održan prvi [[Sarajevo Film Festival]]. === Novembar === * [[12. novembar]] – Potpisan [[Erdutski sporazum]] između [[Hrvatska|Republike Hrvatske]] i samoproglašenih srpskih političkih institucija u [[Slavonija|Istočnoj Slavoniji]], [[Baranja|Baranji]] i [[Srijem|Zapadnom Srijemu]]. * [[21. novembar]] – Nakon tronedjeljnih pregovora [[Alija Izetbegović]], [[Franjo Tuđman]] i [[Slobodan Milošević]], lideri [[Bosna i Hercegovina|BiH]], [[hrvatska|Hrvatske]] i [[jugoslavija|SR Jugoslavije]], parafirali [[Daytonski mirovni sporazum]] po kojem se BiH dijeli na dva entiteta: Federaciju BiH (51% teritorije) i Republiku Srpsku (49%) i time je okončan [[rat u BiH|rat u Bosni]]. === Decembar === * [[7. decembar]] – Sonda s [[Amerika|američkog]] [[svemirski brod|svemirskog broda]] "[[Galileo (letjelica)|Galileo]]" ušla u atmosferu [[Jupiter]]a i 75 minuta slala podatke prije nego što se raspala. * [[8. decembar]] – U [[London]]u je počela dvodnevna Konferencija na kojoj je, umjesto [[Ženeva|ženevske]] Mirovne konferencije za bivšu [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviju]], osnovan Savjet za sprovođenje mira. U radu Konferencije učestvovali su ministri inostranih poslova 40 zemalja i predstavnici brojnih međunarodnih organizacija. [[Švedska|Švedski]] diplomata [[Carl Bildt]] (Karl Bilt) imenovan je za Visokog predstavnika međunarodne zajednice u [[BiH]]. * [[14. decembar]] – U [[Pariz]]u svečano ratifikovan [[Dejtonski sporazum]]. * [[15. decembar]] – Donesena [[Rezolucija Vijeća sigurnosti broj 1031]], o omogućavanju sprovođenja obaveza iz [[Dejtonski sporazum|Dejtonskog sporazuma]] uz podršku Implementacijskih snaga ([[IFOR]]) == Datum nepoznat == * Osnovana EMEA ([[European Medicines Agency]]), evropska agencija za odobravanje medicinskih proizvoda == 1995. u temama == {{Proširiti sekciju}} == Rođeni == === Januar=== * [[4. januar]] ** [[Krešimir Crnković]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[biatlon]]ac i [[Nordijsko skijanje|nordijski skijaš]]. ** [[Tuuli Tomingas]], [[Estonija|estonska]] [[biatlon]]ka === Februar === * [[19. februar]] – [[Nikola Jokić]], [[srbija]]nski [[košarka]]š === Mart === * [[18. mart]] – [[Vladislav Vitenko]],[[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac * [[31. mart]] ** [[Amar Alibegović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] košarkaš ** [[Anna Magnusson]], [[Švedska]] [[biatlon]]ka === April === * [[10. april]] – [[Kinga Zbylut]], [[poljska]] [[biatlon]]ka === Maj === * [[29. maj]] – [[Marina Lebjedjeva]]. [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka === Juni === * [[17. juni]] – [[Anamarija Lampič]], [[Slovenija|slovenska]] [[biatlon]]ka === Juli === * [[1. juli]] – [[Lena Häcki-Groß]], švicarska [[biatlon]]ka * [[4. juli]] – [[Johann André Forfang]], norveški [[skijaš-skakač]] * [[11. juli]] – [[Alina Stremous]], ruska i [[Moldavija|moldavska]] [[biatlon]]ka * [[13. juli]] – [[Emir Sulejmanović]], bosanskohercegovački košarkaš === August === * [[3. august]] – [[Ida Lupino]], američka glumica. * [[28. august]] – [[Andreas Wellinger]], njemački skijaš-skakač * [[30. august]] – [[Song Na]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka === Septembar === * [[6. septembar]] – [[Lotte Lie]], norveška i od 2022. belgijska [[biatlon]]ka * [[15. septembar]] – [[Anđela Šešlija]], bosanskohercegovačka nogometašica * [[29. septembar]] – [[Anastasija Tolmačeva]], ruska i od 2020. [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka === Oktobar === * [[3. novembar]] – [[Coline Mattel]], [[francuska]] skijašica-skakačica === Novembar === * [[2. novembar]] – [[Hanna Öberg]], [[švedska]] [[biatlon]]ka * [[23. novembar]] – [[Erika Jänkä]], finska [[biatlon]]ka === Decembar === == Umrli == * [[1. januar]] – [[Eugene Wigner]], mađarsko-američki teorijski fizičar * [[31. januar]] – [[George Stibitz]], američki istraživač * [[2. april]] – [[Hannes Alfvén]], švedski fizičar * [[25. april]] – [[Ginger Rogers]], američka glumica i plesačica * [[5. maj]] – [[Mihail Botvinik]], [[SSSR|sovjetski]] [[šah]]ovski [[velemajstor]] i osnivač čuvene sovjetske škole šaha * [[25. maj]] – [[Krešimir Ćosić]], hrvatski košarkaš i trener * [[28. maj]] – [[Irfan Ljubijankić]], bosanskohercegovački političar * [[20. juni]] – [[Émil Cioran]], francuski pisac i filozof rumunskog porijekla * [[29. juni]] – [[Lana Turner]], američka glumica * [[31. juli]] – [[Ada Krivić]], slovenska partizanka * [[4. august]] – [[Izet Nanić]], komandant 505. bužimske brigade * [[13. august]] – [[Karim Zaimović]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] novinar i pisac. * [[20. august]] – [[Hugo Pratt]], italijanski strip autor * [[30. august]] – [[Sterling Morrison]], američki gitarista * [[12. septembar]] – [[Jeremy Brett]], [[Engleska|engleski]] [[glumac]] * [[22. septembar]] – [[Nasiha Kapidžić-Hadžić]], bosanskohercegovački pjesnik, prozni pisac i urednik * [[3. novembar]] – [[Bojan Adamič]], slovenski kompozitor filmske muzike * [[4. novembar]] – [[Jitzhak Rabin]], izraelski političar i državnik, dobitnik Nobelove nagrade za mir * [[6. decembar]] – [[Margaret Mayall]], američka astronomkinja * [[18. decembar]] – [[Konrad Zuse]], njemački inžinjer zaslužan za kreiranje prvog programski kontroliranog računara, Z1; == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Fizika]] ** [[Martin L Perl]], [[USA]] ** [[Frederick Reines]], [[USA]] * [[Hemija]] ** [[Paul J Crutzen]], [[Holandija]] ** [[Mario J Molina]], [[USA]] ** [[F Sherwood Rowland]], [[USA]] * [[Medicina]] ** [[Edward B Lewis]], [[USA]] ** [[Christiane Nüsslein-Volhard]], [[Njemačka]] ** [[Eric S Wieschaus]], [[USA]] * [[Literatura]] ** [[Seamus Heaney]], [[Irska]] * Mir ** [[Joseph Rotblat]], [[Velika Britanija]] ** Pugwash Conferences on Science and World Affairs, [[Kanada]] * [[Ekonomija]] ** [[Robert E Lucas Jr]], [[USA]] == Vanjski linkovi == {{commonscat|1995}} == Reference == {{Refspisak}} {{Normativna kontrola}} 2h54xq7nndhnt69lghbpfby43wmxcv4 0 3946 3819662 3819326 2026-03-25T20:55:58Z AnToni 2325 /* Maj */ 3819662 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1999. (MCMXCIX)''' bila je uobičajena godina koja je počela u petak po gregorijanskom kalendaru, 1999. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 999. godina 2. milenija, 99. godina 20. stoljeća i posljednja godina 1990-ih. Proglašena je [[Međunarodna godina starijih osoba|Međunarodnom godinom starijih osoba]]. == Događaji == * [[1. januar]] – Predstavljena nova valuta [[euro]]. * [[25. januar]] – Potres magnitude 6.0 po [[Richterova skala|Richterovoj skali]] pogodio zapadnu [[Kolumbija|Kolumbiju]]. Poginulo najmanje 1000 ljudi. * [[11. februar]] – [[Pluton (planet)|Pluton]], planet s nepravilnom orbitom, ponovno postao deveti planet [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]] nakon što je 20 godina bio bliži [[Sunce|Suncu]] od [[Neptun (planet)|Neptuna]]. * [[12. mart]] – [[Češka]], [[Mađarska]] i [[Poljska]] se pridružile [[NATO|NATO-u]]. * [[24. mart]] – NATO započeo zračne napade na [[Savezna Republika Jugoslavija|Jugoslaviju]] koja je odbila potpisati mirovni sporazum. To je prvi put da je NATO napao nezavisnu državu. * [[24. mart]] – Poginulo 39 ljudi u požaru u tunelu [[Mont-Blanc (tunel)|Mont-Blanc]], nakon čega je taj tunel zatvoren na gotovo tri godine. * [[1. april]] – [[Nunavut]], domovina [[Inuit]]a, postala treća [[Kanada|kanadska]] savezna teritorija odvojivši se od [[Sjeverozapadni teritoriji|Sjeverozapadnih teritorija]]. * [[2. april]] ** Avioni [[NATO|NATO-a]] bombardirali centar [[Beograd]]a, prvi put od početka zračnih napada na ciljeve u SR Jugoslaviji [[24. mart]]a. ** Vlasti u [[Beograd]]u preuzele nezavisni radio [[TV B92|B92]]. * [[3. maj]] – Tornado kategorije [[Fujitina skala|F5]] pogodio [[Oklahoma City]] ubivši 38 ljudi. Najjači zabilježeni tornado. * [[7. maj]] – NATO-ov avion zabunom bombardirao [[Kina|kinesku]] ambasadu u [[Beograd]]u. Poginula 3, a ranjeno 20 službenika. * [[26. maj]] – [[Manchester United FC|Manchester United]] osvojio [[UEFA Liga prvaka|Ligu prvaka]] pobjedivši u finalu [[FC Bayern München|Bayern München]]. Finale je odigrano u [[Barcelona|Barceloni]], a Manchesteru je to bio treći trofej sezone, nakon [[Engleska|engleske]] lige i kupa. * [[27. maj]] – [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Haaški tribunal]] optužio [[Slobodan Milošević|Slobodana Miloševića]] i četvoricu ostalih za ratne zločine i zločine protiv čovječanstva počinjene na [[Kosovo|Kosovu]]. * [[9. juni]] – SR Jugoslavija i NATO potpisuju mirovni sporazum. Dan kasnije NATO prekida zračne napade nakon što je Slobodan Milošević pristao povući [[Srbija|srpske]] snage iz Kosova. * [[19. juni]] – [[Torino]] dobio domaćinstvo [[XX. Zimske olimpijske igre - Torino 2006|Zimskih olimpijskih igara 2006.]] * [[23. juli]] – Lansiran [[Chandra]], [[NASA|NASA-in]] satelit za promatranje [[svemir]]a u röntgenskom dijelu [[elektromakgnetski spektar|spektra]]. * [[11. august]] – Potpuno [[Pomračenje Sunca]] u [[Evropa|Evropi]] i [[Azija|Aziji]]. * [[17. august]] – Više od 17000 poginulih i 44000 ozlijeđenih u potresu magnitude 7.4 koji je pogodio [[Istanbul]] i sjeverozapadnu [[Turska|Tursku]]. * [[21. septembar]] – Potres magnitude 7.6 pogodio središnji [[Tajvan]] ubivši oko 2400 ljudi. * [[12. oktobar]] – Prema [[UN]]-u, u [[Sarajevo|Sarajevu]] je rođen Adnan Mević, 6-milijarditi stanovnik [[Zemlja (planeta)|Zemlje]]<ref>http://www.dw.de/jedan-sasvim-poseban-dje%C4%8Dak/a-15498289-1</ref> * [[31. oktobar]] – U nesreći [[egipat]]skog aviona koji je letio iz [[New York]]a u [[Kairo]] poginulo 217 ljudi. Nesreća se dogodila u blizini otoka Nantucket u [[Sjedinjene Američke Države|američkoj]] saveznoj državi [[Massachusetts]]. * [[6. novembar]] – [[Rania al-Jasin|Rania, kraljica Jordana]], posjetila sarajevsko naselje [[Grbavica (Sarajevo)|Grbavica]], gdje je položila kamen temeljac za izgradnju Jordanskog islamskog centra. * [[12. novembar]] – 845 poginulih i 4948 ozlijeđenih u potresu magnitude 7.2 koji je pogodio grad [[Düzce]] i sjeverozapadnu Tursku. * [[20. novembar]] – Kina lansirala prvu svemirsku letjelicu [[Shenzhou]]. * [[26. novembar]] – Potres i [[cunami]] u [[Vanuatu]]u. * [[30. novembar]] – U moru pored istočne obale [[kina|Kine]] potonuo je putnički brod, što je preživjelo samo 22 od 302 putnika i člana posade. * [[3. decembar]] – Nakon 81 dana i prijeđenih 5486 kilometara [[Tori Murden]] postala prva žena koja je sama preplovila [[Atlantski okean]] u čamcu na vesla. * [[15. decembar]] – Velika kišna nevremena pogodila su priobalne regije [[Venecuela|Venecuele]] uzrokovavši katastrofalne poplave i odrone tla. Poginulo je otprilike 25000 ljudi, a bez doma ih je ostalo 100000. * [[20. decembar]] – [[Portugal]] predao [[Makao]] Kini. * [[24. decembar]] – Djelo [[Mali princ]], autora [[Antoine de Saint-Exupéry]], proglašeno za knjigu vijeka u Francuskoj. == Rođeni == === Januar=== * [[5. januar]] – [[Marthe Kråkstad Johansen]], norveška [[biatlon]]ka * [[6. januar]] – [[Karoline Offigstad Knotten]], norveška [[biatlon]]ka * [[14. januar]] – [[Declan Rice]], engleski nogometaš === Februar === * [[18. februar]] – [[Miloš Čolić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[biatlon]]ac i nordijski [[Skijaško trčanje|skijaš-trkač]] * [[25. februar]] – [[Gianluigi Donnarumma]], [[italija]]nski [[nogomet]]ni [[golman]] * [[26. februar]] – [[Elvira Öberg]], [[švedska]] [[biatlon]]ka * [[28. februar]] – [[Luka Dončić]], [[Slovenija|slovenski]] [[košarka]]š === Mart === * [[1. mart]] – [[Juni Arnekleiv]], norveška [[biatlon]]ka * [[3. mart]] – [[Sani Čampara]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[košarka]]š * [[25. mart]] – [[Mikey Madison]], američka glumica * [[26. mart]] – [[Anel Ahmedhodžić]], bosanskohercegovački nogometaš === April === * [[9. april]] – [[Lidija Žurauskaitė]], [[Litvanija|litvanska]] [[biatlon]]ka === Maj === * [[8. maj]] – [[Džanan Musa]], bosanskohercegovački košarkaš * [[30. maj]] – [[Eddie Nketiah]], engleski nogometaš * [[31. maj]] – [[Hristina Dmitrenko]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka === Juni === * [[4. juni]] – [[Domen Prevc]], [[Slovenija|slovenski]] [[skijaš-skakač]] * [[9. juni]] – [[Mihajlo Čeprkalo]], bosanskohercegovački plivač === Juli === === August === * [[18. august]] – [[Eve Bouvard]], francuska i od 2023. belgijska [[biatlon]]ka * [[20. august]] – [[Elvedina Muzaferija]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]] === Septembar === * [[14. septembar]] – [[Anna Juppe]], austrijska [[biatlon]]ka === Oktobar === === Novembar === * [[21. novembar]] – [[Chu Yuanmeng]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka === Decembar === * [[14. decembar]] – [[Zhu Zhenyu]], [[Kina|kineski]] olimpijski [[biatlon]]ac * [[24. decembar]] – [[Darcie Morton]], [[Australija|australijska]] [[biatlon]]ka == Umrli == * Datum nepoznat – [[Vladimir Srebrov]], bosanskohercegovački i srbijanski pjesnik, književnik i političar === Januar=== * [[12. januar]] - [[Milan Jeličanin]], bosanskohercegovački [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[14. januar]] – [[Aldo van Eyck]], nizozemski arhitekt * [[28. januar]] – [[Josip Antolović]], [[narodni heroj Jugoslavije]] === Februar === * [[7. februar]] – [[Hussein I]], [[jordan]]ski kralj (1951–99.) * [[13. februar]] – [[Kåre Hovda]], [[Norveška|norveški]] [[biatlon]]ac * [[20. februar]] – [[Sarah Kane]], britanska dramatičarka i režiserka * [[25. februar]] – [[Glenn Seaborg]], američki hemičar, dobitnik [[Nobelova nagrada za hemiju|Nobelove nagrade]] [[1951.]] === Mart === * [[2. mart]] – [[Dusty Springfield]], britanska pjevačica * [[7. mart]] – [[Stanley Kubrick]], američki filmski režiser * [[16. mart]] – [[Lazo Materić]], [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] [[političar]] i 21. gradonačelnik Sarajeva * [[19. mart]] – [[Vicko Antić]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. === April === === Maj === === Juni === === Juli === * [[2. juli]] – [[Mario Puzo]], američki pisac * [[6. juli]] – [[Joaquín Rodrigo]], španski kompozitor * [[11. juli]] – [[Lidija Žurauskaitė]], [[Litvanija|litvanska]] [[biatlon]]ka * [[16. juli]] – [[André Martinet]], francuski lingvist * [[26. juli]] – [[Trygve Haavelmo]], norveški ekonomist, dobitnik [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Nobelove nagrade]] [[1989.]] * [[29. juli]] – [[Anatolij Solovjanjenko]], sovjetski i ukrajinski tenor === August === * [[1. august]] – [[Paris Pişmiş]], armensko-meksička astronomkinja * [[13. august]] – [[Jaime Garzón]], kolumbijski novinar === Septembar === * [[14. septembar]] – [[Charles Crichton]], britanski filmski režiser === Oktobar === * [[6. oktobar]] – [[Amália Rodrigues]], portugalska pjevačica tradicionalne muzike [[fado]] i glumica * [[11. oktobar]] – [[Strahinja Mojić]], srbijanski glumac * [[12. oktobar]] – [[Wilt Chamberlain]], američki košarkaš * [[14. oktobar]] – [[Julius Nyerere]], predsjednik [[Tanzanija|Tanzanije]] === Novembar === === Decembar === * [[10. decembar]] – [[Franjo Tuđman]], hrvatski političar i predsjednik * [[11. decembar]] – [[Boris Nilević]] (1947–1999), bosanskohercegovački historičar * [[12. decembar]] – [[Joseph Heller]], američki pisac == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Gerardus 't Hooft]], [[Nizozemska]] ** [[Martinus Veltman]], [[Nizozemska]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Ahmed Zewail]], [[Egipat]] / [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Günter Blobel]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Günter Grass]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Ljekari bez granica]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Robert Mundell]], [[Kanada]] == Reference == {{reference}} {{commonscat|1999}} {{Normativna kontrola}} 9lg6kwu9xcldrgtij2a66ndst4x4giq 0 4188 3819585 3817908 2026-03-25T19:44:32Z AnToni 2325 /* Februar */ 3819585 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{Godina u drugim kalendarima}} '''1993. ([[Rimski brojevi|MCMXCIII]])''' uobičajena je godina koja je počela u petak po gregorijanskom kalendaru, 1993. godina nove ere i ''Anno Domini'' (AD), 993. godina 2. milenija, 93. godina 20. stoljeća i četvrta godina 1990-ih. 1993. je označena kao: * Međunarodna godina autohtonog stanovništva svijeta Ova godina na [[Atol Kwajalein|atolu Kwajalein]] na [[Maršalska Ostrva|Maršalovim ostrvima]] imala je samo 364 dana, budući da je njen kalendar napredovao 24 sata na stranu [[Istočna hemisfera|istočne hemisfere]] [[Međunarodna datumska granica|međunarodne datumske linije]], preskačući [[21. august]] 1993.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/08/22/world/in-marshall-islands-friday-is-followed-by-sunday.html|title=In Marshall Islands, Friday Is Followed by Sunday|work=[[New York Times]]|last=[[Associated Press]]|date=22. 8. 1993|access-date=8. 5. 2022|archive-date=11. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011093207/http://www.nytimes.com/1993/08/22/world/in-marshall-islands-friday-is-followed-by-sunday.html}}</ref> == Događaji == === Januar=== * [[1. januar]] – [[Češka]] i [[Slovačka]] postale nezavisne države. === Februar === * [[9. februar]] – Počelo 29. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj i 10. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1993.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Bugarska|bugarskom]] gradu [[Borovec (Bugarska)|Borovec]]u. === Mart === === April === === Maj === * [[7. maj]] – Srušena [[Ferhat-pašina džamija]] i [[Arnaudija džamija (Banja Luka)|Arnaudija džamija]] u [[Banja Luka|Banjoj Luci]] === Juni === * [[26. juni]] – [[Masakr nad djecom u Ulici Bakarevića]] na Bistriku. === Juli === === August === * [[24. august]] – [[Masakr u Raštanima]] === Septembar === * [[15. septembar]] – U [[Sarajevo|Sarajevu]] osnovan ''[[Dnevni avaz]]'', bosanskohercegovačke dnevne novine. === Oktobar === * [[27. oktobar]] – Štampane [[Poštanske marke BH pošte 1993.|prve poštanske marke]] [[BH pošta|Bosanskohercegovačke pošte]], jedne od triju pošta u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]]. === Novembar === * [[1. novembar]] – [[Mastrihtska povelja]] i formiranje [[Evropska unija|Evropske unije]]. * [[9. novembar]] – Srušen [[Stari most]] u [[Mostar]]u. * [[9. novembar]] – [[Masakr na Trgu ZAVNOBiH-a]]. * [[10. novembar]] – [[Masakr u ulici Žrtava fašizma]] kod broja 12 u sarajevskoj općini [[Novi Grad, Sarajevo|Novi Grad]] kada je granata, ispaljena sa srpskih položaja, ubila 9 a ranila 32 građana [[sarajevo|Sarajeva]]. * [[17. novembar]] – [[Annie Proulx]] dobio National Book Award za svoj roman "The Shipping News"; === Decembar === * [[2. decembar]] – U pucnjavi, pri pokušaju hapšenja, [[Kolumbija|kolumbijska]] [[policija]] ubila šefa medeljinskog [[kartel]]a [[Pablo Escobar|Pabla Escobara]]. * [[14. decembar]] – [[Masakr na Obali]], na raskršću ulica Gimnazijska i Obala Kulina bana, ispred OŠ "Safvet-beg Bašagić" u Sarajevu. == Rođeni == === Januar=== * [[3. januar]] – [[Dunja Zdouc]], austrijska [[biatlon]]ka === Februar === * [[4. februar]] – [[Julia Ransom]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka * [[12. februar]] ** [[Anaïs Chevalier-Bouchet]], [[Francuska]] [[biatlon]]ka ** [[Stefani Popova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka === Mart === * [[5. mart]] – [[Harry Maguire]], [[Engleska|engleski]] nogometaš === April === * [[16. april]] – [[Maksim Braun]], [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac * [[27. april]] – [[Timur Hamitgatin]], [[kazahstan]]ski [[biatlon]]ac === Maj === * [[7. maj]] – [[Ajla Tomljanović]], [[hrvatska|hrvatsko]]-[[Australija|australska]] [[tenis]]erka * [[13. maj]] – [[Stefan Kraft]], austrijski [[skijaš-skakač]] * [[21. maj]] ** [[Draško Stanivuković]], bosanskohercegovački političar ** [[Grete Gaim]], estonska [[biatlon]]ka * [[23. maj]], [[Sara Sabry]], [[egipat]]ska inženjerka, astronautkinja i preduzetnica === Juni === * [[2. juni]] – [[Abedin Mujezinović]], bosanskohercegovački atletičar * [[26. juni]] – [[Ariana Grande]], američka pjevačica i glumica === Juli === * [[15. juli]] – [[Jaka Hvala]], [[Slovenija|slovenski]] skijaš-skakač * [[27. juli]] – [[Johanna Talihärm]], estonska [[biatlon]]ka * [[28. juli]] – [[Harry Kane]], engleski nogometaš === August === * [[22. august]] – [[Laura Dahlmeier]], njemačka biatlonka === Septembar === * [[7. septembar]] – [[Ismet Sejfić]], bosanskohercegovački košarkaš === Oktobar === * [[7. oktobar]] – [[Rade Krunić]], bosanskohercegovački nogometaš === Novembar === * [[14. novembar]] – [[Amira Halilović]], bosanskohercegovačka [[Alpsko skijanje|alpska skijašica]] === Decembar === == Umrli == === Januar=== * [[17. januar]] – [[Serafima Ljuljakina]], sovjetska i [[Mordovija|mordovska]] kompozitoristica, književnica i pjesnikinja na [[Erzjanski jezik|erzjanskom jeziku]] === Februar === * [[6. februar]] – [[Arthur Ashe]], američki teniser * [[11. februar]] – [[Desanka Maksimović]], srbijanska pjesnikinja, književnica i prevoditeljica * [[27. februar]] – [[Lillian Gish]], američka glumica === Mart === * [[17. mart]] – [[Helen Hayes]], američka glumica === April === * [[3. april]] – [[Viktor Avbelj]], [[narodni heroj Jugoslavije]]. * [[19. april]] – [[Ljubo Kojo]], bosanskohercegovački i jugoslavenski [[političar]] i 19. gradonačelnik Sarajeva === Maj === === Juni === * [[7. juni]] – [[Dražen Petrović]], hrvatski košarkaš === Juli === === August === === Septembar === === Oktobar === * [[24. oktobar]] - [[Bahrija Nuri Hadžić]], jugoslavenska [[Opera|operska]] [[sopran]]istica i [[primadona]]; * [[31. oktobar]] – [[Federico Fellini]], italijanski filmski režiser i scenarist === Novembar === * [[15. novembar]] – [[Cvijetin Mijatović]], Predsjednik Predsjedništva Jugoslavije === Decembar === * [[3. decembar]] – [[Ivo Bojanovski]], jugoslavenski arheolog * [[28. decembar]] – [[William L. Shirer]], američki novinar i historičar == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Russell A. Hulse]], [[SAD]] ** [[Joseph H. Taylor Jr.]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Kary B. Mullis]], [[SAD]] ** [[Michael Smith (hemičar)|Michael Smith]], [[Kanada]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[Richard J. Roberts]], [[Ujedinjeno Kraljevstvo]] ** [[Phillip A. Sharp]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Toni Morrison]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Nelson Mandela]], [[Južnoafrička Republika]] ** [[Frederik Willem de Klerk]], [[Južnoafrička Republika]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Robert W. Fogel]], [[SAD]] ** [[Douglass C. North]], [[SAD]] == Reference == {{Refspisak}} {{Commonscat|1993|1993.}} {{Normativna kontrola}} elkg7d1zvgdhbtddjb6tjaezasxqlvx 0 4680 3819583 3817907 2026-03-25T19:44:12Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3819583 wikitext text/x-wiki {{FebruarKalendar}} '''12. februar / veljača (12. 2)''' jest 43. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]]. Do kraja godine ima još 322 dana (323 u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). == Događaji == * [[1818]] – [[Čile]] proglasio nezavisnost od [[Španija|Španije]]. * [[1832]] – Pacifički otici Galapagos koji su pripadali Španiji pripojeni su Ekvatoru, Španija nije bila zainteresovana za otoke i nije pružala nikakav otpor aneksiji. * [[1899]] – Njemačko carstvo kupuje od Španije otok Karolina, Marijanine otoke i Palau u Pacifiku za 17 miliona maraka. * [[1985]] – Počelo 21. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1985.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[Zapadna Njemačka|njemačkom]] gradu [[Ruhpolding]]u; * [[1987]] – Počelo 23. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1987.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji, u [[SAD|američkom]] gradu [[Lake Placid]]u; * [[2001]] – Svemirska letjelica [[NEAR Shoemaker]] spustila se na površinu [[asteroid]]a [[433 Eros]] i postala prva svemirska letjelica koja je sletjela na neki asteroid. * [[2002]] – Počelo suđenje [[Slobodan Milošević|Slobodanu Miloševiću]], zbog [[Ratni zločin|ratnih zločina]] na [[Kosovo|Kosovu]] i [[Hrvatska|Hrvatskoj]] i [[Genocid u Bosni i Hercegovini|genocida u Bosni i Hercegovini]]. * [[2020]] – Započelo [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|Svjetskog prvenstva u biatlonu]], koje se održava do [[23. februra]]a [[2020]]. u [[italija]]nskom gradu [[Antholz]]u; == Rođeni == === 18. vijek === * [[1768]] – [[Franjo II, car Svetog Rimskog Carstva|Franjo II]], posljednji car Svetog Rimskog Carstva; car Austrije od 1804. pod imenom Franjo I. === 19. vijek === * [[1809.]] ** [[Abraham Lincoln]], američki političar i državnik ** [[Charles Darwin]], britanski prirodnjak i osnivač [[Teorija evolucije|Teorije o evoluciji]] * [[1828]] – [[George Meredith]], engleski književnik * [[1881]] – [[Ana Pavlova]], ruska balerina * [[1884]] – [[Max Beckmann]], njemački slikar i grafičar * [[1892]] – [[Theodor Plievier]], njemački književnik * [[1895]] – [[Vera Albreht]], slovenska pjesnikinja, književnica, publicistkinja i prevoditeljica === 20. vijek === * [[1906]] – [[Jolanda Đačić]], bosanskohercegovačka glumica * [[1923]] – [[Franco Zeffirelli]], italijanski režiser * [[1933]] – [[Constantin Costa Gavras]], grčki režiser * [[1938]] – [[Pilar Pellicer]], meksička glumica * [[1946]] – [[Ajda Pekkan]], turska pjevačica i glumica * [[1950]] – [[Angelo Branduardi]], italijanski kantautor * [[1956]] – [[Nina Erak]], hrvatska glumica * [[1971]] – [[Liu Giulan]], [[Kina|kineska]] [[biatlon]]ka. * [[1979]] – [[Michela Ponza]], italijanska [[biatlon]]ka * [[1980]] – [[Christina Ricci]], američka glumica * [[1982]] – [[Dijana Vidušin]], hrvatska glumica * [[1993.]] ** [[Anaïs Chevalier-Bouchet]], [[francuska]] [[biatlon]]ka ** [[Stefani Popova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 16. vijek === * [[1538]] – [[Albrecht Altdorfer]], njemački slikar * [[1554]] – [[Jane Grey]], engleska kraljica === 17. vijek === * [[1690]] – [[Charles Le Brun]], francuski slikar === 18. vijek === * [[1763]] – [[Pierre Carlet de Marivaux]], francuski komediograf i romanopisac * [[1771]] – [[Adolf Fredrik]], švedski kralj 1751–1771. * [[1787]] – [[Ruđer Josip Bošković]], filozof i matematičar === 19. vijek === * [[1804]] – [[Immanuel Kant]], njemački filozof * [[1834]] – [[Friedrich Schleiermacher]], njemački teolog i filozof * [[1878]] – [[Alexander Duff]], škotski misionar u [[Indija|Indiji]] === 20. vijek === * [[1929]] – [[Lillie Langtry]], britanski glumac * [[1939]] – [[S. P. L. Sørensen]], [[Danska|danski]] [[hemičar]] * [[1976]] – [[Sal Mineo]], američki glumac * [[1979]] – [[Jean Renoir]], francuski filmski režiser * [[1989]] – [[Thomas Bernhard]], austrijski pisac * [[1994]] – [[Donald Judd]], američki umjetnik === 21. vijek === * [[2012]] – [[Advan Hozić]], bosanskohercegovački književnik * [[2016]] – [[Mileva Prvanović]], srbijanska matematičarka i članica SANU * [[2019]] – Ljubomir Berberović, bosanskohercegovački biolog, genetičar i član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]] * [[2024]] – [[Petar Luković]], srbijanski novinar i rock kritičar == Praznici == * [[Darwinov dan]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|12 February}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/12/ Na današnji dan (12. februar), BBC.co.uk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220814132221/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/12/ |date=14. 8. 2022 }} {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/february-12/ Na današnji dan (12. februar), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Februar|*-12]] 7wt8zohvfuq74akxoe7uelw7s3ivawg 0 4805 3819561 3818806 2026-03-25T19:30:09Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3819561 wikitext text/x-wiki {{MajKalendar}} '''5. maj / svibanj (5. 5)''' jest 125. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (126. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 240 dana. == Događaji == * [[1862]] – Jedan francuski armijski korpus, koji je poslao car [[Napoleon III]], poražen je u bici kod Puebla u počecima francuske intervencije u Meksiku od strane meksičke vojske. Ovaj dan obilježava se kao meksički nacionalni praznik ''Cinco de Mayo''. == Rođeni == === 18. vijek === * [[1747]] – [[Leopold II, car Svetog rimskog carstva|Leopold II]], njemačko-rimski car, ugarsko-hrvatski i češki kralj === 19. vijek === * [[1813]] – [[Sören Kierkegaard]], danski filozof * [[1818]] – [[Karl Marx]], njemački filozof i političar * [[1864]] – [[Henryk Sienkiewicz]], poljski književnik * [[1882]] – [[Douglas Mawson]], [[Australija|australijski]] geolog i istraživač [[Antarktik]]a === 20. vijek === * [[1909]] – [[Miklós Radnóti]], mađarski književnik * [[1911]] – [[Zofia Ridet]], [[poljska]] fotografkinja * [[1919]] – [[Georgios Papadopoulos]], grčki diktator * [[1955]] – [[Gavrilo Bobar]], bosanskohercegovački privrednik i političar * [[1960]] – [[Vlasta Ramljak]], hrvatska glumica * [[1966]] – [[Darin Binning]], [[SAD|američki]] [[biatlon]]ac * [[1968]] – [[Dariusz Michalczewski]], poljski bokser * [[1988]] – [[Adele]], britanska pjevačica i tekstopisac * [[1989]] – [[Emilija Jordanova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka === 21. vijek === * [[2002]] – [[Ajša Rakiševa]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka * [[2003]] – [[Carlos Alcaraz]], španski teniser == Umrli == * [[1821]] – [[Napoléon Bonaparte]], francuski car * [[1995]] – [[Mihail Botvinik]], [[SSSR|sovjetski]] [[šah]]ovski [[velemajstor]] i osnivač čuvene sovjetske škole šaha * [[2014]] – [[Timothy John Byford]], engleski režiser, scenarist i autor * [[2024]] – [[Etelka Kenéz Heka]], mađarska haiku-pjesnica, spisateljica, književnica, autorka i pjevačica iz Hrvatske == Praznici == * Međunarodni dan babica * Dan sjećanja na ubijenu djecu opkoljenog Sarajeva u periodu 1992.- 1995. == Vanjski linkovi == {{Commonscat|5 May}} *[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/5 Na današnji dan (5. maj), BBC.co.uk] {{en simbol}} *[http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/may-5/ Na današnji dan (5. maj), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|maj005]] 17jy6uhtqnw7mqask6brdonzusr3hog 0 4831 3819661 3809489 2026-03-25T20:55:38Z AnToni 2325 /* 20. vijek */ 3819661 wikitext text/x-wiki {{MajKalendar}} '''31. maj / svibanj (31. 5)''' jest 151. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (152. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 214 dana. == Događaji == * [[1847.|1847]] – Potpisan drugi od dva [[Erzurumski sporazumi|Erzurumska sporazuma]] kojim su riješeni granični sporovi između [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog]] i [[Kadžarsko Carstvo|Kadžarskog Carstva]]. * [[1992]] – [[Masakr u Vrhpolju]] kod [[Sanski Most|Sanskog Mosta]]. * 1992 – [[Dan bijelih traka]]: Lokalne srpske vlasti u [[Prijedor]]u izdale su naredbu posredstvom lokalnog radija prema kojoj su svi [[Bošnjaci]] i [[bosanski Hrvati]] morali na ruke staviti bijele trake, a kuće obilježiti bijelim plahtama, što je rezultiralo progonima i [[Ubistvo|ubistvima]]. * [[2010]] – [[Izrael]]ski komandosi presreli humanitarni konvoj za [[Pojas Gaze|Gazu]] i ubili 15 osoba. == Rođeni == === 15. vijek === * [[1469]] – [[Manuel I, kralj Portugala|Manuel I]], [[Spisak portugalskih kraljeva|kralj]] [[Portugal]]a === 18. vijek === * [[1773]] – [[Ludwig Tieck]], [[Njemačka|njemački]] [[književnik]] === 19. vijek === * [[1819]] – [[Walt Whitman]], [[SAD|američki]] [[poezija|pjesnik]] * [[1877]] – [[Gabrielle Renaudot Flammarion]], [[francuska]] [[astronom]]kinja * [[1887]] – [[Saint-John Perse]], [[Francuska|francuski]] pjesnik i [[diplomat]] === 20. vijek === * [[1923]] – [[Rainier III od Monaka]], poznat i kao Rainier Grimaldi, [[Spisak monegaških vladara|knez]] [[Monako|Monaka]] * [[1930]] – [[Clint Eastwood]], američki [[glumac]], [[režiser]] i [[producnt]] * [[1945]] – [[Rainer Werner Fassbinder]], njemački režiser * [[1948]] – [[Svjetlana Aleksijevič]], bjeloruska spisateljica, dobitnica [[Nobelova nagrada za književnost|Nobelove nagrade za književnost]] [[2015.]] * [[1965]] – [[Brooke Shields]], američka glumica * [[1969]] – [[Tony Cetinski]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[pjevanje|pjevač]] * [[1973]] – [[Nina Lemeš]], ukrajinska biatlonka. * [[1975]] – [[Toni Nieminen]], [[Finska|finski]] [[skijaš-skakač]] * [[1979]] – [[Tena Jeić Gajski]], hrvatska glumica * [[1982]] – [[Frenkie]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[hip-hop]] [[muzika|muzičar]] * [[1989]] – [[Natália Prekopová]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka * [[1999]] – [[Hristina Dmitrenko]], [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka == Umrli == === 15. vijek === * [[1495]] – [[Cecily Neville]], [[vojvotkinja od Yorka]] === 19. vijek === * [[1809]] – [[Joseph Haydn]], [[Austrija|austrijski]] [[kompozitor]] i [[dirigent]] * [[1854]] - [[Vatroslav Lisinski]], [[Hrvatska|hrvatski]] [[kompozitor]] iz vremena [[Romantizam|romantizma]]. === 20. vijek === * [[1996]] – [[Timothy Leary]], američki [[pisac]] i [[psihologija|psiholog]] === 21. vijek === * [[2019]] – [[Đelo Jusić]], hrvatski kompozitor bosanskohercegovačkog porijekla == Praznici == * [[Svjetski dan nepušenja]] == Vanjski linkovi == {{Commonscat|31 May}} *[http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/31 Na današnji dan (31. maj), BBC.co.uk] {{en simbol}} *[http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/may-31/ Na današnji dan (31. maj), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Dani u godini|maj031]] rxnzmuic9g9x4l0e4p70nbnk7fmx5xk 0 4987 3819648 3813320 2026-03-25T20:30:40Z AnToni 2325 /* Rođeni */ 3819648 wikitext text/x-wiki {{SeptembarKalendar}} '''29. septembar / rujan (29. 9)''' jest 272. dan godine po [[gregorijanski kalendar|gregorijanskom kalendaru]] (273. u [[prestupna godina|prestupnoj godini]]). Do kraja godine ima još 93 dana. == Događaji == * [[1913]] – Potpisan [[Carigradski mir (1913)]] između [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]] i [[Kraljevina Bugarska|Kraljevine Bugarske]]. * [[1949.|1949]] - [[Sovjetski Savez]] otkazao je sporazum prijateljstva s [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslavijom]] koji je bio sklopljen 11. aprila 1945. * [[2013]] – Održani [[Skupštinski izbori u Austriji 2013.]] * [[2019]] – Održani [[Skupštinski izbori u Austriji 2019.]] == Rođeni == === 16. vijek === * [[1547]] – [[Miguel de Cervantes]], španski književnik (Don Quijote) === 19. vijek=== * [[1820]] – [[Henrik V Francuski|Henrik V]], kralj Francuske * [[1898]] – [[Trofim Lisenko]] - [[Sovjetski Savez|sovjetski]] [[Agronomija|agronom]] i [[Biologija|biolog]]; === 20. vijek=== * [[1901]] – [[Enrico Fermi]], italijanski fizičar * [[1904]] – [[Greer Garson]], britansko-američka glumica i pjevačica * [[1922]] – [[Olga Jevrić]], srbijanska kiparka * [[1929]] – [[Ivan Svitličnij]], ukrajinski pjesnik, književni kritičar, prevodilac, borac za ljudska prava i sovjetski disident * [[1930]] – [[Dara Sekulić]], hrvatska i bosanskohercegovačka pjesnikinja * [[1931.]] ** [[Anita Ekberg]], švedska glumica ** [[Paula Wolf-Kalmar]], [[Austrija|austrijska]] [[šah]]istkinja. * [[1932.]] ** [[Vojka Smiljanić-Đikić]], bosanskohercegovačka [[Poezija|pjesnikinja]], prevoditeljica i urednica ** [[Rainer Weiss]], američki fizičar * [[1935]] – [[Jerry Lee Lewis]], američki muzičar * [[1936]] – [[Silvio Berlusconi]], italijanski biznismen i političar * [[1937]] – [[Nore Westin]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[1938]] – [[Wim Kok]], holandski političar i državnik * [[1939]] – [[Fikret Abdić]], predratni bosanski [[privrednik]] i [[političar]] iz [[Velika Kladuša|Velike Kladuše]], kasnije osuđen za [[ratni zločinac|ratne zločine]] * [[1940]] – [[Nicola di Bari]], italijanski pjevač * [[1943]] – [[Lech Wałęsa|Lech Walesa]], poljski političar i državnik * [[1951.]] ** [[Jovan Radulović]], srpski i jugoslavenski pisac; ** [[Šemsa Suljaković]], bosanskohercegovačka pjevačica * [[1952]] – [[Srđan Dizdarević]], bosanskohercegovački novinar * [[1959]] – [[Raff]], italijanski kantautor * [[1960]] – [[Sören Wikström]], [[Švedska|švedski]] [[biatlon]]ac * [[1976]] – [[Andrij Ševčenko]], ukrajinski nogometaš * [[1980]] – [[Marija Borić]], hrvatska glumica * [[1995]] – [[Anastasija Tolmačeva]], ruska i od 2020. [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka * [[2000.]] ** [[Amy Baserga]], švicarska [[biatlon]]ka ** [[Benita Peiffer]], [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka == Umrli == * [[1902]] – [[Émile Zola]], francuski književnik * [[1997]] – [[Roy Lichtenstein]], američki pop-umjetnik * [[2010]] – [[Georges Charpak]], [[Francuzi|francuski]] [[fizičar]] i dobitnik [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] 1992. * [[2017]] – [[Merle Gold]], američka astrofizičarka * [[2020]] – [[Isidora Žebeljan]], srbijanska kompozitorica i članica SANU == Praznici == {{Proširiti sekciju}} * Svjetski dan srca == Vanjski linkovi == {{Commonscat|29 September}} * [http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/september/29 Na današnji dan (29. septembar), BBC.co.uk] {{en simbol}} * [http://learning.blogs.nytimes.com/on-this-day/september-29/ Na današnji dan (29. septembar), nytimes.com] {{en simbol}} {{Mjeseci}} [[Kategorija:Septembar|*-29]] 1peq9y9whypmaez7s5gdir0ikxlx89m 0 5308 3819563 3809501 2026-03-25T19:30:31Z AnToni 2325 /* Maj */ 3819563 wikitext text/x-wiki {{godina}} {{godina u drugim kalendarima}} [[Datoteka:1989_Events_Collage.png|mini|300x300piksel|Slijeva, u smjeru kazaljke na satu: [[Potres Loma Prieta 1989|potres]] pogađa [[Zaljevsko područje San Franciska|područje zaljeva San Franciska]], ubivši 63 osobe; podnese se prijedlog dokumenta za [[World Wide Web]] ; naftni tanker ''[[Exxon Valdez]]'' se nasukao u zalivu [[Zaliv princa Williama|Prince William Sound]] [[Aljaska|na Aljasci]], uzrokujući veliko [[Exxon Valdez izlivanje nafte|izlijevanje nafte]]; [[pad Berlinskog zida]] započinje propast [[Komunizam|komunizma]] u [[Istočna Evropa|istočnoj Evropi]] i najavljuje [[Reunifikacija Njemačke|ponovno ujedinjenje Njemačke]]; [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjene Države]] [[Invazija Sjedinjenih Država na Panamu|napadaju]] [[Panama|Panamu]] da svrgnu [[Manuel Noriega|Manuela Norijegu]] ; [[Baltic Way|Baltički put]] je doveo do nezavisnosti [[Baltičke države|baltičkih država]] [[Estonija|Estonije]], [[Latvija|Letonije]] i [[Litvanija|Litvanije]] od [[Sovjetski Savez|Sovjetskog Saveza]]; tribine [[Stadion Hillsborough|Hillsborough stadiona]] u [[Sheffield]]u, [[Yorkshire]], gdje se dogodila [[Hillsborough katastrofa|katastrofa Hillsborough]]; [[Protesti i masakr na Trgu Tjenanmen 1989|studenti demonstriraju]] na [[Trg Tiananmen|trgu Tiananmen]] u [[Peking]]u; mnogi su ubijeni od strane snaga [[Komunistička partija Kine|kineske komunističke partije]].]] '''1989. ([[Rimski brojevi|MCMLXXXIX]])''' bila je prekretnica u političkoj historiji s "[[Revolucije 1989.|revolucijama 1989.]]" koje su okončale komunizam u [[Istočni blok|istočnom bloku]] Evrope, počevši od Poljske i Mađarske, s eksperimentima u podjeli vlasti koji su došli do vrhunca otvaranjem [[Berlinski zid|Berlinskog zida]] u novembru, [[Baršunasta revolucija]] u Čehoslovačkoj i rušenje komunističke diktature u Rumuniji u decembru; pokret je okončan u decembru 1991. [[Raspad Sovjetskog Saveza|raspadom Sovjetskog Saveza]]. Revolucije protiv komunističkih vlada u Istočnoj Evropi uglavnom su uspjele, ali je ove godine kineska vlada ugušila [[Protesti i masakr na Trgu Tjenanmen 1989|proteste na Trgu Tiananmen 1989.]] u [[Peking]]u. Bila je to godina prvih [[Brazilski predsednički izbori 1989|brazilskih predsjedničkih izbora]] u 29 godina, od kraja [[Vojna diktatura u Brazilu|vojne vlade]] [[1985.|1985. godine]] koja je vladala zemljom više od dvadeset godina, i označila završnu tačku procesa redemokratizacije. [[FW de Klerk|F. W. de Klerk]] je izabran za [[Predsjednik države Južne Afrike|državnog predsjednika Južne Afrike]], a njegov režim je postepeno razbio sistem [[Apartheid|aparthejda]] u narednih pet godina, što je kulminiralo [[Opći izbori u Južnoj Africi 1994|izborima 1994.]] koji su doveli lidera [[Afrički nacionalni kongres|Afričkog nacionalnog kongresa]] [[Nelson Mandela|Nelsona Mandelu]] na vlast. Prvi komercijalni [[Internetski servisni provajder|provajderi Internet usluga]] pojavili su se ove godine,<ref>{{Cite web|url=http://www.sublimeip.com/company/about/history/|title=Company History|publisher=Sublime IP|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810222922/http://www.sublimeip.com/company/about/history/|archive-date=10. 8. 2014|url-status=dead|access-date=19. 8. 2014}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://archive.wired.com/wired/archive/7.08/dl_timeline.html|title=Wired 7.08: Harmonic Convergence|magazine=Wired|publisher=Archive.wired.com|date=4. 1. 2009|access-date=19. 8. 2014|archive-date=21. 4. 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421105300/http://archive.wired.com/wired/archive/7.08/dl_timeline.html|url-status=live}}</ref> kao i prvi pisani prijedlog za [[World Wide Web]] i prve internetske veze Novog Zelanda, Japana i Australije. Prve bebe rođene nakon [[Preimplantaciona genetska dijagnoza|preimplantacijske genetske dijagnoze]] začete su krajem 1989. godine.<ref>{{Cite news|url=http://articles.latimes.com/1990-07-31/news/mn-1192_1_genetic-defect|title=Genetic Defect Screened Out; Healthy Twins Born|work=LA Times|access-date=14. 11. 2015|archive-date=7. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307100906/http://articles.latimes.com/1990-07-31/news/mn-1192_1_genetic-defect}}</ref> == Događaji == * Nakon ostavke vlade Branka Mikulića, novi predsjednik Saveznog izvršnog vijeća, [[Ante Marković]], iznosi svoj ekonomski program: “Program u središtu mora imati čovjeka, njegova prava, njegovu motivaciju. Mora se temeljiti na maksimalnom razvoju sloboda i demokracije, na pluralizmu interesa, pa i političkom pluralizmu, ali i na jedinstvu koje proizlazi iz zajedništva naših naroda i narodnosti”. * Odnos dinar-marka je sedam prema jedan. * U [[Zagreb]]u osnovano Udruženje za jugoslavensku demokratsku inicijativu (UJDI), a nakon toga i druge političke stranke. * Konferencija nesvrstanih u [[Beograd]]u. === Januar === * [[4. januar]] – Francuz [[Christian Pollas]] otkrio [[asteroid]] [[Toutatis]] * [[7. januar]] – [[Akihito]] postao [[car]] [[Japan]]a, nakon smrti [[Hirohito|Hirohita]]. * [[10. januar]] – [[Kuba]]nske trupe započele povlačenje iz [[Angola|Angole]] * [[16. januar]] – [[18. januar]] - Rasni nemiri u [[Overtown]]u, [[Miami]]. * [[17. januar]] – Muškarac ubio 5 djece, ranio 30, a zatim izvršio samoubistvo u mjestu Stockton u Kaliforniji. * [[20. januar]] – [[George H. W. Bush|George Herbert Walker Bush]] naslijedio [[Ronald Reagan|Ronalda Reagana]] na mjestu [[Predsjednik Sjedinjenih Američkih Država|Predsjednika Sjedinjenih Američkih Država]]. * [[24. januar]] – Serijski ubica [[Ted Bundy]] pogubljen na električnoj stolici. === Februar === * [[2. februar]] – [[Sovjetski rat u Afganistanu]]: Posljednja [[Sovjetski Savez|sovjetska]] vojna kolona napušta [[Kabul]], s kojom je okončana [[1980|osmogodišnja]] okupacija. * [[3. februar]] – Vojnim udarom [[Alfredo Stroessner]], diktator [[Paragvaj]]a oboren s vlasti. ** [[3. februar]] – Nakon srčanog udara, [[Pieter Willem Botha|P.W. Botha]] se povlači s pozicije šefa partije i predsjednika [[Južna Afrika|Južne Afrike]]. * [[7. februar]] – Počelo 24. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|svjetsko prvenstvo]] u [[biatlon]]u u muškoj konkurenciji i 6. [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 1989.|prvenstvo]] u ženskoj konkurenciji, u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Feistritz]]u; * [[11. februar]] – [[Barbara Clementine Harris]] je izabrana za prvog ženskog biskupa u Episkopskoj crkvi u SAD-u. * [[14. februar]] – Firma ''Union Carbide'' se složila da plati $470 miliona dolara [[Indija|indijskoj]] vladi za štetu pričinjenoj [[1984]]. u [[Bhopal nesreća|nesreći koja se desila u Bhopalu]]. ** [[14. februar]] – [[Iran]]ski duhovni lider [[Homeini|Ruhollah Homeini]] odobrava [[Muslimani]]ma ubistvo nad autorom [[Salman Rushdie]]jem zbog njegovog romana ''[[Satanski stihovi]]''. ** [[14. februar]] – Prvi od 24 [[satelit]]a [[GPS]]-a postavljen u orbitu. * [[15. februar]] – Sovjetski Savez službeno izjavljuje da su sve ruske trupe napustile [[Afganistan]]. * [[20. februar]] – Albanski rudari u rudniku Trepča zabarikadirali se u rudarska okna,zahtijevajući obustavu najavljenih ustavnih i političkih promena na [[Kosovo|Kosovu]] koje su smanjivale autonomiju pokrajine. * [[24. februar]] – [[Ajatolah]] Homeini nudi 3 miliona američkih dolara za smrt Salmana Rushdiea. * [[27. februar]] – [[Slovenija]] daje podršku albanskim rudarima. * [[28. februar]] – Na mitingu u [[Beograd]]u [[Slobodan Milošević]] (predsjednik CK SK [[Srbija|Srbije]]) obećao hapšenje najviših kosovskih funkcionara što se kasnije i ostvarilo. === Mart === [[Datoteka:Exval.jpeg|mini|200p|The ''[[Exxon Valdez]]'']] * [[1. mart]] – [[Bernska konvencija]] je ratificirana i stupa na snagu prema [[Sjedinjene Američke Države|SAD]]-u ** [[Policijski sat]] je uveden na [[Kosovo|Kosovu]] gdje se nastavljaju protesti na navodnu zastrašenost [[Srbi|srpske]] manjine ** [[Louis Wade Sullivan]] počinje svoj mandat kao [[Američki sekretar za trgovinu]], radeći pod američkim predsjednikom [[George H. W. Bush]]om ** [[James D. Watkins]] počinje svoj mandat kao [[Američki sekretar za energiju]], radeći pod američkim predsjednikom [[George H. W. Bush]]om ** [[Politieke Partij Radicalen]], [[Pacifistisch Socialistische Partij]], [[Communistische Partij Nederland]] i [[Evangelische Volks partij]] udružuju se i formiraju stranku [[Groenlinks]](Zeleno-lijevi) * [[2. mart]] – 12 zemalja [[EU|Evropske zajednice]] dogovorile se o zabrani proizvodnje svih vrsta [[fluorohlorougljika]] do kraja godine * [[4. mart]] – [[TIME|Time, Inc]]. i [[Warner Communications]] objavljuju planove za integraciju, formirajući [[Time Warner]] ** [[Purley željeznička nesreća]] - 5 mrtvih, 94 ranjenih ** Održani prvi izbori u ACT ([[Australian Capital Territory]]-u) * [[7. mart]] – [[Iran]] raskida diplomatske odnose sa [[Ujedinjenim Kraljevstvom]] zbog "Satanskih stihova" [[Salmana Rushdi]]ja * [[9. mart]] – Štrajk prisiljava finansijski loše situisanu kompaniju [[Eastern Airlines]] na [[bankrot]] * [[14. mart]] – [[Kontrola oružja]]: [[Američki predsjednik]] [[George H. W. Bush]] zabranjuje uvoz puški za napad ** Kršćanski general [[Michel Aoun]] objavljuje "Rat oslobođanja", da bi [[Libanon]] očistio od [[Sirija|sirijskih]] snaga i njenih saveznika. * [[15. mart]] – Hirurg Bimal Ghosh odstranjuje ogroman [[žučni mjehur]] težak 10.4&nbsp;kg u [[Nacionalni pomorski medicinski centar|Nacionalnom pomorskom medicinskom centru]] u [[Bethesdi]], [[Maryland]], [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] * [[18. mart]] – U [[Egipat|Egiptu]] pronađena [[mumija]] stara 4,400 godina u [[Velika piramida u Gizi|Velikoj piramidi u Gizi]] * [[20. mart]] – [[Australijski premijer]] [[Bob Hawke]] plače na televiziji dok priznaje bračno nevjerstvo * [[23. mart]] – [[Stanley Pons]] i [[Martin Fleischmann]] objavljuju [[Hladna fuzija|hladnu fuziju]] na [[Univerzitet u Utahu|Univerzitetu u Utah]] ** [[Asteroid]] širok 300 m promašuje [[Zemlja (planeta)|Zemlju]] za 500,000&nbsp;km * [[24. mart]] – [[Proljevanje nafte iz Exxon Valdezu]]: U mjestu [[Prince William Sound]] na [[Aljaska|Aljaski]] proljeva se iz broda tankera Exxon Valdez 240,000 barela nafte(11 miliona galona) nakon usidravanja * [[27. mart]] – Prvi slobodni izbori u [[Sovjetski savez|sovjetskom]] parlamentu okreću se protiv [[Komunistička partija|Komunističke partije]] * [[28. mart]] – Odlukama Skupštine [[Srbija|Srbije]], pokrajinama [[Vojvodina|Vojvodini]] i [[Kosovo|Kosovu]] oduzeta sva prava i ovlaštenja koja su imala po prethodnom srbijanskom Ustavu iz [[1974]]. === April === * [[4. april]] – [[Richard M. Daley]] izabran kao gradonačelnik [[Chicago]]a * [[7. april]] – Sovjetska podmornica Komsomolec potonula u Barencovom moru - 41 mrtvih * [[9. april]] – Masakar Gruzijske Armije nad demonstratorima Crvene Armije na centralom trgu Tbilisija u toku mirovnog relija; 20 civila ubijeno (većinom mlade žene), veliki broj povrijeđenih. Smatra se da je sovjetska vojska koristila otrovni gas.<ref>{{Cite web |url=http://www.phrusa.org/research/health_effects/humsov.html |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 12. 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210140713/http://www.phrusa.org/research/health_effects/humsov.html |archive-date=10. 12. 2006 |url-status=dead }}</ref> * [[15. april]] – [[Tragedija Hillsborough]], jedna od najvećih tragedija evropskog fudbala * [[19. april]] – Eksplodirao top na američkom vojnom brodu USS Iowa (BB-61) - 47 mrtvih * [[20. april]] – [[NATO]] debatira moderniziranje raketa kratkog dometa; iako su SAD i Velika Britanije za taj poduhvat, zapadnonjemački kancelar [[Helmut Kohl]] dobija suglasnost ostalih i poništava odluku * [[21. april]] – Studenti u [[Peking]]u, [[Shanghai]]u, [[Xian]]u i [[Nanjing]]u počinju štrajk. === Maj === * [[6. maj]] – Grupa "Riva" s pjesmom “Rock me baby” pobjeđuje na natjecanju za [[Evrovizija|Pjesmu Eurovizije]] u švicarskom gradu [[Lausanne]]. * [[8. maj]] – [[Slobodan Milošević]] izabran za predsjednika Predsjedništva Srbije. * [[23. maj]] – [[Emir Kusturica]] nagrađen u [[Cannes]]u za režiju filma “Dom za vešanje”. === Juni === * [[1. juni]] – [[SkyDome]] stadion otvoren u [[Toronto|Torontu]] * [[4. juni]] – Pobjeda [[Solidarnosti]] u prvim djelimično slobodnim parlamentarnim izborima u poslijeratnoj Poljskoj izazvali su niz anti-komunističkih revolucija u Istočnoj Evropi. ** Željeznička nesreća: eksplozija prirodnog gasa blizu Ufa, [[Rusija]], ubila je 645 osoba. Nesreća se desila kada su dva voza išli u suprotne smjerove i jedan od njih je bacio varnicu na obližnji odvod prirodnog gasa. * [[8. juni]] – [[Kurt Waldheim]] izabran za predsjednika Austrije. * [[13. juni]] – Olupina njemačkog ratnog broda Bizmark, koji je potonuo [[1941]]. godine, je pronađena 600 milja zapadno od [[Brest]]a, [[Francuska]] * [[14. juni]] – [[Glumac|Glumica]] [[Zsa Zsa Gabor]] uhapšena je u [[Beverly Hills]]u nakon što je ošamarila policajca na motoru.<ref>{{Cite web |url=http://www.mugshots.net/zsa_zsa_gabor/ |title=Arhivirana kopija |access-date=7. 12. 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070609175550/http://www.mugshots.net/zsa_zsa_gabor/ |archive-date=9. 6. 2007 |url-status=dead }}</ref> * [[22. juni]] – Uspostavljeni prvi [[Irska|irski]] fakulteti nakon nezavisnosti [[1922]] godine. [[Dublin City University]] i [[University of Limerick]] * [[28. juni]] – [[Gazimestan]]: 600-godišnjica boja na [[Kosovo|Kosovu]]. Prisustvuje više od milion ljudi. Centralni govor održao Slobodan Milošević. === Juli === {{Proširiti sekciju}} === August === {{Proširiti sekciju}} === Septembar === {{Proširiti sekciju}} === Oktobar === {{Proširiti sekciju}} === Novembar === * [[9. novembar]] – Istočnonjemačke vlasti ukinule zabranu prelaska iz istočnog u zapadni dio Njemačke i isto veče hiljade građana okupilo se i otpočelo rušenje [[Berlinski zid|Berlinskog zida]]. * [[17. novembar]] – U eksploziji u rudniku uglja u [[Aleksinac|Aleksincu]] ([[Srbija]]), poginula 92 rudara. * [[22. novembar]] – U [[Bejrut]]u ubijen predsjednik [[Liban]]a [[Rene Moawad]] dok je prolazio kroz grad u svečanoj povorci povodom Dana nezavisnosti. U bombaškom napadu poginulo još 16 osoba. * [[24. novembar]] – Pod pritiskom masovnih demonstracija u [[Prag]]u kompletno rukovodstvo Komunističke partije [[čehoslovačka|Čehoslovačke]] podnijelo ostavke, uključujući generalnog sekretara Miloša Jakeša. Na mjesto generalnog sekretara partije došao Karol Urbanek. * [[28. novembar]] – Indijski premijer [[Radživ Gandi]] dao ostavku poslije poraza na izborima. === Decembar === * [[18. decembar]] - [[Evropska ekonomska zajednica]] i [[Sovjetski Savez]] su potpisali sporazum o trgovini i ekonomskoj saradnji. * [[25. decembar]] – Predsjednik [[Nicolae Ceauşescu]] osuđen na smrtnu kaznu, pad komunizma u [[Rumunija|Rumuniji]]. == Rođeni == === Januar=== * [[6. januar]] – [[Yurie Tanaka]], [[japan]]ska [[biatlon]]ka * [[20. januar]] – [[Maja Jurić]], hrvatska glumica === Februar === * [[14. februar]] – [[Jurij Tepeš]], [[Slovenija|slovenski]] [[skijaš-skakač]] === Mart === * [[2. mart]] – [[Marcel Hirscher]], [[Austrija|austrijski]] [[alpski skijaš]] * [[13. mart]] – [[Nemanja Košarac]], [[BiH|bosanskohercegovački]] [[biatlon]]ac * [[15. mart]] – [[Synnøve Solemdal]], [[norveška]] [[biatlon]]ka, [[Spisak svjetskih prvaka u biatlonu#Žene 2|šestostruka svjetska prvak]]inja u biatlonu * [[29. mart]] – [[Réka Forika]], [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka === April === * [[18. april]] – [[Bojan Bogdanović]], [[Hrvatska|hrvatski]] i bosanskohercegovački profesionalni [[košarka]]š * [[19. april]] – [[Marko Arnautović]], austrijski nogometaš === Maj === * [[5. maj]] – [[Emilija Jordanova]], [[bugarska]] [[biatlon]]ka * [[15. maj]] – [[Kenneth Gangnes]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] * [[31. maj]] – [[Natália Prekopová]], [[slovačka]] [[biatlon]]ka === Juni === * [[3. juni]] – [[Kim Seon-su]], [[Južna Koreja|južnokorejska]] [[biatlon]]ka * [[18. juni]] – [[Anna Veith]] (rođ. Fenninger), [[Austrija|austrijska]] alpska skijašica === Juli === * [[9. juli]] – [[Roman Koudelka]], [[Češka|češki]] [[skijaš-skakač]] * [[19. juli]] – [[Rune Velta]], [[Norveška|norveški]] [[skijaš-skakač]] * [[23. juli]] – [[Daniel Radcliffe]], britanski glumac === August === * [[21. august]] – [[Judd Trump]], engleski [[snuker]]aš === Septembar === * [[6. septembar]] – [[Darja Klimina]], [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka * [[13. septembar]] – [[Thomas Müller (nogometaš)|Thomas Müller]], njemački [[nogomet]]aš * [[18. septembar]] – [[Ornela Vištica]], bosanskohercegovačka i hrvatska glumica === Oktobar === * [[1. oktobar]] – [[Brie Larson]], kanadsko-američka glumica i pjevačica * [[5. oktobar]] – [[Žanna Juškāne]], [[Latvija|latvijska]] [[biatlon]]ka * [[27. oktobar]] – [[Marcel Eckardt]], [[Njemačka|njemački]] [[snuker]]ski [[Spisak snukerskih sudija|sudija]] * [[29. oktobar]] – [[Primož Roglič]], slovenski biciklist i skijaš-skakač === Novembar === * [[20. novembar]] – [[Eduardo Vargas]], [[čile]]anski nogometaš * [[21. novembar]] – [[Elise Ringen]], [[norveška]] [[biatlon]]ka === Decembar === * [[13. decembar]] – [[Taylor Swift]], [[SAD|američka]] [[Pjevanje|pjevačica]] i tekstopisac * [[17. decembar]] – [[Marija Pikić]], bosanskohercegovačka glumica * [[26. decembar]] – [[Yohan Blake]], [[jamajka]]nski [[atletika|atletičar]] == Umrli == === Januar=== * [[7. januar]] – [[Hirohito]], japanski car === Februar === * [[12. februar]] – [[Thomas Bernhard]], austrijski pisac * [[27. februar]] – [[Konrad Lorenz]], [[Austrija|austrijski]] [[Zoologija|zoolog]], [[Etologija|etolog]] i [[Ornitologija|ornitolog]] === Mart === === April === * [[26. april]] – [[Lucille Ball]], američka glumica === Maj === * [[18. maj]] – [[Zore Vinogradova]], sovjetski biolog i univerzitetski profesor === Juni === * [[3. juni]] – [[Ruhollah Khomeini]], iranski političar i ajatolah * [[19. juni]] – [[Betti Alver]], estonska pjesnikinja === Juli === * [[4. juli]] – [[Lejla Mammadbegova]], azerbejdžanska i sovjetska pilotkinja === August === === Septembar === * [[4. septembar]] – [[Georges Simenon]], belgijski književnik * [[28. septembar]] – [[Ferdinand Marcos]], filipinski političar i predsjednik Filipina (1965–1986) === Oktobar === * [[6. oktobar]] – [[Bette Davis]], američka glumica * [[15. oktobar]] – [[Danilo Kiš]], ex-jugoslavenski pisac i lektor === Novembar === * [[5. novembar]] – [[Adem Čejvan]], bosanskohercegovački pozorišni i filmski glumac === Decembar === * [[1. decembar]] – [[Cvjetko Rihtman]], [[bosanskohercegovački]] i [[Hrvatska|hrvatski]] [[kompozitor]]; * [[6. decembar]] – [[Ćamil Sijarić]], [[bosanskohercegovački]] književnik; * [[24. decembar]] – [[Victor Fontana (biatlonac)|Victor Fontana]], [[Rumunija|rumunski]] [[biatlon]]ac * [[25. decembar]] – [[Nicolae Ceaușescu]], predsjednik Rumunije == [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] == * [[Nobelova nagrada za fiziku|Fizika]] ** [[Norman F. Ramsey]], [[SAD]] ** [[Hans G. Dehmelt]], [[SAD]] ** [[Wolfgang Paul]], [[Njemačka]] * [[Nobelova nagrada za hemiju|Hemija]] ** [[Sidney Altman]], [[SAD]] / [[Kanada]] ** [[Thomas R. Cech]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za fiziologiju ili medicinu|Fiziologija ili medicina]] ** [[J. Michael Bishop]], [[SAD]] ** [[Harold Varmus]], [[SAD]] * [[Nobelova nagrada za književnost|Književnost]] ** [[Camilo José Cela]], [[Španija]] * [[Nobelova nagrada za mir|Mir]] ** [[Dalai Lama]] ([[Tenzin Gyatso]]), [[Tibet]] * [[Nobelova nagrada za ekonomiju|Ekonomija]] ** [[Trygve Haavelmo]], [[Norveška]] == Reference == {{Refspisak}} {{commonscat|1989}} {{Normativna kontrola}} mobvsfnwt9zi3j4q4znjwee3yoenl4g 0 6992 3819781 3803419 2026-03-26T10:30:45Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819781 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Skandij | Simbol = Sc | Atomski broj = 21 | Serija = [[Prelazni metal]]i | Grupa = 3 | Perioda = 4 | Blok = d | Slika = [[Datoteka:Scandium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|180px]] | Boja serije = LightCoral | Izgled = srebreno bijeli metal | Zastupljenost = 5,1 · 10^-4<ref name="harry" /> | Atomska masa = 44.955908 | Atomski radijus = 162 | Atomski radijus izračunat = 184 | Kovalentni radijus = 170±7 | CAS registarski broj = 7440-20-2 | Van der Waalsov radijus = 211 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Argon|Ar]]&#x5D; 3d¹ 4s² | Izlazna energija = 3,50 | Koeficijent termalne ekspanzije = (α, poli) 10,2 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 9, 2 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2,5 | Struktura kristala = heksagonalna gusto pakirana | Gustoća = 2985 | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 2,6 · 10⁻⁴)<ref name="crc" /> | Energija ionizacije_1 = 633,1 | Energija ionizacije_2 = 1235,0 | Energija ionizacije_3 = 2388,6 | Tačka topljenja_K = 1814 | Tačka topljenja_C = 1541 | Tačka ključanja_K = 3003<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 2730 | Molarni volumen = 15,00 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 310<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 14,1 | Pritisak pare = 10 | Pritisak pare_K = 1804 | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 586<ref name="harry" /> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,81 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 16 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = '''3''', 2,<ref name="guire" /> 1<ref name="smithre" /> | Oksidi = Sc₂O₃ | Elektrodni potencijal = -2,03 [[Volt|V]] (Sc³⁺ + 3e^- → Sc) | Elektronegativnost = 1,36 | Oznaka upozorenja = '''Prah'''<br />{{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} (prah) | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|16}} (prah) | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sc | Maseni broj = 43 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,891 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,221 | Tipraspada1ZP = ⁴³Ca }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sc | Maseni broj = 44 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,927 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 3,653 | Tipraspada1ZP = ⁴⁴Ca }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sc | Maseni broj = 45 | Rasprostranjenost u prirodi = '''100''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sc | Maseni broj = 46 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 83,79 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,367 | Tipraspada1ZP = ⁴⁶Ti }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sc | Maseni broj = 47 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,3492 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,600 | Tipraspada1ZP = ⁴⁷Ti }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sc | Maseni broj = 48 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 43,67 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 3,994 | Tipraspada1ZP = ⁴⁸Ti }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sc | Maseni broj = 49 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 57,2 [[Minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,006 | Tipraspada1ZP = ⁴⁹Ti }} |}} '''Skandij''' ({{la}}) jeste [[hemijski element]] sa simbolom '''Sc''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 21. To je srebrenasto-metalni element iz [[Elementi d-bloka|d-bloka]], historijski nekad svrstavan u rijetke zemne elemente, zajedno sa [[itrij]]em i [[lantanoidi]]ma. Otkriven je 1879. spektralnom analizom [[mineral]]a [[euksenit]]a i [[gadolinit]]a iz [[Skandinavija|Skandinavije]]. Skandij je prisutan u većini depozita rijetkih zemalja i [[uranij]]evih spojeva, ali se iz ovih ruda dobija još samo iz nekoliko rudnika u svijetu. Zbog niske dostupnosti i poteškoća pri pripremi metalnog skandija, što je prvi put učinjeno 1937. sve do 1970tih nisu bile razvijene aplikacije za korištenje skandija kao metala. Pozitivni efekti skandija na [[legura|legure]] [[aluminij]]a otkrivene su 1970tih, a njegova upotreba u takvim legurama i do danas je ostala njegov najznačajniji vid potrošnje. Svjetska trgovina čistog metalnog skandija iznosi u prosjeku oko 50&nbsp;kg godišnje.<ref name="theodore" /> Osobine spojeva skandija su približno između osobina spojeva [[aluminij]]a i [[itrij]]a. Postoji i takozvana dijagonalna veza između ponašanja [[magnezij]]a i skandija, kao što je to slučaj između [[berilij]]a i aluminija. U hemijskim spojevima ovog elementa iz [[3. grupa hemijskih elemenata|treće grupe]] [[periodni sistem elemenata|periodnog sistema]], dominira [[oksidacijsko stanje]] +3. == Historija == [[Dmitrij Ivanovič Mendeljejev|Mendeljejev]], za kojeg se vezuje nadimak ''otac [[periodni sistem elemenata|periodnog sistema]]'', predvidio je postojanje elementa kojeg je nazvao ''eka-bor'', za kojeg je smatrao da ima [[atomska masa|atomsku masu]] između 40 i 48. Tek 1879. [[Lars Fredrik Nilson]] i njegovi saradnici otkrili su ovaj element u sastavu minerala [[euksenit]]a i [[gadolinit]]a. Nilson je dobio oko 2&nbsp;grama [[skandij-oksid]]a vrlo visoke čistoće.<ref name="Nilsonfr" /><ref name="Nilsonde" /> Novom elementu dao je ime ''scandium'' iz latinskog ''Scandia'', prema Skandinaviji. Nilson navodno nije bio upoznat sa Mendeljejevijim predviđanjima, ali je tu činjenicu zapazio [[Per Teodor Cleve|Cleve]] i o njegovom otkriću obavijestio Mendeljejeva.<ref name="percleve" /> Metalni skandij je prvi put dobijen 1937. [[elektroliza|elektrolizom]] eutektične smjese [[kalij]]a, [[litij]]a i [[skandij-hlorid]]a pri temperaturi od 700–800&nbsp;°[[Stepen Celzija|C]].<ref name="ueberdas" /> Prva veća količina 99% čistog metalnog skandija proizvedena je 1960. Njegovo korištenje u aluminijevim legurama počelo je 1971. što je patentirano u SAD-u.<ref name="burrel" /> Legure aluminija i skandija također su bile razvijene i u bivšem [[SSSR]]-u.<ref name="Zark" /> Laserski kristali gadolinij-skandij-galij granata (GSGG) korišteni su u aplikacijama za razvoj strateške odbrane (u sklopu američke [[Strateška odbrambena inicijativa|strateške odbrambene inicijative]] ili ''SDI'') tokom 1980tih i 1990tih.<ref name="jamesh" /><ref name="greets" /> == Osobine == === Hemijske === Skandij je mehak metal srebrenastog izgleda. Kada je izložen na [[zrak]]u, djelimično [[redoks reakcija|oksidira]] poprimajući blagu zlatno-žutu ili ružičastu nijansu. Podložan je atmosferskim utjecajima i sporo se rastvara u većini razblaženih [[kiseline|kiselina]]. Ne reagira sa mješavinom [[dušična kiselina|dušične]] (HNO₃) i 48%-tne fluorovodične kiseline (HF) u omjeru 1:1, a smatra se da je to zbog stvaranja nepropusnog [[pasivizacija|pasivizirajućeg]] sloja. Opiljci skandija se mogu zapaliti u prisustvu zraka, sagorijevajući blještavim žutim plamenom i dajući [[skandij(III)-oksid]].<ref name="lanlgov" /> === Izotopi === Skandij postoji u prirodi isključivo kao [[izotop]] ⁴⁵Sc, koji ima [[spin|nuklearni spin]] 7/2. Postoji 13 poznatih radioaktivnih izotopa među kojima su najstabilniji izotopi ⁴⁶Sc sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 83,8 dana, zatim ⁴⁷Sc sa vremenom poluraspada od 3,35 dana i ⁴⁸Sc sa vremenom poluraspada od 43,7 dana. Svi ostali [[radioaktivnost|radioaktivni]] izotopi imaju vremena poluraspada kraća od 4 sata, a većina od tih imaju vremena poluraspada kraća od 2 minute. Ovaj element također ima i pet [[Nuklearni izomer|metastabilnih izotopa]] među kojima je najstabilniji ^44mSc (t_1/2 = 58,6&nbsp;h).<ref name="Audi" /> Izotopi skandija kreću se od ³⁶Sc do ⁶⁰Sc. Njihov primarni način raspada kod onih čije su mase niže od jedinog stabilnog izotopa, ⁴⁵Sc, jeste [[elektronski zahvat]], dok je primarni način raspada kod težih izotopa emisija [[beta-zraci|beta zraka]]. Osnovni proizvod raspada kod izotopa sa atomskim težinama ispod ⁴⁵Sc je [[kalcij]] dok su kod izotopa sa višim atomskim težinama izotopi [[titanij]]a.<ref name="Audi" /> == Rasprostranjenost == U pogledu rasprostranjenosti u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]], skandij nije toliko rijedak. Procjene o njegovoj zastupljenosti se kreću od 18 do 25&nbsp;[[parts per million|ppm]], što se otprilike može porediti sa rasprostranjenošću [[kobalt]]a (20–30&nbsp;ppm). Skandij je tek 50. najčešći element na Zemlji (odnosno 35. najrasprostranjeniji u kori), ali je istovremeno i 23. po rasprostranjenosti na [[Sunce|Suncu]].<ref name="rubber" /> Ipak, skandij je vrlo oskudno distribuiran te se nalazi u tragovima u mnogim mineralima.<ref name="bernard" /> Rijetki minerali iz Skandinavije<ref name="Thort" /> i sa [[Madagaskar]]a<ref name="Mada" /> kao što su [[tortveitit]], [[euksenit]] i [[gadolinit]] su jedini poznati izvori gdje je skandij koncentriran u dovoljnoj mjeri. Mineral tortveitit može sadržavati i do 45% skandija u obliku [[skandij(III)-oksid]]a.<ref name="Thort"/> Stabilni oblik skandija nastaje u [[supernova|supernovi]] putem [[r-proces]]a.<ref name="agwcam" /> == Dobijanje == Proizvodnja skandija u svijetu je reda veličine oko 2 tone godišnje u obliku [[skandij-oksid]]a. Primarna proizvodnja iznosi oko 400&nbsp;kg, dok se ostatak odnosi na zalihe koje je [[Rusija]] napravila tokom [[Hladni rat|Hladnog rata]]. U 2003. postojala su samo tri rudnika iz kojih se dobijao skandij: rudnici uranija i [[željezo|željeza]] u Žovti Vodi u [[Ukrajina|Ukrajini]], rudnik rijetkih metala u [[Bayan Obo]]u u [[Narodna Republika Kina|Kini]] te rudnik [[apatit]]a na poluostrvu Kola u Rusiji. U svakom od ovih, skadnij je bio nusproizvod izdvajanja drugih elemenata i metala<ref name="Deschamps"/> a na tržište je dolazio kao skandij-oksid. Proizvodnja metalnog skandija je reda veličine oko 10&nbsp;kg godišnje.<ref name="Deschamps" /><ref name="USGS2008" /> Pri tome se oksid prvo prevodi u [[skandij(III)-fluorid]] te se zatim [[redoks reakcija|reducira]] sa metalnim [[kalcij]]em. [[Madagaskar]] i područje oko [[Iveland]]a i [[Evje]] u južnoj [[Norveška|Norveškoj]] jedini imaju depozite minerala sa velikim udjelom skandija, [[tortveitit]]a (Sc,Y)₂(Si₂O₇) i [[kolbeckit]]a ScPO₄·2H₂O, ali se oni ne eksploatišu.<ref name="USGS2008"/> Nedostatak sigurne, stabilne i dugoročne proizvodnje u znatnoj mjeri je ograničio komercijalnu upotrebu skandija. Međutim, i pored slabe upotrebe, skandij nudi značajne pogodnosti. Naročito je obećavajuća osobina pojačavanja legura aluminija neznatnim dodavanjem do 0,5% skandija. [[Cirkonij-dioksid|Cirkonija]] (cirkonij-dioksid) stabilizirana skandijem ima sve veću potražnju na tržištu za upotrebu kao [[elektrolit]] visokih performansi u gorivim ćelijama sa čvrstim oksidima. == Upotreba == [[Datoteka:Mig-29 on landing.jpg|thumb|desno|Dijelovi aviona [[MiG-29]] načinjeni su iz legure Al-Sc.<ref name="Ahmad2003" />]] Dodavanje skandija u aluminij ograničava nekontroliran rast zrna koji se dešava u zonama pod velikim utjecajem toplote uzrokovane [[zavarivanje]]m komponenti od aluminija. Ovo ima dva poželjna efekta: istaloženi Al₃Sc formira manje kristale od onih pronađenih u drugim legurama aluminija,<ref name="Ahmad2003" /> a zapremina zone bez taloga, koja obično postoji na granicama zrna kod aluminijskih legura stvrdnutih običnim hlađenjem, je smanjena.<ref name="Ahmad2003" /> Oba ova efekta na određeni način povećavaju korisnost legure. Međutim, legure [[titanij]]a, koje su dosta slične po snazi i lahkoći, mnogo su jeftinije i u znatno široj upotrebi.<ref name="Schwarz2004" /> Legura sa oznakom Al₂₀Li₂₀[[Magnezij|Mg₁₀]]Sc₂₀Ti₃₀ se pokazala da je snažna kao titanij, lahka poput aluminija, a tvrda kao [[keramika]].<ref name="halidjusuf" /> Osnovna upotreba skandija po težini je u aluminijsko-skandijskim legurama koje služe za izradu manjih komponenti u [[avioindustrija|avioindustriji]]. Te legure sadrže između 0,1% i 0,5% skandija. Korištene su u proizvodnji ruskih vojnih aviona, naročito za [[MiG-21]] i [[MiG-29]].<ref name="Ahmad2003" /> Neki predmeti među sportskom opremom, za koje je potrebno koristiti materijale visokih performansi, napravljeni su od legura skandij-aluminija, među kojima su [[bejzbol]] palice<ref name="bat" /> i dijelovi i ramovi za [[bicikl]]a.<ref name="eastonwest" /> Štapovi za [[lacrosse]] su također jednim dijelom napravljeni od skandija. Američka kompanija za proizvodnju oružja [[Smith & Wesson]] koristi legure skandija za izradu [[revolver]]a, gdje one ulaze u sastav okvira i kućišta, dok se za cijevi revolvera koriste titanijski ili ugljični čelici.<ref name="James2004" /><ref name="Sweeney2004" /> Stomatolozi koriste kristale lasere od erbij-hrom: itrij-skandij-galij granata (skr. ''Er, Cr:YSGG'') za uklanjanje [[karijes]]a i u [[endodoncija|endodonciji]].<ref name="dentist" /> Prve [[metal-halogena lampa|metal-halogene lampe]] zasnovane na skandiju patentirao je [[General Electric]], a prvobitno ih je počeo proizvoditi za tržište Sjeverne Amerike. Danas se one proizvode u gotovo svim razvijenijim industrijskim zemljama svijeta. Oko 20&nbsp;kg (u vidu Sc₂[[kisik|O]]₃) skandija se godišnje potroši u SAD-u za proizvodnju visokointenzitetnih lampi na bazi pražnjenja.<ref name="rubber" /> [[Skandij-jodid]], zajedno sa [[natrij-jodid]]om, kada se dodaje u izmijenjeni oblik lampe na bazi [[živa|živinih]] para, dobija se jedna vrsta metal-halogene lampe. Ovakve lampe su izvor bijele svjetlosti sa visokim indeksom uzvrata boje, koja u dovoljnoj mjeri zamjenjuje sunčevu svjetlost što omogućava dobru reprodukciju boja kod TV kamera.<ref name="munjahaha" /> Oko 80&nbsp;kg skandija se potroši u svijetu godišnje za proizvodnju metal-halogenih lampi odnosno sijalica. Radioaktivni izotop ⁴⁶Sc koristi se u rafinerijama nafte kao sredstvo za trasiranje.<ref name="rubber" /> [[Skandij(III)-trifluorometansulfonat|Skandij-triflat]] je katalitička Lewisova kiselina korištena u organskoj hemiji.<ref name="manabe" /> == Spojevi == Hemija skandija je gotovo u potpunosti obilježena trovalentnim [[ion]]om, Sc³⁺. Radijusi iona M³⁺ u tabeli ispod pokazuju da su u smislu hemijskih osobina, ioni skandija više slični onima kod itrija nego aluminija. Djelimično zbog ove sličnosti, skandij se ponekad uvrštava u elemente slične lantanoidima. :{|class="wikitable" |+ Ionski radijusi (pm) |- |[[aluminij|Al]]||Sc||[[itrij|Y]]||[[lantan|La]]||[[lutecij|Lu]] |- |53,5||74,5||90,0||103,2||86,1 |} === Oksidi i hidroksidi === Oksid [[skandij-oksid|Sc₂O₃]] i hidroksid Sc(OH)₃ su [[Amfoternost|amfoterni]]:<ref name="pamuk" /> :Sc(OH)₃ + 3 OH⁻ → Sc{{chem|(OH)|6|3−}} :Sc(OH)₃ + 3 H⁺ + 3 H₂O → [Sc(H₂O)₆]³⁺ Oblici α- i γ- skandij oksohidroksida (ScO(OH)) su izostrukturni sa njihovim analogom [[aluminij oksohidroksid]]om.<ref name="norlund" /> Rastvori Sc³⁺ u vodi su kiselog karaktera zbog [[hidroliza|hidrolize]]. === Halidi i pseudohalidi === Halidi ScX₃ (gdje je X = [[skandij-hlorid|Cl]], [[skandij-bromid|Br]] ili [[skandij-trijodid|I]]) su vrlo dobro rastvorljivi u vodi, a [[skandij-fluorid|ScF₃]] je nerastvorljiv. Sva četiri [[halidi|halida]] skandija su 6-to koordinirana. Halidi su [[Lewisove kiseline]]; naprimjer ScF₃ se rastvara u rastvoru koji sadrži suvišak fluoridnih iona dajući [ScF₆]³⁻. Koordinacijski broj 6 je tipičan za Sc(III). Kod većih iona poput Y³⁺ i La³⁺, uobičajeni su [[koordinacijski broj]]evi 8 i 9. [[Skandij(III)-trifluorometansulfonat|Skandij(III)-triflat]] se ponekad koristi kao [[katalizator]] Lewisove kiseline u [[organska hemija|organskoj hemiji]]. === Organski derivati === Skandij gradi cijelu seriju organometalnih spojeva sa [[ciklopentadienilni kompleks|ciklopentadienilnim]] ligandima (Cp), što dosta sliči ponašanju lantanoida. Jedan od primjera je dimer premošten hlorom, [ScCp₂Cl]₂ i povezani derivati pentametilciklopentadienilnih liganda.<ref name="natta" /> === Neuobičajena oksidacijska stanja === Spojevi koji uključuju skandij u oksidacijskim stanjima različitim od +3 su rijetki ali su relativno dobro istraženi. Plavo-crni spoj CsScCl₃ jedan je od najjednostavnijih. Ovaj materijal usvaja listastu strukturu koja iskazuje snažne veze između skandija(II) u centru.<ref name="corbetjd" /> [[Skandij-hidrid]] nije istražen u dovoljnoj mjeri mada se prema istraživanjima pokazuje da on nije slani hidrid Sc(II).<ref name="McGuire" /> Kao što je to posmatrano kod mnogih elemenata, diatomski skandij-hidrid je proučavan spektroskopski pri visokim temperaturama u gasnoj fazi.<ref name="Smith" /> Skandij-boridi i karbidi su nestehiometrijski, poput onih kod susjednih elemenata iz periodnog sistema.<ref name="Holleman" /> Niža oksidacijska stanja (+2, +1, 0) su također uočena u organoskandijskim spojevima.<ref name="pollyl" /><ref name="cloaka" /><ref name="anamirela" /><ref name="polyarn" /> == Zdravlje i sigurnost == Elementarni skandij se smatra neotrovnim, a provedena su istraživanja na malim životinjama na [[otrov]]nost spojeva skandija.<ref name="chaimt" /> Rezultati su pokazali da nivo srednje smrtonosne doze (LD₅₀) skandij(III)-hlorida za pacove iznosi oko 4&nbsp;mg/kg putem [[Trbušna maramica|intraperitonealne]] injekcije te 755&nbsp;mg/kg pri oralnom unošenju.<ref name="mavis" /> U svjetlu ovih rezultata, sa spojevima skandija neophodno je pažljivo rukovanje kao spojevima umjerene toksičnosti. == Reference == {{refspisak|3|refs= <ref name="Nilsonfr">{{cite journal |title=Sur l'ytterbine, terre nouvelle de M. Marignac |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30457/f639.table |journal=Comptes Rendus |author=Nilson, Lars Fredrik |volume=8 8 |year=1879 |pages=642–647 |language=fr }}</ref> <ref name="Nilsonde">{{cite journal|title=Ueber Scandium, ein neues Erdmetall |journal=Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft |volume=12|issue =1|year=1879 |pages=554–557 |author= Nilson, Lars Fredrik |doi=10.1002/cber.187901201157|language=de}}</ref> <ref name="percleve">{{cite journal|title = Sur le scandium|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3046j/f432.table|journal = Comptes Rendus|author = Cleve, Per Teodor|volume = 89|year = 1879|pages = 419–422|language = fr}}</ref> <ref name="ueberdas">{{cite journal|title = Über das metallische Scandium| journal = Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie |volume = 231| issue = 1–2|year=1937 |pages = 54–62|author= Werner Fischer; Brünger, Karl; Grieneisen, Hans|doi = 10.1002/zaac.19372310107|language=de}}</ref> <ref name="burrel">Burrell, A. Willey Lower "Aluminum scandium alloy" {{US patent|3.619.181}} objavljen 9.11.1971.</ref> <ref name="Zark">{{cite journal|title = Effect of Scandium on the Structure and Properties of Aluminum Alloys|journal =Metal Science and Heat Treatment|volume = 45|year = 2003|page= 246|doi =10.1023/A:1027368032062|author= V. V. Zakharov|issue = 7/8}}</ref> <ref name="jamesh">{{cite web|author=Hedrick James B|title=Scandium|url=http://www.reehandbook.com/scandium.html|work=REEhandbook|publisher=Pro-Edge.com|access-date=9. 5. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602220148/http://reehandbook.com/scandium.html|archive-date=2. 6. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name="greets">{{cite journal |url=http://books.google.de/books?id=7cie1S3hpC0C&pg=PA26 |title=Star-wars intrigue greets scandium find |journal=New Scientist |date=1987 |page=26 |author=Tony Samstag }}</ref> <ref name="Ahmad2003">{{cite journal|doi=10.1007/s11837-003-0224-6|title=The properties and application of scandium-reinforced aluminum|year=2003|author= Zaki Ahmad|journal=JOM|volume=55|page=35|issue=2|bibcode = 2003JOM....55b..35A }}</ref> <ref name="Schwarz2004">{{cite book|url=http://books.google.com/?id=aveTxwZm40UC&pg=PA2274|page=2274|author=Schwarz, James A.; Contescu, Cristian I.; Putyera, Karol|publisher=CRC Press|year=2004|isbn=0-8247-5049-7|title=Dekker encyclopédia of nanoscience and nanotechnology|volume=3}}</ref> <ref name="halidjusuf">Khaled M. Youssefa, Alexander J. Zaddachb, Changning Niub, Douglas L. Irvingb; Carl C. Koch "[http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/21663831.2014.985855#tabModule A Novel Low-Density, High-Hardness, High-entropy Alloy with Close-packed Single-phase Nanocrystalline Structures]" {{doi|10.1080/21663831.2014.985855}} ''Materials Research Letters'', 9. decembar 2014. Pristupljeno 11. decembra 2014.</ref> <ref name="bat">{{cite journal|title = A batty business: Anodized metal bats have revolutionized baseball. But are finishers losing the sweet spot?|url = https://archive.org/details/sim_metal-finishing_2006-04_104_4/page/61|journal = Metal Finishing|volume = 104|page = 61|doi = 10.1016/S0026-0576(06)80099-1|year = 2006|author = Steve Bjerklie|issue = 4}}</ref> <ref name="eastonwest">{{cite web|url=http://www.eastonbike.com/downloadable_files_unprotected/r&d_files/R&D-03%20Scandium.pdf|title=Easton Technology Report : Materials / Scandium|publisher=EastonBike.com|access-date=3. 4. 2009}}</ref> <ref name="James2004">{{cite book|author=James, Frank|title=Effective handgun defense|url=http://books.google.com/books?id=XT5TRli0OdcC&pg=PA207|access-date=8. 6. 2011|date=15. 12. 2004|publisher=Krause Publications|isbn=978-0-87349-899-9|pages=207–|archive-date=20. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130620170100/http://books.google.com/books?id=XT5TRli0OdcC&pg=PA207|url-status=dead}}</ref> <ref name="Sweeney2004">{{cite book|author=Sweeney, Patrick|title=The Gun Digest Book of Smith & Wesson|url=http://books.google.com/books?id=eBxEBgJBG0MC&pg=PA34|access-date=8. 6. 2011|date=13. 12. 2004|publisher=Gun Digest Books|isbn=978-0-87349-792-3|pages=34–|archive-date=21. 6. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130621001459/http://books.google.com/books?id=eBxEBgJBG0MC&pg=PA34|url-status=dead}}</ref> <ref name="dentist">{{cite book|url= http://books.google.de/books?id=vkVY3JwqvrgC&pg=PA464|pages= 464–465|chapter= History of Laser Dentistry|title= Lasers in Dermatology and Medicine|isbn= 978-0-85729-280-3|author= Nouri Keyvan|date= 9. 11. 2011}}</ref> <ref name="munjahaha">{{cite book|title = Lighting Control: Technology and Applications|author = Robert S. Simpson|publisher = Focal Press|year = 2003|isbn = 978-0-240-51566-3|url = http://books.google.com/?id=GEIhCl2T-2EC&pg=PT147|pages = 108}}</ref> <ref name="manabe">{{cite journal|journal = Pure Appl. Chem.|volume = 72|issue = 7|pages = 1373–1380|year = 2000|title = Green Lewis acid catalysis in organic synthesis|author = Shu, Kobayashi; Manabe, Kei|url = http://www.iupac.org/publications/pac/2000/7207/7207pdf/7207kobayashi_1373.pdf|doi = 10.1351/pac200072071373}}</ref> <ref name="corbetjd">{{cite journal|author=Corbett, J.D.|year=1981|title=Extended metal-metal bonding in halides of the early transition metals |journal=Acc. Chem. Res.|volume=14|pages=239–246|doi= 10.1021/ar00068a003|issue=8}}</ref> <ref name="McGuire">{{cite journal|title=Preparation and Properties of Scandium Dihydride|author=Joseph C. McGuire; Kempter, Charles P.|journal=Journal of Chemical Physics|volume=33|pages=1584–1585|year=1960|doi=10.1063/1.1731452|bibcode=1960JChPh..33.1584M }}</ref> <ref name="Smith">{{cite journal|title=Diatomic Hydride and Deuteride Spectra of the Second Row Transition Metals|author=R. E. Smith| journal=Proceedings of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences|volume=332|pages=113–127|issue=1588|year=1973|doi=10.1098/rspa.1973.0015|bibcode=1973RSPSA.332..113S }}</ref> <ref name="Holleman">{{Cite book|author=Holleman, A. F.; Wiberg, E.|title=Inorganic Chemistry|publisher=Academic Press|location=San Diego|year=2001|isbn=0-12-352651-5}}</ref> <ref name="cloaka">{{cite journal|author=F. Geoffrey N. Cloke; Karl Khan; Robin N. Perutz|year=1991|title=η-Arene complexes of scandium(0) and scandium(II) |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-chemical-society-chemical-communications_1991-10-01_19/page/1372|journal= J. Chem. Soc., Chem. Commun.|issue=19|pages=1372–1373|doi= 10.1039/C39910001372}}</ref> <ref name="chaimt">{{cite book|title = Biochemistry of Scandium and Yttrium|author = Chaim T. Horovitz; Birmingham, Scott D.|publisher = Springer|year = 1999|isbn = 978-0-306-45657-2|url = http://books.google.com/?id=1ZTQlCWKjmgC}}</ref> <ref name="mavis">{{cite journal|title = Pharmacology and toxicology of scandium chloride|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pharmaceutical-sciences_1962-11_51_11/page/1043|volume = 51|journal = Journal of Pharmaceutical Sciences|author = Thomas J. Haley; Komesu, L.; Mavis, N.; Cawthorne, J.; Upham, H. C.|doi = 10.1002/jps.2600511107|year = 1962|pmid = 13952089|issue = 11|pages = 1043–5}}</ref> <ref name="anamirela">{{cite journal|author=Ana Mirela Neculai; Dante Neculai; Herbert W. Roesky; Jörg Magull; Marc Baldus; Ovidiu Andronesi; Martin Jansen|year=2002|title=Stabilization of a Diamagnetic Sc^IBr Molecule in a Sandwich-Like Structure |journal=Organometallics|volume=21|pages=2590–2592|doi= 10.1021/om020090b|issue=13}}</ref> <ref name="pollyl">{{cite journal|author=Polly L. Arnold; F. Geoffrey; N. Cloke; Peter B. Hitchcock; John F. Nixon|year=1996|title=The First Example of a Formal Scandium(I) Complex:  Synthesis and Molecular Structure of a 22-Electron Scandium Triple Decker Incorporating the Novel 1,3,5-Triphosphabenzene Ring |journal=J. Am. Chem. Soc.|volume=118|issue=32|pages=7630–7631|doi= 10.1021/ar00068a003}}</ref> <ref name="polyarn">{{cite journal|author=Polly L. Arnold; F. Geoffrey; N. Cloke; John F. Nixon|year=1998|title=The first stable scandocene: synthesis and characterisation of bis(η-2,4,5-tri-tert-butyl-1,3-diphosphacyclopentadienyl)scandium(II) |journal= Chem. Commun.|issue=7|pages=797–798|doi=10.1039/A800089A}}</ref> <ref name="natta">{{cite journal|title=Model Ziegler-Natta a-Olefin Polymerization Catalysts Derived from [{(η⁵-C5Me4)SiMe2(η¹-NCMe3)}(PMe3)Sc(μ₂-H)]₂ and [{(η⁵-C5Me4)SiMe2(η¹-NCMe3)}Sc(μ₂-CH2CH2CH3)]₂. Synthesis, Structures and Kinetic and Equilibrium Investigations of the Catalytically active Species in Solution|author=Shapiro, Pamela J. et.al.|journal=J. Am. Chem. Soc.|volume=116|page=4623 |year=1994|doi=10.1021/ja00090a011}}</ref> <ref name="pamuk">{{cite book|author=Cotton, Simon|title=Lanthanide and actinide chemistry|url=http://books.google.com/books?id=lvQpiVHrb78C&pg=PA108|access-date=23. 6. 2011|year=2006|publisher=John Wiley and Sons|isbn=978-0-470-01006-8|pages=108–}}</ref> <ref name="norlund">{{cite journal|author=Christensen A. Nørlund; Stig Jorgo Jensen |year=1967|title=Hydrothermal Preparation of alpha-ScOOH and of gamma-ScOOH. Crystal Structure of alpha-ScOOH|journal= Acta Chemica Scandinavica|volume=21|pages=1121–126|doi= 10.3891/acta.chem.scand.21-0121}}</ref> <ref name="Deschamps">{{cite web|author = Y. Deschamps|access-date = 21. 10. 2008|url = http://www.mineralinfo.org/Substance/Scandium/Sc.pdf|publisher = mineralinfo.com|title = Scandium|archive-url = https://web.archive.org/web/20120324033608/http://www.mineralinfo.org/Substance/Scandium/Sc.pdf|archive-date = 24. 3. 2012|url-status = dead}}</ref> <ref name="USGS2008">{{cite web|url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/scandium/mcs-2008-scand.pdf|publisher = United States Geological Survey|access-date = 20. 10. 2008|title = Mineral Commodity Summaries 2008: Scandium|archive-date = 8. 7. 2012|archive-url = https://web.archive.org/web/20120708013204/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/scandium/mcs-2008-scand.pdf|url-status = dead}}</ref> <ref name="bernard">{{cite book|author = F. Bernhard|chapter = Scandium mineralization associated with hydrothermal lazurite-quartz veins in the Lower Austroalpie Grobgneis complex, East Alps, Austria|title = Mineral Deposits in the Beginning of the 21st Century|year = 2001|isbn = 90-265-1846-3| publisher = Balkema| location = Lisse}}</ref> <ref name="Thort">{{cite journal|title = Scandium – Mineraler I Norge|author = Roy, Kristiansen|journal = Stein|year = 2003|pages = 14–23|language = no|url = http://www.nags.net/Stein/2003/Sc-mineraler.pdf}}</ref> <ref name="Mada">{{cite journal|journal=Geological Journal|volume = 22|page= 253|date =1987|title = Mineralized pegmatites in Africa|author = O. von Knorring; Condliffe, E. |doi=10.1002/gj.3350220619}}</ref> <ref name="agwcam">{{cite journal |author=Cameron, A.G.W. |title=Stellar Evolution, Nuclear Astrophysics, and Nucleogenesis |journal=CRL-41 |datum=1. 6. 1957 |url=http://www.fas.org/sgp/eprint/CRL-41.pdf |access-date=17. 5. 2015 |archive-date=19. 8. 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210819202610/https://fas.org/sgp/eprint/CRL-41.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="Audi">{{cite journal|author= Audi, Georges; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A.H.|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal = Nuclear Physics A|volume = 729|pages = 3–128|publisher = Atomic Mass Data Center|date = 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref> <ref name="rubber">{{cite book|title =CRC Handbook of Chemistry and Physics, 85. izd.|url =https://archive.org/details/crchandbookofche81lide|author = David R. Lide|year = 2004|isbn = 978-0-8493-0485-9|pages = [https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/4 4]–28|publisher =CRC Press|location =Boca Raton}}</ref> <ref name="theodore">{{Cite book|author=Gray, Theodore|year=2012|title=The Elements|publisher=Black Dog & Leventhal Publishers|page=57|isbn=1579128955}}</ref> <ref name="lanlgov">"[http://periodic.lanl.gov/21.shtml Scandium]." Los Alamos National Laboratory. Pristupljeno 17. jula 2013.</ref> <ref name="crc">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="guire">McGuire, Joseph C.; Kempter, Charles P. (1960). ''Preparation and Properties of Scandium Dihydride''. Journal of Chemical Physics 33: 1584–1585. {{doi|10.1063/1.1731452}}</ref> <ref name="smithre">Smith, R. E. (1973). ''Diatomic Hydride and Deuteride Spectra of the Second Row Transition Metals''. Proceedings of the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences 332 (1588): 113–127. {{doi|10.1098/rspa.1973.0015}}</ref> <ref name="harry">{{Cite journal|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> }} {{Commonscat|Scandium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] c27902l1bs31bsrsrlblkc8nqg17psu 0 7002 3819764 3798621 2026-03-26T10:12:06Z KWiki 9400 +[[Kategorija:Galij]]; +[[Kategorija:Slabi metali]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819764 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Galij | Simbol = Ga | Atomski broj = 31 | Serija = Metal | Grupa = 13 | Perioda = 4 | Blok = p | Slika = [[Datoteka:Gallium1 640x480.jpg|180px]] | Boja serije = DarkGray | Izgled = srebreno bijeli metal | Zastupljenost = 0,0014<ref name="Harry H. Binder"/> | Atomska masa = 69,723 | Atomski radijus = 130 | Atomski radijus izračunat = 136 | Kovalentni radijus = 122 | Van der Waalsov radijus = 187 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Argon|Ar]]&#x5D; 3d¹⁰ 4s² 4p¹ | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 3 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 1,5 | Struktura kristala = | Gustoća = 5904 | Magnetizam = dijamagnetičan, <math>\chi_{m}</math> = −2,3 · 10⁻⁵<ref name="CRC"/> | Energija ionizacije_1 = 578,8 | Energija ionizacije_2 = 1979,3 | Energija ionizacije_3 = 2963 | Tačka topljenja_K = 302,91 | Tačka topljenja_C = 29,76 | Tačka ključanja_K = 2673<ref name="zhang"/> | Tačka ključanja_C = 2400 | Molarni volumen = 11,80 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 256<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 5,59 | Brzina zvuka = 2740 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 371<ref name="Harry H. Binder"/> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 7,14 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 29 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -0,53 [[Volt|V]] (Ga³⁺ + 3e^- → Ga) | Elektronegativnost = 1,81 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|C}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|34}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|20|26|36/37/39|45|60}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ga | Maseni broj = 67 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,2612 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,00 | Tipraspada1ZP = [[Cink|⁶⁷Zn]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ga | Maseni broj = 68 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 67,629 [[Minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,921 | Tipraspada1ZP = [[Cink|⁶⁸Zn]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ga | Maseni broj = 69 | Rasprostranjenost u prirodi = 60,1 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ga | Maseni broj = 70 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 21,14 [[Minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,656 | Tipraspada1ZP = [[Germanij|⁷⁰Ge]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ga | Maseni broj = 71 | Rasprostranjenost u prirodi = 39,9 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ga | Maseni broj = 72 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 14,10 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 4,001 | Tipraspada1ZP = [[Germanij|⁷²Ge]] }} |}} '''Galij''' ({{la|gallium}}) jest rijetki hemijski element sa simbolom '''Ga''' iz grupe metala i treći je element 3. glavne grupe ili [[13. grupa hemijskih elemenata|13.]] grupe. To je srebrenosjajni, lahko topivi metal. Galij se ne kristalizira u neku od običnih kristalih struktura, kako je to uobičajeno kod metala, nego u svoju najstabilniju [[Polimorfizam (mineralogija)|modifikaciju]], jednu ortorompsku strukturu s galijevim dimerima. Uz to, poznato je još šest modifikacija, koje se pojavljuju u posebnim uvjetima kristalizacije ili pod visokim [[Pritisak|pritiskom]]. Po hemijskim osobinama sličan je [[aluminij]]u. U prirodi se može naći samo u ograničenim količinama, uglavnom u smjesi s aluminijevim, [[cink]]ovim ili [[germanij]]evim rudama. Galijevi minerali vrlo su rijetki. Zbog toga se dobija isključivo kao sporedni proizvod u proizvodnji aluminija ili cinka. Najveći dio galija koristi se u vidu [[galij-arsenid]]a, kao [[poluprovodnik]] za proizvodnju svjetlećih dioda. Ima četiri [[izotop]]a, od kojih su stabilni izotopi s [[maseni broj|masenim brojem]] 69 i 71. == Historija == [[Datoteka:Lecoq de Boisbaudran.jpg|mini|lijevo|Paul Émile Lecoq de Boisbaudran]] Postojanje elementa koji bi odgovarao galiju predskazao je [[Dmitrij Mendeljejev]] 1871. On je nakon usavršavanja svog [[Periodni sistem elemenata|periodnog sistema]] predvidio novi element ''eka-aluminij'', kojem je predvidio osobine slične aluminijevim (atomsku masu, specifičnu težinu, tačku topljenja, vrstu soli koje gradi i slično).<ref name="whbrock"/> Francuski hemičar [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran]], koji nije poznavao Mendeljejevljeva predviđanja, našao je da u slijedu linija linijskog spektra važe određene zakonitosti te je pokušao to potvrditi za aluminij i slične elemente. Pritom je otkrio da između aluminija i [[indij]]a mora stajati još jedan nepoznati element. Napokon, 1875. uspijeva otkriti dvije ljubičaste [[Spektar (fizika)|spektralne linije]], nakon što je rastopio cinkove minerale u kiselini i zamijenio ih metalnim [[cink]]om.<ref name="Weeks"/> Na kraju, De Boisbaudran je uspio iz nekoliko stotina kilograma minerala cinka dobiti relativno mnogo [[galij-hidroksid]]a. Iz njega je putem otapanja u rastvor [[kalij-karbonat]]a i [[elektroliza|elektrolize]] prvi put dobio elementarni galij.<ref name="Weeks"/> U vezi s porijeklom imena ''galij'' postoje dvije teorije. Prema prvoj, De Boisbaudran je dao ime elementu po [[Galija|Galiji]], latinskom imenu njegove domovine [[Francuska|Francuske]]. Prema drugoj teoriji, naziv potječe od latinske riječi ''gallus'' ([[kokoš]]) kao izvoru imena, što odgovara francuskoj riječi ''Le Coq''. Po toj teoriji, Paul Émile ''Lecoq'' de Boisbaudran dao je ime elementu po svom imenu.<ref name="Moskalyk"/> Nakon što su izmjerene i otkrivene osobine novog elementa, Mendeljejev je vrlo brzo shvatio da je riječ o ''eka-aluminiju'', čije je postojanje on predvidio. Mnoge osobine veoma je tačno izračunao. Tako je, naprimjer, izračunao da bi ''eka-aluminij'' trebao imati gustoću 5,9, što je veoma malo odstupanje od dokazane vrijednosti 5,94.<ref name="Weeks"/> == Osobine == === Fizičke === Galij je srebrenosjajni, mehki metal (po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] 1,5<ref name="römpp"/>). Ima, za metale neuobičajenu, veoma nisku [[tačka topljenja|tačku topljenja]]: 29,76&nbsp;°C. Po tome je, poslije [[živa|žive]] i [[cezij]]a, metal s najnižom tačkom topljenja, daleko nižom u odnosu na susjedne elemente u periodnom sistemu: aluminij i [[indij]]. Smatra se da je za ovako nisku tačku topljenja odgovorna neuobičajena [[kristalna struktura]], koja nema stroge simetrije te stoga nije ni stabilna, za razliku od strukture većine drugih metala.<ref name="ulrichm"/> Budući da [[tačka ključanja]] galija iznosi 2204&nbsp;°C, temperaturno područje u kojem je galij u tečnom stanju izuzetno je široko. Galij posjeduje osobinu anomalije gustoće, poput [[silicij]]a, nekih drugih elemenata i [[voda|vode]]; njegova gustoća u tečnom stanju za 3,2%<ref name="ullmann"/> veća je nego u čvrstom stanju. Ova osobina je karakteristična za materijale koji imaju molekularne veze u čvrstom stanju.<ref name="Züger"/> Galij u čvrstom stanju je dijamagnetičan, međutim, kada pređe u tečno stanje, postaje [[Magnetizam|paramagnetičan]] <math>\chi_{m}</math> = 2,4 · 10⁻⁶ na temperaturi 40&nbsp;°C.<ref name="CRC2"/> Karakteristično za njegove strukture je stvaranje veza galij-galij. Poznate su različite modifikacije, koje se formiraju pod različitim uvjetima kristalizacije (poznate su četiri modifikacije pod normalnim pritiskom od α- do δ-galija, dok se pod pritiskom formiraju tri modifikacije Ga-II, Ga-III, Ga-IV). Na sobnoj temperaturi najstabilnija modifikacija je α-galij, koji se kristalizira u [[ortorompski kristalni sistem|ortorompskoj slojevitoj strukturi]]. Pritom dva atoma cezija čine [[dimer]] tako što se vežu jedan s drugim [[Kovalentna veza|kovalentnom vezom]]. Svaki atom galija graniči s dodatnih šest atoma drugih dimera. Između pojedinih dimera vladaju [[Metalna veza|metalne veze]]. Dimeri galija toliko su stabilni da su povezani jedan s drugim čak i pri topljenju, a može se dokazati njihovo postojanje i u plinovitom stanju.<ref name="HoWi1181"/> Ostale modifikacije stvaraju se pri kristalizaciji pothlađenog, tečnog galija. Na temperaturi −16,3&nbsp;°C stvara se β-galij, koji ima [[monoklinski kristalni sistem|monoklinsku kristalnu strukturu]]. U toj strukturi galijevi atomi naimjenično su poredani paralelno u cik-cak formaciji. Ako se kristalizacija odvija na temperaturi −19,4&nbsp;°C, formira se [[trigonalni kristalni sistem|trigonalni]] δ-galij, u kojem se, kao i u slučaju α-[[bor (element)|bora]], formiraju [[ikosaedar|ikosaedri]] od 12 atoma. Oni su povezani jedan s drugim preko pojedinačnih atoma galija. Na temperaturi −35,6&nbsp;°C formira se γ-galij. U ovoj ortorompskoj modifikaciji formiraju se cijevi od međusobno povezanih Ga₇ prstenova u čijoj je sredini pravolinijski lanac galijevih atoma.<ref name="HoWi1181"/> Ako se galij izloži visokom pritisku na sobnoj temperaturi, stvaraju se različite modifikacije. Na 30 kbar<ref name="HoWi1181"/> stabilna je kubična modifikacija galij-II, kod koje se svaki atom okružuje s dodatnih osam atoma. Ako se pritisak poveća na 140 kilobara, metal se kristalizira kao tetragonalni galij-III, u strukturu koja odgovara indiju.<ref name="GaIV"/> Dalje, ako se pritisak poveća na 1200 kilobara, formira se kubična plošno centrirana struktura galija-IV.<ref name="GaIV"/> {| class="wikitable" |- ! Modifikacija !! α-Ga<ref name="bdSharma"/> !! β-Ga<ref name="galliumbeta"/> !! γ-Ga<ref name="Gay"/> !! δ-Ga<ref name="galiumdelta"/> !! galij-II<ref name="GaII-III"/> !! galij-III<ref name="GaII-III"/> !! galij-IV<ref name="GaIV"/> |- | '''Struktura''' || [[Datoteka:Kristallstruktur Gallium.png|100px|Kristalna struktura galija α-Ga]] || [[Datoteka:Kristallstruktur Beta-Gallium.png|100px|Kristalna struktura galija α-Ga]] || [[Datoteka:Kristallstruktur Gamma-Gallium.png|100px|Kristalna struktura galija α-Ga]] || [[Datoteka:Kristallstruktur Delta-Gallium.png|100px|Kristalna struktura galija α-Ga]] || [[Datoteka:Kristallstruktur Gallium-II.png|100px|Kristalna struktura galija α-Ga]] || [[Datoteka:Kristallstruktur Gallium-III.png|100px|Kristalna struktura galija α-Ga]] || [[Datoteka:Cubic, face-centered.png|100px|Kristalna struktura galija-IV]] |- | '''Kristalni sistem''' || ortorompski || monoklinski || ortorompski || trigonalni || kubični || tetragonalni || kubični |- | '''[[Koordinacijski broj]]''' || 1+6 || 8 (2+2+2+2) || 3, 6–9 || 6–10 || 8 || 4+8 || 12 |- | '''Prostorna grupa''' || <math>Cmca \,</math> || <math>C2/c \,</math> || <math>Cmcm \,</math> || <math>R\bar{3}m</math> || <math>I\bar{4}3d</math> || <math>I4/mmm \,</math> || <math>Fm\bar{3}m</math> |- | '''Parametar rešetke''' || a = 452,0 pm <br />b = 766,3 pm<br /> c = 452,6 pm<br />&nbsp; || a = 276,6 pm <br />b = 805,3 pm<br /> c = 333,2 pm <br /> β = 92° || a = 1060 pm <br />b = 1356 m<br /> c = 519 pm<br />&nbsp; || a = 907,8 pm <br />c = 1702 pm || a = 459,51 pm<br />&nbsp; || a = 280,13 pm <br />c = 445,2 pm<br /> || a = 408 pm <br />&nbsp; |- | '''Atoma po elementarnoj ćeliji''' || 8 || 8 || 40 || 66 || 12 || 3 || 4 |} === Hemijske === Hemijske osobine galija slične su osobinama aluminija. Poput njega, galij je [[pasivizacija|pasiviziran]] kada je izložen zraku, stvaranjem gustog sloja oksida na površini metala, te ne reagira. Tek pri visokom pritisku i u kontaktu sa čistim [[kisik]]om, metal sagorijeva svijetlim plamenom stvarajući oksid. Slično, ne reagira ni s vodom, jer se štiti nerastvorljivim slojem [[galij-hidroksid]]a. No, ako se galij [[Legura|legira]] s aluminijem te se tako snizi tačka topljenja i na sobnoj temperaturi postaje tečan, vrlo burno reagira s vodom. Sa halogenim elementima reagira brzo, stvarajući odgovarajuću so GaX₃. Galij je [[Amfoternost|amfoteran]] i rastvorljiv je i u kiselinama i u bazama istiskujući iz njih [[vodik]]. U bazama, analogno s aluminijevim solima, grade se Ga³⁺-ioni, a u bazama [[galati]] u obliku [Ga(OH)₄]⁻. U razblaženim kiselinama polahko se rastvara, a u [[Zlatotopka|carskoj vodi]] i koncentriranoj [[Natrij-hidroksid|sodi]] mnogo brže. Djelovanjem [[Dušična kiselina|dušične kiseline]] galij se pasivizira. :<math>\mathrm{2\ NaOH + 2\ Ga + 6\ H_2O \rightarrow 2\ Na[Ga(OH)_4] + 3\ H_2 \uparrow}</math> ::<small>Reakcija galija sa sodom</small> Tečni galij napada većinu metala, tako da se može čuvati samo u posudama od [[kvarc]]a, [[Staklo|stakla]], [[grafit]]a, [[aluminij-oksid]]a, [[volfram]]a do 800&nbsp;°C i [[tantal]]a do 450&nbsp;°C.<ref name="TaBuWerkstoffe"/> === Izotopi === Postoji 30 [[izotop]]a galija između ⁵⁶Ga i ⁸⁶Ga i dodatnih sedam nuklearnih izomera. Od njih su dva stabilna: ⁶⁹Ga i ⁷¹Ga i javljaju se u prirodi. U prirodnoj smjesi izotopa preovladava ⁶⁹Ga sa udjelom od 60,12% dok ostatak od 39,88% otpada na ⁷¹Ga. Među nestabilnim izotopima ⁶⁷Ga ima najduže [[vrijeme poluraspada]] od 3,26 dana, dok kod ostalih izotopa vrijeme poluraspada se kreće od nekoliko sekundi do najviše 14,1 sati kod izotopa ⁷²Ga.<ref name="nubase"/> Dva izotopa galija, ⁶⁷Ga i kratkoživući ⁶⁸Ga sa vremenom poluraspada od 67,71 minuta se koriste u [[nuklearna medicina|nuklearnoj medicini]] kao trejseri za [[tomografija|tomografiju]] emisijom [[pozitron]]a. Izotop ⁶⁷Ga se za tu svrhu proizvodi u [[ciklotron]]u dok za proizvodnju izotopa ⁶⁸Ga nije potreban ciklotron. Umjesto toga dobija se ozračivanjem ⁶⁹Ga putem dugoživućeg izotopa [[germanij]]a ⁶⁸Ge uz emisiju [[proton]]a. On se dalje raspada na ⁶⁸Ga iz čega se dalje ⁶⁸Ga ekstraktuje pomoću posebnog generatora. Za potrebe ispitivanja galij je, po pravilu, vezan u jednom kompleksu sa jakim želatinoznim [[ligand]]om kao što je [[1,4,7,10-tetraazaciklododekan-1,4,7,10-tetra acetatna kiselina]] (DOTA).<ref name="Greenma"/> == Rasprostranjenost == Galij je veoma rijedak hemijski element na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]], sa udjelom od oko 19 ppm (0,0019%) u kontinentalnom dijelu Zemljine kore. Njegova rasprostranjenost se može usporediti sa [[litij]]em ili [[olovo]]m. Ne nalazi se u elementarnom stanju, već vezan najčešće u aluminijevim, cinkovim i [[germanij]]evim rudama. U rude bogate galijem ubrajaju se [[boksit]], [[germanit]] i [[sfalerit]]. Količina galija u rudama je uglavnom mala. U [[Surinam]]u je nađen boksit s najvećim poznatim udjelom galija od samo 0,008%. Svjetske rezerve galija sadržane u rudi boksita procijenjene su na 1,6 · 10⁶ tona.<ref name="ullmann"/> Veći udio galija do 1% može se naći u germanitu. Ipak, u rudniku Apex u američkoj saveznoj državi [[Utah]] nađena je ruda s tolikim udjelom galija da je počela eksploatacija rudnika isključivo u te svrhe. Međutim, iskopavanje je vrlo brzo prekinuto zbog neisplativosti.<ref name="Wellmer"/> [[Mineral]]i galija nisu u dovoljnoj mjeri poznati, a u njih se ubrajaju u [[Tsumeb]]u, u [[Namibija|Namibiji]] nađeni mineral [[galit]] (CuGaS₂), [[tsumgalit]] (GaO(OH)) i drugi. == Dobijanje == [[Datoteka:Ga,31.jpg|mini|lijevo|Tečni galij u epruveti]] Galij se dobija kao sporedni proizvod kod proizvodnje aluminija iz [[boksit]]a. Kao izlazi proizvod služi smjesa [[natrij aluminat]]a i [[natrij-galat]]a otopljena u [[soda|sodi]]. Putem raznih postupaka i metoda, može se iz toga izdvojiti galij od aluminija. Prva mogućnost je frakcijska [[kristalizacija]] uz pomoć [[ugljik-dioksid]]a, pri čemu naprije izlazi [[aluminij-hidroksid]], dok se u rastvoru sode koncentrira manje rastvorljivi natrij-galat. Tek nakon brojnih drugih faza u procesu dobija se [[galij-hidroksid]], pomiješan s aluminij-hidroksidom. Napokon se smjesa otapa u sodi te se dobija galij putem elektrolize. Pošto se pri ovom postupku troše enormne količine energije i rada, primjenjuje se samo u zemljama gdje su jeftini energenti i radna snaga, kao naprimjer u Kini.<ref name="ullmann"/> Galij se može dobiti i direktno putem elektrolize iz sode. Pri tome se koriste [[živa|živne]] [[katoda|katode]], pri čemu se stvara galijev amalgam. Također je moguće zamjena rastvora sa natrijevim amalgamom. Uz pomoć posebnih hidroksihinolina kao [[ligand]]a moguće je izdvojiti galij ekstrakcijom [[kerozin]]om iz sode i odvojiti ga od aluminija. Ostali elementi, koji se pritom također ekstrahiraju, mogu se odvojiti razblaženim kiselinama. Na kraju se preostali galijevi spojevi otapaju u koncentriranoj [[Hlorovodična kiselina|hlorovodičnoj]] ili [[Sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] i onda se elektrolitički reduciraju do metala. Veoma čisti galij neophodan je za brojne tehničke primjene, naprimjer za pravljenje poluprovodnika, gdje ne smije biti prisutna primjesa drugih elemenata ni u količini od jednog stomilionitog dijela. Mogući načini za obogaćivanje galija su vakuumska destilacija i frakcijska kristalizacija.<ref name="ullmann"/> Proizvodnja galija u svijetu veoma je mala: 2008. [[primarna proizvodnja]] iznosila je 95 tona. Drugi izvor galija je reciklaža opada koji sadrži galija, čime je 2008. dobijeno dodatnih 135 tona galija. Najveći proizvođači su [[Kina]], [[Njemačka]], [[Kazahstan]] i [[Ukrajina]], dok najviše recikliraju [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[Japan]] i [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske|UK]].<ref name="usgs"/> U laboratorijskim uvjetima dobija se elektrolizom rastvora galij-hidroksida u sodi pomoću [[platina]]stih i [[volfram]]ovih elektroda.<ref name="Schmidbaur"/> == Upotreba == [[Datoteka:Uv-LED.jpg|mini|200px|lijevo|Plava LED dioda zasnovana na [[indij]]-galij nitridu]] Pošto je veoma rijedak u prirodi, galij se ne upotrebljava mnogo. Iz najvećeg dijela proizvedenog galija prave se razni galijevi spojevi. Sa privrednog aspekta najvažniji galijevi spojevi su oni sa elementima iz 5. grupe periodnog sistema, naročito se to odnosi na [[galij-arsenid]], koji se upotrebljava za [[solarne ćelije]] i svjetleće diode. Godine 2003. oko 95% proizvedenog galija u svijetu potrošilo se upravo u te svrhe. Pored toga, on se koristi i kao materijal za dotiranje [[silicij]]a (p-dotiranje).<ref name="Moskalyk"/> Zbog širokog temperaturnog područja u kojem je element u tečnom stanju, a u isto vrijeme ima i najniži [[pritisak pare]], galij se koristi za izradu [[termometar]]a. Galijevi termometri se mogu koristiti u temperaturnom području do 1200&nbsp;°C. Tečni galij se može upotrijebiti i kao tekućina za zaustavljanje gasova pri mjerenju [[Zapremina|zapremine]] [[gas]]ova na visokim tempertaturama kao i tečni [[Elektroda|elektrodni]] materijal kod dobijanja čistih elementarnih metala poput [[indij]]a.<ref name="TaBuWerkstoffe"/> Galij ima osobine visoke smočivosti (vlaženja) i daje dobar odraz svjetlosti. Zbog toga se koristi i za izradu [[Ogledalo|ogledala]].<ref name="TaBuWerkstoffe"/> Pored toga, koristi se za topive legure, kao izmjenjivač toplote u nuklearnim reaktorima i kao zamjena za živu u lampama.<ref name="römpp"/> Legure galija sa drugim metalima imaju raznolika područja upotrebe. Magnetski materijali nastaju legiranjem galija sa [[gadolinij]]em, [[željezo]]m, [[itrij]]em, [[litij]]em i [[magnezij]]em. Legura sa [[vanadij]]em u obliku V₃Ga je [[superprovodnik]] sa relativno visokom radnom temperaturom od 16,8 K. U [[nuklearno oružje|nuklearnom oružju]], galij se legira sa [[plutonij]]em, da bi se onemogućio fazni prijelaz. Mnoge galijeve legure su na sobnoj temperaturi u tečnom stanju, te mogu zamijeniti otrovne živine ili veoma reaktivne natrijeve i kalijeve legure.<ref name="römpp"/> == Spojevi == Galij u svojim spojevima se javlja gotovo isključivo sa [[Valencija (hemija)|valencijom]] +3. Pored njih, poznati su, mada veoma rijetki i najčešće nestabilni, spojevi galija sa valencijom +1, kao i oni koji pored trovalentnog galija(III) sadrže i jednovalentni (formalno dvovalentni galij(II)). U tehničkom pogledu najvažniji spojevi galija su oni sa elementima [[15. grupa hemijskih elemenata|dušikove grupe]]. [[Galij-nitrid]], [[galij-fosfid]], [[galij-arsenid]] i [[galij-antimonid]] su tipični [[Poluprovodnik|poluprovodnici]] (III-V-poluprovodnici) a koriste se za tranzistore, diode i druge elektroničke dijelove. Ovi spojevi se naročito mnogo koriste za izradu različitih svjetlećih dioda u boji. Galij-arsenid se koristi pri proizvodnji solarnih ćelija, posebno onih koji se ugrađuju u satelite, jer je galij-arsenid mnogo otporniji na ionizirajuće zračenje od [[silicij]]a.<ref name="Römpp-GaAs"/> Galij halogenidi u obliku GaX₃ imaju mnogo sličnih osobina odgovarajućim aluminijevim spojevima. Sa izuzetkom galij(III)-fluorida, uvijek se javljaju kao dimeri u strukturi [[aluminij-bromid]]a. Kao jedini halogenid, galij(III)-hlorid ima neznatnu primjenu u industriji. On se koristi kao Lewisova kiselina u Friedel-Craftsovoj reakciji alkiliranja.<ref name="Römpp-GaVerb"/> == Dokazivanje == Dokazivanje prisustva galija je kvalitativno moguće uz pomoć standardnih obojenih reakcija. U to se ubrajaju reakcije sa [[rodamin B|rodaminom B]] u [[benzen]]u, koji nakon dodavanja galija [[Fluorescencija|fluorescenira]] narandžasto-žuto do crveno-ljubičasto,<ref name="Brodersen"/> [[morin]]om, koji pokazuje zelenu fluorescenciju u reakciji sa aluminijem<ref name="Gottfriedb"/> i [[kalij heksacijanidoferat(III)]], koji sa galijem daje bijeli talog galij heksacijanidoferat(III).<ref name="Poluektoff"/> Pored toga, moguće je putem [[Spektroskopija|spektroskopije]] dokazati prisustvo galija preko karakterističnih ljubičastih spektralnih linija na 417,1 i 403,1&nbsp;nm.<ref name="LexChem"/> Kvantitativni dokaz galija je moguć putem kompleksometrijske [[titracija|titracije]], naprimjer sa etilendiamin tetrasirćetnom kiselinom ili putem spektroskopije atomskom apsorpcijom.<ref name="LexChem"/> == Biološki značaj == Za metalni galij ne postoje toksikološki podaci; međutim i pored toga poznato je da on nagrizajuće djeluje na kožu i [[sluzokoža|sluzokožu]].<ref name="GESTIS"/> Spojevi [[galij(III)-nitrat]] Ga(NO₃)₃ i [[galij(III)-oksid]] Ga₂O₃ imaju vrijednost smrtonosne doze LD₅₀ u nivoima grama: 4,36 g/kg za nitrat i 10 g/kg za oksid.<ref name="martelb"/> Galij se smatra relativno malo otrovnim, te koliko je poznato ne spada u mikroelemente neophodne za ljude.<ref name="HoWi1181"/> == Također pogledajte == * [[Indij galij arsenid]] == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="ullmann">{{Cite book|author=J. F. Greber|chapter=Gallium and Gallium Compounds|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|edition=7|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|year=2005}}</ref> <ref name="HoWi1181">{{cite book|author=Arnold F. Holleman, Nils Wiberg|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url=https://archive.org/details/lehrbuchderanorg00wibe|edition=102|publisher=de Gruyter|location=Berlin|year=2007|isbn=978-3-11-017770-1|pages=[https://archive.org/details/lehrbuchderanorg00wibe/page/n1218 1179]–1181}}</ref> <ref name="GaIV">{{cite journal|author=Takemura Kenichi, Kobayashi Kazuaki, Arai Masao|title=High-pressure bct-fcc phase transition in Ga|journal=Phys. Rev. B.|year=1998|volume=58|pages=2482–2486|doi=10.1103/PhysRevB.58.2482}}</ref> <ref name="bdSharma">{{Cite journal|author=B. D. Sharma, J. Donohue|title=A refinement of the crystal structure of gallium|journal=Zeitschrift für Kristallographie|year=1962|volume=117|pages=293–300|doi=10.1524/zkri.1962.117.16.293}}</ref> <ref name="galliumbeta">{{Cite journal|author=L. Bosio, A. Defrain|title=Structure cristalline du gallium β|journal=Acta Cryst.|year=1969|volume=B25|page=995|doi=10.1107/S0567740869003360}}</ref> <ref name="Gay">{{Cite journal|author=L. Bosio, H. Curien, M. Dupont, A. Rimsky|title=Structure cristalline de Ga γ|journal=Acta Cryst.|year=1972|volume=B28|pages=1974–1975|doi=10.1107/S0567740872005357}}</ref> <ref name="galiumdelta">{{cite journal|author=L. Bosio, H. Curien, M. Dupont, A. Rimsky|title=Structure cristalline de Gaδ|journal=Acta Cryst.|year=1973|volume=B29|pages=367–368|doi=10.1107/S0567740873002530}}</ref> <ref name="GaII-III">{{cite journal|author=Louis Bosio|title=Crystal structure of Ga(II) and Ga(III)|journal=J. Chem. Phys.|year=1978|volume=68|issue=3|pages=1221–1223|doi=10.1063/1.435841}}</ref> <ref name="TaBuWerkstoffe">{{Cite book|author=Manfred Merkel, Karl-Heinz Thomas|title=Taschenbuch der Werkstoffe|edition=7|publisher=Hanser Verlag|year=2008|isbn=978-3-446-41194-4|pages=322–324}}</ref> <ref name="nubase">{{Cite journal|author=G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot, A. H. Wapstra|title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties|journal=Nuclear Physics|year=2003|volume=A 729|pages=3–128|url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|doi=10.1016/S0375-9474(97)00482-X|access-date=21. 1. 2018|archive-date=24. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724211828/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="Greenma">{{Cite journal|author=Mark A. Green, Michael J. Welch|title=Gallium radiopharmaceutical chemistry|journal=International Journal of Radiation Applications and Instrumentation. Part B. Nuclear Medicine and Biology|year=1989|volume=16|issue=5|pages=435–448|doi=10.1016/0883-2897(89)90053-6}}</ref> <ref name="Wellmer">{{Cite book|author=Friedrich-Wilhelm Wellmer, Manfred Dalheimer, Markus Wagner|title=Economic Evaluations in Exploration|url=https://archive.org/details/economicevaluati00well|edition=2|publisher=Springer|year=2007|isbn=978-3-540-73557-1|pages=[https://archive.org/details/economicevaluati00well/page/n95 83]–84}}</ref> <ref name="usgs">''[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gallium/mcs-2009-galli.pdf Gallium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509235200/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/gallium/mcs-2009-galli.pdf |date=9. 5. 2012 }}.'' u: U.S. Geological Survey: ''Mineral Commodity Summaries.'' januar 2009.</ref> <ref name="Schmidbaur">{{Cite book|author=E. Dünges, H. Schmidbaur|chapter=Gallium, Indium, Thallium|editor=Georg Brauer|title=Handbuch der Präparativen Anorganischen Chemie|volume=II|publisher=Ferdinand Enke Verlag|location=Stuttgart|year=1978|isbn=3-432-87813-3|pages=844–846}}</ref> <ref name="Römpp-GaAs">Helmut Sitzmann: ''Galliumarsenid.'' u: ''Römpp Chemie-Lexikon.'' Thieme Verlag, decembar 2006.</ref> <ref name="Römpp-GaVerb">Helmut Sitzmann: ''Gallium-Verbindungen.'' u: ''Römpp Chemie-Lexikon'', Thieme Verlag, decembar 2006.</ref> <ref name="Brodersen">{{Cite journal|author=K. Brodersen|title=Zum empfindlichen Nachweis von Gallium|journal=Fresenius' Journal of Analytical Chemistry|year=1956|volume=149|pages=154–155|doi=10.1007/BF00454207}}</ref> <ref name="Gottfriedb">{{Cite journal|author=Gottfried Beck|title=Mikrochemischer Nachweis von Gallium mit Morin|journal=Mikrochemie|year=1936|volume=20|pages=194–197|doi=10.1007/BF02740180}}</ref> <ref name="Poluektoff">{{Cite journal|author=N. S. Poluektoff|title=Zum Nachweis von Gallium mit Hilfe von Farbreaktionen|journal=Mikrochemie|year=1936|volume=19|pages=248–252|doi=10.1007/BF02752838}}</ref> <ref name="LexChem">''Gallium''. u: ''Lexikon der Chemie.'' Spektrum Verlag, 2000.</ref> <ref name="GESTIS">[http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll?f=id$t=default.htm$vid=gestisdeu:sdbdeu$id=008260 GESTIS baza podataka]{{Mrtav link}}</ref> <ref name="martelb">{{Cite book|author=Bernard Martel, Keith Cassidy|title=Chemical risk analysis: a practical handbook|publisher=Taylor & Francis|year=2000|isbn=1-56032-835-5|page=376}}</ref> <ref name="Züger">{{Cite journal|author=O. Züger, U. Dürig|title=Atomic structure of the α-Ga(001) surface investigated by scanning tunneling microscopy: Direct evidence for the existence of Ga₂ molecules in solid gallium|journal=Phys. Rev. B|year=1992|volume=46|pages=7319–7321|doi=10.1103/PhysRevB.46.7319}}</ref> <ref name="römpp">Helmut Sitzmann: ''Gallium''. u: ''Römpp Chemie Lexikon.'' Thieme Verlag, decembar 2006.</ref> <ref name="ulrichm">{{Cite book|author=Ulrich Müller|title=Anorganische Strukturchemie|url=https://archive.org/details/anorganischestru00mull|edition=6|publisher=Vieweg+Teubner Verlag|year=2008|isbn=978-3-8348-0626-0|page=[https://archive.org/details/anorganischestru00mull/page/n229 228]}}</ref> <ref name="Weeks">{{Cite book|author=Mary Elvira Weeks|title=Discovery of the Elements|edition=3|publisher=Kessinger Publishing|year=2003|isbn=978-0-7661-3872-8|pages=215–219}}</ref> <ref name="Moskalyk">{{Cite journal|author=R. R. Moskalyk|title=Gallium: the backbone of the electronics industry|journal=Minerals Engineering|year=2003|volume=16|issue=10|pages=921–929|doi=10.1016/j.mineng.2003.08.003}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="whbrock">{{Cite book|author=William H. Brock|title=Viewegs Geschichte der Chemie|publisher=Vieweg|location=Braunschweig|year=1997|isbn=3-540-67033-5|pages=206–207}}</ref> <ref name="CRC">{{Cite book|author=David R. Lide|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics: A ready-reference book of chemical and physical data|url=https://archive.org/details/handbookchemistr00lide|edition=90|publisher=CRC Taylor & Francis|location=Boca Raton, FL|year=2009|isbn=978-1-4200-9084-0|chapter=Section 4|pages=[https://archive.org/details/handbookchemistr00lide/page/n1301 4]-142 do 4-147}}</ref> <ref name="CRC2">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> }} {{Commonscat|Gallium}} {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Galij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Hladila]] [[Kategorija:Slabi metali]] mafk9wrvv3lhnyo36yk7q0p4939qxfd 0 7127 3819670 3798653 2026-03-25T22:07:00Z ElPo94 168680 3819670 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Stroncij | Simbol = Sr | Atomski broj = 38 | Serija = Zemnoalkalni metali | Grupa = 2 | Perioda = 5 | Blok = s | Slika = [[Datoteka:Strontium destilled crystals.jpg|180px]] | Boja serije = DarkOrange | Izgled = Srebrnobijeli metal | Zastupljenost = 0,014<ref name="binder" /> | Atomska masa = 87,62 | Atomski radijus = 200 | Atomski radijus izračunat = 219 | Kovalentni radijus = 195 | Van der Waalsov radijus = 249<ref name="mantina" /> | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Kripton|Kr]]&#x5D; 5s² | Izlazna energija = 2,59<ref name="bergman" /> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 549,5 | Energija ionizacije_2 = 1064,2 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 1,5 | Struktura kristala = kubična plošno centrirana | Gustoća = 2630<ref name="greenwood" /> | Magnetizam = paramagnetičan | Tačka topljenja_K = 1050 | Tačka topljenja_C = 777 | Tačka ključanja_K = 1653<ref name="Zhang" /> | Tačka ključanja_C = 1380 | Molarni volumen = 33,94 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 141<ref name="Zhang" /> | Toplota topljenja = 8 | Pritisak pare = 246 | Pritisak pare_K = 1042 | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 300 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 7,41 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 35 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2 | Oksidi = SrO | Elektrodni potencijal = -2,89 [[Volt|V]] (Sr²⁺ + 2e^- → Sr) | Elektronegativnost = 0,95 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|15}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|8|24/25|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 82 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 25,55 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,180 | Tipraspada1ZP = [[Rubidij|⁸²Rb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 83 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 32,41 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,276 | Tipraspada1ZP = [[Rubidij|⁸³Rb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 84 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,56 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 85 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 64,84 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,065 | Tipraspada1ZP = [[Rubidij|⁸⁵Rb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 86 | Rasprostranjenost u prirodi = 9,86 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 87 | Rasprostranjenost u prirodi = 7,00 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sr | Maseni broj = 88 | Rasprostranjenost u prirodi = 82,58 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 89 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 50,53 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,497 | Tipraspada1ZP = [[Itrij|⁸⁹Y]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sr | Maseni broj = 90 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 28,78 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,546 | Tipraspada1ZP = [[Itrij|⁹⁰Y]] }} |}} '''Stroncij''' ([[Latinski jezik|latinski]]: ''Strontium'') jest [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Sr''' i atomskim brojem 38. U [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu elemenata]] nalazi se u [[Elementi 5. periode|petoj periodi]] i drugoj glavnoj grupi, pa tako pripada [[Zemnoalkalni metali|zemnoalkalnim metalima]]. On je mehki i veoma reaktivni [[metal (hemija)|metal]]. Po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] ima tvrdoću 1,5. Element je otkrio [[Adair Crawford]] 1790. i imenovao ga po mjestu [[Strontian]] u Škotskoj, gdje je i otkriven. S malim primjesama drugih elemenata, ali u prilično čistom elementarnom stanju, [[Humphry Davy]] dobio ga je 1808. u procesu [[Elektroliza|elektrolize]]. Tek 1855. [[Robert Wilhelm Bunsen|Robert Bunsen]] uspio je dobiti čisti stroncij. Danas se elementarni čisti stroncij upotrebljava još samo za izradu [[katodna cijev|katodnih cijevi]], u pirotehnici (zbog crvenog plamena), trajnim [[magnet]]ima i pri topljenju [[aluminij]]a. U ljudskom tijelu ima ga u veoma malim količinama, ali nema nijednu poznatu biološku ulogu niti je neophodan. Nedavno se počelo istraživati o utjecaju stroncijevih [[soli (hemijski spojevi)|soli]], naročito [[stroncij-ranelat]]a, za liječenje [[osteoporoza|osteoporoze]].<ref name="protelos" /> == Historija == Prve dokaze o postojanju ovog elementa našli su [[Adair Crawford]] i [[William Cumberland Cruikshank]] 1790. godine, kada su detaljnije proučili jedan mineral koji potječe iz sela Strontian iz Škotske. Dotad su taj mineral smatrali [[barij-karbonat]]om ili mineralom [[viterit]]om. Od minerala su načinili hlorid te su uspoređivali mnoge osobine [[barij-hlorid]]a i novonastalog hlorida, kasnije poznatog kao [[stroncij-hlorid]]. Pritom su utvrdili da se hloridi razlikuju u [[rastvorljivost]]i u vodi, a različite su bile u forme kristala. Kasnije je [[Friedrich Gabriel Sulzer]] 1791. godine<ref name="sulzer"/> novom mineralu dao ime stroncijanit po mjestu gdje je pronađen. Sulzer i [[Johann Friedrich Blumenbach]] još su preciznije proučavali mineral i pronašli i druge razlike u odnosu na viterit, kao što su različit stepen [[otrov]]nosti i boja plamena.<ref name="blumenbach" /> Sljedećih godina stroncijanit su detaljnije proučavali hemičari kao što su [[Martin Heinrich Klaproth]], [[Richard Kirwan]], [[Thomas Charles Hope]] i [[Johann Tobias Lowitz]] te su iz njega dobili druge spojeve stroncija.<ref name="partington" /> [[Humphry Davy]] uspio je 1808. dobiti stroncij u metalnom stanju [[elektroliza|elektrolitičkom]] redukcijom u prisustvu crvenog [[živa(II) oksid]]a, čime je nastao amalgam, te ga je na kraju pročistio [[destilacija|destilacijom]]. Tako dobijeni stroncij i dalje je sadržavao tragove drugih elemenata.<ref name="Humphry" /> On ga je nazvao ''strontium'' po mineralu stroncijanitu, analogno drugim zemnoalkalnim metalima. Čisti elementarni stroncij dobio je [[Robert Wilhelm Bunsen|Robert Bunsen]] 1855. elektrolizom istopljenog stroncij-hlorida. Također je utvrdio neke osobine metala stroncija kao što je gustoća.<ref name="bunsen"/> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Cubic, face-centered.png|thumb|lijevo|Kubična plošno centrirana kristalna struktura stroncija]] U potpuno čistom elementarnom stanju, stroncij je svijetli, zlatnožuti, sjajni metal<ref name="HoWi1238" />, dok mu primjese drugih elemenata daju srebrnastobijeli izgled. U prisustvu zraka na njegovoj površini stvara se zaštitni sloj [[oksid]]a, slično kao i kod [[aluminij]]a. Po temperaturi topljenja od 777&nbsp;°C i temperaturi ključanja od 1380&nbsp;°C nalazi se <!-- po [[Tačka ključanja|tački ključanja]] --> između lahkog [[kalcij]]a i težeg [[barij]]a, tako da kalcij ima nešto više, a barij nešto niže [[talište]]. Nakon [[magnezij]]a i [[radij]]a stroncij ima najnižu tačku ključanja među zemnoalkalnim metalima. Ubraja se u lahke metale i ima gustoću 2,63&nbsp;g/cm³. Vrlo je mehak – po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] ima tvdoću 1,5 i može se lahko savijati i valjati. Poput kalcija, stroncij na sobnoj temperaturi se kristalizira u [[Kubični kristalni sistem|kubični plošno centrirani kristalni sistem]], prostorna grupa ''F''m<math>\scriptstyle\overline{\mathbb{3}}</math>''m'' (tip [[bakar|bakra]]) s parametrom rešetke a&nbsp;=&nbsp;608,5&nbsp;pm sa četiri formulske jedinice po elementarnoj ćeliji. Osim ove, poznate su još dvije [[Polimorfizam (mineralogija)|modifikacije]] koje nastaju na visokim temperaturama. Na temperaturi višoj od 215&nbsp;°C kristalna struktura mijenja se u heksagonalnu kompaktnu sferičnu strukturu (tip [[magnezij]]a) s parametrima rešetke a&nbsp;=&nbsp;432&nbsp;pm i c&nbsp;=&nbsp;706&nbsp;pm. Iznad 605&nbsp;°C najstabilnija je kubična prostorno centrirana struktura (tip [[volfram]]a).<ref name="schubert" /> === Hemijske === Nakon barija i radija stroncij je najreaktivniji zemnoalkalni metal. Reagira s [[Halogeni elementi|halogenim elementima]], [[kisik]]om, [[dušik]]om i [[sumpor]]om, gradeći okside, [[hidroksid]]e, [[fluorid]]e i soli [[organska kiselina|organskih kiselina]]. U svim svojim spojevima uvijek gradi [[valencija (hemija)|dvovalentne]] [[ion|katione]]. Pri zagrijavanju na zraku sagorijeva dajući tipični jarkocrveni plamen, oksidirajući na [[stroncij-oksid]] i [[stroncij-nitrid]]. Kao veoma neplemenit (bazni metal), reagira s [[voda|vodom]] istjerujući [[vodik]] i gradeći [[stroncij-hidroksid]], koji se stvara već pri kontaktu metala s vlagom iz [[zrak]]a. Stroncij se rastvara i u [[amonijak]]u, gradeći plavo-crni kompleks (amonijakat). :<math>\mathrm{Sr + 2\ H_2O \longrightarrow Sr(OH)_2 + H_2 \uparrow}</math> === Izotopi === Poznata su 32 [[izotop]]a stroncija i sedam [[nuklearni izomer|nuklearnih izomera]], čije su [[atomska masa|atomske mase]] između 75 i 101. Od njih su stabilna četiri izotopa, koja se javljaju u prirodi: ⁸⁴Sr, ⁸⁶Sr, ⁸⁷Sr i ⁸⁸Sr. U prirodnoj smjesi izotopa prevladava izotop ⁸⁸Sr s udjelom 82,58%. Izotopi ⁸⁶Sr s udjelom 9,86%, ⁸⁷Sr sa 7%, kao i ⁸⁴Sr s udjelom 0,56% mnogo su rjeđi.<ref name="nubase"/> Izotop ⁹⁰Sr emitira [[beta-zrake]] [[energija raspada|energijom raspada]] od 546&nbsp;[[elektronvolt|keV]] s vremenom poluraspada 28,78 godina, nakon čega prelazi u izotop ⁹⁰Y, koji se dalje raspada (vrijeme poluraspada 64,1 sat), emitirajući energetski snažnije beta (energija raspada od 2282 keV) i [[gama-zrake]], dajući stabilni izotop ⁹⁰Zr. Pritom se ⁹⁰Sr pojavljuje uglavnom kao sekundarni proizvod raspada. Nastaje u toku nekoliko minuta nakon višestrukog beta-raspada iz primarnih proizvoda raspada masenog broja 90, koji se javlja pri 5,7%<ref name="volkmer" /> od svih nuklearnih raspada izotopa [[uranij]]a ²³⁵U u nuklearnim reaktorima i pri eksploziji [[Nuklearno oružje#Nuklearna bomba|atomske bombe]]. Zbog toga se izotop ⁹⁰Sr ubraja među najčešće proizvode raspada uopće.<ref name="römpp" /> :<math>\mathrm{^{235}_{\ 92}U + ^{1}_{0}n \longrightarrow ^{236}_{\ 92}U \longrightarrow ^{144}_{\ 57}La + ^{90}_{35}Br + 2\ ^{1}_{0}n}</math> :<math>\mathrm{^{235}_{\ 92}U + ^{1}_{0}n \longrightarrow ^{236}_{\ 92}U \longrightarrow ^{143}_{\ 56}Ba + ^{90}_{36}Kr + 3\ ^{1}_{0}n}</math> :<math>\mathrm{^{90}_{35}Br\ \xrightarrow [{1,91} \ {\ s}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{36}Kr\ \xrightarrow [{32,32} \ {\ s}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{37}Rb\ \xrightarrow [{158} \ {\ s}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{38}Sr\ \xrightarrow [{28,78} \ {\ a}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{39}Y\ \xrightarrow [{64,0} \ {\ h}]{\beta^{-}} \ ^{90}_{40}Zr } </math> Kod svih dosadašnjih nuklearnih katastrofa u svijetu u okolinu su dospjele velike količine izotopa ⁹⁰Sr. Nesreće uslijed kojih je u okolinu ispušten izotop ⁹⁰Sr, između ostalih, jesu požar u nuklearnoj centrali Windscale 1957, kada je ispušteno 0,07&nbsp;TBq ⁹⁰Sr,<ref name="windscale"/> i [[Černobilska katastrofa]], kad je ispuštena radioaktivnost ⁹⁰Sr iznosila 800&nbsp;TBq.<ref name="cernobil" /> Nakon nadzemnih nuklearnih testova u periodu 1955–1958. te 1961-1963. izuzetno je porasla koncentracija ⁹⁰Sr u [[Zemljina atmosfera|atmosferi]]. To je dovelo, zajedno s povećanjem koncentracije izotopa ¹³⁷Cs, do potpisivanja [[Sporazum o zabrani testiranja nuklearnog oružja u atmosferi, svemiru i pod vodom|sporazuma]] o zabrani nuklearnih testova u atmosferi, svemiru i pod vodom 1963, kojim su takvi testovi zabranjeni svim državama potpisnicama. Nakon tog sporazuma primjetno je značajno smanjenje ispuštanja stroncijevog izotopa u atmosferu.<ref name="goldblat" /> Ukupna količina ispuštene [[radioaktivnost]]i ⁹⁰Sr u nuklearnim testovima iznosi približno 6{{e|17}}&nbsp;[[bekerel|Bq]] (600&nbsp;PBq).<ref name="römpp"/> == Rasprostranjenost == Zastupljen je u kontinentalnom dijelu [[Zemlja (planeta)|Zemljine]] [[Zemljina kora|kore]] u količini od 370&nbsp;[[parts per million|ppm]],<ref name="crc" /> što ga čini relativno dobro zastupljenim elementom – ima ga gotovo jednako kao i [[barij]]a i [[sumpor]]a. I u morskoj vodi nalaze se velike količine stroncija. U prirodi se ne može naći samorodan nego je prisutan samo u raznim spojevima. Uz vrlo slabu topljivost u vodi, najvažniji [[minerali]] stroncija jesu [[celestin]] (SrSO₄), s udjelom stroncija do 47,7%,<ref name="Celestine" /> kao i stroncij-karbonat, odnosno [[stroncijanit]], s udjelom stroncija do 59,4%.<ref name="Celestine"/> Do 2013. otkriveno je više od 200 minerala koji sadrže stroncij.<ref name="webmineral" /> Depoziti najvažnijeg minerala stroncija, celestina, nastali su [[taloženje]]m teško rastvorljivog [[stroncij-sulfat]]a iz morske vode. Također je moguće i hidrotermalno stvaranje minerala. Stroncijanit se stvara iz celestina hidrotermalno, ali i kao sekundarni mineral. Najznačajnija nalazišta ruda stroncija jesu u [[Španija|Španiji]], [[Meksiko|Meksiku]], [[Turska|Turskoj]], [[Kina|Kini]] i [[Iran]]u. [[Ujedinjeno Kraljevstvo Velike Britanije i Sjeverne Irske|Ujedinjeno Kraljevstvo]] dugo je bilo jedan od najvećih proizvođača stroncija, ali je prestalo s proizvodnjom 1992.<ref name="ullmann" /> Svjetska potražnja za stroncijevim mineralima u 2008. iznosila je otprilike 496.000 tona.<ref name="usgs"/> == Dobijanje == Početni materijal za dobijanje metalnog stroncija i njegovih spojeva najčešće je celestin (stroncij-sulfat). Po pravilu, iz njega se prvo dobija [[stroncij-karbonat]], koji je najvažniji industrijski spoj stroncija i osnova za industrijsku proizvodnju stroncija i njegovih spojeva. Da bi se dobio stroncij-karbonat, stroncij-sulfat se zagrijava na 1100–1200&nbsp;°C u prisustvu [[ugljik]]a. Pritom se sulfat reducira na [[sulfid]] te nastaju [[stroncij-sulfid]] i [[ugljik-dioksid]]. Stroncij-sulfid se zatim prečišćava putem ekstrakcije vrelom [[voda|vodom]].<ref name="ullmann"/> :<math>\mathrm{SrSO_4 + 2\ C \longrightarrow SrS + 2\ CO_2}</math> Na kraju, kroz rastvor stroncij-sulfida uvodi se ugljik-dioksid ili se stroncij-sulfid zamjenjuje [[natrij-karbonat]]om. Pritom, osim stroncij-karbonata, nastaju [[vodik-sulfid]], odnosno [[natrij-sulfid]]. Koja će od navedene dvije varijante biti korištena zavisi od dostupnosti potrebnih sirovina i mogućnosti prodaje međuproizvoda.<ref name="ullmann"/> :<math>\mathrm{SrS + CO_2 + H_2O \longrightarrow SrCO_3 + H_2S}</math> Usitnjeni mljeveni [[stroncij-sulfat]] može se direktno pretvoriti u stroncij-karbonat djelovanjem [[natrij-karbonat|natrij-]] ili amonij-karbonatom. Međutim, nakon toga su potrebne skupe procedure pročišćavanja. Da bi se dobio metalni stroncij, stroncij-oksid se reducira [[aluminij]]em ([[aluminotermija]]). Pritom, osim elementarnog stroncija, nastaje smjesa aluminij- i stroncij-oksida. Reakcija se odvija u [[vakuum]]u, a pri tim uvjetima stroncij može reagirati u [[plin]]ovitom stanju, te ga je takvog lahko odvojiti u uređaju za hlađenje.<ref name="ullmann"/> :<math>\mathrm{4\ SrO + 2\ Al \longrightarrow 3\ Sr + SrO \cdot Al_2O_3}</math> == Upotreba == [[Datoteka:Firework by alchimista.JPG|thumb|Vatromet kojem crvenu boju daju soli stroncija]] Stroncij se proizvodi i koristi u vrlo malim količinama. Najveći dio proizvedenog stroncij-karbonata koristi se za pravljenje [[katodna cijev|katodnih cijevi]], trajnih magneta i, zbog intenzivne crvene boje [[plamen]]a, kao dodatak u [[pirotehnika|pirotehničkim]] sredstvima.<ref name="usgs"/> Metalni stroncij najviše se koristi u industriji aluminija (kao primarni i sekundarni topionik i kalup za lijevanje) i zajedno s [[natrij]]em kao [[mikrostruktura|mikrostrukturni]] materijal za legiranje aluminija i [[silicij]]a uz udio [[silicij]]a 7–12%. Male količine dodanog stroncija mijenjaju [[eutektička tačka|eutektičnu tačku]] legure silicija i aluminija te poboljšavaju njene mehaničke osobine. Bez dodavanja stroncija, legure aluminija i silicija gruba su i igličasta zrna, slabih mehaničkih osobina.<ref name="ullmann"/> Svoje ''oplemenjivačke'' osobine zadržava u otopljenim smjesama spremnim za lijevanje duže od natrija, jer se malo teže oksidira od njega. Kad je riječ o sporostvrdnjavajućim otopinama (pijesku za lijevanje), djelomično je potisnuo natrij, koji je korišten decenijama. Kod brzog stvrdnjavanja u metalnim trajnim oblicima, naročito kod odljeva pod pritiskom, upotreba stroncija nije neophodna jer se već pri brzom stvrdnjavanju dobija fini, ''oplemenjeni'' oblik.<ref name="giessen" /> Stroncij se dodaje [[ferosilicij]]u za reguliranje strukture ugljičnih materijala te onemogućava neravnomjerno otvrdnjavanje pri lijevanju.<ref name="ullmann"/> Osim toga, može biti korišten i kao ''[[geter]]'' u elektronskim cijevima, za uklanjanje sumpora i [[fosfor]]a iz [[čelik]]a, te za očvršćavanje [[olovo|olovnih]] [[akumulator]]skih ploča.<ref name="römpp"/> == Biološka uloga == ''[[Acantharea]]'' je relativno velika grupa morskih zrakastih [[protozoa]] koje grade zamršene mineralne [[kostur]]e sastavljene od stroncij-sulfata.<ref name="decker" /> U biološkim sistemima [[kalcij]] se zamjenuje malim količinama stroncija.<ref name="bone" /> U ljudskom tijelu najveći dio stroncija odlaže se u [[kost]]ima. Odnos između stroncija i kalcija u ljudskim kostima ugrubo se kreće između 1:1000 i 1:2000, što je približan odnos kao i u [[krv]]nom [[serum]]u.<ref name="cabrera"/> Ljudsko tijelo apsorbira stroncij na gotovo identičan način kao i kalcij. Zbog hemijskih sličnosti ta dva elementa, stabilni izotopi stroncija ne predstavljaju nikakvu značajnu opasnost po zdravlje ljudi. Naprotiv, određeni nivoi prirodnog stroncija mogu na neki način djelovati korisno. Određeni radioaktivni izotopi, naročito ⁹⁰Sr, mogu dovesti do određenih poremećaja i bolesti kostiju, uključujući i [[rak kostiju]]. Za izražavanje radioaktivnosti djelovanjem izotopa ⁹⁰Sr uvedena je posebna mjerna jedinica – ''stroncijeva jedinica''. Nedavne ''[[in vitro]]'' studije koje je proveo Koledž za dentalne nauke u New York Cityju koristeći stroncij na [[osteoblast]]ima pokazale su znatna poboljšanja u osteoblastima koji izgrađuju kost.<ref name="osteobl"/> Sva četiri stabilna izotopa stroncija ugrađuju se u ljudsko tijelo u sličnim omjerima. Međutim, stvarna distribucija izotopa znatno varira od jednog do drugog geografskog područja. Na taj način, analizirajući kosti svakog pojedinca, moguće je približno odrediti njegovo geografsko porijeklo. Ovaj pristup može pomoći u identifikaciji drevnih seoba naroda i ustanovljavanju porijekla ljudskih ostataka na arheološkim nalazištima. Odnos između količina stroncijevih izotopa može pomoći i [[forenzika|forenzičarima]]. == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="mantina">Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar: Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group. In: J. Phys. Chem. A. 2009, 113, str. 5806–5812, {{doi|10.1021/jp8111556}}.</ref> <ref name="bergman">{{Cite book|author=Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing|title=Lehrbuch der Experimentalphysik, vol. 6: Festkörper|url=https://archive.org/details/lehrbuchderexper00berg_977|edition=2|publisher=Walter de Gruyter|year=2005|isbn=978-3-11-017485-4|page=[https://archive.org/details/lehrbuchderexper00berg_977/page/n377 361]}}</ref> <ref name="greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=136}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="protelos">[http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages/medicines/human/referrals/Protelos_and_Osseor/human_referral_prac_000025.jsp&mid=WC0b01ac05805c516f Protelos and Osseor] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180703085628/http://www.ema.europa.eu/ema/index.jsp?curl=pages%2Fmedicines%2Fhuman%2Freferrals%2FProtelos_and_Osseor%2Fhuman_referral_prac_000025.jsp&mid=WC0b01ac05805c516f |date=3. 7. 2018 }}, Evropska medicinska agencija</ref> <ref name="sulzer">{{Cite book|author=Hans Lüschen|title=Die Namen der Steine. Das Mineralreich im Spiegel der Sprache|publisher=Ott Verlag|location=Thun, München|year=1968|page=329, 381|edition=2|isbn=978-3-7225-6265-0}}</ref> <ref name="blumenbach">J. F. Blumenbach: ''Ueber den Strontianit, ein Schottisches Fossil, das ebenfalls eine neue Grunderde zu enthalten scheint; und über einige andere naturhistorische Merkwürdigkeiten'' u: Johann Heinrich Voigt (ur.), ''[http://www.ub.uni-bielefeld.de/cgi-bin/neubutton.cgi?pfad=/diglib/aufkl/magneuphynat/056912&seite=00000077.TIF Magazin für das Neueste aus der Physik und Naturgeschichte]''. 1891, 8, 3, str. 68–72</ref> <ref name="partington">{{Cite journal|author=J. R. Partington|title=The early history of strontium|journal=Annals of Science|year=1942|volume=5|issue=2|pages=157–166|doi=10.1080/00033794200201411}}</ref> <ref name="Humphry">Humphry Davy: ''Electro-Chemical Researches, on the Decomposition of the Earths; With Observations on the Metals Obtained from the Alkaline Earths, and on the Amalgam Procured from Ammonia''. u: ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London.'' 1808, 98, str. 333–337. ([http://www.jstor.org/stable/107302?origin=JSTOR-pdf sažetak]).</ref> <ref name="bunsen">{{Cite journal|author=Robert Bunsen|title=Darstellung des Lithiums|journal=Justus Liebigs Annalen der Chemie|year=1855|volume=94|issue=1|pages=107–111|doi=10.1002/jlac.18550940112}}</ref> <ref name="HoWi1238">{{Cite book|author=Arnold F. Holleman, Nils Wiberg|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url=https://archive.org/details/lehrbuchderanorg00wibe|edition=102|publisher=de Gruyter|location=Berlin|year=2007|page=[https://archive.org/details/lehrbuchderanorg00wibe/page/n1277 1238]|isbn=978-3-11-017770-1}}</ref> <ref name="schubert">K. Schubert: ''Ein Modell für die Kristallstrukturen der chemischen Elemente''. u: ''Acta Crystallographica''. 1974, B30, str. 193.</ref> <ref name="nubase">G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot, A. H. Wapstra: ''[http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080923135135/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |date=23. 9. 2008 }} (PDF)''. u: ''Nuclear Physics''. 2003, vol. A 729, str. 3–128.</ref> <ref name="volkmer">{{Cite book|author=Martin Volkmer|title=Basiswissen Kernenergie|publisher=Informationskreis Kernenergie|location=Bonn|year=1996|page=30|isbn=3-925986-09-X}}</ref> <ref name="römpp">Helmut Sitzmann: ''Strontium''. Thieme Chemistry (izdavač): RÖMPP Online – Version 3.13. Georg Thieme Verlag KG, Stuttgart 2011.</ref> <ref name="windscale">''Windscale-Kernreaktorunfall.'' u: ''Römpp Chemie-Lexikon''. Thieme Verlag, mart 2002.</ref> <ref name="cernobil">''Tschernobyl-Kernreaktorunfall.'' u: ''Römpp Chemie-Lexikon''. Thieme Verlag, mart 2002.</ref> <ref name="goldblat">{{Cite book|author=Jozef Goldblat, David Cox|url=https://books.google.de/books?id=x9s7fSvySsMC&pg=PA83#v=onepage|title=Nuclear weapon tests: prohibition or limitation?|publisher=Stockholm International Peace Research Institute, Oxford University Press|year=1988|page=83-85|isbn=978-0-19-829120-6}}</ref> <ref name="crc">{{Cite book|author=David R. Lide (ur.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche00boca|edition=90|publisher=CRC Press|location=Boca Raton, Florida|year=2009|isbn=1420090844}}, ''Section 14, Geophysics, Astronomy, and Acoustics; Abundance of Elements in the Earth's Crust and in the Sea''</ref> <ref name="Celestine">[http://webmineral.com/data/Celestine.shtml Webmineral – Celestine]</ref> <ref name="webmineral">[http://webmineral.com/chem/Chem-Sr.shtml Webmineral – Mineral Species sorted by the element Sr (Strontium)]</ref> <ref name="ullmann">{{Cite book|author=J. Paul MacMillan, Jai Won Park, Rolf Gerstenberg, Heinz Wagner, Karl Köhler, Peter Wallbrecht|chapter=Strontium and Strontium Compounds|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|year=2005|doi=10.1002/14356007.a25_321}}</ref> <ref name="usgs">Marc A. Angulo: ''[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/strontium/mcs-2010-stron.pdf Strontium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716142558/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/strontium/mcs-2010-stron.pdf |date=16. 7. 2010 }} (PDF; 85 kB).'' ''U.S. Geological Survey'', Mineral Commodity Summaries, januar 2010.</ref> <ref name="giessen">{{Cite book|title=Gießereilexikon|edition=17|publisher=Verlag Schiele&Schön|location=Berlin|year=1997|isbn=3-7949-0606-3|chapter=Strontium}}</ref> <ref name="decker">{{cite journal | title = On the celestite-secreting Acantharia and their effect on seawater strontium to calcium ratios| url = https://archive.org/details/sim_hydrobiologia_2004-04-01_517/page/n7|year = 2004 |author= De Deckker Patrick| journal = Hydrobiologia | volume = 517 | pages = 1|doi=10.1023/B:HYDR.0000027333.02017.50}}</ref> <ref name="bone">{{cite journal | title = The biological role of strontium | url = https://archive.org/details/sim_bone_2004-09_35_3/page/582 | year = 2004 | author = Pors Nielsen S. | journal = Bone | volume = 35 | issue = 3 | pages = 583–8|doi=10.1016/j.bone.2004.04.026}}</ref> <ref name="cabrera">{{cite journal | title =Strontium and Bone | year =1999 | author=Cabrera Walter E. ''et al.''| journal =Journal of Bone and Mineral Research | volume =14 | issue =5 | pages =661–8|doi=10.1359/jbmr.1999.14.5.661}}</ref> <ref name="osteobl">{{cite web |url=http://iadr.confex.com/iadr/2007orleans/techprogram/abstract_89231.htm |title=The Effects of Strontium Citrate on Osteoblast Proliferation and Differentiation |access-date=7. 7. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081006060755/http://iadr.confex.com/iadr/2007orleans/techprogram/abstract_89231.htm |archive-date=6. 10. 2008 |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Strontium}} * [http://www.webelements.com/strontium/ WebElements.com – stroncij] * [http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/element.asp Chemistry in its element podcast] * [http://www.periodicvideos.com/videos/038.htm Strontium] na ''The Periodic Table of Videos'' ([[Univerzitet u Nottinghamu]]) {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reducensi]] sj4bmddn2ujw4ivesavdcobnpu12ycu 0 7128 3819785 3798654 2026-03-26T10:31:24Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819785 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Itrij | Simbol = Y | Atomski broj = 39 | Serija = Prelazni metali | Grupa = 3 | Perioda = 5 | Blok = d | Slika = [[Datoteka:Yttrium etched and 1cm3 cube.jpg|180px]] | Boja serije = LightCoral | Izgled = srebreno bijeli metal | Zastupljenost = 0,0026<ref name="binder" /> | Atomska masa = 88,90584(2)<ref name="IUPAC1" /> | Atomski radijus = 180 | Atomski radijus izračunat = 212 | Kovalentni radijus = 190 | Van der Waalsov radijus = | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Kripton|Kr]]&#x5D; 4d¹5s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 9, 2 | Energija ionizacije_1 = 600 | Energija ionizacije_2 = 1180 | Energija ionizacije_3 = 1980 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2,5 | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 4470<ref name="steveg" /> | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 1,2 · 10⁻⁴)<ref name="Weast" /> | Tačka topljenja_K = 1795 | Tačka topljenja_C = 1522<ref name="steveg" /><ref name="yinon" /> | Tačka ključanja_K = 3203<ref name="Zhang" /> | Tačka ključanja_C = 2930 | Molarni volumen = 19,88 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 390<ref name="Zhang" /> | Toplota topljenja = 11,4 | Pritisak pare = 1 | Pritisak pare_K = 1883 | Brzina zvuka = 3300 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 300 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,66 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 17 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = Y₂O₃ | Elektrodni potencijal = -2,37 [[Volt|V]] (Y³⁺ + 3e^- → Y) | Elektronegativnost = 1,22 | Oznaka upozorenja = ''prah''<br />{{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|7/9|16|33}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Y | Maseni broj = 87 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 79,8 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,862 | Tipraspada1ZP = [[Stroncij|⁸⁷Sr]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Y | Maseni broj = 88 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 106,65 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 3,623 | Tipraspada1ZP = [[Stroncij|⁸⁸Sr]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Y | Maseni broj = 89 | Rasprostranjenost u prirodi = '''100''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Y | Maseni broj = 90 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 64,10 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,282 | Tipraspada1ZP = [[Cirkonij|⁹⁰Zr]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Y | Maseni broj = 91 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 58,51 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,544 | Tipraspada1ZP = [[Cirkonij|⁹¹Zr]] }} |}} '''Itrij''' ({{jez-la|ytrium}}) jeste [[hemijski element]] koji ima [[hemijski simbol]] '''Y''' i [[atomski broj]] 39. Spada u metale [[3. grupa hemijskih elemenata|IIIB]] grupe [[periodni sistem elemenata|periodnog sistema]]. To je srebrenasto svijetli [[prelazni metal]], sličan [[lantanoidi]]ma, a često se ubraja u ''rijetke zemne elemente''.<ref name="IUPAC" /> Itrij se gotovo uvijek nalazi zajedno sa lantanoidima u rijetkim zemnim metalima i nikad se u prirodi ne može naći kao samorodni element. Ima samo jedan stabilan [[izotop]] ⁸⁹Y, koji se jedini i može naći u prirodi. [[Carl Axel Arrhenius]] je 1787. godine pronašao novi mineral nedaleko sela [[Ytterby]] u [[Švedska|Švedskoj]] te mu dao ime ''ytterbit'' (gadolinit) po imenu sela. U Arrheniusovom uzorku, [[Johan Gadolin]] je 1789. godine otkrio itrij oksid{{sfn|Krogt|2005}}, a [[Anders Gustaf Ekeberg]] je novom oksidu da ime ''yttria''. Elementarni itrij je prvi put izolirao [[Friedrich Wöhler]] 1828. godine.<ref name="CRC2008" /> Najvažniji vid upotrebe itrija je dobijanje [[Fosforescencija|fosforoscentnih boja]], kao naprimjer za crvenu boju u starijim televizorskim ekranima na bazi katodnih cijevi ([[Katodni monitor|CRT ekrani]]) ali i za novije [[Svijetleća dioda|LCD]] [[LCD monitor|ekrane]].<ref name="Cotton" /> Također se koristi i u proizvodnji elektrodi, elektrolita, elektronskih filtera, [[laser]]a i superprovodnika; u razne medicinske svrhe kao i za dodavanje raznim materijalima radi poboljšanja njihovih osobina. Ne postoje dokazi da itrij ima neku biološku ulogu, a izlaganje spojevima itrija može dovesti do plućnih bolesti kod ljudi.<ref name="osha" /> == Historija == Godine 1787. vojni poručnik i povremeni [[hemičar]] [[Carl Axel Arrhenius]] pronašao je teški crni kamen u starom kamenolomu u blizini švedskog sela [[Ytterby]] (danas dio Stockholmskog arhipelaga).<ref name="Krogt" /> Vjerujući da je pronašao novi nepoznati [[minerali|mineral]] koji sadrži, tada novootkriveni, element [[volfram]],<ref name="Emsley496">[[#Emsley2001|Emsley 2001]], str. 496</ref> dao mu je ime ''ytterbit''.<ref>''Ytterbit'' je dobio ime po selu u blizini kojeg je otkriven, uz dodatak sufiksa ''-it'' koji označava da se radi o mineralu</ref> Arrhenius je taj primjerak poslao brojnim hemičarima radi daljnje analize.<ref name="Krogt">[[#Krogt|Van der Krogt 2005]]</ref> [[Datoteka:Johan Gadolin.jpg|thumb|160px|lijevo|[[Johan Gadolin]] je otkrio itrij oksid]] [[Johan Gadolin]] sa [[Univerzitet Åbo|Univerziteta Åbo]] otkrio je 1789. novi oksid odnosno ''zemlju'' u Arrheniusovom uzorku a svoju potpunu analizu objavio je 1794. godine.<ref>[[#Gadolin1794|Gadolin 1794.]]</ref>{{napomena|[[#Stwertka1998|Albert Stwertka 1998.]] u svojoj knjizi na str. 115 navodi da se identifikacija desila 1789. godine ali nije objavljena. [[#Krogt|Van der Krogt 2005.]] citira originalnu publikaciju navodeći godinu [[#Gadolin1794|1794. i Gadolina.]]}} [[Anders Gustaf Ekeberg]] je 1797. godine potvrdio ovo otkriće i novom oksidu dao naziv ''yttria''.<ref name="Greenwood1997p944">{{harvnb|Greenwood|1997|p=944}}</ref> U narednim desetljećima nakon što je [[Antoine Lavoisier]] razvio prvu modernu definiciju [[hemijski element|hemijskih elemenata]], postojalo je vjerovanje da se ''zemlje'' mogu [[redoks reakcija|reducirati]] do svog osnovnog elementa, što bi značilo da je otkriće svake nove ''zemlje'' (oksida) jednako otkriću elementa od kojeg je ona potekla, što bi u ovom slučaju značilo ''yttrium''.{{napomena|Zemljama se davao naziv sa sufiksom ''-a'', dok su novootkriveni elementi obično dobijali sufiks ''-ium''.}} [[Carl Gustaf Mosander]] je 1843. godine otkrio da uzorci itrije sadrže tri oksida: bijeli [[itrij oksid]] (itriju), žuti [[terbij(III,IV) oksid|terbij oksid]] (u to vrijeme se zvala ''erbija'' što je kasnije promijenjeno) i ružičasto obojeni [[erbij oksid]] (koji se u to vrijeme zvao ''terbija''.<ref name="Annalen" /> Četvrti oksid, [[iterbij oksid]], je izolirao [[Jean Charles Galissard de Marignac]] tek 1878. godine.<ref name="Britannica" /> Iz svakog ovog oksida kasnije su izolirani novi čisti elementi, a svaki od njih je, na neki način, dobio ime po selu Ytterbyu, u čijoj je blizini kamenolom gdje su pronađeni (pogledati sekcije historije kod [[iterbij]]a, [[terbij]]a i [[erbij]]a).<ref name="Stwertka115" /> U sljedećim desetljećima iz Gadolinove ''itrije'' otkriveno je sedam novih [[metal (hemija)|metala]].<ref name="Krogt" /> Međutim, pošto je itrija bio mineral a ne oksid, [[Martin Heinrich Klaproth]] mu je dao ime [[gadolinit]] u čast njegovog pronalazača Gadolina.<ref name="Krogt" /> Čisti metalni itrij je izoliran 1828. godine kada je [[Friedrich Wöhler]] zagrijavao anhidratnog [[itrij(III) hlorid]]a sa [[kalij]]em:<ref name="Heiserman" /><ref name="Ueber" /> :YCl₃ + 3 [[kalij|K]] → 3 [[kalij-hlorid|KCl]] + Y Sve do početka 1920tih, za ovaj hemijski element korišten je simbol ''Yt'', nakon čega je promijenjen u sadašnji simbol '''Y'''.<ref name="Pureappl" /> Godine 1987. otkriveno je da spoj itrija ''itrij-barij-bakar oksid'' pokazuje osobine [[superprovodljivost]]i na visokim temperaturama.<ref name="Wu" /> To je bio tek drugi otkriveni materijal koji je imao ovu osobinu i prvi koji ima osobinu superprovodljivosti iznad (ekonomski važne) tačke ključanja [[dušik]]a.{{napomena|[[kritična temperatura|T_c]] za itrij-barij-bakar oksid je na 93 K a tačka ključanja dušika je na 77 K.}} Osim ovog spoja, otkriven je i spoj itrij [[paladij]] borid-karbida koji je također pokazao slične osobine superprovodljivosti na relativno visokoj temperaturi od 23 K.<ref name="Cava" /> == Osobine == [[Datoteka:Yttrium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|lijevo|thumb|200px|Dendrični sublimirani itrij čistoće 99,99% i kocka od 1 cm³ čistoće 99,9%]] Itrij je mehak, srebreno sjajni metal, visoko kristalizirani prelazni metal [[3. grupa hemijskih elemenata|3. grupe periodnog sistema]]. Kao što se i očekuje po periodičnom trendu, on je manje [[elektronegativnost|elektronegativan]] od svog prethodnika u grupi [[skandij]]a i manje elektronegativan od sljedećeg člana u 5. periodi [[cirkonij]]a. Osim toga, njegova elektronegativnost se može porediti sa sljedećim elementom u 3. grupi, [[lutecij]]em, zbog kontrakcije lantanoida.<ref name="Greenwood1997" /><ref name="Hammond" /> Itrij je prvo element d-bloka u 5. periodi. Čisti element je relativno stabilan na zraku u većim komadima zbog pasiviziranja tokom kojeg se na njegovoj površini formira zaštitni sloj oksida {{Chem|Y|2|O|3}}, slično kao kod [[aluminij]]a. Ovaj zaštitni sloj može doseći debiljinu i do 10&nbsp;µm kada se itrij zagrijava na 750 °[[Celzij|C]] u okruženju vodene pare.<ref name="ECE817" /> Međutim, fino istinjeni prah itrija je vrlo nestabilan na zraku. Opiljci ili strugotine metala se mogu vrlo lahko zapaliti u zraku već na temperaturi od 400&nbsp;°C.<ref name="CRC2008" /> [[Itrij-nitrid]] (YN) se formira kada se metal zagrije na 1000&nbsp;°C u okruženju [[dušik]]a.<ref name="ECE817" /> Njegove hemijske osobine podsjećaju na [[magnezij]]. Sa [[voda|vodom]] reaguje veoma sporo gradeći [[hidroksid]]. === Sličnost sa lantanoidima === Sličnosti itrija sa lantanoidima su tako velike da se on u prošlosti dugo vremena svrstavao s njima u rijetke zemne elemente,<ref name="IUPAC" /> uvijek nalazio povezan s njima u rijetkim zemnim mineralima.<ref name="Emsley498" /> U hemijskom smislu, itrij je više sličan ovim elementima od svog ''komšije'' u periodnom sistemu, [[skandij]]a,<ref name="ECE810">[[#Daane1968|Daane 1968]], str. 810</ref> a ako bi se fizičke osobine naznačile u odnosu na [[atomski broj]] tada bi on imao prividne brojeve između 64,5 i 67,5, što bi ga svrstalo između lantanoida [[gadolinij]]a i [[erbij]]a.<ref name="ECE815">[[#Daane1968|Daane 1968]], str. 815</ref> On često spada u isti raspon reda reakcija,<ref name="ECE817" /> sličan je kao [[terbij]] i [[disprozij]] po svojoj hemijskoj reaktivnosti.<ref name="Cotton" /> Itrij je vrlo blizak po veličini teškim lantanoidnim [[ion]]ima u rastvorima takozvane ''itrijske grupe'', a hemijski se ponaša kao da je jedan od njih.<ref name="ECE817" /><ref name="Greenwood1997p945">{{harvnb|Greenwood|1997|p=945}}</ref> Iako su lantanoidi cijeli jedan red ispod itrija u periodnom sistemu, sličnosti [[Atomski radijus|atomskog radijusa]] s njima se može objasniti takozvanom [[Kontrakcija lantanoida|kontrakcijom lantanoida]].<ref name="Greenwood1997p1234">{{harvnb|Greenwood|1997|p=1234}}</ref> Jedna od malobrojnih nešto značajnijih razlika između hemije itrija i lantanoida je to što je itrij gotovo isključivo [[valencija (hemija)|trovalentan]], dok gotovo pola lantanoida ima valenciju različitu od tri.<ref name="ECE817" /> === Izotopi === U [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]] itrij se stvara [[nukleosinteza|nukleosintezom]], najvećim dijelom putem [[s-proces]]a (oko 72%), ali također i u [[r-proces]]u.<ref name="Pack" /> R-proces se sastoji od brzog ''hvatanja'' neutrona lahkih elemenata nakon eksplozije [[supernova]]. S-proces se sastoji od ''hvatanja'' sporih neutrona lahkih elemenata unutar pulsirajućih [[Crveni div|zvijezda crvnih divova]].<ref name="Greenwood1997p12-13">{{harvnb|Greenwood|1997|pp=12–13}}</ref> Izotopi itrija su jedni od najčešćih proizvoda [[Nuklearna fisija|nuklearne fisije]] [[uranij]]a koja se dešava pri nuklearnoj eksploziji ili u nuklearnim reaktorima. Po procedurama upravljanja nuklearnim otpadom, najvažniji izotopi itrija su ⁹¹Y i ⁹⁰Y, koji imaju [[vrijeme poluraspada]] od 58,1 dan i 64 sata, respektivno.<ref name="NNDC" /> Iako ⁹⁰Y ima kratko vrijeme poluraspada, on postoji u [[sekularna ravnoteža|sekularnoj ravnoteži]] sa svojim ''roditeljskim'' izotopom [[stroncij]]em ⁹⁰Sr koji ima znatno duže vrijeme poluraspada od 29 godina.<ref name="CRC2008" /> Svi elementi 3. grupe periodnog sistema imaju neparan [[atomski broj]] te stoga imaju vrlo mali broj stabilnih [[izotop]]a.<ref name="Greenwood1997p946">{{harvnb|Greenwood|1997|p=946}}</ref> [[Skandij]] ima jedan stabilan izotop, a itrij također ima samo jedan stabilni izotop ⁸⁹Y, koji se jedini i može naći u prirodi. Međutim, [[lantanoidi]] rijetkih zemalja sadrže i elemente sa parnim atomskim brojem i brojnim stabilnim izotopima. ⁸⁹Itrij je nešto više zastupljen u Zemljnoj kori nego što bi po pravilu trebao biti, a razlog jednim dijelom leži u s-procesu koji daje dovoljno vremena da izotopima stvorenim drugim procesima da se raspadnu [[beta-zraci|emisijom elektrona]] (neutron → proton).<ref name="Greenwood1997p12-13" />{{napomena|Po pravilu, [[neutron]] postaje [[proton]] dok se emitiraju [[elektron]] i [[antineutrino]].}} Takav spori proces ide ''u korist'' izotopima sa atomskim masenim brojevima (A je zbir protona i neutrona) oko 90, 138 i 208, koji imaju neobično stabilne atomske jezgre sa 50,82 i 126 neutrona, respektivno.<ref name="Greenwood1997p12-13" />{{napomena|Pogledate i [[magični broj (fizika)|magični broj]]. Međutim, ova stabilnost je rezultat njegove vrlo malehne poprečne površine ''hvatanja'' neutrona.{{harv|Greenwood|1997|pp=12–13}}. Emisija elektrona izotopa sa tim masenim brojem je jednostavno manje zastupljena zbog ove stabilnosti, što ima za rezultat da imaju veću zastupljenost.}}<ref name="CRC2008" /> Izotop ⁸⁹Y ima maseni broj vrlo blizu 90 i ima tačno 50 neutrona u jezgru. Do danas je otkriveno 32 sintetička izotopa itrija, čije se atomski maseni brojevi kreću od 76 do 108.<ref name="NNDC" /> Najmanje stabilni izotop među njima je ¹⁰⁶Y sa poluvremenom raspada od >150 ns (dok ⁷⁶Y ima poluvrijeme raspada od >200 ns), dok je najstabilniji izotop ⁸⁸Y sa vremenom poluraspada od 106,626 dana.<ref name="NNDC" /> Osim izotopa ⁹¹Y, ⁸⁷Y i ⁹⁰Y sa vremenima poluraspada od 58,51 dana, 79,8 sati i 64 sata, respektivno, svi drugi izotopi imaju vremena poluraspada kraća od jednog dana, a većina tih izotopa ima vremena poluraspada kraća od jednog sata.<ref name="NNDC" /> Izotopi itrija sa masenim brojevima od 88 i nižim uglavnom se raspadaju putem emisije [[pozitron]]a (proton → neutron) dajući kao rezultat izotope [[stroncij]]a ([[atomski broj]] 38).<ref name="NNDC" /> Izotopi itrija sa masenim brojevima od 90 i višim uglavnom se raspadaju emisijom elektrona (neutron → proton) dajući izotope cirkonija (Z = 40).<ref name="NNDC" /> Za izotope sa masenim brojevima 97 ili višim poznato je da imaju i manje izražen nuklearni lanac raspadanja β⁻ sa naknadnom emisijom neutrona.<ref name="nubase" /> Poznato je najmanje 20 [[nuklearni izomer|nuklearnih izomera]] čiji maseni brojevi se kreću u rasponu od 78 do 102.<ref name="NNDC" />{{napomena|Nuklearni izomeri imaju energetska stanja viša od normalnih koja odgovaraju nepobuđenim jezgrama a ova stanja traju do emitiranja gama zraka ili konverzije elektrona od strane izomera. Oni se označavaju sa ''m'' pored masenog broja izotopa.}} Dokazana su brojna pobuđena stanja za izotope ⁸⁰Y i ⁹⁷Y.<ref name="NNDC" /> Iako se za većinu nuklearnih izomera itrija očekuje da budu manje stabilni od svojih osnovnih stanja, nuklearni izomeri ^78mY, ^84mY, ^85mY, ^96mY, ^98m1Y, ^100mY i ^102mY imaju duža vremena poluraspada nego u svojim osnovnim stanjima, a ti izomeri se ne raspadaju izomerijskom tranzicijom već putem beta raspada.<ref name="nubase" /> == Rasprostranjenost == Itrij je pronađen u većini rijetkih zemnih minerala<ref name="Hammond" /> kao i u nekim rudama [[uranij]]a, međutim u prirodi nikad nije nađen kao [[samorodni elementi|samorodan]].<ref name="Lenntech" /> Sa udjelom od oko 31 ppm (0,0031%) u Zemljinoj kori,<ref name="Cotton" /> itrij je 28. element po rasprostranjenosti, odnosno oko 400 puta više zastupljen od [[srebro|srebra]].<ref name="Emsley497" /> Itrij je pronađen u tlu u koncentracijama između 10 i 150 ppm (0,001% - 0,015%, prosjek oko 23 ppm (0,0023%)). Njegov udio u morskoj vodi iznosi oko 9 ppt (9×10⁻¹⁰%).<ref name="Emsley497" /> Uzorci koje su prikupile američke svemirske misije na Mjesec u sklopu Apolo projekta pokazali su relativno veliki udio itrija u njima.<ref name="Stwertka115" /> Velika geohemijska podjela rijetkih ''zemalja'' u grupu [[cerij]]a i grupu itrija je imala za primjer prvobitna otkrića oksida cerije 1803. i itrije 1794. godine. Ono što se 1794. godine zvalo ''yttria'' je identično mineralu [[ksenotim]]u i sastavu ionske gline iz Lognana, čineći oko dvije trećine itrij oksid po težine i otprilike 4 do 7% od svakog teškog lantanoida sa parnim atomskim brojem te 0,5 do 1,5% lantanoida sa neparnim atomskim brojem, što je u skladu sa Oddo-Harkinsovim pravilom. Tijelo ruda rijetkih zemlji se danas posmatra kao pravolinijska kombinacija itrije iz 1794. i cerije iz 1803. godine kao prvim aproksimacijama. Ovo je, međutim, tačno za okruženja kiselih stijena. Bazične stijene imaju mali sadržaj itrije i poremećen sastav cerije, bogate [[lantan]]om zajedno sa nižim relativnim udjelom [[neodij]]a. Nije poznata nijedna biolološka uloga itrija, mada je njegovo prisustvo dokazano u većini, ako ne i u svim, poznatim živim organizmima. Itrij ima tendenciju da se taloži u [[jetra|jetri]], [[bubreg|bubrezima]], [[slezena|slezeni]], [[pluća|plućima]] i kostima kod čovjeka.<ref name="MacDonald" /> Njegova uobičajena količina u prosječnom čovjekovom organizmu iznosi oko 0,5 miligrama. Studije su pokazale da majčino mlijeko može sadržavati oko 4 ppm itrija (0,0004%).<ref name="Emsley495" /> Itrij se može naći u mnogim jestivim biljkama u koncentracijama između 0,002% i 0,01% (u svježim biljkama), a među njima kupus ima najveći udio itrija.<ref name="Emsley495" /> Gotovo 0,07% itrija je pronađeno u sjemenu nekih vrsta drvenastih biljaka, što je najveća poznata izmjerena koncentracija.<ref name="Emsley495" /> == Dobijanje == Hemijska sličnost itrija sa lantanoidima je uzrok da se on obrađuje i obogaćuje istim procesima i tehnologijom kao i rude koje sadrže lantanoide, zajedno sačinjavajući rijetke zemne minerale. Postoji određena manja razlika između lahkih (LRZE) i teških rijekih zemnih elemenata (TRZE), ali tačna razlika nije striktno određena. Itrij je svrstan u grupu TRZE zbog veličine svog [[ion]]a iako ima nižu atomsku masu od drugih.<ref name="Morteani" /><ref name="Kanazawaa" /> [[Datoteka:Yttrium 1.jpg|thumb|desno|200px|Komad itrija. Itrij je vrlo teško razdvojiti od ostalih rijetkih zemnih elemenata.]] Postoje četiri osnovna izvora rijetkih zemnih elemenata:<ref name="Naumov" /> * Karbonati i fluoridi koji sadrže rude kao što je LRZE [[bastnesit]] (<nowiki>[</nowiki>(Ce, La, etc.)(CO₃)F<nowiki>]</nowiki>) koji sadrži u prosjeku 0,1%<ref name="CRC2008" /><ref name="Morteani" /> itrija za razliku od 99,9% kod drugih 16 rijetkih zemnih elemenata.<ref name="Morteani" /> Osnovni izvor za bastnesit u periodu od 1960tih do 1990tih bio je rudnik rijetkih minerala Mountain Pass u američkoj saveznoj državi [[Kalifornija]], što je u to vrijeme dovelo SAD na prvo mjesto najvećih proizvođača rijetkih zemnih elemenata.<ref name="Morteani" /><ref name="Naumov" /> * [[Monazit]] (<nowiki>[</nowiki>([[cerij|Ce]], [[lantan|La]], i dr.)[[fosfat|PO₄]]<nowiki>]</nowiki>), od kojih su većina fosfati, je depozitni aluvijalni pijesak koji nastaje prijenosom i gravitacijskim odvajanjem erodiranog [[granit]]a. Monazir, kao ruda LRZE, sadrži 2%<ref name="Morteani" /> (po nekim izvorima 3%<ref name="Stwertka116" />) itrija. Najveći takvi depoziti pronađeni su u [[Indija|Indiji]] i [[Brazil]]u početkom 20. vijeka, što je dovelo ove dvije zemlje u vrh svjetskih proizvođača itrija u prvoj polovini 20. vijeka.<ref name="Morteani" /><ref name="Naumov" /> * [[Ksenotim]], fosfat rijetkih zemnih elemenata, je osnovna ruda TRZE a sadrži do 60% itrija u vidu [[itrij fosfat]]a (YPO₄).<ref name="Morteani" /> Najveći rudnik ovog minerala je depozit [[Bayan Obo]] u [[Narodna Republika Kina|Kini]], što čini Kinu najvećim izvoznikom TRZE od zatvaranja rudnika Mountain Pass 1990tih.<ref name="Morteani" /><ref name="Naumov" /> * Gline ionske apsorpcije ili gline iz Lognana su proizvod granita uzrokovan erozijom a sadrži samo 1% rijetkih zemnih elemenata.<ref name="Morteani" /> Međutim, konačni proizvodni koncentrat rude može sadržavati do 8% itrija. Gline ionske apsorpcije se najviše iskopavaju u rudnicima južne Kine.<ref name="Morteani" /><ref name="Naumov" /><ref name="Zuoping" /> Itrij se također može naći i u mineralima [[samarskit]]u i [[fergusonit]]u.<ref name="Emsley497" /> Jedna od metoda dobijanja čistog itrija iz miješanih oksidnih ruda je rastvaranje oksida u [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] te njihovo razdvajanje putem [[Ionoizmjenjivačka hromatografija|ionoizmjenjivačke]] [[hromatografija|hromatografije]]. Dodavanjem [[oksalna kiselina|oksalne kiseline]] taloži se itrij oksalat. Zatim se oksalat prevodi u oksid njegovim zagrijavanjem u prisustvu kisika. Reakcijom nastalog itrij-oksida sa [[fluorovodik]]om, nastaje [[itrij-fluorid]].<ref name="Holleman" /> Koristeći kvatarne amonijeve soli kao ekstrakante, itrij uglavnom ostaje u vodenoj fazi: ako je suprotni ion nitrat, uklanjaju se lahki lantanoidi, a ako je suprotni ion tiocijanat, uklanjaju se teški. Tim postupkom dobijaju se itrijeve soli čistoće 99,999%. U većini situacija, kada itrij sačinjava dvije trećine mješavine teških lantanoida, postoji velika prednost njegovog izdvajanja iz sistema što je prije moguće, kako bi se olakšalo odvajanje preostalih elemenata. Svjetska godišnja proizvodnja itrij oksida dostigla je 2001. godine 600 tona, a njegove rezerve se procjenjuju na oko 9 miliona tona.<ref name="Emsley497" /> Samo nekoliko tona metala itrija se proizvede svake godine redukcijom [[itrij(III)-fluorid|itrij-fluorida]] u metalnu ''spužvu'' sa legurama [[kalcij]]a i [[magnezij]]a. Temperatura lučne peći iznad 1600&nbsp;°C je dovoljna da se itrij istopi.<ref name="Emsley497" /><ref name="Holleman" /> == Upotreba == === Proizvodi široke potrošnje === Itrija ([[itrij(III) oksid]], {{chem|Y|2|O|3}})) može služiti kao osnovna rešetka za dopiranje sa kationima [[Europij|Eu³⁺]] kao i reaktant za dobijanje dopiranog [[itrij ortovanadat]]a Y[[Vanadat|VO₄]]:Eu³⁺ ili itrij-oksidsulfida {{chem|Y|2|O|2|S}}:Eu³⁺, [[Fosforescencija|fosforescentna boja]] koja daje crveni sjaj u katodnim cijevima za sliku kod televizora u boji,<ref name="CRC2008" /><ref name="Cotton" />{{napomena|[[#Emsley2001|Emsley 2001]], str. 497 navodi da "[[Itrij oksisulfid]], dopiran europijem (III), se koristi kao standardna crvena komponenta u televizorima u boji".}} mada se crvena boja zapravo emitira iz europija dok itrij služi za sakupljanje energije iz elektronskih pištolja i predaje je fosforescentim bojama.<ref name="ECE818">[[#Daane1968|Daane 1968]], str. 818</ref> Spojevi itija mogu također služiti kao osnovna rešetka za dopiranje sa različitim kationima [[lantanoid]]a. Osim Eu³⁺, kao dopirajuće sredstvo također se koristi i [[terbij|Tb³⁺]] koji daje zelenu [[Luminiscencija|luminiscenciju]]. Itrija se također koristi i kao dodatak u procesu [[sinterovanje|sinterovanja]] kod proizvodnje poroznog [[silicij-nitrid]]a<ref>{{US patent|5935888}}</ref> i kao uobičajena polazna sirovina proizvodnju drugih spojeva itrija ali i važan materijal u [[Nauka o materijalima|nauci o materijalima]]. Spojevi itrija se koriste kao [[katalizator]]i za [[polimerizacija|polimerizaciju]] [[eten]]a.<ref name="CRC2008" /> Kao [[metal (hemija)|metal]], koristi se za elektrode kod nekih automobilskih svjećica gdje su potrebne visoke performanse.<ref name="Carley" /> Itrij se također upotrebljava u proizvodnji Colemanovih mrežica za [[propan]]ske lampe kao zamjena za [[torij]] koji je radioaktivan.<ref>{{US patent|4533317}}</ref> Istraživanje budućih načina upotrebe itrija uključuje djelimično stabiliziranje cirkonije itrijem kao čvrsti elektrolit i kao senzor za kisik u automobilskim ispušnim sistemima.<ref name="Cotton" /> === Granati === [[Datoteka:Yag-rod.jpg|thumb|Šipka [[Nd:YAG laser]]a prečnika 0,5 cm.]] Itrij se koristi za proizvodnju širokog spektra [[granati|sintetičkih granata]] (vrsta dragog kamenja),<ref name="Jaffe" /> a ''itrija'' se koristi za izradu [[itrij željezo granat]]a ({{chem|Y|3|Fe|5|O|12}} ili YIG), a koji su vrlo efektivni elektronski filteri za [[Mikrovalno zračenje|mikrovalove]].<ref name="CRC2008" /> Garneti od itrija, [[željezo|željeza]], [[aluminij]]a i [[gadolinij]]a (npr. Y₃(Fe,Al)₅O₁₂ i Y₃(Fe,Ga)₅O₁₂) imaju važne [[magnetizam|magnetne]] osobine.<ref name="CRC2008" /> YIG je također veoma efikasan kao prenosilac [[zvuk|akustične energije]] i [[transduktor]].<ref name="Hosseini" /> [[Itrij aluminij granat]] ({{chem|Y|3|Al|5|O|12}} ili YAG) ima tvrdoću 8,5 po [[Mohsova skala tvrdoće|Mohsovoj skali]] i također se koristi kao dragi kamen (simulirani [[dijamant]]).<ref name="CRC2008" /> Kristali itrij aluminij granata dopirani [[cerij]]em (YAG:Ce) se koriste kao fosforescentne boje za proizvodnju bijelih [[Svijetleća dioda|svjetlećih (LED) dioda]].<ref>{{US patent|6409938}}</ref><ref name="giagem" /><ref name="ieee2" /> [[YAG]], itrija, [[itrij-litij-fluorid]] ({{chem|LiYF|4}}) i [[itrij-ortovanadat]] ({{chem|YVO|4}}) se koriste u kombinaciji sa dopantima poput [[neodij]]a, [[erbij]]a i [[iterbij]]a u [[laser]]ima koji rade na području [[Infracrveno zračenje|bliskog infracrvenog zračenja]].<ref name="cw" /><ref name="Tokurakawa" /> YAG laseri imaju sposobnost da rade visokom snagom a koriste se i za bušenje ili rezanje [[metal (hemija)|metala]].<ref name="Stwertka116" /> Pojedinačni kristali dopiranog YAG se obično proizvode [[Czochralski metoda|Czochralski metodom]].<ref name="Golubovic" /> === Poboljšavanje materijala === Malehne količine itrija (0,1 do 0,2%) se koriste za smanjivanje veličine zrna [[hrom]]a, [[molibden]]a, [[titanij]]a i [[cirkonij]]a.<ref name="pidc" /> Također se koristi za povećanje jačine [[legura]] [[aluminij]]a i [[magnezij]]a.<ref name="CRC2008" /> Dodavanje itrija legurama općenito poboljšava njihovu obradu, povećava im otpornost na rekristalizaciju pri visokim temperaturama i značajno poboljšava njihovu otpornost na oksidaciju pri visokim temperaturama.<ref name="ECE818" /> Itrij se može koristiti za deoksidiranje vanadija i drugih obojenih metala.<ref name="CRC2008" /> Njegov oksid zvani ''itrija'' se koristi za stabiliziranje kockaste forme cirkonije koja se upotrebljava kao nakit.<ref name="emporia" /> Itrij se proučava u mogućim aplikacijama kao nodulator za izradu nodularnog lijevanog čelika, koji ima povećanu [[duktilnost]] ([[grafit]] u njemu formira kompaktne nodule umjesto stvaranja ''ljuskica'').<ref name="CRC2008" /> Itrij-oksid se također koristi u izradi keramike i stakla, zbog svoje visoke tačke topljenja i odgovarajućih osobina otpornosti na stres te niske stope toplotnog širenja.<ref name="CRC2008" /> Zbog toga se koristi i za izradu objektiva za kamere.<ref name="Emsley497" /> === Medicina === [[Radioaktivnost|Radioaktivni]] izotop itrija ⁹⁰Y se koristi u sastavu lijekova kao [[itrij Y 90-DOTA-tir3-oktreotid]] i [[Itrij Y 90 ibritumomab tiuksetan]] za tretman različitih oblika [[rak (bolest)|raka]], uključujući limfome, [[leukemija|leukemiju]], [[rak jajnika]], pankreasa, kostiju i [[rak debelog crijeva|debelog crijeva]].<ref name="Emsley495" /> Djeluje tako što se spaja sa monoklonalnim antitijelima, koji se kasnije spajaju na ćelije raka i ubijaju ih pomoću intenzivne [[beta-zraci|β-radijacije]] iz itrija ⁹⁰Y.<ref name="Cancer2" /> Igle načinjene od itrija-90, a koje mogu rezati preciznije od običnog skalpela, koriste se za presjecanje živaca koji provode bol u [[kičmena moždina|kičmenoj moždini]],<ref name="Emsley496" /> a itrij-90 se također koristi za vršenje radionuklidne sinovektomije (hirurško uklanjanje dijela sinovijalne membrane zgloba) pri tretmanima upale zglobova, naročito koljena kod pacijenata sa stanjima poput [[reumatoidni artritis|reumatoidnog artritisa]].<ref name="Fischer" /> [[Laser]] od itrij-aluminij-granata dopiran [[neodij]]em se koristi u eksperimentalnoj, radikalnoj [[prostatektomija|prostatektomiji]] potpomognutu robotima kod pasa u pokušaju da se smanji kolateralna šteta živaca i tkiva,<ref name="troy" /> dok takvi laseri dopirani [[erbij]]em počeli su se koristiti u kozmetičkom oblikovanju kože.<ref name="Cotton" /> === Superprovodnici === [[Datoteka:YBCO-modified.jpg|thumb|lijevo|[[YBCO]] superprovodnik]] Itrij se koristi u [[itrij-barij-bakar oksid]]u (YBa₂Cu₃O₇, poznat i kao 'YBCO' ili '1-2-3'), superprovodnika razvijenog na [[Univerzitet u Alabami|Univerzitetu u Alabami]] i [[Univerzitet u Houstonu|Houstonu]] 1987. godine.<ref name="Wu" /> Ovaj superprovodnik radi na temperaturi od 93 K, što je značajno jer je iznad tačke ključanja tečnog [[dušik]]a (77,1 K).<ref name="Wu" /> Pošto je cijena tečnog dušika mnogo niža od cijene tečnog [[helij]]a, koji se obično mora koristiti za metalne superprovodnika, upotrebom ovog superprovodnika značajno se snižavaju troškovi. Stvarni superprovodnički materijal se često označava kao YBa₂Cu₃O_7–''d'', gdje ''d'' mora biti manje od 0,7 za materijal da bi bio superprovodnik. Razlozi za to još nisu potpuno poznati, ali se zna da se praznine pojavljuju samo na određenim mjestima u kristalu, planarni oksidi bakra prelaze u lančane,<ref name="thomas" /> što dovodi do neuobičajenih oksidacijskih stanja atoma bakra, što nekako dovodi do superprovodničkih osobina. Teorija niskih temperatura superprovodljivosti je bila dobro razvijena sve dok se 1957. godine nije pojavila BCS teorija. Ona je zasnovana na neuobičajenim međusobnim reakcijama između dva elektrona u kristalnoj rešetki. Međutim BCS teorija nije mogla objasniti superprovodljivost koja se javlja na visokim temperaturama, a njen tačan mehanizam djelovanja ni do danas nije potpuno jasan. Ono što je poznato, je da se sastav materijala od bakar oksida mora precizno kontrolirati da bi se javila superprovodljivost.<ref name="Imperial" /> Dobijeni materijal je bio crne i zelene boje, multikristalni i multifazni mineral. Istraživači proučavaju klasu materijala poznatih kao perovskiti koji su alternativna mješavina ovih elemenata, nadajući se da će razviti praktičan superprovodnik pogodan za visoke temperature.<ref name="Stwertka116" /> == Spojevi == Kao trovalentni prelazni metal, itrij gradi razne [[neorganska hemija|neorganske spojeve]], uglavnom u oksidacijskom stanju +3, tako što otpušta sva tri svoja valentna [[elektron]]a.<ref name="Greenwood1997p948">{{harvnb|Greenwood|1997|p=948}}</ref> Dobar primjer spoja itrija je [[itrij(III) oksid]] ({{chem|Y|2|O|3}}), također poznat i kao ''itrija'', bijela čvrsta supstanca sa šest koordiniranih [[kovalentna veza|kovalentnih veza]].<ref name="Greenwood1997p947">{{harvnb|Greenwood|1997|p=947}}</ref> Itrij gradi, u vodi nerastvorljive, fluoride, hidrokside i oksalate, međutim bromidi, hloridi, jodidi, nitrati i sulfati itrija su gotovo svi rastvorljivi u vodi.<ref name="ECE817" /> Ion itrij Y³⁺ je bezbojan u rastvorima zbog odsustva elektrona u ''d'' i ''f'' elektronskim ljuskama.<ref name="ECE817" /> [[Voda]] vrlo lahko reagira sa metalnim itrijem i njegovim spojevima dajući {{chem|Y|2|O|3}}.<ref name="Emsley498" /> Koncentrirana [[dušična kiselina|nitratna]] i [[Fluoridna kiselina|fluorovodična kiselina]] ne napadaju burno itrij, ali ostale jake kiseline ga vrlo snažno napadaju.<ref name="ECE817" /> Sa halogenim elementimam itrij gradi trihalide poput [[itrij(III) fluorid]]a ({{chem|YF|3}}), [[itrij(III) hlorid]]a ({{chem|YCl|3}}) i [[itrij(III) bromid]]a ({{chem|YBr|3}}) pri temperaturama iznad približno 200&nbsp;°C.<ref name="osha" /> Slično tome, pri povišenim temperaturama [[ugljik]], [[fosfor]], [[selen]] i [[sumpor]] također grade binarne spojeve sa itrijem.<ref name="ECE817" /> [[Organoitrijska hemija]] proučava spojeve koji sadrže [[ugljik]]-itrij veze. Za neke od njih je dokazano da u njima itrij ima oksidacijsko stanje 0.<ref name="Cloke1993" /><ref name="Schumann" /> U nekim istopljenim hloridima je dokazano i stanje +2,<ref name="Mikheev1992" /> dok je stanje +1 dokazano u oksidnim klasterima u gasovitom stanju.<ref name="Kang2005" /> Posmatrane su i neke reakcije trimerizacije koristeći organoitrijske spojeve kao [[katalizator]]e.<ref name="Schumann" /> Ovi spojevi koriste {{chem|YCl|3}} kao polazni materijal koji se dalje dobija iz {{chem|Y|2|O|3}}, koncentrirane [[hlorovodična kiselina|hlorovodične kiseline]] i [[amonij-hlorid]]a.<ref name="spencerf" /><ref name="turnerjr" /> [[Haptičnost]] je pojam koji označava kako se susjedni atomi [[ligand]]a koordiniraju na centralni atom; označava se grčkim slovom ''eta'', η. Kompleksi itrija su prvi primjeri među kompleksima gdje su karboranilni ligandi veza na ⁰-metalni centar pomoću η⁷-haptičnosti.<ref name="Schumann" /> Vaporizacija grafitnih interkaliranih spojeva grafit-Y ili [[grafit]]-{{chem|Y|2|O|3}} dovodi do formiranja endohedralnih [[fuleren]]a kao što je Y@C₈₂.<ref name="Cotton" /> Proučavanje pomoću elektronske spin rezonance dokazuju formiranje ionskih parova Y³⁺ i (C₈₂)³⁻.<ref name="Cotton" /> Svaki od karbida itrija Y₃C, Y₂C i YC₂ se može [[hidroliza|hidrolizirati]] dajući [[ugljikovodici|ugljikovodike]].<ref name="ECE817" /> == Mjere bezbjednosti == U vodi rastvorljivi spojevi itrija se smatraju slabo otrovnim, dok nerastvorljivi spojevi nisu otrovni.<ref name="Emsley495" /> U eksperimentima na životinjama, itrij i njegovi spojevi uzrokovali su oštećenja pluća i jetre, mada [[otrov]]nost nije ista za sve spojeve itrija. Kod pacova, udisanje itrij citrata dovelo je do pojave plućnih edema i [[dispneja|dispneje]], dok je udisanje itrij hlorida uzrokovalo edem jetre, [[pleuralni izljev]] i plućnu hiperemiju.<ref name="osha" /> Kod čovjeka, izlaganje spojevima itrija može prouzrokovati plućna oboljenja.<ref name="osha" /> Radnici koji su bili izloženi prašini itrij europij vanadata u zraku imali su blage iritacije očiju, kože i gornjih disajnih puteva, mada se takvi efekti mogu javiti zbog sadržaja [[vanadij]]a, prije nego zbog itrija.<ref name="osha" /> Akutno izlaganje spojevima itrija može izazvati kratkoću daha, kašljanje, bolove u grudima i [[cijanoza|cijanozu]].<ref name="osha" /> Američki Nacionalni institut za sigurnost i zdravlje radnika (NIOSH) preporučuje najveće dozvoljeno izlaganje itriju od prosječno 1&nbsp;mg/m³ zraka a najveća 30-minutna izloženost (IDLH) ne smije biti viša od 500&nbsp;mg/m³.<ref name="niosh" /> Prah itrija je zapaljiv.<ref name="osha" /> == Napomene == {{napomene}} == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="IUPAC1">{{Cite web |url=http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html |title=IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2 |access-date=10. 6. 2014 |archive-date=8. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108142215/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="steveg">Steve Gagnon. [http://education.jlab.org/itselemental/ele039.html The Element Yttrium], Thomas Jefferson National Accelerator Facility - Office of Science Education, pristupljeno 10. juna 2014.</ref> <ref name="Weast">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 - E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="yinon">Bentor, Yinon. [http://www.chemicalelements.com/elements/y.html Chemical Element.com - Yttrium]. pristupljeno 10. juni 2014</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="IUPAC">{{cite book|author = IUPAC|title = Nomenclature of Inorganic Chemistry: IUPAC Recommendations 2005|editor = N G Connelly; T Damhus (R M Hartshorn; A T Hutton)|page = 51|year = 2005|isbn = 0-85404-438-8|url = http://www.iupac.org/publications/books/rbook/Red_Book_2005.pdf |format=PDF| access-date=17. 12. 2007|publisher = RSC Publishing}}</ref> <ref name="CRC2008">{{Cite book|author = urednici CRC|editor = Lide, David R.|chapter = Yttrium|year = 2007|title = CRC Handbook of Chemistry and Physics|volume = 4|page = 41|location = New York City|publisher = CRC Press|isbn = 978-0-8493-0488-0}}</ref> <ref name="Cotton">{{cite book|title=Encyclopedia of Inorganic Chemistry|author=Simon A. Cotton |date=15. 3. 2006|chapter=Scandium, Yttrium & the Lanthanides: Inorganic & Coordination Chemistry|isbn=0-470-86078-2|doi=10.1002/0470862106.ia211}}</ref> <ref name="osha">{{cite web|author = OSHA|url = http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/yttriumandcompounds/recognition.html|title = Occupational Safety and Health Guideline for Yttrium and Compounds|access-date=3. 8. 2008|publisher = United States Occupational Safety and Health Administration|date=11. 1. 2007|archive-url = https://web.archive.org/web/20130302060936/http://www.osha.gov/SLTC/healthguidelines/yttriumandcompounds/recognition.html|archive-date=2. 3. 2013|url-status = dead}}</ref> <ref name="Annalen">{{cite journal|journal=Annalen der Physik und Chemie|volume=60|year=1843|pages=297–315|title=Ueber die das Cerium begleitenden neuen Metalle Lathanium und Didymium, so wie über die mit der Yttererde vorkommen-den neuen Metalle Erbium und Terbium|author = Mosander, Carl Gustaf|issue = 2}} {{doi|10.1002/andp.18431361008}}</ref> <ref name="Britannica">{{cite news|author = urednici ''Britannica''|encyclopedia = Encyclopaedia Britannica|date = 2005|publisher = Encyclopædia Britannica, Inc|title = ytterbium}}</ref> <ref name="Stwertka115">[[#Stwertka1998|Stwertka 1998.]], str. 115</ref> <ref name="Heiserman">{{cite book|author= Heiserman David L.|title = Exploring Chemical Elements and their Compounds|location = New York|publisher = TAB Books|isbn = 0-8306-3018-X|chapter = Element 39: Yttrium|pages = 150–152|year = 1992}}</ref> <ref name="Ueber">{{cite journal|journal = Annalen der Physik|volume = 89|issue = 8|pages = 577–582|title = Ueber das Beryllium und Yttrium|author= Friedrich Wöhler|year = 1828|doi=10.1002/andp.18280890805}}</ref> <ref name="Pureappl">{{cite journal|journal = Pure Appl. Chem.|volume = 70|issue = 1|pages = 237–257|year = 1998|first = Tyler B.|last = Coplen; Peiser, H. S.|title = History of the Recommended Atomic-Weight Values from 1882 to 1997: A Comparison of Differences from Current Values to the Estimated Uncertainties of Earlier Values (Technical Report)|publisher = IUPAC Inorganic Chemistry Division Commission on Atomic Weights and Isotopic Abundances}} {{doi|10.1351/pac199870010237}}</ref> <ref name="Wu">{{cite journal|author = Wu, M. K. ''et al.''|title = Superconductivity at 93 K in a New Mixed-Phase Y-Ba-Cu-O Compound System at Ambient Pressure |journal = Physical Review Letters|year = 1987|volume = 58|issue = 9|pages = 908–910|doi=10.1103/PhysRevLett.58.908}}</ref> <ref name="Cava">R. J. Cava, H. Takagi, B. Batlogg, H. W. Zandbergen ''et al.'' (1991): ''Superconductivity at 23 K in yttrium palladium boride carbide'', ''Nature'' '''367''', 146 - 148 (13. januar 1994.); {{doi|10.1038/367146a0}}</ref> <ref name="Greenwood1997">[[#Greenwood1997|Greenwood 1997.]], str. 946</ref> <ref name="Hammond">{{cite book|url = http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elements.pdf|title = The Elements|chapter = Yttrium|author = Hammond, C. R.|access-date=28. 6. 2008|publisher = Fermi National Accelerator Laboratory|pages = 4–33|format = pdf|archive-url = https://web.archive.org/web/20080626181434/http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elements.pdf|archive-date=26. 6. 2008|isbn = 0-04-910081-5|url-status = live}}</ref> <ref name="ECE817">[[#Daane1968|Daane 1968.]], str. 817</ref> <ref name="Emsley498">[[#Emsley2001|Emsley 2001]], str. 498</ref> <ref name="Pack">{{cite journal|journal = Geochimica et Cosmochimica Acta|volume = 71|issue = 18|year = 2007|title = Geo- and cosmochemistry of the twin elements yttrium and holmium|url = https://archive.org/details/sim_geochimica-et-cosmochimica-acta_2007-09-15_71_18/page/n191|author = Andreas Pack; Sara S. Russell, J. Michael G. Shelley; Mark van Zuilen|pages = 4592–4608|doi=10.1016/j.gca.2007.07.010}}</ref> <ref name="NNDC">{{cite web|url = http://www.nndc.bnl.gov/chart/|author = urednici NND; Alejandro A. Sonzogni (ur.)|title = Chart of Nuclides|publisher = National Nuclear Data Center, Brookhaven National Laboratory|access-date = 13. 9. 2008|date = 2008|archive-date = 10. 10. 2018|archive-url = https://web.archive.org/web/20181010070007/http://www.nndc.bnl.gov/chart/|url-status = dead}}</ref> <ref name="nubase">{{cite journal|author = Audi Georges; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A.H.|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal = Nuclear Physics A|volume = 729|pages = 3–128|publisher = Atomic Mass Data Center|year = 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001}}</ref> <ref name="Lenntech">{{cite web|author = urednici|url = http://www.lenntech.com/periodic-chart-elements/y-en.htm|access-date=26. 8. 2008|title = yttrium|publisher = Lenntech}}</ref> <ref name="Emsley497">[[#Emsley2001|Emsley 2001]], str. 497</ref> <ref name="MacDonald">{{cite journal|journal = Journal of Biological Chemistry|year = 1952|volume = 195|pages = 837–841|url = http://www.jbc.org/cgi/reprint/195/2/837.pdf|format = PDF|title = The Skeletal Deposition of Yttrium|author = N. S. MacDonald; Nusbaum, R. E.; Alexander, G. V.|issue = 2|access-date = 15. 6. 2014|archive-date = 26. 3. 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090326070124/http://www.jbc.org/cgi/reprint/195/2/837.pdf|url-status = dead}}</ref> <ref name="Emsley495">[[#Emsley2001|Emsley 2001]], str. 495</ref> <ref name="Morteani">{{cite journal|journal = European Journal of Mineralogy |year = 1991|volume = 3|issue = 4|pages = 641–650|url = http://eurjmin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/3/4/641|title = The rare earths; their minerals, production and technical use|first = Giulio|last = Morteani}}</ref> <ref name="Kanazawaa">{{cite journal|journal = Journal of Alloys and Compounds|year = 2006|volume = 408–412|pages = 1339–1343|title = Rare earth minerals and resources in the world|author= Yasuo Kanazawa; Kamitani, Masaharu}} {{doi|10.1016/j.jallcom.2005.04.033}}</ref> <ref name="Naumov">{{cite journal|journal = Russian Journal of Non-Ferrous Metals|year = 2008|volume = 49|issue = 1|pages = 14–22|title = Review of the World Market of Rare-Earth Metals|first = A. V.|last = Naumov|url = http://www.springerlink.com/content/y8925j378w4u4175/|access-date = 15. 6. 2014|archive-date = 1. 7. 2019|archive-url = https://web.archive.org/web/20190701165039/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11981-008-1004-6|url-status = dead}} {{doi|10.1007/s11981-008-1004-6}}</ref> <ref name="Stwertka116">[[#Stwertka1998|Stwertka 1998]], str. 116</ref> <ref name="Zuoping">{{cite journal|journal = Chinese Journal of Geochemistry|year = 1996|volume = 15|issue = 4|pages = 344–352|title = The behaviour of rare-earth elements (REE) during weathering of granites in southern Guangxi, China|author = Zuoping Zheng; Lin Chuanxian}} {{doi|10.1007/BF02867008}}</ref> <ref name="Holleman">{{cite book|publisher = Walter de Gruyter|year = 1985|edition = 91–100|pages = 1056–1057|isbn = 3-11-007511-3|title = Lehrbuch der Anorganischen Chemie|author = Arnold F. Holleman; Wiberg, Egon i Wiberg, Nils}}</ref> <ref name="ECE818">[[#Daane1968|Daane 1968]], str. 818</ref> <ref name="Golubovic">{{cite journal|journal = Journal of the Serbian Chemical Society |year = 2002|volume = 67|issue = 4|pages = 91–300|title = The growth of Nd: YAG single crystals|author = Golubović, Aleksandar V.; Nikolić, Slobodanka N.; Gajić, Radoš; Đurić, Stevan; Valčić, Andreja}} {{doi|10.2298/JSC0204291G}}</ref> <ref name="pidc">{{cite journal|author = urednici PIDC|title = Rare Earth metals & compounds|url = http://www.pidc.com/products_imaterials_oth.html|access-date=26. 8. 2008|journal = Pacific Industrial Development Corporation|date = |archive-url = https://web.archive.org/web/20080819193017/http://pidc.com/products_imaterials_oth.html|archive-date=19. 8. 2008|url-status = dead}}</ref> <ref name="emporia">{{cite web|url = http://www.emporia.edu/earthsci/amber/go340/students/berg/cz.html|title = Cubic Zirconia|access-date=26. 8. 2008|author = Jessica Berg|publisher = Emporia State University|archive-url = https://web.archive.org/web/20080924074309/http://www.emporia.edu/earthsci/amber/go340/students/berg/cz.html|archive-date=24. 9. 2008|url-status = dead}}</ref> <ref name="Cancer2">{{cite journal|journal = Cancer Research|volume =64|pages = 6200–6206|year =2004|title = A Single Treatment of Yttrium-90-labeled CHX-A''–C6.5 Diabody Inhibits the Growth of Established Human Tumor Xenografts in Immunodeficient Mice|url = https://archive.org/details/sim_cancer-research_2004-09-01_64_17/page/n309|author = Adams, Gregory P. ''et al.''|issue = 17}} {{doi|10.1158/0008-5472.CAN-03-2382}}</ref> <ref name="Fischer">{{cite journal|author = M. Fischer; Modder, G.|title = Radionuclide therapy of inflammatory joint diseases|journal = Nuclear Medicine Communications|volume = 23|issue = 9|pages = 829–831|year = 2002}} {{doi|10.1097/00006231-200209000-00003}}</ref> <ref name="troy">{{cite journal|title = Laser robotically assisted nerve-sparing radical prostatectomy: a pilot study of technical feasibility in the canine model|url = https://archive.org/details/sim_bju-international_2008-09_102_5/page/598|journal = BJU International|volume = 102 |issue = 5|publisher = Glickman Urological Institute|author=Troy Gianduzzo, ''et al.''| location = Cleveland|year = 2008|pages = 598–602|doi=10.1111/j.1464-410X.2008.07708.x}}</ref> <ref name="thomas">{{Cite book|author=Thomas Sheahen|year=1994|title=Introduction to High-Temperature Superconductivity|publisher=Springer|isbn=978-0-306-44793-8|page=142}}</ref> <ref name="Imperial">{{cite web|url=http://www.ch.ic.ac.uk/rzepa/mim/century/html/ybco_text.htm |publisher=Imperial College|access-date=20. 12. 2009|title=Yttrium Barium Copper Oxide – YBCO}}</ref> <ref name="Cloke1993">{{cite journal|journal = Chem. Soc. Rev.|year = 1993|volume = 22|pages = 17–24|author= F. Cloke; Geoffrey N.|title = Zero Oxidation State Compounds of Scandium, Yttrium, and the Lanthanides|url = https://archive.org/details/sim_chemical-society-great-britain-chemical-society-reviews_1993-02_22_1/page/17|doi=10.1039/CS9932200017}}</ref> <ref name="Schumann">{{cite journal|journal = Encyclopedia of Inorganic Chemistry|title = Scandium, Yttrium & The Lanthanides: Organometallic Chemistry|author= Herbert Schumann; Fedushkin, Igor L.|year = 2006|isbn=0-470-86078-2|doi=10.1002/0470862106.ia212}}</ref> <ref name="Mikheev1992">{{cite journal|title = The anomalous stabilisation of the oxidation state 2+ of lanthanides and actinides|author= Mikheev Nikolai B. ''et al.''|journal = Russian Chemical Reviews|volume = 61|issue = 10|year = 1992|pages = 990–998|doi=10.1070/RC1992v061n10ABEH001011}}</ref> <ref name="Kang2005">{{cite journal|url = http://newjournal.kcsnet.or.kr/main/j_search/j_download.htm?code=B050237|title = Formation of Yttrium Oxide Clusters Using Pulsed Laser Vaporization|journal = Bull. Korean Chem. Soc.|year = 2005|volume = 26|issue = 2|pages = 345–348|author = Weekyung Kang; E. R. Bernstein|doi = 10.5012/bkcs.2005.26.2.345|date = |access-date=12. 6. 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20110722141106/http://newjournal.kcsnet.or.kr/main/j_search/j_download.htm?code=B050237|archive-date=22. 7. 2011|url-status = dead}}</ref> <ref name="spencerf">{{Cite book|author = Spencer James F.|year = 1919|title = The Metals of the Rare Earths|location = New York|publisher = Longmans, Green, and Co|pages = 135|url = http://books.google.com/?id=W2zxN_FLQm8C&pg=PA135&dq=%22Yttrium+chloride%22|access-date=12. 8. 2008}}</ref> <ref name="turnerjr">{{Cite book|author = Turner, Jr. Francis M.; Berolzheimer, Daniel D.; Cutter, William P.; Helfrich, John|year = 1920|title = The Condensed Chemical Dictionary|location = New York|publisher = Chemical Catalog Company|pages = 492|url = http://books.google.com/?id=y8y0XE0nsYEC&pg=PA492&dq=%22Yttrium+chloride%22|access-date=12. 8. 2008}}</ref> <ref name="niosh">{{cite web|author = urednici NIOSH|url = http://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0673.html|title = Yttrium; NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards|date=septembar 2005|publisher = National Institute for Occupational Safety and Health|access-date=3. 8. 2008}}</ref> <ref name="cw">{{cite journal|author = J. Kong; Tang, D. Y.; Zhao, B.; Lu, J.; Ueda, K.; Yagi, H.; Yanagitani, T.|title = 9.2-W diode-pumped Yb:Y₂O₃ ceramic laser|journal = Applied Physics Letters|volume = 86|year = 2005|pages = 116|issue = 16}} {{doi|10.1063/1.1914958}}</ref> <ref name="Hosseini">{{cite journal|title = Preparation and characterization of yttrium iron garnet (YIG) nanocrystalline powders by auto-combustion of nitrate-citrate gel|year= 2007|last= Vajargah|first = S. Hosseini; Madaahhosseini H.; Nemati Z.|journal= Journal of Alloys and Compounds|volume= 430|issue =1–2|pages= 339–343}} {{doi|10.1016/j.jallcom.2006.05.023}}</ref> <ref name="Tokurakawa">{{cite journal|author = M. Tokurakawa; Takaichi, K.; Shirakawa, A.; Ueda, K.; Yagi, H.; Yanagitani, T.; Kaminskii, A. A.|title = Diode-pumped 188 fs mode-locked Yb³⁺:Y₂O₃ ceramic laser|journal = Applied Physics Letters|volume = 90|pages = 071101| year = 2007|issue = 7}} {{doi|10.1063/1.2476385}}</ref> <ref name="Jaffe">{{cite journal|url = http://www.minsocam.org/ammin/AM36/AM36_133.pdf|title = The role of yttrium and other minor elements in the garnet group|last = Jaffe|first = H.W.|journal = American Mineralogist|year = 1951|access-date=26. 8. 2008|pages = 133–155}}</ref> <ref name="giagem">{{cite book|author =urednici GIA|publisher = Gemological Institute of America|title = GIA Gem Reference Guide|year = 1995|isbn = 0-87311-019-6}}</ref> <ref name="Carley">{{cite journal|last = Carley|first = Larry|url = http://www.babcox.com/editorial/cm/cm120032.htm|title = Spark Plugs: What's Next After Platinum?|date = decembar 2000|journal = Counterman|publisher = Babcox|access-date=7. 9. 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080501064053/http://www.babcox.com/editorial/cm/cm120032.htm|archive-date=1. 5. 2008|url-status = dead}}</ref> <ref name="ieee2">{{cite conference|author= Kiss Z. J.; Pressley, R. J.|title = Crystalline solid lasers|booktitle = Proceedings of the IEEE|pages = 1236–1248|volume = 54|issue = 10|publisher = IEEE|date = oktobar 1966|url = http://ieeexplore.ieee.org/xpls/abs_all.jsp?arnumber=1447042|access-date=16. 8. 2008|id = issn: 0018-9219}}</ref> }} == Literatura == {{refbegin}} * {{cite book |author = Daane, A. H. |title = The Encyclopedia of the Chemical Elements |url = https://archive.org/details/encyclopediaofch00hamp |publisher = Reinhold Book Corporation |location = New York |year = 1968 |editor = Hampel, Clifford A. |chapter = Yttrium |pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofch00hamp/page/810 810]–821 |lccn = 68029938 |oclc = 449569 |ref = Daane1968 }} * {{cite book |title = Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements |url = https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl |author = Emsley John |publisher = [[Oxford University Press]] |year = 2001 |location = Oxford, England, UK |isbn = 0-19-850340-7 |chapter = Yttrium |pages = [https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/495 495]–498 |ref = Emsley2001 }} * {{cite journal |author= Johan Gadolin |title = Undersökning af en svart tung Stenart ifrån Ytterby Stenbrott i Roslagen |journal = Kongl. Vetenskaps Academiens Nya Handlingar |volume = 15 |year= 1794 |pages= 137–155 |ref = Gadolin1794 }} * {{cite book |author = Greenwood, N. N.; Earnshaw, A. |title = Chemistry of the Elements |edition = 2. |publisher = Butterworth-Heinemann |location = Oxford |year = 1997 |isbn = 0-7506-3365-4 |ref = CITEREFGreenwood1997 }} *{{cite book|ref=Gupta|chapter=Ch. 1.7.10 Phosphors|url=http://vector.umd.edu/links_files/Extractive%20Metallurgy%20of%20Rare%20Earths%20(Gupta).pdf|title=Extractive metallurgy of rare earths|author=Gupta C. K.; Krishnamurthy N.|publisher=CRC Press|year=2005|isbn=0-415-33340-7|access-date=14. 2. 2015|archive-date=23. 6. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120623013009/http://vector.umd.edu/links_files/Extractive%20Metallurgy%20of%20Rare%20Earths%20(Gupta).pdf|url-status=bot: unknown}} * {{cite book |title = Guide to the Elements |url = https://archive.org/details/guidetoelements00stwe |edition = Revised |author = Albert Stwertka |publisher = Oxford University Press |year = 1998 |chapter = Yttrium |pages = [https://archive.org/details/guidetoelements00stwe/page/115 115]–116 |isbn = 0-19-508083-1 |ref = Stwertka1998 }} * {{cite web |author = van der Krogt, Peter |title = 39 Yttrium |url = http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Y |date = 5. 5. 2005 |access-date = 6. 8. 2008 |work = Elementymology & Elements Multidict |ref = Krogt }} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Yttrium}} * Kenneth Barbalace. [http://EnvironmentalChemistry.com/yogi/periodic/Y.html Periodic Table of Elements - Yttrium - Y]; EnvironmentalChemistry.com. 1995 - 2014. Pristupljeno: 17.6.2014. * [http://periodic.lanl.gov/39.shtml Los Alamos National Laboratory &ndash; Yttrium] {{PSE}} {{Istaknuti članak}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] tiif5y2mf3lgxc93sgqo8tm813ojjpo 0 7427 3819776 3798764 2026-03-26T10:30:30Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819776 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Lutecij | Simbol = Lu | Atomski broj = 71 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = d | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Lutetium element.jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 7 · 10^-5<ref name="binder" /> | Atomska masa = 174,967 | Atomski radijus = 173,4 | Atomski radijus izračunat = 217 | Kovalentni radijus = - | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹⁴5d¹6s² | Izlazna energija = 3,3 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 32, 9, 2 | Energija ionizacije_1 = 523,5 | Energija ionizacije_2 = 1340 | Energija ionizacije_3 = 2022,3 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 9840<ref name="Greenwood"/> | Magnetizam = paramagnetičan<ref name="magnet"/> <small>(''Χ_m'' > 0)</small><ref name="weastr"/> | Tačka topljenja_K = 1925 | Tačka topljenja_C = 1652 | Tačka ključanja_K = 3603<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 3330 | Molarni volumen = 17,78 · 10⁻⁶ | Toplota isparavanja = 414 <ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 22 | Pritisak pare = 2460 | Pritisak pare_K = 1936 | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 150 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,72 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 16 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,255 [[Volt|V]] (Lu³⁺ + 3e^- → Lu) | Elektronegativnost = 1,27 | Oznaka upozorenja = (''prah'') {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|16|33|36/37/39}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Lu | Maseni broj = 173 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 1,37 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,671 | Tipraspada1ZP = ¹⁷³Yb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Lu | Maseni broj = 174 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,31 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,374 | Tipraspada1ZP = ¹⁷⁴Yb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Lu | Maseni broj = 174m | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 142 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Nuklearni izomer|IP]] | Tipraspada1ZE = 0,171 | Tipraspada1ZP = ¹⁷⁴Lu | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 1,545 | Tipraspada2ZP = ¹⁷⁴Yb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Lu | Maseni broj = 175 | Rasprostranjenost u prirodi = '''97,41''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Lu | Maseni broj = 176 | Rasprostranjenost u prirodi = '''2,59''' | Vrijeme poluraspada = 3,78 · 10¹⁰ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,192 | Tipraspada1ZP = ¹⁷⁶Hf }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Lu | Maseni broj = 176m | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,6832 [[sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,315 | Tipraspada1ZP = ¹⁷⁶Hf | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 0,229 | Tipraspada2ZP = ¹⁷⁶Yb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Lu | Maseni broj = 177 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 6,734 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,498 | Tipraspada1ZP = ¹⁷⁷Hf }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Lu | Maseni broj = 177m | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 160,4 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,468 | Tipraspada1ZP = ¹⁷⁷Hf | Tipraspada2ZM = [[nuklearni izomer|IP]] | Tipraspada2ZE = 0,970 | Tipraspada2ZP = ¹⁷⁷Lu }} |}} '''Lutecij''' ([[latinski jezik|latinski]] - ''lutetium'') jeste [[hemijski element]] sa simbolom '''Lu''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 71. To je srebrenasto-svijetli metal, koji je na suhom zraku otporan na [[korozija|koroziju]], ali ne i u prisustvu vlage. Lutecij se smatra prvim elementom u 6. periodi prelaznih metala ili, u drugim prilikama, posljednjim elementom serije [[lantanoidi|lantanoida]]. Tradicionalno se ubraja u ''rijetke zemlje''. Ime je dobio od latinskog naziva za [[Pariz]]. Lutecij su nezavisno jedan od drugog 1907. otkrili francuski naučnik [[Georges Urbain]], austrijski mineralog baron [[Carl Auer von Welsbach]] i američki hemičar [[Charles James (hemičar)|Charles James]]. Svi su pronašli lutecij kao ''nečistoću'' u [[mineral]]u ''iterbiji'', za koji se prethodno mislilo da se u potpunosti sastoji od elementa [[iterbij]]a. Prepirka oko prvog otkrića uslijedila je vrlo brzo, nakon što su se Urbain i von Welsbach međusobno optuživali da su objavljeni rezultati poslužili ovom drugom za objavu otkrića. Čast za davanje imena elementu pripala je Urbainu, jer je on svoje rezultate objavio prije. Odabrao je ime ''lutecium'' za novi element, ali je 1949. promijenjeno na ''lutetium''. Godine 1909. napokon je čast otkrića pripisana Urbainu, a njegov prijedlog imena usvojen. Međutim, naziv ''kasiopeij'' (''cassiopeium'' kasnije ''cassiopium'') koji je predložio von Welsbach je korišteno među mnogim njemačkim naučnicima sve do 1950tih. On nije izrazito raširen element, mada je znatno zastupljeniji od [[srebro|srebra]] u Zemljinoj kori. Upotrebljava se u vrlo malo aplikacija. Izotop lutecij-176 je relativno dosta raširen (2,5%) radioaktivni [[izotop]] čije vrijeme poluraspada iznosi 38 milijardi godina, a koristan je u procjenama starosti [[meteorit]]a. Lutecij se često javlja povezan s drugim elementima poput [[itrij]]a, a ponekad se koristi u legurama s metalima te kao [[katalizator]] u raznim hemijskim reakcijama. ¹⁷⁷Lu-[[DOTA-TATE]] se koristi pri radionuklidnoj terapiji u [[nuklearna medicina|nuklearnoj medicini]] kod liječenja neuroendokrinih tumora. Lutecij ima najvišu tvrdoću po Brinellu od svih lantanoida od 890 do 1300 MPa.<ref name="samsonov"/> == Historija == Naziv lutecij izveden je iz [[latinski jezik|latinskog]] imena ''Lutetia'' (današnji [[Pariz]]). Element su [[Otkriće hemijskih elemenata|otkrili]] 1907. godine, nezavisno jedan od drugog, francuski naučnik [[Georges Urbain]], [[Austrija|austrijski]] mineralog baron [[Carl Auer von Welsbach]] i američki hemičar Charles James.<ref name="TrhMAAAAYAAJ"/><ref name="historicsep"/> Oni su pronašli određenu "nečistoću" u mineralu ''iterbiji'', za koju je švicarski hemičar [[Jean Charles Galissard de Marignac]] smatrao da se u potpunosti sastoji od elementa [[iterbij]]a.<ref name="1st"/> Naučnici su predložili različita imena za novi element: Urbain je odabrao ''neoiterbij'' i ''lutecij'',<ref name="Fra"/> dok je Welsbach odabrao ''aldebaranij'' i ''kasiopeij'' (prema zvijezdi [[Aldebaran]]u i sazvijeđu [[Kasiopeja (sazviježđe)|Kasiopeje]]).<ref name="Deu"/> Oba naučnika su se sporila tvrdeći da je suparnik objavio rezultate na bazi tuđeg rada. Međunarodna komisija za atomske težine, koja je u to vrijeme imala nadležnost za davanje imena novim elementima, presudila je 1909. u ovom slučaju dajući prioritet Urbainu, te usvajajući njegov prijedlog kao zvanično ime, pravdajući se time što je Urbain prvi dao tačan opis izdvajanja lutecija iz Marignacovog "iterbija";<ref name="1st"/> te je nakon dodjele Urbainovog imena, naziv ''neoiterbij'' je vraćen u ''iterbij''. Gotovo do 1950tih godina neki hemičari sa njemačkog govornog područja koristili su Welsbachovo ime ''kasiopeij'' za ovaj metal, a 1949. zvanični međunarodni naziv umjesto ''lutetij'' prebačen je u ''lutecij''. Razlog toj promjeni je bilo što je Welsbachov uzorak iz 1907. bio potpuno čist, dok je Urbainov uzorak sadržavao lutecij samo u malim količinama.<ref name="rare-earth-handbook"/> To je kasnije navelo Urbaina da pomisli da je otkrio element 72, a kojem je dao naziv ''keltij'', što je zapravo bio vrlo čisti lutecij. Kasnija diskreditacija Urbainovog rada na otkriću elementa 72 dovela je do ponovnog davanja zasluga za otkriće Welsbachu, pa je element jedno vrijeme nosio ime ''kasiopeij'' u njemačkom govornom području.<ref name="rare-earth-handbook"/> Charles James koji je isprva bio na marginama prepirki, radio je u mnogo većem obimu te je u to vrijeme posjedovao izuzetno veliku količinu lutecija.<ref name="Emsley240"/> Potpuno čisti metalni lutecij dobijen je tek 1953. godine.<ref name="Emsley240"/> == Osobine == === Fizičke === [[Atom]] lutecija ima 71 elektron, koji su aranžirani u [[Elektronska konfiguracija|elektronsku konfiguraciju]] &#91;[[ksenon|Xe]]&#93;&nbsp;4f¹⁴5d¹6s².<ref name="Greenwood"/> Pri stupanju u hemijske reakcije, on gubi svoja dva elektrona iz vanjske ljuske i jedan ''5d'' elektron. Atom lutecija je najmanji po veličini od svih atoma lantanoida zbog [[kontrakcija lantanoida|njihove kontrakcije]],<ref name="cottonwilk5th"/> a rezultat toga je da on ima najveću gustoću, najvišu tačku topljenja i najveću tvrdoću među lantanoidima.<ref name="Parker"/> === Hemijske === [[Datoteka:LuCl3structure.jpg|lijevo|thumb|150px|Struktura lutecij(III)-hlorida]] U svim spojevima, lutecij se javlja u [[oksidacijsko stanje|oksidacijskom stanju]] +3. Vodeni rastvori većine soli lutecija su bezbojni a nakon isparavanja tekućine zaostaju bijele kristalne čvrste tvari. Jedini izuzetak među njima je [[jodid]] lutecija. Rastvorljive soli, poput nitrata, sulfata i acetata grade hidrate nakon [[kristalizacija|kristalizacije]]. [[Lutecij(III)-oksid|Oksid lutecija]], kao i njegov hidroksid, fluorid, karbonat, fosfat i oksalat su nerastvorljivi u vodi.<ref name="patnaik"/> Metalni lutecij je donekle nestabilan kada se izloži djelovanju [[zrak]]a pri standardnim uslovima, ali pri temperaturi od 150&nbsp;°C vrlo lahko sagorijeva gradeći lutecij-oksid. Dobijeni spoj je poznat po tome što apsorbira [[voda|vodu]] i [[ugljik-dioksid]], te se može koristiti za uklanjanje vodene pare iz takvih spojeva u zatvorenim posudama.<ref name="aaaaaa"/> Slična opažanja primijećena su tokom reakcija između lutecija i vode (spore su u hladnim, a vrlo brze u toplim uslovima), u takvoj reakciji nastaje lutecij-hidroksid.<ref name="ffff"/> Također je poznato da lutecij kao metal reagira sa četiri najlakša [[halogeni elementi|halogena]] gradeći trihalide, a svi su rastvorljivi u vodi osim fluorida. Lutecij se vrlo lahko rastvara u slabim kiselinama<ref name="aaaaaa"/> i razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadrže bezbojne [[ion]]e lutecija, a koji su koordinirani sa sedam do devet molekula vode, pri čemu je prosjek [Lu(H₂O)_8,2]³⁺.<ref name="Persson2010"/> :2 Lu + 3 H₂SO₄ → 2 Lu³⁺ + 3 SO{{su|b=4|p=2–}} + 3 H₂↑ ===Izotopi=== Na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]], lutecij se javlja u obliku dva [[izotop]]a: lutecij-175 i lutecij-176. Među njima jedino je ¹⁷⁵Lu stabilan, što znači da je ovaj element monoizotopni. Izotop ¹⁷⁶Lu se raspada preko beta raspada sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od oko 3,78&times;10¹⁰ godina. Ovaj izotop sačinjava 2,5 % prirodne izotopske smjese elementa.<ref name="IS"/> Do danas, otkrivena su i opisana 32 sintetička [[radioaktivnost|radioaktivna]] izotopa, čije mase se kreću od 149,973 (lutecij-150) do 183,961 (lutecij-184). Među njima najstabilniji je izotop lutecij-174 čije vrijeme poluraspada iznosi 3,31 godine, a slijedi lutecij-173 sa vremenom poluraspada od 1,37 godina.<ref name="IS"/> Svi ostali radioaktivni izotopi imaju vremena poluraspada kraća od devet dana, a većina od njih raspada se za manje od pola sata.<ref name="IS"/> Izotopi lakši od stabilnog ¹⁷⁵Lu raspadaju se [[elektronski zahvat|zahvatom elektrona]] dajući izotope [[iterbij]]a, uz neznatnu emisiju alfa čestica i [[pozitron]]a, dok se teži izotopi pretežno raspadaju beta raspadom na izotope [[hafnij]]a.<ref name="IS"/> Ovaj element ima i 42 poznata [[nuklearni izomer|nuklearna izomera]] čije su mase 150, 151, 153 do 162 te 166 do 180 (svaka masa nužno ne odgovara isključivo samo jednom izomeru. Najstabilniji nuklearni izomer je lutecij-177m, čije vrijeme poluraspada iznosi 160,4 dana a slijedi lutecij-174m sa 142 dana. Ovo je duže od vremena poluraspada svih radioaktivnih izotopa u osnovnom stanju, osim lutecija-173, 174 i 176.<ref name="IS"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Monazit - Mosambik, O-Afrika.jpg|thumb|lijevo|180px|Monacit]] Lutecij se vrlo teško može razdvojiti od drugih elemenata a uvijek se javlja u smjesi sa gotovo svim drugim metalima rijetkih zemlji. Osnovna ruda lutecija, koja je ekonomski isplativa za eksploataciju, jeste rijetki zemni [[fosfat]]ni [[mineral]] [[monacit]]: ([[cerij|Ce]], [[lantan|La]], itd.)[[fosfor|P]][[kisik|O]]₄ u kojem sadržaj lutecija iznosi samo 0,0001%.<ref name="aaaaaa"/> Prosječni udio lutecija u Zemljinoj kori iznosi oko 0,5&nbsp;mg/kg. Najveća nalazišta ruda lutecija su [[Kina]], [[Sjedinjene Američke Države]], Brazil, [[Šri Lanka]], [[Indija]] i Australija. Ukupna svjetska proizvodnja lutecija (u obliku oksida) iznosi približno 10 tona godišnje.<ref name="Emsley240"/> Čisti [[metal (hemija)|metalni]] lutecij se vrlo teško dobija. On je jedan od najrjeđi i najskupljih rijetkih zemnih metala čija cijena iznosi oko 10 hiljada US$ po kilogramu, odnosno oko četvrtine cijene [[zlato|zlata]].<ref name="hedrick"/><ref name="industrmin"/> == Dobijanje == Pri obradi, smrvljeni minerali se tretiraju vrućom koncentriranom sumpornom kiselinom čime se dobijaju sulfati rijetkih zemalja rastvorljivi u vodi. [[Torij]] se taloži iz rastvora u obliku hidroksida te se on uklanja. Nakon što se rastvor tretira [[amonij-oksalat]]om, rijetke zemlje se prevode u svoje nerastvorljive oksalate. Oksalati se prevode u okside žarenjem. Oksidi se dalje rastvaraju u [[dušična kiselina|dušičnoj kiselini]] koja pomaže pri uklanjanju jednog od osnovnih sastojaka, [[cerij]]a, čiji oksidi nisu rastvorljivi u njoj. Ostali rijetki zemni metali, uključujući i lutecij, razdvajaju se [[kristalizacija|kristalizacijom]] kao dvostruke soli sa [[amonij-nitrat]]om. Lutecij se odvaja ionskom razmjenom. U ovom procesu, ioni rijetkih zemalja se adsorbiraju na pogodnu ionsko-izmjenjivačku smolu gdje reagira sa vodikom, amonijakom ili ionima bakra iz smole. Soli lutecija se kasnije selektivno ispiraju pomoću pogodnog sredstva za stvaranje kompleksa. Metalni lutecij dobija se [[redoks reakcija|redukcijom]] nehidratnog Lu[[hlor|Cl]]₃ ili Lu[[fluor|F]]₃ bilo pomoću nekog alkalnog ili zemnoalkalnog metala.<ref name=patnaik/> :2 LuCl₃ + 3 Ca → 2 Lu + 3 CaCl₂ == Upotreba == Zbog rijetkosti i visoke cijene na tržištu, lutecij se ne koristi mnogo u svakodnevnom životu. Ipak, on se može koristiti kao naprimjer [[katalizator]] u rafinerijama za krekovanje [[Nafta|sirove nafte]] te u raznim hemijskim procesima poput alkilacije, hidrogenacije i [[Polimerizacija|polimerizacije]].<ref name="rubberbible"/> Pretpostavlja se da bi se [[lutecij-aluminij granat]] (Al₅Lu₃O₁₂) mogao upotrebljavati kao materijal za sočiva u [[Imerzijska litografija|imerzijskoj litografiji]] sa visokim [[Indeks prelamanja|indeksom prelamanja]].<ref name="Immersion"/> Osim toga, male količine lutecija dodaju se kao dopant u [[gadolinij-galij granat]]e (GGG), a koji se koriste u memorijskim uređajima na bazi magnetskih balona.<ref name="doiBF02655"/> Lutecij-oksiortosilikat (LSO) dopiran [[cerij]]em danas je traženi materijal za detektore u [[Pozitronska emisijska tomografija|pozitronskoj emisijskoj tomografiji]] (PET).<ref name="Wahlrl"/><ref name="oxyortho"/> Lutecij-aluminij granat (LuAG) koristi se umjesto fosfora u LED sijalicama.<ref name="Discussing"/><ref name="Simard"/> Osim stabilnog elementa, njegovi radioaktivni izotopi se koriste u nekoliko aplikacija. Zbog pogodnog vremena poluraspada i načina raspada, izotop lutecij-176 se koristi kao čisti beta-emiter, koristeći metal prethodno izlagan neutronskog aktivaciji. [[Lutecij-hafnijsko datiranje]] koristi se za određivanje starosti [[meteorit]]a.<ref name="uYmP0K5"/> Vještački izotop lutecij-177 vezan za oktreotat (analog [[somatostatin]]a) eksperimentalno se koristi u ciljanoj radionuklidnoj terapiji neuroendokrinih tumora.<ref name="ZtRdbUNbP"/> Ovaj izotop se sve više koristi kao radionuklid u terapijama neuroendokrinih tumora i palijativnoj njezi kod oboljenja kosti.<ref name="Balter"/><ref name="Carollo"/> [[Lutecij-tantalat]] (LuTaO₄) je jedan od najgušćih poznatih materijala koji propuštaju x-zrake (gustoća 9,81 g/cm³)<ref name="lu1"/> pa je stoga idealna podloga za rendgenske materijale.<ref name="lWlcJEDuk"/><ref name="appl"/> Jedini gušći takav materijal je [[torij-dioksid]], gustoće 10 g/cm³, ali je radioaktivan zbog sadržaja torija. === Opasnosti === Kao i drugi metali rijetkih zemalja, lutecij se smatra elementom vrlo slabe [[otrov]]nosti, ali se njegovim spojevima treba rukovati uz veliku opreznost. Naprimjer, lutecij-fluorid može biti vrlo opasan za čovjeka ako se udahne, a ovaj spoj i nadražuje [[Koža|kožu]].<ref name=aaaaaa/> Lutecij-nitrat također može biti opasan jer može eksplodirati ili se zapaliti ako se zagrijava. Prah lutecij-oksida je otrovan ako se udahne ili proguta.<ref name=aaaaaa/> Lutecij nema poznatu biološku funkciju, kao ni ostali elementi rijetkih zemalja. Ipak pronađen je u ljudskom organizmu, uglavnom koncentriran u [[kost]]ima, a u manjoj mjeri u jetri i [[Bubreg|bubrezima]].<ref name="Emsley240"/> Poznato je da se soli ovog metala javljaju u prirodi zajedno sa solima drugih lantanoida. Lutecij je najmanje zastupljeni lantanoid u ljudskom organizmu.<ref name="Emsley240"/> Danas se ne kontrolira sadržaj lutecija u ljudskoj ishrani, tako da nema podataka koliko ga prosječno čovjek unese u organizam, a procjene se kreću do nekoliko miligrama godišnje, uglavnom u zavisnosti od udjela lutecija u biljkama. Rastvorljive soli lutecija su neznatno otrovne, a nerastvorljive soli nisu.<ref name="Emsley240"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1999|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name=magnet>{{cite book| url=http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elementmagn.pdf| title=Magnetic susceptibility of the elements and inorganic compounds, in Handbook of Chemistry and Physics| publisher=CRC press| isbn=0849304814| year=2000| access-date=29. 10. 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140328180838/http://www-d0.fnal.gov/hardware/cal/lvps_info/engineering/elementmagn.pdf| archive-date=28. 3. 2014| url-status=dead}}</ref> <ref name="weastr">{{Cite book|editor=Robert C. Weast|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 do E-145}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="samsonov">{{cite book|editor=Samsonov, G. V.|chapter=Mechanical Properties of the Elements|doi=10.1007/978-1-4684-6066-7_7|isbn=978-1-4684-6066-7|url=http://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|title=Handbook of the physicochemical properties of the elements|publisher=IFI-Plenum|place=New York, SAD|year=1968|access-date=13. 4. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402123344/http://ihtik.lib.ru/2011.08_ihtik_nauka-tehnika/2011.08_ihtik_nauka-tehnika_3560.rar|archive-date=2. 4. 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name="TrhMAAAAYAAJ">{{cite journal|author=James, C. |year=1907|url=https://books.google.com/books?id=TrhMAAAAYAAJ&pg=PA495 |title=A new method for the separation of the yttrium earths|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=29|pages=495–499|doi=10.1021/ja01958a010}}</ref> <ref name="historicsep">{{cite web | title = Separation of Rare Earth Elements by Charles James | work = National Historic Chemical Landmarks | publisher = American Chemical Society | url = http://www.acs.org/content/acs/en/education/whatischemistry/landmarks/earthelements.html | access-date = 21. 2. 2014}}</ref> <ref name="1st">{{cite journal|title=Un nouvel élément: le lutécium, résultant du dédoublement de l'ytterbium de Marignac|journal=Comptes rendus …|volume=145|year=1907|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3099v/f759.image.langEN|pages=759–762|author= Urbain G.}}</ref> <ref name="Fra">{{cite journal|title=Lutetium und Neoytterbium oder Cassiopeium und Aldebaranium -- Erwiderung auf den Artikel des Herrn Auer v. Welsbach.|year=1909|journal=Monatshefte für Chemie|volume=31|issue=10|doi=10.1007/BF01530262|author=G. Urbain|page=1}}</ref> <ref name="Deu">{{cite journal|title=Die Zerlegung des Ytterbiums in seine Elemente|trans-title=Resolution of ytterbium into its elements|journal=Monatshefte für Chemie|volume=29|issue=2|year=1908|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015036977471;view=1up;seq=193|doi=10.1007/BF01558944|pages=181–225, 191|author=Carl A. Welsbach}}</ref> <ref name="rare-earth-handbook">{{cite book|author=Thyssen Pieter; Binnemans Koen|chapter=Accommodation of the Rare Earths in the Periodic Table: A Historical Analysis|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths|year=2011|page=63|publisher=Elsevier|location=Amsterdam|isbn=978-0-444-53590-0|oclc=690920513|url=https://books.google.com/books?id=8SstnPFSzb0C&pg=PA66#v=onepage&q&f=false|access-date=25. 4. 2013}}</ref> <ref name="Emsley240">{{cite book| pages=240–242| url =https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC&pg=PA241| title =Nature's building blocks: an A-Z guide to the elements|author =John Emsley| publisher=Oxford University Press| isbn = 0-19-850341-5| year=2001}}</ref> <ref name="cottonwilk5th">{{citation | author = F. Albert Cotton, Geoffrey Wilkinson | title = Advanced Inorganic Chemistry | edition = 5. | publisher = Wiley-Interscience | location = New York | year = 1988 | isbn = 0-471-84997-9 | pages = 776, 955}}</ref> <ref name="Parker">{{cite book| author=Parker Sybil P. (ur.)| title =Dictionary of Scientific and Technical Terms| edition =3. | location = New York| publisher = McGraw-Hill| year = 1984}}</ref> <ref name="patnaik">{{cite book|author=Patnaik Pradyot|year = 2003|title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds|publisher = McGraw-Hill|page = 510|isbn =0-07-049439-8|url= https://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243|access-date =6. 6. 2009}}</ref> <ref name="aaaaaa">{{cite book| pages = [https://archive.org/details/historyuseofoure0000kreb/page/303 303]–304| title = The history and use of our earth's chemical elements: a reference guide | url = https://archive.org/details/historyuseofoure0000kreb|author= Krebs Robert E.| publisher =Greenwood Publishing Group|year = 2006| isbn =0-313-33438-2}}</ref> <ref name="ffff">{{cite web| url =https://www.webelements.com/lutetium/chemistry.html| title =Lutetium: reactions of elements | publisher=Webelements| access-date=13. 4. 2017}}</ref> <ref name="Persson2010">{{cite journal|author=Persson Ingmar|title=Hydrated metal ions in aqueous solution: How regular are their structures?|journal=Pure and Applied Chemistry|volume=82|issue=10|year=2010|pages=1901–1917|issn=0033-4545|doi=10.1351/PAC-CON-09-10-22}}</ref> <ref name="IS">{{cite journal| author = Audi Georges; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A. H.|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties| journal = Nuclear Physics A| volume = 729| pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center|year = 2003| doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001| bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref> <ref name="hedrick">{{cite news| publisher = USGS| title = Rare-Earth Metals| author = Hedrick, James B.| access-date = 6. 6. 2009| url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/740798.pdf| archive-date = 10. 1. 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20110110181854/http://minerals.usgs.gov//minerals//pubs//commodity//rare_earths//740798.pdf| url-status = dead}}</ref> <ref name="industrmin">{{cite book|title=Industrial Minerals and Rocks|chapter=Rare Earth Elements|author=Castor, Stephen B.; Hedrick, James B.|publisher=Society for Mining, Metallurgy and Exploration|url=http://www.rareelementresources.com/i/pdf/RareEarths-CastorHedrickIMAR7.pdf|editor=Jessica Elzea Kogel, Nikhil C. Trivedi; James M. Barker|year=2006|pages=769–792|access-date=14. 4. 2017|archive-date=7. 10. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007100717/http://www.rareelementresources.com/i/pdf/RareEarths-CastorHedrickIMAR7.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="rubberbible">{{Cite book|editor=Lide, D. R.|year=2005|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_86ed|edition=86|location=Boca Raton (FL)|publisher=CRC Press|isbn=0-8493-0486-5}}</ref> <ref name="Immersion">{{cite book| page=12| url=https://books.google.com/books?id=Sx39H8XR1FcC&pg=PA12| title =Advanced Processes for 193-NM Immersion Lithography| author =Wei, Yayi; Brainard, Robert L. | publisher=SPIE Press| year = 2009| isbn =0-8194-7557-2}}</ref> <ref name="doiBF02655">{{Cite journal | doi = 10.1007/BF02655293| title = Three garnet compositions for bubble domain memories| url = https://archive.org/details/sim_journal-of-electronic-materials_1974-08_3_3/page/693| journal = Journal of Electronic Materials| volume = 3| issue = 3| pages = 693–707| year = 1974|author = Nielsen J. W.; Blank S. L.; Smith D. H.; Vella-Coleiro G. P.| bibcode = 1974JEMat...3..693N}}</ref> <ref name="Wahlrl">{{cite book| author = Wahl, R. L. |chapter = Instrumentation| title = Principles and Practice of Positron Emission Tomography| location = Philadelphia| publisher = Williams and Wilkins|year=2002|page=51}}</ref> <ref name="oxyortho">{{Cite journal | doi = 10.1109/23.256710| title = Evaluation of cerium doped lutetium oxyorthosilicate (LSO) scintillation crystals for PET| journal = IEEE Transactions on Nuclear Science| volume = 40| issue = 4| pages = 1045–1047| year = 1993| author = Daghighian F.; Shenderov P.; Pentlow K. S.; Graham M. C.| bibcode = 1993ITNS...40.1045D}}</ref> <ref name="Discussing">{{cite web|first=Steve|last=Bush|title=Discussing LED lighting phosphors|url=http://www.electronicsweekly.com/news/products/led/discussing-led-lighting-phosphors-2014-03/|publisher=Electronic Weekly|date=14. 3. 2014|access-date=26. 1. 2017}}</ref> <ref name="Simard">{{cite journal|title = A19 LED bulbs: What's under the frosting?|journal = EE Times|issue = juli 18|year = 2011|issn = 0192-1541|pages = 44–45|author = Simard-Normandin, Martine}}</ref> <ref name="uYmP0K5">{{cite book|page=51| url=https://books.google.com/books?id=3uYmP0K5PXEC&pg=PA52|title =Lectures in Astrobiology|author= Muriel Gargaud; Hervé Martin; Philippe Claeys|publisher= Springer|year = 2007|isbn =3-540-33692-3}}</ref> <ref name="ZtRdbUNbP">{{cite book| page=98| url=https://books.google.com/books?id=ZtRdbUNbPn8C&pg=PA98| title =Metal complexes in tumor diagnosis and as anticancer agents| author=Sigel, Helmut | publisher=CRC Press|year=2004| isbn =0-8247-5494-8}}</ref> <ref name="Balter">{{Cite journal | pmid = 25771367| year = 2015| author1 = Balter H.; Trindade V.; Terán M.; Gaudiano J.; Ferrando R.; Paolino A.; Rodriguez G.| title = 177Lu-Labeled Agents for Neuroendocrine Tumor Therapy and Bone Pain Palliation in Uruguay| journal = Current Radiopharmaceuticals}}</ref> <ref name="Carollo">{{Cite journal | pmid = 25771368| year = 2015 | author = Carollo A.; Papi S.; Chinol M. | title = Lutetium-177 Labeled Peptides: The European Institute of Oncology Experience | journal = Current Radiopharmaceuticals}}</ref> <ref name=lu1>{{Cite journal|author = G. Blasse; G. Dirksen; L. Brixner; M. Crawford| title = Luminescence of materials based on LuTaO4|url = https://archive.org/details/sim_journal-of-alloys-and-compounds_1994-07_209/page/n46| journal = Journal of Alloys and Compounds | volume = 209 | pages = 1–2 | year = 1994 | doi = 10.1016/0925-8388(94)91069-3}}</ref> <ref name="lWlcJEDuk">{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=lWlcJEDukRIC&pg=PA846| page=846|title = Phosphor handbook| author = Shionoya, Shigeo | publisher= CRC Press|year= 1998| isbn =0-8493-7560-6}}</ref> <ref name="appl">{{cite book| page = 32| url = https://books.google.com/books?id=F0Bte_XhzoAC&pg=PA32| title = Extractive metallurgy of rare earths| author = Gupta, C. K.; Krishnamurthy, Nagaiyar | publisher =CRC Press|year= 2004| isbn =0-415-33340-7}}</ref> }} {{Commonscat|Lutetium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] 1p68fs4818t06d36uqretl30xowyrd4 0 7696 3819769 3798853 2026-03-26T10:29:25Z Panasko 146730 [[Kategorija:Toksični elementi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819769 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Polonij | Simbol = Po | Atomski broj = 84 | Serija = [[Metal (hemija)|Metali]] | Grupa = 16 | Perioda = 6 | Blok = p | Boja serije = DarkGray | Izgled = srebrenasti metal | Zastupljenost = 2,1 · 10^-15<ref name="binder" /> | Atomska masa = 209,98 | Atomski radijus = 190 | Atomski radijus izračunat = 135 | Kovalentni radijus = 140 | Van der Waalsov radijus = 197<ref name="manjera" /> | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹⁴5d¹⁰6s²6p⁴ | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 32, 18, 6 | Energija ionizacije_1 = 812,1 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = kubična primitivna (α-Po)<br>romboedarska (β-Po) | Gustoća = 9196 | CAS registarski broj = 7440-08-6 | Magnetizam = nemagnetičan | Tačka topljenja_K = 527 | Tačka topljenja_C = 254 | Tačka ključanja_K = 1235 | Tačka ključanja_C = 962 | Molarni volumen = 22,97 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 100 | Toplota topljenja = 13 | Pritisak pare = 0,0176 | Pritisak pare_K = 527 | Specifična električna provodljivost = 2,5 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 20 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = (-2), 2, '''4''', 6 | Oksidi = PoO₂ (amfoteran) | Elektrodni potencijal = 0,9 [[Volt|V]] (Po²⁺ + 2e^- → Po) | Elektronegativnost = 2,0 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|/}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|/}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|/}} | Radioaktivan = Da | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Po | Maseni broj = 208 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 2,898&nbsp;[[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,401 | Tipraspada1ZP = [[Bizmut|²⁰⁸Bi]] | Tipraspada2ZM = [[alfa-zraci|α]] | Tipraspada2ZE = 5,215 | Tipraspada2ZP = [[Olovo|²⁰⁴Pb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Po | Maseni broj = 209 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 103&nbsp;[[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,893 | Tipraspada1ZP = [[Bizmut|²⁰⁹Bi]] | Tipraspada2ZM = [[alfa-zraci|α]] | Tipraspada2ZE = 4,879 | Tipraspada2ZP = [[Olovo|²⁰⁵Pb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Po | Maseni broj = 210 | Rasprostranjenost u prirodi = 99,998 | Vrijeme poluraspada = 138,376&nbsp;[[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 5,307 | Tipraspada1ZP = [[Olovo|²⁰⁶Pb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Po | Maseni broj = 218 | Rasprostranjenost u prirodi = 1,6 · 10⁻³ | Vrijeme poluraspada = 3,05&nbsp;[[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Beta-zraci|β⁻]] | Tipraspada1ZE = 0,260 | Tipraspada1ZP = [[Astat|²¹⁸At]] | Tipraspada2ZM = [[alfa-zraci|α]] | Tipraspada2ZE = 6,115 | Tipraspada2ZP = [[Olovo|²¹⁴Pb]] }} |}} '''Polonij''' ({{jez-la|polonium}}) jeste [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Po''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 84. Otkrili su ga 1898. godine [[Marie Curie]] i [[Pierre Curie]]. To je rijetki i veoma [[radioaktivnost|radioaktivni]] element bez stabilnih [[izotop]]a. U hemijskom aspektu, polonij je veoma sličan [[bizmut]]u i [[telur]]u, a javlja se u sklopu ruda [[uranij]]a. Postoji vrlo mali broj oblasti gdje se koristi polonij. Osim kao sredstvo za generiranje topline u svemirskim probama, koristi se u antistatičkim uređajima i kao izvor [[neutron]]a i alfa-čestica. Zbog svog mjesta u [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]], gdje je uvršten u [[Halkogeni elementi|VIA]] grupu, polonij se ponekad smatra [[polumetali|metaloidom]].<ref name="lanl" /> Međutim, drugi izvori navode da je on bez sumnje metal, što dokazuju na bazi osobina i djelovanja polonija.<ref name="hawkes" /> == Historija == Ranije provizorno nazvan ''radij F'', polonij su otkrili [[Marie Curie|Marie]] i [[Pierre Curie]] 1898. godine,<ref name=c1 /> i dali mu ime u čast Marijine domovine [[Poljska|Poljske]] (lat. ''Polonia'').<ref name="borders" /><ref name="cent1903" /> Današnja Poljska u to vrijeme je bila podijeljenja između [[Rusko carstvo|Ruskog carstva]], [[Njemačko carstvo|Njemačke]] i [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]] pa nije postojala kao nezavisna zemlja. Curiejeva nada kojom se rukovodila pri davanju imena elementa je bila da će to imati odjeka u svijetu i skrenuti pažnju na poljsku težnju ka nezavisnošću.<ref name=Przemysl/> Polonij je bio prvi element koji je dobio ime u svrhu naglašavanja neke političke kontroverze.<ref name=Przemysl /> Ovaj je element prvi koji su otkrili Curiejevi dok su istraživali radioaktivnost minerala [[uraninit]]a. Taj mineral, nakon izdvajanja radioaktivnih elemnata [[uranij]]a i [[torij]]a iz njega, bio je još više radioaktivniji nego kad je sadržavao ta dva elementa. Ta pojava navela je Curieje u potragu za drugim radioaktivnim elementima sadržanim u uraninitu. Iz njega su prvo izdvojili polonij u julu 1898. a pet mjeseci kasnije izolirali su [[radij]].<ref name=c1/><ref name=nbb/><ref name=c2/> U Sjedinjenim Američkim Državama, polonij se proizvodio kao dio potprojekta ''Dayton'' u sklopu [[Projekt "Manhattan"|projekta ''Manhattan'']] tokom Drugog svjetskog rata. On je bio kritični dio [[nuklearno oružje|nuklearnog oružja]] implozivnog tipa koje se koristilo u bombi ''Fat Man'' [[Atomski napad na Hiroshimu i Nagasaki#Napad na Nagasaki|bačenoj na]] [[Nagasaki]] 9. augusta 1945. godine. Polonij i [[berilij]] bili su osnovni sastojci moduliranog neutronskog detonatora tipa ''jež'' (urchin) koji je postavljan u središte sferno konstruiranog [[plutonij]]skog jezgra bombe. Detonator ''jež'' je pokretao [[nuklearna fisija|lančanu nuklearnu reakciju]] u trenutku dostizanja kritične mase čime se osiguravalo ispravno detoniranje bombe.<ref name="nwfaq41"/> Veći dio osnovnih fizičkih i hemijskih osobina polonija krio se sve do završetka Drugog svjetskog rata. Činjenica da je korišten kao detonator bila je povjerljiva informacija u vojsci SAD sve do 1960tih.<ref name="fasorg" /> [[Komisija za atomsku energiju SAD]] i [[projekt "Manhattan"]] vršili su eksperimente na ljudima, koristeći polonij dajući ga petero osoba na Univerzitetu u Rochesteru između 1943. i 1947. godine. Tim ljudima su davali između 9 i 22 mikrokirija (330 do 810 kBq) polonija proučavajući način njegovog izlučivanja iz ljudskog organizma.<ref name=congress1986 /><ref name=nes1950 /><ref name="mossw" /> == Osobine == ===Fizičke=== [[Datoteka:alpha po lattice.jpg|thumb|lijevo|Alfa oblik čvrstog polonija.]] Polonij je radioaktivni element koji postoji u dvije [[Alotropske modifikacije|metalne modifikacije]]. Alfa modifikacija je jedini poznati primjer jednostavne [[Kubični kristalni sistem|kubične kristalne strukture]] na bazi jednog atoma, čija je ivica dužine 335,2 pikometara; dok je beta modifikacija romboedarske strukture.<ref>[[#Greenwood|Greenwood]], str. 753</ref><ref name="garyl" /><ref name="lattice" /> Karakteristika strukture polonija je [[difrakcija]] (prelamanje) [[X-zrake|x-zraka]]<ref name="delimano" /><ref name="beamer" /> i [[difrakcija elektrona]].<ref name="roller" /> ²¹⁰Po (obično zajedno sa ^{[[Plutonij-238|238]]}[[Plutonij-238|Pu]]) ima mogućnost lahkog [[volatilnost|dospijevanja u zrak]]: ako se njegov uzorak zagrije u prisustvu zraka na 55&nbsp;°C, oko 50% te količine ispari u periodu od 45 sati u obliku dvoatomskih Po₂ molekula, iako je [[tačka topljenja]] polonija 254&nbsp;°C a tačka ključanja 962&nbsp;°C.<ref name="bogdan" /><ref name="CRC" /><ref name="thayer" /> Postoji nekoliko pretpostavki za ovu pojavu; a jedna od hipoteza je da se pri alfa-raspadu od uzorka odlome male skupine atoma polonija. === Hemijske === Hemijske osobine polonija slične su onima [[telur]]a i bizmuta. Polonij se lahko [[Rastvorljivost|rastvara]] u razblaženim kiselinama, ali mu je rastvorljivost u bazama vrlo slaba. Rastvori polonija najprije poprimaju ružičastu boju zbog [[ion]]a Po²⁺, da bi nedugo zatim vrlo brzo postali žuti zbog alfa-radijacije iz polonija koji ionizira rastvor i pretvara ione Po²⁺ u Po⁴⁺. Ovaj proces je praćen nastankom balončića gasa i emisijom toplote i svjetlosti iz staklenog posuđa jer ono [[Apsorpcija (fizika)|apsorbira]] alfa-zrake. Kao rezultat, rastvori polonija vrlo lahko isparavaju i mogu za nekoliko dana potpuno ispariti ako posuda nije čvrsto zatvorena.<ref name="nbb" /><ref>[[#Bagnall|Bagnall]], str. 206</ref> === Izotopi === Polonij ima [[Izotopi polonija|33 poznata izotopa]], od kojih su svi radioaktivni. Oni imaju [[atomska masa|atomske mase]] u rasponu od 188 do 220 [[jedinica atomske mase|u]]. Izotop ²¹⁰Po ([[vrijeme poluraspada]] 138,376&nbsp;dana) je najviše korišten i dostupan. ²⁰⁹Po (sa vremenom poluraspada od 125,2 ± 3,3 godine) jeste polonijev izotop sa najdužim vremenom poluraspada od svih njegovih izotopa.<ref name=Po209/> Taj izotop zajedno sa izotopom ²⁰⁸Po (vrijeme poluraspada 2,9&nbsp;godina) se mogu dobiti putem alfa-, protonskim ili deuteronskim bombardovanjem [[olovo|olova]] ili [[bizmut]]a u [[ciklotron]]u.<ref name="emsley" /> Izotop ²¹⁰Po je emiter [[alfa-zraci|alfa-zraka]] a ima vrijeme poluraspada od 138,4&nbsp;dana; raspada se direktno u svoj kćerinski stabilni izotop, [[olovo|²⁰⁶Pb]]. Miligram (5&nbsp;kirija) izotopa ²¹⁰Po emitira toliki broj alfa čestica u sekundi koliko i 5&nbsp;grama izotopa [[radij|²²⁶Ra]].<ref name="anl" /> Nekoliko kirija (1&nbsp;[[kiri]] jednak je 37 GBq (giga[[bekerel]]a)) izotopa ²¹⁰Po isijava plavo zračenje uzrokovano pobuđivanjem okolnog zraka. Samo jedna od 100.000 alfa-emisija uzrokuje pobuđivanje u [[Atomsko jezgro|jezgru]] koje može rezultirati emisijom [[Gama zračenje|gama zraka]] sa maksimalnom energijom od 803&nbsp;keV.<ref>[[#Greenwood|Greenwood]], str. 250</ref><ref name="atomkr" /> == Detekcija == [[Datoteka:Gammaspectrscopy.png|thumb|lijevo|Intenzitet emisije naspram energije fotona za tri izotopa polonija.]] ===Mjerenje gama zračenja=== Pomoću radiometrijskih metoda kao što je [[gama spektroskopija]] (ili koristeći metode hemijske separacije nakon čega se mjeri aktivnost sa brojačem koji ne rasipa energiju), moguće je mjerenje koncentracije radioizotopa i razlikovanje jednih od drugih. U praksi, prisutan je pozadinski šum, te u zavisnosti od detektora, širina linije je veća što otežava identifikaciju i mjerenje [[izotop]]a. U biološkim i medicinskim radovima obično se koristi prirodno prisutni [[kalij|⁴⁰K]] u svim tjelesnim [[tkivo|tkivima]] i tekućinama kao proba podešenosti opreme i kao interni standard.<ref name=Gilmore /><ref name=Knoll /> ===Alfa-zraci=== Najbolji način za testiranje (i mjerenje) mnogih alfa emitera je korištenje spektroskopije alfa-čestica. Obično se stavi kapljica ispitivanog rastvora na metalni disk koji se zatim isušuje te se dobija ravnomjerno obložen disk. On se zatim koristi kao testni uzorak. Ako je debljina sloja formiranog na disku isuviše velika, onda se pri mjerenju javljaju preširoke linije spektra. Ovo se dešava jer se dio energije alfa čestica gubi kretanjem kroz sloj aktivnog materijala. Alternativna metoda je korištenje scintilacije interne tekućine gdje je uzorak pomiješan sa scintiliranim "koktelom". Kada se mjeri emitirano svjetlo, neki uređaji će zabilježiti količinu svjetlosne energije po svakom događaju radioaktivnog raspada. Zbog nesavršenosti metode tekuće [[scintilacija|scintilacije]] (kao što je nemogućnost detekcije svih fotona, teškoće brojanja kod zamućenih ili obojenih uzoraka) i činjenice da nasumično gašenje može smanjiti broj fotona generiranih po jednom radioaktivnom raspadu, nemoguće je postići proširenje alfa spektra dobijenog pomoću tekuće scintilacije. Moguće je da će ovi spektri tekuće sintilacije biti subjekt Gausovog proširenja umjesto distorcije koja se javlja kada je sloj aktivnog materijala na disku previše debeo.<ref name=Knoll/> Treći metod raspršavanjem energije radi brojanja alfa čestica sastoji se u upotrebi poluprovodničkog detektora.<ref name=Knoll/> == Spojevi == Polonij nema prirodnih spojeva, a gotovo svi njegovi spojevi dobijeni su vještački. Do danas je poznato više od 50 takvih spojeva.<ref>[[#Bagnall|Bagnall]], str. 199</ref> Najstabilnija klasa spojeva polonija su polonidi, koji se dobijaju direktnom reakciju dvaju elemenata. Na₂Po ima antifluoritnu strukturu, a polonidi Ca, Ba, Hg, Pb i [[Lantanoidi|lantanoida]] grade rešetku sličnu NaCl, BePo i CdPo imaju strukturu [[wurtzit]]a, a MgPo [[nikl-arsenid]]a. Većina polonida se raspada pri zagrijavanju na oko 600&nbsp;°C, izuzev HgPo koji se raspada na približno 300&nbsp;°C te lantanoidnih polonija koji se ne raspadaju već regularno tope pri temperaturama iznad 1000&nbsp;°C. Naprimjer [[Prazeodij|Pr]]Po se topi na 1250&nbsp;°C a [[Tulij|Tm]]Po na 2200&nbsp;°C.<ref name=g766>[[#Greenwood|Greenwood]], str. 766</ref> PbPo je jedan od rijetkih prirodnih spojeva polonija, jer se polonij raspada alfa-raspadom dajući olovo.<ref name="weigel" /> [[Polonij-hidrid]] ({{chem|Po||H|2}}) je volatilna (isparljiva) tekućina pri sobnoj temperaturi sklona disocijaciji.<ref name=g766/> Dva oksida polonija [[polonij-dioksid|PoO₂]] i [[polonij-trioksid|PoO₃]] proizvod su [[redoks reakcija|oksidacije]] polonija.<ref name="holleman" /> Poznati su i halidi strukture PoX₂, PoX₄ i PoX₆. Oni su rastvorljivi u odgovarajućim vodikovim halidima npr. PoCl_X u HCl, PoBr_X u HBr i PoI₄ u HI.<ref name=figgins/> Polonij-dihalidi nastaju direktnom reakcijom elemenata ili redukcijom PoCl₄ sa SO₂ i reakcijom PoBr₄ sa H₂S pri sobnoj temperaturi. Tetrahalidi se mogu dobiti reakcijom polonij-dioksida sa HCl, HBr ili HI.<ref name=g765>[[#Greenwood|Greenwood]], str. 765, 771, 775</ref> Drugi spojevi polonija uključuju, između ostalih, acetate, bromate, karbonate, citrate, hromate, cijanide, formate, hidrokside, nitrate, selenate, monosulfide, sulfate i disulfate.<ref name="figgins" /><ref>[[#Bagnall|Bagnall]], str. 212–226</ref> {|class="wikitable" style="float:left; text-align:center" |+Spojevi polonija<ref name=g765/><ref name="wiberg" /> |- !formula!!boja!! [[talište|t.t.]] (°C)|| sublimacija <br>temp. (°C) ||Simetrija||[[Pearsonov simbol|Pearsonov<br>simbol]] || [[Prostorna grupa|prostorna<br>grupa]] ||No||a (pm) || b(pm) || c(pm) || Z || [[gustoća|ρ]] (g/cm³) ||ref |- |[[polonij-dioksid|PoO₂]]|| svijetlo žut || 500 (rasp.) ||885 || kubična<br>plošno centrirana ||cF12||Fm<span style="text-decoration:overline;">3</span>m ||225 ||563,7||563,7||563,7||4|| 8,94 || <ref name=Bagnall /> |- |[[polonij-dihlorid|PoCl₂]]|| tamno crven|| 355 ||130 || ortorompska ||oP3||Pmmm||47 ||367||435||450||1|| 6,47 || <ref name="PoCl" /> |- |[[polonij-dibromid|PoBr₂]]|| ljubičasto-smeđ|| 270 (rasp.)|| || || || || || || || || || ||<ref name="PoBr" /> |- |[[polonij-tetrahlorid|PoCl₄]]|| žut ||300 || 200 || monoklinska || || || || || || || || ||<ref name="PoCl" /> |- |[[polonij-tetrabromid|PoBr₄]]|| crven||330 (rasp.) || || kubična<br>plošno centrirana || cF100 || Fm<span style="text-decoration:overline;">3</span>m ||225||560||560||560||4|| || <ref name="PoBr" /> |- |[[polonij-tetrajodid|PoI₄]]||black || || || || || || || || || || || || <ref name="bang3" /> |} {{raščistiti}} '''Oksidi''' * [[Polonij-monoksid|PoO]] * [[Polonij-dioksid|PoO₂]] * [[Polonij-trioksid|PoO₃]] '''[[Hidrid]]i''' * [[Polonij-hidrid|PoH₂]] '''[[Halidi]]''' * PoX₂, npr. [[polonij-dihlorid]], PoCl₂ * PoX₄, npr. [[polonij-tetrahlorid]], PoCl₄ * [[Polonij-heksafluorid|PoF₆]] (uslovno) == Otrovnost == Polonij je veoma opasan i nema nijednu poznatu biološku ulogu.<ref name=nbb/> Po masi, izotop polonij-210 je oko 250 hiljada puta otrovniji od cijanovodika (HCN) (letalna doza LD₅₀ za ²¹⁰Po iznosi manje od 1 [[mikrogram]]a za prosječnog čovjeka u odnosu na oko 250&nbsp;mg cijanovodika<ref name="phycemox" />). Najveća opasnost od polonija je njegova intenzivna [[radioaktivnost]] (kao alfa-emiter), što predstavlja veliku poteškoću u sigurnom rukovanju s njim. Korištenje čak i mikrogramskih količina ²¹⁰Po je izuzetno opasno, te zahtijeva specijalnu opremu (rukavice negativnog pritiska pogodne za rad sa alfa-emiterima opremljene filterima visokih performansi), adekvatno nadgledanje i strogo poštivanje procedura za rad kako bi se spriječila bilo kakva kontaminacija. Alfa čestice koje emitira polonij mogu oštetiti organska tkiva mnogo lakše i brže ako se polonij pojede, ušmrka ili apsorbira, mada ne može proći kroz [[Epiderma|epidermu]] te stoga nije opasan na koži sve su dok alfa-čestice izvan organizma. Korištenje hemijski otpornih i nepropusnih rukavica je obavezno kako bi se osoba zaštitila od direktne difuzije polonija kroz kožu. Polonij rastvoren u koncentriranoj [[dušična kiselina|dušičnoj kiselini]] može lahko proći kroz neadekvatne rukavice (npr. od lateksa) ili ih ta kiselina može oštetiti.<ref>[[#Bagnall|Bagnall]], str. 202–6</ref> Neke studije ukazuju da neki mikrobi mogu [[metilacija|metilirati]] polonij djelovanjem [[metilkobalamin]]a.<ref name="momoshima" /><ref name="osaki" /> Ovo je slično načinu pomoću kojeg se metiliraju i [[živa]], selen i [[telur]] u živim bićima dajući organometalne spojeve. Studije koje istražuju [[metabolizam]] polonija-210 kod pacova pokazale su da je iz njihovih organizama izlučeno samo 0,002 do 0,009% polonija-210 u vidu isparljivog izotopa.<ref name="lisadi" /> === Akutni efekti === Srednja letalna doza (LD₅₀) za akutno izlaganje radijaciji općenito iznosi oko 4,5&nbsp;[[Sievert|Sv]].<ref name=pnl /> Ekvivalent [[efektivna doza|efektivne angažirane doze]] za ²¹⁰Po iznosi 0,51&nbsp;µSv/[[Bekerel|Bq]] ako se proguta, a 2,5&nbsp;µSv/Bq ako se udahne.<ref name=nsds /> Stoga smrtonosna doza od 4,5 Sv može se dostići gutanjem 8,8 MBq (2.400 µCi) polonija odnosno oko 50 nanograma (ng), odnosno udisanjem 1,8 MBq (490 µC) tj. 10&nbsp;ng polonija. Po ovom računanju, jedan [[gram]] ²¹⁰Po bi teoretski bio dovoljan da se otruje 20 miliona ljudi, od čega bi polovina umrla. Stvarna otrovnost polonija-210 je manja od ovih procjena, jer izlaganje radijaciji koja se proteže nekoliko sedmica ([[biološko vrijeme poluraspada]] polonija u čovjekovom organizmu je 30 do 50 dana<ref name="osti" />) izaziva donekle manja oštećenja organizma od doze koja bi se odjednom uzela. Procjenjuje se da prosječna letalna doza polonija ²¹⁰Po iznosi 15 MBq (0,41 mCi) odnosno 0,089 mikrograma, što je i dalje ekstremno malehna količina.<ref name=nuclearweaponsarchive /><ref name="poison2" /> === Hronični efekti === Osim akutnih efekata, izlaganje radijaciji (i unutrašnjoj i vanjskoj) nosi i dugoročne rizike od raka od 5–10% po Sv sa smrtnonosnim ishodom.<ref name=pnl/> Opća populacija izložena je malim količinama polonija u vidu proizvoda radioaktivnog raspadanja [[radon]]a u prostorijama. Smatra se da izotopi ²¹⁴Po i ²¹⁸Po uzrokuju većinu<ref name="riskiv" /> od približno 15 do 22 hiljade umrlih godišnje od raka pluća u SAD, što je pripisano radonu u prostorijama.<ref name="newtonnap" /> Pušenje [[Duhan (proizvod)|duhana]] uzrokuje dodatno izlaganje poloniju.<ref name="dopecom" /> === Poznati slučajevi trovanja === Objavljeno je da je ubistvo [[Rusija|ruskog]] disidenta [[Aleksandar Litvinjenko|Aleksandra Litvinjenka]] 2006. počinjeno trovanjem polonijem ²¹⁰Po.<ref name="litvind" /><ref name="bbc" /> Prema izjavi prof. Nicka Priesta sa Univerziteta Middlesex, eksperta za toksikologiju okoline i radijaciju, a kako je prenio "Sky News" 2. decembra te godine, Litvinjenko je možda prva osoba ikad koja je umrla zbog aktunih efekata α-radijacije od ²¹⁰Po.<ref name="focusc" /> Smatra se također da je [[Irène Joliot-Curie]] prva osoba koja je umrla od efekata radijacije polonija. Ona je slučajno bila izložena poloniju 1946. godine kada je zatvorena kapsula u kojoj se nalazio ovaj element eksplodirala na njenom stolu u laboratoriji. Ona je umrla 1956. godine sa dijagnozom [[leukemija|leukemije]].<ref name="killer" /> Neuobičajeno visoke koncentracije polonija ²¹⁰Po otkrivene su u julu 2012. na odjeći i ličnim stvarima [[palestina|palestinskog]] vođe [[Yasser Arafat|Yassera Arafata]], koji je umro 11. novembra 2004. pod nerazjašnjenim okolnostima. Portparol instituta za radiofiziku u švicarskoj [[Lausanne|Lausanni]], gdje je izvršena analiza tih predmeta, naglasio je da su ''klinički simptomi opisani u Arafatovim medicinskim izvještajima nisu konsistentni sa polonijem-210 i da se ne može izvući zaključak da li je palestinski vođa otrovan ili ne'', te ''da je jedini način da se potvrde nalazi ekshumacija Arafatovog tijela i njegovo testiranje na polonij-210.''<ref name="bartk" /> Dana 27. novembra 2012. izvršena je [[ekshumacija]] Arafatovog tijela i uzeti su uzorci za odvojene analize eksperata u Francuskoj, Švicarskoj i Rusiji.<ref name="exhum" /> ''The Lancet'' je 12. oktobra 2013. objavio rezultate koji su pokazali visoke nivoe ovog elementa nađenog u Arafatovoj krvi, urinu, pljuvački, njegovoj odjeći i četkici za zube.<ref name="doi618346" /> == Reference == {{refspisak|3|refs= <ref name="lisadi">{{cite journal|author=Li Chunsheng; Sadi Baki; Wyatt Heather ''et al.''|year=2010 |title=Metabolism of ²¹⁰Po in rats: volatile ²¹⁰Po in excreta |journal=Radiation Protection Dosimetry |volume=140 |issue=2 |pages=158–162 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/rpd/ncq047 |url=http://rpd.oxfordjournals.org/content/140/2/158.short |access-date=9. 4. 2013|pmid=20159915}}</ref> <ref name=pnl>{{cite web| url = http://www.pnl.gov/main/publications/external/technical_reports/PNNL-14424.pdf |title =Health Impacts from Acute Radiation Exposure|access-date=5. 5. 2009|work=Pacific Northwest National Laboratory}}</ref> <ref name=nsds>{{cite web| url = http://hpschapters.org/northcarolina/NSDS/210PoPDF.pdf |title =Nuclide Safety Data Sheet: Polonium–210|access-date=5. 5. 2009|work=hpschapters.org}}</ref> <ref name="osti">{{cite web| osti =7162390 |url=http://www.osti.gov/energycitations/product.biblio.jsp?osti_id=7162390|title =Effective half-life of polonium in the human|author=Naimark, D.H.|datum=4. 1. 1949|work=Technical Report MLM-272/XAB, Mound Lab., Miamisburg, OH}}</ref> <ref name=nuclearweaponsarchive>{{cite web| url =http://nuclearweaponarchive.org/News/PoloniumPoison.html |title =Polonium Poisoning|access-date=5. 5. 2009}}</ref> <ref name="poison2">{{cite journal|title =Polonium-210 as a poison| date = 2007 |journal = J. Radiol. Prot.| pmid = 17341802 |volume = 27| issue = 1 | doi = 10.1088/0952-4746/27/1/001|bibcode = 2007JRP....27...17H| pages = 17–40|author = Harrison J.; Leggett Rich; Lloyd David ''et al.''}}</ref> <ref name="riskiv">{{cite book| title = Health Risks of Radon and Other Internally Deposited Alpha-Emitters: BEIR IV|isbn=0-309-03789-1|page =5|publisher=National Academy Press|date=1988}}</ref> <ref name="newtonnap">{{cite book| url =http://newton.nap.edu/html/beir6/ | archive-url =https://web.archive.org/web/20060919054314/http://newton.nap.edu/html/beir6/ | archive-date=19. 9. 2006|title = Health Effects Of Exposure To Indoor Radon| publisher=National Academy Press|place=Washington|date=1999}}</ref> <ref name="dopecom">{{cite web | url =http://www.straightdope.com/columns/070928.html | title =The Straight Dope: Does smoking organically grown tobacco lower the chance of lung cancer? | access-date =5. 5. 2009 | archive-date =8. 1. 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090108032235/http://www.straightdope.com/columns/070928.html | url-status =dead }}</ref> <ref name="momoshima">{{cite journal|last1= Momoshima | first1 =N.|last2= Song | first2 =L.X. et.al.| title = Formation and emission of volatile polonium compound by microbial activity and polonium methylation with methylcobalamin | journal =Environ Sci Technol | date =2001 | volume =35 | issue = 15 | pages = 2956–2960 | doi = 10.1021/es001730}}</ref> <ref name="osaki">{{cite journal|last1= Momoshima | first1 =N.|last2= Song | first2 =L.X.|last3= Osaki | first3 =S.|last4=Maeda | first4 =Y.| title = Biologically induced Po emission from fresh water| journal =J Environ Radioact| date = 2002 | volume = 63| issue = 2| page= 187 | doi =10.1016/S0265-931X(02)00028-0}}</ref> <ref name="phycemox">{{cite web| url = http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/HY/hydrogen_cyanide.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20020211054154/http://physchem.ox.ac.uk/MSDS/HY/hydrogen_cyanide.html | archive-date=11. 2. 2002|title =Safety data for hydrogen cyanide|work= Physical & Theoretical Chemistry Lab, Oxford University}}</ref> <ref name="litvind">{{cite news |title=The mystery of Litvinenko's death |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6180432.stm |date=24. 11. 2006|publisher=BBC News |first=Tom |last=Geoghegan}}</ref> <ref name="bbc">{{cite news| url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6698545.stm |title = UK requests Lugovoi extradition| access-date=5. 5. 2009|work=BBC News|date=28. 5. 2007}}</ref> <ref name="focusc">{{cite news |title=Focus: Cracking the code of the nuclear assassin |url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2087-2484295_1,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080210081034/http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2087-2484295_1,00.html|archive-date=10. 2. 2008|work=The Sunday Times|location=London|datum=3. 12. 2006|access-date=22. 5. 2010|author=Roland Watson}}</ref> <ref name="bartk">Bart, Katharina (3.7.2012). [http://www.reuters.com/article/2012/07/03/us-palestinians-arafat-idUSBRE8621CL20120703 Swiss institute finds polonium in Arafat's effects] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205122009/http://www.reuters.com/article/2012/07/03/us-palestinians-arafat-idUSBRE8621CL20120703 |date=5. 12. 2014 }}. Reuters.</ref> <ref name="exhum">{{cite news|title=Experts exhume Arafat, seek evidence of poison|url=http://www.reuters.com/article/2012/11/27/us-palestinians-arafat-idUSBRE8AP1A120121127|agency=Reuters|date=27. 11. 2012|access-date=27. 11. 2012|archive-date=27. 11. 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127175545/http://www.reuters.com/article/2012/11/27/us-palestinians-arafat-idUSBRE8AP1A120121127|url-status=dead}}</ref> <ref name="killer">{{cite news| url =http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,20863878-5001031,00.html| title =Innocent chemical a killer| publisher =The Daily Telegraph (Australia)| datum =4. 12. 2006| access-date =5. 5. 2009| author =Jeremy Manier| archive-date =6. 1. 2009| archive-url =https://web.archive.org/web/20090106013604/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,20863878-5001031,00.html| url-status =bot: unknown}}</ref> <ref name="doi618346">Pascal Froidevaux, Sébastien Baechler, Claude J Bailat et.al. ''Improving forensic investigation for polonium poisoning'', The Lancet, Volume 382, No. 9900, str. 1308, 12.10.2013. {{cite doi|10.1016/S0140-6736(13)61834-6}}</ref> <ref name=Gilmore>{{cite book|author=Gilmore G, Hemingway J.|title=Practical Gamma-Ray Spectrometry|url=https://archive.org/details/practicalgammara0000gilm_q7e0_1ed|publisher=John Wiley & Sons|location=Chichester|year=1995|isbn=0-471-95150-1}}</ref> <ref name=Knoll>{{Cite book|author=Knoll G.|year=2000|title=Radiation Detection and Measurement|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|location=New York|isbn=0-471-07338-5}}</ref> <ref name="cent1903">{{cite journal| title = The centennial of the 1903 Nobel Prize for physics|author= Adloff J. P.| journal = Radichimica Acta| volume = 91| issue = 12–2003| page=681|year=2003|doi = 10.1524/ract.91.12.681.23428}}</ref> <ref name="nwfaq41">[http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq4-1.html Nuclear Weapons FAQ, Section 4.1, Version 2.04: 20. februar 1999]. Nuclearweaponarchive.org. pristupljeno dana 28.4.2013.</ref> <ref name="fasorg">[http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/rdd-7.html#I16 Restricted data declassification decisions, 1946 to the present (RDD-7)], 1. januar 2001, U.S. Department of Energy Office of Declassification, preko fas.org</ref> <ref name="mossw">Moss, William i Eckhardt, Roger (1995) [http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00326640.pdf "The Human Plutonium Injection Experiments"], Los Alamos Science, br. 23.</ref> <ref name=congress1986>[http://contentdm.library.unr.edu/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/conghear&CISOPTR=102&CISOBOX=1&REC=1#metajump American nuclear guinea pigs: three decades of radiation experiments on U.S. citizens] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730200210/http://contentdm.library.unr.edu/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=%2Fconghear&CISOPTR=102&CISOBOX=1&REC=1#metajump |date=30. 7. 2013 }}. United States. Congress. House. of the Committee on Energy and Commerce. Subcommittee on Energy Conservation and Power</ref> <ref name=nes1950>"Studies of polonium metabolism in human subjects", poglavlje 3 u: ''Biological Studies with Polonium, Radium, and Plutonium'', National, Nuclear Energy Series, Volume VI-3, McGraw-Hill, New York, 1950, citirano u: ''American Nuclear Guinea Pigs&nbsp;...'', 1986 Izvještaj komiteta House Energy and Commerce</ref> <ref name="borders">{{cite journal|title = Borders of the Nuclear World – 100 Years After Discovery of Polonium|author = Pfützner M.|journal = Acta Physica Polonica B|volume = 30|year= 1999|page= 1197|bibcode =1999AcPPB..30.1197P}}</ref> <ref name=Przemysl>{{cite journal|title = Chemical and Polish aspects of polonium and radium discovery|author= Kabzinska K.|journal = Przemysl Chemiczny|volume = 77|year= 1998|pages = 104–107|issue = 3}}</ref> <ref name=c1>{{cite journal| author=Curie, P.; Curie, M. |title = Sur une substance nouvelle radio-active, contenue dans la pechblende |trans-title=On a new radioactive substance contained in pitchblende |language = fr |journal = Comptes rendus |volume = 127 |pages = 175–178 |year = 1898 |url = http://www.academie-sciences.fr/activite/archive/dossiers/Curie/Curie_pdf/CR1898_p175_178.pdf}}</ref> <ref name=c2>{{cite journal | author = Curie, P.; Curie, M.; Bémont, G. | title = Sur une nouvelle substance fortement radio-active contenue dans la pechblende | trans-title=On a new, strongly radioactive substance contained in pitchblende | language = fr | journal = Comptes rendus | volume = 127 | pages = 1215–1217 | year = 1898 | url = http://www.academie-sciences.fr/activite/archive/dossiers/Curie/Curie_pdf/CR1898_p1215_1217.pdf | date = | access-date=27. 3. 2015 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130722232602/http://www.academie-sciences.fr/activite/archive/dossiers/Curie/Curie_pdf/CR1898_p1215_1217.pdf | archive-date=22. 7. 2013 | url-status = dead }}</ref> <ref name="holleman">{{cite book| author = Holleman, A. F.; Wiberg, E. |title = Inorganic Chemistry| publisher = Academic Press| location = San Diego| year = 2001| isbn = 0-12-352651-5}}</ref> <ref name="figgins">Figgins, P. E. (1961) [http://www.osti.gov/bridge/purl.cover.jsp?purl=/4034029-SolPsF/ The Radiochemistry of Polonium], National Academy of Sciences, US Atomic Energy Commission, str. 13–14 [http://books.google.com/books?id=N0MrAAAAYAAJ&printsec=frontcover Google Books]</ref> <ref name=Bagnall>{{cite journal|author=Bagnall K. W.; d'Eye R. W. M.|year=1954 |title=The Preparation of Polonium Metal and Polonium Dioxide |journal=Journal of the Chemical Society |pages=4295–4299|doi=10.1039/JR9540004295}}</ref> <ref name="PoCl">{{cite journal|doi=10.1039/JR9550002320|title=The polonium halides. Part I. Polonium chlorides|year=1955|author=Bagnall K. W.; d'Eye R. W. M.; Freeman J. H.|journal=Journal of the Chemical Society (Resumed)|page=2320}}</ref> <ref name="PoBr">{{cite journal|doi=10.1039/JR9550003959|title=The polonium halides. Part II. Bromides|date=1955|last1=Bagnall|first1=K. W.|last2=d'Eye|first2=R. W. M.|last3=Freeman|first3=J. H.|journal=Journal of the Chemical Society (Resumed)|page=3959}}</ref> <ref name="bang3">{{cite journal|doi=10.1039/JR9560003385|title=657. The polonium halides. Part III. Polonium tetraiodide|year=1956|author=Bagnall K. W.; d'Eye R. W. M.; Freeman J. H.|journal=Journal of the Chemical Society (Resumed)|page=3385}}</ref> <ref name="weigel">{{cite journal |author=Weigel F. |year=1959 |title=Chemie des Poloniums |journal=Angewandte Chemie |volume=71 |pages=289–316 |doi=10.1002/ange.19590710902 |issue=9}}</ref> <ref name="wiberg">{{Cite book|author=Wiberg, Egon; Holleman, A. F.; Wiberg, Nils|url=http://books.google.com/books?id=Mtth5g59dEIC&pg=PA594|title=Inorganic Chemistry|publisher=Academic Press|year=2001|page=594|isbn=0-12-352651-5}}</ref> <ref name="nbb">{{cite book| author = Emsley John |title = Nature's Building Blocks| publisher = Oxford University Press| location = New York| year = 2001| pages = 330–332| isbn = 0-19-850341-5}}</ref> <ref name="beamer">{{cite journal |author=Beamer W. H.; Maxwell, C. R. |year=1946 |title=The Crystal Structure of Polonium |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-physics_1946-09_14_9/page/569 |journal=Journal of Chemical Physics |volume=14 |issue=9 |page=569 |doi=10.1063/1.1724201}}</ref> <ref name="delimano">{{cite journal |author=Desando R. J.; Lange, R. C. |year=1966 |title=The structures of polonium and its compounds—I α and β polonium metal |journal=Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry |volume=28 |issue=9 |page=1837 |doi=10.1016/0022-1902(66)80270-1}}</ref> <ref name="roller">{{cite journal |last1=Rollier |first1=M. A. |last2=Hendricks |first2=S. B.|last3= Maxwell|first3= L. R.|date=1936 |title=The Crystal Structure of Polonium by Electron Diffraction |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-physics_1936-10_4_10/page/648 |journal=Journal of Chemical Physics |volume=4 |issue=10 |page=648 |doi=10.1063/1.1749762 |bibcode = 1936JChPh...4..648R}}</ref> <ref name="bogdan">{{cite journal| first1 = Bogdan |last1=Wąs| first2 = Ryszard |last2=Misiak et.al.|title = Thermochromatographic Separation of ^206,208Po from a Bismuth Target Bombardet with Protons | journal =Nukleonica | date =2006| volume =51 | issue = suppl. 2 | pages = s3–s5 | url =http://www.ichtj.waw.pl/ichtj/nukleon/back/full/vol51_2006/v51s2p03f.pdf}}</ref> <ref name="garyl">{{cite book |author=Gary L. Miessler; Donald A. Tarr|title=Inorganic Chemistry |url=https://archive.org/details/inorganicchemist00gary|edition=3|page=[https://archive.org/details/inorganicchemist00gary/page/n292 285] |isbn=0-13-120198-0 |date=2004 |publisher=Pearson Prentice Hall |location=Upper Saddle River, N.J.}}</ref> <ref name="lattice">{{cite web| url = http://cst-www.nrl.navy.mil/lattice/struk/a_i.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20010204004200/http://cst-www.nrl.navy.mil/lattice/struk/a_i.html| archive-date=4. 2. 2001|datum=20. 11. 2000|work=Naval Research Laboratory |title = The beta Po (A_i) Structure|access-date=5. 5. 2009}}</ref> <ref name="CRC">{{Cite book|editor=Lide, D. R.|year=2005|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_86ed|edition=86|location=Boca Raton (FL)|publisher=CRC Press|isbn=0-8493-0486-5}}</ref> <ref name="thayer">Thayer, John S. (2010). "Relativistic Effects and the Chemistry of the Heavier Main Group Elements". str. 63–97. {{doi|10.1007/978-1-4020-9975-5_2}}</ref> <ref name=Po209>{{cite web|author=Boutin Chad|title=Polonium's Most Stable Isotope Gets Revised Half-Life Measurement|url=http://www.nist.gov/pml/div682/po-090914.cfm|izdavač=NIST Tech Beat|access-date=9. 9. 2014}}</ref> <ref name="emsley">{{cite book|author=Emsley John|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4|edition=novo|date=2011|publisher=Oxford University Press|location=New York, NY|isbn=978-0-19-960563-7|page=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4/page/415 415]}}</ref> <ref name="anl">{{cite web|url =http://www.ead.anl.gov/pub/doc/polonium.pdf | archive-url =https://web.archive.org/web/20070703021010/http://www.ead.anl.gov/pub/doc/polonium.pdf | archive-date=3. 7. 2007|title = Polonium |izdavač= Argonne National Laboratory|access-date=5. 5. 2009}}</ref> <ref name="atomkr">{{cite web| url =http://atom.kaeri.re.kr/cgi-bin/decay?Po-210%20A |title = 210PO α decay|work=Nuclear Data Center, Korea Atomic Energy Research Institute|datum= 2000|access-date=5. 5. 2009}}</ref> <ref name="lanl">{{cite web |url=http://periodic.lanl.gov/metal.shtml |title=Characterizing the Elements |izdavač=Los Alamos National Laboratory |access-date=4. 3. 2013}}</ref> <ref name="hawkes">{{cite journal|doi=10.1021/ed100308w|title=Polonium and Astatine Are Not Semimetals|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-education_2010-08_87_8/page/783|journal=Journal of Chemical Education|date=2010|last1=Hawkes|first1=Stephen J.|volume=87|issue=8|page=783|bibcode = 2010JChEd..87..783H}}</ref> <ref name="binder">{{cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="manjera">{{Cite journal|author=Manjeera Mantina, Adam C. Chamberlin, Rosendo Valero, Christopher J. Cramer, Donald G. Truhlar|title=Consistent van der Waals Radii for the Whole Main Group|journal=J. Phys. Chem. A.|year=2009|volume=113|pages=5806–5812|doi=10.1021/jp8111556}}</ref> }} == Literatura == * {{cite book |title=Advances in Inorganic Chemistry and Radiochemistry |chapter=The Chemistry of Polonium |ref=Bagnall|author=Bagnall K. W. |year=1962 |publisher=Academic Press |location=New York |isbn=0-12-023604-4|pages=197–226 |access-date=14. 6. 2012 |url=http://books.google.com/books?id=8qePsa3V8GQC&pg=PA212|volume=4}} {{doi|10.1016/S0065-2792(08)60268-X}} * {{cite book|ref=Greenwood|author=Greenwood, Norman N.; Earnshaw, Alan |year=1997|title= Chemistry of the Elements|edition= 2|publisher= Butterworth–Heinemann|isbn=0080379419}} {{Commonscat|Polonium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Toksični elementi]] 25ttucg8phst4b883qabnw2xc60yids 0 7724 3819775 3798876 2026-03-26T10:30:27Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819775 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Lantan | Simbol = La | Atomski broj = 57 | Serija = Prelazni metali<br><small>ponekad smatran i lantanoidom</small> | Grupa = 3 | Perioda = 6 | Blok = d{{Napomena|u nekim izvorima svrstava se u f-blok.}} | Slika = [[Datoteka:Lanthanum-2.jpg|180px]] | Boja serije = Plum | Izgled = srebreno bijeli metal | Zastupljenost = 1,7 · 10⁻³<ref name="harry"/> | Atomska masa = 138,90547(7)<ref name="iupac"/> | Atomski radijus = 195 | Atomski radijus izračunat = - | Kovalentni radijus = 207 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 5d¹6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 18, 9, 2 | Energija ionizacije_1 = 538,1 | Energija ionizacije_2 = 1067 | Energija ionizacije_3 = 1850,3 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2,5 | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 6170<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 293,15 | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 5,4 · 10⁻⁵)<ref name="weast"/> | Tačka topljenja_K = 1193 | Tačka topljenja_C = 920 | Tačka ključanja_K = 3743<ref name="zhang"/> | Tačka ključanja_C = 3470 | Molarni volumen = 22,39 · 10⁻⁶ | Toplota isparavanja = 400<ref name="zhang"/> | Toplota topljenja = 6,2 | Pritisak pare = 1,33 · 10⁻⁷ | Pritisak pare_K = 1193 | Brzina zvuka = 2475 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 190 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,626 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 13 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = La₂O₃ | Elektrodni potencijal = −2,38 [[Volt|V]] (La³⁺ + 3e⁻ → La) | Elektronegativnost = 1,1 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|16|33|36/37/39}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = La | Maseni broj = 135 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 19,5 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,200 | Tipraspada1ZP = [[Barij|¹³⁵Ba]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = La | Maseni broj = 136 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,87 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,870 | Tipraspada1ZP = [[Barij|¹³⁶Ba]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = La | Maseni broj = 137 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 60.000 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,600 | Tipraspada1ZP = [[Barij|¹³⁷Ba]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = La | Maseni broj = 138 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,09 | Vrijeme poluraspada = 1,05 · 10¹¹ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,737 | Tipraspada1ZP = [[Barij|¹³⁸Ba]] | Tipraspada2ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada2ZE = 1,044 | Tipraspada2ZP = [[Cerij|¹³⁸Ce]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = La | Maseni broj = 139 | Rasprostranjenost u prirodi = 99,91 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = La | Maseni broj = 140 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 1,6731 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 3,762 | Tipraspada1ZP = [[Cerij|¹⁴⁰Ce]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = La | Maseni broj = 141 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,92 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,502 | Tipraspada1ZP = [[Cerij|¹⁴¹Ce]] }} |}} '''Lantan''' je [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''La''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 57. To je mehki, [[duktilnost|duktilni]], srebreno-sjajni bijeli metal koji vrlo brzo potamni kada se izloži [[zrak]]u, a dovoljno je mehak da se može rezati nožem. Po njemu je nazvana i serija [[lantanoidi|lantanoida]], grupa od 15 veoma sličnih hemijskih elemenata koji su u [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] svrstani između lantana i [[lutecij]]a. Ponekad se lantan smatra prvim elementom [[Elementi 6. periode|prelaznih metala 6. periode]]. Gotovo se uvijek pretpostavlja da, kao takav, ima [[oksidacijsko stanje]] +3. Za njega nije poznata biološka funkcija i ne smatra se otrovnim za ljude. Lantan se obično može naći u kombinaciji s [[cerij]]em i drugim rijetkim zemnim elementima. Iako se svrstava u rijetke zemne elemente, lantan je 28. element po rasprostranjenosti u Zemljinoj kori, odnosno ima ga približno tri puta manje od [[olovo|olova]]. U mineralima poput [[monacit]]a i [[bastnesit]]a sačinjava više od četvrtine sadržaja lantanoida u njima. Iz ovih minerala on se izdvaja koristeći kompleksni višestepeni proces ekstrakcije. Spojevi lantana imaju brojne načine primjene kao što su [[katalizator]]i, dodaci u [[staklo|staklu]], ugljično osvjetljenje za osvjetljavanje studija i projekcije, elementi za paljenje u upaljačima i bakljama, elektronske katode, scintilatori, TIG elektrode (za lučno varenje u zaštitnoj atmosferi internog gasa) i druge. [[Lantan-karbonat]] je odobren za upotrebu u medicinske svrhe za liječenje zatajenja [[bubreg]]a (hiperfosfatemija). == Historija == Riječ ''lantan'' izvedena je iz [[grčki jezik|grčkog]] λανθανω (''lanthanō'' – "koji leži skriven"). Element je 1839. otkrio švedski hemičar [[Carl Gustav Mosander]], koji je djelomično razložio uzorak cerij-nitrata tako što ga je žario u prisustvu zraka, a zatim je dobijeni oksid tretirao razblaženom [[dušična kiselina|nitratnom kiselinom]].<ref name="taalok"/> Iz nastalog taloga izdvojio je novu, rijetku "zemlju", koju je nazvao ''lantana''. Lantan u relativno čistom obliku dobijen je tek 1923.<ref name=patnaik/> Lantan je najbazičniji među svim trovalentnim lantanoidima, a to je bila i osobina koja je Mosanderu omogućila da izolira i iščisti soli ovog elementa. Kiselinsko odvajanje koje se komercijalno provodi uključuje frakcijsko taloženje slabijih baza (poput didimija, smjesa neodija i prazeodija) iz nitratnih rastvora dodavajući [[magnezij-oksid]] ili razblaženi gasoviti amonijak. Pročišćeni lantan preostaje u rastvoru. Međutim, kiselinske metode su pogodne samo za prečišćavanje lantana; didimij ne može biti efikasan u daljnjem odvajanju na ovaj način. Alternativne tehnike frakcijske [[kristalizacija|kristalizacije]] izmislio je [[Dmitrij Ivanovič Mendeljejev|Dmitrij Mendeljejev]] u obliku dvostrukog amonij-nitrat tetrahidrata, koji je on koristio za odvajanje slabije rastvorljivog lantana od više rastvorljivog didimija tokom 1870-ih. Ovaj sistem se komercijalno koristio u pročišćavanju lantana sve do razvoja praktičnih metoda izdvajanja rastvora koje su počele kasnih 1950tih. Detaljan proces korištenja dvostrukih amonij-nitrata kojim bi se dobio 99,99% čisti lantan, koncentrati [[neodij]]a i [[prazeodij]]a predstavio je Callow 1967. u vrijeme kada je taj proces već bio prevaziđen. Kako je korišten za prečišćavanje lantana, dvostruki amonij-nitrati su rekristalizirani iz vode. Kasnije je [[Carl Auer von Welsbach]] za odvajanje od didimija počeo koristiti dušičnu kiselinu kao rastvarač da bi smanjio rastvorljivost sistema. Lantan se relativno lahko pročišćava, jer ima samo jedan ''susjedni'' lantanoid, [[cerij]], koji se i sam lahko uklanja zbog svoje potencijalne tetravalentnosti. Pročišćavanje lantana frakcijskom kristalizacijom u vidu dvostrukog amonij-nitrata bilo je dovoljno efikasno i brzo, tako da lantan dobijen na ovaj način nije bio skup. Hemijsko odjeljenje ''Lindsay'' američke korporacije ''Potash and Chemical'', jedno vrijeme najveći proizvođač rijetkih zemnih metala na svijetu, objavio je cjenovnik 1. oktobra 1958. u kojem je 99,9-postotni lantan amonij-nitrat (sa udjelom oksida 29%) koštao 3,15$ po funti, odnosno 1,93$ po funti u pakovanju od 50 funti (oko 25&nbsp;kg). Odgovarajući oksid (nešto čišći od 99,99%) koštao je 11,70$ odnosno 7,15$ po funti u dva količinska raspona. Cijena za oksid najviše čistoće (99,997%) bila je 21,60$ i 13,20$, respektivno. == Osobine == === Fizičke === Lantan ima [[heksagonalni kristalni sistem|heksagonalnu kristalnu strukturu]] pri sobnoj temperaturi. Pri 310&nbsp;°C on mijenja [[kristalna struktura|kristalnu strukturu]] u kubičnu plošno-centriranu. Porastom temperature na 865&nbsp;°C ona se opet mijenja u kubičnu prostorno-centriranu strukturu.<ref name=CRC/> Lantan se vrlo lahko može [[redoks reakcija|oksidirati]]. Naprimjer uzorak veličine jednog centrimetra će u potpunosti oksidirati za manje od jedne godine.<ref name="elementsales"/> Zbog toga on se u elementarnom obliku koristi samo u istraživačke svrhe. Naučnicima je uspjelo izolirati pojedinačne atome lantana tako što su ih umetnuli u molekule [[fuleren]]a.<ref name="Ryotaro"/> Kada se [[Karbonska nanocijev|ugljične nanocijevi]] napune takvim atomima lantana u [[fuleren]]u i zatim se užare, dobijaju se metalni nanolanci lantana unutar ugljičnih nanocijevi.<ref name="Guan"/> === Hemijske === Lantan iskazuje dva oksidacijska stanja: +3 i +2, ali je stanje +3 mnogo stabilnije. Naprimjer, [[lantan-trihidrid|LaH₃]] je znatno stabilniji od [[lantan-dihidrid|LaH₂]].<ref name=patnaik/> Lantan vrlo lahko gori pri 150 [[Stepen Celzija|°C]] gradeći [[lantan(III)-oksid]]: : 4 La + 3 O₂ → 2 La₂O₃ Međutim, ako se izloži vlažnom zraku pri sobnoj temperaturi, lantan oksidira gradeći hidratni oksid znatno povećavajući zapreminu.<ref name=patnaik/> Lantan je poprilično [[elektronegativnost|elektropozitivan]], reagirajući sporo u hladnoj vodi a znatno brži u vrućoj dajući [[lantan-hidroksid]]: :2 La (č) + 6 H₂O (t) → 2 La(OH)₃ (t) + 3 H₂ (g) Metalni lantan reagira sa svim [[halogeni elementi|halogenim]]. Reakcija je veoma burna ako se odvija na temperaturi iznad 200&nbsp;°C: :2 La (č) + 3 F₂ (g) → 2 LaF₃ (č) :2 La (č) + 3 Cl₂ (g) → 2 LaCl₃ (č) :2 La (č) + 3 Br₂ (g) → 2 LaBr₃ (č) :2 La (č) + 3 I₂ (g) → 2 LaI₃ (č) U razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]], lantan lahko gradi rastvore koji sadrže [[ion]]e La(III) a koji postoje u vidu koordinacijskih kompleksa [La(OH₂)₉]³⁺:<ref name="webelements"/> :2 La (č) + 3 H₂SO₄ (t) → 2 La³⁺ (t) + 3 SO{{su|b=4|p=2−}} (t) + 3 H₂ (g) Lantan se veže sa dušikom, ugljikom, sumporom, fosforom, borom, selenom, silicijem i arsenom pri povišenim temperaturama, gradeći binarne spojeve.<ref name=patnaik/> Elektronska konfiguracija bezbojnog iona La³⁺ ion je [Xe] 4f⁰.<ref name="Aspinall"/> === Izotopi === Prirodno rasprostranjeni lantan sastavljen je iz jednog stabilnog (¹³⁹La) i jednog [[radioaktivnost|radioaktivnog]] (¹³⁸La) izotopa, ali je ¹³⁹La neuporedivo više zastupljen (99,91% prirodne zastupljenosti). Osim stabilnog, postoji ukupno 38 radioaktivnih izotopa, među kojim je najstabilniji prirodni ¹³⁸La sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 1,05×10¹¹ godina (105 milijardi). Nakon njega slijedi izotop ¹³⁷La sa vremenom poluraspada od 60 hiljada godina. Većina ostalih radioizotopa imaju vremena poluraspada kraća od 24 sata, a među njima vrlo mali broj se raspada duže od jedne minute. Ovaj element ima i tri meta-stabilna stanja. Raspon izotopa lantana prema atomskim masama kreće se od 117 u (¹¹⁷La) do 155 [[jedinica atomske mase|u]] (¹⁵⁵La). == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Monazit - Madagaskar.jpg|thumb|210px|lijevo|Monacit]] Iako lantan pripada elementima iz grupe zvane ''rijetki zemni metali'', on uopće nije tako rijedak u Zemljinoj kori. Lantan je dostupan u relativno velikim količinama (32 ppm u kori). "Rijetke zemlje" su dobile takav naziv jer su zaista rijetke u usporedbi sa "uobičajenim zemljama" (materijalima) poput [[krečnjak]]a ili magnezije, te je u historijskom aspektu bilo poznato samo nekoliko njihovih nalazišta. Lantan se ipak uzima kao rijetki zemni metal jer je proces njegovog rudarenja i izdvajanje vrlo težak, kako vremenski tako i novčano.<ref name=patnaik/> [[Monacit]] (Ce, La, Th, Nd, Y)PO₄ i [[bastnesit]] (Ce, La, Y)CO₃F su glavne rude u kojima je sadržan lantan, u postotcima između 25 i 38 od ukupnog sadržaja lantanoida u njima. Općenito, lantana ima više u bastnesitu nego u monacitu. Sve do 1949. bastnesit je bio vrlo rijedak i neobičan [[mineral]], a čak ni u najopskurnijim teorijama nije se moglo naslutiti da je potencijalni komercijalno isplativ izvor lantanoida. Te godine, otkriveno je veoma veliko nalazište rijetkih zemnih metala na Mountain Passu u [[Kalifornija|Kaliforniji]]. Ovo otkriće dalo je naznaku geolozima o postojanju nove klase depozita rijetkih zemalja, karbonatita, te su uskoro pronađeni novi uzorci, naročito u Africi i Kini. == Dobijanje == Lantan se obično dobija iz [[mineral]]a monacita i [[bastnesit]]a. Najprije se smjesa minerala isitni i izmrvi. Zbog svojih magnetnih osobina, monacit se iz rude može izdvojiti pomoću [[Elektromagnetizam|elektromagneta]]. Nakon izdvajanja, on se tretira vrućom koncentriranom [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]] da bi se dobili sulfati rijetkih zemalja koji su rastvorljivi u [[voda|vodi]]. Kiselinski filtrati se djelimično neutraliziraju [[natrij-hidroksid]]om do [[pH]] vrijednosti od 3-4. [[Torij]] se istaloži iz rastvora u vidu hidroksida te se uklanja. Nakon toga, rastvor se tretira [[amonij-oksalat]]om da bi se rijetke zemlje prevele u svoje nerastvorljive oksalate. Oksalati se zatim prevode u okside pomoću žarenja. Oksidi se potom rastvaraju u dušičnoj kiselini da bi se iz njih izdvojio jedan od osnovnih sastojaka, [[cerij]], čiji oksidi nisu rastvorljivi u HNO₃. Lantan se odvaja kristalizacijom kao dvostruka so sa amonij-nitratom. Ta [[Soli (hemijski spojevi)|so]] je relativno slabije rastvorljiva od drugih dvostrukih soli rijetkih zemalja pa stoga ostaje u talogu.<ref name=patnaik/> Najefikasniji način odvajanja soli lantana od drugih soli rijetkih zemalja iz rastvora je ionsko-izmjenjivačka tehnika. U tom procesu, [[ion]]i rijetkih zemnih metala su adsorbirani na pogodna ionsko-izmjenjivački ostatak tako da se zamjenjuju ioni vodika, amonijaka ili bakra prisutni u ostatku. Ioni rijetkih zemalja se selektivno ispiraju pomoću pogodnog kompleksnog sredstva, poput amonij-citrata ili [[nitrilotriacetat]]a. Lantan se iz rastvora nitrata rijetkih zemalja također može razdvojiti pomoću tečnost-tečnost izdvajanja sa pogodnom organskom tekućinom poput tributil-fosfata.<ref name=patnaik/> Danas najviše korišteno sredstvo za pročišćavanje lantana i drugih lantanoida je 2-etilhekil ester 2-etilheksilfosfonske kiseline. On ima mnogo bolje osobine jer se njim lakše rukuje za razliku od ranije korištenog 2-etilheksil fosfata. Metalni lantan se dobija iz njegovog oksida tako što se zagrijava sa [[amonij-hlorid]]om ili fluoridom i [[fluoridna kiselina|fluoridnom kiselinom]] pri 300-400&nbsp;°C čime nastaje hlorid ili fluorid: :La₂O₃ + 6 NH₄Cl → 2 LaCl₃ + 6 NH₃ + 3 H₂O Nakon ovog slijedi redukcija sa alkalnim ili zemnoalkalnim metalima u vakuumu ili atmosferi [[argon]]a: :LaCl₃ + 3 Li → La + 3 LiCl Osim toga, čisti lantan se može dobiti [[elektroliza|elektrolizom]] istopljene smjese bezvodnog LaCl₃ i NaCl ili KCl pri povišenoj temperaturi.<ref name=patnaik/> == Upotreba == [[Datoteka:LaB6HotCathode.jpg|thumb|200px|Vruća katoda LaB₆]] Prva historijska upotreba lantana bila je u gasnim lampama sa [[Auerova mrežica|Auerovom mrežicom]]. [[Carl Auer von Welsbach]] je upotrijebio mješavinu 60% [[magnezij-oksid]], 20% [[lantan-oksid]]a i 20% [[itrij-oksid]]a, koju je nazvao ''aktinofor'' te je patentirao 1885. godine. Prvobitna mrežica davala je zelenkasto nijansirano svjetlo, ali nije bila u većoj mjeri uspješna na tržištu, a njegova prva firma, osnovana u [[Atzgersdorf]]u 1887. ugašena je nakon dvije godine.<ref name="1911encyclopedia"/> Današnja upotreba lantana, između ostalog, uključuje: * Jedan od materijala koji se koristi kao [[anoda|anodni]] materijal u nikl-metalni hidrid baterijama je La(Ni_3,6Mn_0,4Al_0,3Co_0,7). Zbog visokih troškova izdvajanja drugih lantanoida, [[mišmetal]] sa udjelom lantana višim od 50% se koristi umjesto čistog lantana. Spoj je međumetalna komponenta tipa AB₅.<ref name="Nickel1"/><ref name="AB5"/> Pošto veći broj hibridnih automobila koriste nikl-metalni hidrid baterije, u proizvodnji takvih automobila potrebne su ogromne količine lantana. Jedna prosječna automobilska baterija, naprimjer, za model [[Toyota Prius]] sadrži od 10 do 15&nbsp;kg lantana. Danas većina inženjera istražuje tehnologiju za povećanje efikasnosti trošenja goriva, pa bi uskoro moglo biti potrebno dvostruko više lantana za proizvodnju jednog takvog vozila.<ref name="Reuters"/><ref name="power"/> * Legure koje apsorbiraju vodik ("vodikove spužve") mogu sadržavati lantan. Takve legure sposobne su upiti 400 puta više [[vodik]]a nego što iznosi njihova zapremina u povratnom procesu apsorpcije. Kada se taj proces odvija ispušta se energija, pa takve legure imaju mogućnost korištenja kao sistem za deponovanje energije.<ref name=CRC/><ref name="Hstorage"/> * [[Mišmetal]], piroforna legura koristi se kao kremen za upaljače, a sadrži do 25% do 45% lantana.<ref name=CRC/> * [[Latan-oksid]] i [[lantan-heksaborid]] se koriste u elektronskim vakuumskim cijevima kao materijal za vruće katode sa snažnim emisijama [[elektron]]a. Kristali lantan-heksaborida (LaB₆) se koriste u termionskim (termoelektronskim) izvorima emisije elektrona koji imaju vrlo dug vijek trajanja i veliku blješavost, a koriste se za [[Elektronski mikroskop|elektronske mikroskope]] i potisnike na bazi Hallovog efekta.<ref name="Thruster"/> * Lantan-fluorid (LaF₃) je nezamjenjiva komponenta teškog fluoridnog [[staklo|stakla]] poznatog pod skraćenicom ''ZBLAN''. To staklo ima znatno poboljšane mogućnosti prijenosa u infracrvenom rasponu te se zbog toga koristi u komunikacijskim sistemima na bazi [[Optičko vlakno|optičkih vlakana]].<ref name=rutg/> * Lantan-bromid i lantan-hlorid dopiranih cerijem su neorganski scintilatori novije generacije, koji kombiniraju visoke prinose svjetlosti, najbolju energiju rezolucije i vrlo brzi odgovor. Njihov veliki prinos se pretvara u nenadmašnu energiju rezolucije, također i izlaz svjetlosti je veoma stabilan i prilično visok u dosta širokom temperaturnom rasponu, što ga čini posebno pogodnim za visokotemperaturne aplikacije. Takvi scintilatori se već puno komercijalno koriste u detektorima [[neutron]]a i gama-zraka.<ref name="NxGen"/> * [[Lantan-karbonat]] je odobren kao [[lijek]] (proizvodi ga [[Shire Pharmaceuticals]] pod tržišnim nazivom ''Fosrenol'') a koristi se da upije višak [[fosfat]]a u slučajevima [[hiperfosfatemija|posljednje faze zatajenja bubrega]].<ref name=fosrenol/> * [[Lantan-fluorid]] se koristi za prekrivanje fosfornih svjetiljki. Pomješan sa europij-fluoridom, također se primjenjuje kod kristalnih membrana fluoridnih ionsko-selektivnih elektroda.<ref name=patnaik/> == Biološki značaj == Lantan nema poznatu biološku ulogu. Element se vrlo slabo apsorbira nakon oralne primjene a kada se ubrizga njegovo izlučivanje je veoma sporo. Lantan-karbonat (''Fosrenol'') je odobreni veznik fosfata koji se koristi za apsorbiranje viška fosfata u slučajevima zatajenja bubrega.<ref name=fosrenol/> Iako lantan ima farmakološke efekte na nekoliko receptora i ionskih kanala, njegova specifičnost za GABA receptore (gama-aminobutične kiseline)je jedinstvena među trovalentnim kationima. Lantan djeluje na isto modulatorno mjesto na GABA receptoru kao i [[cink]], poznati negativni [[Alosterija|alosterni]] modulator. Kation lantana La³⁺ je pozitivni alosterni modulator u prirodi i rekombinant GABA receptora, produžavajući vrijeme otvaranja kanala i smanjujući desenzitiranje u smislu podjedinica zavisnih od konfiguracije.<ref name="Pyramidal"/> == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="harry">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="iupac">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013], pristupljeno 7. oktobra 2017.</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1219}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|author=Weast, Robert C. (gl.ur.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="taalok">Pogledajte: * (Berzelius) (1839) [https://archive.org/stream/ComptesRendusAcademieDesSciences0008/ComptesRendusAcadmieDesSciences-Tome008-Janvier-juin1839#page/n361/mode/1up "Nouveau métal"] (Novi metal), ''Comptes rendus'', ''8'': str. 356-357. * (Berzelius) (1839) [http://books.google.com/books?id=dF1KiX7MbSMC&pg=PA390#v=onepage&q&f=false "Latanium — a new metal,"] ''Philosophical Magazine'', new series, '''14''' : str. 390-391.</ref> <ref name=patnaik>{{cite book |author =Patnaik Pradyot|year= 2003|title=Handbook of Inorganic Chemical Compounds|publisher = McGraw-Hill|pages= 444–446| isbn =0-07-049439-8|url= https://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243 |access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name=CRC>{{cite book| author = C. R. Hammond |title = "The Elements", u: Handbook of Chemistry and Physics | url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 |edition = 81| publisher =CRC press| year = 2000| isbn = 0-8493-0481-4}}</ref> <ref name="elementsales">{{cite web|url=http://www.elementsales.com/re_exp/index.htm |title = Rare-Earth Metal Long Term Air Exposure Test|access-date=8. 8. 2009}}</ref> <ref name="Ryotaro">{{cite journal |author=Tsuchiya Takahiro; Kumashiro Ryotaro; Tanigaki Katsumi ''et al.'' |title=Nanorods of Endohedral Metallofullerene Derivative |year=2008 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=130 |issue=2 |pages=450–451 |doi =10.1021/ja710396n |pmid=18095695 |issn=0002-7863}}</ref> <ref name="Guan">{{cite journal |author=Guan Lunhui; Suenaga Kazu; Okubo Shingo ''et al.'' |title=Metallic Wires of Lanthanum Atoms Inside Carbon Nanotubes |year=2008 |journal=Journal of the American Chemical Society |volume=130 |issue=7 |pages=2162–2163 |doi=10.1021/ja7103069 |pmid=18225905 |issn=0002-7863}}</ref> <ref name="webelements">{{cite web| url =https://www.webelements.com/lanthanum/chemistry.html| title =Chemical reactions of Lanthanum| publisher=Webelements| access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="Aspinall">{{cite book|author=Aspinall Helen C|title=Chemistry of the f-Block Elements|publisher=Gordon and Breach Science Publishers|isbn=90-5699-333-X}}</ref> <ref name="1911encyclopedia">{{cite web| url = http://www.1911encyclopedia.org/Lighting| publisher = Encyclopædia Britannica (1911)| edition = 11.| title = Lighting| access-date = 6. 6. 2009| access-date=10. 1. 2016| archive-url = https://web.archive.org/web/20090321091620/http://www.1911encyclopedia.org/Lighting| archive-date=21. 3. 2009| url-status = dead}}</ref> <ref name="Nickel1">{{cite web| url =http://www.cobasys.com/pdf/tutorial/inside_nimh_battery_technology.pdf| access-date =6. 6. 2009| title =Inside the Nickel Metal Hydride Battery| access-date=10. 1. 2016| archive-url =https://web.archive.org/web/20090227062546/http://www.cobasys.com/pdf/tutorial/inside_nimh_battery_technology.pdf| archive-date=27. 2. 2009| url-status =dead}}</ref> <ref name="AB5">{{cite journal | doi = 10.1016/j.jallcom.2006.07.012 | title = AB5-type hydrogen storage alloy used as anodic materials in Ni-MH batteries |year = 2007 |author = Tliha M; Mathlouthi H; ''et al.''|journal= Journal of Alloys and Compounds |volume= 436 |pages= 221}}</ref> <ref name="Reuters">{{cite news| url =http://www.reuters.com/article/ousiv/idUSTRE57U02B20090831| publisher=Reuters| title =As hybrid cars gobble rare metals, shortage looms | date=31. 8. 2009}}</ref> <ref name="power">{{cite journal | doi = 10.1016/j.jpowsour.2007.08.052 |title = Progress in high-power nickel–metal hydride batteries |year= 2008|author= Bauerlein P; Antonius C; ''et al.'' |journal= Journal of Power Sources |volume = 176 | pages = 547| issue = 2}}</ref> <ref name="Hstorage">{{cite journal | doi = 10.1016/S0360-3199(98)00161-X | title = Hydrogen solubility in rare earth based hydrogen storage alloys | url = https://archive.org/details/sim_international-journal-of-hydrogen-energy_1999-09_24_9/page/871 |year= 1999 |author = Uchida H | journal = International Journal of Hydrogen Energy | volume = 24 | pages = 871 | issue = 9}}</ref> <ref name="Thruster">{{cite journal |url=http://sgc.engin.umich.edu/erps/IEPC_2007/PAPERS/IEPC-2007-078.pdf |title=Effect of Cathode Position on Hall-Effect Thruster Performance and Cathode Coupling Voltage |journal=43rd AIAA/ASME/SAE/ASEE Joint Propulsion Conference & Exhibit, 8–11 July 2007, Cincinnati, OH |author=Jason D. Sommerville; Lyon B. King |access-date=6. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720091007/http://sgc.engin.umich.edu/erps/IEPC_2007/PAPERS/IEPC-2007-078.pdf |archive-date=20. 7. 2011 |date= |access-date=10. 1. 2016 |url-status=dead }}</ref> <ref name=rutg>{{cite web |url=http://irfibers.rutgers.edu/pdf_files/ir_fiber_review.pdf |format=PDF |title=Infrared Fiber Optics |publisher=Rutgers University |author=Harrington, James A. |access-date=10. 1. 2016 |archive-url=https://www.webcitation.org/5m48n7XvS?url=http://irfibers.rutgers.edu/pdf_files/ir_fiber_review.pdf |archive-date=16. 12. 2009 |url-status=dead }}</ref> <ref name="NxGen">{{cite web |url=http://www.oilandgas.saint-gobain.com/uploadedFiles/SGoilandgas/Documents/Detectors/Detectors-BrilLanCe-NxGen-Packaging.pdf |title=BrilLanCe-NxGen |access-date=6. 6. 2009 |access-date=10. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429014149/http://www.oilandgas.saint-gobain.com/uploadedFiles/SGoilandgas/Documents/Detectors/Detectors-BrilLanCe-NxGen-Packaging.pdf |archive-date=29. 4. 2011 |url-status=dead }}</ref> <ref name=fosrenol>{{cite web| url =http://www.medicalnewstoday.com/articles/15538.php| access-date =6. 6. 2009| title =FDA approves Fosrenol(R) in end-stage renal disease (ESRD) patients| date =28. 10. 2004| archive-date =26. 4. 2009| archive-url =https://web.archive.org/web/20090426054033/http://www.medicalnewstoday.com/articles/15538.php| url-status =dead}}</ref> <ref name="Pyramidal">{{cite journal|doi = 10.1007/s10517-005-0503-z|title = Lanthanum Potentiates GABA-Activated Currents in Rat Pyramidal Neurons of CA1 Hippocampal Field|year = 2005|author = Boldyreva, A. A.|journal = Bulletin of Experimental Biology and Medicine|volume = 140|pages = 403–5|pmid = 16671565|issue = 4}}</ref> }} {{Commonscat|Lanthanum}} {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Lantan| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Lantanoidi]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Pozitivni alosterni modulatori GABAA receptora]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] bve4gqxzcx654p11uuu5unpblfxg2un 0 7725 3819770 3798877 2026-03-26T10:30:06Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819770 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Cerij | Simbol = Ce | Atomski broj = 58 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | CAS registarski broj = 7440-45-1 | Slika = [[Datoteka:Ultrapure cerium under argon, 1.5 grams.jpg|180px]] | Izgled = sivobijeli metal | Zastupljenost = 0,0043<ref name="harry" /> | Atomska masa = 140,116(1)<ref name="iupac" /> | Atomski radijus = 181,8 | Atomski radijus izračunat = 185 | Kovalentni radijus = 204±9 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹5d¹6s²&nbsp;<ref name="nistkonf"/> | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 19, 9, 2 | Energija ionizacije_1 = 534,4 <ref name="nistkonf"/><ref name="worden" /> | Energija ionizacije_2 = 1050 | Energija ionizacije_3 = 1949 | Energija ionizacije_4 = 3547 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2,5 | Struktura kristala = kubična plošno centrirana (γ-Ce) | Gustoća = 6773<ref name="greenwood" /> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 1,4 · 10⁻³)<ref name="crc" /> | Tačka topljenja_K = 1068–1072 | Tačka topljenja_C = 795<ref name="human"/>–799<ref name="rsc"/> | Tačka ključanja_K = 3743<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 3470 | Molarni volumen = 20,69 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 398<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 5,46 | Brzina zvuka = 2100 | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 190 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,35 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 11 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = '''3''', 4 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,34 [[Volt|V]] (Ce³⁺ + 3&nbsp;e⁻ → Ce) | Elektronegativnost = 1,12 | Oznaka upozorenja =''prah''<ref name="ifagestis"/> {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|17}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 134 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,16 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,500 | Tipraspada1ZP = [[Lantan|¹³⁴La]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 135 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 17,7 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,026 | Tipraspada1ZP = ¹³⁵La }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ce | Maseni broj = 136 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,19 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 137 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,0 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,222 | Tipraspada1ZP = ¹³⁷La }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ce | Maseni broj = 138 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,25 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 139 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 32,501 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,581 | Tipraspada1ZP = ¹³⁹La }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ce | Maseni broj = 140 | Rasprostranjenost u prirodi = '''88,48''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 141 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 32,501&nbsp;[[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,581 | Tipraspada1ZP = [[Prazeodij|¹⁴¹Pr]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 142 | Rasprostranjenost u prirodi = 11,08 | Vrijeme poluraspada = 5 · 10¹⁶&nbsp;[[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[dvostruki beta raspad|β^-β^-]] | Tipraspada1ZE = 4,505 | Tipraspada1ZP = [[Neodij|¹⁴²Nd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 143 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 33,039&nbsp;[[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,462 | Tipraspada1ZP = [[Prazeodij|¹⁴³Pr]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ce | Maseni broj = 144 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 284,893&nbsp;[[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,319 | Tipraspada1ZP = [[Prazeodij|¹⁴⁴Pr]] }} |}} '''Cerij''' ({{jez-la|cerium}}) jest [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Ce''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 58. To je [[Tvrdoća|mehki]], [[duktilnost|duktilni]] srebreno-bijeli [[metal (hemija)|metal]] koji posivi kada se izloži djelovanju kisika iz [[zrak]]a, a mehak je i može se rezati [[nož]]em. Drugi je element u seriji [[lantanoidi|lantanoida]]. I pored toga što često iskazuje [[oksidacijsko stanje]] +3, karakteristično za tu seriju, također ima izuzetno stabilno stanje +4, u kojem ne oksidizira vodu. Tradicionalno se smatra jednim od rijetkih zemnih elemenata. Nema poznatu biološku ulogu i nije mnogo otrovan. Iako se u prirodi uvijek javlja zajedno s drugim rijetkim zemnim elementima, pretežno u [[mineral]]ima kao što su [[monacit]] i [[bastnesit]], vrlo se lahko može izdvojiti iz svojih ruda te se može odvojiti od drugih lantanoida zbog jedinstvene sposobnosti da se oksidizira do stanja +4. Najčešći je element među lantanoidima, a slijede [[neodij]], [[lantan]] i [[prazeodij]]. Po rasprostranjenosti na Zemlji je 26. od svih hemijskih elemenata, s udjelom 66&nbsp;[[parts per million|ppm]] u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]], gotovo upola kao [[hlor]] i pet puta više od [[olovo|olova]]. Danas se ovaj element i njegovi spojevi koriste u razne svrhe: [[cerij(IV)-oksid]] upotrebljava se za poliranje [[staklo|stakla]] te je važan sastojak u proizvodnji automobilskih katalizatora. Metalni cerij koristi se za ferocerijske upaljače zbog pirofornih osobina. == Historija == [[Datoteka:Ceres - RC3 - Haulani Crater (22381131691).jpg|thumb|lijevo|120px|Patuljasta planeta [[Cerera (patuljasta planeta)|Cerera]], po kojoj je cerij nazvan]] Cerij su otkrili [[Jacob Berzelius]] i [[Wilhelm Hisinger]] 1803. u rudniku [[Bastnäs]] u [[Švedska|Švedskoj]], a nezavisno od njih u Njemačkoj ga je otkrio [[Martin Heinrich Klaproth]].<ref name=rsc/> Naziv elementu dao je Berzelius po [[patuljasta planeta|patuljastoj planeti]] [[Cerera (patuljasta planeta)|Cereri]], otkrivenoj dvije godine prije toga.<ref name=rsc/><ref name="Emsley" /> Sama Cerera dobila je ime po [[Cerera (mitologija)|rimskoj boginji]] poljoprivrede (naročito žita), plodnosti i majčinske ljubavi.<ref name=rsc/> Cerij je najprije dobijen u obliku svog oksida, koji se zvao ''cerija''; pojam koji se i danas koristi kao drugo ime za [[cerij(IV)-oksid]]. Metal sam po sebi isuviše je [[elektronegativnost|elektropozitivan]] da bi se mogao izdvojiti iz oksida koristeći tadašnju tehnologiju topljenja, što je općenito karakteristika svih rijetkih zemnih metala. Nakon otkrića [[elektrohemija|elektrohemije]] i razvoja njenih tehnika i metoda, [[Humphry Davy]] pet godina kasnije počeo je izdvajati metale sadržane u rijetkim zemljama. Cerija, izdvojena 1803, sadržavala je sve lantanoide prisutne u rudama cerita iz rudnika Bastnäs, pa je tako sadržavao samo približno 45% onog što je danas poznato kao čista ''cerija''. Tek krajem 1830-ih [[Carl Gustaf Mosander|Carlu Gustafu Mosanderu]] uspjelo je odvojiti "lantanu" ([[lantan]]-oksid) i "didimiju" te mu je preostala čista "cerija". Wilhelm Hisinger bio je bogati vlasnik rudnika i amaterski naučnik, ali je sponzorirao Berzeliusov rad. Kontrolirao je rudnik Bastnäs te je godinama pokušavao otkriti sastav vrlo rasprostranjene, teške stijene, odnosno šljake iz svog rudnika (nazvane "volfram iz Bastnäsa", koja i pored svog imena nije sadržavala [[volfram]]), a koja je danas poznata kao [[cerit]].<ref name="Emsley" /> Mosander i njegova porodica dugo su živjeli u istoj kući gdje je živio i Berzelius, koji je nesumnjivo poticao Mosandera da dalje nastavi rad na istraživanju "cerije".<ref name="Weeks"/> == Osobine == === Fizičke === Cerij je drugi element u seriji [[lantanoidi|lantanoida]]. U [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] smješten je između lantanoida [[lantan]]a s lijeve i [[prazeodij]]a s desne strane te iznad aktinoida [[torij]]a. Cerij je duktilni metal, relativno mehak, približno kao i [[srebro]].<ref name=CRC/> Njegovih 58 elektrona razmješteno je u [[elektronska konfiguracija|konfiguraciji]] [Xe]4f¹5d¹6s², od kojih su četiri krajnja vanjska elektrona [[valencija (hemija)|valentna]]. Neposredno nakon lantana, ''4f'' orbitale iznenada se kontraktiraju te imaju niže energije do tačke gdje vrlo lahko učestvuju u hemijskim reakcijama. Ipak, taj efekat još uvijek ne dolazi do izražaja kod cerija pa je njegova ''5d'' podljuska još uvijek zauzeta.<ref name=Greenwood1232>{{harvnb|Greenwood|1997|p=1232–5}}</ref> Većina lantanoida koristi samo tri elektrona kao valentne elektrone, jer su nakon toga preostali ''4f'' elektroni isuviše snažno vezani; cerij je izuzetak zbog stabilnosti prazne ''f'' ljuske u Ce⁴⁺ kao i činjenice da se nalazi na samom početku serije lantanoida, gdje je naboj jezgra još uvijek dovoljno nizak, idući desno u PSE sve do [[neodij]]a, tako da i dalje omogućava uklanjanje četvrtog valentnog elektrona.<ref name=Holleman/> [[Datoteka:Cerium_phase_diagram_bs.svg|300px|centar|thumb|Fazni dijagram cerija]] Poznate su četiri [[alotropske modifikacije]] cerija koje postoje pri standardnom pritisku, a kojima su dodijeljene uobičajene oznake od α do δ:<ref name=KGP /> * Visokotemperaturni oblik, δ-cerij, ima ''bcc'' (kubičnu prostorno centriranu) kristalnu strukturu a postoji pri temperaturi iznad 726&nbsp;°C. * Stabilni oblik na temperaturi ispod 726&nbsp;°C do približno sobne temperature jeste γ-cerij, sa ''fcc'' (kubičnom plošno centriranom) [[kristalna struktura|kristalnom strukturom]]. * ''dhcp'' (dvostruki heksagonalni gusto pakovani) oblik β-cerija jeste ravnotežna struktura koja se javlja od približno sobne temperature do −150&nbsp;°C. * ''fcc'' α-cerij postoji na temperaturi ispod −150&nbsp;°C; a ima gustoću od 8,16&nbsp;g/cm³. * Ostale čvrste alotropske modifikacije postoje samo pri visokom pritisku i prikazane su na faznom dijagramu (gore). * Obje forme γ i β su relativno stabilne pri sobnoj temperaturi, mada je temperatura ravnotežne transformacije oko 75&nbsp;°C.<ref name=KGP /> Cerij ima varijabilnu elektronsku strukturu. Energija ''4f'' elektrona je gotovo ista kao ona vanjskih elektrona u ''5d'' i ''6s'' ljuskama koji su delokalizirani u metalnom stanju elementa, a vrlo mala količina energije je potrebna da bi se promijenila relativna zauzetost ovih elektronskih nivoa. Iz tog razloga nastaju dualna valentna stanja. Naprimjer, obim promjene od oko 10% javlja se kada se cerij izloži visokom pritisku ili vrlo niskim temperaturama. Dešava se da se [[Valencija (hemija)|valencija]] promijeni sa tri na četiri kada se on znatno ohladi ili izloži pritisku.<ref name="Johansson"/> Pri nižim temperaturama, ponašanje cerija je složen zbog spore brzine transformacije. Temperature transformacije podložna je [[histereza|histerezi]] a vrijednosti ovdje navedene su približne. Nakon hlađenja ispod −15&nbsp;°C, γ modifikacija cerija počinje prelaziti u β modifikaciju, a transformacija uključuje povećanje zapremine te kako nastaje više β modifikacije, povećava se unutrašnje naprezanje zbog čega se daljnja transformacija usporava.<ref name=KGP /> Daljnjim hlađenjem na oko −160&nbsp;°C započinje nastanak α modifikacije cerija ali ona nastaje samo od preostale γ modifikacije. β modifikacija značajno se ne transformira u α-cerij osim ako nije izložena naprezanju ili deformaciji.<ref name=KGP /> Pri atmosferskom pritisku, tečni cerij je gušći nego kada je u čvrstom stanju pri tački topljenja.<ref name=CRC /><ref name="Stassis"/><ref name=patnaik/> === Hemijske === Stajanjem na zraku, cerij gradi na površini sloj oksida koji se lahko ljušti, slično hrđi na [[željezo|željezu]]. Uzorak metalnog cerija veličine jednog kubnog centimetra može u potpunosti korodirati za približno jednu godinu.<ref name="elementsales"/> Cerij vrlo lahko sagorijeva pri temperaturi od 150&nbsp;°C gradeći svijetložuti [[cerij(IV)-oksid]], također poznat kao ''cerija'':<ref name=webelements/> :Ce + O₂ → CeO₂ Ovaj oksid se može dalje reducirati do [[cerij(III)-oksid]]a plinovitim vodikom.<ref name="greenwood"/> Metalni cerij je izuzetno piroforan, što znači da ako se zagrebe ili odlomi komadić, takva strugotina metala se vrlo lahko može zapaliti.<ref name="The Elements"/> Takva reakcija u skladu je sa periodičnim trendovima, jer je cerij jedan od prvih, a ujedno jedan od najčešćih lantanoida.<ref name="greenwood"/> Cerij(IV)-oksid ima strukturu [[fluorit]]a, kao i dosta sličnosti dioksidima prazeodija i [[terbij]]a. Poznati su i mnogi njegovi nestehiometrijski halkogenidi, kao i trovalentni Ce₂Z₃ (Z = [[sumpor|S]], [[selen|Se]], [[telur|Te]]). Monohalkogenidi tipa CeZ dobro provode elektricitet a mogli bi se bolje formulirati u obliku Ce³⁺Z²⁻e⁻. Iako su poznati i spojevi CeZ₂, oni su zapravo polihalkogenidi sa cerijem(III): dok halkogenidi cerija(IV) još uvijek nisu otkriveni.<ref name="greenwood"/> [[Datoteka:Cerium(IV) oxide.jpg|thumb|desno|180px|Cerij(IV)-oksid]] Cerij je izuzetno snažno [[elektronegativnost|elektropozitivan]] metal i reagira burno s [[voda|vodom]]. Reakcija s vodom je znatno sporija u hladnoj vodi, ali se ubrzava povišenjem temperature, pri čemu nastaje [[cerij(III)-hidroksid]] i otpušta se plinoviti [[vodik]]:<ref name=webelements /> :2 Ce (č) + 6 H₂O (t) → 2 Ce(OH)₃ (aq) + 3 H₂ (g) Metali cerij reagira sa svim halogenim elementima gradeći trihalide:<ref name=webelements /> :2 Ce (č) + 3 F₂ (g) → 2 CeF₃ (č) [bijel] :2 Ce (č) + 3 Cl₂ (g) → 2 CeCl₃ (č) [bijel] :2 Ce (č) + 3 Br₂ (g) → 2 CeBr₃ (č) [bijel] :2 Ce (č) + 3 I₂ (g) → 2 CeI₃ (č) [žut] Reakcija sa suviškom [[fluor]]a daje stabilni bijeli tetrafluorid CeF₄; njegovi drugi tetrahalidi nisu poznati. Među dihalidima, poznat je samo bronzani dijodid CeI₂; kao i dijodidi lantana, prazeodija i [[gadolinij]]a, ovo je također [[elektrid]]ni spoj cerija(III).<ref name="greenwood"/> Pravi spojevi cerija(II) ograničeni su na nekoliko neobičnih organocerijskih kompleksa.<ref name="Bochkarev"/><ref name="Cassani"/> Cerij se lahko rastvara u razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadrže bezbojne ione Ce³⁺, a koji postoje u vidu kompleksa [Ce(H₂O)₉]³⁺:<ref name=webelements /> :2 Ce (č) + 3 H₂SO₄ (aq) → 2 Ce³⁺ (aq) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (aq) + 3 H₂ (g) Rastvorljivost cerija je mnogo veća u [[metansulfonska kiselina|metansulfonskoj kiselini]].<ref name=Kreh/> Ioni cerija(III) i terbija(III) imaju [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičaste]] apsorpcijske vrpce znatno višeg intenziteta u odnosu na druge lantanoide, pošto je njihova konfiguracija (jedan elektron u ''f'' podljusci više nego u cerija (prazna) i terbija (polupopunjena)) omogućava da jedan ''f'' elektron viša lakše načini ''f''-''d'' tranziciju nego zabranjenu ''f''-''f'' tranziciju kao kod drugih lantanoida.<ref name=Greenwood1242>{{harvnb|Greenwood|1997|p=1242-4}}</ref> [[Cerij(III)-sulfat]] je jedna od malobrojnih soli čija se rastvorljivost u vodi smanjuje porastom temperature.<ref name="RegerGoode2009"/> [[Datoteka:Ceric ammonium nitrate.jpg|thumb|desno|180px|Cerni amonij-nitrat]] Vodeni rastvori cerija(IV) mogu se dobiti reakcijom rastvora cerija(III) sa snažnim oksidativnim sredstvima peroksodisulfatima ili bizmutatima. Vrijednost ''E''^⦵(Ce⁴⁺/Ce³⁺) jako varira u zavisnosti od uslova zbog relativno lahkog nastajanja kompleksa i [[hidroliza|hidrolizom]] sa raznim anionima, iako je 1,72&nbsp;V obično reprezentativna vrijednost, ona za ''E''^⦵(Ce³⁺/Ce) iznosi −2,34&nbsp;V. Cerij je jedini lantanoid koji ima vrlo važnu koordinacionu i hemiju rastvora u [[oksidacijsko stanje|oksidacijskom stanju]] +4.<ref name=Greenwood1244>{{harvnb|Greenwood|1997|p=1244-48}}</ref> Zbog transfera naboja sa liganda na metal, vodeni rastvori iona cerija(IV) su naradžasto-žuti.<ref name="SroorEdelmann2012"/> Vodeni cerij(IV) je metastabilan u [[voda|vodi]]<ref name="mcgill"/> i dosta je snažno oksidativno sredstvo koje može oksidirati [[hlorovodična kiselina|hlorovodičnu kiselinu]] do gasovitog [[hlor]]a.<ref name=Greenwood1244/> Naprimjer, cerni amonij-nitrat je uobičajeno oksidativno sredstvo u [[organska hemija|organskoj hemiji]], otpuštajući organske ligande iz metalnih karbonila.<ref name="Brener"/> U [[Belousov–Žabotinski reakcija|Belousov–Žabotinski reakciji]], cerij oscilira između +3 i +4 oksidacijskih stanja čime [[katalizator|katalizira]] reakciju.<ref name="Belousov"/> Soli cerija(IV), naročito [[cerij(IV)-sulfat]], često se koriste kao standardni reagensi za [[volumetrijska analiza|volumetrijske analize]] u cerimetrijskim titracijama.<ref name="GschneidnerKA"/> Nitratni kompleks [Ce(NO₃)₆]²⁻ je najčešći kompleks cerija koji nastaje upotrebom cerija(IV) kao oksidirajuće sredstvo: on i njegov analog cerija(III) [Ce(NO₃)₆]³⁻ imaju 12-koordiniranu ikosaedralnu molekularnu geometriju, dok [Ce(NO₃)₅]²⁻ ima 10-koordiniranu dvovrhu dodekadeltaedarsku molekularnu geometriju. Cerij-nitrati također grade komplekse 4:3 i 1:1 sa spojem [[18-kruna-6]] (odnos se zasniva između cerija i kruna-etera). Poznati su i kompleksni ioni koji sadržavaju halogen poput {{chem|CeF|8|4-}}, {{chem|CeF|6|2-}}, kao i narandžasti {{chem|CeCl|6|2-}}.<ref name=Greenwood1244 /> Organocerijska hemija slična je onoj kod drugih lantanoida, uglavnom zasnovana na ciklopentadienilnim i ciklooktatetraenilnim spojevima. Spoj cerij(III)-ciklooktatetraenil ima strukturu [[uranocen]]a.<ref name=Greenwood1248>{{harvnb|Greenwood|1997|p=1248-49}}</ref> ==== Cerij(IV) ==== Uprkos čestim i uobičajenim imenima spojeva cerija(IV), [[japan]]ski spektroskopist [[Akio Kotani]] napisao je da "nema izvornih i pravih primjera cerija(IV)". Razlog za to može se vidjeti u strukturi cerije, koja uvijek sadrži određene oktaedarske šupljine u kojima bi se očekivalo da se nalaze atomi [[kisik|oksigena]], te bi se takvi spojevi mogli preciznije opisati kao nestehiometrijski spojevi sa hemijskom formulom CeO_2−''x''. Osim toga, svaki atom cerija u cerij-oksidu ne gubi sve svoja četiri valentna elektrona, već djelimično zadržava barem jedan, što kao rezultat daje da [[oksidacijsko stanje]] varira između +3 i +4.<ref name="Sella"/><ref name=nature /> Čak i pretpostavljeni čisti četverovalentni spojevi kao što su CeRh₃, CeCo₅, ili sama cerija imaju spektre fotoemisije i apsorpcije x-zraka dosta sličnije spojevima sa međuvalencijom.<ref name="Krill"/> Elektron ''4f'' u [[cerocen]]u, Ce(C₈H₈)₂, postavljen je dvosmisleno između lokaliziranog i delokaliziranog stanja pa se i ovaj spoj također smatra međuvalentnim.<ref name=nature /> === Izotopi === Cerij koji se javlja u prirodi sastavljen je iz četiri [[izotop]]a: ¹³⁶Ce (udio 0,19%), ¹³⁸Ce (udio 0,25%), ¹⁴⁰Ce (udio 88,4%) i ¹⁴²Ce (udio 11,1%). Sva četiri izotopa su opservacijski stabilna, mada se za lakše izotope ¹³⁶Ce i ¹³⁸Ce teoretski smatra da bi mogli biti podložni inverznom dvostrukom beta raspadu do izotopa [[barij]]a, dok se za najteži stabilni izotop ¹⁴²Ce očekuje da bi se raspadao dvostrukim beta raspadom do ¹⁴²N ili alfa raspadom do ¹³⁸Ba. Osim toga, izotop ¹⁴⁰Ce bi mogao otpuštati energiju pri spontanoj fisiji. Međutim, niti jedan od ovih raspada nije eksperimentalno dokazan, mada su istraživani dokazi o dvostrukom beta raspadu za izotope ¹³⁶Ce, ¹³⁸Ce i ¹⁴²Ce. Trenutne eksperimentalne granice njihovih [[Vrijeme poluraspada|vremena poluraspada]] su sljedeće:<ref name="Audi"/> :¹³⁶Ce: &gt;3,8×10¹⁶ god. :¹³⁸Ce: &gt;1,5×10¹⁴ god. :¹⁴²Ce: &gt;5×10¹⁶ god. Svi ostali izotopi cerija su vještački i [[radioaktivnost|radioaktivni]]. Najstabilniji među njima su ¹⁴⁴Ce sa vremenom poluraspada od 284,9&nbsp;dana, zatim ¹³⁹Ce sa vremenom poluraspada od 137,6&nbsp;dana, ¹⁴³Ce sa 33,04&nbsp;dana te izotop ¹⁴¹Ce sa 32,5&nbsp;dana. Ostali radioaktivni izotopi imaju vremena poluraspada kraća od četiri dana, od čega se većina raspada za kraće od deset minuta.<ref name=Audi /> Izotopi između ¹⁴⁰Ce i ¹⁴⁴Ce (uključujući) javljaju se kao proizvod fisije [[uranij]]a.<ref name=Audi /> Osnovni način raspada izotopa lakših od ¹⁴⁰Ce je inverzni beta raspad ili [[elektronski zahvat]] do izotopa [[lantan]]a, dok se teži izotopi raspadaju beta raspadom do izotopa [[prazeodij]]a.<ref name=Audi /> Velika rijetkost izotopa bogatih protonima ¹³⁶Ce i ¹³⁸Ce objašnjava se činjenicom da oni ne mogu nastati tokom najčešćih procesa zvjezdane nukleosinteze kao elementi teži od željeza, kao ni ''s''-procesom (zahvatom sporih neutrona) niti ''r''-procesom (zahvatom brzih neutrona). To se dešava zbog toga što se oni "zaobilaze" u toku reakcije ''s''-procesa, a nuklidi ''r''-procesa ne raspadaju se na njih iz stabilnijih nuklida bogatih neutronima. Takva atomska jezgra nazivaju se ''p''-jezgra, a njihovo porijeklo do danas nije u potpunosti razjašnjeno. Neke teorije navode da mehanizmi njihovog nastanka uključuju zahvat protona kao i [[fotodezintegracija|fotodezintegraciju]].<ref name="Cameron"/> Izotop ¹⁴⁰Ce je najčešći izotop cerija, te on može nastati i u ''s''- i u ''p''-procesima, dok izotop ¹⁴²Ce može nastati samo u ''r''-procesu. Drugi razlog velike rasprostranjenosti izotopa ¹⁴⁰Ce jeste što ima magični broj u jezgru, odnosno ima zatvorenu neutronsku ljusku (82 neutrona) pa prema tome i veoma mali poprečni presjek za hvatanje dodatnih neutrona. Mada broj protona u jezgru cerija (58) nije magični broj, on daje dodatnu stabilnost jezgru, jer osam dodatnih protona pored magičnog broja 50 ulaze i kompletiraju 1&nbsp;g_7/2 protonsku orbitalu.<ref name=Cameron /> Udjeli izotopa cerija mogu u određenoj mjeri odstupati u raznim prirodnim izvorima, jer su izotopi ¹³⁸Ce i ¹⁴⁰Ce "kćerke" dugoživućih primordijalnih radionuklida ¹³⁸La i ¹⁴⁴Nd, respektivno.<ref name=Audi /> == Rasprostranjenost == Cerij je najrasprostranjeniji od svih lantanoida, čineći oko 66&nbsp;[[parts per million|ppm]] [[Zemljina kora|Zemljine kore]]; po ovim vrijednostima on je neznatno manje rasprostranjen od [[bakar|bakra]] (68&nbsp;ppm), a ima ga više od nekih uobičajenih metala kao što su [[olovo]] (13&nbsp;pm) i [[kalaj]] (2,1&nbsp;ppm). Međutim, i pored svrstavanja kao jednog od takozvanih rijetkih zemnih metala, cerij zapravo i nije uopće toliko rijedak element.<ref name=Greenwood1294>{{harvnb|Greenwood|1997|p=1294}}</ref> Udio cerija u zemljištu varira između 2 i 150&nbsp;ppm, pri čemu je prosjek oko 50&nbsp;ppm; dok morska voda sadrži 1,5 dijelova cerija na trilion (ppt).<ref name="Emsley" /> Cerij se javlja u sastavu mnogih [[mineral]]a, a među njegovim najvažnijim komercijalnim izvorima su minerali [[monacit]] i [[bastnesit]], u kojima on sačinjava oko polovine sadržaja lantanoida. Cerij je lantanoid koji se najlakše može izdvojiti iz svojih minerala jer je jedini koji može dosegnuti stabilno oksidacijsko stanje +4 u vodenim rastvorima.<ref name=Greenwood1229>{{harvnb|Greenwood|1997|p=1229-32}}</ref> Zbog smanjenja rastvorljivosti cerija u oksidacijskom stanju +4, cerij je ponekad osiromašen u stijenama u odnosu na druge rijetke zemne elemente a inkorporiran je i u [[cirkon]] jer ioni Ce⁴⁺ i [[cirkonij|Zr]]⁴⁺ imaju isti naboj i dosta slične ionske radijuse.<ref name="Shimizu"/> U ektremnim slučajevima, cerij(IV) može graditi i vlastite minerale za razliku od drugih rijetkih zemnih elemenata, a primjer takvih minerala je [[cerijanit]], (Ce,Th)O₂.<ref name="Graham"/><ref name="nrmima"/><ref name="mindat"/> [[Datoteka:Bastnaesite crystal structure.png|thumb|desno|180px|Kristalna struktura bastnesita-(Ce). Legenda boja: ugljik, C, plavo-siv; fluor, F, zelen; cerij, Ce, bijel; kisik, O, crven.]] Mineral bastnesit, Ln^IIICO₃F, obično u svom sastavu nema [[torij]]a niti teških lantanoida težih od [[samarij]]a i [[europij]]a, pa je izdvajanje cerija iz njega vrlo jednostavno. Najprije se bastnesit pročisti, korištenjem razblažene [[hlorovodična kiselina|hlorovodične kiseline]] kako bi se odstranile nečistoće [[kalcij-karbonat]]a. Zatim se ruda prži u prisustvu [[zrak]]a kako bi se oksidirala do lantanoidnih oksida: i dok se većina lantanoida oksidira do seskvioksida Ln₂O₃, cerij se oksidira do dioksida CeO₂. Taj oksid nije rastvorljiv u vodi te se može istaložiti pomoću 0,5 mola hlorovodične kiseline, a u rastvoru ostaju oksidi drugih lantanoida.<ref name=Greenwood1229 /> Procedura za izdvajanje cerija iz monacita, (Ln,Th)PO₄, koji obično sadrži sve rijetke zemlje, kao i torij, znatno je kompliciranija. [[Monacit]], zbog svojih magnetnih osobina, može se prerađivati ponavljanjem elektromagnetne separacije. Nakon odvajanja, on se tretira vrelom koncentriranom [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]] kako bi nastali sulfati rijetkih zemnih elemenata, rastvorljivi u vodi. Kiseli filtrati djelimično se neutraliziraju [[natrij-hidroksid]]om do [[pH|pH vrijednosti]] 3 do 4. Torij se istaloži iz rastvora u vidu hidroksida i uklanja se. Nakon toga, rastvor se obrađuje [[amonij-oksalat]]om pri čemu se rijetki zemni metali prevode u njihove nerastvorljive [[oksalat]]e. Okalati se prevode u okside putem žarenja. Poslije toga se oksidi rastvaraju u dušičnoj kiselini, a pošto je cerij-oksid nerastvorljiv u njoj, on se istaloži.<ref name=patnaik /> Pri rukovanju sa ostacima preostalim nakon izdvajanja cerija mora se pridavati posebna pažnja, jer oni mogu sadržavati izotop [[radij|²²⁸Ra]], kao "kćerku" izotop torija ²³²Th, kao jednog vrlo snažnog emitera gama zračenja.<ref name=Greenwood1229 /> == Spojevi == === Oksidi === * [[Cerij(III)-oksid]] Ce₂O₃, keramička supstanca, zlatnih nijansi * [[Cerij(IV)-oksid]] CeO₂ * [[Cerij(III,IV)-oksid]] Ce₃O₄, plava keramička supstanca === Halogenidi === * [[Cerij(III)-fluorid]] CeF₃ * [[Cerij(IV)-fluorid]] CeF₄ * [[Cerij(III)-hlorid]] CeCl₃&nbsp;·&nbsp;7&nbsp;H₂O, bijela, jako higroskopna supstanca * [[Cerij(III)-bromid]] CeBr₃ * [[Cerij(III)-jodid]] CeI₃ === Ostali === * [[Cerij(III)-sulfat]] Ce₂(SO₄)₃&nbsp;·&nbsp;8&nbsp;H₂O, bezbojan * [[Cerij(IV)-sulfat]] Ce(SO₄)₂, žuta supstanca * [[Cerij(III)-nitrat]] Ce(NO₃)₃&nbsp;·&nbsp;6&nbsp;H₂O * [[Cerij(III)-oksalat]] Ce₂(C₂O₄)₃&nbsp;·&nbsp;10&nbsp;H₂O * [[Ammonij cerij(IV)-nitrat]] (CAN) (NH₄)₂Ce(NO₃)₆, narandžasto-crveni spoj * [[Ammonij cerij(IV)-sulfat]] (NH₄)₄Ce(SO₄)₄·&nbsp;H₂O * [[Cerij(IV)-perhlorat]] Ce(ClO₄)₄ == Upotreba == [[Datoteka:Auer von Welsbach.jpg|thumb|desno|180px|Carl Auer von Welsbach otkrio je mnoge načine upotrebe za cerij]] Cerij se najprije upotrebljavao u sastavu gasnih mrežica koje je izumio [[Austrija|austrijski]] hemičar [[Carl Auer von Welsbach]] (kasnije nazvanih po njemu [[Auerova mrežica|Auerove mrežice]]). Godine 1885, on je već eksperimentirao mješavinom [[magnezij]]a, [[lantan]]a i oksida [[itrij]]a, ali je takva mješavina davala svjetlost zelenih nijansi, a bila je i neefikasna.<ref name="1911encyclopedia"/> Šest godina kasnije, Auer je otkrio da čisti [[torij-oksid]] proizvodi mnogo bolje svjetlo, mada neznatno plavih nijansi, te da se dodavanjem cerij-dioksida u torij-oksid dobijala bijela [[svjetlost]].<ref name="Wickleder"/> Osim toga, cerij-dioksid također je služio i kao katalizator za sagorijevanje torij-oksida. Rezultat tih istraživanja bio je veliki komercijalni uspjeh von Welsbacha i njegovih izuma, čime je započeo ogromni rast potražnje za torijem. Jedna od posljedica povećanja proizvodnje torija bila je, između ostalog, dobijanje ogromnih količina lantanoida kao nusproizvod.<ref name=Greenwood1228>{{harvnb|Greenwood|1997|p=1228}}</ref> Za mnoge od tih lantanoida uskoro su pronađeni razni vidovi upotrebe lantanoida, naročito za piroforne [[legura|legure]], poznate pod nazivom "mišmetal", sa sadržajem od oko 50% cerija, 25% lantana a ostatak su sačinjavali ostali lantanoidi. Mišmetal se dosta koristio za izradu kremena za upaljače.<ref name=Greenwood1228 /> Obično se dodavalo i [[željezo]] čime se dobijala legura poznata kao [[ferocerij]], koju je također izumio von Welsbach.<ref name=Ullmann/> Zbog velike hemijske sličnosti među lantanoidima, za većinu načina upotrebe nije bilo potrebno hemijsko izdvajanje pojedinih elemenata, jer je dodavanje mišmetala u [[čelik]] poboljšavalo njegovu čvrstoću i obradivost, ili naprimjer pri katalizi krekiranja [[nafta|nafte]].<ref name=Greenwood1229 /> Ove osobine cerija "spasile" su život italijansko-jevrejskog pisca [[Primo Levi|Prima Levija]] u [[Koncentracijski logor Auschwitz|koncentracijskom kampu Auschwitz]], gdje je Levi pronašao dosta legure [[ferocerij]]a te ga prodavao za hranu.<ref name="Wilkinson"/> Cerija (cerij-oksid) najviše je korišteni spoj elementa. Osnovna upotreba cerije ogleda se u njenom korištenju kao sredstvo za poliranje, naprimjer pri hemijsko-mehaničkom poliranju (HMP). U tom procesu, cerija zamjenjuje druge metalne okside pri proizvodnji visokokvalitetnih optičkih površina.<ref name=Ullmann /> Jedna od najviše korištenih aplikacija u industriji [[automobil]]a za niže seskviokside cerija su katalitički pretvarači (konverteri, "katalizatori") koji oksidiranjem [[ugljik-monoksid]]a i reduciranjem dušikovih oksida NO_''x'' smanjuju emisiju štetnih gasova iz motornih vozila.<ref name="Bleiwas"/><ref name="anl"/> Cerij-oksid se također koristio i kao zamjena za njegov radioaktivni kongener ''toriju'' ([[torij-dioksid]]), naprimjer u proizvodnji elektrodi za [[TIG zavarivanje]] (elektrode od [[volfram]]a u atmosferi inertnog gasa), gdje cerija kao legirajući element poboljšava stabilnost luka i olakšava početak zavarivanja dok istovremeno smanjuje sagorijevanje elektroda.<ref name="Welding"/> [[Cerij(IV)-sulfat]] koristi se kao oksidirajuće sredstvo u kvantitativnim analizama. Cerij(IV) u rastvoru metansulfonske kiseline primjenjuje se u elektrosintezi u industrijskom obimu kao oksidant koji se lahko reciklira.<ref name="Arenas"/> Cerni amonij-nitrat koristi se kao oksidant u [[organska hemija|organskoj hemiji]] i za [[jetkanje]] elektronskih komponenti, te kao primarni standard za kvantitativne analize.<ref name=CRC /><ref name=appl/> Fotostabilnost pigmenata može se poboljšati dodavanjem cerija u njih. On pigmentima daje postojanost svjetlosti i onemogućava tamnjenje providnih polimera izloženih sunčevom svjetlu. Staklene ploče televizora trpe stalno bombardiranje elektronima, a koji imaju sposobnost postepenog tamnjenja ekrana tako što prave [[F-centar|F-centre]] unutar centara boje. Ovaj efekat se može spriječiti dodavanjem cerij-oksida. Cerij je također neophodna komponenta u fosforescentnim materijalima korištenim za TV ekrane i fluorescente svjetiljke.<ref name=r1/><ref name=cerium/> [[Cerij-sulfid]] gradi crvene pigmente koji mogu ostati stabilni do temperature od oko 350&nbsp;°C. Takvi pigmenti su neotrovna zamjena za pigmente na bazi [[kadmij-sulfid]]a.<ref name="Emsley" /> == Biološki značaj == Nije poznata niti jedna biološka uloga cerija u ljudskom organizmu, a također nije ni isuviše otrovan. Ne akumulira se u lancu ishrane do nekog značajnijeg nivoa. Pošto se vrlo često javlja zajedno sa [[kalcij]]em u fosfatnim mineralima, a kosti u svom sastavu imaju značajnu količinu [[kalcij-fosfat]]a, cerij se može bioakumulirati u [[kost]]ima u malim količinama koje se ne smatraju opasnim. Kao i drugi lantanoidi, za cerij je poznato da utiče na ljudski [[metabolizam]], smanjuje nivo [[holesterol]]a, snižava krvni pritisak, apetit i rizik od [[Koagulacija (krv)|koagulacije]] [[krv]]i. [[Cerij-nitrat]] je efektivan lokalni antimikrobni preparat protiv opekotina trećeg stepena,<ref name=Emsley /><ref name="Tianhong"/> mada veće doze ovog sredstva mogu dovesti do trovanja cerijem i [[Methemoglobinemija|methemoglobinemije]].<ref name="Attof"/> Lakši lantanoidi djeluju kao esencijalni kofaktori za dehidrogenazu [[metanol]]a kod metanotrofske bakterije ''[[Methylacidiphilum fumariolicum]]'' SolV, pri čemu su [[lantan]], cerij, [[prazeodij]] i [[neodij]] otprilike podjednako efektivni.<ref name="Barends"/> Kao i svi rijetki zemni metali, cerij ima vrlo slabu do umjerenu otrovnost. Kao snažno reducirajuće sredstvo, prah cerija se može spontano zapaliti u prisustvu zraka pri temperaturama od 65 do 80&nbsp;°C. Kada se zapali, gasovi zapaljenog cerija su otrovni. Pri njegovom gašenju, ne bi se smjela koristiti [[voda]], jer s njom cerij reagira istiskujući iz nje gasoviti [[vodik]]. Radnici koji su pri radu izloženi ceriju, osjećaju svrab, imaju preosjetljivost na vrućinu i javljaju se promjene na koži. Međutim, ako se proguta, cerij nije otrovan. Tokom eksperimenata provedenim na životinjama, pri kojima im je ubrizgana veća doza cerija, životinje su uginule zbog kolapsa kardiovaskularnog sistema.<ref name="Emsley" /> Cerij je znatno otrovniji za vodene organizme, a smatra se da im cerij oštećuje ćelijske membrane, mada taj rizik nije prevelik jer cerij nije isuviše rastvorljiv u vodi.<ref name=Emsley /> == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="Shimizu">{{cite journal|author=Thomas J. B.; Bodnar R. J.; Shimizu N.; Chesner C. A.|year=2003|title=Melt inclusions in zircon|url =|journal=Reviews in Mineralogy and Geochemistry|volume=53|issue=1|pages=63–87|doi=10.2113/0530063| bibcode = 2003RvMG...53...63T}}</ref> <ref name="nrmima">{{Cite web|url=http://nrmima.nrm.se/IMA_Master_List_%282017-11%29.pdf|publisher=nrmima.nrm.se|language=en|title=The New IMA List of Minerals|format=pdf|page=34|access-date=21. 4. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417165338/http://nrmima.nrm.se/IMA_Master_List_(2017-11).pdf|archive-date=17. 4. 2018|url-status=dead}}</ref> <ref name="mindat">{{Cite web|url=https://www.mindat.org/min-929.html|publisher=mindat.org|access-date=21. 4. 2018|language=en|title=Cerianite-(Ce)}}</ref> <ref name="1911encyclopedia">{{cite web |url=http://www.1911encyclopedia.org/Lighting |publisher=Encyclopædia Britannica (1911) |edition=11 |title=Lighting |access-date=6. 6. 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090321091620/http://www.1911encyclopedia.org/Lighting |archive-date=21. 3. 2009}}</ref> <ref name="Wickleder">{{cite book|author= Wickleder Mathias S.; Blandine Fourest; Peter K. Dorhout|ref = Wickleder et al.|contribution = Thorium|title = The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements|editor= Lester R. Morss; Norman M. Edelstein; Jean Fuger|edition = 3|year = 2006|volume = 3|publisher = Springer|location = Dordrecht, Holandija|pages = 52–160|url = http://radchem.nevada.edu/classes/rdch710/files/thorium.pdf|doi = 10.1007/1-4020-3598-5_3|archive-url = https://web.archive.org/web/20160307160941/http://radchem.nevada.edu/classes/rdch710/files/Thorium.pdf|archive-date =7. 3. 2016}}</ref> <ref name=Ullmann>{{Ullmann|volume=31|page=190|last1=Klaus Reinhardt|first1=Herwig Winkler|contribution=Cerium Mischmetal, Cerium Alloys, and Cerium Compounds|doi=10.1002/14356007.a06_139}}</ref> <ref name="Wilkinson">{{cite news |author=Wilkinson Tom |date=6. 11. 2009 |title=Book Of A Lifetime: The Periodic Table, By Primo Levi |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/book-of-a-lifetime-the-periodic-table-by-primo-levi-1815315.html |newspaper=The Independent |access-date=25. 10. 2016 |archive-date=25. 10. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025235906/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/reviews/book-of-a-lifetime-the-periodic-table-by-primo-levi-1815315.html |url-status=dead }}</ref> <ref name="Bleiwas">Bleiwas, D.I. (2013). [https://purl.fdlp.gov/GPO/gpo36871 Potential for Recovery of Cerium Contained in Automotive Catalytic Converters.] Reston, Va.: United States Department of the Interior, United States Geological Survey.</ref> <ref name="anl">{{cite web|url=http://www.transportation.anl.gov/engines/cerium-oxide_catalyst.html|title=Argonne's deNOx Catalyst Begins Extensive Diesel Engine Exhaust Testing|publisher=Argonne National Laboratory|access-date=23. 4. 2018|archive-date=7. 9. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907191148/http://www.transportation.anl.gov/engines/cerium-oxide_catalyst.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Welding">{{cite book|title=AWS D10.11M/D10.11 - An American National Standard - Guide for Root Pass Welding of Pipe Without Backing|year=2007|publisher=American Welding Society}}</ref> <ref name="Arenas">{{cite journal|author=Arenas L.F.; Ponce de León C.; Walsh F.C.|title=Electrochemical redox processes involving soluble cerium species|journal=Electrochimica Acta|year=2016|volume=205|pages=226–247|doi=10.1016/j.electacta.2016.04.062}}</ref> <ref name=appl>{{cite book| page = 30| url = https://books.google.com/?id=F0Bte_XhzoAC&pg=PA30| title = Extractive metallurgy of rare earths| author = Gupta, C. K.; Krishnamurthy, Nagaiyar| publisher =CRC Press|year= 2004| isbn =0-415-33340-7}}</ref> <ref name=r1>{{Cite web|url=http://www.nanopartikel.info/cms/lang/en/Wissensbasis/Cerdioxid|date=2. 3. 2013|title=Cerium dioxide|access-date=24. 4. 2018|archive-date=2. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130302081012/http://www.nanopartikel.info/cms/lang/en/Wissensbasis/Cerdioxid|url-status=bot: unknown}}. nanopartikel.info (2. februar 2011)</ref> <ref name=cerium>{{cite book| url =https://books.google.com/?id=X2z9WdN3-WgC| title =Catalysis by ceria and related materials| author= Trovarelli, Alessandro| publisher =Imperial College Press|year= 2002| isbn =978-1-86094-299-0| pages = 6–11}}</ref> <ref name="Tianhong">{{cite journal |author=Dai Tianhong; Huang Ying-Ying; Sharma Sulbha K. ''et al.''|year=2010 |title=Topical Antimicrobials for Burn Wound Infections |journal=Recent Pat Antiinfect Drug Discov. |volume=5 |issue=2 |pages=124–151 |pmid=20429870 |pmc=2935806 |doi=10.2174/157489110791233522}}</ref> <ref name="Attof">{{cite journal |author=Attof Rachid; Magnin Christophe; Bertin-Maghit Marc ''et al.''|year=2007|title=Methemoglobinemia by cerium nitrate poisoning |journal=Burns |volume=32 |issue=8 |pages=1060–1 |doi=10.1016/j.burns.2006.04.005|pmid=17027160}}</ref> <ref name="Barends">{{cite journal |doi=10.1111/1462-2920.12249 |pmid=24034209 |title=Rare earth metals are essential for methanotrophic life in volcanic mudpots |year=2013|author=Pol Arjan; Barends Thomas R. M.; Dietl Andreas; Khadem Ahmad F. ''et al.''|journal=Environmental Microbiology |volume=16 |issue=1 |pages=255–64}}</ref> <ref name="Graham">{{cite journal|author=Graham A. R.|year=1955|title=Cerianite CeO₂: a new rare-earth oxide mineral|journal=American Mineralogist|volume= 40|issue=|pages=560–564|osti=4390731}}</ref> <ref name="Sella">{{cite web|url=http://www.rsc.org/periodic-table/podcast/58/cerium |title=Chemistry in its element: cerium |author=Sella Andrea|year=2016 |access-date=25. 7. 2016}}</ref> <ref name="Krill">{{cite journal|author=Krill G.; Kappler J. P.; A. Meyer ''et al.''|year=1981|title=Surface and bulk properties of cerium atoms in several cerium intermetallic compounds: XPS and X-ray absorption measurements |url=http://iopscience.iop.org/article/10.1088/0305-4608/11/8/024/meta;jsessionid=DF8C34B9A8AF8E333C3F605305C18E56.c4.iopscience.cld.iop.org |journal=Journal of Physics F: Metal Physics |volume= 11|issue=8 |pages=1713–1725 |doi=10.1088/0305-4608/11/8/024 |access-date=25. 7. 2016|bibcode=1981JPhF...11.1713K}}</ref> <ref name="GschneidnerKA">{{cite book|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths, Volume 36|year=2006|publisher=Elsevier|location=Holandija|isbn=978-0-444-52142-2|pages=286–288|editor=Gschneidner K.A.|url=https://books.google.com/books?id=_Ro3Fqtz4xgC&pg=PA286&lpg=PA286&dq=cerimetry#v=onepage&q=cerimetry&f=false|chapter=Chapter 229: Applications of tetravalent cerium compounds}}</ref> <ref name=nature>{{cite journal|author=Schelter Eric J.|date=20. 3. 2013|title=Cerium under the lens |url=http://www.nature.com/nchem/journal/v5/n4/full/nchem.1602.html|journal=Nature Chemistry|volume=5|issue=4|pages=348|doi=10.1038/nchem.1602 |pmid=23511425|access-date=25. 7. 2016|bibcode=2013NatCh...5..348S}}</ref> <ref name="Brener">{{cite journal|author=Brener L.; McKennis J. S.; Pettit R.|year=1976|title=Cyclobutadiene in Synthesis: endo-Tricyclo[4.4.0.02,5]deca-3,8-diene-7,10-dione|journal=Org. Synth|volume=55|issue=|page=43|doi=10.15227/orgsyn.055.0043}}</ref> <ref name="Belousov">{{cite journal|author=B. P. Belousov|title=Периодически действующая реакция и ее механизм|journal=Сборник рефератов по радиационной медицине|year = 1959|volume=147|page=145|language=ru}}</ref> <ref name="SroorEdelmann2012">{{cite book|title=Encyclopedia of Inorganic and Bioinorganic Chemistry|author=Sroor Farid M.A.; Edelmann Frank T.|year=2012|doi=10.1002/9781119951438.eibc2033|chapter=Lanthanides: Tetravalent Inorganic|isbn=978-1-119-95143-8}}</ref> <ref name="mcgill">{{Ullmann|volume=31|page=190|last1=McGill|first1=Ian|contribution=Rare Earth Elements|doi=10.1002/14356007.a22_607}}</ref> <ref name=Kreh>{{cite journal|author=Kreh Robert P.; Spotnitz Robert M.; Lundquist Joseph T.|title=Mediated electrochemical synthesis of aromatic aldehydes, ketones, and quinones using ceric methanesulfonate|journal=The Journal of Organic Chemistry|year=1989|volume=54|issue=7|pages=1526–1531|doi=10.1021/jo00268a010}}</ref> <ref name="RegerGoode2009">{{cite book|author=Daniel L. Reger; Scott R. Goode; David Warren Ball|title=Chemistry: Principles and Practice|url=https://books.google.com/books?id=OUIaM1V3ThsC&pg=PA482|access-date=23. 3. 2013|date=2. 1. 2009|publisher=Cengage Learning|isbn=978-0-534-42012-3|page=482}}</ref> <ref name="Bochkarev">{{cite journal|title=Molecular compounds of "new" divalent lanthanides|author=Mikhail N. Bochkarev|journal=Coordination Chemistry Reviews|volume=248|issue=9–10|year=2004|pages=835–851|doi=10.1016/j.ccr.2004.04.004}}</ref> <ref name="Cassani">{{cite journal|title=Aspects of non-classical organolanthanide chemistry|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-organometallic-chemistry_2002-03-15_647_1-2_0/page/n84|author=M. Cristina Cassani; Yurii K. Gun'ko; Peter B. Hitchcock; Alexander G. Hulkes; Alexei V. Khvostov; Michael F. Lappert; Andrey V. Protchenko|journal=Journal of Organometallic Chemistry|volume=647|year=2002|pages=71–83|doi=10.1016/s0022-328x(01)01484-x}}</ref> <ref name=webelements>{{cite web| url =https://www.webelements.com/cerium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Cerium| publisher=Webelements|access-date=9. 7. 2016}}</ref> <ref name="The Elements">{{cite book |author=Gray Theodore |title=The Elements |year=2010 |isbn=1-57912-895-5 |publisher=Black Dog & Leventhal Pub}}</ref> <ref name="elementsales">{{cite web|url=http://www.elementsales.com/re_exp/index.htm |title = Rare-Earth Metal Long Term Air Exposure Test|access-date=8. 8. 2009}}</ref> <ref name="Cameron">{{cite journal |author= Cameron A. G. W. | year = 1973 | title = Abundance of the Elements in the Solar System | url = https://pubs.giss.nasa.gov/docs/1973/1973_Cameron_ca06310p.pdf | journal = Space Science Reviews | volume = 15 | pages = 121–146 | doi = 10.1007/BF00172440 | bibcode = 1973SSRv...15..121C}}</ref> <ref name=patnaik>{{cite book|author=Patnaik Pradyot|year=2003|title=Handbook of Inorganic Chemical Compounds|publisher=McGraw-Hill|pages=199–200|isbn =0-07-049439-8|url=https://books.google.com/?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA200}}</ref> <ref name="Audi">{{cite journal|author=Audi Georges; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A. H.|title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties | journal = Nuclear Physics A | volume = 729 | pages = 3–128 | publisher = Atomic Mass Data Center|year= 2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001 | bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref> <ref name="Johansson">{{cite journal |author=Johansson Börje; Luo Wei; Sa Li; Rajeev Ahuja |date=17. 9. 2014 |title=Cerium; Crystal Structure and Position in The Periodic Table |url=http://www.nature.com/articles/srep06398 |journal=Scientific Reports |volume=4 |doi=10.1038/srep06398 |access-date=9. 7. 2016 |pages=6398|bibcode=2014NatSR...4E6398J |pmid=25227991 |pmc=4165975}}</ref> <ref name="Stassis">{{cite journal|doi=10.1103/PhysRevB.19.5746|title=Lattice and spin dynamics of γ-Ce|year=1979|author=Stassis, C.; Gould T.; McMasters O.; Gschneidner K.; Nicklow R.|journal=Physical Review B|volume=19|issue=11|pages=5746–5753|bibcode = 1979PhRvB..19.5746S}}</ref> <ref name=Holleman>{{cite book |author=Holleman Arnold Frederik; Wiberg Egon|editor=Wiberg Nils |title=Inorganic Chemistry |publisher=Academic Press/De Gruyter |location=San Diego/Berlin |year=2001 |isbn=0-12-352651-5|pages=1703–5}}</ref> <ref name=KGP>{{Cite journal | doi = 10.1016/0022-0248(74)90098-0| title = Preparation of single phase β and α cerium samples for low temperature measurements| journal = Journal of Crystal Growth| volume = 22| issue = 3| pages = 225–229| year = 1974| author= Koskimaki D. C.; Gschneidner K. A.; Panousis N. T. |bibcode = 1974JCrGr..22..225K}}</ref> <ref name="Weeks">{{cite journal | doi = 10.1021/ed009p1231 |author= Weeks Mary Elvira| title = The Discovery of the Elements: XI. Some Elements Isolated with the Aid of Potassium and Sodium:Zirconium, Titanium, Cerium and Thorium | journal = The Journal of Chemical Education |year= 1932 |volume = 9|issue = 7|pages = 1231–1243|bibcode = 1932JChEd...9.1231W}}</ref> <ref name=CRC>{{cite book|editor = Lide, D. R.|title = CRC Handbook of Chemistry and Physics|url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_86ed|edition = 86|location = Boca Raton (FL)|publisher = CRC Press|year = 2005|isbn = 0-8493-0486-5}}</ref> <ref name="ifagestis">{{Cite web|url=http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll/gestis_de/008430.xml?f=templates$fn=default-doc.htm$3.0|title=GESTIS-Stoffdatenbank; Cer, Späne|language=de|access-date=8. 4. 2018|archive-date=3. 6. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603173540/http://gestis.itrust.de/nxt/gateway.dll/gestis_de/008430.xml?f=templates$fn=default-doc.htm$3.0|url-status=dead}}</ref> <ref name="Emsley">{{cite book|author=Emsley, John |title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|url=https://books.google.com/books?id=4BAg769RfKoC&pg=PA123|year=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-960563-7|pages=120–125}}</ref> <ref name="human">{{cite web|url=http://www.hmdb.ca/metabolites/HMDB0013672|title=Metabocard for Cerium (HMDB0013672)|access-date=8. 4. 2018|publisher=Human Metabolome Database|language=en}}</ref> <ref name="rsc">{{Cite web|url=http://www.rsc.org/periodic-table/element/58/cerium|title=Cerium, element information, properties and uses|access-date=8. 4. 2018|publisher=Royal Society of Chemistry|language=en}}</ref> <ref name="nistkonf">{{Cite web|url=http://physics.nist.gov:80/PhysRefData/IonEnergy/tblNew.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312233305/http://physics.nist.gov/PhysRefData/IonEnergy/tblNew.html|archive-date=12. 3. 2013|title=Ground levels and ionization energies for the neutral atoms|language=en|author=NIST|access-date=15. 10. 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="worden">{{Cite journal|author=E. F. Worden, R. W. Solarz, J. A. Paisner, J. G. Conway|title=First ionization potentials of lanthanides by laser spectroscopy|journal=J. Opt. Soc. Am.|volume=68|issue=1|page=52-61|year=1978|doi=10.1364/JOSA.68.000052}}, u navedenom radu vrijednost energije ionizacije je izražena u [[Elektronvolt|eV]], što se množi sa 96,48534 kJ/(eV·mol) da bi se dobila vrijednost u kJ/mol</ref> <ref name="harry">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="iupac">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013]</ref> <ref name="greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH |location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1235-1240, 1242, 1579}}</ref> <ref name="crc">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 – E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> }} == Literatura == {{Commonscat|Cerium}} * {{cite book|author=Greenwood Norman N.; Earnshaw Alan|year=1997|title=Chemistry of the Elements|edition=2|publisher=Butterworth-Heinemann|isbn=0-08-037941-9|ref=CITEREFGreenwood1997}} {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Cerij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Lantanoidi]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Piroforni materijali]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] 48vjn8gioknzun1yvbi72hshdv9ftp9 0 7726 3819778 3798878 2026-03-26T10:30:36Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819778 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Prazeodij | Simbol = Pr | Atomski broj = 59 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Praseodymium (59 Pr).jpg|180px]] | CAS registarski broj = 7440-10-0 | Izgled = sivobijeli metal<br>sa žutim nijansama | Zastupljenost = 5,2&nbsp;[[Parts per million|ppm]]<ref name="Harry H. Binder" /> | Atomska masa = 140,90766(2)<ref name="IUPAC" /><ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 185 | Atomski radijus izračunat = 247 | Kovalentni radijus = 203 | Van der Waalsov radijus = | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f³6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 21, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 527 | Energija ionizacije_2 = 1020 | Energija ionizacije_3 = 2086 | Energija ionizacije_4 = 3761 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 6475<ref name="Greenwood" /> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan <math>\chi_{m}</math> = 2,9 · 10⁻³)<ref name="weastrc" /> | Tačka topljenja_K = 1208 | Tačka topljenja_C = 935 | Tačka ključanja_K = 3403<ref name="Zhang" /> | Tačka ključanja_C = 3130 | Molarni volumen = 20,8 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 331<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 6,9 | Pritisak pare = 1,33 · 10^-6 | Pritisak pare_K = 1070 | Brzina zvuka = 2280 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 193 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,43 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 13 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = '''3''', 4, 2 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,35 [[Volt|V]] (Pr³⁺ + 3e^- → Pr) | Elektronegativnost = 1,13 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|17}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 137 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 1,28 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,702 | Tipraspada1ZP = ¹³⁷Ce }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 138 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 1,45 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 4,437 | Tipraspada1ZP = ¹³⁸Ce }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 139 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 4,41 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,129 | Tipraspada1ZP = ¹³⁹Ce }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 140 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,39 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 3,388 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁰Ce }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Pr | Maseni broj = 141 | Rasprostranjenost u prirodi = '''100''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Pr | Maseni broj = 142 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 19,12 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,162 | Tipraspada1ZP = ¹⁴²Nd | Tipraspada2ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada2ZE = 0,745 | Tipraspada2ZP = ¹⁴²Ce }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 143 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 13,57&nbsp;[[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,934 | Tipraspada1ZP = ¹⁴³Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 144 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 17,28&nbsp;[[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,997 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁴Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 145 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,984&nbsp;[[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,805 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁵Nd }} |}} '''Prazeodij''' ([[latinski jezik|lat.]] - ''praseodymium'') jeste [[hemijski element]] sa simbolom ''Pr'' i [[atomski broj|atomskim brojem]] '''59'''. U [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] se nalazi u grupu [[lantanoidi|lantanoida]], pa se stoga ubraja u metale rijetkih zemalja. Zbog obojenosti njegovih [[hemijski spoj|spojeva]] dobio je i ime: iz [[grčki jezik|grčke]] riječi ''prásinos'' što znači "zeleno" i ''didymos'' - "dvostruk" ili "blizanac". == Historija == [[Datoteka:Praseodym 1.jpg|thumb|lijevo|Prazeodij]] Godine 1751. švedski mineralog [[Axel Fredrik Cronstedt]] otkrio je jedan teški mineral u rudniku kod [[Bastnäs]]a, kasnije nazvan [[cerit]]. Trideset godina kasnije, petnaestogodišnji dječak [[Vilhelm Hisinger]], čija porodica je bila vlasnik rudnika, poslao je uzorak tog minerala hemičaru [[Carl Scheele|Carlu Scheeleu]], a koji nije pronašao niti jedan novi element u tom mineralu. Godine 1803. nakon što je Hisiger odrastao i postao metalurg, vratio je [[mineral]] [[Jacob Berzelius|Berzeliusu]] koji je iz njega izolirao novi oksid, davši mu naziv ''cerija'', prema patuljastoj planeti Cereri, otkrivenoj dvije godine ranije.<ref name="Nature's Building Blocks"/> Rijetku zemlju ''ceriju'' istovremeno i nezavisno od njega izolirao je i [[Martin Heinrich Klaproth]] u Njemačkoj.<ref name="Greenwood"/> Između 1839. i 1843. švedski hirurg i hemičar [[Carl Gustaf Mosander]] dokazao je da je cerija smjesa određenih oksida. On je razdvojio još dva oksida iz nje, te ih nazvao ''lantana'' i ''didymia''.<ref name="Weeks"/> [[Per Teodor Cleve]] je 1874. primijetio da se kod ''didyma'' radi zapravo o dva elementa. Iz didyma, koji je dobio iz minerala [[samarskit]]a, [[Paul Emile Lecoq de Boisbaudran|Lecoq de Boisbaudran]] je 1879. izdvojio element [[samarij]]. Godine 1885. [[Carl Auer von Welsbach]]u je uspjelo razdvojiti ''didym'' na elemente prazeodij i [[neodij]], koji grade soli različitih boja.<ref name="auerov"/> == Osobine == [[Datoteka:Hexagonal dichteste Kugelpackung.svg|thumb|lijevo|Kristalna struktura prazeodija]] === Fizičke === Prazeodij je [[duktilnost|duktilni]] [[metal (hemija)|metal]] čija se tvrdoća može uporediti sa [[srebro]]m.<ref name="weastrc"/> Njegovih 59 elektrona je organizirano u konfiguraciju [Xe]4f³6s². Teoretski, svih pet vanjskih elektrona bi se moglo ponašati kao valentni elektroni, međutim da bi svih pet bili valentni potrebni su ekstremni uslovi. Obično, prazeodij daje do tri a rijetko četiri elektrona u svojim spojevima. On je prvi među lantanoidima sa elektronskom konfiguracijom koja odgovara ''Aufbau'' principu, koji predviđa da ''4f'' orbitale imaju niže energetske nivoe od ''5d'' orbitala. Ova pojava se javlja kod lantana i [[cerij]]a, jer se ne nagla kontrakcija ''4f'' orbitala ne javlja se sve do nakon lantana, a kod cerija nije dovoljno snažna da bi spriječila zauzimanje ''5d'' podljuske. Ipak, prazeodij u čvrstom stanju ima konfiguraciju [Xe]4f²5d¹6s², sa jednim elektronom u ''5d'' podljusci kao i svi ostali trovalentni lantanoidi (svi osim europija i iterbija, koji su dvovalentni u metalnom stanju). Prazeodij je mehki, srebreno-sjajni [[paramagnetizam|paramagnetični]] metal, koji spada u [[lantanoidi|lantanoide]] i metale ''rijetkih zemalja''. Izložen zraku, nešto bolje je otporan na oksidaciju (koroziju) od [[europij]]a, [[lantan]]a ili [[cerij]]a, ali se prekriva blijedo zelenim slojem oksida koji se ljušti. Pri temperaturi od 798&nbsp;°C prelazi iz heksagonalne strukture ''α''-Pr u kubičnu prostorno-centriranu ''β''-Pr strukturu. === Hemijske === Pri visokim temperaturama, prazeodij gori dajući seskvioksid Pr₂O₃. Sa vodom reagira gradeći prazeodij-hidroksid (Pr(OH)₃) istiskajući iz nje vodik. U svojim spojevima, on se nalazi u tro- i četvorovalentnom stanju, pri čemu se trovalentni [[oksidacijski broj]] javlja mnogo češće. [[Ion]]i Pr(III) su zeleno-žuti, dok su ioni Pr(IV) bez boje. Pod posebnim reduktivnim uslovima može se dobiti i dvovalentni prazeodij npr. u [[prazeodij(II,III)-jodid]]u (Pr₂I₅). === Izotopi === Prazeodij u prirodi se sastoji samo iz jednog stabilnog [[izotop]]a ¹⁴¹Pr. Osim njega, poznato je još 38 drugih [[radioaktivnost|radioaktivnih]] izotopa, pri čemu su izotopi ¹⁴³Pr i ¹⁴²Pr sa vremenima poluraspada od 13,57 dana i 19,12 sati, respektivno, najduže ''živući''. Svi ostali radioaktivni izotopi imaju vremena poluraspada kraća od 6 sati, a većina od njih čak i manje od 33 sekunde. Također postoji šest [[Nuklearni izomer|nuklearnih izomera]] od kojih su najstabilniji ^138''m''Pr (t_½ 2,12 sati), ^142''m''Pr (t_½ 14,6 minuta) i ^134''m''Pr (t_½ 11 minuta). Izotopi se kreću u pogledu atomskih masa između 120,955 (¹²¹Pr) i 158,955 (¹⁵⁹Pr). == Rasprostranjenost == Prazeodij se u prirodnom obliku javlja samo u svojim spojevima, najčešće zajedno sa drugim lantanoidima, odnosno mineralima: * [[cerit]]om * [[monacit]]om ((Ce,La,Th,Nd,Y,Pr)PO₄) * [[bastnesit]]om (Ce,La,Nd,Y,Pr)CO₃F i * [[mišmetal]]om, koji sadrži od 3 do 5 % prazeodija. Njegova količina u zemljištu kreće se između 1 i 15 ppm (eng. ''part per million'') odnosno od 0,0001% do 0,0015%. Njegov udio u morskoj vodi iznosi 1 ppt (eng. ''part per trillion'') odnosno 1 • 10⁻¹⁰%. Prazeodija u atmosferi gotovo da i nema.<ref name="Nature's Building Blocks" /> Svjetske rezerve prazeodija se procjenjuju na oko 4 miliona tona. == Dobijanje == Kao i kod svih drugih lantanoida, prvo se ruda obogaćuje [[flotacija|flotacijom]], zatim se metali prevode u odgovarajuće halogenide, te se zatim razdvajaju raznim tehnikama kao što su [[frakciona kristalizacija]], ionsko-izmjenjivačka tehnika ili ekstrakcija. Metalni prazeodij se dobija elektrolizom istopljenih soli ili [[redoks reakcija|redukcijom]] sa [[kalcij]]em. :<math>\mathrm{2\ PrF_3\ +\ 3\ Ca\ \longrightarrow \ 2\ Pr\ +\ 3\ CaF_2}</math> == Upotreba == Prazeodij se koristi u [[legura]]ma sa [[magnezij]]em za proizvodnju vrlo čvrstih materijala za avionske motore. Legure sa [[kobalt]]om i željezom su vrlo snažni stalni magneti. Spojevi prazeodija se koriste u industriji stakla i emajla za njihovo bojenje (naprimjer kod zeleno obojenih reflektorskih stakala za osvjetljavanje). Njegovi spojevi također poboljšavaju [[apsorpcija (fizika)|apsorpciju]] [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastog zračenja]] što se koristi za izradu zaštitnih stakala za oči pri [[zavarivanje|zavarivanju]]. == Spojevi == === Oksidi === * zeleni [[prazeodij(III)-oksid]] (Pr₂O₃) * smeđe-crni [[prazeodij(III,IV)-oksid]] (Pr₆O₁₁) * gotovo crni [[prazeodij(IV)-oksid]] (PrO₂) === Halogenidi === Poznat je veći broj halogenida raznih oksidacijskih stanja, naprimjer [[prazeodij(III)-fluorid]] (PrF₃), [[prazeodij(IV)-fluorid]] (PrF₄), [[prazeodij(III)-hlorid]] (PrCl₃), [[prazeodij(III)-bromid]] (PrBr₃), [[prazeodij(III)-jodid]] (PrI₃), [[prazeodij(II,III)-jodid]] (Pr₂I₅) i drugi. Trovalentni halogenidi grade različite hidrate. Osim toga, postoje i mnogi fluoridni kompleksi kao što je K₂[PrF₆] gdje je Pr četverovalentan. === Drugi spojevi === Binarni spojevi prazeodija su npr. [[prazeodij(III)-sulfid]] (Pr₂S₃), [[prazeodij-nitrid]] (PrN) i [[prazeodij-fosfid]] (PrP). Pored toga, prazeodij je prisutan i u raznim solima, kao što je higroskopski [[prazeodij(III)-nitrat]] (Pr(NO₃)₃&nbsp;·&nbsp;x H₂O), te lijepo kristalizirani [[prazeodij(III)-sulfat]] (Pr₂(SO₄)₃&nbsp;·&nbsp;8 H₂O). <gallery widths="150" heights="180" class="center"> Datoteka:Praseodymium sulphate octahydrate crystals.JPG|Prazeodij(III)-sulfat oktahidrat Datoteka:Praseodymium(III)-chloride-heptahydrate.jpg|Prazeodij(III)-hlorid heptahidrat </gallery> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="IUPAC">[https://web.archive.org/web/20160108142215/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2], arhivirano sa [http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html originala] 8. januara 2016.</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013], pristupljeno 7. oktobra 2017.</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|pages=1424-1579}}</ref> <ref name="weastrc">{{Cite book|author=Weast, Robert C. (gl.ur.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 – E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|year=2011|volume=56|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="Nature's Building Blocks">{{cite book|author=Emsley John|title=Nature's Building Blocks|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl|year=2011|publisher=Oxford University Press|ISBN=9780198503408|pages=[https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl/page/120 120]-125}}</ref> <ref name="Weeks">{{cite journal | doi = 10.1021/ed009p1231 |author= Weeks Mary Elvira| title = The Discovery of the Elements: XI. Some Elements Isolated with the Aid of Potassium and Sodium:Zirconium, Titanium, Cerium and Thorium | journal = The Journal of Chemical Education |year= 1932 | volume = 9 | issue = 7 | pages = 1231–1243 |bibcode = 1932JChEd...9.1231W }}</ref> <ref name="auerov">{{Cite journal|author=Carl Auer v. Welsbach|title=Die Zerlegung des Didyms in seine Elemente|journal=Monatshefte für Chemie|year=1885|volume=6|number=1|pages=477–491|doi=10.1007/BF01554643}}</ref> }} {{Commonscat|Praseodymium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] p2oie1yte66n3ax5foydj7a00t73mh7 0 7727 3819777 3798879 2026-03-26T10:30:33Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819777 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Neodij | Simbol = Nd | Atomski broj = 60 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Ultrapure neodymium under argon, 5 grams.jpg|180px]] | Izgled = sivobijeli metal žute nijanse | Zastupljenost = 2,2 {{e|-3}}<ref name="Harry H. Binder"/> | Atomska masa = 144,242(3)<ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 185 | Atomski radijus izračunat = 206 | Kovalentni radijus = 201 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f⁴6s² | Izlazna energija = 3,2 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 22, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 533,1 | Energija ionizacije_2 = 1040 | Energija ionizacije_3 = 2130 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2 - 3 | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 7003 | Gustoća_K = 293,15<ref name="Greenwood"/> | Magnetizam = paramagnetičan (''Χ_m''=3,6 {{e|-3}})<ref name="Weastrc"/> | Tačka topljenja_K = 1297 | Tačka topljenja_C = 1024 | Tačka ključanja_K = 3303<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 3030 | Molarni volumen = 20,59 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 289<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 7,1 | Pritisak pare = 6,03 · 10^-3 | Pritisak pare_K = 2890 | Brzina zvuka = 2330 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 190 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,56 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 17 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2, '''3''', 4 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,32 [[Volt|V]] (Nd³⁺ + 3e^- → Nd) | Elektronegativnost = 1,14 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11|36/37/38}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|16|26|33|36/37/39}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Nd | Maseni broj = 142 | Rasprostranjenost u prirodi = 27,13 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Nd | Maseni broj = 143 | Rasprostranjenost u prirodi = 12,18 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Nd | Maseni broj = 144 | Rasprostranjenost u prirodi = 23,8 | Vrijeme poluraspada = 2,29 · 10¹⁵ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 1,905 | Tipraspada1ZP = [[Cerij|¹⁴⁰Ce]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Nd | Maseni broj = 145 | Rasprostranjenost u prirodi = 8,3 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Nd | Maseni broj = 146 | Rasprostranjenost u prirodi = 17,19 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Nd | Maseni broj = 147 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 10,98 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,896 | Tipraspada1ZP = [[Prometij|¹⁴⁷Pm]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Nd | Maseni broj = 148 | Rasprostranjenost u prirodi = 5,76 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Nd | Maseni broj = 149 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 1,728 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,691 | Tipraspada1ZP = [[Prometij|¹⁴⁹Pm]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Nd | Maseni broj = 150 | Rasprostranjenost u prirodi = 5,64 | Vrijeme poluraspada = 1,1 · 10¹⁹ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Dvostruki beta raspad|β^- β^-]] | Tipraspada1ZE = 3,367 | Tipraspada1ZP = [[Samarij|¹⁵⁰Sm]] }} |}} '''Neodij''' (ponekad i ''neodimij'', [[latinski jezik|latinski]] - ''neodymium'') jeste [[hemijski element]] sa simbolom '''Nd''' i atomskim brojem 60. U [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] nalazi se u grupi [[lantanoidi|lantanoida]] pa se tako ubraja u metale rijetkih zemalja. Ime ovog elementa izvodi se iz [[grčki jezik|grčkih]] riječi νέος (''neos'', nov) i δίδυμος (''didymos'', blizanac) koje spojene imaju značenje "novi blizanac" (kao ''blizanac'' [[lantan]]a). Najčešće se koristi u obliku [[legura]] neodij-[[željezo]]-[[bor (element)|bor]] za izradu snažnih stalnih [[magnet]]a. == Historija == Godine 1841. [[Carl Gustav Mosander]] je izdvojio dotad nepoznatu rijetku ''zemlju'' iz [[lantan-oksid]]a koju je nazvao ''didim''. Per Teodor Cleve je 1874. godine primijetio da se kod didima zapravo radi o dva nova elementa. Pet godina kasnije 1879. [[Lecoq de Boisbaudran]] izdvojio je [[samarij]] iz ''didima'', a koji je dobio izdvajanjem iz minerala [[samarskit]]a. Carl Auer von Welsbach 1885. godine odvojio je [[prazeodij]] i neodij, pošto su gradili soli različitih boja.<ref name="auercarl"/> Čisti metalni neodij dobijen je tek 1925. godine. == Osobine == [[Datoteka:Hexagonal dichteste Kugelpackung.svg|thumb|150px|lijevo|Kristalna struktura neodija]] === Fizičke === Srebrenasto-bijeli svijetli metal spada u grupu [[lantanoidi|lantanoida]] i metala rijetkih zemalja. Na zraku je nešto više otoporan na koroziju u odnosu na metale poput [[europij]]a, [[lantan]]a, [[cerij]]a i [[prazeodij]]. Stajanjem na zraku nakon nekog vremena na njegovoj površini vrlo lahko se stvara ljubičasto-rozi sloj oksida koji može lahko oljuštiti. === Hemijske === Pri visokim temperaturama, neodij sagorijeva gradeći seskvioksid Nd₂O₃. S vodom reagira istiskujući iz nje [[vodik]] i gradeći [[neodij-hidroksid]] Nd(OH)₃. U reakciji s vodikom prelazi u hidrid NdH₂. Pored osnovnog oksidacijskog stanja (valencije) +3, pod posebnim uslovima mogu se javiti i oksidacijska stanja +2 i +4. <div style="clear:left;"></div> == Rasprostranjenost == Neodij u prirodi zastupljen je samo u obliku [[hemijski spoj|hemijskih spojeva]], zajedno sa spojevima drugih lantanoida, odnosno [[mineral]]a poput: * [[monacit]]a (Ce, La, Th, Nd, Y)PO₄ * [[bastnesit]]a ((Ce,La,Th,Nd,Y)(CO₃)F) * [[mišmetal]] sadrži i do 18% neodija. Sa oko 97% ukupne svjetske proizvodnje prednjači [[Kina]].<ref name="ogled"/> Međutim, eksploatacija i proizvodnja ovog metala u Kini dovela je do značajnih [[ekologija|ekoloških]] problema. Prema navodima iz medija "pri izdvajanju neodija iz iskopanih [[ruda]] nastaju vrlo štetni i otrovni otpadni materijali, koji između ostalih ispuštaju radioaktivni uranij i [[torij]] tokom procesa prerade. Ovi materijali djelimično dospijevaju u podzemne [[voda|vode]], kontaminiraju [[biljke|biljni]] i životinjski svijet pa tako predstavljaju i opasnost po zdravlje ljudi".<ref name="panoram"/> Osim Kine, značajne ekonomski isplative količine kopaju se i u [[Australija|Australiji]]. == Dobijanje == Kao i kod svih lantanoida, najprije se ruda obogaćuje putem [[flotacija|flotacije]], a zatim se metali prevode u njihove halogenidne spojeve te se odvajaju raznim tehnikama kao što su [[frakcijska kristalizacija]], ionskoizmjenjivačka tehnika ili ekstrakcija. Nakon detaljnog i vrlo kompliciranog odvajanja pratilaca neodija, [[Neodij(III)-oksid|njegov oksid]] se može pomoću fluoridne kiseline prevesti u [[neodij(III)-fluorid]] te se nakon toga reducirati sa [[kalcij]]em, čime nastaje metalni neodij i [[kalcij-fluorid]]. Ostaci kalcija i nečistoće mogu se izdvojiti topljenjem u vakuumu. :<math>\mathrm{2\ NdF_3\ +\ 3\ Ca\ \longrightarrow \ 2\ Nd\ +\ 3\ CaF_2}</math> Od 1984. ovaj postupak je u Kini zamijenjen elektolizom rastopljene smjese neodij-fluorida, neodij-oksida i [[litij-fluorid]]a. Ta metoda formalno odgovara postupku Hall-Héroultovog procesa, pri kojem se elementarni neodij izdvaja na uspravno postavljenoj [[volfram]]ovoj katodi, a koja je prstenasto okružena [[grafit]]nom [[Anoda|anodom]]. Neodij u istopljenoj tečnoj smjesi hvata se u kadi sačinjenoj od [[molibden]]a, iz koje se dalje izlijeva u kalupe. Svaka od takvih elektrolitičkih ćelija smatra se za jednokomornu ćeliju elektrolize. Međutim, o stvarnom broju i načinu rada ćelija u Kini ne postoje tačni ni pouzdani podaci. Pretpostavlja se da se proizvodnja metalnog neodija vjerovatno odvija po standardiziranom protokolu, bez ikakvih tehničkih mjerenja ni povratnih informacija. Također se pretpostavlja da se ručno i nejednako dodaje neodij-oksid bez kontrole i povratnih informacija o naponu u ćeliji. Pri takvoj proizvodnji bez sumnje dolazi do neizbježnih preopterećanja napona na anodi što dovodi do ogromnih emisija stakleničkih plinova u atmosferu, naročito ugljik-tetrafluorida i [[heksafluoretan]]a. Veoma lahko isparljivi [[Hlorofluorougljik|perfluorirani ugljikovodici]] (CFC) ne mogu se filtrirati niti odvojiti niti jednim poznatim postupkom a nakon emisije u atmosferu ostaju vrlo dugo, pri čemu im je vrijeme trajanja od deset do 50 hiljada godina. Daljnji razvoj postupaka elektrolize kojim se smanjuje emisija hlorofluorougljika pri elektrometalurškim procesima predstavlja jedan od ograničavajućih faktora u američkoj industriji. Kineska vlada je najavila da će uvesti strože mjere zaštite okoliša kao i mjere za sprječavanje nelegalnog kopanja rude. Početkom juna 2011. došlo je do usvajanja prvih zakonskih odredbi u tom aspektu. Prema izvještajima američkog ''Financial Times'' državna firma ''Baotou Steel Rare Earth'' ima monopol nad kopanjem i preradom rijetkih zemnih metala u Kini. Oko 35 licenciranih firmi je zatvoreno uz odštetu, a drugih devet nelicenciranih će uskoro biti zatvoreno bez odštete.<ref name="Michelle"/> U SAD ponovno je aktiviran rudnik ''[[Mountain Pass]]'' u Kaliforniji dok je u Australiji ponovno u pogonu rudnik ''[[Mount Weld]]''. Ova ova rudnika opremljena su sistemima za zaštitu okoliša, prihvaljivim od strane ekoloških instituta. Ipak, također postoje planovi za kombiniranu eksploataciju rijetkih zemalja na Grenlandu, pri čemu bi otrovni nusproizvodi mogli dospjeti u more.<ref name="Schoßig"/> Svjetska godišnja proizvodnja neodija u 2012. procijenjena je na 21 hiljadu tona, od čega je oko 91 % došlo iz Kine.<ref name="eu"/> Prema podacima američke agencije za geološka istraživanja (USGS) cijena jednog kg neodija u 2001. iznosila je ispod 10 američkih dolara.<ref name="usgs"/> Do 2010. cijena je porasla na 80 US$, a naredne 2011. godine dostigla je vrhunac od 244 US$ po kg. Nakon toga ponovno je došlo do pada cijena ovog metala pa je 2013. ona iznosila oko 65 US$ po kilogramu.<ref name="fas"/> == Upotreba == * Spojevi neodija, željeza i bora koriste se za pravljenje nekih od najsnažnijih poznatih [[magnet]]a. Takvi magneti koriste se za [[Magnetna rezonanca|tomografiju magnetnom rezonancom]], mikromotore i računarske tvrde diskove (pozicioniranje glave za čitanje/pisanje), zatim za rotore sa stalnim magnetima (npr. servo-motore), vrlo efikasne stalno pobuđene sinhrone mašine (npr. kod nekih tipova [[vjetroelektrana|vjetroturbina]],<ref name="dvijetone"/> (oko jedne šestine cjelokupne proizvodnje neodija<ref name="Schoßig" />) za pokretanje elektro- i hibridnih vozila kao i za pogon maketa i minijaturnih modela. Osim toga, ovi magneti se upotrebljavaju i u linearnim motorima za pozicioniranje osovina (npr. u CNC mašinama), visokovrijednim zvučnicima i slušalicama i slično. Za razliku od magneta na bazi [[samarij]]a i [[kobalt]]a, neodijevi magneti su znatno snažniji, skuplje ali i mnogo osjetljiviji na visoku temperaturu. * Soli neodija koriste se za bojenje [[emajl]]a, kao i za bojenje [[porcelan]]a u plavu boju. * [[Neodij(III)-oksid]] upotrebljava se za bojenje [[staklo|stakla]]. On daje izrazito tople ljubičaste do tamno crvene i sive nijanse. Takve vrste stakla imaju oštre apsorpcijske trake te se koriste u [[astronomija|astronomiji]] za kalibriranje. * Neodij se koristi i za izbjeljivanje stakla koje sadrži željezo, kao i za stakla koja štite od ultraljubičastog zračenja (sunčane naočale). * Sastavni je dio široko rasprostranjenih industrijskih neodij-YAG lasera. * Barij-titanat dopiran neodij-oksidom koristi se u dielektričnim kondenzatorima. * Zbog svojih pirofornih osobina koristi se kao legirajuće sredstvo zajedno s cerijem u upaljačima. * Za pravljenje katalizirane polibutadienske gume (kaučuka (Nd-PBR)). == Spojevi == === Oksidi === * [[Neodij(III)-oksid]] (Nd₂O₃) === Halogenidi === * [[Neodij(III)-fluorid]] (NdF₃) * [[Neodij(III)-hlorid]] (NdCl₃), bezvodni * [[Neodij(III)-bromid]] (NdBr₃), bezvodni, sa dvije modifikacije * [[Neodij(II)-bromid]] (NdBr₂), samo bezvodni * [[Neodij(II,III)-bromid]] (Nd₄Br₉), samo bezvodni * [[Neodij(III)-jodid]] (NdI₃), bezvodni === Drugi === * [[Neodij(III)-nitrat]] (Nd(NO₃)₃ · 6 H₂O) * [[Neodij(III)-sulfat]] (Nd₂(SO₄)₃ · 8 H₂O) * [[Neodij(III)-acetat]] (Nd(C₂H₃O₂)₃) <gallery widths="150" heights="180" class="center"> Neodym(III)sulfat.JPG|Neodij(III)-sulfat oktahidrat NdCl3 hood.jpg|Neodij(III)-hlorid Neodymium daylight1.jpg|Neodij(III)-sulfat, -nitrat i -hlorid u rastvoru </gallery> === Ostali materijali === Legura [[neodij-željezo-bor]] (Nd₂Fe₁₄B) je materijal od kojeg se prave najsnažniji do danas poznati, trajni [[magnet]]i. Oni mogu dostizati magnetnu remanencu i do 1,4 [[tesla]]. Koercitivna snaga polja H_cJ varira u rasponu od 870 do 2750 kA/m. == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013], pristupljeno 2. oktobra 2017. {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="Weastrc">{{Cite book|author=Robert C. Weast (ur.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton, FL|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 do E-145}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="auercarl">{{Cite journal|author=Carl Auer v. Welsbach|title=Die Zerlegung des Didyms in seine Elemente|journal=Monatshefte für Chemie|volume=6|number=1|year=1885|pages=477–491|doi=10.1007/BF01554643}}</ref> <ref name="ogled">{{Cite web|url=http://www.spiegel.de/netzwelt/tech/0,1518,618346,00.html|title=Das neue Gold|publisher=Spiegel online|date=10. 4. 2009|language=de}}</ref> <ref name="panoram">{{Cite web|url=http://daserste.ndr.de/panorama/archiv/2011/windkraft189.html|title=Das schmutzige Geheimnis sauberer Windräder|publisher=Panorama|date=28. 4. 2011|access-date=2. 10. 2017|language=de}}</ref> <ref name="Michelle">{{Cite web |author=Michelle Röttger |work=Financial Times |url=http://www.ftd.de/finanzen/maerkte/rohstoffe/:rohstoff-boom-china-saeubert-markt-fuer-seltene-erden/60063151.html |format=studija |title=China säubert den Markt für Seltene Erden |pages=2 |date=9. 6. 2011|access-date=26. 6. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611010918/http://www.ftd.de/finanzen/maerkte/rohstoffe/:rohstoff-boom-china-saeubert-markt-fuer-seltene-erden/60063151.html |archive-date=11. 6. 2011}}</ref> <ref name="Schoßig">{{Cite book|author=Mandy Schoßig|title=Seltene Erden – Daten & Fakten|publisher=Öko-Institut e. V.|location=Berlin|date=1. 1. 2011}}</ref> <ref name="eu">{{Cite web|publisher=setis.ec.europa.eu|url=https://setis.ec.europa.eu/mis/material/neodymium|language=en|title=Neodymium|access-date=26. 8. 2015|access-date=6. 10. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305122306/https://setis.ec.europa.eu/mis/material/neodymium|archive-date=5. 3. 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="usgs">{{Cite web|publisher=United States Geological Survey|url=http://pubs.usgs.gov/sir/2012/5188/sir2012-5188.pdf|format=PDF 2,4 MB, str. 143 (137) slika 6.|language=en|title=Scientific Investigations Report 2012–5188 - Metal Prices in the United States Through 2010|access-date=26. 8. 2015}}</ref> <ref name="fas">{{cite web|publisher=www.fas.org|url=https://www.fas.org/sgp/crs/natsec/R41347.pdf|format=PDF 603 kB, str. 11 (7) slika 3|language=en|title=Congressional Research Service - Rare Earth Elements: The Global Supply Chain|date=16. 12. 2013|access-date=26. 8. 2015}}</ref> <ref name="dvijetone">[http://www.independent.co.uk/news/world/asia/concern-as-china-clamps-down-on-rare-earth-exports-1855387.html Concern as China clamps down on rare earth exports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170908193158/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/concern-as-china-clamps-down-on-rare-earth-exports-1855387.html |date=8. 9. 2017 }}, Independent, pristupljeno 7. oktobra 2017. {{Simboli jezika|en|engleski}}</ref> }} {{Commonscat|Neodymium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] i2czw4khcvjpdenby8w5iaeph9p16at 0 8751 3819779 3803092 2026-03-26T10:30:39Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819779 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Prometij | Simbol = Pm | Atomski broj = 61 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Izgled = metalni sjaj | Zastupljenost = 1,5 · 10⁻¹⁹<ref name="Binder"/> | Atomska masa = 146,9151 (¹⁴⁷Pm)) | Atomski radijus = 185 | Atomski radijus izračunat = 205 | Kovalentni radijus = 199 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f⁵6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 23, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 540 | Energija ionizacije_2 = 1050 | Energija ionizacije_3 = 2150 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = | Gustoća = 7200<ref name="Binder"/> | Gustoća_K = 298,15<ref name="Greenwood"/> | Magnetizam = | Tačka topljenja_K = 1353 | Tačka topljenja_C = 1080<ref name="Weigel_577"/> | Tačka ključanja_K = 3273 | Tačka ključanja_C = 3000<ref name="Weigel_577"/> | Molarni volumen = 20,10 · 10^-6<ref name="Binder"/> | Toplota isparavanja = 290 | Toplota topljenja = 7,7 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,33 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 15 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = −2,423 V<br />(Pm³⁺ + 3&nbsp;e⁻ → Pm)<ref name="Binder"/> | Elektronegativnost = 1,13 (?) | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Da | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pm | Maseni broj = 143 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 265 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,041 | Tipraspada1ZP = ¹⁴³Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pm | Maseni broj = 144 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 363 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,332 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁴Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Pm | Maseni broj = 145 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 17,7 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,322 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁵Nd | Tipraspada2ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada2ZE = 0,163 | Tipraspada2ZP = ¹⁴¹Pr }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Pm | Maseni broj = 146 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,53 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,472 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁶Nd | Tipraspada2ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada2ZE = 1,542 | Tipraspada2ZP = ¹⁴⁶Sm }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pm | Maseni broj = 147 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 2,6234 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,224 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁷Sm }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pm | Maseni broj = 148 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,370 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 2,468 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁸Sm }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pm | Maseni broj = 149 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 53,08 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,071 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁹Sm }} |}} '''Prometij''' ([[latinski jezik|lat.]]: ''promethium'') jest [[hemijski element]] sa simbolom '''Pm''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 61. Svi njegovi [[izotop]]i su [[radioaktivnost|radioaktivni]]. On je jedan od dva takva elementa nakon kojih u [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] slijede stabilni elementi. Drugi takav element je [[tehnecij]]. Hemijski, prometij spada u [[lantanoidi|lantanoide]], koji spajanjem s drugim elementima grade soli. Jedino poznato stabilno [[oksidacijsko stanje]] prometija je +3. Godine 1902. [[Bohuslav Brauner]] je predvidio postojanje tada još nepoznatog elementa čije osobine su između tada poznatih elemenata [[neodij]]a (60) i [[samarij]]a (62). Tu pretpostavku je potvrdio 1914. [[Henry Moseley]], koji je nakon što je izmjerio atomske brojeve svih tada poznatih elemenata, pronašao da ne postoji element s atomskim brojem 61. Godine 1926. dvije grupe naučnika (jedna italijanska a druga američka) tvrdile su da su izdvojili uzorak elementa 61. Za oba "otkrića" uskoro se ispostavilo da su lažna. Tokom nuklearnog eksperimenta 1938. izvedenog na Državnom univerzitetu Ohio, dobijeno je nekoliko radioaktivnih nuklida koji zasigurno nisu mogli biti radioizotopi neodija ili samarija, ali zbog tadašnjeg nedostatka hemijskih dokaza da je dobijen element 61, otkriće nije priznato u tadašnjoj nauci. Prometij je prvi put proizveden i opisan u Nacionalnoj laboratoriji Oak Ridge 1945. nakon izdvajanja i analize proizvoda fisije uranijskog goriva kojeg su prethodno podvrgli radijaciji u grafitnom reaktoru. Naučnici su predložili naziv ''prometheum'' (koji se naknadno neznatno promijenio) što je izvedenica iz imena [[Prometej (mitologija)|Prometeja]], jednog od [[Titani|Titana]] iz grčke mitologije koji je po predaji ukrao vatru sa Olimpa i donio je ljudima, što simbolizira "istovremeno i smjelu i moguću zloupotrebu ljudskog znanja". Uzorak metalnog prometija prvi put je dobijen 1963. godine. Postoje dva moguća izvora prirodnog prometija: rijetki radioaktivni raspad prirodnog izotopa [[europij]]a-151 čime nastaje prometij-147 te raspadom [[uranij]]a (nastaju razni izotopi). Praktična upotreba postoji samo za hemijske spojeve izotopa prometija-137, koji se koristi za atomske baterije i svjetleće boje, kao i za uređaje za mjerenje debljine laka ili boje, iako je prometij-145 najstabilniji izotop ovog elementa. Pošto su prirodni izvori prometija vrlo rijetki, on se obično sintetizira bombardiranjem uranija-235 (obogaćivanjem uranija) sa termičkim neutronima čime se kao proizvod fisije dobija prometij-147. == Historija == Češki hemičar [[Bohuslav Brauner]] je 1902. otkrio da su razlike u osobinama između neodija i samarija najveće među bilo koja dva uzastopna lantanoida u tada poznatom nizu. Kao zaključak on je predložio da između njih postoji još jedan element sa osobinama koje se negdje između ta dva elementa.<ref name="61a"/> Ovu procjenu podržao je [[Henry Moseley]] 1914. godine koji je otkrio da je [[atomski broj]] zapravo osobina nekog elementa koju je moguće eksperimentalno izmjeriti, te je pronašao nekoliko atomskih brojeva koji ne odgovaraju niti jednom poznatom elementu u to vrijeme. Prema njegovim izračunima, postojale su praznine kod atomskih brojeva 43, 61, 72, 75, 85 i 87.<ref name="Littlefield"/> Saznavši za ove praznine u periodnom sistemu, brojne grupe naučnika počele su potragu za pretpostavljenim elementima u sastavu drugih rijetkih zemalja iz prirodnog okruženja.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=108}} Prvi izvještaj o otkriću objavili su [[italija]]nski hemičari Luigi Rolla i Lorenzo Fernandes u [[Firenca|Firenci]]. Nakon što su frakcijskom kristalizacijom izdvajali mješavinu koncentriranih nitrata nekoliko rijetkih zemnih elementata iz uzorka [[mineral]]a [[monacit]]a iz Brazila, dobili su rastvor koji je pretežno sadržavao samarij. Taj rastvor dao je spektar x-zraka koji su pripisani samariju i elementu 61. U čast svog grada, elementu 61 dali su naziv "firencij" (''florentium''). Rezultate su objavili 1926. mada su naučnici tvrdili da su eksperimente obavili dvije godine ranije.<ref name="zaac70129"/><ref name="Noyes"/><ref name="Natur119"/><ref name="zaac1928"/><ref name="zaac104"/><ref name="uber1927"/> Također 1926. godine, grupa naučnika sa Univerziteta Illinios iz Urbana-Champaign, Smith Hopkins i Len Yntema su objavili otkriće elementa 61. Dali su mu naziv "ilinij" (''illinium'') prema imenu univerziteta.<ref name="Harris"/><ref name="nat1926118"/><ref name="BF014902"/> Međutim, za oba ova navodna otkrića kasnije se ispostavilo da su netačna jer su spektralne linije za koje se mislilo da su u korespodenciji sa elementom 61 bile identične onima [[didimij]]a (smjese prazeodija i neodija), a za linije koje se mislilo da pripadaju elementu 61 ispostavilo se da pripadaju sadržanim primjesama (barij, [[hrom]] i [[platina]]).{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=108}} Napokon 1934. [[Josef Mattauch]] je formulirao izobarno pravilo. Jedna od indirektnih posljedica ovog pravila bila je ta da element 61 ne može imati stabilnih izotopa.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=108}}<ref name="rare-earth-handbook"/> Godine 1938. H. B. Law sa saradnicima na Državnom univerzitetu Ohio izveli su nuklearni eksperiment. Dobijeni nuklidi 1941. godine nisu bili radioizotopi neodija ili samarija, te je za novi element predložen naziv "ciklonij", ali zbog nedostataka hemijskih dokaza da je dobijen element 61, priznanje ovog otkrića u svjetskoj nauci je izostalo.{{sfn|Emsley|2011|p=428}} Tek 1945. u Nacionalnoj laboratoriji Oak Ridge (u to vrijeme "Clinton Laboratories") grupa naučnika [[Jacob A. Marinsky]], [[Lawrence E. Glendenin]] i [[Charles D. Coryell]] izdvojili su i analizirali proizvode fisije uranijevog goriva kojeg su izložili radijaciji u grafitnom reaktoru. Međutim, pošto su bili isuviše zauzeti zbog vojnih istraživanja tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]], svoje otkriće nisu objavili sve do 1947.<ref name="glendenin"/><ref name="ornlgov"/> Prvobitno predloženo ime za element 61 bilo je "klintonij", prema laboratoriji gdje su istraživanja obavljena. Međutim, naziv "prometeum" (''prometheum'') predložila je Grace Mary Coryell, supruga jednog od naučnika.{{sfn|Emsley|2011|p=428}} To ime je izvedeno iz imena Prometeja, jednog od Titana iz grčke mitologije koji je ukrao [[vatra|vatru]] sa planine [[Olimp]] i donio je ljudima{{sfn|Emsley|2011|p=428}} što simbolizira "istovremeno i smjelu i moguću zloupotrebu ljudskog znanja".<ref name="frederick"/> Pisanje imena se kasnije neznatno promijenilo u današnje "prometij" (''promethium''), radi usklađivanja sa imenima većine drugih metala.{{sfn|Emsley|2011|p=428}} == Osobine == ===Fizičke=== [[Datoteka:Promethium spectrum visible.png|lijevo|mini|Vidljivi spektar prometija]] Prometij ima 61 elektron u atomu, koji imaju [[Elektronska konfiguracija|konfiguraciju]] &#91;[[Ksenon|Xe]]&#93;4f⁵6s².<ref name="Greenwood"/> Pri građenju spojeva, njegov atom gubi dva vanjska, najudaljenija elektrona te jedan od ''4f''-elektrona, koji pripadaju otvorenoj podljusci. Atomski radijus elementa je treći najveći među svim lantanoidima ali je samo neznatno veći od radijusa susjednih elemenata.<ref name="Greenwood"/> On je jedini izuzetak od općeg trenda kontrakcije atoma uz povećanje atomskog radijusa (uzrokovanog [[Kontrakcija lantanoida|kontrakcijom lantanoida]]<ref name="wilkinson"/>) što nije uzrokovano popunjenom (ili polovično popunjenom) 4f-podljuskom. Mnoge osobine prometija zasnivaju se na njegovom mjestu među lantanoidima te su pretežno između osobina neodija i samarija. Naprimjer, [[Talište|tačka topljenja]], prve tri energije ionizacije i energija hidracije su veće nego one kod neodija ali niže nego kod samarija;<ref name="Greenwood"/> slično tome, pretpostavljena [[tačka ključanja]], ionski (Pm³⁺) radijus i standardna toplota formiranja jednoatomnog gasa su više nego kod samarija, ali niže nego kod neodija.<ref name="Greenwood"/> Prometij ima dvostruku heksagonalnu gusto pakovanu (dhcp) strukturu te tvrdoću od 63&nbsp;kg/mm².<ref name=str/> Ova niskotemperaturna alfa forma prelazi u beta, prostorno-centriranu kubičnu (bcc) fazu pri zagrijavanju na 890&nbsp;°C.<ref name=CRCrare/> === Hemijske === Prometij pripada lantanoidnoj grupi cerija te je hemijski vrlo sličan susjednim elementima iz periodnog sistema.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=120}} Zbog njegove nestabilnosti, hemijske studije o prometiju nisu potpune. Čak iako je dobijeno nekoliko njegovih spojeva, oni nisu sveobuhvatno proučeni, mada općenito uglavnom su ružičaste i crvene boje.{{sfn|Emsley|2011|p=429}}<ref name=brit/> Tretiranjem [[amonijak]]om kiselih rastvora u kojem su sadržani ioni Pm³⁺ dobija se želatinozna svijetlo smeđa naslaga hidroksida, Pm(OH)₃, koji nije rastvorljiv u vodi.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=121}} Kada se rastvori u hlorovodičnoj kiselini, nastaje rastvorljiva žuta so {{Chem|Pm|Cl|3}}.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=121}} Slično tome, pri otapanju u dušičnoj kiselini dobija se nitrat Pm(NO₃)₃. Nitrat je također dobro rastvorljiv, a nakon sušenja i uklanjanja vode formiraju se ružičasti kristali, slični Nd(NO₃)₃.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=121}} [[Elektronska konfiguracija]] iona Pm³⁺ je [Xe] 4f⁴, a oni su ružičaste boje. Simbol spektralnog terma stabilnog stanja je ⁵I₄.<ref name="aspinall"/> Sulfat je slabo rastvorljiv, kao i sulfati drugih elemenata grupe cerija. Parametri ćelije su izračunati za njegov oktahidrat. Oni navode na zaključak da je gustoća Pm₂(SO₄)₃·8 {{Chem|H|2|O}} oko 2,86 g/cm³.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=122}} Oksalat prometija, Pm₂(C₂O₄)₃·10 {{Chem|H|2|O}}, ima najnižu rastvorljivost među svim oksalatima lantanoida.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=123}} Za razliku od nitrata, [[prometij-oksid]] je dosta sličan odgovarajućim solima samarija ali ne i solima neodija. Neposredno nakon sintetiziranje, npr. zagrijavanjem oksalata, oksid je bijeli ili ljubičasti prah nepravilne strukture.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=121}} Taj prah se kristalizira u kubičnu rešetku nakon zagrijavanja do 600&nbsp;°C. Dalje žarenje na temperaturu od 800&nbsp;°C a zatim i do 1750&nbsp;°C nepovratno mijenja faze, najprije u monoklinsku a zatim u heksagonalnu, respektivno, a one faze se mogu međusobno mijenjati jednostavnim podešavanjem vremena i temperature žarenja.<ref name=PmO/> {| Class = "wikitable" style = "text-align: center" ! Formula ! Simetrija ! Prostorna<br/>grupa ! Br ! Pearsonov<br/>simbol ! ''a'' (pm) ! ''b'' (pm) ! ''c'' (pm) ! ''Z'' ! gustoća<br/>g/cm³ |- | α-Pm | dhcp<ref name=str/><ref name=CRCrare/> | P6₃/mmc | 194 | hP4 | 365 | 365 | 1165 | 4 | 7,26 |- | β-Pm | [[Kubični kristalni sistem|bcc]]<ref name=CRCrare/> | Fm<span style="text-decoration: overline;">3</span>m | 225 | cF4 | 410 | 410 | 410 | 4 | 6,99 |- | Pm₂O₃ | kubična<ref name=PmO/> | Ia<span style="text-decoration: overline;">3</span> | 206 | cI80 | 1099 | 1099 | 1099 | 16 | 6,77 |- | Pm₂O₃ | monoklinska<ref name=PmO/> | C2/m | 12 | mS30 | 1422 | 365 | 891 | 6 | 7,40 |- | Pm₂O₃ | heksagonalna<ref name=PmO/> | P<span style="text-decoration: overline;">3</span>m1 | 164 | hP5 | 380,2 | 380,2 | 595,4 | 1 | 7,53 |} Prometij gradi samo jedno stabilno [[oksidacijsko stanje]], +3 u obliku iona, što odgovara drugim lantanoidima. Prema njegovom mjestu u periodnom sistemu, za ovaj element se ne može očekivati da gradi stabilna +4 ili +2 oksidacijska stanja. Tretiranje hemijskih spojeva koji sadrže ione Pm³⁺ sa snažnim oksidirajućim ili reducirajućim sredstvima pokazalo je da se ovi ione ne mogu lahko oksidirati niti reducirati.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=120}} {| Class = "wikitable" style = "text-align: center" |+Halidi prometija<ref name="simon"/> ! Formula ! Boja ! Koordijacijski<br/>broj ! Simetrija ! Prostorna<br/>grupa ! Br ! Pearsonov<br/>simbol ! Tačka<br/>topljenja (°C) |- |PmF₃ |ružičasta |11 |heksagonalna |P<span style="text-decoration: overline;">3</span>c1 |165 |hP24 |1338 |- |PmCl₃ |tamno<br/>ljubičasta |9 |heksagonalna |P6₃/mc |176 |hP8 |655 |- |PmBr₃ |crven |8 |ortorompska |Cmcm |63 |oS16 |624 |- |α-PmI₃ |crven |8 |ortorompska |Cmcm |63 |oS16 |α→β |- |β-PmI₃ |crven |6 |romboedarska |R<span style="text-decoration: overline;">3</span> |148 |hR24 |695 |} == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Pitchblende schlema-alberoda.JPG|lijevo|thumb|[[Uraninit]], ruda uranija je nalazište najvećeg dijela prometija na Zemlji]] Godine 1934. [[Willard Libby]] je objavio da je pronašao slabu beta aktivnost u čistom neodiju, zbog čega mu je pripisao vrijeme poluraspada od preko 10¹² godina.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=117}} Gotovo 20 godina kasnije, naučnici su tvrdili da je element koji se nalazi u prirodnom neodiju u ravnoteži u količinama ispod 10⁻²⁰ prometija po jednom gramu neodija.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=117}} Međutim, ova opažanja su opovrgnuta novijim ispitivanjima, jer za svih sedam prirodnih izotopa neodija, svaki pojedini beta raspad (kojeg mogu proizvesti izotopi prometija) je zabranjen prema zakonu o očuvanju energije.<ref name="Audi"/> Konkretno, pažljiva mjerenja atomskih masa pokazala su da je razlika u masama ¹⁵⁰Nd-¹⁵⁰Pm negativna (-87 keV), što u potpunosti onemogućava jedan beta raspad ¹⁵⁰Nd u ¹⁵⁰Pm.<ref name="crc85"/> Godine 1965. finski hemičar O. Erämetsä izdvojio je tragove ¹⁴⁵Pm iz pročišćenog koncentrata rijetkih zemalja i [[apatit]]a, što je dalo podatak o gornjoj granici rasprostranjenosti prometija u prirodi od 10⁻²¹. Smatra se da je ovaj prometij nastao prirodnom nuklearnom fisijom uranija ili djelovanjem kosmičkih zraka na ¹⁴⁶Nd.<ref name="ullmann"/> Oba izotopa prirodnog europija imaju veći višak masa nego suma njihovih potencijalnih alfa "kćerki" i alfa čestica, prema tome oni (u praksi se smatraju stabilnim) možda se mogu raspadati alfa raspadom na prometij.<ref name="Mammamia"/> Naučnici u Nacionalnoj laboratoriji Gran Sasso pokazali su da se europij-151 eksperimentalno raspada do prometija-147 uz vrijeme poluraspada od 5{{e|18}} godina.<ref name="Mammamia"/> Također je dokazano da je europij "odgovoran" za oko 12 grama prometija u Zemljinoj kori.<ref name="Mammamia"/> Alfa raspadi europija-153 još uvijek nisu dokazani, a teoretski se smatra da bi njihovo vrijeme poluraspada bilo toliko dugo (zbog niske energije raspada) da bi se cijeli proces vjerovatno ne bi mogao zapaziti u bliskoj budućnosti. Najzad, prometij može nastati u prirodi kao proizvod spontane fisije uranija-238.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=117}} Međutim, moguće je pronaći samo tragove u prirodnim rudama. Naprimjer, uzorak uraninita može sadržavati prometij u koncentraciji od oko četiri dijela na [[trilion]] (10¹⁸) računato po masi.<ref name="attrep"/> Prema toj procjeni, uranij je "odgovoran" za oko 560 grama prometija u Zemljinoj kori.<ref name="Mammamia"/> Prometij je detektovan u spektru zvijezde [[HR 465]] u sazviježđu [[Andromeda (sazviježđe)|Andromede]], a također je nađen i u spektrima zvijezda [[HD 101065]] (zvijezda Przybylskog) i [[HD 965]].<ref name="bidelman"/> Zbog vrlo kratkog vremena poluraspada izotopa prometija, smatra se da se oni formiraju u blizini površine tih zvijezda.<ref name=CRCel/> == Upotreba == [[Datoteka:Pm,61.jpg|thumb|desno|150px|Prometij(III)-hlorid se koristi kao izvor svjetlosti za signale u grijnim tasterima]] Prometij se većinom koristi samo u istraživačke svrhe, izuzev prometija-147 koji se može pronaći i izvan laboratorija.{{sfn|Emsley|2011|p=428}} Dobija se kao oksid ili hlorid,{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=118}} u miligramskim količinama.{{sfn|Emsley|2011|p=428}} Ovaj izotop ne emitira [[Gama zračenje|gama zrake]], a njegovo zračenje ima relativno slabu prodornu moć kroz materiju i ima prilično dugo vrijeme poluraspada.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=118}} Neki signalni uređaji koriste svjetleće boje koje u sebi sadrže [[fosfor]], čime apsorbiraju beta zračenje koje emitira prometij-147 te na taj način emitiraju [[svjetlost]].<ref name=CRCel/>{{sfn|Emsley|2011|p=428}} Ovaj izotop ne uzrokuje "starenje" fosfora, kao što se to dešava od alfa emitera,{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=118}} pa su takvi svjetlosni izvori stabilni nekoliko godina.{{sfn|Lavrukhina|Pozdnyakov|1966|p=118}} Ranije se u iste svrhe koristio izotop [[radij]]a-226, a kasnije je zamijenjen prometijem-147 i [[tricij]]em ([[vodik]]-3).<ref name="tykva"/> Zbog nuklearne sigurnosti prometij ima prednost nad tricijem za takvu vrstu aplikacija.<ref name=Deeter1993/> U [[Atomska baterija|atomskim baterijama]], beta čestice koje emitira prometij-147 se pretvaraju u električnu struju tako što se mali izvor prometija postavlja u "sendvič" između dvije poluprovodničke ploče. Takve baterije imaju korisni rok trajanja od oko pet godina.<ref name=brit/><ref name=CRCel/>{{sfn|Emsley|2011|p=428}} Prve baterije zasnovane na prometiju napravljene su 1964. te su generirale "nekoliko milivati snage iz uređaja zapremine od oko 33 cm³, uključujući i zaštitni omotač".<ref name="Loferski"/><ref name="osti"/> == Reference == {{refspisak|3|refs= <ref name="Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3|pages=487–491}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="Weigel_577">{{Cite journal|author=Fritz Weigel|title=Chemie des Promethiums|journal=Fortschr. Chem. Forsch.|year=1969|volume=12|number=4|pages=539–621|doi=10.1007/BFb0051097}}</ref> <ref name="61a">{{cite journal|title=A Revised Periodic Table: With the Lanthanides Repositioned|journal=Foundations of Chemistry|volume=7|issue=3|year=2005|doi=10.1007/s10698-004-5959-9|pages=203–233|author=Michael Laing}}</ref> <ref name="Littlefield">{{cite book|title = Atomic and nuclear physics: an introduction in S.I. units|edition = 2|year = 1968|publisher=Van Nostrand|page = 109|author= Littlefield Thomas; Thorley Norman|isbn=9780442048266}}</ref> <ref name="zaac70129">{{cite journal|doi = 10.1002/zaac.19261570129|title = Über das Element der Atomnummer 61|year = 1926|author=Rolla Luigi; Fernandes Lorenzo|journal = Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|volume = 157|pages = 371}}</ref> <ref name="Noyes">{{cite journal|doi = 10.1038/120014c0|title = Florentium or Illinium?|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1927-07-02_120_3009/page/14|year = 1927|author = Noyes, W. A.|journal = Nature|volume = 120|pages = 14|issue=3009|bibcode = 1927Natur.120...14N}}</ref> <ref name="Natur119">{{cite journal|doi =10.1038/119637a0|title = Florentium or Illinium?|url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_1927-04-30_119_3000/page/636|year = 1927|author = Rolla, L.; Fernandes L.|journal = Nature|volume = 119|pages = 637|issue=3000|bibcode = 1927Natur.119..637R}}</ref> <ref name="zaac1928">{{cite journal|doi = 10.1002/zaac.19281690128|title = Florentium. II|year = 1928|author = Rolla, L.; Fernandes L.|journal = Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|volume = 169|pages = 319}}</ref> <ref name="zaac104">{{cite journal|doi = 10.1002/zaac.19271630104|title = Florentium|year = 1927|author = Rolla, L.; Fernandes L.|journal = Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|volume = 163|pages = 40}}</ref> <ref name="uber1927">{{cite journal|doi = 10.1002/zaac.19271600119|title = Über Das Element der Atomnummer 61 (Florentium)|year = 1927|author = Rolla, L.; Fernandes L.|journal = Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|volume = 160|pages = 190}}</ref> <ref name="Harris">{{cite journal|doi = 10.1038/117792a0|title = The Element of Atomic Number 61; Illinium|url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1926-06-05_117_2953/page/792|year = 1926|author = Harris, J. A.; Yntema L. F.; Hopkins B. S.|journal = Nature|volume = 117|pages = 792|issue=2953|bibcode = 1926Natur.117..792H}}</ref> <ref name="nat1926118">{{cite journal|doi =10.1038/118084b0|title =The New Element of Atomic Number 61: Illinium|url =https://archive.org/details/sim_nature-uk_1926-07-17_118_2959/page/84|year =1926|author =Brauner, Bohuslav|journal =Nature|volume =118|pages =84|issue=2959|bibcode = 1926Natur.118...84B}}</ref> <ref name="BF014902">{{cite journal|doi = 10.1007/BF01490264|title = Über das Element 61 (Illinium)|url = https://archive.org/details/sim_naturwissenschaften_1926-08-13_14_33/page/n5|year = 1926|author = Meyer, R. J.; Schumacher G.; Kotowski A.|journal = Naturwissenschaften|volume = 14|pages = 771|bibcode = 1926NW.....14..771M|issue = 33}}</ref> <ref name="rare-earth-handbook">{{cite book|author=Thyssen Pieter; Binnemans Koen|editor=Gschneider Karl A., Jr.; Bünzli Jean-Claude; Pecharsky Vitalij K.|chapter=Accommodation of the Rare Earths in the Periodic Table: A Historical Analysis|title=Handbook on the Physics and Chemistry of Rare Earths |year=2011 |page=63 |publisher=Elsevier |location=Amsterdam |isbn=978-0-444-53590-0|oclc=690920513|url=https://books.google.com/books?id=8SstnPFSzb0C&pg=PA66|access-date=25. 4. 2013}}</ref> <ref name="glendenin">{{cite journal|doi=10.1021/ja01203a059|year=1947|author=Marinsky J. A.; Glendenin L. E.; Coryell C. D.|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=69|issue=11|pages=2781–5|pmid=20270831|title=The chemical identification of radioisotopes of neodymium and of element 61}}</ref> <ref name="ornlgov">{{cite journal|year = 2003|title = Discovery of Promethium|journal = Oak Ridge National Laboratory Review|volume = 36|issue = 1|url = http://www.ornl.gov/info/ornlreview/v36_1_03/article_02.shtml|access-date = 1. 5. 2013|author1 = urednici|archive-date = 1. 5. 2013|archive-url = https://web.archive.org/web/20130501234602/http://www.ornl.gov/info/ornlreview/v36_1_03/article_02.shtml|url-status = bot: unknown}}</ref> <ref name="frederick">{{cite book|title=Inorganic Chemistry|publisher=John Wiley and Sons|page=1694|author=Egon Wiberg; Nils Wiberg; Arnold Frederick Holleman|year=2001|isbn=0-12-352651-5}}</ref> <ref name="wilkinson">{{Cite book|author=Cotton, F. Albert; Wilkinson, Geoffrey|title=Advanced Inorganic Chemistry|url=https://archive.org/details/advancedinorgani0005cott|year=1988|edition=5|location=New York|publisher=Wiley-Interscience|isbn=0-471-84997-9|pages=[https://archive.org/details/advancedinorgani0005cott/page/776 776], 955}}</ref> <ref name=str>{{cite journal|doi=10.1016/0022-5088(71)90101-9|title=The crystal structure of promethium|year=1971|author=Pallmer P. G.; Chikalla T. D.|journal=Journal of the Less Common Metals|volume=24|issue=3|pages=233}}</ref> <ref name=CRCrare>{{cite book|editor=Lide, D. R.|author=Gschneidner, K.A., Jr.|chapter=Physical Properties of the rare earth metals|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=86|location=Boca Raton (FL)|publisher=CRC Press|year=2005|isbn=0-8493-0486-5|url=http://203.158.253.140/media/e-Book/Engineer/Chemistry/Handbook%20of%20Chemistry%20and%20Physics/Section%2004/04_03_86.pdf|access-date=25. 10. 2017|archive-url=https://www.webcitation.org/6AlZkPuDd?url=http://203.158.253.140/media/e-Book/Engineer/Chemistry/Handbook%20of%20Chemistry%20and%20Physics/Section%2004/04_03_86.pdf|archive-date=18. 9. 2012|url-status=dead}}</ref> <ref name=brit>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/478714/promethium Promethium] u ''Encyclopædia Britannica Online'', pristupljeno 25. oktobra 2017.</ref> <ref name="aspinall">{{cite book|title=Chemistry of the f-block elements| author=Aspinall, H. C.|year= 2001| page=34, tabela 2.1|publisher=Gordon & Breach|isbn=905699333X}}</ref> <ref name=PmO>{{cite journal|doi=10.1111/j.1151-2916.1972.tb11329.x|title=Polymorphic Modifications of Pm2O3|year=1972|author=Chikalla T. D.; McNeilly C. E.; Roberts F. P.|journal=Journal of the American Ceramic Society|volume=55|issue=8|pages=428}}</ref> <ref name="simon">{{cite book|author=Cotton, Simon|title=Lanthanide And Actinide Chemistry|url=https://books.google.com/books?id=SvAbtU6XvzgC&pg=PA117|year= 2006|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-01006-8|page=116–117}}</ref> <ref name="Audi">{{cite journal|author=G. Audi; A. H. Wapstra; C. Thibault; J. Blachot; O. Bersillon|year=2003|title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties|url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|journal=Nuclear Physics A|volume=729|pages=3–128|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A|access-date=26. 10. 2017|archive-date=24. 7. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130724211828/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="crc85">{{cite book|author=N. E. Holden|year=2004|editor=D. R. Lide|chapter=Table of the Isotopes|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|page=[https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/ sekcija 11]|edition=85|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8493-0485-9|url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide/page/}}</ref> <ref name="ullmann">{{Cite book|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|location=Weinheim|publisher=Wiley-VCH|year=2005|volume=31|page=188|author=McGill Ian|contribution=Rare Earth Elements|doi=10.1002/14356007.a22_607}}</ref> <ref name="Mammamia">{{cite journal|author=Belli P.; Bernabei R.; Cappella F.; Cerulli R. ''et al.''|title=Search for α decay of natural Europium|year=2007|journal=Nuclear Physics A|volume=789|issue=1–4|pages=15–29|doi=10.1016/j.nuclphysa.2007.03.001|bibcode=2007NuPhA.789...15B}}</ref> <ref name="attrep">{{cite journal|author=Attrep, Moses, Jr.; Kuroda, P. K.|datum=1. 5. 1968|title = Promethium in pitchblende|journal = Journal of Inorganic and Nuclear Chemistry|volume = 30|issue = 3|pages = 699–703|doi = 10.1016/0022-1902(68)80427-0}}</ref> <ref name="bidelman">{{cite journal|author=C. R. Cowley; W. P. Bidelman; S. Hubrig ''et al.''|year=2004|title=On the possible presence of promethium in the spectra of HD 101065 (Przybylski's star) and HD 965|journal = Astronomy & Astrophysics|volume = 419|pages = 1087–1093|doi = 10.1051/0004-6361:20035726|bibcode=2004A&A...419.1087C|issue = 3}}</ref> <ref name=CRCel>{{cite book | editor= Haynes, William M.|year=2011|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics| url= https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_e9l0|edition=92|publisher=CRC Press|isbn=1439855110|page=4.28|chapter=Prometium in "The Elements"|author=Hammond, C. R.}}</ref> <ref name="tykva">{{Cite book|title = Man-made and natural radioactivity in environmental pollution and radiochronology|url = https://archive.org/details/manmadenaturalra0000unse|year = 2004|page = [https://archive.org/details/manmadenaturalra0000unse/page/78 78]|isbn = 1-4020-1860-6|author=Tykva Richard; Berg Dieter|publisher=Springer}}</ref> <ref name=Deeter1993>{{cite book|chapter=Disease and the Environment|year=1993|title=Occupational health: the soldier and the industrial base|author=Deeter, David P.|page=187|publisher=Government Printing Office|oclc=246617123}}</ref> <ref name="Loferski">{{cite journal|doi=10.1109/T-ED.1964.15271|title=Construction of a promethium-147 atomic battery|year=1964|author=Flicker H.; Loferski J. J.; Elleman T. S.|journal=IEEE Transactions on Electron Devices|volume=11|pages=2|bibcode=1964ITED...11....2F}}</ref> <ref name="osti">{{Cite journal|author=Olsen, L.C., S.E. Seeman, B.I. Griffin|title=Betavoltaic nuclear electric power sources|journal=Trans. Amer. Nucl. Soc.|volume=12|pages=481-2|date=1. 11. 1969|url=https://www.osti.gov/scitech/biblio/4721817}}</ref> }} == Literatura == *{{cite book|last=Emsley|first=John|title=Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements|url=https://books.google.com/books?id=2EfYXzwPo3UC&pg=PA428|year= 2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-960563-7|pages=428–430|ref=harv}} *{{cite book|title=Аналитическая химия технеция, прометия, астатина и франция (Analytical Chemistry of Technetium, Promethium, Astatine, and Francium)|url=http://chemteq.ru/assets/files/books/analytical/0082.djvu|language=ru|first1=A. K.|last1=Lavrukhina|first2=A. A.|last2=Pozdnyakov|year=1966|publisher=Nauka|ref=harv}} ==Vanjski linkovi== {{Commonscat|Promethium}} *[http://education.jlab.org/itselemental/ele061.html It's Elemental – Promethium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200513170620/https://education.jlab.org/itselemental/ele061.html |date=13. 5. 2020 }} *[http://www.periodicvideos.com/videos/061.htm Prometij] na sajtu ''Periodic Videos'', Univerzitet u Nottinghamu {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Sintetički elementi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] qawovmv17q08v7ujxf2sv9mnfq01h3k 0 8752 3819780 3799000 2026-03-26T10:30:43Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819780 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Samarij | Simbol = Sm | Atomski broj = 62 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Samarium (62 Sm).jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 0,0006<ref name="Harry H. Binder" /> | Atomska masa = 150,36(2)<ref name="CIAAW" /> | Atomski radijus = 185 | Atomski radijus izračunat = 238 | Kovalentni radijus = 198 | Van der Waalsov radijus = | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f⁶6s² | Izlazna energija = 2,7 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 24, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 544,5 | Energija ionizacije_2 = 1070 | Energija ionizacije_3 = 2260 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = romboedarska | Gustoća = 7536<ref name="Greenwood" /> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 1,2 · 10⁻³)<ref name="weast" /> | Tačka topljenja_K = 1345 | Tačka topljenja_C = 1072 | Tačka ključanja_K = 2173<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 1900 | Molarni volumen = 19,98 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 192<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 8,6 | Pritisak pare = 563 | Pritisak pare_K = 1345 | Brzina zvuka = 2130 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = <!--200--> | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,06 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 13 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2 , '''3''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = | Elektronegativnost = 1,17 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada =0 | Simbol = Sm | Maseni broj = 144 | Rasprostranjenost u prirodi = 3,07 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sm | Maseni broj = 145 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 340 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = - | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁵Pm }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sm | Maseni broj = 146 | Rasprostranjenost u prirodi = -1 | Vrijeme poluraspada = 1,03 • 10⁸ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 2,529 | Tipraspada1ZP = ¹⁴²Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sm | Maseni broj = 147 | Rasprostranjenost u prirodi =14,99 | Vrijeme poluraspada = 1,06 • 10¹¹ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 2,310 | Tipraspada1ZP = ¹⁴³Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sm | Maseni broj = 148 | Rasprostranjenost u prirodi = 11,24 | Vrijeme poluraspada = 7 • 10¹⁵ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 1,986 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁴Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sm | Maseni broj = 149 | Rasprostranjenost u prirodi = 11,24 | Vrijeme poluraspada = >2 • 10¹⁵ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] (?) | Tipraspada1ZE = 1,870 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁵Nd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sm | Maseni broj = 150 | Rasprostranjenost u prirodi = 7,38 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sm | Maseni broj = 151 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 90 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = - | Tipraspada1ZP = ¹⁵¹Eu }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Sm | Maseni broj = 152 | Rasprostranjenost u prirodi = 26,75 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Sm | Maseni broj = 154 | Rasprostranjenost u prirodi = 22,75 | Vrijeme poluraspada = 2,3 • 10¹⁸ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Dvostruki beta raspad|β^- β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,2510 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁴Gd }} |}} '''Samarij''' je [[hemijski element]] sa hemijski simbolom '''Sm''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 62. To je osrednje tvrdi, srebrenasti [[metal (hemija)|metal]], koji lahko oksidira stanjem na zraku. On je tipični član serije elemenata [[lantanoidi|lantanoida]], pa kao i oni, obično ima [[oksidacijsko stanje]] +3. Poznati su i spojevi samarija(II), među kojim su najpoznaiji monoksid SmO, monohalkogenidi SmS, SmSe i SmTe, kao i [[samarij(II)-jodid]]. Navedeni jodid je vrlo uobičajeno redukciono sredstvo u mnogim reakcijama hemijske sinteze. Samarij nema nikakvu značajnu biološku ulogu, ali je neznatno otrovan. Otkrio ga je francuski hemičar [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran]] 1879. godine a ime je dobio po mineralu [[samarskit]]u iz kojeg je i izdvojen. Međutim, taj mineral je ranije dobio ime po ruskom upravniku rudnika, pukovniku Vasiliju Samarskom-Bihovecu, pa je on postao i prva osoba po kojem je neki hemijski element dobio ime, istina posredno. Iako je samarij klasificiran kao rijetki zemni element, po zastupljenosti je 40. najzastupljeniji u [[Zemlja (planeta)|Zemljinoj]] kori te ga ima više nego naprimjer [[kalaj]]a. Javlja se u koncentraciji i do 2,8% u nekim relativno rijetkim mineralima poput [[cerit]]a, [[gadolinit]]a, samarskita, [[monacit]]a i [[bastnesit]]a. Posljednja dva minerala su najčešći industrijski izvori ovog elementa. Ovih minerala najviše je nađeno u Kini, SAD, Brazilu, Indiji, Šri Lanki i Australiji. Prema količini iskopane rude i proizvodnji samarija, ubjedljivo prvo mjesto zauzima Kina. Najznačajniji vid upotrebe samarija je u [[samarij-kobalt magnet]]ima koji imaju drugu po jačini stalnu magnetiziranost, odmah nakon neodijskih magneta. Međutim, za razliku od neodija, spojevi samarija mogu izdržati znatno više temperature i do 700&nbsp;°C ne gubeći svoje magnetne osobine, jer je kod njegovih [[legura]] [[Kirijeva tačka]] znatno viša. Radioaktivni izotop samarij-153 je aktivni sastojak lijeka "samarij (¹⁵³Sm) leksidronam" (trgovačko ime "kvadramet"), koji se koristi za uništavanje ćelija raka pri liječenju tumora na plućima, prostati i tumoru dojke, te osteosarkoma. Drugi [[izotop]], samarij-149, je vrlo jak apsorber [[neutron]]a pa se zbog toga dodaje kontrolnim šipkama u nuklearnim reaktorima. Također, on nastaje kao proizvod raspada tokom rada reaktora te je jedan od vrlo važnih faktora kada se razmatra dizajn i rad nekog reaktora. Drugi načini primjene samarija su, između ostalih, kao [[katalizator]] za hemijske reakcije, radioaktivno datiranje i rendgenski laseri. == Historija == Otkriće samarija i elemenata koji ga obično prate u rudama objavilo je nekoliko naučnika tokom druge polovine 19. vijeka. Međutim, većina izvora čast za njegovo otkriće pripisuje [[Francuska|francuskom]] hemičaru [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran|Paulu Émilu Lecoq de Boisbaudranu]].<ref name="Greenwood"/><ref name=brit/> Boisbaudran je 1879. u [[Pariz]]u izdvojio samarij-oksid i/ili samarij-hidroksid iz minerala [[samarskit]]a ((Y,Ce,U,Fe)₃(Nb,Ta,Ti)₅O₁₆) te ga identificirao kao novog elementa pomoću njegovih vrlo oštrih, optičkih apsorpcijskih linija.<ref name=CRC/> Švicarski hemičar [[Marc Delafontaine]] novom elementu dao je naziv ''decipium'' (od {{lang-la}} u značenju "varljiv, zbunjujući") 1878. godine,<ref name="jourpharm"/><ref name="comptesrendus"/> ali je kasnije u periodu 1880–1881. pokazao da se radilo o smjesi nekoliko hemijskih elemenata, među kojim je jedan bio identičan Boisbaudranovom "samariju".<ref name=iupac/><ref name="year1881"/> Mada je samarskit najprije pronađen u udaljenoj ruskoj regiji u području [[Ural (planina)|Uralu]], već krajem 1870ih pronađena su njegova nalazišta u drugim krajevima svijeta, što ga je učinilo dostupnim mnogim istraživačima. Konkretno, otkriveno je da je samarij kojeg je izdvojio Boisbaudran bio onečišćen i da je sadržavao značajnu količinu elementa [[europij]]a. Čisti elementarni samarij dobio je 1901. godine [[Eugène-Anatole Demarçay]].<ref name=van/> Boisbaudran je elementu kojeg je otkrio dao ime ''samaria'' prema nazivu minerala samarskita, a koji je opet dobio ime prema [[Vasilij Samarski-Bikovec|Vasiliju Samarskom-Bikovecu]] (1803–1870). Samarski-Bikovec bio je šef štaba ruskog "korpusa rudarskih inženjera", koji je dvojici njemačkih mineraloga, braći Gustavu i Heinrichu Roseu omogućio da proučavaju uzorke minerala sa Urala.<ref name=bse/><ref name="lecoq89"/><ref name="Shipley"/> U tom smislu, samarij je postao prvi hemijski element nazvan po imenu neke osobe.<ref name=van/><ref name=RSC/> Kasnije je pojam ''samarija'' kojeg je koristio Boisbaudran pretvoren u ''samarij'', kako bi se uskladio sa imenima drugih elemenata, da bi se ''samarija'' danas ponekad koristila kao naziv za samarij-oksid, analogno s nazivima ''itrije'', ''cirkonije'', ''alumine'', ''cerije'', ''holmije'' i tako dalje. Simbol ''Sm'' je usvojen za samarij, a alternativno se koristila i oznaka ''Sa'' sve do 1920ih.<ref name=van/><ref name="Coplen"/> == Osobine == === Fizičke === Samarij je rijetki zemni metal, koji ima [[Tvrdoća|tvrdoću]] i [[Gustoća|gustoću]] uporedivu onom kod [[cink]]a. Sa tačkom ključanja od 1900&nbsp;°C, samarij je treći najlakše isparljivi lantanoid, nakon [[iterbij]]a i [[europij]]a. Ova osobina dolazi do izražaja pri izdvajanju ovog elementa iz mineralnih ruda. Pri standardnim uslovima temperature i pritiska, samarij ima romboedarsku [[Kristalna struktura|kristalnu strukturu]] (α forma). Pri zagrijavanju iznad 731&nbsp;°C, njegova kristalna simetrija se mijenja u heksagonsku gusto pakovanu rešetku (''hcp''), mada tačna temperatura prelaza dosta zavisi od čistoće metala odnosno uzorka. Daljnjim zagrijavanjem do 922&nbsp;°C metal se transformira u kubičnu prostorno centriranu (''bcc'') fazu. Zagrijavanjem do 300&nbsp;°C sa istovremenim rastom pritiska do 40 [[Bar (jedinica)|kbara]] dobija se dvostruko heksagonska gusto pakovana struktura (''dhcp''). Primjenom mnogo snažnijeg pritiska reda nekoliko stotina ili hiljada kilobara pokreće se serija faznih transformacija, pri čemu se tetragonalna faza javlja pri pritisku od oko 900 kbar.<ref name=sm/> U jednoj studiji, ''dhcp'' faza je dobijena bez primjene visokog pritiska, koristeći režim neravnotežnog žarenja uz brzu promjenu temperature u rasponu od 400 do 700&nbsp;°C, čime je potvrđen prelazni karakter ove faze samarija. Također, tanki slojevi samarija dobijeni putem depozicije pare mogu sadržavati ''hcp'' ili ''dhcp'' faze u standardnim uslovima temperature i pritiska.<ref name=sm/> Samarij (i njegov seskvioksid) su paramagnetični pri sobnoj temperaturi. Njihovi odgovarajući efektivni [[magnetni moment]]i su ispod 2[[Bohrov magneton|µ_B]], što je treća najniža vrijednost među svim lantanoidima (uključujući i njihove okside), a samo lantan i [[lutecij]] imaju više vrijednosti. Metal prelazi u antiferomagnetično stanje nakon hlađenja do 14,8 K.<ref name="Susceptibilities"/><ref name="Huray"/> Pojedinačni atomi ovog elementa se mogu izolirati tako što se "ubace" (odnosno ugrade) u molekulu [[fuleren]]a.<ref name="Okazaki"/> Oni se također mogu dopirati između molekula C₆₀ u čvrstom fulerenu, dajući mu osobinu [[superprovodljivost]]i na temperaturi ispod 8 K.<ref name="Roth"/> Dopiranje samarijem suprorovodnika na bazi željeza, koji predstavljaju najnoviju klasu visokotemperaturnih superprovodnika, omogućava im poboljšavanje njihove temperature tranzicije do 56 K, što je do danas najviša ostvarena vrijednost za ovu seriju superprovodnika.<ref name=Wu2008/> === Hemijske === Svježe dobijeni samarij ima srebrenasti sjaj. Stajanjem u prisustvu zraka sporo se oksidira pri sobnoj temperaturi a spontano se zapali pri temperaturi od 150&nbsp;°C.<ref name=CRC/><ref name=emsley/> Čak i kada se uskladišti potopljen u [[mineralno ulje|mineralnom ulju]], postepeno oksidira i na njegovoj površini nastaje sivo-žuti prah sastavljen iz smjese oksida i hidroksida. Metalni izgled uzorka samarija može biti sačuvan tako što se zatvori u hermetičku posudu ispunjenu nekim inertnim gasom kao što je [[argon]]. Samarij je dosta elektropozitivan te sporo reagira u hladnoj vodi, a u vreloj znatno brže, čime nastaje samarij-hidroksid:<ref name=we/> :2 Sm (č) + 6 H₂O (t) → 2 Sm(OH)₃ (aq) + 3 H₂ (g) Vrlo lahko se rastvara u razblaženoj sumpornoj kiselini gradeći rastvore koji sadrže žutu<ref name="Greenwood"/> do svijetlo zelene Sm(III) ione, a koji postoje u obliku kompleksa [Sm(OH₂)₉]³⁺:<ref name=we/> :2 Sm (č) + 3 H₂SO₄ (aq) → 2 Sm³⁺ (aq) + 3 SO{{su|b=4|p=2−}} (aq) + 3 H₂ (g) Samarij je jedan od rijetkih lantanoida koji iskazuju oksidacijsko stanje +2. Ioni Sm²⁺ su krvavo crvene boje u vodenim rastvorima.<ref name="Greenwood"/> === Izotopi === Samarij u prirodi je neznatno [[Radioaktivnost|radioaktivan]], približno 128 [[Bekerel|Bq]]/g. Sastoji se iz četiri stabilna [[izotop]]a: ¹⁴⁴Sm, ¹⁵⁰Sm, ¹⁵²Sm i ¹⁵⁴Sm, kao i tri ekstremno dugoživuća radioaktivna izotopa, ¹⁴⁷Sm (vrijeme poluraspada ''t''_1/2 = 1.06{{e|11}} godina), ¹⁴⁸Sm (7{{e|15}} godina) i ¹⁴⁹Sm (više od 2{{e|15}} godina). Od svih izotopa, ¹⁵²Sm je najrasprostranjeniji (udio od 26,75%).<ref name="nubase"/> ¹⁴⁹Sm u mnogim izvorima se spominje kao stabilan<ref name="nubase"/><ref name="tabnukl"/> dok ga drugi izvori ubrajaju u radioaktivne izotope.<ref name=CRC/> Dugoživući izotopi,¹⁴⁶Sm, ¹⁴⁷Sm i ¹⁴⁸Sm, pretežno se raspadaju emisijom alfa čestica do izotopa elementa [[neodij]]a. Lakši nestabilni izotopi samarija uglavnom se raspadaju [[Elektronski zahvat|elektronskim zahvatom]] na izotope [[prometij]]a, dok se oni teži pretvaraju u izotope [[europij]]a putem beta raspada.<ref name="nubase"/> Alfa raspad izotopa ¹⁴⁷Sm na ¹⁴³Nd sa vremenom poluraspada od 1,06{{e|11}} godina služi za geološko datiranje (Sm-Nd datiranje). Vremena poluraspada izotopa ¹⁵¹Sm i ¹⁴⁵Sm iznose 90 godina i 340 dana, respektivno. Svi ostali radioizotopi imaju vremena poluraspada kraća od dva dana, a većina od njih raspada se za kraće od 48 sekundi. Samarij također ima i pet [[Nuklearni izomer|nuklearnih izomera]] od kojih je najstabilniji ^141mSm ([[vrijeme poluraspada]] 22,6 minute), ^143m1Sm (''t''_1/2 = 66 sekundi) i ^139mSm (''t''_1/2 = 10,7 sekundi).<ref name="nubase"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Samarskite-fresh.jpg|thumb|lijevo|Samarskit]] Sa prosječnom koncentracijom od oko 8 dijelova na milion (ppm), samarij je 40. element po rasprostranjenost u Zemljinoj kori. Među lantanoidima je peti po rasprostranjenosti, a na Zemlji ga ima više od naprimjer kalaja. Koncentracija samarija u zemljištu varira od 2 do 23 ppm, dok ga u [[okean]]ima i morima ima od 0,5 do 0,8 dijelova na bilion.<ref name=emsley/> Distribucija samarija u zemljištu značajno zavisi od njegovog hemijskog sastava i nije homogena. U pjeskovitim zemljištima, njegova koncentracija je oko 200 puta viša na površini čestica zemljišta nego u vodi koja je u njemu zarobljena, a ovaj odnos prelazi i 1000:1 u nekim vrstama gline.<ref name=LA2/> Ovaj metal ne može se naći slobodan (samorodan) u prirodi već, kao i drugi rijetki zemni elementi, sadrže ga mnogi minerali kao što su [[monacit]], [[bastnesit]], [[cerit]], [[gadolinit]] i [[samarskit]]. Monacit (u kojem se samarij javlja u koncentracijama do 2,8%)<ref name=CRC/> i bastnesit su najčešće korišteni komercijalni izvori ovog metala. Svjetski izvori su procijenjeni na oko dva miliona [[tona]], od čega se većina nalazi u Kini, SAD, [[Brazil]]u, Indiji, Šri Lanki i Australiji. Godišnja proizvodnja samarija iznosi oko 700 tona.<ref name=emsley/> Većina zemalja u svojim izvještajima o proizvodnji obično navodi količinu svih rijetkih zemnih metala zajedno. Prema izvještajima, Kina je ubjedljivo najveći proizvođač sa oko 120 hiljada tona rude godišnje, a slijedi je SAD (sa oko 5.000 tona)<ref name=LA2/> i Indija (2.700 tona).<ref name="usgs"/> Na tržištu metala on se obično nudi u obliku oksida, a čija cijena iznosi oko 30 američkih dolara po kilogramu, što je među najjeftinijim lantanoidnim oksidima.<ref name=price/> == Dobijanje == [[Datoteka:153Sm-lexidronam structure.svg|thumb|180px|Hemijska struktura Sm-EDTMP]] Iako se mišmetal, smjesa rijetkih zemnih metala koja sadrži oko 1% samarija, već dugo upotrebljava, relativno čisti metalni samarij je tek nedavno dobijen u čistom stanju putem ionskoizmjenjivačkih procesa, tehnika ekstrakcije rastvaračima i elektrohemijskom depozicijom. Metal se često dobija [[elektroliza|elektrolizom]] istopljene smjese samarij(III)-hlorida i [[natrij-hlorid]]a ili [[kalcij-hlorid]]a. Također se može dobiti redukcijom njegovog oksida pomoću [[lantan]]a. Zatim se dobijeni proizvod destilira kako bi se odvojili samarij (sa tačkom ključanja 1794&nbsp;°C) i lantan (t.k. 3464&nbsp;°C).<ref name=brit/> Minerali u kojim je samarij dominantan po mnogo čemu su jedinstveni. Među njima su [[mineral]]i poput monacita-(Sm) i florencita-(Sm). Izuzetno su rijetki.<ref name="masau"/><ref name="repina"/><ref name="mindat"/><ref name="mindat2"/> Izotop samarij-151 proizvodi se [[Nuklearna fisija|nuklearnom fisijom]] [[uranij]]a gdje se postiže prinos od oko 0,4% ukupnog broja fisijskih raspada. Također se može sintetizirati nakon neutronskog zahvata izotopa samarija-149, koji se dodaje u kontrolne šipke u nuklearnim reaktorima. Posljedica toga je da je samarij-151 prisutan u istrošenom nuklearnom gorivu i radioaktivnom otpadu.<ref name=LA2/> == Upotreba == Jedan od najvažnijih vidova upotrebe samarija jesu samarij-kobalt magneti, čiji je nominalni sastav SmCo₅ ili Sm₂Co₁₇. Ovi magneti imaju vrlo visoku stalnu magnetiziranost, koja je oko 10 hiljada puta viša od one kod željeza, a samo neodijevi magneti imaju višu stalnu magnetiziranost. Ipak, magneti na bazi samarija imaju veću otpornost na demagnetizaciju, te ostaju stabilni i pri temperaturi iznad 700&nbsp;°C (ta temperatura kod neodijevih magneta iznosi 300–400&nbsp;°C). Magneti na bazi samarija našli su primjenu u malim motorima, slušalicama, zvučnicima te visokotehnološkim elektromagnetima magnetima za gitare i slične muzičke instrumente (takozvani "pickup").<ref name=emsley/> Također, ovi magneti su se koristili i za motore električnih aviona na solarni pogon, poznati ''[[MacCready Solar Challenger|Solar Challenger]]'', kao i za "pickupe" za električne gitare i basove pod nazivom "Vintage Noiseless" koje je pravila kompanija Fender. Također važna aplikacija samarija i njegovih spojeva je kao važan katalizator i hemijski reagens. Samarij kao katalizator ubrzava rastvaranje plastike, pomaže kod dehlorinacije zagađivača kao što su polihlorirani bifenili (PHB), kao i kod dehidracije i [[Dehidrogenacija|dehidrogenacije]] [[etanol]]a.<ref name=CRC/> Samarij(III)-triflat (Sm(OTf)₃, odnosno Sm(CF₃SO₃)₃), jedan je od najefikasnijih katalizatora Lewisovih kiselina za [[Friedel–Craftova reakcija|Friedel–Craftove reakcije]] sa alkenima.<ref name="Hajra"/> Samarij(II)-jodid je uobičajeno sredstvo za redukciju i kuplovanje u reakcijama organske sinteze, kao što je to primjer u reakcijama [[desulfonacija|desulfonacije]], [[anulacija|anulacije]], totalnim sintezama po Danishefskom, Kuwajimi, Mukaijyami i Holtonu, te totalnoj sintezi [[strihnin]]a i Barbierovoj reakciji kao i drugim redukcijama pomoću [[samarij(II)-jodid]]a.<ref name="Wilkinson"/> U svojoj obično oksidiranoj formi, samarij se dodaje u keramiku i staklo, tamo gdje je potrebno povećati apsorpciju infracrvenog svjetla. Kao sporedni sastojak u mišmetalu, samarij je sadržan u uređajima koji proizvode iskre poput "kremen" [[upaljač]]a i baklji.<ref name=CRC/><ref name=emsley/> Radioaktivni izotop samarij-153 emitira beta zrake a ima [[vrijeme poluraspada]] od 46,3 sati. Koristi se za uništavanje ćelija raka pri tretmanu raka pluća, prostate i dojke kao i kod [[osteosarkom]]a. U tu svrhu, samarij-153 se helira sa [[EDTMP]] (etilendiamintetrametilenfosfonat) te se aplicira intravenozno. Heliranjem se sprječava akumulacija radioaktivnog samarija u organizmu koja bi mogla izazvati pretjeranu izloženost radijaciji i pojavu novih ćelija tumora.<ref name=emsley/> Odgovarajući lijek na bazi samarija ima nekoliko trgovačkih imena kao što su samarij (¹⁵³Sm) leksidronam, poznatiji kao "Kvadramet".<ref name="dru267"/><ref name="Pattison"/><ref name="Shelley"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="mindat">{{cite web |url=http://www.mindat.org/min-11438.html |title=Monazite-(Sm): Monazite-(Sm) mineral information and data |website=Mindat.org |access-date=4. 3. 2016 }}</ref> <ref name="mindat2">{{cite web |url=http://www.mindat.org/min-42495.html |title=Florencite-(Sm): Florencite-(Sm) mineral information and data |website=Mindat.org |access-date=4. 3. 2016 }}</ref> <ref name="Hajra">{{cite journal|author=Hajra S.; Maji B.; Bar S.|title=Samarium Triflate-Catalyzed Halogen-Promoted Friedel-Crafts Alkylation with Alkenes|year= 2007|journal=Org. Lett.|volume= 9|issue= 15|pages= 2783–2786|doi= 10.1021/ol070813t}}</ref> <ref name="Wilkinson">{{cite book| page=1128| url=https://books.google.com/books?id=U3MWRONWAmMC&pg=PA1128| title=Advanced inorganic chemistry| edition=6| author=Cotton F. Albert; Wilkinson Geoffrey; Murillo Carlos A.; Bochmann Manfred| publisher=Wiley-India| year=2007| isbn=81-265-1338-1}}</ref> <ref name="dru267">{{cite web|access-date=6. 6. 2009|url=http://www.centerwatch.com/patient/drugs/dru267.html|title=Centerwatch About drug Quadramet|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20081009094258/http://www.centerwatch.com/patient/drugs/dru267.html|archive-date=9. 10. 2008|url-status=dead}}</ref> <ref name="Pattison">{{cite journal |author=Pattison John E. |title=Finger doses received during 153Sm injections |journal=Health physics |volume=77 |issue=5 |pages=530–5 |year=1999 |pmid=10524506 |doi=10.1097/00004032-199911000-00006}}</ref> <ref name="Shelley">{{cite journal |author=Finlay I. G.; Mason M. D.; Shelley M. |title=Radioisotopes for the palliation of metastatic bone cancer: a systematic review |journal=The Lancet Oncology |volume=6 |issue=6 |pages=392–400 |year=2005 |pmid=15925817 |doi=10.1016/S1470-2045(05)70206-0}}</ref> <ref name="repina">{{Cite journal|author=Repina, S.A., Popova, V.I., Churin, E.I., Belogub, E.V., Khiller, V.V.|year=2014|title=Florencite-(Sm)—(Sm,Nd)Al₃(PO₄)₂(OH)₆: A new mineral species of the alunite-jarosite group from the Subpolar Urals|journal=Geology of Ore Deposits|volume=53|number=7|pages=564-574|doi=10.1134/S1075701511070191}}</ref> <ref name=LA2>[http://www.ead.anl.gov/pub/doc/samarium.pdf Human Health Fact Sheet on Samarium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040206045000/http://www.ead.anl.gov/pub/doc/samarium.pdf |date=6. 2. 2004 }}, Nacionalna laboratorija Los Alamos</ref> <ref name="masau">{{Cite journal|author=Masau, M., Černý, P., Cooper, M.A., Chapman, R.|year=2002|title=Monazite-(Sm), a new member of the monazite group from the Annie claim #3 granitic pegmatite, Southeastern Manitoba|journal=The Canadian Mineralogist|volume=40|pages=1649-1655|doi=10.2113/gscanmin.40.6.1649}}</ref> <ref name="usgs">{{cite web|url= http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/mcs-2010-raree.pdf|title= Rare Earths|publisher= Američka geološka služba|datum= 1. 1. 2010|access-date= 10. 12. 2010|archive-date= 11. 1. 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190111143450/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/mcs-2010-raree.pdf|url-status= dead}}</ref> <ref name=price>[https://web.archive.org/web/20121014122537/http://lynascorp.com/page.asp?category_id=1&page_id=25 What are their prices?], Lynas corp.</ref> <ref name="nubase">{{cite journal|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties|year=2003|page=3|volume=729|journal=Nuclear Physics A|url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|bibcode=2003NuPhA.729....3A|author=Audi G.; Bersillon O.; Blachot J., Wapstra A. H.|access-date=12. 10. 2017|archive-date=23. 9. 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080923135135/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf|url-status=dead}}</ref> <ref name="tabnukl">[http://www.nndc.bnl.gov/chart/reCenter.jsp?z=62&n=87 Chart of the nuclides] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729181515/http://www.nndc.bnl.gov/chart/reCenter.jsp?z=62&n=87 |date=29. 7. 2017 }}, Brookhaven National Laboratory, {{Simboli jezika|en|engleski}}, pristupljeno 12. oktobra 2017.</ref> <ref name=emsley>{{cite book|title= Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements|author= Emsley John|publisher= Oxford University Press|year= 2001|location= Oxford, Engleska, UK|isbn= 0-19-850340-7|chapter= Samarium|pages= 371–374|url= https://books.google.com/books?id=j-Xu07p3cKwC&pg=PA371}}</ref> <ref name=we>{{cite web| url =https://www.webelements.com/samarium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Samarium| publisher =Webelements| access-date =6. 6. 2009}}</ref> <ref name="Roth">{{cite journal|author=Chen X.; Roth G.|title=Superconductivity at 8 K in samarium-doped C60|journal=Physical Review B|volume=52|page=15534|year=1995|doi=10.1103/PhysRevB.52.15534|issue=21|bibcode = 1995PhRvB..5215534C}}</ref> <ref name=Wu2008>{{cite journal|arxiv = 0811.0761|title = Superconductivity at 56 K in Samarium-doped SrFeAsF|year=2008|doi=10.1088/0953-8984/21/14/142203|journal = Journal of Physics: Condensed Matter|volume = 21|issue = 14|page = 142203|bibcode = 2009JPCM...21n2203W|author = Wu G.; Xie Y. L.; Chen H; Zhong M.; Liu R. H.}}</ref> <ref name="Huray">{{cite journal|author=Huray P.; Nave S.; Haire R.|title=Magnetism of the heavy 5f elements|journal=Journal of the Less Common Metals|volume=93|page=293|year=1983|doi=10.1016/0022-5088(83)90175-3|issue=2}}</ref> <ref name="Okazaki">{{cite journal|doi = 10.1016/S0921-4526(02)00991-2|title= Electronic and geometric structures of metallofullerene peapods|year=2002|author=Okazaki T.; Suenaga Kazutomo; Hirahara Kaori, Bandow Shunji|journal=Physica B|volume = 323|page=97|bibcode = 2002PhyB..323...97O}}</ref> <ref name=sm>{{cite journal|doi=10.1016/0022-5088(85)90294-2|author=Shi N.; Fort D.|year=1985|page=21|volume=113|journal=Journal of the Less Common Metals|title=Preparation of samarium in the double hexagonal close packed form|issue=2}}</ref> <ref name="Susceptibilities">{{cite journal|author=Lock J. M.|title= The Magnetic Susceptibilities of Lanthanum, Cerium, Praseodymium, Neodymium and Samarium, from 1.5 K to 300 K|journal= Proceedings of the Physical Society | series = Series B|volume= 70|page= 566|year=1957|doi= 10.1088/0370-1301/70/6/304|issue= 6|bibcode = 1957PPSB...70..566L}}</ref> <ref name=van>[http://elements.vanderkrogt.net/element.php?sym=Sm Samarium: History & Etymology]. Elements.vanderkrogt.net. Pristupljeno 10. oktobra 2017.</ref> <ref name="Coplen">{{cite journal|author=Coplen T. B.; Peiser H. S.|title=History of the recommended atomic-weight values from 1882 to 1997: A comparison of differences from current values to the estimated uncertainties of earlier values (Technical Report)|journal=Pure and Applied Chemistry |volume=70|page=237|year=1998|doi=10.1351/pac199870010237}}</ref> <ref name="lecoq89">{{cite journal|url= http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3046j/f214.pagination|author= Lecoq de Boisbaudran|title= Recherches sur le samarium, radical d'une terre nouvelle extraite de la samarskite|journal= Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences|volume= 89|year= 1879|pages= 212–214}}</ref> <ref name="Shipley">{{Cite book|author=Shipley, Joseph Twadell|url=https://books.google.com/books?id=m1UKpE4YEkEC&pg=PA90|title=The Origins of English Words: A Discursive Dictionary of Indo-European Roots|publisher=JHU Press|year=2001|page=90|isbn=0-8018-6784-3}}</ref> <ref name="year1881">{{cite journal|title= Sur le décipium et le samarium|author= Marc Delafontaine|journal= Comptes rendus hebdomadaires|volume= 93|page= 63|year= 1881|url= http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3049g.image.r=Decipium.f63.langEN}}</ref> <ref name=RSC>[http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/Interactive_Periodic_Table_Transcripts/Samarium.asp Chemistry in Its Element – Samarium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408195843/http://www.rsc.org/chemistryworld/podcast/Interactive_Periodic_Table_Transcripts/Samarium.asp |date=8. 4. 2011 }}, Royal Society of Chemistry</ref> <ref name=iupac>{{cite journal|author=De Laeter J. R.; Böhlke J. K.; De Bièvre P.; Hidaka H.|title=Atomic weights of the elements. Review 2000 (IUPAC Technical Report)|doi=10.1351/pac200375060683|journal=Pure and Applied Chemistry|year=2003 |volume=75|pages= 683–800|publisher=IUPAC|issue=6}}</ref> <ref name=bse>[http://bse.sci-lib.com/article099149.html Samarskite], Большой Советской Энциклопедии (na ruskom), pristupljeno 10. oktobra 2017.</ref> <ref name="jourpharm">{{cite journal|title= Sur le décepium, métal nouveau de la samarskite|author= Marc Delafontaine|journal= Journal de pharmacie et de chimie|volume= 28|page= 540|year= 1878|url= http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k78100m.image.r=Decipium.f548.langEN}}</ref> <ref name="comptesrendus">{{cite journal|title= Sur le décepium, métal nouveau de la samarskite|author= Marc Delafontaine|journal= Comptes rendus hebdomadaires|volume= 87|page= 632|year= 1878|url= http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3044x.image.r=Decipium.f694.langEN}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name=brit>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/520309/samarium Samarium], Encyclopædia Britannica on-line</ref> <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013], pristupljeno 8. oktobra 2017.</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name=CRC>{{cite book|author=C. R. Hammond|chapter=The Elements|title=Handbook of Chemistry and Physics|edition=85|publisher=CRC press|year=2004|isbn=0-8493-0485-7|url=https://archive.org/details/crchandbookofche81lide}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|author=Weast, Robert C. (gl.ur.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1989|edition=70|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Samarium}} * {{Cite web|url=http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Sm/index.html|title=Samarium: the essentials|access-date=8. 10. 2017|language=en}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] 3djo9md2uyrocg5u38rx43ia4zsuq21 0 8753 3819773 3799001 2026-03-26T10:30:16Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819773 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Europij | Simbol = Eu | Atomski broj = 63 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Europium.jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 9,9 • 10^-6<ref name="binder" /> | Atomska masa = 151,964 | Atomski radijus = 185 | Atomski radijus izračunat = 231 | Kovalentni radijus = 198 | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f⁷6s² | Izlazna energija = 2,5 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 25, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 547,1 | Energija ionizacije_2 = 1085 | Energija ionizacije_3 = 2404 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = kubična prostorno centrirana | Gustoća = 5245 (25 °C)<ref name="greenwood" /> | Magnetizam = paramagnetičan (''Χ_m'' = 0,013)<ref name="Weast"/> | Tačka topljenja_K = 1099 | Tačka topljenja_C = 826 | Tačka ključanja_K = 1440 | Tačka ključanja_C = 1713<ref name="zhang" /> | Molarni volumen = 28,97 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 176<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 9,2 | Pritisak pare = 144 | Pritisak pare_K = 1095 | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 180 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,11 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 14 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2 , '''3''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = −1,99 V (Eu³⁺ + 3 e⁻ → Eu) | Elektronegativnost = 1,2 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|14/15|17}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|7/8|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Eu | Maseni broj = 150 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 36,9 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,261 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁰Sm }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Eu | Maseni broj = 151 | Rasprostranjenost u prirodi = 47,8 | Vrijeme poluraspada = 5 • 10¹⁸ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 1,9644 | Tipraspada1ZP = ¹⁴⁷Pm }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Eu | Maseni broj = 152 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 13,516 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,874 | Tipraspada1ZP = ¹⁵²Sm | Tipraspada2ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada2ZE = 1,819 | Tipraspada2ZP = ¹⁵²Gd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Eu | Maseni broj = 153 | Rasprostranjenost u prirodi = 52,2 }} |}} '''Europij''' je [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Eu''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 63. U [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] smješten je u grupu [[lantanoidi|lantanoida]] i zbog toga se ubraja u rijetke zemne metale. Samo su europij i [[americij]] elementi nazvani po [[kontinent]]ima. Kao i ostali lantanoidi, europij je također srebreno-sjajni teški metal. Njegove osobine ne slijede [[kontrakcija lantanoida|kontrakciju lantanoida]]. Zbog njegove [[elektronska konfiguracija|elektronske konfiguracije]], ima znatno manju [[gustoća|gustoću]] i dosta niže [[talište|tačke topljenja]] i [[tačka ključanja|ključanja]] u odnosu sa susjedne elemente. On je hemijski najreaktivniji rijetki zemni metal. Ima znatnu primjenu u tehnici jer se koristi kao materijal za izradu svjetlećih tijela, poput [[katodni monitor|katodnih monitora]], koji su ranije korišteni kao ekrani za [[računar]]e i [[televizor]]e, zatim u sijalicama i [[LCD monitor]]ima. U tim proizvodima crvena i plava boja dobijaju se od supstanci dopiranih europijem, a koje tako fluoresciraju u određenom željenom spektru. == Historija == Prve naznake o postojanju elementa koji je kasnije nazvan ''europij'' dao je [[William Crookes]] 1885. Pri ispitivanju spektra [[Fluorescencija|fluorescencije]] smjese [[samarij]]a i [[itrij]]a zabilježio je signale neobičnih narančastih spektralnih linija, a koje su bile snažnije u smjesi elemenata nego kada su ti elementi bili u čistom stanju. Shvatio je da te linije ukazuju na postojanje novog nepoznatog elementa, pa ih je nazvao "nenormalne linije", a hipotetički element S_δ.<ref name="Crookes"/> Otkriće koje je utrlo put otkriću ovog elementa napravio je [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran]] 1892, kada je pored "nenormalnih" Crookesovih linija, u spektru samarija otkrio još tri dotad nepoznate plave [[Spektar (fizika)|spektralne]] linije.<ref name="bpt6k307"/> Godine 1896. [[Eugène-Anatole Demarçay]] na osnovu ultraljubičastog spektra pretpostavio je postojanje novog elementa između samarija i [[gadolinij]]a,<ref name="bpt6k3078"/> pri čemu je 1900. utvrdio da bi taj element mogao biti isti onaj koji su proučavali Crookes i Boisbaudran. Naredne godine Demarçayu je pošlo za rukom da taj element izolira pomoću frakcijske [[Kristalizacija|kristalizacije]] dvostrukih soli samarij/europij-magnezij-nitrata. Element je nazvao po [[Evropa|Evropi]].<ref name="bpt6k30888"/><ref name="stable92772"/> Analogno načinu kako je europij dobio ime, naučnici [[Glenn T. Seaborg]], [[Ralph A. James]] i [[Leon O. Morgan]] element koji je u periodnom sistemu direktno ispod europija, a koji spada u [[Aktinoidi|aktinoide]], također su nazvali po jednom kontinentu ([[Amerika|Americi]]), ''[[americij]]''.<ref name="purl4435330"/> Prva važnije tehnička upotreba ovog elementa bila je proizvodnja europijem dopiranog itrij-vanadata. Taj materijal za izradu crvenih svjetlećih tijela otkrili su 1964. [[Albert K. Levine]] i [[Frank C. Palilla]], a kasnije je odigrao vrlo važnu ulogu u razvoju televizije u boji.<ref name="levinea"/> U te i slične svrhe izgrađen je i prvi rudnik za dobijanje ruda rijetkih zemalja u [[Mountain Pass (Kalifornija)|Mountain Passu]],<ref name="castorsb"/> u [[Kalifornija|Kaliforniji]], iz kojeg se počevši od 1954. intenzivno eksploatira ruda.<ref name="harald"/> == Osobine == === Fizičke === Kao i ostali lantanoidi, europij je mehki, teški [[Metal (hemija)|metal]], srebrenog sjaja. Ima neuobičajeno nisku [[Gustoća|gustoću]] od 5,245 g/cm³, što je znatno niže od njemu susjednih lantanoida iz periodnog sistema, kao što su [[samarij]] ili gadolinij, a također niže i od [[lantan]]a. Isto važi i za njegovu relativno nisku [[Talište|tačku topljenja]] od 826&nbsp;°C i tačku ključanja 1440&nbsp;°C (kod gadolinija: tačka topljenja 1312&nbsp;°C, a ključanja 3000&nbsp;°C). Ove vrijednosti u suprotnosti su s inače primjenjivom [[Kontrakcija lantanoida|kontrakcijom lantanoida]], a uzrok tome je [[elektronska konfiguracija]] europija [Xe] 4f⁷ 6s². Budući da mu je f-ljuska polovično popunjena, samo dva [[Valencija (hemija)|valentna]] elektrona (6s²) dostupna su za kreiranje [[Metalna veza|metalnih veza]]; zbog toga nastaju dosta stabija sile vezivanja i znatno veći [[atomski radijus]] metala. Slične karakteristike zapažene su i kod [[iterbij]]a. Kod ovog elementa, s dvije potpuno popunjene f-ljuske također postoje samo dva valentna elektrona dostupna za kreiranje metalnih veza.<ref name="HoWi1938"/> U normalnim uvjetima [[Kristalizacija|kristalizira]] se u kubičnu-prostorno centriranu rešetku s parametrom rešetke a=455 pm.<ref name="Barrettcs"/> Osim ove [[Kristalna struktura|kristalne strukture]], poznate su još dvije visokotlačne [[Alotropske modifikacije|modifikacije]]. Redoslijed modifikacija pri povećanju pritiska, kao što je to slučaj kod iterbija, ne odgovara redoslijedu kod drugih lantanoida. Tako, naprimjer, kod europija nije poznata modifikacija u dvostrukoj heksagonalnoj strukturi ni u tzv. strukturi samarija. Prvi fazni prelaz kod ovog metala odvija se pri pritisku od 12,5 GPa, a iznad ovog pritiska europij se kristalizira u heksagonalnoj, gusto pakovanoj kristalnoj strukturi s parametrima rešetke a=241 pm i c=545 pm. Pri pritisku iznad 18 GPa otkrivena je još jedna struktura sa Eu-III slična heksagonalnoj, gusto pakovanoj kuglastoj strukturi.<ref name="syassenk"/><ref name="wagrosshans"/> Pri izuzetno visokom pritisku iznad 34 GPa mijenja se elektronska konfiguracija europija iz dvovalentne u trovalentnu. Ovim se postiže [[superprovodljivost]] elementa, a koja se javlja pri pritisku od oko 80 GPa i temperaturi od oko 1,8 K.<ref name="Debessai"/> Ioni europija, koji su ugrađeni u vlastite osnovne rešetke, pokazuju izrazitu [[fluorescencija|fluorescenciju]]. Pritom je emitovana talasna dužina zavisna od oksidacijskog stanja. Tako naprimjer [[ion]]i Eu³⁺ fluoresceniraju gotovo nezavisno od osnovne rešetke u rasponu od 613 do 618&nbsp;nm, što odgovara intenzivnoj crvenoj boji.<ref name="Rost"/> Za razliku od njega, maksimum emisije iona Eu²⁺ daleko je zavisniji od osnovne rešetke te, naprimjer, za osnovnu rešetku barij magnezij-aluminata iznosi 447&nbsp;nm u plavom dijelu spektra,<ref name="Baumfield"/> dok za [[stroncij-aluminat]] (SrAl₂O₄:Eu²⁺) iznosi 520&nbsp;nm u zelenom spektru.<ref name="lakshmanan"/> === Hemijske === [[Datoteka:Europium on air oxidized.jpg|thumb|lijevo|180px|Komad europija oksidiran stajanjem na [[zrak]]u, presvučen žutim europij(II)-karbonatom]] Europij je tipičan neplemeniti metal i reagira sa većinom nemetala. On je jedan od najreaktivniji lantanoida, a sa [[kisik]]om reagira najbrže. Ako se zagrije na temperaturu od oko 180&nbsp;°C, spontano se zapali u kontaktu sa zrakom i sagorijeva do europij(III)-oksida.<ref name="Emsley"/> :<math>\mathrm{4\ Eu + 3\ O_2 \longrightarrow 2\ Eu_2O_3}</math> Europij reagira također i sa halogenim elementima [[fluor]]om, hlorom, [[brom]]om i [[jod]]om dajući [[halidi|trihalide]]. Pri reakciji s [[vodik]]om nastaju [[stehiometrija|nestehiometrijske]] hidridne faze, u kojim [[atom]]i vodika ulaze u šupljine unutar kuglaste kristalne rešetke metala.<ref name="HoWi1938"/> Ovaj metal vrlo sporo se rastvara u [[voda|vodi]], dok se u kiselinama rastvara mnogo brže istiskujući iz nje vodik i gradeći bezbojne [[ion]]e Eu³⁺. Također bezbojni ioni Eu²⁺ dobijaju se [[elektroliza|elektrolitičkom]] redukcijom na [[katoda|katodi]] u vodenom rastvoru. To je jedini dvovalentni ion nekog lantanoida koji je stabilan u vodenom rastvoru. Europij se može rastvarati u [[amonijak]]u, pri čemu kao i kod alkalnih metala nastaje plavi rastvor u kojem se nalaze [[solvatizirani elektron]]i.<ref name="HoWi1938"/> Kation Eu³⁺ spada, pored Sm³⁺, Tb³⁺ i Dy³⁺ među katione lantanoida, koji u posebno sačinjenim kompleksima mogu emitirati [[svjetlost]] u vidljivom dijelu spektra usljed apsorpcije određenih talasnih dužina. Trovalentni kation europija je jedan od kationa koji je u vodenom rastvoru bezbojan, ali s kojem organski ligandi mogu izazvati takozvani ''efekt antene'' sa koordiniranim izduženim sistemom ''π'' elektrona, pri čemu centralne čestice snažno iskazuju luminescentne osobine. Tako ''π'' elektroni liganda provode apsorbiranu energiju ulazne svjetlosti (od oko 355&nbsp;nm) do ''5d'' elektrona iona Eu³⁺, čime on odlazi u ''4f'' orbitalu te pri povratku u prvobitnu orbitalu emitira svjetlost u vidljivom dijelu spektra (oko 610&nbsp;nm talasne dužine). === Izotopi === Postoji ukupno 38 izotopa te 13 nuklearnih izomera europija između ¹³⁰Eu i ¹⁶⁷Eu. Od njih samo je ¹⁵³Eu stabilan, a drugi, ¹⁵¹Eu, dugo vremena je smatran stabilnim, sve dok 2007. godine nisu pronađene indicije da se raspada alfa raspadom uz [[vrijeme poluraspada]] od najmanje 1,7 triliona godina.<ref name="bellip"/> Oba ova [[izotop]]a nalaze se u prirodi, gdje izotop ¹⁵³Eu ima udio od 52,2 % u prirodnoj smjesi izotopa, a izotop ¹⁵¹Eu 47,8 %.<ref name="nubase"/> Više izotopa europija kao što su ¹⁵²Eu, ¹⁵⁴Eu i ¹⁵⁵Eu nastaju pri razbijanju jezgara atoma [[uranij]]a i [[plutonij]]a. U tom procesu, izotop ¹⁵⁵Eu ima udio od oko 0,03 % od ukupne količine proizvoda raspada te predstavlja najčešći izotop europija koji nastane na taj način.<ref name="aragonne"/> Prisustvo radioaktivnih izotopa europija potvrđeno je na [[atol]]u [[Rongelap]] tri godine nakon kontaminacije atola u čijoj blizini je izvršen test atomske bombe u sklopu "operacije Castle".<ref name="palumbo"/> == Rasprostranjenost == Europij je na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] vrlo rijedak element. Njegov udio u kontinentalnoj Zemljinoj kori iznosi oko 2 [[Parts per million|ppm]].<ref name="Weast"/> On se nalazi u vidu sporednih sastojaka u različitim lantanoidnim mineralima, a [[mineral]]i gdje je europij glavni sastojak nisu poznati. Metal je sadržan u ceritnim rudama poput [[monacit]]a i [[bastnesit]]a, kao i u rudama iterbija poput [[ksenotim]]a, a gdje udio europija uglavnom iznosi između 0,1 i 0,2%.<ref name="Ullmann"/> Za industrijsko dobijanje europija najvažnije nalazište do 1985. bila je ruda bastnesita u kalifornijskom rudniku Mountain Pass, a poslije je glavni izvor rude ovog metala postao kineski rudnik [[Bayan Obo]] (白云矿区).<ref name="Haxelb"/> U nekim [[Magmatit|magmatskim stijenama]], koncentracija europija može biti viša ili niža od one koja bi se očekivala kao standard relativne zastupljenosti rijetkih metala određen pomoću [[Hondriti|hondrita]]. Ovaj fenomen naziva se i '''anomalija europija''' a odnosi se na to, da se pod reducirajućim uslovima unutar [[Magma|magme]] Eu³⁺ može reducirati do Eu²⁺. Ovaj ion posjeduje veći ionski radijus od trovalentnog europija pa se zbog toga može lakše uklopiti i integrirati u određene minerale, uglavnom na mjesta [[stroncij]]a ili [[kalcij]]a u [[kalifeldspat]]u i [[plagioklas]]u, pri čemu onda oni iskazuju ''pozitivnu'' anomaliju europija. Ovi minerali se kristaliziraju iz istopljene magme te se zatim odvajaju iz nje, dok trovalentni europij ostaje rastopljen u magmi.<ref name="Shyama"/><ref name="Drake"/> Međutim, za uklapanje u neke stijene poput [[piroksen]]a i [[olivin]]a na mjesta gdje se nalaze [[željezo]], [[magnezij]] i kalcij, [[ion]] Eu²⁺ je isuviše velik, pa tako dolazi do ''negativne'' anomalije europija.<ref name="Myron"/> Osim pri kristalizaciji plagioklasa, anomalija europija se može desiti i pri topljenju stijena. Pošto je koeficijent razdvajanja između kristala i istopljene smjese oko 10 puta veći nego kod drugih rijetkih zemnih elemenata, pri djelimičnom topljenju stijena bogatih plagioklasom u istopljenju smjesu dospijeva vrlo malo europija što rezultira negativnom anomalijom europija kada stijene ponovno počnu otvrdnjavati. Ova anomalija je pokazatelj stepena frakcionizacije magmatskih stijena. Vrlo izražena anomalija europija pronađena je u [[stijena]]ma donesenim sa [[Mjesec (satelit)|Mjeseca]], pri čemu uzorci bogati plagioklasom sa Mjesečevih "visoravni" imaju pozitivnu (povišen udio europija), dok [[bazalt]]ni uzorci nađeni u kraterima i dolinama Mjeseca negativnu anomaliju. Prema mišljenjima naučnika,<ref name="Jakes"/> ova činjenica pruža izuzetne podatke o geološkoj historiji Mjeseca. Pri tome se pretpostavlja da su visoravni sa svojim [[anortozit]]ima izdiferencirale od Mjesečevog unutrašnjeg omotača prije otprilike 4,6 do 4,4 milijarde godina, pa se stoga sastoje iz olivinsko-piroksenskih stijena siromašnih europijem. Mlađe bazaltne stijene iz Mjesečevih dolina, koje su nastale iz bazaltskog djelimično otopljenog omotača jezgra Mjeseca, iz istog razloga su siromašne europijem.<ref name="srtaylor"/> == Dobijanje == [[Datoteka:Eu-Block.jpg|thumb|lijevo|180px|Europij, komad od oko 300 g, kristaliziran u obliku dendrita, visoke čistoće 99,998 % Eu/TREM]] Zbog sličnosti sa metalima s kojima je redovno povezan u rudama i mineralima, kao i zbog vrlo male koncentracije u njima, razdvajanje europija od drugih lantanoida je izrazito teško, a istovremeno i izuzetno važno, pogotovo zbog tehničkih načina upotrebe elementa. Nakon "digestije" (starenja [[taloženje|taloga]] polaznih materijala poput monacita ili bastnesita pomoću sumporne kiseline ili sode, mogući su različiti načini odvajanja metala. Osim ionsko-izmjenjivačkih tehnika, najviše se izvode postupci koji se zasnivaju na tečno-tečno ekstrakciji i redukciji Eu³⁺ na Eu²⁺. U tim postupcima, iz bastnesita, kao polaznog materijala, odvaja se [[cerij]] u obliku cerij(IV)-oksida. Preostale rijetke zemlje rastvaraju se u [[hlorovodična kiselina|hlorovodičnoj kiselini]]. Nakon toga, pomoću smjese [[DEHPA]] (di(2-etilheksil) fosforne kiseline) i [[kerozin]]a u tečno-tečnoj ekstrakciji odvajaju se europij, gadolinij i [[samarij]] od ostalih rijetkih zemnih metala. Od preostala dva elementa, europij se odvaja redukcijom dvovalentnog Eu²⁺ i njegovim taloženjem kao teško rastvorljivi europij(II)-sulfat, dok ostali ioni ostaju i dalje u rastvoru.<ref name="Ullmann" /> Metalni europij može se dobiti reakcijom europij(III)-oksida sa [[lantan]]om ili mišmetalom. Ako se ovakva reakcija izvodi u vakuumu, europij se [[destilacija|izdestilira]] pa se tako može odvojiti od drugih metala i nečistoća:<ref name="Ullmann" /> :<math>\mathrm{Eu_2O_3 + La \longrightarrow Eu \uparrow + La_2O_3}</math> U svijetu je 2010. godine proizvedeno oko 600 tona europija dok je oko 500 tona potrošeno (u oba slučaja prikazano u vidu europij-oksida). Zbog rastućih potreba za ovim metalom, postoji bojazan da će srednjoročno potražnja za njim premašiti ponudu i da će doći do nestašice europija na tržištu. Stoga se radi na povećanju proizvodnje ovog metala, naročito u pogledu otvaranja novih rudnika kao što su [[Australija|australijski]] [[Mount Weld]] i ponovno otvaranje rudnika ''Mountain Pass''. Zbog velike potražnje za njim, cijena europija je znatno porasla u posljednjih nekoliko godina. Godine 2002. cijena na tržištu kretala se oko 240 US$ po kilogramu, a 2011. porasla je na 1830 dolara po kilogramu (za europij 99%-tne čistoće).<ref name="stevancu"/><ref name="Abigail"/> == Upotreba == Europij se prvenstveno koristi kao sredstvo za dopiranje u proizvodnji svjetlećih tijela, koje se uglavnom upotrebljavaju u ekranima sa katodnom cijevi, a koji su ranije ugrađivani u računarske monitore i televizore, a danas se ponegdje koriste u avionskim instrumentima i svjetiljkama od kompaktnih materijala. Za postizanje različitih boja i nijansi svjetlećih materijala koristi se i dvovalentni i trovalentni europij. Naprimjer, za dobijanje crvenih boja pretežno se upotrebljava [[itrij-oksid]] dopiran europijem (Y₂O₃:Eu³⁺), dok je u prošlosti korišten itrij-oksisulfid ili, kao prvi značajni crveni svjetleći materijal itrij-vanadat također dopiran europijem (Eu³⁺). Dvovalentni Eu²⁺ pretežno se koristi za plave svjetleće materijale u spojevima poput stroncij-hlorofosfata (Sr₅(PO₄)₃Cl:Eu²⁺, stroncij-hloroapatit, SCAP) i barij magnezij-aluminata (BaMgAl₁₁O₁₇:Eu²⁺, BAM).<ref name="Baumfield"/><ref name="saezr"/> Za proizvodnju tzv. "plazma" ekrana potrebni su materijali koji pretvaraju VUV zrake (ultraljubičaste zrake u vakuumu), emitovane od strane plemenitih gasova u stanju [[plazma (fizika)|plazme]], u vidljivu [[svjetlost]]. Za to se koriste svjetleće materije dopirane europijem za plavu i crvenu svjetlost, i to za plavu: barij magnezij-aluminat a za crvenu: (Y,Gd)BO₃:Eu³⁺.<ref name="haninen"/> Zbog svoje fluorescencije, europij se koristi i u novčanicama [[euro|eura]] da bi se spriječilo krivotvorenje.<ref name="Cotton"/> Ova osobina se također može iskoristiti i za spektrofluorometriju (fluorescentnu spektroskopiju). U tu svrhu, europij se naprimjer veže sa nekim pogodnim kompleksom, koji se zatim uvodi na željeno mjesto i reagira sa određenom bjelančevinom, te se zatim tamo obogaćuje.<ref name="Rost"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="castorsb">{{Cite journal|author=Stephen B. Castor|title=Rare Earth Deposits of North America|journal=Resource Geology|volume=58|year=2008|pages=337–347|doi=10.1111/j.1751-3928.2008.00068.x}}</ref> <ref name="harald">{{Cite web|author=Harald Elsner|url=http://www.bgr.bund.de/DE/Gemeinsames/Produkte/Downloads/Commodity_Top_News/Rohstoffwirtschaft/36_kritische-versorgungslage.pdf?__blob=publicationFile&v=4|title=Kritische Versorgungslage mit schweren Seltenen Erden – Entwicklung „Grüner Technologien“ gefährdet?|publisher=Commodity Top News|year=2011|number=36|language=de|access-date=29. 8. 2017|archive-date=4. 3. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304083541/http://www.bgr.bund.de/DE/Gemeinsames/Produkte/Downloads/Commodity_Top_News/Rohstoffwirtschaft/36_kritische-versorgungslage.pdf?__blob=publicationFile&v=4|url-status=dead}}</ref> <ref name="HoWi1938">{{Cite book|author=A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|url=https://archive.org/details/lehrbuchderanorg00wibe|edition=102|publisher=de Gruyter|location=Berlin|year=2007|isbn=978-3-11-017770-1|pages=[https://archive.org/details/lehrbuchderanorg00wibe/page/n1977 1938]–1944}}</ref> <ref name="Barrettcs">{{Cite journal|author=C. S. Barrett|title=Crystal Structure of Barium and Europium at 293, 78, and 5°K|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-chemical-physics_1956-12_25_6/page/1123|journal=The Journal of Chemical Physics|volume=25|year=1956|page=1123|doi=10.1063/1.1743161}}</ref> <ref name="syassenk">{{Cite journal|author=K. Takemura, K. Syassen|title=Pressure-volume relations and polymorphism of europium and ytterbium to 30 GPa|journal=Journal of Physics F: Metal Physics|volume=15|year=1985|pages=543–559|doi=10.1088/0305-4608/15/3/010}}</ref> <ref name="wagrosshans">{{Cite journal|author=W. A. Grosshans, W. B. Holzapfel|title=X-ray studies on europium and ytterbium up to 40 GPa|journal=Journal of Magnetism and Magnetic Materials|volume=47–48|year=1985|pages=295–296|doi=10.1016/0304-8853(85)90420-2}}</ref> <ref name="Debessai">{{Cite journal|author=M. Debessai, T. Matsuoka, J. Hamlin, J. Schilling, K. Shimizu|title=Pressure-Induced Superconducting State of Europium Metal at Low Temperatures|journal=Physical Review Letters|volume=102|year=2009|pages=197002–197005|doi=10.1103/PhysRevLett.102.197002}}</ref> <ref name="Rost">{{Cite book|author=F. W. D. Rost|title=Fluorescence Microscopy|volume=2|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=0-521-41088-6|page=291|url=https://books.google.ba/books?id=-eJsstG_ClcC}}</ref> <ref name="Baumfield">{{Cite book|author=Peter Bamfield|title=Chromic phenomena. Technological applications of colour chemistry|publisher=Royal Society of Chemistry|year=2001|isbn=0-85404-474-4|page=159|url=https://books.google.ba/books?id=aFbgmoyArYoC&lpg=PP1&pg=PA159}}</ref> <ref name="lakshmanan">{{Cite book|author=Arunachalam Lakshmanan|title=Luminescence and Display Phosphors. Phenomena and Applications|publisher=Nova Publishers|year=2008|isbn=978-1-60456-018-3|page=269|url=https://books.google.ba/books?id=lKCWAaCiaZgC&lpg=PP1&pg=PA269}}</ref> <ref name="Emsley">{{Cite book|author=John Emsley|title=Nature’s building blocks. An A–Z guide to the elements|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-850341-5|page=139–141|url=https://books.google.ba/books?id=Yhi5X7OwuGkC}}</ref> <ref name="bellip">{{Cite journal|author=P. Belli, R. Bernabei, F. Cappella, R. Cerulli, C. J. Dai, F. A. Danevich, A. d Angelo, A. Incicchitti, V. V. Kobychev, S. S. Nagorny, S. Nisi, F. Nozzoli, D. Prosperi, V. I. Tretyak, S. S. Yurchenko|title=Search for α decay of natural Europium|journal=Nuclear Physics|volume=A 789|year=2007|pages=15–29|doi=10.1016/j.nuclphysa.2007.03.001}}</ref> <ref name="nubase">{{Cite journal|author=G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot, A. H. Wapstra|url=http://amdc.in2p3.fr/nubase/Nubase2003.pdf|title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties|journal=Nuclear Physics|volume=A 729|year=2003|pages=3–128|date=|access-date=5. 9. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720233206/http://amdc.in2p3.fr/nubase/Nubase2003.pdf|archive-date=20. 7. 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="aragonne">Argonne National Laboratory: [http://www.ead.anl.gov/pub/doc/europium.pdf ''Europium''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111216033038/http://www.ead.anl.gov/pub/doc/europium.pdf |date=16. 12. 2011 }}, Human Health Fact Sheet, august 2005.</ref> <ref name="palumbo">Ralph F. Palumbo, Frank G. Lowman: ''[http://www.hss.energy.gov/HealthSafety/IHS/marshall/collection/data/ihp1c/0175_.PDF The occurence of antimony-125, europium-155, iron-55, and other radionuclides in rongelap atoll soil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160916041359/http://www.hss.energy.gov/HealthSafety/IHS/marshall/collection/data/ihp1c/0175_.PDF |date=16. 9. 2016 }}''. Komisija za atomsku energiju SAD, 1958.</ref> <ref name="Ullmann">{{Cite book|author=Ian McGill|chapter=Rear Earth Elements|title=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|year=2012|doi=10.1002/14356007.a22_607}}</ref> <ref name="Haxelb">{{Cite web|author=Gordon B. Haxel, James B. Hedrick, Greta J. Orris|url=http://pubs.usgs.gov/fs/2002/fs087-02/|title=Rare Earth Elements—Critical Resources for High Technology|publisher=United States Geological Survey Fact Sheet|number=087-02|year=2002|access-date=7. 10. 2017}}</ref> <ref name="Shyama">{{Cite book|author=Shyama P. Sinha|title=Systematics and the properties of the lanthanides|publisher=Springer|year=1983|isbn=90-277-1613-7|pages=550-551|url=https://books.google.de/books?id=OmUXW8pqUe8C&lpg=PP1&hl=de&pg=PA550}}</ref> <ref name="Drake">{{Cite journal|author=D. F. Weill, M. J. Drake|title=Europium Anomaly in Plagioclase Feldspar: Experimental Results and Semiquantitative Model|url=https://archive.org/details/sim_science_1973-06-08_180_4090/page/n73|journal=Science|volume=180|year=1973|pages=1059–1060|doi=10.1126/science.180.4090.1059}}</ref> <ref name="Myron">{{Cite book|author=Myron G. Best|title=Igneous and Metamorphic Petrology|publisher=Freeman|year=1982|location=New York|isbn=0-7167-1335-7|pages=[https://archive.org/details/igneousmetamorph00best/page/56 56]|url=https://archive.org/details/igneousmetamorph00best/page/56}}</ref> <ref name="Jakes">{{Cite journal|author=S. R. Taylor, P. Jakes|url=http://adsabs.harvard.edu/full/1974LPSC....5.1287T|title=The geochemical evolution of the moon|journal=Lunar Science Conference, 5., Houston, Texas, 18-22. mart 1974, Proceedings|volume=2|year=1974|pages=1287–1305}}</ref> <ref name="srtaylor">{{Cite book|author=S. R. Taylor|title=Lunar Science: A post-Apollo View|url=https://archive.org/details/lunarsciencepost0000tayl|publisher=Pergamon|location=New York|year=1975|page=[https://archive.org/details/lunarsciencepost0000tayl/page/156 156]|isbn=978-0-08-018274-2}}</ref> <ref name="stevancu">{{Cite book|author=Steven Chu|title=Critical Materials Strategy|publisher=DIANE Publishing|year=2011|isbn=978-1-4379-4418-1|pages=87-88|url=https://books.google.ba/books?id=lFrj-IPPvmcC&lpg=PA1&dq=lFrj-IPPvmcC&pg=PA87}}</ref> <ref name="Abigail">{{Cite web|author=Abigail Walters, Paul Lusty|url=http://www.bgs.ac.uk/downloads/start.cfm?id=1638|title=Rear Earth Elements|publisher=British Geological Survey|year=2011|access-date=30. 8. 2017|archive-date=7. 8. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160807041608/http://bgs.ac.uk/downloads/start.cfm?id=1638|url-status=dead}}</ref> <ref name="saezr">{{Cite book|author=Regino Saez, Paul A. Caro|title=Rare Earths|publisher=Editorial Complutense|year=1998|isbn=84-89784-33-7|pages=323–326|url=https://books.google.ba/books?id=P4UCrfp_s0EC&lpg=PP1&hl=en&pg=PA323}}.</ref> <ref name="haninen">{{Cite book|author=Pekka Hänninen, Harri Härmä|title=Lanthanide Luminescence. Photophysical, Analytical and Biological Aspects|publisher=Springer|year=2011|isbn=978-3-642-21022-8|page=220|url=https://books.google.ba/books?id=SWxwcXO94M8C&lpg=PP1&hl=en&pg=PA220}}</ref> <ref name="Cotton">{{Cite book|author=Simon Cotton|title=Lanthanide and Actinide Chemistry|publisher=John Wiley & Sons|year=2007|isbn=978-0-470-01007-5|page=77}}</ref> <ref name="levinea">{{Cite journal|author=Albert K. Levine, Frank C. Palilla|title=A new, highly efficient red-emitting cathodoluminiscent phosphor (YVO₄:Eu) for color television|journal=Applied Physics Letters|volume=5|year=1964|page=118|doi=10.1063/1.1723611}}</ref> <ref name="stable92772">{{Cite journal|author=William Crookes|title=On the Phosphorescent Spectra of S δ and Europium|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=76|number=511|year=1905|pages=|url=http://www.jstor.org/stable/92772}}</ref> <ref name="purl4435330">G. T. Seaborg, R. A. James, L. O. Morgan: ''The New Element Americium (Atomic Number 95).'' u: ''NNES PPR. (National Nuclear Energy Series, Plutonium Project Record).'' vol. 14 B ''The Transuranium Elements: Research Papers.'' rad br. 22.1, McGraw-Hill Book Co., New York 1949; [http://www.osti.gov/scitech/biblio/4435330 sažetak]; [http://www.osti.gov/scitech/servlets/purl/4435330/4435330.pdf mašinoskript], januar 1948.</ref> <ref name="bpt6k3078">{{Cite journal|author=Eugène-Anatole Demarçay|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30780.image.f730.langDE|title=Sur un nouvel élément contenu, dans les terres rares voisines du samarium|journal=Comptes rendus|volume=122|year=1896|pages=728–730}}</ref> <ref name="bpt6k30888">{{Cite journal|author=Eugène-Anatole Demarçay|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k30888/f1580.image.langDE|title=Sur un nouvel élément, europium|journal=Comptes rendus|volume=132|year=1901|pages=1484–1486}}</ref> <ref name="Crookes">{{Cite journal|author=William Crookes|title=On Radiant Matter Spectroscopy. Part II. Samarium|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|volume=176|year=1885|pages=691–723|doi=10.1098/rstl.1885.0014}}</ref> <ref name="bpt6k307">{{Cite journal|author=Paul Émile Lecoq de Boisbaudran|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3070h.image.f575.langDE|title=Recherches sur le samarium|journal=Comptes rendus|volume=114|year=1892|pages=575–577}}</ref> <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="Weast">{{Cite book|author=Robert C. Weast (izd.)|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 - E-145|}}, u navedenom izvoru vrijednosti su izvedene u g/mol i prikazane su u SI jednicama.</ref> <ref name="greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Europium}} * [http://www.gradjevinarstvo.rs/tekstovi/2064/820/porast-cena-retkih-zemalja-zabrinjava-industriju-osvetljenja Porast cena retkih zemalja zabrinjava industriju osvetljenja] {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Europij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Lantanoidi]] [[Kategorija:Apsorberi neutrona]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] 0pbkytbleoyi96xtdgzk4vzusllz40p 0 8754 3819746 3799002 2026-03-26T09:54:14Z KWiki 9400 + 6 kategorija (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819746 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Gadolinij | Simbol = Gd | Atomski broj = 64 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Gadolinium (Gd).jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 0,00059<ref name="Harry H. Binder"/> | Atomska masa = 157,25(3)<ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 188 | Atomski radijus izračunat = 233 | Kovalentni radijus = 196 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f⁷5d¹6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 25, 9, 2 | Energija ionizacije_1 = 593,4 | Energija ionizacije_2 = 1170 | Energija ionizacije_3 = 1990 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 7886 | Gustoća_K = 298,15<ref name="Greenwood"/> | Magnetizam = feromagnetičan (Kirijeva temp. 292,5 K)<ref name="CRC"/> | Tačka topljenja_K = 1585 | Tačka topljenja_C = 1312 | Tačka ključanja_K = 3273 | Tačka ključanja_C = 3000<ref name="Zhang"/> | Molarni volumen = 19,90 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 301<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 10,0 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2680 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 0,763 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 11 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2 , '''3''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = | Elektronegativnost = 1,20 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|15}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|7/8|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Gd | Maseni broj = 150 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 1.790.000 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 2,809 | Tipraspada1ZP = [[Samarij|¹⁴⁶Sm]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Gd | Maseni broj = 151 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 124 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,464 | Tipraspada1ZP = [[Europij|¹⁵¹Eu]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Gd | Maseni broj = 152 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,20 | Vrijeme poluraspada = 1,08 · 10¹⁴[[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 2,205 | Tipraspada1ZP = [[Samarij|¹⁴⁸Sm]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Gd | Maseni broj = 153 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 241,6 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,485 | Tipraspada1ZP = [[Europij|¹⁵³Eu]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Gd | Maseni broj = 154 | Rasprostranjenost u prirodi = 2,18 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Gd | Maseni broj = 155 | Rasprostranjenost u prirodi = 14,80 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Gd | Maseni broj = 156 | Rasprostranjenost u prirodi = 20,47 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Gd | Maseni broj = 157 | Rasprostranjenost u prirodi = 15,65 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Gd | Maseni broj = 158 | Rasprostranjenost u prirodi = 24,84 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Gd | Maseni broj = 159 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 18,479 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,971 | Tipraspada1ZP = [[Terbij|¹⁵⁹Tb]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Gd | Maseni broj = 160 | Rasprostranjenost u prirodi = 21,86 | Vrijeme poluraspada = ≥ 1,3 · 10²¹ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[dvostruki beta raspad|β^-β^-]] | Tipraspada1ZE = n.p. | Tipraspada1ZP = [[Disprozij|¹⁶⁰Dy]] }} |}} '''Gadolinij''' je [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Gd''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 64. U [[Periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] svrstan je u grupu [[lantanoid]]a te se tako ubraja u [[Rijetki zemni metali|rijetke zemne metale]]. Ima vrlo neobične metalurške osobine, tako da čak i 1% gadolinija u nekoj leguri može znatno poboljšati njenu obradivost i otpornost na oksidaciju pri višim temperaturama, naročito [[željezo|željeza]], [[hrom]]a i sličnih metala. ==Historija== Element je 1880. otkrio [[Švicarska|švicarski]] hemičar [[Jean Charles Galissard de Marignac]]. On je proučavao sastojke minerala [[samarskit]]a te pojavu da se njegovi dijelovi različito rastvaraju u rastvorima [[kalij-sulfat]]a. U zavisnosti od rastvorljivosti nastajale su mnoge frakcije. U jednoj od frakcija De Marignac je u apsorpcijskom spektru našao spektralne linije dotad nepoznatog elementa. Budući da nije imao dovoljno materijala da tačno odredi o kojem je elementu riječ, stavio mu je oznaku Y_α. Uz to, u drugoj frakciji našao je još jednu nepoznatu supstancu Y_β, ali je vrlo brzo otkriveno da je riječ o elementu [[samarij]]u, koji su već otkrili [[Marc Delafontaine|Delafontaine]] i [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran|De Boisbaudran]].<ref name="galissard1"/> Nakon što su [[William Crookes]]<ref name="Crooke2"/> i De Boisbaudran potvrdili postojanje elementa Y_α, potonji je 19. aprila 1886. u dogovoru s De Marignacom, dao ime novom elementu, ''gadolinij'', u čast [[Finska|finskog]] hemičara [[Johan Gadolin|Johana Gadolina]], te elementu dodijelio simbol ''Gd''.<ref name="bpt6k3"/><ref name="rspl0076"/> Prvi naučnik koji je 1935. dobio metalni gadolinij bio je [[Félix Trombe]]. Za izdvajanje je koristio [[elektroliza|elektrolitičku]] redukciju istopljene smjese gadolinij(III)-hlorida, [[kalij-hlorid]]a i [[litij-hlorid]]a pri temperaturi 625–675&nbsp;°C s [[kadmij]]skim elektrodama.<ref name="Trombe"/> Ubrzo nakon toga, zajedno sa [[Georges Urbain|Urbainom]] i [[Pierre-Ernest Weiss|Weissom]], Trombe je otkrio i feromagnetne osobine gadolinija.<ref name="urbang"/> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Gadolinium.jpg|thumb|lijevo|Elementarni gadolinij]] [[Datoteka:Gd_Heat_Capacity_DE.svg|thumb|lijevo|Toplotni kapacitet gadolinija, zeleno: ukupni kapacitet, crveno: udio fonona, plavo: udio spina, tirkiz: udio elektrona]] Ovaj srebrenastobijeli do sivobijeli sjajni metal [[duktilnost|duktilan]] je i kovan. Kristalizira se u heksagonalnoj gusto pakovanoj kristalnoj strukturi s parametrima rešetke a = 363 pm i c = 578 pm.<ref name="Banister"/> Na temperaturi iznad 1262&nbsp;°C kristalna struktura gadolinija prelazi u kubičnu prostorno centriranu strukturu.<ref name="Spedding"/> Uz ove visokotemperaturne, poznat je i veći broj visokotlačnih faza. Redoslijed izmjene faza pri visokim pritiscima odgovara onom kod drugih lantanoida (osim europija i [[iterbij]]a). Nakon heksagonalne strukture slijedi (pri sobnoj temperaturi) i pritisku iznad 1,5 GPa, struktura tipa [[samarij]]a, dok pri pritisku iznad 6,5 GPa prelazi u stabilnu dvostruku heksagonalnu kristalnu strukturu. Pri pritiscima između 26 i 33 GPa najstabilnija je kubična plošno centrirana struktura. Pri još višim pritiscima poznate su još dvostruka kubična plošno centrirana struktura te monoklinski Gd-VIII sistem.<ref name="Holzapfel"/><ref name="Errandonea"/> Gadolinij je, uz [[disprozij]], [[holmij]], [[erbij]], [[terbij]] i [[tulij]], jedan od lantanoida koji ima važne feromagnetne osobine. Njegova [[Curiejeva tačka|Curiejeva temperatura]] iznosi 292,5 K (19,3&nbsp;°C) što je najviša Curiejeva temperatura od svih lantanoida, dok od drugih metala samo željezo, kobalt i nikl imaju višu.<ref name="Eichner"/> Iznad ovih temperatura gadolinij je paramagnetičan, sa magnetskom susceptibilnošću od χ_''m'' od 0,12.<ref name="CRC"/> Zbog ovakvih magnetnih osobina, gadolinij također ima toplotni kapacitet koji jako zavisi od temperature. Pri vrlo niskim temperaturama (ispod 4 K), kao što je to uobičajeno kod metala, najprije dominira elektronski toplotni kapacitet ''C''_el (pri čemu je ''C''_el = γ·''T'' sa γ = 6,38 mJ·mol⁻¹·K⁻² a ''T'' je temperatura<ref name="Tsang"/><ref name="Gschneidner"/>). Pri višim temperaturama, od odlučujućeg značaja je Debyev model, pri čemu je Debyjeva temperatura Θ_D = 163,4 K<ref name="Tsang"/> Ispod Curiejeve temperature, toplotni kapacitet gadolinija opet snažno raste, što se objašnjava sistemom [[spin]]a. Kapacitet dostiže 56 J·mol⁻¹·K⁻¹ pri 290 K, da bi pri višim temperaturama gotovo odmah pao na ispod 31 J·mol⁻¹·K⁻¹.<ref name="jelinek"/> Gadolinij je sastavni dio [[keramika|keramičkih]] visokotemperaturnih superprovodnika tipa Ba₂GdCu₃O_7-x sa kritičnom temperaturom (<math>T_\mathrm{C}</math>) od 94,5 K.<ref name="xuliang"/> Čisti gadolinij nema osobine superprovodnika.<ref name="Buzea"/> Sa 49.000 [[barn]]a, gadolinij, zbog svog izotopa Gd-157 (s 254.000 barna) ima najveći poprečni presjek zahvata za termičke neutrone od svih poznatih stabilnih elemenata (samo nestabilni Xe-135 dostiže desetak puta višu vrijednost od Gd-157). Zbog prevelike brzine trošenja (''burn-out-rate'') ovaj izotop vrlo se slabo koristi u kontrolnim šipkama nuklearnih reaktora. === Hemijske === Gadolinij se spaja s većinom elemenata u obliku derivata Gd(III). Također se spaja s [[dušik]]om, [[ugljik]]om, [[sumpor]]om, [[fosfor]]om, [[Bor (element)|borom]], [[selen]]om, [[silicij]]em i [[arsen]]om pri povišenim temperaturama, gradeći [[Hemijski spoj|binarne spojeve]].<ref name=Wiberg/> Za razliku od drugih rijetkih zemnih elemenata, metalni gadolinij relativno je stabilan na suhom zraku. Međutim, vrlo brzo potamni ako u zraku ima vlage, gradeći [[gadolinij(III)-oksid]] (Gd₂O₃), koji se lahko ljušti s površine, izlažući metal daljnjoj oksidaciji. :4 Gd + 3 O₂ → 2 Gd₂O₃ Gadolinij je vrlo snažno redukcijsko sredstvo, koji reducira okside mnogih metala do njihovih elemenata. Relativno je [[Elektronegativnost|elektropozitivan]] te sporo reagira u hladnoj vodi gradeći gadolinij-hidroksid: :2 Gd + 6 H₂O → 2 Gd(OH)₃ + 3 H₂ Metalni gadolinij vrlo lahko napada razrijeđena [[sumporna kiselina]], pri čemu nastaju rastvori koji sadrže bezbojne ione Gd(III), a koji postoje u vidu kompleksa [Gd(H₂O)₉]³⁺:<ref name="webelementscom"/> :2 Gd + 3 H₂SO₄ + 18 H₂O → 2 [Gd(H₂O)₉]³⁺ + 3 {{chem|SO|4|2-}} + 3 H₂ Metalni gadolinij reagira sa halogenim elementima (X₂) pri temperaturi iznad 200&nbsp;°C: :2 Gd + 3 X₂ → 2 GdX₃ ==Rasprostranjenost== Gadolinij je vrlo rijedak element na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]]. Njegov udio u kontinentalnoj [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] iznosi približno 5,9<ref name="Harry H. Binder"/> do 6,2 [[Parts per million|ppm]].<ref name="CRC"/> Ovaj element u sastavu je mnogih [[mineral]]a rijetkih metala, s različitim udjelima u njima. Naročito veliki udio gadolinija imaju minerali iter-zemalja<ref name="spektrum"/> kao i [[ksenotim]]. U nalazištima ksenotima iz [[Malezija|Malezije]], udio gadolinija iznosi oko 4%. Međutim, i [[monacit]] također sadrži od 1,5% do 2% ovog elementa u zavisnosti od nalazišta. U mineralu [[bastnesit]]u udio gadolinija je nešto niži i iznosi od 0,15% do 0,7%.<ref name="Ullmann"/> Poznat je samo jedan mineral u kojem gadolinij kao metal rijetkih zemalja ima najviši udio. Riječ je o izuzetno rijetkom [[uranilkarbonat]]u [[lepersonit-(Gd)]] hemijskog sastava Ca(Gd,Dy)₂(UO₂)₂₄(SiO₄)₄(CO₃)₈(OH)₂₄ · 48H₂O.<ref name="canmin"/> == Dobijanje == Iz razloga što je dosta sličan s drugim lantanoidima kao i zbog činjenice da se može dobiti u vrlo malim količinama iz ruda, dobijanje gadolinija je izrazito teško. Nakon prerade polaznih sirovina poput monacita i bastnesita pomoću [[sumporna kiselina|sumporne kiseline]] ili sode, moguće je nekoliko načina njegovog izdvajanja. Osim ionsko-izmjenjivačke tehnike, naročito važni su procesi na bazi tečno-tečno ekstrakcije. Pri tome se iz bastnesita kao polaznog materijala prvo odvaja [[cerij]] u obliku [[cerij(IV)-oksid]]a a preostale rijetke zemlje otapaju se u [[hlorovodična kiselina|hlorovodičnoj kiselini]]. Osim toga, pomoću smjese [[DEHPA]] (di(2-etilheksil)fosforne kiseline) i [[kerozin]]a u okviru tečno-tečno ekstrakcije, odvajaju se [[europij]], gadolinij, [[samarij]] i teški rijetki zemni metali od lakših. Kao prvi, hemijski se izdvaja europij putem redukcije do dvovalentnog, teško rastvorljivog [[europij(II)-sulfat]]a, koji se istaloži. Za odvajanje gadolinija i samarija od ostatka ponovno se koristi tečno-tečno ekstrakcija. Najprije se mješavina rastvara u razblaženoj hlorovodičnoj kiselini, pa se tretira mješavinom DEHPA i [[trimetilbenzol]]a i ubacuje se u višestepeni ekstraktor gdje se odvajaju naizmjeničnim miješanjem i taloženjem.<ref name="Ullmann"/><ref name="Sherrington"/> Dobijanje elementarnog gadolinija moguće je putem redukcije gadolinij(III)-fluorida sa kalcijem.<ref name="Ullmann"/> :<math>\mathrm{2\ GdF_3 + 3\ Ca \longrightarrow 2\ Gd + 3\ CaF_2}</math> Gadolinij se dobija u vrlo ograničenom obimu, a također vrlo malo se i koristi. Najvažniji svjetski proizvođač, kao i svih drugih rijetkih zemnih metala je [[Kina]]. == Upotreba == Gadolinij se koristi za proizvodnju gadolinij-itrij granata, korištenih u mikrotalasnim aplikacijama. Njegov oksisulfid služi za proizvodnju zelenih svjetlećih materija naročito u sklopu fosforescentnih ekrana [[radar]]a. Intravenozno ubrizgani spojevi gadolinija(III), kao naprimjer [[gadopentetat-dimeglumin]], služe kao kontrastna sredstva pri ispitivanjima pomoću [[Magnetna rezonanca|nuklearne tomografije]]. Zbog velike otrovnosti slobodnih iona gadolinija, koriste se sredstva za kompleksiranje sa visokim konstantama kompleksiranja, kao što su naprimjer helati [[DTPA]] (dietiltriaminpenta acetatna kiselina) i DOTA (1,4,7,10-tetraazaciklododekan-1,4,7,10-tetra acetatna kiselina sa Gd, tj. gadoterinskom kiselinom). Pomoću sedam nesparenih [[elektron]]a u f-ljusci, gadolinij je izrazito paramagnetičan. Takvo kontrasno sredstvo omogućava protone iz okruženja, pogotovo vodu, da se brže relaksiraju. Time se omogućava lakše uočavanje kontrastnih razlika između različitih tkiva na NMR snimku. Međutim, prema podacima Američke agencije za lijekove (FDA), gadolinij se može skladištiti u mozgu.{{izvor}} Njemačko udruženje nuklearne medicine (BDN) savjetuje{{izvor}} da se ovo sredstvo koriste samo u krajnje neophodnim medicinskim pretragama. Gadolinij se intravenozno prati kada se žele istražiti i ispitati, naprimjer, tumori i upalne promjene na mozgu. Pri poremećaju krvno-[[likvor]]ne barijere dolazi do njegovog obogaćivanja u područjima gdje postoji sumnja na promjene te se na taj način dobijaju vrlo važne dijagnostičke informacije. Gadolinij-[[galij]] granati koriste se u proizvodnji memorijskih uređaja na bazi magnetne kuglice. Također je našao primjenu i u proizvodnji [[compact disc]]ova koji se mogu više puta koristiti (CD-RW). Dodavanjem oko 1% gadolinija povećava se obradivost i otpornost na visoku temperaturu i oksidaciju mnogih [[legura]] željeza i [[hrom]]a. Odgovarajuće legure gadolinija, željeza i [[kobalt]]a mogu se upotrijebiti za optomagnetsko pohranjivanje podataka. Ovaj element bi mogao imati Kirijevu tačku u blizini sobne temperature, što bi se moglo iskoristiti u rashladnim uređajima, hladnjacima, zamrzivačima i drugim aparatima koji rade na principu adijabatskog magnetiziranja. Za takve rashladne uređaje više ne bi bili neophodni fluorohlorovodici (CFC) koji štete ozonskom omotaču, a takvi uređaji ne bi imali ni mnogih habajućih metalnih dijelova. Gadolinij se upotrebljava u obliku oksida u modernim gorivim elementima kao sagorivi apsorberski materijal, koji djeluje tako što ograničava preveliku reaktivnost nuklearnog reaktora izazvanu zbog prekomjernog dejstva nuklearnog goriva pri početku ciklusa i njegovoj izmjeni (vađenju starih iskorištenih i stavljanju novih šipki). Kada se u dovoljnoj mjeri poveća razgradnja i "sagorijevanje" gorivih elemenata, tada se gadolinij vadi i uklanja.<ref name="pat1995"/> Gadolinij-oksid dopiran [[terbij]]em (Gd₂O₂S:Tb) je često korišteni scintilator u rendgenskoj tehnici. Gd₂O₂S:Tb emitira svjetlost talasne dužine 545&nbsp;nm.<ref name="Christos"/> == Spojevi == * [[Gadolinij(III)-oksid]] Gd₂O₃ * [[Gadolinij(III)-fluorid]] GdF₃ * [[Gadolinij(III)-hlorid]] GdCl₃ * [[Gadolinij(III)-bromid]] GdBr₃ * [[Gadolinij(III)-jodid]] GdI₃ * [[Gadolinij(II)-jodid]] GdI₂; crna feromagnetična tvar * [[Galij-gadolinij granat]] Ga₃Gd₅O₁₂ * [[Gadoterinska kiselina]] * [[Gadopentetat-dimeglumin]] == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="Christos">{{Cite web|author=Christos M. Michail|url=http://e-jst.teiath.gr/issue_15/Michail_15.pdf|title=Luminescence Efficiency of Gd₂O₂S:Eu Powder Phosphors as X-ray to Light Converter|format=pdf|publisher=e-Journal of Science & Technology|access-date=23. 8. 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150423211714/http://e-jst.teiath.gr/issue_15/Michail_15.pdf|archive-date=23. 4. 2015|url-status=dead}}</ref> <ref name=Wiberg>{{Cite book|author=Holleman, A. F.; Wiberg, E.|year=2001|title=Inorganic Chemistry|location=San Diego|publisher=Academic Press|isbn=0-12-352651-5}}</ref> <ref name="pat1995">{{cite patent | country = Njemačka | number = 4423128 | status = Patent | title = Reaktorkern für einen Siedewasserkernreaktor | gdate = 26. 1. 1995}}</ref> <ref name="Buzea">{{Cite journal|author=Cristina Buzea, Kevin Robbie|title=Assembling the puzzle of superconducting elements: a review|journal=Superconductor Science and Technology|volume=18|year=2005|pages=R1–R8|doi=10.1088/0953-2048/18/1/R01}}</ref> <ref name="webelementscom">{{cite web| url =https://www.webelements.com/gadolinium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Gadolinium| publisher=Webelements| access-date=16. 8. 2017}}</ref> <ref name="jelinek">{{Cite journal|author=F. Jelinek, B. Gerstein, M. Griffel, R. Skochdopole, F. Spedding|title=Re-Evaluation of Some Thermodynamic Properties of Gadolinium Metal|journal=Physical Review|volume=149|year=1966|pages=489–490|doi=10.1103/PhysRev.149.489}}</ref> <ref name="xuliang">{{Cite journal|author=X.T. Xu, J.K. Liang, S.S. Xie, G.C. Che, X.Y. Shao, Z.G. Duan, C.G. Cui|title=Crystal structure and superconductivity of Ba?Gd?Cu?O system|url=https://archive.org/details/sim_solid-state-communications_1987-08_63_7/page/649|journal=Solid State Communications|volume=63|year=1987|pages=649–651|doi=10.1016/0038-1098(87)90872-6}}</ref> <ref name="Tsang">{{Cite journal|author=T.-W. Tsang, K. Gschneidner, F. Schmidt, D. Thome|title=Low-temperature heat capacity of electrotransport-purified scandium, yttrium, gadolinium, and lutetium|journal=Physical Review B.|volume=31|year=1985|pages=235–244|doi=10.1103/PhysRevB.31.235}}</ref> <ref name="Gschneidner">{{Cite journal|author=T.-W. E. Tsang, K. Gschneidner, F. Schmidt, D. Thome|title=Erratum: Low-temperature heat capacity of electrotransport-purified scandium, yttrium, gadolinium, and lutetium|journal=Physical Review B.|volume=31|year=1985|pages=6095–6095|doi=10.1103/PhysRevB.31.6095}}</ref> <ref name="Errandonea">{{Cite journal|author=D. Errandonea, R. Boehler, B. Schwager, M. Mezouar|title=Structural studies of gadolinium at high pressure and temperature|journal=Physical Review B.|volume=75|year=2007|page=014103|doi=10.1103/PhysRevB.75.014103}}</ref> <ref name="Eichner">{{Cite journal|author=C. Rau, S. Eichner|title=Evidence for ferromagnetic order at gadolinium surfaces above the bulk Curie temperature|journal=Physical Review B.|volume=34|year=1986|pages=6347–6350|doi=10.1103/PhysRevB.34.6347}}</ref> <ref name="Spedding">{{Cite journal|author=F.H. Spedding, J.J. Hanak, A.H. Daane|title=High temperature allotropy and thermal expansion of the rare-earth metals|journal=Journal of the Less Common Metals|volume=3|year=1961|pages=110–124|doi=10.1016/0022-5088(61)90003-0}}</ref> <ref name="Holzapfel">{{Cite journal|author=W.B. Holzapfel|title=Structural systematics of 4f and 5f elements under pressure|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-alloys-and-compounds_1995-06-01_223_2/page/n13|journal=Journal of Alloys and Compounds|volume=223|year=1995|pages=170–173|doi=10.1016/0925-8388(94)09001-7}}</ref> <ref name="Banister">{{Cite journal|author=J. Banister, S. Legvold, F. Spedding|title=Structure of Gd, Dy, and Er at Low Temperatures|url=https://archive.org/details/sim_physical-review_1954-06-01_94_5/page/n50|journal=Physical Review|volume=94|year=1954|pages=1140–1142|doi=10.1103/PhysRev.94.1140}}</ref> <ref name="Sherrington">{{Cite journal|author=Clifford G. Brown, Leonard G. Sherrington|title=Solvent extraction used in industrial separation of rare earths|journal=Journal of Chemical Technology and Biotechnology|volume=29|year=1979|pages=193–209|doi=10.1002/jctb.503290402}}</ref> <ref name="spektrum">{{Cite news|url=http://www.spektrum.de/lexikon/chemie/yttererden/10045|title=Yttererden - Lexikon der Chemie|language=de|access-date=1. 8. 2017}}</ref> <ref name="Ullmann">{{Cite book|author=Ian McGill|chapter=Rear Earth Elements|title=Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|year=2012|doi=10.1002/14356007.a22_607}}</ref> <ref name="urbang">{{Cite journal|author=Georges Urbain, Pierre-Ernest Weiss Félix Trombe|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3152t/f2132.image|title=Un nouveau métal ferromagnetique, le gadolinium|journal=Comptes Rendus|year=1935|volume=200|pages=2132–2134}}</ref> <ref name="canmin">{{Cite journal|author=M. Deliens; P. Piret|title=Bijvoetite et lepersonnite, carbonates hydratés d'uranyle et des terres rares de Shinkolobwe, Zaire|journal=Canadian Mineralogist|year=1982|volume=20|pages=231–238|url=http://www.minsocam.org/ammin/AM68/AM68_1248.pdf}}</ref> <ref name="rspl0076">{{Cite journal|author=W. Crookes|title=On Some New Elements in Gadolinite and Samarskite, Detected Spectroscopically|journal=Proceedings of the Royal Society of London|volume=40|year=1886|pages=502–509|doi=10.1098/rspl.1886.0076}}</ref> <ref name="Trombe">{{Cite journal|author=Félix Trombe|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3152t/f459.image|title=L'isolement de gadolinium|journal=Comptes Rendus|year=1935|volume=200|pages=459–461}}</ref> <ref name="bpt6k3">{{Cite journal|author=Paul Émile Lecoq de Boisbaudran|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3058f/f900.image|title=Le Yα de Marignac est définitevement nomme Gadolinium|journal=Comptes Rendus|year=1886|volume=102|page=902}}</ref> <ref name="Crooke2">{{Cite journal|author=William Crookes|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3058f/f644.image|title=Sur la terre Y_α|journal=Comptes Rendus|year=1886|volume=102|pages=646–647}}</ref> <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="galissard1">{{Cite journal|author=Jean Charles Galissard de Marignac|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3047v/f895.image|title=Sur les terres de la samarskite|journal=Comptes Rendus|year=1880|volume=90|pages=899–903}}</ref> <ref name="CIAAW">{{Cite web|url=http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm|title=CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013|language=en}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood; A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="CRC">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}. U navedenom izvoru navedene su vrijednosti u g/mol. Ovdje navedena vrijednost je preračunata u SI jedinice.</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> }} {{Commonscat|Gadolinium}} {{PSE}} {{Hemijski elementi nazvani po naučnicima}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Gadolinij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Apsorberi neutrona]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Lantanoidi]] [[Kategorija:Nuklearni materijali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] [[Kategorija:Toksični elementi]] cm1djyzqhq1oou1ziu1ni4xchn10epv 0 8755 3819782 3765255 2026-03-26T10:30:50Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819782 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Terbij | Simbol = Tb | Atomski broj = 65 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Pure terbium, 3 grams. Original size - 1 cm.jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 8,5 {{e|-5}} | Atomska masa = 158,92535(2)<ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 175 | Atomski radijus izračunat = 225 | Kovalentni radijus = - | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f⁹6s² | Izlazna energija = 3,0 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 27, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 565,8 | Energija ionizacije_2 = 1110 | Energija ionizacije_3 = 2114 | Energija ionizacije_4 = 3839 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 8253<ref name=Greenwood /> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 0,11)<ref name="Weast" /> | Tačka topljenja_K = 1629 | Tačka topljenja_C = 1356 | Tačka ključanja_K = 3396<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 3123 | Molarni volumen = 19,3 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 391 kJ/mol<ref name="Zhang" /> | Toplota topljenja = 10,8 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2620 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 180 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 0,889 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 11 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 4, '''3''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = | Elektronegativnost = 1,2 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|-}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 155 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,32 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,821 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|¹⁵⁵Gd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 156 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 5,35 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,444 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|¹⁵⁶Gd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 157 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 71 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,060 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|¹⁵⁷Gd]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Tb | Maseni broj = 158 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 180 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,220 | Tipraspada1ZP = [[Gadolinij|¹⁵⁸Gd]] | Tipraspada2ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada2ZE = 0,937 | Tipraspada2ZP = [[Disprozij|¹⁵⁸Dy]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Tb | Maseni broj = 159 | Rasprostranjenost u prirodi = 100 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 160 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 72,3 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,835 | Tipraspada1ZP = [[Disprozij|¹⁶⁰Dy]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tb | Maseni broj = 161 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 6,88 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,593 | Tipraspada1ZP = [[Disprozij|¹⁶¹Dy]] }} |}} '''Terbij''' je [[hemijski element]] sa simbolom '''Tb''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 65. To je srebrenasti, rijetki zemni [[metal (hemija)|metal]], dosta dobro kovan, [[duktilnost|duktilan]] i veoma mehak da se može rezati nožem. On je deveti član serije hemijskih elemenata zvanih [[lantanoidi]]. Terbij je prilično [[elektronegativnost|elektropozitivan]] metal koji reagira s [[voda|vodom]], izdvajajući iz nje plinoviti [[vodik]]. U prirodi se ne može naći u slobodnom, elementarnom stanju već je sadržan u mnogim [[mineral]]ima kao što su [[cerit]], [[gadolinit]], [[monacit]], [[ksenotim]] i [[euksenit]]. Švedski hemičar [[Carl Gustaf Mosander]] je 1843. otkrio terbij u vidu zasebnog elementarnog spoja, tako što je zapazio određene nečistoće u [[itrij-oksid]]u, Y₂O₃. Oba ova elementa, [[itrij]] i terbij dobili su ime po selu [[Ytterby]] u [[Švedska|Švedskoj]]. Međutim, čisti elementarni metal nije dobijen sve do pojave ionsko-izmjenjivačkih tehnika. Terbij se koristi kao dopant za [[kalcij-fluorid]], [[kalcij-volframat]] i [[stroncij-molibdat]], materijale koji se koriste u uređajima u čvrstom stanju te kao stabilizatori kristala [[Goriva ćelija|gorivih ćelija]] koje rade pri povišenim temperaturama. Kao jedan od sastojaka [[terfenol-D|terfenola-D]] ([[legura|legure]] koja se širi i skuplja pri djelovanju [[magnetno polje|magnetnog polja]], više od bilo koje druge poznate legure), terbij se koristi i u pogonskim elementima u raznim mašinama, pomorskim [[sonar]]nim sistemima i senzorima. Najveći dio svjetske proizvodnje terbija koristi se u zelenom fosforu. Terbij-oksid upotrebljava se u fluorescentnim svjetiljkama, televizorima i [[računar]]skim [[Katodni monitor|CRT monitorima]]. Terbijski zeleni fosfori se kombiniraju sa dvovalentnim [[europij]]skim plavim fosforima i trovalentnim crvenim fosforima, čime se omogućava trihromatska svjetlosna tehnologija, kao i veoma efikasno bijelo svjetlo, pogodno za standardno osvjetljenje prostorija. == Historija == [[Švedska|Švedski]] [[hemičar]] [[Carl Gustaf Mosander]] otkrio je terbij 1843. godine. Tada je zapazio novi element kao nečistoću u uzorku [[itrij-oksid]]a, Y₂O₃. Itrij je dobio ime prema nazivu sela [[Ytterby]] u [[Švedska|Švedskoj]]. Terbij nije izoliran u svom čistom, elementarnom obliku sve do pojave ionsko-izmjenjivačkih tehnika sredinom 20. vijeka.<ref name=history/> Mosander je prvi koji je razdvojio rudu zvanu ''itrija'' na tri sastojka, a sve ih je nazvao po nazivu rude: ''itrija'', ''erbija'' i ''terbija''. "Terbija" je prvobitno bila frakcija koja je sadržavala ružičastu boju, zbog elementa koji je danas poznat pod imenom [[erbij]]. "Erbija" (sadrži element koji danas zovemo terbij) prvobitno je bila frakcija koja je općenito bila bezbojna u rastvorima. Za nerastvorljivi oksid ovog elementa primijećeno je da ima neznatne smeđe nijanse. Kasniji istraživači nisu u dovoljnoj mjeri uspjeli zapaziti slabije obojenu frakciju "erbiju", ali rastvorljivu ružičastu frakciju nije bilo moguće ne primijetiti. U daljnjem toku istraživanja izmjenjivali su se argumenti "za" i "protiv" postojanja ''erbije''. Osim toga, nastala je i zabuna oko imena jer su prvobitna imena zamijenjena, pa su kasnije ružičastu frakciju nazivali rastvorom koji sadrži erbij (a koji u rastvoru jeste ružičast). Danas se smatra da su tadašnji naučnici koristili dvostruki natrij ili [[kalij-sulfat]] za uklanjanje "cerije" iz rude "itrije", čime se nepovratno gubio terbij u talogu koji je sadržavao "ceriju". Ono što je danas poznato kao element terbij, bilo je samo oko 1% prvobitne rude "itrije", ali je i to bilo sasvim dovoljno da dadne žućkastu boju itrij-oksidu. Stoga je terbij bio manja komponenta prvobitnog uzorka u kojem se pojavljivao, a gdje su "dominirali" njegovi susjedi iz periodnog sistema: [[gadolinij]] i [[disprozij]]. Poslije toga, kad god su druge rijetke zemlje izdvojene iz ove smjese, a koja god od njih je davala smeđe okside, dobijala je ime terbij, sve dok najzad nije dobijen smeđi oksid terbija u čistom obliku. Istraživači tokom [[19. vijek]]a nisu imali mogućnosti ispitivanja uzoraka tehnologijom ultraljubičaste fluorescencije kako bi posmatrali jarko žutu ili zelenu fluorescenciju Tb(III), čime su mnogo lakše mogli identificirati čvrste smjese ili rastvore.<ref name=history/> == Osobine == === Fizičke === Terbij je srebrenasto-sjajni rijetki zemni [[metal (hemija)|metal]], lahko kovan, [[duktilnost|duktilan]] i mehak, tako da se može rezati nožem.<ref name=CRC/> Relativno je postojan na [[zrak]]u u odnosu na mnogo reaktivnije lantanoide iz prve polovine serije lantanoida.<ref name="sales"/> Terbij postoji u dva [[kristal]]na [[Alotropske modifikacije|alotropa]], a tranformacija između njih odvija se na temperaturi od 1289&nbsp;°C.<ref name=CRC/> Ukupno 65 [[elektron]]a u atomu terbija raspodijeljeno je po orbitalama prema [[elektronska konfiguracija|konfiguraciji]] [Xe]4f⁹6s². Obično, samo tri elektrona se mogu ukloniti prije nego što naboj jezgre postane isuviše velik da bi se dopustila daljnja [[ionizacija]], međutim u slučaju terbija, stabilnost polu-popunjene [Xe]4f⁷ konfiguracije omogućava daljnju ionizaciju četvrtog elektrona u prisustvu vrlo snažnih oksidirajućih sredstava kao što je naprimjer plin [[fluor]].<ref name=CRC/> Kationi terbija(III) pokazuju vrlo jaku [[fluorescencija|fluorescenciju]], sjajne limun žute boje, koja je rezultat snažne zelene emisijske linije u kombinaciji sa drugim linijama u narandžastom i crvenom dijelu spektra. [[Itrofluorit]] je varijetet minerala [[fluorit]]a a koji svoju kremasto-žutu fluorescenciju jednim dijelom duguje i terbiju. Terbij se vrlo lahko oksidira pa se u svom elementarnom obliku koristi isključivo za istraživanja. Japanskim naučnicima je uspjelo da pojedinačne [[atom]]e terbija izoliraju tako što su ih "ubacili" u molekule [[fuleren]]a.<ref name="Shimada"/> Terbij ima jednostavni feromagnetni raspored pri temperaturi ispod 219 K. Iznad te temperature, prelazi u spiralno antimagnetno stanje u kojem su svi atomski momenti u određenoj baznoj ravni paralelni i usmjereni pod stalnim uglom prema momentima susjednih slojeva. Takva neobična antiferomagnetna transformacija prelazi u neuređeno paramagnetno stanje pri 230 K.<ref name="Jackson"/> === Hemijske === Najčešće [[oksidacijsko stanje]] terbija je +3, kao što je naprimjer u [[Terbij(III)-oksid|{{chem|Tb|2|O|3}}]]. Stanje +4 je poznato u spojevima TbO₂ i TbF₄.<ref name="Koehler"/><ref name=patnaik/> Terbij lahko sagorijeva dajući miješani [[terbij(III,IV)-oksid]]:<ref name="reactions"/> :8 {{Chem|Tb}} + 7 {{Chem|O|2}} → 2 {{Chem|Tb|4|O|7}} U rastvorima, terbij gradi samo trovalentne ione. On je izrazito [[elektronegativnost|elektropozitivan]] te sporo reagira u hladnoj vodi. Međutim, u vreloj vodi reagira vrlo brzo istiskujući iz nje [[vodik]] i gradeći terbij-hidroksid:<ref name="reactions"/> :2 {{Chem|Tb}} + 6 {{Chem|H|2|O}} → 2 {{Chem|Tb|(OH)|3}} + 3 {{Chem|H|2}}↑ Metalni terbij reagira sa svim halogenim elementima, dajući bijele trihalide:<ref name="reactions"/> :2 {{Chem|Tb}} + 3 {{Chem|X|2}} → 2 {{Chem|Tb|X|3}} (X = [[fluor|F]], [[hlor|Cl]], [[brom|Br]], [[jod|I]]) Terbij se vrlo lahko rastvara u razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadrže svijetloružičaste ione terbija(III), a koji postoje u vidu kompleksa [Tb(OH₂)₉]³⁺:<ref name="reactions"/> :2 {{Chem|Tb}} (č) + 3 {{Chem|H|2|S|O|4}} → 2 {{Chem|Tb|3+}} + 3 {{chem|SO|4|2-}} + 3 {{chem|H|2}}↑ === Izotopi === Terbij koji se nalazi u prirodi sastoji se isključivo samo iz jednog stabilnog [[izotop]]a, terbija-159; stoga je ovo jedan od elemenata koji spadaju u mononuklidne i monoizotopske elemente. Osim toga, poznato je 36 [[Radioaktivnost|radioaktivnih]] vještačkih izotopa, od kojih je najteži terbij-171 (sa [[Atomska masa|atomskom masom]] od 170,95330(86) [[Jedinica atomske mase|u]]) dok je najlaški izotop terbij-135 (tačna atomska masa nepoznata).<ref name="iso"/> Najstabilniji vještački radioizotop terbija je terbij-158, čije [[vrijeme poluraspada]] iznosi 180 [[godina]], a slijedi terbij-157, sa vremenom poluraspada od 71 godine. Svi ostali radioaktivni izotopi imaju vremena poluraspada kraća od tri mjeseca, a velika većina od njih vremena poluraspada kraća od pola minute.<ref name="iso"/> Osnovni način raspada izotopa lakših od stabilnog izotopa ¹⁵⁹Tb je [[elektronski zahvat]], kojim se dobijaju izotopi [[gadolinij]]a, a osnovni način raspada težih izotopa jeste [[Beta-zrake|beta minus]] raspad, kojim se dobijaju izotopi [[disprozij]]a.<ref name="iso"/> Ovaj element također ima i 27 [[Nuklearni izomer|nuklearnih izomera]], sa masama od 141–154, 156 i 158 (svaki maseni broj ne odgovara isključivo samo jednom izomeru). Najstabilniji metastabilni izomeri su terbij-156m, sa vremenom poluraspada od 24,4 sata te terbij-156m2, sa vremenom poluraspada od 22,7 sati; to je duže od vremena poluraspada većine radioaktivnih izotopa terbija u osnovnom stanju, izuzev onih sa masenim brojevima 155–161.<ref name="iso"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Xenotim mineralogisches museum bonn.jpg|thumb|Ksenotim]] {{dvostruka slika |left |smjer = vertikalno |Tb-sulfate.jpg|120px|Tb-sulfate-luminescence.jpg|120px |<small>Terbij-sulfat<br>Tb₂(SO₄)₃<br>pod običnim svjetlom</small>|<small>fluorescentira zeleno<br>pod ultraljubičastim<br> svjetlom</small> }} Terbij je sadržan, zajedno sa drugim rijetkim zemnim elementima, u mnogim [[mineral]]ima kao što su [[monacit]] ((Ce,La,Th,Nd,Y)PO₄ sa oko 0,03% terbija), [[ksenotim]] (YPO₄) i [[euksenit]] ((Y,Ca,Er,La,Ce,U,Th)(Nb,Ta,Ti)₂O₆ sa više od 1% terbija). Procjenjuje se da u Zemljinoj kori ima oko 1,2&nbsp;mg/kg terbija.<ref name=patnaik/> Trenutno najbogatiji, poznati komercijalni izvori terbija su ionsko-adsorpcijske [[glina (materijal)|gline]] iz južne Kine. Koncentrat koji sadrži oko dvije trećine itrij-oksida po težine može sadržavati oko 1% terbija. Vrlo malehne količine terbija nalaze se i u [[bastnesit]]u i monacitu, a kada se oni prerade ekstrakcijom rastvorima dobijaju se vrlo vrijedni teški lantanoidi u vidu koncentrata [[samarij]]-[[europij]]-[[gadolinij]]a, a iz njih se izdvaja terbij. Pošto se u industriji količinski mnogo više prerađuje [[bastnesit]] u odnosu na ionsko-adsorpcijske gline, značajan udio svjetske proizvodnje terbija dolazi od prerade bastnesita.<ref name=CRC/> == Dobijanje == Isitnjeni minerali koji sadrže ovaj element tretiraju se vrućom koncentriranom [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]] čime se dobijaju sulfati rijetkih zemalja rastvorljivi u vodi. Kiseli filtrati se djelimično neutraliziraju sa kaustičnom sodom do pH 3-4. [[Torij]] se istaloži iz rastvora u vidu hidroksida i uklanja se. Nakon što se rastvor tretira [[amonij-oksalat]]om, rijetke zemlje se prevode u svoje nerastvorljive oksalate. Zatim se oksalati razlažu zagrijavanjem do oksida. Nakon toga se dobijeni oksidi rastvaraju u [[dušična kiselina|dušičnoj kiselini]] kojom se izdvaja jedan od osnovnih sastojaka, [[cerij]], čiji oksidi nisu rastvorljivi u HNO₃. Konačno, terbij se izdvaja kao dvostruka so putem kristalizacije sa [[amonij-nitrat]]om.<ref name=patnaik/> Najefikasniji način izdvajanja soli terbija iz rastvora soli rijetkih zemalja jeste [[ionska izmjena]]. U tom procesu, [[ion]]i rijekih zemalja se sorbiraju na pogodnu ionsko-izmjenjivačku [[smola|smolu]] putem izmjene sa [[vodik]]om, [[amonijak]]om ili ionima bakra prisutnih u smoli. Zatim se ioni selektivno ispiraju pogodnim sredstvom za kompleksiranje. Kao i kod drugih rijetkih zemalja, metalni terbij se dobija redukcijom bezvodnim hloridima ili fluoridima sa metalnim kalcijem. Nečistoće [[kalcij]]a i [[tantal]]a se mogu ukloniti ponovnim topljenjem u [[vakuum]]u, destilacijom, prevođenjem u amalgame ili [[Zonsko topljenje|zonskim topljenjem]].<ref name=patnaik/> == Upotreba == Terbij se koristi kao dopant za [[kalcij-fluorid]], kalcij-volframat i [[stroncij]]-molibdat, materijale koji se koriste u uređajima u čvrstom stanju te kao stabilizatori kristala u gorivim ćelijama, a koje rade pri povišenim temperaturama, zajedno sa cirkonij(IV)-oksidom.<ref name=CRC/> Ovaj element se također koristi u [[legura]]ma te u proizvodnji nekih električnih uređaja. Kao jedan od sastojaka terfenola-D, terbij se koristi i u uređajima za pokretanje, [[sonar]]skim sistemima, senzorima te uređaju [[SoundBug]] (njegova prva komercijalna upotreba), kao i drugim magnetomehaničkim uređajima. Terfenol-D je legura terbija koja se širi ili skuplja u prisustvu magnetnog polja. Ova legura ima najvišu magnetostrikciju među svim poznatim legurama.<ref name="sna2008"/> Terbij-oksid koristi se u zelenim fosforima kod fluorescentnih svjetiljki i TV monitora u boji. Natrij-terbij-borat se koristi u uređajima u čvrstom stanju. Izražena fluorescencija je razlog korištenja terbija kao sredstva za testove u biohemiji, gdje on djelovanjem podsjeća jednim dijelom na [[kalcij]]. Terbijski zeleni "fosfori" (čija fluorescencija je sjajna limun žuta) kombiniraju se sa dvovalentnim plavim fosforima načinjenim od europija, te crvenim trovalentnim istog elementa, čime se dobija trihromatska tehnologija, koja troši najveći dio svjetske proizvodnje terbija. Trihromatsko osvjetljenje daje mnogo jači svjetlosni izvor iz određene količine električne energije u odnosu na klasične žarne niti u [[sijalica]]ma.<ref name=CRC/> Terbij se koristi za otkrivanje [[endospora]], jer djeluje kao test [[dipikolinska kiselina|dipikolinske kiseline]] na bazi fotoluminescencije.<ref name="ac9609"/> == Spojevi == Terbij se spaja sa dušikom, ugljikom, sumporom, fosforom, borom, selenom, silicijem i arsenom pri povišenim temperaturama, gradeći različite binarne spojeve kao što su TbH₂, TbH₃, TbB₂, [[terbij(III)-sulfid|Tb₂S₃]], TbSe, TbTe i [[terbij(III)-nitrid|TbN]].<ref name=patnaik/> U tim spojevima, Tb pretežno ispoljava oksidacijska stanja +3 a ponekad i +2. Terbij(II) halogenidi se dobijaju žareći trovalentne Tb(III) halogenide u pristustvu metalnog terbija u posudama od tantala. Terbij također gradi i seskvihlorid Tb₂Cl₃, koji se mogu dalje reducirati do TbCl žareći ga pri temperaturi od 800&nbsp;°C. Ovakvi terbij(I)-hloridi grade zrnca sa slojevitom strukturom sličnoj [[grafit]]u.<ref name="cotton"/> Drugi spojevi terbija su: hloridi [[terbij(III)-hlorid|TbCl₃]], bromidi [[terbij(III)-bromid|TbBr₃]], jodidi [[terbij(III)-jodid|TbI₃]] i fluoridi: [[terbij(III)-fluorid|TbF₃]] i [[terbij(IV)-fluorid|TbF₄]] [[Terbij(IV)-fluorid]] je vrlo snažno fluoridirajuće sredstvo, koje otpušta gotovo čisti elementarni monoatomni fluor pri zagrijavanju<ref name="Chilingarov"/> umjesto mješavine fluoridnih para kao što je to slučaj kod CoF₃ ili CeF₄. == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name=history>{{cite book| page = 5| url=https://books.google.com/books?id=E1npz8pwmYwC&pg=PA5| title =Extractive metallurgy of rare earths| author =Gupta, C. K.; Krishnamurthy, Nagaiyar | publisher=CRC Press|year=2004| isbn =0-415-33340-7}}</ref> <ref name="Koehler">{{cite journal|title=Higher Oxides of the Lanthanide Elements: Terbium Dioxide|author=Gruen, D.M.; Koehler, W.C.; Katz, J.J. |datum=1. 4. 1951|pages=1475–9|volume=73|journal=Journal of the American Chemical Society|doi=10.1021/ja01148a020|issue=4}}</ref> <ref name=patnaik>{{cite book |author=Patnaik Pradyot|year=2003|title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds | publisher = McGraw-Hill | pages = 920–921| isbn =0-07-049439-8 | url= https://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243 |access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="reactions">{{cite web| url =https://www.webelements.com/terbium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Terbium| publisher=Webelements|access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="iso">{{cite journal |author=G. Audi; A. H. Wapstra; C. Thibault; J. Blachot; O. Bersillon |year=2003 |title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties |url=http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |journal=Nuclear Physics A |volume=729 |pages=3–128 |doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001 |bibcode=2003NuPhA.729....3A |access-date=27. 7. 2017 |archive-date=23. 9. 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080923135135/http://www.nndc.bnl.gov/amdc/nubase/Nubase2003.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="sna2008">{{cite journal|doi=10.1016/j.sna.2008.11.026|title=New elastomer–Terfenol-D magnetostrictive composites|year=2009|author=Rodriguez, C; Rodriguez M.; Orue I.; Vilas J.; Barandiaran J.; Gubieda M.; Leon L.|journal=Sensors and Actuators A: Physical|volume=149|pages=251|issue=2}}</ref> <ref name="ac9609">{{cite journal|author=Rosen D. L.; Sharpless C.; McGown L. B.|title=Bacterial Spore Detection and Determination by Use of Terbium Dipicolinate Photoluminescence|journal=Analytical Chemistry|year=1997|volume=69|issue=6|pages=1082–1085|doi=10.1021/ac960939w|url=http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ac960939w}}</ref> <ref name="cotton">{{cite book| page=1128| url=https://books.google.com/books?id=U3MWRONWAmMC&pg=PA1128| title =Advanced inorganic chemistry| edition =6| author= Cotton| publisher= Wiley-India|year = 2007| isbn =81-265-1338-1}}</ref> <ref name="Chilingarov">{{cite journal | title=Transition and rare earth metal fluorides as thermal sources of atomic and molecular fluorine |author= J. V. Rau; N. S. Chilingarov; M. S. Leskiv; V. F. Sukhoverkhov|year=2001|doi=10.1051/jp4:2001314|journal=J. Phys. IV France|volume=11|pages=Pr3-109 - Pr3-113}}</ref> <ref name="Shimada">{{cite journal|author=Shimada T.; Ohno Y.; Okazaki T.; Sugai T.|title=Transport properties of C₇₈, C₉₀ and Dy@C₈₂ fullerenes - nanopeapods by field effect transistors|journal=Physica E: Low-dimensional Systems and Nanostructures|year=2004|volume=21|issue=2–4|pages=1089–1092 |doi=10.1016/j.physe.2003.11.197|bibcode = 2004PhyE...21.1089S}}</ref> <ref name=CRC>{{cite book | editor = Lide, D. R. | title = CRC Handbook of Chemistry and Physics | url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_86ed | edition = 86. | location = Boca Raton| publisher = CRC Press | year = 2005 | isbn = 0-8493-0486-5 |author=Hammond, C. R. |chapter=The Elements}}</ref> <ref name="Jackson">{{cite journal| author =Jackson, M.| title =Magnetism of Rare Earth| url =http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| journal =The IRM quarterly| volume =10| issue =3| page =1| year =2000| date =| access-date=27. 7. 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170712151422/http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| archive-date=12. 7. 2017| url-status =dead}}</ref> <ref name="Zhang">Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: ''Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks''. u: ''Journal of Chemical & Engineering Data''. 56, 2011, str. 328–337, {{doi|10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="sales">{{cite web| url = http://www.elementsales.com/re_exp/index.htm |title = Rare-Earth Metal Long Term Air Exposure Test|access-date=5. 5. 2009}}</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013].</ref> <ref name=Greenwood>N. N. Greenwood; A. Earnshaw: ''Chemie der Elemente'', 1. izd, VCH, Weinheim 1988, {{ISBN|3-527-26169-9}}, str. 1579.</ref> <ref name="Weast">Weast, Robert C. (gl.ur.): ''CRC Handbook of Chemistry and Physics''. 70. izd, CRC (Chemical Rubber Publishing Company), Boca Raton 1989. str. E-129 do E-145. {{ISBN|0-8493-0470-9}}.</ref> }} {{Commonscat|Terbium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] i4pb4dtqbjg48ubi8k26in2tu3s9b7x 0 8756 3819771 3808767 2026-03-26T10:30:10Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819771 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Disprozij | Simbol = Dy | Atomski broj = 66 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Dysprosium.jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 4,3 · 10^-4<ref name="harry" /> | Atomska masa = 162,500(1)<ref name="iupac" /> | Atomski radijus = 175 | Atomski radijus izračunat = 228 | Kovalentni radijus = - | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹⁰6s² | Izlazna energija = 3,0 | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 28, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 573,0 | Energija ionizacije_2 = 1130 | Energija ionizacije_3 = 2200 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 8559 (pri 25°C)<ref name="green" /> | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 0,065)<ref name="weast" /> | Tačka topljenja_K = 1680 | Tačka topljenja_C = 1407 | Tačka ključanja_K = 2873 | Tačka ključanja_C = 2600<ref name="zhang" /> | Molarni volumen = 19,01 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 280<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 11,06 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2710 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 170 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,08 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 11 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,29 [[Volt|V]] (Dy³⁺ + 3e^- → Dy) | Elektronegativnost = 1,22 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|16|33|36/37/39}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Dy | Maseni broj = 154 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3 · 10⁶ [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Alfa-zraci|α]] | Tipraspada1ZE = 2,947 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁰Gd }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Dy | Maseni broj = 155 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,9 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 2,095 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁵Tb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 156 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,06 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Dy | Maseni broj = 157 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 8,14 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,341 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁷Tb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 158 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,10 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Pr | Maseni broj = 159 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 144,4 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,366 | Tipraspada1ZP = ¹⁵⁹Tb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 160 | Rasprostranjenost u prirodi = 2,34 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 161 | Rasprostranjenost u prirodi = 18,91 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 162 | Rasprostranjenost u prirodi = 25,51 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 163 | Rasprostranjenost u prirodi = 24,90 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Dy | Maseni broj = 164 | Rasprostranjenost u prirodi = 28,18 }} |}} '''Disprozij''' je [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Dy''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 66. To je rijetki zemni element, metalnog srebrenastog sjaja. Ne može naći se u prirodi u elementarnom stanju nego je prisutan u brojnim [[mineral]]ima, kao što je [[ksenotim]]. Prirodna izotopska smjesa disprozija sastavljena je iz sedam [[izotop]]a, među kojima je najviše izotopa ¹⁶⁴Dy. Ima relativno malo primjena, uglavnom tamo gdje se ne može zamijeniti nekim drugim hemijskim elementima. Najčešće se upotrebljava zbog vrlo velikog poprečnog presjeka apsorpcije termalnih neutrona, što ga čini pogodnim za kontrolne šipke u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]], kao i zbog velike magnetne susceptibilnosti. Također se koristi u uređajima za pohranjivanje podataka te kao sastojak [[Terfenol-D|terfenola-D]]. Rastvorive soli disprozija slabo su otrovne, dok se njegove nerastvorive soli ne smatraju otrovnima. == Historija == Godine 1878. u rudama [[erbij]]a nađeni su oksidi elemenata [[holmij]]a i [[tulij]]a. [[Francuska|Francuski]] hemičar [[Paul Émile Lecoq de Boisbaudran]], dok je 1886. u Parizu radio sa [[holmij-oksid]]om, iz uzorka je izdvojio disprozij-oksid.<ref name="holmine"/> Njegova procedura za izdvajanje uključivala je rastvaranje disprozij-oksida u kiselinama, zatim dodavanje [[amonijak]]a kako bi se istaložio hidroksid. Tek nakon više od 30 pokušaja uspio je izolirati disprozij iz njegovog oksida. Novom elementu dao je ime ''dysprosium'', od grčkog ''disprositos'' (δυσπρόσιτος), što približno znači "(onaj) koji se teško dobije". Ipak, element u relativno čistom obliku nije dobijen sve do razvoja ionsko-izmjenjivačkih tehnika koje je razvio [[Frank Spedding]] sa saradnicima na Državnom univerzitetu Iowe početkom 1950-ih.<ref name=nbb/> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Ultrapure dysprosium dendrites.jpg|thumb|lijevo|180px|Izuzetno čisti dendriti disprozija, veličine 2x2 cm]] Disprozij je rijetki zemni element, s metalnim, svijetlosrebrnim sjajem. Dosta je mehak, tako da se može rezati nožem te mašinski obrađivati bez iskrenja, čak i kada nema hlađenja pri obradi. Fizičke osobine disprozija znatno se mijenjaju ako su u njemu prisutne čak i najmanje količine nečistoća drugih elemenata i supstanci.<ref name="CRC"/> Disprozij i [[holmij]] imaju najveći magnetsku propustljivost (snagu) od svih elemenata,<ref name=nbb/> a naročito pri vrlo niskim temperaturama.<ref name="krebs"/> Disprozij ima vrlo jednostavno feromagnetno uređenje na temperaturama ispod 85 K (−188,2&nbsp;°C). Na temperaturama iznad toga prelazi u spiralno antiferomagnetno stanje, u kojem su svi atomski momenti u određenom sloju bazične ravni paralelni, orijentirani pod nepromjenjivim uglom prema momentima susjednih slojeva. Ovako neobičan antiferomagnetizam transformira se u neuređeno (paramagnetno) stanje pri temperaturi 179 K (−94&nbsp;°C).<ref name="mikejackson"/> === Hemijske === Metalni disprozij polahko potamni u prisustvu [[zrak]]a i lahko sagorijeva dajući [[disprozij(III)-oksid]]: :4 Dy + 3 O₂ → 2 Dy₂O₃ Dosta je elektropozitivan i sporo reagira s hladnom vodom (a mnogo brže s vrelom) gradeći [[disprozij-hidroksid]]: :2 Dy (č) + 6 H₂O (t) → 2 Dy(OH)₃ (aq) + 3 H₂ (g) Disprozij burno reagira sa svim halogenim elementima na temperaturi iznad 200&nbsp;°C: :2 Dy (č) + 3 F₂ (g) → 2 DyF₃ (č) [zelen] :2 Dy (č) + 3 Cl₂ (g) → 2 DyCl₃ (č) [bijel] :2 Dy (č) + 3 Br₂ (g) → 2 DyBr₃ (č) [bijel] :2 Dy (č) + 3 I₂ (g) → 2 DyI₃ (č) [zelen] Također se lahko rastvara u razrijeđenoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadrže žute Dy(III) ione u obliku kompleksa [Dy(OH₂)₉]³⁺:<ref name="webelements"/> :2 Dy (č) + 3 H₂SO₄ (aq) → 2 Dy³⁺ (aq) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (aq) + 3 H₂ (g) Nastali spoj, disprozij(III)-sulfat, izrazito je paramagnetičan. === Izotopi === Disprozij u prirodi sastavljen je iz sedam [[izotop]]a: ¹⁵⁶Dy, ¹⁵⁸Dy, ¹⁶⁰Dy, ¹⁶¹Dy, ¹⁶²Dy, ¹⁶³Dy i ¹⁶⁴Dy. Za sve ove izotope smatra se da su stabilni, mada se izotop ¹⁵⁶Dy raspada alfa raspadom s vremenom poluraspada od preko 1{{e|18}} godina. Od prirodnih izotopa, najzastupljeniji je ¹⁶⁴Dy sa udjelom od 28%, a slijedi izotop ¹⁶²Dy sa 26%. Najmanje je zastupljen izotop ¹⁵⁶Dy sa 0,06% udjela.<ref name="nubase"/> Pored stabilnih, poznato je još i 29 radioaktivnih vještačkih izotopa, čije [[atomska masa|atomske mase]] se kreću u rasponu od 138 do 173. Najstabilniji radioaktivni izotop disprozija je ¹⁵⁴Dy sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od približno 3{{e|6}} godina. Slijedi ¹⁵⁹Dy, čije vrijeme poluraspada iznosi 144,4 dana. Najmanje stabilan izotop je ¹³⁸Dy, koji ima vrijeme poluraspada od 200 ms. Kao općenito pravilo, izotopi lakši od stabilnih pretežno se raspadaju beta raspadom (β⁺), dok oni teži od stabilnih uglavnom se raspadaju β⁻ raspadom. Ipak, izotop ¹⁵⁴Dy se raspada uglavnom alfa raspadom, dok se izotopi ¹⁵²Dy i ¹⁵⁹Dy pretežno raspadaju [[Elektronski zahvat|elektronskim zahvatom]].<ref name="nubase"/> Disprozij također ima najmanje 11 metastabilnih izomera, čije atomske mase se kreću od 140 do 165. Najstabilniji metastabilni izomer je ^165mDy, čije vrijeme poluraspada iznosi 1,257 minutu. Izotop ¹⁴⁹Dy ima dva metastabilna izomera, od kojih drugi, ^149m2Dy, ima vrijeme poluraspada od 28 nanosekundi.<ref name="nubase"/> == Rasprostranjenost == Iako se disprozij nigdje ne može naći u obliku samorodnog elementa, nađen je u sastavu brojnih [[mineral]]a, kao što su [[ksenotim]], [[fergusonit]], [[gadolinit]], [[euksenit]], [[polikras]], [[blomstrandin]], [[monacit]] i [[bastnesit]]; često zajedno s [[erbij]]em, [[holmij]]em i drugim rijetkim zemnim elementima. U današnje vrijeme, većina disprozija dobija se iz ionsko-apsorbirajućih glinenih ruda iz južne Kine,<ref name="China rare"/> a u budućnosti se očekuje da bi se mogao dobijati iz rudnih izvora u području Halls Creeka u zapadnoj Australiji.<ref name="Australia rare"/> U takvim rudnim izvorima koji sadrže velike količine [[itrij]]a, disprozij je jedan od najviše zastupljenih teških lantanoida, sa sadržajem od 7% do 8% koncentrata (u usporedbi, takav koncentrat sadrži oko 65% itrija).<ref name="Naumov"/><ref name="Gupta"/> Koncentracija Dy u Zemljinoj kori iznosi oko 5,2&nbsp;mg/kg a u morskoj vodi oko 0,9&nbsp;ng/L.<ref name=patnaik/> == Dobijanje == Osnovni način dobijanja disprozija je iz [[monacit]]nog pijeska, mješavine raznih [[fosfat]]a. Metal se dobija kao nusproizvod pri industrijskoj proizvodnji i izdvajanju [[itrij]]a. Da bi se iz rude izdvojio čisti disprozij, većina nepoželjnih metala se može ukloniti djelovanjem magneta<ref name="riano"/> ili procesom [[Flotacija|flotacije]]. Tek nakon toga disprozij se može odvojiti od drugih rijetkih zemnih metala u nekom od procesa ionsko-izmjenjivačke tehnike. Dobijeni ioni disprozija zatim reagiraju bilo sa [[fluor]]om ili [[hlor]]om da bi se dobio [[disprozij-fluorid]], DyF₃ ili [[disprozij-hlorid]], DyCl₃. Ovi spojevi se mogu reducirati sa metalnim [[kalcij]]em ili [[litij]]em, kako je prikazano u sljedećim reakcijama:<ref name=heiserman/> :3 Ca + 2 DyF₃ → 2 Dy + 3 CaF₂ :3 Li + DyCl₃ → Dy + 3 LiCl Sastojci se stavljaju u [[tigl]] sačinjen od [[tantal]]a te se pale u atmosferi [[helij]]a. Kako reakcija napreduje, dobijeni halidni spojevi i istopljeni disprozij se odvajaju jedni od drugih jer imaju različite gustoće. Zatim se smjesa hladi, a disprozij se može odsjeći i odvojiti od nečistoća.<ref name=heiserman/> Svake godine u svijetu se proizvede oko 100 tona disprozija,<ref name="lenntech"/> a 99% od toga se proizvede u Kini.<ref name="Bradsher, Keith"/> Cijena ovog metala povećala se 20 puta, od 7 US$ za [[funta (masa)|funtu]] (0,45359237&nbsp;kg) 2003. na 130 US$ za funtu krajem 2010.<ref name="Bradsher, Keith"/> Na svjetskom tržištu cijena je bila otprilike 1.400 US$ po kg u 2011. ali je pala na 240 US$ u 2015, uglavnom zbog bespravne proizvodnje u Kini, gdje su proizvođači "zaobilazili" zakonske regulative i ograničenja kineske vlade.<ref name="usgsraree"/> Prema izvještajima američkog ministarstva energije, zbog velikog broja trenutnih i očekivanih aplikacija za čiji uspjeh je neophodan, između ostalog, i disprozij, uz istovremeni nedostatak nekog pogodnog materijala koji bi ga zamijenio u kratkom vremenskom intervalu, navodi se da bi disprozij mogao biti jedan od najkritičnijih elemenata za nepojavljivanje tehnologija za dobijanje čiste energije. Prema izvještajima iz 2011, najoptimističnija predviđanja bila su da će već za naredne četiri godine doći do nedostatka disprozija na svjetskom tržištu. Ipak, već krajem 2015. u pogonu je bila ekstrakcijska industrija rijetkih zemalja (uključujući i disprozija) u zapadnoj Australiji.<ref name="jasperc"/> == Upotreba == Nema veliki broj aplikacija koje su svojstvene isključivo za disprozij. Theodore Gray u svojoj knjizi ''The Elements'' navodi: "...kada pogledamo na disprozij, moramo otići na četvrtu stranicu rezultata pretrage da pronađemo bilo šta, što nije stavka na veb-stranici o periodnom sistemu elemenata, obično sa ''obaveznim'' tekstom u smislu ''to je element, pa moramo imati stranicu o njemu''".<ref name=gray/> Zajedno sa [[vanadij]]em i drugim elementima, disprozij se koristi za izradu [[laser]]skih materijala i materijala za industriju sijalica i lampi. Pošto disprozij ima veoma veliki poprečni presjek apsorpcije termalnih [[neutron]]a, tvrdi materijali (zvani [[kermet]]i, od ''ker''amika-''met''al) na bazi disprozij-oksida i [[nikl]]a koriste se kao kontrolne šipke za apsorbiranje neutrona u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]].<ref name=nbb/><ref name="Titanate"/> Disprozij-[[kadmij]] halkogenidi su izvori infracrvene radijacije pogodni za proučavanje [[hemijska reakcija|hemijskih reakcija]].<ref name="CRC"/> Iz razloga što disprozij i njegovi spojevi imaju veoma veliku magnetsku susceptibilnost, pa se upotrebljavaju u raznim aplikacijama za pohranu podataka kao što su [[tvrdi disk]]ovi.<ref name="lagowski"/> Za disprozijem danas se više raste potražnja kao materijalom za izradu stalnih magneta, potrebnih u modernim motorima za električna vozila i generatore struje u [[vjetroelektrana]]ma.<ref name="MIT-TechRev"/> [[Magnet]]i NdFeB ([[neodij]]-[[željezo]]-[[bor (element)|bor]]) mogu sadržavati i do 6% disprozija koji zamjenjuje neodij<ref name="Fang"/> čime se povećava koercitivnost za tražene aplikacije poput pogonskih motora za električna vozila i vjetroturbine. Međutim, ovakva zamjena traži i do 100 grama disprozija po svakom proizvedenom električnom automobilu. Prema projekciji japanskog proizvođača [[Toyota]] za proizvodnju dva miliona vozila godišnje, korištenje disprozija u svrhe poput ove, vrlo brzo bi iscrpilo dostupne zalihe ovog metala.<ref name="Campbell"/> Zamjena disprozijem također je korisna i za druge svrhe jer se njime poboljšava otpornost magneta na [[korozija|koroziju]].<ref name="jmmm2004"/> Disprozij je jedan od sastojaka [[Terfenol-D|terfenola-D]], zajedno sa željezom i [[terbij]]em. Terfenol-D ima najvišu [[Magnetostrikcija|magnetostrikciju]] pri sobnoj temperaturi od svih poznatih materijala;<ref name="etrema"/> a upotrebljava se u širokopojasnim mehaničkim [[rezonator]]ima,<ref name="Flatau"/> [[transduktor]]ima i visokopreciznim ubrizgavačima tečnog goriva.<ref name="Fleet"/> Ovaj element se koristi u dozimetrima za mjerenje ionizirajućeg zračenja. Kristali [[kalcij-sulfat]]a ili [[kalcij-fluorid]]a dopiraju se disprozijem. Kad se takvi kristali izlože zračenju, atomi disprozija prelaze u pobuđeno stanje i [[Luminiscencija|svijetle]]. Ta svjetlost se može mjeriti te na taj način odrediti stepen zračenja kojem je izložen dozimetar.<ref name=nbb/> == Spojevi == [[Datoteka:Dysprosium-sulfate.jpg|lijevo|thumb|180px|Disprozij-sulfat, Dy₂(SO₄)₃]] Halidi disprozija, kao što su DyF₃ i DyBr₃, obično su žute boje. [[Disprozij(III)-oksid|Disprozij-oksid]], poznat i pod nazivom ''disprozija'', je bijeli prah koji je izuzetno [[magnezitam|magnetičan]], čak mnogo više od željeznog oksida.<ref name="krebs"/> Disprozij se spaja sa mnogim nemetalima pri visokim temperaturama gradeći [[Hemijski spoj|binarne spojeve]] različitog sastava i u oksidacijskom stanju +3 a ponekad i u +2, kao naprimjer DyN, DyP, DyH₂ i DyH₃; zatim DyS, DyS₂, Dy₂S₃ i Dy₅S₇; DyB₂, DyB₄, DyB₆ i DyB₁₂, a također i Dy₃C i Dy₂C₃.<ref name=patnaik/> [[Disprozij-karbonat]], Dy₂(CO₃)₃ i disprozij-sulfat, Dy₂(SO₄)₃ nastaju u sličnim reakcijama.<ref name=heiserman/> Većina spojeva ovog elementa su rastvorljivi u vodi, mada su disprozij-karbonat tetrahidrat (Dy₂(CO₃)₃·4H₂O) i disprozij-oksalat dekahidrat (Dy₂(C₂O₄)₃·10H₂O) oba nerastvorljiva u vodi.<ref name="perry"/><ref name="kenntnis"/> Za dva najrasprostranjenija karbonata disprozija, tengerit-(Dy) (Dy₂(CO₃)₃·2–3H₂O) i kozoit-(Dy) (DyCO₃(OH)) poznato je da nastaju preko amorfne prekursorske faze sa formulom Dy₂(CO₃)₃·4H₂O. Ovaj amorfni prekursor sastoji se iz veoma hidratiziranih loptastih nano čestica prečnika 10–20&nbsp;nm a koji su neuobičajeno stabilni pri suhom tretmanu na normalnoj i na visokim temperaturama.<ref name="Vallina"/> == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="harry">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="iupac">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013]</ref> <ref name="green">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|edition=70|location=Boca Raton|year=1989|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="holmine">{{cite journal|journal = Comptes Rendus|volume = 143|pages = 1003–1006|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3058f/f1001.chemindefer|title = L'holmine (ou terre X de M Soret) contient au moins deux radicaux métallique|language = fr|year = 1886|author = de Boisbaudran, Paul Émile Lecoq}}</ref> <ref name=nbb>{{cite book|author= Emsley John| title = Nature's Building Blocks| publisher = Oxford University Press| year = 2001| location = Oxford|url=https://books.google.com/?id=j-Xu07p3cKwC&pg=PA131|pages = 129–132| isbn = 0-19-850341-5}}</ref> <ref name="CRC">{{Cite book| editor = Lide, David R.| chapter = Dysprosium| year = 2007| title = CRC Handbook of Chemistry and Physics|edition=88.|volume = 4| pages = 11| location = New York| publisher = CRC Press| isbn = 978-0-8493-0488-0}}</ref> <ref name="krebs">{{cite book|title = The History and Use of our Earth's Chemical Elements|author = Krebs, Robert E.|chapter = Dysprosium|pages = [https://archive.org/details/historyuseofoure00kreb/page/234 234–235]|publisher = Greenwood Press|year = 1998|isbn = 0-313-30123-9|url = https://archive.org/details/historyuseofoure00kreb/page/234}}</ref> <ref name="mikejackson">{{cite journal|journal = IRM Quarterly|year = 2000|volume = 10|issue = 3|page = 6|author = Jackson, Mike|publisher = Institute for Rock Magnetism|url = http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf|title = Wherefore Gadolinium? Magnetism of the Rare Earths|format = PDF|date = |access-date=23. 7. 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20170712151422/http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf|archive-date=12. 7. 2017|url-status = dead}}</ref> <ref name="webelements">{{cite web| url =https://www.webelements.com/dysprosium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Dysprosium| publisher=Webelements|access-date=16. 8. 2012}}</ref> <ref name="nubase">{{cite journal|title=Nubase2003 Evaluation of Nuclear and Decay Properties|journal=Nuclear Physics A|volume=729|pages=3–128|publisher=Atomic Mass Data Center|year=2003|doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001|bibcode=2003NuPhA.729....3A|author=Audi, G.; Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A. H.}}</ref> <ref name="China rare">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/12/26/business/global/26rare.html |title=Earth-Friendly Elements, Mined Destructively |newspaper=The New York Times |author=Bradsher Keith |date=25. 12. 2009}}</ref> <ref name="Australia rare">{{cite news|url=http://www.abc.net.au/rural/content/2011/s3377547.htm |title=Halls Creek turning into a hub for rare earths |author=Brann Matt |date=27. 11. 2011}}</ref> <ref name="Naumov">{{cite journal|journal = Russian Journal of Non-Ferrous Metals|year = 2008|volume = 49|issue = 1|pages = 14–22|title = Review of the World Market of Rare-Earth Metals|author= A. V. Naumov|url = https://www.researchgate.net/publication/227326809_Review_of_the_World_Market_of_Rare-Earth_Metals|doi=10.1007/s11981-008-1004-6}}</ref> <ref name="Gupta">{{cite book|title = Extractive Metallurgy of Rare Earths|author = C. K. Gupta; Krishnamurthy N.|publisher = CRC Press|year = 2005|isbn = 978-0-415-33340-5|url = https://books.google.com/?id=F0Bte_XhzoAC}}</ref> <ref name=patnaik>{{cite book|author=Patnaik Pradyot|year = 2003|title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds|publisher = McGraw-Hill|pages = 289–290| isbn =0-07-049439-8|url= https://books.google.com/?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA243|access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="riano">{{cite journal|journal = Green Chem.|year = 2015|issue = 17|pages = 2931-2942|title = Extraction and separation of neodymium and dysprosium from used NdFeB magnets: an application of ionic liquids in solvent extraction towards the recycling of magnets|author = Sofía Riaño; Koen Binnemans|url = http://pubs.rsc.org/-/content/articlelanding/2015/gc/c5gc00230c/#!divAbstract|doi = 10.1039/C5GC00230C|access-date = 25. 7. 2017|archive-date = 22. 1. 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20210122010328/https://pubs.rsc.org/-/content/articlelanding/2015/gc/c5gc00230c/#!divAbstract|url-status = dead}}</ref> <ref name=heiserman>{{cite book|title=Exploring Chemical Elements and their Compounds|url=https://archive.org/details/exploringchemica01heis|author = Heiserman, David L.|pages = [https://archive.org/details/exploringchemica01heis/page/236 236]–238|publisher = TAB Books|isbn = 0-8306-3018-X|year = 1992}}</ref> <ref name="lenntech">{{cite web|title=Dysprosium (Dy) - Chemical properties, Health and Environmental effects|url=http://www.lenntech.com/Periodic-chart-elements/Dy-en.htm|work=|publisher=Lenntech Water treatment & air purification Holding B.V.|year=2008|access-date=2. 6. 2009}}</ref> <ref name="Bradsher, Keith">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2010/12/30/business/global/30smuggle.html?pagewanted=2&_r=1&emc=eta1 |title=In China, Illegal Rare Earth Mines Face Crackdown |author=Bradsher, Keith |newspaper=The New York Times |date=29. 12. 2010}}</ref> <ref name="usgsraree">[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/mcs-2016-raree.pdf Rijetke zemlje] ([http://web.archive.org/web/20160506184123/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/mcs-2016-raree.pdf arhiva]). ''United States Geological Survey''. januar 2016.</ref> <ref name="jasperc">{{Cite web|author=Jasper, Clint|date=22. 9. 2015|url=http://www.abc.net.au/news/2015-09-22/rare-earth-miners-face-tough-market/6786970|title=Staring down a multitude of challenges, these Australian rare earth miners are confident they can break into the market|website=abc.net.au}}</ref> <ref name=gray>{{cite book |title = The Elements|url = https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray|author = Gray, Theodore |pages=[https://archive.org/details/elementsvisualex0000gray/page/152 152]–153|year = 2009|isbn = 978-1-57912-814-2|publisher = Black Dog and Leventhal Publishers}}</ref> <ref name="Titanate">{{cite journal|title= Development of Dysprosium Titanate Based Ceramics|author = Sinha Amit; Sharma Beant Prakash|journal = Journal of the American Ceramic Society |volume = 88|issue = 4|year = 2005|pages = 1064–1066|doi = 10.1111/j.1551-2916.2005.00211.x}}</ref> <ref name="lagowski">{{cite book|title = Chemistry Foundations and Applications|volume = 2|editor = Lagowski, J. J.|pages = [https://archive.org/details/chemistryfoundat0000unse/page/267 267–268]|year = 2004|isbn = 0-02-865724-1|publisher = Thomson Gale|url = https://archive.org/details/chemistryfoundat0000unse/page/267}}</ref> <ref name="MIT-TechRev">{{cite web|author=Bourzac Katherine|title=The Rare Earth Crisis |url=https://www.technologyreview.com/s/423730/the-rare-earth-crisis/|publisher=MIT Technology Review, 19. april 2011|access-date=18. 6. 2016}}</ref> <ref name="Fang">{{cite journal|journal = IEEE Transactions on Magnetics|title = Modeling of magnetic properties of heat treated Dy-doped NdFeBparticles bonded in isotropic and anisotropic arrangements|author = Shi Fang, X.; Shi Y.; Jiles D. C.|year = 1998|volume = 34|issue = 4|pages = 1291–1293|doi = 10.1109/20.706525|bibcode = 1998ITM....34.1291F}}</ref> <ref name="Campbell">{{cite web| title=Supply and Demand, Part 2|author=Peter Campbell| publisher=Princeton Electro-Technology, Inc.|date=1. 2. 2008| url=http://www.magnetweb.com/Col05.htm|access-date=9. 11. 2008|archive-url = https://web.archive.org/web/20080604005700/http://www.magnetweb.com/Col05.htm |archive-date = 4. 6. 2008}}</ref> <ref name="jmmm2004">{{cite journal|journal = Journal of Magnetism and Magnetic Materials|volume = 283|issue = 2–3| year = 2004|pages =353–356|doi = 10.1016/j.jmmm.2004.06.006|title = Effects of Dy and Nb on the magnetic properties and corrosion resistance of sintered NdFeB|author= L. Q. Yu; Wen Y.; Yan M.|bibcode = 2004JMMM..283..353Y}}</ref> <ref name="etrema">{{cite web |title=What is Terfenol-D? |url=http://etrema-usa.com/core/terfenold/ |publisher=ETREMA Products, Inc. |year=2003 |access-date=6. 11. 2008 |archive-date=10. 5. 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150510114041/http://etrema-usa.com/core/terfenold/ |url-status=bot: unknown }}</ref> <ref name="Flatau">{{cite journal|title=Wide Band Tunable Mechanical Resonator Employing the ΔE Effect of Terfenol-D |author=Kellogg Rick; Flatau Alison |journal = Journal of Intelligent Material Systems & Structures|volume=15 |issue=5 |pages=355–368 |date=1. 5. 2004|publisher = Sage Publications, Ltd|doi=10.1177/1045389X04040649}}</ref> <ref name="Fleet">{{cite journal|title=Take Terfenol-D and call me|author = Leavitt, Wendy |journal = Fleet Owner|volume = 95|issue = 2 |pages =97 |publisher =RODI Power Systems Inc |date =1. 2. 2000 |url=http://fleetowner.com/mag/fleet_terfenold_call |access-date=26. 7. 2017}}</ref> <ref name="perry">{{cite book |title = Handbook of Inorganic Compounds |url = https://archive.org/details/handbookofinorga0000unse |author=Perry, D. L. |pages = [https://archive.org/details/handbookofinorga0000unse/page/152 152]–154|year = 1995|isbn = 0-8493-8671-3|publisher = CRC Press}}</ref> <ref name="kenntnis">{{cite journal|title = Zur Kenntnis der Verbindungen des Dysprosiums|pages = 1274–1280|author = G. Jantsch; Ohl A.|doi = 10.1002/cber.19110440215|journal = Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft|volume = 44|issue = 2|year = 1911}}</ref> <ref name="Vallina">{{Cite journal|author=Vallina, B., Rodriguez-Blanco, J.D., Brown, A.P., Blanco, J.A.; Benning, L.G.|year=2013|title=Amorphous dysprosium carbonate: characterization, stability and crystallization pathways|journal=Journal of Nanoparticle Research|volume=15|number=1438|doi=10.1007/s11051-013-1438-3}}</ref> }} == Vanjski linkovi == * {{Commonscat-inline|Dysprosium}} * [https://education.jlab.org/itselemental/ele066.html It's Elemental – Dysprosium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250420032452/https://education.jlab.org/itselemental/ele066.html |date=20. 4. 2025 }} {{en simbol}} {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Disprozij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Lantanoidi]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Energetski razvoj]] [[Kategorija:Tehnologija za obnovljivu energiju]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] o07vcy1hudpy03gmbjgc8788fcooz95 0 8757 3819774 3799003 2026-03-26T10:30:23Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819774 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Holmij | Simbol = Ho | Atomski broj = 67 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Ultrapure holmium, 17 grams. Original size in cm - 1.5 x 2.5.jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 1,1 · 10^-4<ref name="binder" /> | Atomska masa = 164,93033(2)<ref name="iupac" /><ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 175 | Atomski radijus izračunat = 226 | Kovalentni radijus = 192 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹¹6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 29, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 581,0 | Energija ionizacije_2 = 1140 | Energija ionizacije_3 = 2204 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 8780<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (''Χ_m'' = 0,049)<ref name="weast"/> | Tačka topljenja_K = 1734 | Tačka topljenja_C = 1461 | Tačka ključanja_K = 2873<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 2600 | Molarni volumen = 18,74 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 251<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 17 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = 2760 | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 160 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,23 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 16 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 3 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,33 [[Volt|V]] (Ho³⁺ + 3e^- → Ho) | Elektronegativnost = 1,23 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|-}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|-}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|22|24/25}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ho | Maseni broj = 163 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 4570 [[godina|god]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,003 | Tipraspada1ZP = ¹⁶³Dy }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 2 | Simbol = Ho | Maseni broj = 164 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 1,45 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,987 | Tipraspada1ZP = ¹⁶⁴Dy | Tipraspada2ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada2ZE = 0,962 | Tipraspada2ZP = ¹⁶⁴Er }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Ho | Maseni broj = 165 | Rasprostranjenost u prirodi = '''100''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ho | Maseni broj = 166 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 26,763 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,855 | Tipraspada1ZP = ¹⁶⁶Er }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Ho | Maseni broj = 167 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 3,1& [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,007 | Tipraspada1ZP = ¹⁶⁷Er }} |}} '''Holmij''' je [[hemijski element]] sa simbolom '''Ho''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 67. On je dio serije hemijskih elemenata poznatih pod nazivom [[lantanoidi]]. Spada u rijetke zemne elemente. Holmij je otkrio švedski hemičar [[Per Theodor Cleve]]. Otkriven je najprije oksid holmija 1878. dobijen izdvajanjem iz ruda rijetkih ''zemalja'', a ime je dobio po gradu [[Stockholm]]u. Elementarni holmij je relativno mehak i kovan srebreno-bijeli [[metal (hemija)|metal]]. Ne može se naći samorodan u prirodi jer je isuviše reaktivan. Međutim kada se izolira iz rude, prilično je stabilan u prisustvu [[zrak]]a na sobnoj temperaturi. U dodiru s [[voda|vodom]] vrlo lahko reagira i [[korozija|korodira]], a prah holmija je zapaljiv ako se zagrijava. Ovaj element se može naći u [[mineral]]ima poput [[monacit]]a i [[gadolinit]]a, a komercijalno se izdvaja pretežno iz monacita pomoću ionoizmjenjivačkih tehnika. U svim svojim spojevima u prirodi, i gotovo svim laboratorijskim reakcijama i spojevima, nalazi se trovalentno oksidiran u vidu Ho(III) [[ion]]a. Trovalentni ioni holmija imaju [[fluorescencija|fluorescentne]] osobine slične mnogim drugim ionima rijetkih ''zemalja'' (mada ima svoj vlastiti set jedinstvenih linija emisionog spektra), pa se ioni holmija koriste na isti način i kao neke druge rijetke "zemlje" u određenim [[laser]]ima i aplikacijama za bojenje [[staklo|stakla]]. Holmij ima najvišu [[Magnetna permeabilnost|magnetnu permeabilnost]] (propustljivost) od svih poznatih hemijskih elemenata, pa se zbog toga upotrebljava za vrhove ili dijelove magnetnih polova za neke od najsnažnijih statičkih [[magnet]]a. Pošto holmij također vrlo dobro apsorbira [[neutron]]e, također se koristi i kao gorivi "otrov" u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]]. == Historija == Holmij (''Holmia'', [[latinski jezik|latinsko]] ime za grad [[Stockholm]]) su [[Otkriće hemijskih elemenata|otkrili]] [[Jacques-Louis Soret]] i [[Marc Delafontaine]] 1878. godine, kada su primijetili neobične [[spektrofotometrija|spektrografske]] apsorpcijske trake tada još nepoznatog elementa (nazvali su ga ''element X'').<ref name="violets"/><ref name="faisant"/> Sljedeće godine, [[Per Teodor Cleve]], nezavisno od njih dvojice, otkrio je ovaj element dok je radio na proučavanju rijetke ''zemlje'' erbije ([[erbij-oksid]]).<ref name="nouveaux"/><ref name="surlee"/> Koristeći metode koje je razvio [[Carl Gustaf Mosander]], Cleve je najprije uklonio sve poznate nečistoće iz erbije. Rezultat tog rada bile su dvije supstance, jedna zelena a druga smeđa. Smeđu supstancu Cleve je nazvao ''holmija'' (prema latinskom nazivu svog rodnog grada, Stockholma), a zelenu ''tulija''. Za ''holmiju'' kasnije se ispostavilo da se radilo o [[holmij-oksid]]u a ''tulija'' je bila [[tulij-oksid]].<ref name="nature's building blocks"/> U klasičnom radu [[Henry Moseley|Henryja Moseleya]] o atomskim brojevima, holmiju je dodijeljen atomski broj 66. Zbog načina dobijanja holmija, uzorak koji je Moseley ispitivao imao je veliku količinu nečistoća, među kojim je dominirao ''susjedni'' (tada još neistraženi) [[disprozij]]. Iako je utvrdio emisijske x-zrake za oba elementa, ipak je smatrao da one dominantne pripadaju holmiju, umjesto nečistoćama disprozija. == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Holmium(III) oxide.jpg|thumb|lijevo|Ho₂O₃, lijevo: prirodno svjetlo, desno: pod hladnom katodnom fluorescentnom svjetiljkom]] Holmij je relativno mehak i kovan element, prilično dobro otporan na [[korozija|koroziju]], stabilan na suhom [[zrak]]u pri standardnim uslovima temperature i pritiska. Stajanjem na vlažnom zraku i pri povišenoj temperaturi, vrlo brzo oksidira gradeći žučkasti oksid. U čistom obliku, holmij je metal izrazitog srebrenastog sjaja. [[Holmij(III)-oksid]] pokazuje neobične promjene boje u zavisnosti od osvjetljenja okoline. Pri dnevnom svjetlu je tamno-žute boje. Pri trihromatskom svjetlu, prelazi u jarko narandžastu boju, koja se gotovo nikako ne razlikuje od boje erbij-oksida pri istim uslovima osvjetljenja. Znatne promjene boje uzrokovane su oštrim apsorpcijskim trakama holmija koje imaju interakciju s podskupom oštrih emisijskih traka trovalentnih iona [[europij]]a i [[terbij]]a, djelujući poput [[fosfor]]a.<ref name="Hydrothermal"/> Ovaj element ima najviši [[magnetni moment]] (10,6 µB) od bilo kojeg drugog elementa u prirodi, kao i druge vrlo neobične magnetne osobine. Kada se kombinira sa [[itrij]]em, dobija se izuzetno [[magnetizam|magnetična]] [[legura]].<ref name=appl/> Holmij je paramagnetičan u normalnim uslovima, ali je feromagnetičan pri temperaturama ispod 19 Kelvina.<ref name="Jiles"/> ===Hemijske=== Metalni holmij polahko tamni u prisustvu zraka, a vrlo lahko sagorijeva dajući [[holmij(III)-oksid]]: :4 Ho + 3 O₂ → 2 Ho₂O₃ Holmij je relativno elektropozitivan i općenito trovalentan. Sporo reagira u hladnoj vodi a znatno brže ako se ona zagrije, gradeći holmij-hidroksid: :2 Ho (č) + 6 H₂O (t) → 2 Ho(OH)₃ (aq) + 3 H₂ (g) Metalni holmij reagira sa svim halogenim elementima: :2 Ho (č) + 3 F₂ (g) → 2 HoF₃ (č) [ružičast] :2 Ho (č) + 3 Cl₂ (g) → 2 [[Holmij(III)-hlorid|HoCl₃]] (č) [žut] :2 Ho (č) + 3 Br₂ (g) → 2 HoBr₃ (č) [žut] :2 Ho (č) + 3 I₂ (g) → 2 HoI₃ (č) [žut] Metal se dobro rastvara u razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadrže žute Ho(III) ione, u vidu kompleksa [Ho(OH₂)₉]³⁺:<ref name="webelem"/> :2 Ho (č) + 3 H₂SO₄ (aq) → 2 Ho³⁺ (aq) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (aq) + 3 H₂ (g) Najčešće [[oksidacijsko stanje]] holmija je +3. U rastvorima je obliku iona Ho³⁺ okružen sa devet molekula vode. Rastvara se u kiselinama.<ref name="nature's building blocks"/> === Izotopi === Prirodni holmij sadrži samo jedan stabilan [[izotop]], holmij-165. Poznati su i neki sintetički radioaktivni izotopi, među kojim je najstabilniji holmij-163 sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 4.570 godina. Svi drugi radioizotopi u osnovnom stanju imaju vremena poluraspada kraća od 1,117 dana, a većina njih vremena poluraspada kraća od 3 sata. Ipak, metastabilni ^166m1Ho ima vrijeme poluraspada od oko 1.200 godina zbog svog velikog [[spin]]a. Ova činjenica, uz podatak da on ima i vrlo visoku energiju pobuđivanja, rezultira izuzetno bogatim spektrom gama zraka pri raspadu, koje nastaju kada metastabilno stanje prelazi u osnovno, čineći ovaj izotop korisnim za eksperimente u [[nuklearna fizika|nuklearnoj fizici]] kao sredstvo za kalibriranje energetskih odgovora i intrinzičke efikasnosti [[gama spektrometar]]a. == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Gadolinitas.jpg|thumb|desno|[[Gadolinit]] ]] Kao i svi drugi metali rijetkih zemalja, holmij se također ne nalazi u prirodi u elementarnom stanju. Može se naći u spojevima s drugim elementima ili u mineralima poput [[gadolinit]]a (tamniji dio minerala prikazanog na slici desno), [[monacit]]a i drugih koji sadrže rijetke zemne elemente. Glavna područja iz kojih se kopaju rude holmija nalaze se u [[Kina|Kini]], SAD, [[Brazil]]u, [[Indija|Indiji]], Šri Lanki i Australiji. Njegove rezerve na Zemlji procjenjuju se na oko 400 hiljada tona.<ref name="nature's building blocks"/> Holmij sačinjava oko 1,1 [[parts per million|ppm]] (dijelova na milion) Zemljine kore po težini, te je tako 56. element po rasprostranjenosti na Zemlji. Rasprostranjenost holmija u skladu je sa [[Oddo-Harkinsovo pravilo|Oddo-Harkinsovim pravilom]]: kao element sa neparnim atomskim brojem, manje je rasprostranjen od njegovih "susjeda" sa parnim atomskim brojevima, disprozijem i [[erbij]]em. Međutim, holmij je najrasprostranjeniji lantanoid sa neparnim atomskim brojem. U zemljištu ga ima približno 1 ppm, u morskoj vodi oko 400 dijelova na kvadrilion, a gotovo nikako u Zemljinoj atmosferi. U odnosu na druge lantanoide, holmij je dosta rijedak.<ref name="nature's building blocks"/> U [[svemir]]u ga ima oko 500 dijelova na bilion, računajući po težini.<ref name="periodic"/> == Dobijanje == Industrijski se holmij dobija izdvajanjem iz monacitnog pijeska (sadrži 0,05% holmija) ionsko-izmjenjivačkim tehnikama, ali ga je i dalje vrlo teško odvojiti od drugih rijetkih zemnih elemenata. Holmij se izdvaja putem redukcije njegovog bezvodnog hlorida ili fluorida pomoću metalnog [[kalcij]]a.<ref name=CRC/> Danas su glavni izvor ovog elementa neke od ionsko-adsorpcijskih naslaga gline u južnoj Kini. Neke od njih imaju sastav rijekih zemalja sličan onom kod [[ksenotim]]a ili gadolinita. Naprimjer, u njima ima [[itrij]]a oko dvije trećine po ukupnoj masi, a holmija oko 1,5%. Originalnih ruda je vrlo malo, približno oko 0,1% od ukupnih ruda lantanoida, ali ih je vrlo lahko izdvojiti.<ref name=patnaik/> Holmij je relativno jeftin rijetki zemni metal u usporedbi s drugim lantanoidima, a cijena mu se kreće oko 1000 američkih dolara po kilogramu.<ref name="usgs"/> == Upotreba == [[Datoteka:HoOxideSolution.jpg|thumb|lijevo|180px|Rastvor 4% holmij-oksida u 10%-noj perhlornoj kiselini, trajno zatvoren u kvarcnoj kiveti kao optički kalibracijski standard]] Holmij ima najveću magnetnu jačinu od svih elemenata, pa se zbog toga koristi za proizvodnju najsnažnijih vještačko generiranih [[magnetno polje|magnetnih polja]], pri čemu se dodaje vrlo snažnim magnetima u vidu dijelova magnetskih polova (odnosno dijelova koji koncentriraju magnetni tok).<ref name="ieeexplore"/> Pošto može apsorbirati neutrone nastale [[nuklearna fisija|nuklearnom fisijom]], također se koristi i kao gorivi "otrov" za regulaciju nuklearnih reaktora.<ref name="nature's building blocks"/> Holmij se koristi u sklopu [[laser]]a čvrstog stanja na bazi itrij-[[željezo]]-granata (YIG) i itrij-[[lantan]]-fluorida (YLF), koji su našli primjenu u mikrotalasnoj tehnici (naročito za potrebe raznih medicinskih i stomatoloških tehnika). Laseri na bazi holmija emitiraju zračenje talasne dužine 2,1 mikrometara.<ref name="wollin"/> Također se koriste i u oblasti optičkih kablova.<ref name=appl/> Ovaj metal je jedan od sastojaka koji daju boju za [[staklo]] i [[cirkon]] ("lažni dijamant"), dajući im žutu ili crvenu nijansu.<ref name="geologyrocks"/> Staklo koje sadrži holmij-oksid ili njegov rastvor (obično u perhlornoj kiselini) ima vrlo oštre vrhove optičke apsorpcije u spektralnom opsegu od 200 do 900&nbsp;nm. Također je koristan i kao standard za kalibraciju optičkih spektrofotometara,<ref name="clinchem"/> i lahko je dostupan na tržištu.<ref name="labshoponline"/> Radioaktivni dugoživući izotop holmija Ho-166''m1'' upotrebljava se za kalibraciju gama spektrometara.<ref name="Hwang"/> U martu 2017, [[IBM]] je objavio da je razvio tehniku pohranjivanja jednog [[bit]]a podataka na jedan set [[atom]]a holmija postavljenog na ležište od [[magnezij-oksid]]a.<ref name="techcrunch"/> == Spojevi == * [[Holmij(III)-oksid]] Ho₂O₃ * [[Holmij(III)-fluorid]] HoF₃ * [[Holmij(III)-hlorid]] HoCl₃ * [[Holmij(III)-bromid]] HoBr₃ * [[Holmij(III)-jodid]] HoI₃ * [[Holmij(III)-sulfat]] Ho₂(SO₄)₃ · 8 H₂O: pri dnevnoj svjetlosti žut, a pri vještačkoj ružičast kristal. * [[Holmij(III)-perhlorat]] Ho(ClO₄)₃ ==Biološka uloga== Za holmij nije poznata niti jedna biološka uloga u ljudskom tijelu, mada se smatra da njegove soli mogu stimulirati [[metabolizam]].<ref name=CRC/> Ljudo obično unesu u tijelo oko jednog miligrama holmija godišnje. Biljke obično ne uzimaju holmij iz zemljišta. Izvršena su neka mjerenja sadržaja holmija u određenom povrću, a njegov udio iznosio je oko 100 dijelova na bilion.<ref name="nature's building blocks"/> ===Otrovnost=== Veće količine [[soli (hemijski spojevi)|soli]] holmija mogu predstavljati opasnost po zdravlje ljudi ako se udišu, konzumiraju oralno ili ubrizgaju injekcijom. Biološki efekti pri izlaganju holmiju u dužem vremenskom periodu nisu poznati. Smatra se da holmij ima nizak nivo akutne otrovnosti.<ref name="nautilus"/> == Reference == {{refspisak|refs= <ref name="ieeexplore">{{cite journal|url=http://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp?arnumber=01063692| journal =Ieee Transactions on Magnetics| volume = 21|year =1985|title =FIELD ENHANCEMENT OF A 12.5-T MAGNET USING HOLMIUM POLES| author = R. W. Hoard; S. C. Mance; R. L. Leber; E. N. Dalder; M. R. Chaplin; K. Blair; D. H. Nelson; A. Van Dyke| issue=2|pages=448–450| doi=10.1109/tmag.1985.1063692|bibcode = 1985ITM....21..448H}}</ref> <ref name="geologyrocks">{{cite web| access-date=6. 6. 2009| url=http://www.geologyrocks.co.uk/tutorials/cubic_zirconia| title=Cubic zirconia| archive-url=https://web.archive.org/web/20090424075328/http://www.geologyrocks.co.uk/tutorials/cubic_zirconia| archive-date=24. 4. 2009| url-status=dead}}</ref> <ref name="clinchem">{{cite journal|url=http://www.clinchem.org/cgi/reprint/10/12/1117.pdf| journal =Clinical Chemistry| volume = 10|year=1964|title =Uses for a Holmium Oxide Filter in Spectrophotometry| author = R. P. MacDonald| pmid=14240747| issue=12|pages=1117–20}}</ref> <ref name="labshoponline">{{cite web| url=http://www.labshoponline.com/holmium-glass-filter-spectrophotometer-calibration-p-88.html| access-date=6. 6. 2009| title=Holmium Glass Filter for Spectrophotometer Calibration| archive-url=https://web.archive.org/web/20100314163906/http://www.labshoponline.com/holmium-glass-filter-spectrophotometer-calibration-p-88.html| archive-date=14. 3. 2010| url-status=dead}}</ref> <ref name="nautilus">[http://nautilus.fis.uc.pt/st2.5/scenes-e/elem/e06740.html "Holmium"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110415162101/http://nautilus.fis.uc.pt/st2.5/scenes-e/elem/e06740.html |date=15. 4. 2011 }} u: ''Periodic Table v2.5''. Univerzitet u Coimbri, Portugal</ref> <ref name="Hwang">{{cite journal|title = The absolute counting of ^166mHo, ⁵⁸Co and ⁸⁸Y|author = Ming-Chen Yuan; Jeng-Hung Lee; Wen-Song Hwang|doi = 10.1016/S0969-8043(01)00226-3 |journal = Applied Radiation and Isotopes|volume = 56|pages = 424|year= 2002}}</ref> <ref name="wollin">{{cite journal| title=The holmium laser in urology| journal=Journal of clinical laser medicine & surgery | pmid=9728125 | volume=16 | issue=1 | date=1. 2. 1998| pages=13–20| author=Wollin T. A.; Denstedt J. D. | doi=10.1089/clm.1998.16.13}}</ref> <ref name="techcrunch">{{cite web| url=https://techcrunch.com/2017/03/08/storing-data-in-a-single-atom-proved-possible-by-ibm-researchers/| access-date=10. 3. 2017| title =Storing data in a single atom proved possible by IBM researchers}}</ref> <ref name=patnaik>{{cite book|author=Patnaik Pradyot|year = 2003|title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds|publisher = McGraw-Hill|pages = 338–339| isbn =0-07-049439-8|url= https://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA338|access-date = 6. 6. 2009}}</ref> <ref name="usgs">{{cite news| publisher = USGS| title = Rare-Earth Metals| author = James B. Hedrick| access-date = 6. 6. 2009| url = http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/rare_earths/740798.pdf| archive-date = 10. 1. 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20110110181854/http://minerals.usgs.gov//minerals//pubs//commodity//rare_earths//740798.pdf| url-status = dead}}</ref> <ref name="periodic">[http://www.webelements.com/periodicity/abundance_universe/ Abundance in the universe: periodicity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117100231/http://www.webelements.com/periodicity/abundance_universe/ |date=17. 1. 2013 }}, na stranici webelements.com, pristupljeno 22. jula 2017.</ref> <ref name=CRC>{{cite book| author = C. R. Hammond |chapter = The Elements |title=CRC Handbook of Chemistry and Physics | url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 |edition = 81.| publisher =CRC press| year = 2000| isbn = 0-8493-0481-4}}</ref> <ref name="nouveaux">{{cite journal |title = Sur deux nouveaux éléments dans l'erbine|author = Per Teodor Cleve |journal = Comptes rendus de l'Académie des sciences|volume = 89|pages = 478 |year= 1879|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3046j/f432.table}}</ref> <ref name="surlee">{{cite journal|title = Sur l'erbine|author = Per Teodor Cleve |journal = Comptes rendus de l'Académie des sciences|volume = 89|pages = 708|year= 1879|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3046j/f759.table}}</ref> <ref name="violets">{{cite journal|title = Sur les spectres d'absorption ultra-violets des terres de la gadolinite|author = Jacques-Louis Soret|journal = Comptes rendus de l'Académie des sciences|volume = 87|pages = 1062|year = 1878|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3043m/f1124.table}}</ref> <ref name="faisant">{{cite journal|title = Sur le spectre des terres faisant partie du groupe de l'yttria |author = Jacques-Louis Soret|journal = Comptes rendus de l'Académie des sciences |volume = 89|pages = 521|year = 1879|url = http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3046j/f550.table}}</ref> <ref name="nature's building blocks">{{cite book|author=Emsley John|title=Nature's Building Blocks|url=https://archive.org/details/naturesbuildingb0000emsl_b1k4|year=2011|isbn = 9780199605637}}</ref> <ref name="webelem">{{cite web| url =https://www.webelements.com/holmium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Holmium| publisher=Webelements| access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name=appl>{{cite book| page = 32| url = https://books.google.com/books?id=F0Bte_XhzoAC&pg=PA32| title = Extractive metallurgy of rare earths| author = C. K. Gupta; Nagaiyar Krishnamurthy| publisher =CRC Press| year = 2004| isbn =0-415-33340-7}}</ref> <ref name="Jiles">{{cite book|title=Introduction to magnetism and magnetic materials|author=Jiles, David|url=https://books.google.com/books?id=axyWXjsdorMC&pg=PA228|page=228|publisher=CRC Press|year=1998|isbn=0-412-79860-3}}</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="Hydrothermal">{{cite journal| doi=10.1246/cl.2008.762| title=Hydrothermal Synthesis of GdVO4:Ho3+ Nanorods with a Novel White-light Emission| url=https://archive.org/details/sim_chemistry-letters_2008-07-05_37_7/page/762| year=2008| author=Yiguo Su; Li Guangshe; Chen Xiaobo; Liu Junjie| journal=Chemistry Letters| volume=37| pages=762–763| issue=7}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Robert C. Weast|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 do E-145}}</ref> <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013].</ref> <ref name="iupac">{{Cite web |url=http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html |title=IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2 |access-date=12. 4. 2014 |archive-date=8. 1. 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160108142215/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html |url-status=dead }}</ref> }} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Holmium}} * [http://www.periodicvideos.com/videos/067.htm Holmium] na stranici ''The Periodic Table of Videos'' (Univerzitet u Nottinghamu) {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] ifts82s6mwjibirlynyn4n3rifdm3xb 0 8758 3819772 3799004 2026-03-26T10:30:13Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819772 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Erbij | Simbol = Er | Atomski broj = 68 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Erbium (68 Er).jpg|180px]] | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 2,3 · 10^-4<ref name="binder" /> | Atomska masa = 167,26 | Atomski radijus = 175,7 | Atomski radijus izračunat = - | Kovalentni radijus = 157 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹²6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 30, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 589,3 | Energija ionizacije_2 = 1150 | Energija ionizacije_3 = 2194 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 9045<ref name="gusto" /> | Magnetizam = paramagnetičan (<math>\chi_{m}</math> = 0,033)<ref name="weast" /> | Tačka topljenja_K = 1802 | Tačka topljenja_C = 1529 | Tačka ključanja_K = 3175<ref name="zhang" /> | Tačka ključanja_C = 2900 | Molarni volumen = 18,4 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 280<ref name="zhang" /> | Toplota topljenja = 19,9 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 168 | Specifična toplota_K = 300 | Specifična električna provodljivost = 1,16 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 15 | Toplotna provodljivost_K = 300 | Oksidacioni broj = 3 | Elektrodni potencijal = -2,31 [[Volt|V]] (Er³⁺ + 3e^- → Er) | Elektronegativnost = 1,24 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Er | Maseni broj = 162 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,14 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Er | Maseni broj = 163 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 75 [[minuta|min]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 1,21 | Tipraspada1ZP = [[Holmij|¹⁶³Ho]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Er | Maseni broj = 164 | Rasprostranjenost u prirodi = 1,61 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Er | Maseni broj = 165 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 10,36 [[Sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,376 | Tipraspada1ZP = [[Holmij|¹⁶⁵Ho]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Er | Maseni broj = 166 | Rasprostranjenost u prirodi = 33,6 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Er | Maseni broj = 167 | Rasprostranjenost u prirodi = 22,95 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Er | Maseni broj = 168 | Rasprostranjenost u prirodi = 26,8 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Er | Maseni broj = 169 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,4 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,351 | Tipraspada1ZP = [[Tulij|¹⁶⁹Tm]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Er | Maseni broj = 170 | Rasprostranjenost u prirodi = 14,9 }} |}} '''Erbij''' ({{la|erbium}}) jest [[hemijski element]] koji spada u grupu [[lantanoidi|lantanoida]]. Označava se [[hemijski simbol|simbolom]] '''Er''' i ima [[atomski broj]] 68. To je srebrenasto-bijeli, čvrsti metal, koji je vještački izoliran, a prirodni erbij može se naći samo u [[Hemijski spoj|hemijskim spojevima]]. Kao takav, spada u rijetke zemne elemente povezane s drugim rijetkim elementima u [[minerali|mineralu]] [[gadolinit]]u iz [[Švedska|švedskog]] sela [[Ytterby]]ja. Uz njega, još tri hemijska elementa nazvana su po tom mjestu. Osnovna upotreba erbija uključuje njegove ružičasto obojene Er³⁺ [[ion]]e, koji imaju optičke [[Fluorescencija|fluorescentne]] osobine djelomično korisne u određenim [[laser]]skim aplikacijama. Staklo dopirano erbijem ili [[kristal]]ima može se koristiti kao optički medij za amplificiranje, gdje se ioni erbija (III) optički upumpavaju pri otprilike 980&nbsp;nm ili 1480&nbsp;nm te emitiraju svjetlost na 1530&nbsp;nm u stimuliranoj emisiji. Proces rezultira neobično jednostavnim mehaničkim laserskim optičkim pojačivačem za signale koji se prenose [[Optičko vlakno|optičkim vlaknima]]. Talasna dužina od 1550&nbsp;nm posebno je važna za optičke komunikacije jer standardno pojedinačno optičko vlakno ima minimalni gubitak na toj određenoj talasnoj dužini. Uz lasere s optičkim vlaknima, veliki broj medicinskih aplikacija (kao što su [[dermatologija|dermatološke]] i [[stomatologija|stomatološke]]) koriste emisiju iona erbija na 2940&nbsp;nm ([[Er:YAG laser]]), koji se vrlo dobro apsorbira u vodi sadržanoj u [[tkivo|tkivima]], što tom laseru daje vrlo površne efekte. Takvo plitko djelovanje laserske energije na tkivo vrlo je korisno u [[laserska hirurgija|laserskoj hirurgiji]]. == Historija == Erbij je otkrio [[Carl Gustaf Mosander]] 1843.<ref name="mosan"/> Izdvojio je ''itriju'' iz [[minerali|minerala]] [[gadolinit]]a u tri frakcije, koje je nazvao ''itrija'', '''''erbija''''' i ''terbija''. Novi element nazvao je po selu Ytterbyju, gdje su bile velike koncentracije itrije i erbije. Erbija i terbija često su se zabunom pogrešno identificirale između sebe. Nakon 1860. terbija je preimenovana u erbiju, a nakon 1877. ono što je ranije bilo poznato kao erbija dobilo je ime terbija. Prilično čisti Er₂[[kisik|O]]₃ nezavisno jedan od drugog izolirali su [[Georges Urbain]] i [[Charles James (hemičar)|Charles James]] 1905. Dosta čišći metal nije proizveden sve do 1934, kada su Klemm i Bommer reducirali anhidrirani hlorid parama [[kalij]]a. Tek u 1990-ima cijena erbij-oksida kineske proizvodnje opala je u dovoljnoj mjeri da se erbij počne razmatrati kao boja za umjetničko staklo.<ref name="courier" /> == Osobine == ===Fizičke=== [[Datoteka:Erbium(III)chloride sunlight.jpg|mini|250px|lijevo|Erbij(III)hlorid pri Sunčevoj svjetlosti pokazuje blagu ružičastu fluorescenciju Er⁺³ zbog prirodne ultraljubičaste]] [[Valencija (hemija)|Valencija]] erbija je 3, čisti metalni erbij je kovan, mehkan metal, stabilan u prisustvu zraka i lahko se oblikuje. Ne [[Redoks-reakcija|oksidira]] brzo poput nekih drugih rijetkih zemnih metala. Njegove [[soli]] su ružičaste, a element ima karakteristične oštre vrpce apsorpcijskog spektra u vidljivoj, [[Ultraljubičasto zračenje|ultraljubičastoj]] i blizu [[infracrveno zračenje|infracrvene]] svjetlosti. Po ostalim osobinama uglavnom je poput ostalih rijetkih zemnih metala. Njegov seskvioksid naziva se [[erbija]]. Osobine erbija u izvjesnom stepenu određene su vrstom i količinom nečistoća. Nije poznato da ima neku biološku ulogu, ali se smatra da u određenoj mjeri stimulira [[metabolizam]].<ref name="emsley"/> Na temperaturi ispod 19 K ispoljava [[feromagnetizam|feromagnetske]] osobine, na temperaturama između 19 i 80 K je [[antiferomagnetizam|antiferomagnetičan]], dok je iznad 80 K [[paramagnetizam|paramagnetičan]].<ref name="jackson" /> Može formirati atomski skup Er₃N u obliku propelera, gdje je udaljenost između atoma erbija 0,35&nbsp;nm. Takvi skupovi mogu se izolirati tako što se okruže molekulom [[fuleren]]a, što je i potvrđeno posmatranjima [[Elektronski mikroskop|elektronskim transmisijskim mikroskopom]].<ref name="fuleren" /> ===Hemijske=== Metalni erbij polahko tamni u prisustvu zraka i lahko gori dajući [[erbij(III)-oksid]]: :4 Er + 3 O₂ → 2 Er₂O₃ Erbij je jako elektropozitivan i polaho reagira sa hladnom [[voda|vodom]] a relativno brzo sa vrućom vodom, te daje [[erbij-hidroksid]]: :2 Er (s) + 6 H₂O (l) → 2 Er(OH)₃ (aq) + 3 H₂ (g) Metalni erbij reagira sa svim [[Halogeni elementi|halogenim elementima]]: :2 Er (s) + 3 F₂ (g) → 2 ErF₃ (s) [ružičast] :2 Er (s) + 3 Cl₂ (g) → 2 ErCl₃ (s) [ljubičast] :2 Er (s) + 3 Br₂ (g) → 2 ErBr₃ (s) [ljubičast] :2 Er (s) + 3 I₂ (g) → 2 ErI₃ (s) [ljubičast] Erbij se lahko otapa u razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] i formira otopine koje sadrže hidratizirane ione Er(III), koji postoje kao ružičasto-crveni [Er(OH₂)₉]³⁺ hidrirani kompleksi:<ref name="webelem" /> :2 Er (s) + 3 H₂SO₄ (aq) → 2 Er³⁺ (aq) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (aq) + 3 H₂ (g) === Izotopi === Erbij koji se nalazi u prirodi sastoji se iz 6 stabilnih [[izotop]]a: ¹⁶²Er, ¹⁶⁴Er, ¹⁶⁶Er, ¹⁶⁷Er, ¹⁶⁸Er i ¹⁷⁰ od koji je izotop ¹⁶⁶Er ima najveći udio (oko 33,503%). Do danas je poznato 29 radioizotopa, od kojih je najstabilniji izotop ¹⁶⁹Er sa vremenom poluraspada od 9,4 dana, te izotop ¹⁷²Er sa poluvremenom raspada od 49,3 sati. Osim ovih, nešto stabilniji su i izotopi ¹⁶⁰Er sa poluvremenom raspada od 28,58 sati, ¹⁶⁵Er sa poluvremenom raspada od 10,36 sati i ¹⁷¹Er sa poluvremenom raspada od 7,516 sati. Svi ostali [[radioaktivnost|radioaktivni]] izotopi imaju vremena poluraspada kraća od 3,5 sata, a većina ovih izotopa čak i kraća od 4 minute. Ovaj hemijski element ima i 13 [[nuklearni izomer|nuklearnih izomera]], od kojih je najstabilniji ^167mEr sa vremenom poluraspada od 2,269 sekundi.<ref name="NUBASE" /> Izotopi erbija imaju atomsku masu između 142,9663 [[jedinica atomske mase|u]] (¹⁴³Er) i 176,9541 [[jedinica atomske mase|u]] (¹⁷⁷Er). Primarni način raspada kod izotopa sa manjom atomskom masom od izotopa ¹⁶⁶Er je [[elektronski zahvat]], a najzastupljeniji način raspada kod težih izotopa je beta raspad. Primarni proizvod raspada prije izotopa ¹⁶⁶Er su izotopi elementa 67 ([[holmij]]), a primarni proizvodi izotopa nakon ¹⁶⁶Er su izotopi elementa 69 ([[tulij]]).<ref name="NUBASE"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:MonaziteUSGOV.jpg|thumb|lijevo|Monacitni pijesak]] Koncentracija erbija u Zemljinoj kori se procjenjuje na oko 2,8&nbsp;mg/kg, a u [[more|morskoj]] vodi na oko 0,9&nbsp;ng/l.<ref name="patnaik" /> Sa ovolikom koncentracijom, erbij se nalazi na približno 45. mjestu najrasprostranjenijih elemenata u [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]]. Kao i drugi rijetki zemni metali, ovaj element se nikad ne može naći u slobodnom elementarnom stanju, već uglavnom u rudama monacitnog pijeska. U prošlosti je bilo vrlo teško i skupo odvajati rijetke zemne metale jedan od drugog iz njihovih ruda, ali nakon što je razvijena tehnika proizvodnje na bazi ionske razmjene<ref name="spedding" /> krajem 20. vijeka, značajno je snizilo troškove proizvodnje svih rijetkih zemnih metala i njihovih hemijskih spojeva. Osnovni komercijalni izvori erbija su iz minerala [[ksenotim]]a i [[euksenit]]a, te odnedavno putem ionske adsorpcije gline iz južne Kine; što je dovelo [[Kina|Kinu]] na poziciju najvećeg i osnovnog globalnog dobavljača ovog elementa. U verzijama ovih rudnih koncentrata sa visokim udjelom [[itrij]]a, na itrij otpada oko dvije trećine ukupne težine, dok na erbiju oko 4 do 5%. Kada je koncentrat rastvoren u kiselini, ruda erbija oslobađa dovoljno iona elementarnog erbija da se rastvor oboji u karakterističnu ružičastu boju. Ova boja se ponaša slično kao što su Mosander i drugi rani istraživači lantanoida primijetili u svojim ekstraktima minerala gadolinita iz Ytterbyja. Najvažniji [[minerali]] erbija jesu: * [[monacit]] (Ce,La,Th,Nd,Y,Pr,Er)PO₄ i * [[bastanezit]] (Ce,La,Nd,Y,Pr,Er)CO₃F == Dobijanje == Isitnjeni minerali se tretiraju [[hlorovodonična kiselina|hlorovodoničnom]] ili [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]] koje transformiraju nerastvorljive okside rijetkih zemnih metala u rastvorljive hloride ili sulfate. Ovi kiselinski filtrati se djelimično neutraliziraju sa kaustičnom sodom ([[natrij-hidroksid]]) do [[pH|pH vrijednosti]] 3-4. Iz rastvora se istaloži [[torij]] kao hidroksid te se odvaja. Nakon što se rastvor tretira amonij oksalatom, rijetki zemni metali se pretvaraju u svoje nerastvorljive oksalate. Oksalati se zatim žarenjem konvertiraju u okside. Poslije toga se oksidi rastvaraju u dušičnoj kiselini da bi se izdvojio jedan od osnovnih sastojaka, [[cerij]], čiji oksidi nisu rastvorljivi u HNO₃. Zatim se rastvor tretira [[magnezij-nitrat]]om da bi se dobila kristalizirana mješavina dvostrukih soli rijetkih zemnih metala. Ove soli se putem ionske izmjenjivačke tehnike odvajaju. U ovom procesu, ioni rijetkih zemnih metala se sorbiraju na odgovarajući ostatak ionske izmjene putem zamjene sa vodonikom, amonijevim ili [[bakar]]nim ionima koji su sadržani u ostatku. Nakon toga, ioni rijetkih zemnih metala se selektivno ispiraju odgovarajućim kompleksnim sredstvom.<ref name="patnaik"/> Metalni erbij se dobija iz svojih oksida ili soli zagrijavanjem sa [[kalcij]]em na temperaturu od 1450&nbsp;°C u atmosferi [[argon]]a.<ref name="patnaik"/> == Upotreba == [[Datoteka:Erbium-glass.jpg|thumb|Staklo obojeno erbijem]] Svakodnevna upotreba erbija je raznovrsna. Obično se koristi kao fotografski filter zbog svoje elastičnosti je koristan i kao metalurški aditiv. Upotrebljava se između ostalog: * U nuklearnog tehnologiji za apsorpciju [[neutron]]a u kontrolnim šipkama.<ref name="emsley"/><ref name="rbmk" /> * Kada se doda [[vanadij]]u kao [[legura]], erbij snižava tvrdoću legure i poboljšava njenu obradivost.<ref name="CRC" /> * [[Erbij oksid]] ima ružičastu boju, te se ponekad koristi kao boja za [[staklo]] i [[porcelan]]. Takvo staklo se često koristi za sunčane naočale i izradu jeftinog [[nakit]]a.<ref name="CRC" /> *Optička silikatno-staklena vlakna se dopiraju erbijem te se koriste kao aktivni element u vlaknastim pojačalima (EDFA) u optičkim komunikacijama.<ref name="becker" /> Ista vlakna se koriste i za pravljenje lasera od vlakana. Da bi efikasno radila, vlakna dopirana erbijem se obično dodatno dopiraju sa modifikatorima stakla, ponekad i aluminijem ili [[fosfor]]om. Ovi [[dopant]]i pomažu da se spriječe nakupine Er-iona i da se prijenos energije između Er iona i signala dešava efikasnije. Ko-dopiranje optičkih vlakana sa Er i Yb se koristi u snažnim Er/Yb vlaknastim laserima. Erbij se također može koristiti i za optička pojačala.<ref name="emsley"/> *Legura erbija i nikla Er₃Ni ima neobično visok specifični toplotni kapacitet na temperaturama tečnog [[helij]]a i koristi se za kriorashlađivače; mješavina od 65% Er₃[[kobalt|Co]] i 35% Er_0,9[[Iterbij|Yb]]_0,1Ni po zapremini čak dodatno poboljšava specifični toplotni kapacitet<ref name="advanced2" /><ref name="cryogen" /> * Veliki broj medicinskih aplikacija (naprimjer [[dermatologija|dermatološke]] i [[stomatologija|stomatološke]]) koriste emisiju iona erbija ([[Er:YAG laser]]), koja se dosta apsorbira u vodi (koeficijent apsorpcije oko 12000/cm). Takva plitko djelovanje laserske energije u tkivu je neophodno pri laserskim operacijama, te efikasnu proizvodnju pare za lasersko odstranjivanje cakline u stomatologiji. == Biološki značaj == Erbij nema poznatu biološku ulogu, međutim smatra se da soli erbija mogu stimulirati [[metabolizam]]. Prosječna osoba konzumira oko 1&nbsp;mg erbija godišnje. Najveća koncentracija erbija u ljudskom organizmu je u kostima, a dokazano je njegovo prisustvo i u [[bubreg|bubrezima]] i jetri.<ref name = "emsley"/> Erbij se smatra neznatno otrovan, ako se proguta, međutim spojevi erbija nisu otrovni.<ref name = "emsley"/> Metalni erbij u obliku praha predstavlja opasnost od požara i eksplozije.<ref name="ncbi" /> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="gusto">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|page=1579|isbn=3-527-26169-9}}</ref> <ref name="zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="emsley">{{cite book | title = Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements |author= Emsley John | publisher = Oxford University Press | year = 2001 | location = Oxford, England, UK | isbn = 0-19-850340-7 | chapter = Erbium | pages = 136–139 | url = http://books.google.com/?id=j-Xu07p3cKwC}}</ref> <ref name="jackson">{{cite journal| author = M. Jackson| title = Magnetism of Rare Earth| url = http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| journal = The IRM quarterly| volume = 10| issue = 3| page = 1| year = 2000| date = | access-date=25. 2. 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20170712151422/http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| archive-date=12. 7. 2017| url-status = dead}}</ref> <ref name="fuleren">{{cite journal| doi = 10.1021/nl0720152| title = Structures of ''D''₅''_d''-C₈₀ and ''I''_h''-Er₃N@C₈₀ Fullerenes and Their Rotation Inside Carbon Nanotubes Demonstrated by Aberration-Corrected Electron Microscopy| year = 2007| author = Yuta Sato; Kazu Suenaga; Shingo Okubo; Toshiya Okazaki; Sumio Iijima| journal = Nano Letters| volume = 7| page = 3704| issue = 12 }}</ref> <ref name="webelem">{{cite web| url =https://www.webelements.com/erbium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Erbium| publisher=Webelements| access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="NUBASE">{{cite journal|author = Audi Georges, Bersillon O.; Blachot J.; Wapstra A.H. | title = The NUBASE Evaluation of Nuclear and Decay Properties| journal = Nuclear Physics A| volume = 729| pages = 3–128| publisher = Atomic Mass Data Center| year = 2003| doi=10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001| bibcode=2003NuPhA.729....3A}}</ref> <ref name="mosan">C. G. Mosander (oktobar 1843) [http://books.google.com/books?id=CJEOAAAAIAAJ&pg=PA241#v=onepage&q&f=false "On the new metals, Lanthanium and Didymium, which are associated with Cerium; and on Erbium and Terbium, new metals associated with Yttria,"] ''Philosophical Magazine'', serija 3, vol. 23, br. 152, str. 241–254.</ref> <ref name="courier">{{cite book| pages =378–379| url =http://books.google.com/?id=34KwmkU4LG0C&pg=PA377| title = The development of modern chemistry| author = Aaron John Ihde| publisher = Courier Dover Publications| year = 1984| isbn =0-486-64235-6}}</ref> <ref name="patnaik">{{cite book | author=Patnaik Pradyot | year = 2003 | title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds | publisher = McGraw-Hill | pages = 293–295| isbn =0-07-049439-8 | url= http://books.google.com/?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA293 | access-date = 6. 6. 2009}}</ref> <ref name="spedding">{{cite journal | author= F.H. Spedding, ''et al.''| year = 1954 | title = A practical separation of yttrium group rare earths from gadolinite by ion-exchange| url= https://archive.org/details/sim_chemical-engineering-progress_1954-10_50_10/page/n6| journal = Chemical Engineering Progress | volume = 50 | issue = | pages = 7–15 }}</ref> <ref name="rbmk">{{cite book | isbn = 978-0-7923-5593-9 | chapter = Use of UraniumErbium and PlutoniumErbium Fuel in RBMK Reactors | pages = 121–125 | editor = Theodore A. Parish, Vyacheslav V. Khromov, Igor Carron. | year = 1999 | publisher = Kluwer | location = Boston | title = Safety issues associated with Plutonium involvement in the nuclear fuel cycle | url = http://books.google.com/?id=aamn7uifb3gC}}</ref> <ref name="CRC">{{cite book| author = C. R. Hammond |title = The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics| url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 |edition= 81| publisher =CRC press| year = 2000| isbn = 0-8493-0481-4}}</ref> <ref name="weast">{{Cite book|editor=Weast, Robert C.|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|pages=E-129 do E-145|isbn=0-8493-0470-9}}</ref> <ref name="becker">{{cite book | isbn = 978-0-12-084590-3 | url = http://books.google.com/?id=uAOq75yt5CcC | author = P.C. Becker, N.A. Olsson, J.R. Simpson ; | year = 1999 | publisher = Academic Press | location = San Diego | title = Erbium-doped fiber amplifiers fundamentals and technology}}</ref> <ref name="advanced2">{{cite book | title= Advances in Cryogenic Engineering volume 39a | editor=Peter Kittel}}</ref> <ref name="cryogen">{{cite book | title= Cryogenic Regenerative Heat Exchangers | author = Robert A. Ackermann | publisher = Springer | year = 1997 | isbn = 978-0-306-45449-3 | page = 58 | url = http://books.google.com/?id=nIzviZ_-_NsC}}</ref> <ref name="ncbi">http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/5921895 {{doi|10.1002/jps.2600540502}} {{doi|10.1016/0041-008X(63)90067-X}}</ref> }} {{Commonscat|Erbium}} {{PSE}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Erbij| ]] [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Lantanoidi]] [[Kategorija:Feromagnetni materijali]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] j7z7ltkthcbd13yhwtxxoupb77pb4dd 0 8759 3819783 3799005 2026-03-26T10:31:04Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819783 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Tulij | Simbol = Tm | Atomski broj = 69 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | CAS registarski broj = 7440-30-4 | Slika = [[Datoteka:Thulium sublimed dendritic and 1cm3 cube.jpg|180px]] | Izgled = srebrenosivi metal | Zastupljenost = 1,9 · 10^-5<ref name="binder" /> | Atomska masa = 168,93422(2)<ref name="IUPAC"/><ref name="CIAAW"/> | Atomski radijus = 174,6 | Atomski radijus izračunat = 222 | Kovalentni radijus = 190 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹³6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 31, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 596,7 | Energija ionizacije_2 = 1160 | Energija ionizacije_3 = 2285 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = 2-3 | Struktura kristala = heksagonalna | Gustoća = 9318<ref name="Greenwood"/> | Gustoća_K = 298,15 | Magnetizam = paramagnetičan (''Χ_m'' = 0,017)<ref name="Weast"/> | Tačka topljenja_K = 1818 | Tačka topljenja_C = 1545 | Tačka ključanja_K = 2223<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 1950 | Molarni volumen = 19,1 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 247<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 16,8 | Pritisak pare = | Pritisak pare_K = | Brzina zvuka = | Brzina zvuka_K = | Specifična toplota = 160 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 1,477 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 16,8 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2, '''3''', 4 | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,32 [[Volt|V]] (Tm³⁺ + 3e^- → Tm) | Elektronegativnost = 1,25 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F|Xi}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|15|17|36/37}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|26|36|43}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 167 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 9,25 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,748 | Tipraspada1ZP = ¹⁶⁷Er }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 168 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 93,1 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,257 | Tipraspada1ZP = ¹⁶⁸Er }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Tm | Maseni broj = 169 | Rasprostranjenost u prirodi = '''100''' }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 170 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 128,6 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,314 | Tipraspada1ZP = ¹⁷⁰Yb }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Tm | Maseni broj = 171 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 63,6 [[sat (jedinica)|h]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 1,880 | Tipraspada1ZP = ¹⁷¹Yb }} |}} '''Tulij''' je [[hemijski element]] sa simblom '''Tm''' i [[atomski broj|atomskim brojem]] 69. On je trinaesti element po redu u seriji [[lantanoidi|lantanoida]]. Poput ostalih lantanoida, njegovo najčešće oksidacijsko stanje je +3, u kojem se nalazi u svojim oksidima, halidima i drugim spojevima. U [[voda|vodenim]] rastvorima, poput spojeva drugih lantanoida, njegovi rastvorljivi spojevi grade komplekse sa devet molekula vode. Godine 1879. [[Šveđani|švedski]] hemičar [[Per Teodor Cleve]] odvojio je okside "rijetke zemlje" ''erbije'' ([[erbij(III)-oksid]]) na dvije, prethodno nepoznate, komponente, koje je nazvao ''holmija'' ([[holmij(III)-oksid]]) i ''tulija'' ([[tulij(III)-oksid]]). Bili su to oksidi elemenata [[holmij]]a i tulija. Relativno čisti uzorak metalnog tulija prvi put je dobijen 1911. godine. Tulij je drugi najrjeđi element među lantanoidima, nakon [[prometij]]a, a na [[Zemlja (planeta)|Zemlji]] se može naći samo u tragovima. Ovaj [[metal (hemija)|metal]] se vrlo lahko obrađuje, a ima svijetli srebreno-sivi sjaj. Relativno je mehak, a izložen djelovanjem kisika iz [[zrak]]a polahko tamni. Uprkos njegove visoke cijene i rijetkost, tulij se koristi kao izvor radijacije u prenosnim rendgenskim uređajima te u nekim [[Laser čvrstog stanja|laserima čvrstog stanja]]. Nema značajnije biološke uloge i nije pretjerano otrovan. == Historija == Tulij je otkrio švedski hemičar [[Per Teodor Cleve]] 1879. kada je u smjesi oksida rijetkih zemnih elemenata tražio nečistoće (istim postupkom [[Carl Gustaf Mosander]] je ranije otkrio neke druge rijetke zemne elemente). Cleve je postupak započeo uklanjanjem svih poznatih zagađivača u ''zemlji'' erbiji (odnosno [[erbij|Er]]₂[[kisik|O]]₃). Nakon daljnje obrade, dobio je dvije nove supstance: jednu smeđu a drugu zelenu. Smeđa supstanca bila je oksid elementa [[holmij]]a te joj je Cleve dao ime ''holmija'', dok je zelena supstanca bila oksid nekog nepoznatog elementa. Taj oksid Cleve je nazvao ''tulija'', a njen element ''tulium'' prema Tuli, nazivu koji su Antički Grci dali [[Skandinavija|Skandinaviji]] (ili možda Islandu). Raniji atomski simbol tulija bio je '''Tu''', ali je kasnije promijenjen u današnji '''Tm'''.<ref name=history/><ref name ="concise encyclopedia"/> Tulij je bio tako rijedak da ga niko od prvobitnih istraživača nije imao u dovoljnoj mjeri da bi zaista mogli vidjeti zelenu boju oksida; bili su "zadovoljni" sa [[spektroskopija|spektroskopskim]] posmatranjima pojačavanja dvije karakteristične apsorpcijske linije, u trenutku kada je erbij naglo uklonjen iz smjese. Prvi naučnik koji je dobio gotovo čisti tulij bio je Charles James, britanski iseljenik koji je pretežno radio na Univerzitetu New Hampshire u [[Durham (New Hampshire)|Durhamu]] (SAD). James je svoje rezultate istraživanja objavio 1911. godine, navodeći da je pročišćavanje uzorka vršio pomoću metode frakcijske kristalizacije bromatima koju je sam razvio. Naveo je također da mu je bilo potrebno 15.000 ponavljajućih operacija kako bi postigao da materijal bude homogen.<ref name="ja022"/> == Osobine == === Fizičke === Čisti metalni tulij ima izraziti srebreni sjaj, koji polahko tamni ako se izloži na zraku. Metal se može rezati nožem,<ref name=history/> jer je veoma mehak, a tvrdoća po Mohsu iznosi od 2 do 3. Lahko se kuje i izvlači u žice.<ref name="CRC"/> Ovaj element pokazuje feromagnetične osobine na temperaturi ispod 32 K, antiferomagnetičan je u rasponu od 32 do 56 K, a iznad 56 K je paramagnetičan.<ref name="Jackson"/> Tulij ima dvije osnovne [[alotropske modifikacije]]: tetragonalnu α-Tm i dosta stabilniju heksagonalnu β-Tm.<ref name="CRC"/> === Hemijske === Tulij pohako potamni u dodiru s zrakom, i lahko sagorijeva pri temperaturi od oko 150&nbsp;°C gradeći [[tulij(III)-oksid]]: :4 Tm + 3 O₂ → 2 Tm₂O₃ On relativno [[elektronegativnost|elektropozitivan]] te sporo reagira s hladnom vodom, dok s vrelom reagira veoma brzo gradeći tulij-hidroksid: :2 Tm (č) + 6 H₂O (t) → 2 Tm(OH)₃ (t) + 3 H₂ (g) Metal reagira sa svim halogenim elementima. Reakcije su vrlo spore na sobnoj temperaturi, ali su burne na temperaturama iznad 200&nbsp;°C: :2 Tm (č) + 3 F₂ (g) → 2 TmF₃ (č) (bijel) :2 Tm (č) + 3 Cl₂ (g) → 2 TmCl₃ (č) (žut) :2 Tm (č) + 3 Br₂ (g) → 2 TmBr₃ (č) (bijel) :2 Tm (č) + 3 I₂ (g) → 2 TmI₃ (č) (žut) ::<small>(č) - čvrsto; (t) - tečno; (g) - gasovito agregatno stanje</small> Tulij se lahko rastvara u razblaženoj [[sumporna kiselina|sumpornoj kiselini]] gradeći rastvore koji sadržavaju svijetlo zelene ione Tm(III), koji postoje u vidu kompleksa [Tm(OH₂)₉]³⁺:<ref name="webel"/> :2 Tm (č) + 3 H₂SO₄ (t) → 2 Tm³⁺ (t) + 3 {{chem|SO|4|2-}} (t) + 3 H₂ (g) Ovaj metal reagira sa raznim metalima i nemetalima gradeći niz binarnih spojeva, kao što su TmN, TmS, TmC₂, Tm₂C₃, TmH₂, TmH₃, TmSi₂, TmGe₃, TmB₄, TmB₆ i TmB₁₂. U tim spojevima, tulij ima valentne brojeve +2 i +3, mada mu je stanje +3 najčešće te jedino stanje koje je zapaženo u njegovim rastvorima.<ref name="patnaik"/> U [[rastvor]]ima tulij postoji u vidu Tm³⁺ [[ion]]a. U tom stanju, ion je okružen sa devet molekula vode.<ref name=history/> Ioni Tm³⁺ pokazuju svijetloplavu [[luminiscencija|luminescenciju]].<ref name="history"/> Jedini poznati oksid tulija je [[tulij-oksid|Tm₂O₃]]. Ovaj oksid se ponekad naziva i ''tulija''.<ref name="hist and use"/> Crveno-ružičasti spojevi tulija(II) mogu se dobiti redukcijom spojeva tulija(III). Primjeri spojeva tulija(II) uključuju, između ostalih, halide (osim fluorida). Neki hidratizirani spojevi tulija, poput TmCl₃'''·'''7H₂O i Tm₂(C₂O₄)₃'''·'''6H₂O su zelene ili zeleno-bijele boje.<ref name="concise encyclopedia"/> Tulij-dihlorid vrlo burno reagira s vodom. Ovom reakcijom nastaju gasoviti [[vodik]] i [[tulij-hidroksid]] (Tm(OH)₃) dajući crvenkastu boju koja postepeno blijedi. Kombinacija tulija i halkogena daje njegove halkogenide.<ref name="emeleus"/> Tulij reagira sa hlorovodikom istiskujući iz njega gasoviti vodik, a preostaje [[tulij-hlorid]]. Sa dušičnom kiselinom daje tulij-nitrat (Tm(NO₃)₃).<ref name="cool"/> === Izotopi === Izotopi tulija kreću se u rasponu od ¹⁴⁵Tm do ¹⁷⁹Tm. Osnovni način raspada izotopa lakših od najrasprostranjenijeg stabilnog izotopa ¹⁶⁹Tm jeste [[elektronski zahvat]], dok se teži izotopi uglavnom raspadaju beta raspadom. Osnovni proizvod raspada lakših od izotopa ¹⁶⁹Tm su izotopi elementa 68 ([[erbij]]), a osnovni proizvodi raspada težih su izotopi elementa 70 ([[iterbij]]).<ref name="hand"/> Tulij-169 je najrasprostranjeniji i najduže živući izotop ovog elementa. On je također i jedini izotop za koji se smatra da je stabilan, iako postoje teoretske pretpostavke da se i on raspada alfa raspadom na [[holmij]]-165 ali uz veoma dugo vrijeme poluraspada.<ref name=history/> Nakon njega, najduže živući izotopi su tulij-171, čije [[vrijeme poluraspada]] iznosi 1,92 godine, te tulij-170 sa vremenom poluraspada od 128,6 dana. Većina ostalih izotopa ima vremena poluraspada od nekoliko minuta ili kraće.<ref name="Nudat"/> Do danas je poznato 35 izotopa i 26 nuklearnih izomera tulija.<ref name=history/> Većina izotopa tulija čije su atomske mase manje od 169 raspadaju se putem elektronskog zahvata ili emisije [[pozitron]]a, mada neki od njih pokazuju značajne alfa raspada ili emisiju [[proton]]a. Teži izotopi se raspadaju beta-minus raspadom.<ref name="Nudat"/> == Rasprostranjenost == [[Datoteka:Monazit - Madagaskar.jpg|thumb|lijevo|180px|Tulij je pronađen u mineralu [[monacit]]u]] On se smatra jednim od najmanje rasprostranjenih lantanoida na Zemlji, izuzev prometija.<ref name=history/> Ovaj element nikad nije pronađen u prirodi u svom čistom obliku. U malehnim količinama nađen je u [[mineral]]ima zajedno sa drugim rijetkim zemljama. Tulij se često javlja sa mineralima koji sadrže [[itrij]] i [[gadolinij]]. Naročito često se javlja u mineralu [[gadolinit]]u.<ref name="handbook of metals"/> Osim njega, tulija ima i u mineralima [[monacit]]u, [[ksenotim]]u i [[euksenit]]u. Njegov udio u Zemljinoj kori iznosi 0,5&nbsp;mg/kg po težini i 50 dijelova na milijardu po [[Mol (jedinica)|molu]]. Tulija ima približno 0,5 dijelova na milion u zemljištu, mada se ta vrijednost kreće u rasponu od 0,4 do 0,8 dijelova na milion (ppm). Tulij sačinjava 250 dijelova na kvadrilion morske vode.<ref name=history/> U Sunčevom sistemu, tulij postoji u koncentracijama od oko 200 dijelova na trilion po težini odnosno 1 dio na trilion po molu.<ref name="cool"/> Ruda tulija najviše ima u [[Kina|Kini]]. Osim Kine, [[Australija]], [[Brazil]], [[Grenland]], [[Indija]], [[Tanzanija]] i SAD također imaju veće zalihe ruda tulija. Ukupne rezerve tulija procjenjuju se na oko 100 hiljada tona. == Dobijanje == Tulij se uglavnom izdvaja iz rude [[monacit]]a, koja sadrži oko 0,007%. Monacit se najviše nalazi u riječnom pijesku. Izdvaja se pomoću ionsko-izmjenjivačke metode. Novije ionsko-izmjenjivačke tehnike i tehnike ekstrakcije [[Otapalo|solventima]] dovele su do lakšeg odvajanje rijetkih zemalja, a što je pomoglo u povećanju prinosa i smanjenju troškova proizvodnje tulija. Danas su osnovni izvori ovog metala adsorpcija iona gline porijekom iz južne [[Kina|Kine]]. U njoj približno dvije trećine ukupnog sadržaja rijetkih zemalja otpada na [[itrij]], dok je udio tulija oko 0,5% (tj. otprilike u istom udjelu kao i lutecij po rijetkosti). Metal se može izdvojiti redukcijom njegovih oksida sa metalnim [[lantan]]om ili redukcijom [[kalcij]]em u zatvorenoj posudi. Niti jedan prirodni spoj tulija nema komercijalnu važnost. Godišnje se u svijetu proizvede oko 50 tona tulij-oksida.<ref name=history/> Cijena tulij-oksida 1996. iznosila je 20 američkih dolara po gramu, a 2005. cijena čistog metala tulija u prahu iznosila je 70 [[američki dolar|US$]] po gramu.<ref name=CRC/> == Upotreba == ===Laser=== [[Holmij]]-[[hrom]]-tulij trostruko dopirani [[itrij-aluminij granat]] (Ho:Cr:Tm:YAG ili Ho,Cr,Tm:YAG) jeste aktivni materijal za [[laser]]ski medij visoke efikasnosti. On emitira zrake dužine 2097&nbsp;nm te se široko koristi u vojnim, medicinskim i meteorološkim aplikacijama. Jednostruko, elementarno tulijem dopirani YAG (Tm:YAG) laseri imaju operativni raspon od 1930 do 2040&nbsp;nm.<ref name="Solids"/> Valne dužine lasera na bazi tulija su veoma efikasne za površinsku ablaciju (odljepljivanje) tkiva, uz neznatnu koagulacijsku dubinu u zraku ili vodi. To čini tulijske lasere pogodnim za korištenje u [[hirurgija|hirurškim]] operacijama laserom.<ref name="duartef"/> ===Izvor x-zraka=== Uprkos svojoj visokoj cijeni, tulij se koristi kao izvor radijacije u prenosivim uređajima na bazi x-zraka, a koji je prethodno bombardovan u [[nuklearni reaktor|nuklearnim reaktorima]]. Ovi izvori imaju korisni vijek trajanja od jedne godine, u vidu alata za medicinsku i stomatološku dijagnozu, kao i za otkrivanje kvarova u nepristupačnim mehaničkim i elektroničkim dijelovima. Takvi izvori ne zahtijevaju pretjeranu zaštitu od zračenja, dovoljan je samo mali pokrov od [[olovo|olova]].<ref name=appl/> Izotop tulij-170 dobija na značaj kao izvor x-zraka za liječenje karcinoma pomoću [[brahiterapija|brahiterapije]].<ref name="Devan"/> Ovaj izotop ima vrijeme poluraspada od 128,6 dana i pet osnovnih linija emisije uporedivog intenziteta (na 7,4; 51,354; 52,389; 59,4 i 84,253 keV).<ref name="Hwaree"/> Tulij-170 je jedan od četiri najpopularnija radioizotopa koji se koriste u industrijskoj [[radiografija|radiografiji]].<ref name="Baldev"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="IUPAC">{{Cite web| url=http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html| title=IUPAC, Standard Atomic Weights Revised v2| access-date=19. 5. 2017| archive-date=3. 3. 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195336/http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weights-revised-v2.html| url-status=bot: unknown}}.</ref> <ref name="CIAAW">[http://www.ciaaw.org/atomic-weights.htm CIAAW, Standard Atomic Weights Revised 2013].</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="Weast">{{Cite book|author=Robert C. Weast|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|publisher=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 do E-145}}</ref> <ref name="Zhang">{{cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name=history>{{cite book| pages=442–443| url =https://books.google.com/books?id=Yhi5X7OwuGkC&pg=PA442| title =Nature's building blocks: an A-Z guide to the elements| author =Emsley, John | publisher=Oxford University Press |location =SAD| year = 2001| isbn = 0-19-850341-5}}</ref> <ref name ="concise encyclopedia">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=Owuv-c9L_IMC&pg=PA1105| title=Concise Encyclopedia Chemistry | isbn=978-3-11-011451-5 |author=Eagleson Mary |year=1994|publisher=Walter de Gruyter|page=1105}}</ref> <ref name="ja022">{{cite journal|author=James Charles|year=1911|title=Thulium I|journal=J. Am. Chem. Soc.|volume=33|issue=8|pages=1332–1344|doi=10.1021/ja02221a007}}</ref> <ref name="CRC">{{cite book| author = Hammond, C. R. |chapter=The Elements|title = Handbook of Chemistry and Physics| url = https://archive.org/details/crchandbookofche0000unse_u9i8 |edition = 81.| publisher =CRC press| year = 2000| isbn = 0-8493-0481-4}}</ref> <ref name="Jackson">{{cite journal| author =Jackson, M.| title =Magnetism of Rare Earth| url =http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| journal =The IRM quarterly| volume =10| issue =3| page =1| year =2000| date =| access-date=23. 5. 2017| archive-url =https://web.archive.org/web/20170712151422/http://www.irm.umn.edu/quarterly/irmq10-3.pdf| archive-date=12. 7. 2017| url-status =dead}}</ref> <ref name="webel">{{cite web| url =https://www.webelements.com/thulium/chemistry.html| title =Chemical reactions of Thulium| publisher=Webelements| access-date=6. 6. 2009}}</ref> <ref name="patnaik">{{cite book |author=Patnaik Pradyot |year = 2003 | title =Handbook of Inorganic Chemical Compounds | publisher = McGraw-Hill | page = 934 | isbn =0-07-049439-8 | url= https://books.google.com/books?id=Xqj-TTzkvTEC&pg=PA934}}</ref> <ref name ="hist and use">{{cite book | url= https://books.google.com/books?id=yb9xTj72vNAC&pg=PA300| title= The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide | isbn= 978-0-313-33438-2 | author= Krebs, Robert E |year=2006}}</ref> <ref name="emeleus">{{cite book | url=https://books.google.com/books?id=es-Pu2hI5swC&printsec=frontcover| title=Advances in Inorganic Chemistry and Radiochemistry | isbn=978-0-08-057869-9 | author=Emeléus H. J.; Sharpe A. G.|year=1977|publisher=Academic Press}}</ref> <ref name ="cool">[http://www.chemicool.com/elements/thulium.html Tulij], na stranici Chemicool.com. Pristupljeno 29. marta 2013.</ref> <ref name="hand">{{cite book|author= Lide David R.|year= 1998|title = Handbook of Chemistry and Physics |url= https://archive.org/details/isbn_9780849305948| edition = 87 | location = Boca Raton, FL | publisher = CRC Press | isbn = 0-8493-0594-2 | chapter =Section 11, Table of the Isotopes}}</ref> <ref name="Nudat">{{cite web|author=Alejandro Sonzogni|url=http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/reCenter.jsp?z=68&n=97|title=Untitled|publisher=National Nuclear Data Center|access-date=20. 2. 2013|archive-date=21. 3. 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321050628/http://www.nndc.bnl.gov/nudat2/reCenter.jsp?z=68&n=97|url-status=dead}}</ref> <ref name="handbook of metals">{{cite book|author=Walker, Perrin; Tarn, William H. |title=CRC Handbook of Metal Etchants|url=https://books.google.com/books?id=-2ObmTZTq2QC&pg=PA1241|year=2010|publisher=CRC Press|isbn=978-1-4398-2253-1|pages=1241–}}</ref> <ref name="Solids">{{cite book| page=49|url = https://books.google.com/books?id=RK3jK0XWjdMC&pg=PA49| title =Solid-state laser engineering| author =Koechner, Walter | publisher= Springer| year= 2006| isbn = 0-387-29094-X}}</ref> <ref name="duartef">{{cite book| page=214| url=https://books.google.com/books?id=FCDPZ7e0PEgC&pg=PA214| title = Tunable laser applications| author = Duarte, Frank J. | publisher= CRC Press| year = 2008| isbn=1-4200-6009-0}}</ref> <ref name=appl>{{cite book| page = 32| url = https://books.google.com/books?id=F0Bte_XhzoAC&pg=PA32| title = Extractive metallurgy of rare earths| author = Gupta, C. K.; Krishnamurthy, Nagaiyar| publisher =CRC Press|year= 2004| isbn =0-415-33340-7}}</ref> <ref name="Devan">{{cite journal|author= Krishnamurthy Devan; Vivian Weinberg; J. Adam M. Cunha; I-Chow Hsu; Jean Pouliot|title = Comparison of high–dose rate prostate brachytherapy dose distributions with iridium-192, ytterbium-169, and thulium-170 sources |journal= Brachytherapy|volume = 10|issue = 6|pages=461–465|year=2011|doi=10.1016/j.brachy.2011.01.012|pmid=21397569}}</ref> <ref name="Hwaree">Ayoub, Amal Hwaree ''et al.'' [http://www.rooj.com/TM-170%20Brachytherapy.htm Development of New Tm-170 Radioactive Seeds for Brachytherapy], Department of Biomedical Engineering, Univerzitet Ben-Gurion u Negevu</ref> <ref name="Baldev">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lOCjakwiRWAC&pg=PA55|title=Practical Radiography|isbn=978-1-84265-188-9|author=Raj Baldev; Venkataraman Balu |year=2004}}</ref> }} {{Commonscat|Thulium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Reducensi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] mf4ehb08jx7965ddfjrtlszmteny1jt 0 8760 3819784 3799006 2026-03-26T10:31:21Z Panasko 146730 [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819784 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hemijski element | Hemijski element = Iterbij | Simbol = Yb | Atomski broj = 70 | Serija = [[Lantanoidi]] | Grupa = La | Perioda = 6 | Blok = f | Boja serije = Plum | Slika = [[Datoteka:Ytterbium-3.jpg|180px]] | CAS registarski broj = 7440-64-4 | Izgled = srebrenobijeli metal | Zastupljenost = 2,5 · 10^-4<ref name="Harry H. Binder"/> | Atomska masa = 173,045(10)<ref name="CIAAW"/><ref name="IUPAC"/> | Atomski radijus = 175 | Atomski radijus izračunat = 222 | Kovalentni radijus = 187 | Van der Waalsov radijus = - | Elektronska konfiguracija = &#x5B;[[Ksenon|Xe]]&#x5D; 4f¹⁴6s² | Izlazna energija = | Elektroni u energetskom nivou = 2, 8, 18, 32, 8, 2 | Energija ionizacije_1 = 603,4 | Energija ionizacije_2 = 1174,8 | Energija ionizacije_3 = 2417 | Agregatno stanje = čvrsto | Mohsova skala tvrdoće = | Struktura kristala = kubična plošno centrirana | Gustoća = 6973 | Gustoća_K =298,15<ref name="Greenwood"/> | Magnetizam = paramagnetičan (''Χ_m'' = 3,4 · 10⁻⁵)<ref name="Weast"/> | Tačka topljenja_K = 1097 | Tačka topljenja_C = 824 | Tačka ključanja_K = 1703<ref name="Zhang"/> | Tačka ključanja_C = 1430 | Molarni volumen = 24,84 · 10^-6 | Toplota isparavanja = 159<ref name="Zhang"/> | Toplota topljenja = 7,6 | Pritisak pare = 395 | Pritisak pare_K = 1097 | Brzina zvuka = 1590 | Brzina zvuka_K = 293,15 | Specifična toplota = 150 | Specifična toplota_K = | Specifična električna provodljivost = 4 · 10⁶ | Specifična električna provodljivost_K = | Toplotna provodljivost = 39 | Toplotna provodljivost_K = | Oksidacioni broj = 2, '''3''' | Oksidi = | Elektrodni potencijal = -2,22 [[Volt|V]] (Yb³⁺ + 3e^- → Yb) | Elektronegativnost = 1,1 | Oznaka upozorenja = {{Oznake upozorenja|F|Xn}} | Oznake upozorenja R = {{Oznake upozorenja R|11|20/21/22}} | Oznake upozorenja S = {{Oznake upozorenja S|16|33|36}} | Radioaktivan = Ne | Izotopi = {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Yb | Maseni broj = 168 | Rasprostranjenost u prirodi = 0,13 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Yb | Maseni broj = 169 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 32,026 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[Elektronski zahvat|ε]] | Tipraspada1ZE = 0,909 | Tipraspada1ZP = [[Tulij|¹⁶⁹Tm]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Yb | Maseni broj = 170 | Rasprostranjenost u prirodi = 3,05 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada =0 | Simbol = Yb | Maseni broj = 171 | Rasprostranjenost u prirodi = 14,3 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Yb | Maseni broj = 172 | Rasprostranjenost u prirodi = 21,9 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Yb | Maseni broj = 173 | Rasprostranjenost u prirodi = 16,12 }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Yb | Maseni broj = 174 | Rasprostranjenost u prirodi = '''31,8''' }}Parts per million {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 1 | Simbol = Yb | Maseni broj = 175 | Rasprostranjenost u prirodi = 0 | Vrijeme poluraspada = 4,185 [[dan|d]] | Tipraspada1ZM = [[beta-zraci|β^-]] | Tipraspada1ZE = 0,470 | Tipraspada1ZP = [[Lutecij|¹⁷⁵Lu]] }} {{Infokutija Hemijski element/Izotop | Broj tipova raspada = 0 | Simbol = Yb | Maseni broj = 176 | Rasprostranjenost u prirodi = 12,7 }} |}} '''Iterbij''' je [[hemijski element]] sa [[hemijski simbol|simbolom]] '''Yb''' i [[atomski broj|rednim brojem]] 70. U [[periodni sistem elemenata|periodnom sistemu]] nalazi se u grupi [[lantanoidi|lantanoida]] te se stoga ubraja u metale rijetkih zemlji. Poput ostalih lantanoida, on je srebreno-sjajni [[teški metal]]. Osobine iterbija ne slijede [[kontrakcija lantanoida|kontrakciju lantanoida]], a zbog svoje elektronske konfiguracije ovaj element ima značajno manju gustoću kao i niže temperature topljenja i [[tačka ključanja|ključanja]] od susjednih elemenata u periodnom sistemu. Iterbij je otkrio [[Jean Charles Galissard de Marignac]] 1878. godine prilikom proučavanja minerala [[gadolinit]]a. Kasnije, 1907. godine, [[Georges Urbain]], [[Carl Auer von Welsbach]] i Charles James, nezavisno jedan od drugog, uspjeli su iz Marignacovog iterbija izdvojiti još jedan element, [[lutecij]]. Welbach je za ime novog elementa predlagao ''aldebaranij'', međutim ipak je nakon dugih rasprava i protivno njegovoj volji, zadržano današnje ime ''iterbij''. U tehničkom pogledu element i njegovi spojevi koriste se u vrlo malehnim količinama, uglavnom zbog vrlo složenog načina njegovog odvajanja od drugih lantanoida, između ostalog koristi se kao dotirajuće sredstvo za lasere na bazi itrij-aluminij granata. [[Iterbij(III)-hlorid]] i [[iterbij(II)-jodid]] su reagensi koji se koriste u raznim organskim reakcijama sinteze. == Historija == Iterbij je 1878. otkrio [[Švicarska|švicarski]] hemičar [[Jean Charles Galissard de Marignac]]. On je detaljnije proučavao gadolinit, te je pokušao odvojiti [[erbij]] koji je nerastvorljiv u vreloj vodi od drugih mineralnih sastojaka putem razlaganja nitrata. Pri tome otkrio je da preostali kristali nisu u potpunosti izgrađeni od crvenkastog [[erbij-nitrat]]a, već su bili vidljivi i neki bezbojni kristali. Izmjereni apsorpcijski spektar pokazao je da se u tom slučaju moralo raditi o kristalima nekog do tad nepoznatog elementa. Marignac je elementu dao ime ''iterbium'', prema mjestu pronalaska gadolinita u [[švedska|švedskom]] Ytterbyju, kao i njegovoj sličnosti sa [[itrij]]em. Odvajanje oba elementa uslijedilo je nakon drugog eksperimenta dodavanjem [[hiposulfitna kiselina|hiposulfitne kiseline]] u rastvor hlorida.<ref name="gallica"/><ref name="Enghag"/> Francuz [[Georges Urbain]], Austrijanac [[Carl Auer von Welsbach]] i Amerikanac Charles James su, nezavisno jedan od drugog, objavili 1907. godine da Marignacov ''iterbij'' nije čisti element, već predstavlja smjesu dva elementa. Tu smjesu su uspjeli razdvojiti na čiste hemijske elemente iterbij i [[lutecij]]. Tom prilikom Carl Auer von Welsbach je novim elementima dao naziv ''aldebaranij'' (prema [[zvijezda|zvijezdi]] [[Aldebaran]]) i ''kasiopeij'', dok je Urbain predložio nazive ''neoiterbij'' i ''lutecij''.<ref name="monheft"/><ref name="mgurbain"/> Godine 1909. međunarodna komisija za atomsku masu, u čijem sastavu su bili [[Frank Wigglesworth Clarke]], [[Wilhelm Ostwald]], [[Thomas Edward Thorpe]] i Georges Urbain, odlučila je da se Urbainu prizna otkriće lutecija, te u skladu s tim prihvati njegovo predloženo ime za element.<ref name="thorpeet"/> Također je i zadržano staro Marignacovo ime za iterbij. Elementarni iterbij prvi su dobili 1936. hemičari [[Wilhelm Klemm]] i [[Heinrich Bommer]]. Oni su metalni iterbij dobili [[Redoks reakcija|redukcijom]] iterbij(III)-hlorida pomoću [[kalij]]a pri temperaturi od 250&nbsp;°C. Osim toga, odredili su i kristalnu strukturu i magnetske osobine ovog metala.<ref name="klemmw"/> == Osobine == === Fizičke === [[Datoteka:Cubic, face-centered.png|thumb|lijevo|180px|Kristalna struktura iterbija, a = 548,1 pm]] Kao i drugi lantanoidi, iterbij je također srebrenasto-svijetli, mehki [[teški metal]]. On ima neuobičajeno nisku gustoću od 6,973 g/cm³, što je znatno manje od [[gustoća]] susjednih lantanoida poput [[tulij]]a odnosno lutecija odnosno približno gustoćama [[neodij]]a ili [[prazeodij]]a. Slična usporedba vrijedi i za neuobičajeno nisku [[tačka topljenja|tačku topljenja]] od 824&nbsp;°C i tačku ključanja od 1430&nbsp;°C (za lutecij: tačka topljenja 1652&nbsp;°C, a ključanja 3330&nbsp;°C). Ove vrijednosti su u određenoj protivrječnosti sa uobičajenom [[kontrakcija lantanoida|kontrakcijom lantanoida]] a uzrok joj je [[elektronska konfiguracija]] iterbija [Xe] 4f¹⁴ 6s². Zbog potpuno popunjenje f-ljuske, za metalnu vezu dostupna su samo dva valentna elektrona, pa dolazi do znatno slabijih sila veze i znatno većeg atomskog radijusa metala.<ref name="HoWi1938" /> Postoji tri različite [[kristalna struktura|kristalne strukture]] pri atmosferskom pritisku kao i druge tri visokotlačne modifikacije iterbija. Na sobnoj temperaturi, metal se kristalizira u [[Kubični kristalni sistem|kubičnom gusto složenom]] kristalnom sistemu sa parametrom rešetke a = 548,1 pm.<ref name="Barnett"/> Pri višim temperaturama i pritiscima ova struktura prelazi u kubično-unutarcentrirani kuglasti sistem, s tim da pri atmosferskom pritisku, temperatura prelaska iznosi oko 770&nbsp;°C; dok pri sobnoj temperaturi, pritisak prelaska iznosi 4 GPa.<ref name="Jayaramana"/> Na niskim temperaturama stabilna je heksagonalna najgušća struktura, pri čemu se strukturalni fazni prijelaz nalazi između 0 i 45&nbsp;°C, koji jako mnogo zavisi od čistoće, pritiska i naprezanja unutar metala. Ove faze imaju različit [[magnetizam]]. Dok je heksagonalna faza dijamagnetična (što je i očekivano zbog potpuno popunjene orbitale), kubična pločno-centrirana struktura iskazuje paramagnetične osobine (vjerovatno zbog malog broja Yb³⁺ iona u metalu).<ref name="Bucher"/> Redoslijed visokotlačnih [[Alotropske modifikacije|modifikacija]] ne odgovara nizu koji se najčešće može naći kod drugih lantanoida. Tako naprimjer kod iterbija nisu poznate modifikacije sa dvostrukom heksagonalnom najgušćom strukturom ili strukturom [[samarij]]a. Pri pritisku od 4 GPa stabilnu kubičnu unutar-centriranu strukturu slijedi heksagonalna najgušća struktura pri 26 GPa. Sljedeći fazni prijelaz nastaje pri povećanju pritiska na 53 GPa a iznad ovog pritiska ponovo nastaje kubična najgušća struktura. Novi fazni prijelaz slijedi na 98 GPa. Pri ovom pritisku pa sve do najmanje 202 GPa, heksagonalna struktura je najstabilnija sa prostornom grupom ''P'' 3₁21 (br. 152), a koja se još zove i ''h''P3 struktura. Povećanjem pritiska slijedi i promjena elektronske strukture elementa, pri čemu [[elektron]] iz f-orbitale prelazi u d-orbitalu, a onda elektronska konfiguracija postaje trovalentna kao i kod drugih lantanoida.<ref name="Chesnut"/> === Hemijske === Iterbij je tipični neplemeniti metal, koji pri višim temperaturama reagira s većinom [[nemetal]]a. Sa [[kisik]]om sporo reagira na suhom zraku pri standardnim uslovima temperature i pritiska, a mnogo brže ako je u [[zrak]]u prisutna i vlaga. Fino isitnjeni metalni iterbij je, poput drugih neplemenitih metala, vrlo lahko zapaljiv na zraku ili u prisustvu kisika. Smjesa finog praha iterbija i organohalogenih spojeva, kao što su [[heksahloretan]] ili [[politetrafluoroetilen]], sagorijeva uz smaragdno-zeleni plamen.<ref name="Christian"/> Reakcija iterbija i [[vodik]] nije potpuna, jer vodik ulazi u oktaedarske šupljine u metalnoj rešeci te gradi nestehiometrijske hidridne faze, pri čemu sastav zavisi od temperature i pritiska vodika.<ref name="HoWi1938"/><ref name="Ullmann"/> U [[voda|vodi]] iterbij se vrlo sporo rastvara, a mnogo brže u kiselinama istiskujući vodik. U rastvoru, [[ion]]i iterbija su većinom trovalentni, bezbojni, u obliku hidrata [Yb(H₂O)₉]³⁺. Žuto-zeleni dvovalentni ion iterbija nije stabilan u vodenim rastvorima, oksidira istiskujući vodik sa vremenom poluraspada od oko 2,8 sata, prelazeći u trovalentni ion.<ref name="HoWi1938"/> Kada se iterbij rastvori u tečnom [[amonijak]]u, kao i kod [[natrij]]a, nastaje plavi rastvor zbog solvatiziranih elektrona.<ref name="Römpp"/> === Izotopi === Poznata su ukupna 33 [[izotop]]a između ¹⁴⁸Yb i ¹⁸¹Yb kao i drugih 12 [[nuklearni izomer|nuklearnih izomera]] iterbija. Od njih, samo sedam se nalazi u prirodi sa različitim udjelom i zastupljenošću. Najveći udio u prirodnoj izotopskoj smjesi iterbija ima izotop ¹⁷⁴Yb od 31,8%, a slijede ga izotopi ¹⁷²Yb sa 21,9 %; ¹⁷³Yb sa 16,12 %; ¹⁷¹Yb sa 14,3 % te ¹⁷⁶Yb sa 12,7 %. Izotopi ¹⁷⁰Yb i ¹⁶⁸Yb sa udjelima od 3,05% odn. 0,13% su znatno rjeđi.<ref name="nubase"/> [[Radioaktivnost|Radioaktivni]] izotop ¹⁶⁹Yb sa [[vrijeme poluraspada|vremenom poluraspada]] od 32 dana, nastaje zajedno sa kratkoživućim ¹⁷⁵Yb (vrijeme poluraspada 4,2 dana) putem aktiviranja neutronima prilikom izlaganja iterbija radijaciji u nuklearnim reaktorima. On se može koristiti i kao izvor gama-zračenja, naprimjer u [[nuklearna medicina|nuklearnoj medicini]] i [[radiografija|radiografiji]].<ref name="Römpp"/><ref name="Halmshaw"/> ==Rasprostranjenost== Na Zemlji, iterbij je vrlo rijedak element, njegov udio u kontinentalnoj [[Zemljina kora|Zemljinoj kori]] iznosi oko 3,2 [[Parts per million|ppm]] (0,00032%).<ref name="CRC90"/> Ovaj metal javlja se kao sastavni dio rijetkih minerala, prije svega onih koji sadrže [[itrij]] i teže lantanoide poput [[ksenotim]]a i [[gadolinit]]a. Tako naprimjer ksenotim iz [[Malezija|Malezije]] sadrži do 6,2% iterbija. Za razliku od njega, ceritne ''zemlje'' poput [[monacit]]a i [[bastnesit]]a sadrže dosta male količine iterbija. Monacit, u zavisnosti od nalazišta, sadrži od 0,12% do 0,5% iterbija.<ref name="Ullmann"/> Poznato je više vrlo rijetkih [[mineral]]a u kojim se iterbij nalazi kao najčešći rijetki zemni metal. U takve spadaju ksenotim-(Yb), gdje iterbija ima 32% mjereno po masi, a [[empirijska formula]] mu glasi (Yb_0,40Y_0,27Lu_0,12Er_0,12Dy_0,05Tm_0,04Ho_0,01)PO₄.<ref name="Harvey"/> Osim njega, iterbij je sadržan u keiviitu-(Yb) sa empirijskom formulom (Yb_1,43Lu_0,23Er_0,17Tm_0,08Y_0,05Dy_0,03Ho_0,02)₂Si₂O₇.<ref name="Voloshin"/> Međutim, ovi minerali su dijelovi jednog niza miješanih kristala, koji su također i drugačijeg prirodnog sastava, gdje je itrij glavni "sastojak". Najvažniji izvori iterbija su ležišta monacita i ksenotima u [[Kina|Kini]] i Maleziji (tamo je u vidu pratećeg minerala kasiteritu). Zbog slabe potražnje na svjetskom tržištu za ovim metalom, situacija sa proizvodnjom i zalihama iterbija ne smatra se kritičnom.<ref name="Harald"/> == Dobijanje == [[Datoteka:Ultrapure ytterbium, 2 grams. Original size in cm - 1 x 1.5.jpg|mini|100px|lijevo|Iterbij]] Zbog teškog razdvajanja lantanoida, dobijanje iterbija je izuzetno komplicirano i dugotrajno. Polazni minerali poput monacita ili ksenotima se najprije rastapaju pomoću [[Kiseline|kiselina]] ili [[Baza (hemija)|baza]] u rastvor. Odvajanje iterbija od drugih lantanoida moguće je pomoću različitih metoda, pri čemu tehnički najvažniju predstavlja ionsko-izmjenjivačka metoda odvajanja, kao i za druge rijetke lantanoide. U tom procesu rastvor sa rijetkim ''zemljama'' se nanosi na pogodnu [[Smola|smolu]], na koju se pojedinačni ioni lantanoida različito jako mogu vezati. Zatim se rastvor odvajaju od smole [[Ionoizmjenjivačka hromatografija|ionskoizmjenjivačkom hromatografijom]] pomoću sredstava koji s ionima grade komplekse poput [[EDTA]], [[DTPA]] i [[HEDTA]], te se zbog različite jačine veza između smole i iona lantanoida mogu odvojiti željeni ioni određenog lantanoida.<ref name="Ullmann" /><ref name="Gelis"/><ref name="Hubicka"/> Hemijsko odvajanje je moguće putem različitih reakcija iterbij-, lutecij- i [[tulij-acetat]]a sa amalgamom [[natrij]]a. Tako iterbij gradi amalgam, dok spojevi lutecija i tulija ne reagiraju.<ref name="Marsh"/> Dobijanje metalnog iterbija može se izvoditi elektrolizom istopljenih spojeva iterbij(III)-fluorida i iterbij(III)-hlorida, sa alkalnim ili zemnoalkalnim halogenidima do redukcije pri tački topljenja, te tečnim [[kadmij]]em ili [[cink]]om kao katodom. Osim ove, iterbij se može dobiti i metalotermičkom redukcijom iterbij(III)-fluorida sa [[kalcij]]em ili [[iterbij(III)-oksid]]a sa lantanom ili [[cerij]]em. Ako se ova posljednja reakcija izvodi u [[vakuum]]u, iterbij se mora [[destilacija|destilirati]] te se tako može odvojiti od drugih lantanoida.<ref name="Ullmann" /> == Upotreba == Iterbij i njegovi spojevi komercijalno se koriste u vrlo ograničenom obimu. Kao legirni metal, poboljšava čvrstoću, smanjuje zrna kristala i neke mehaničke osobine nehrđajućeg [[čelik]]a. U toku su istraživanja o upotrebi legura iterbija u [[stomatologija|stomatologiji]].<ref name="Emsley"/> Kao i drugi lantanoidi, iterbij se također koristi kao sredstvo za dopiranje [[itrij-aluminij-granat]]skih [[laser]]a ([[Yb:YAG laser]]). Prednosti ovog lasera nad [[Nd:YAG laser]]ima je u većem mogućem maksimalnom dopiranju, dužem vijeku korištenja na višim energetskim nivoima te širim rasponima apsorpcije.<ref name="Butterworth"/> Iterbij je također važno sredstvo za dopiranje fiber-lasera, na zbog sličnih prednosti kao i kod YAG lasera, može se koristiti i za fiber-lasere visokih performansi. Tu se također ubraja i visoka moć dopiranja, širi raspon apsorpcije između 850 i 1070&nbsp;nm te također širi raspon emisije između 970 i 1200&nbsp;nm.<ref name="Digonnet"/> Eksperimentalno se istražuje korištenje ovog metala kao alternativa za [[cezij]] za pokretanje [[atomski sat|atomskih satova]]. U testovima je izmjerena četiri puta veći stepen tačnosti od atomskih satova na bazi cezija.<ref name="lemken"/> Iterbij se također ispituje kao zamjena za [[magnezij]] u kinematičkim IC mamcima za borbene avione. Pri tome iterbij(III)-oksida pokazuje znatno viši stepen emisije u infracrvenom spektru u odnosu na magnezij-oksid te bolju performansu zračenja od uobičajenih sličnih materijala na bazi MTV-a (magnezij-teflon-viton).<ref name="Pyrolants"/> == Reference == {{refspisak|2|refs= <ref name="HoWi1938">{{Cite book|author=A. F. Holleman, E. Wiberg, N. Wiberg|title=Lehrbuch der Anorganischen Chemie|volume=102|publisher=de Gruyter|location=Berlin|year=2007|isbn=978-3-11-017770-1|pages=1938–1944}}</ref> <ref name="Barnett">{{Cite journal|author=H. T. Hall, J. D. Barnett, L. Merrill|title=Ytterbium: Transition at High Pressure from Face-Centered Cubic to Body-Centered Cubic Structure|url=https://archive.org/details/sim_science_1963-01-11_139_3550/page/110|journal=Science|volume=139|year=1963|pages=111–112|doi=10.1126/science.139.3550.111}}</ref> <ref name="Jayaramana">{{Cite journal|author=A. Jayaraman|title=Fusion Curve of Europium, Fusion, and fcc-bcc Transformation in Ytterbium at High Pressures|journal=Physical Review|volume=135|year=1964|pages=A1056–A1059|doi=10.1103/PhysRev.135.A1056}}</ref> <ref name="Bucher">{{Cite journal|author=E. Bucher, P. Schmidt, A. Jayaraman, K. Andres, J. Maita, K. Nassau, P. Dernier|title=New First-Order Phase Transition in High-Purity Ytterbium Metal|journal=Physical Review B.|volume=2|year=1970|pages=3911–3917|doi=10.1103/PhysRevB.2.3911}}</ref> <ref name="Chesnut">{{Cite journal|author=Gary Chesnut, Yogesh Vohra|title=Structural and Electronic Transitions in Ytterbium Metal to 202 GPa|journal=Physical Review Letters|volume=82|year=1999|pages=1712–1715|doi=10.1103/PhysRevLett.82.1712}}</ref> <ref name="Christian">{{Cite journal|author=Ernst-Christian Koch, Volker Weiser, Evelin Roth, Sebastian Knapp, Stefan Kelzenberg|title=Combustion of Ytterbium Metal|journal=Propellants, Explosives, Pyrotechnics|volume=37|year=2012|pages=9–11|doi=10.1002/prep.201100141}}</ref> <ref name="Römpp">''[https://roempp.thieme.de/roempp4.0/do/data/RD-25-00061 Ytterbium]''. u: ''Römpp Online''. Georg Thieme Verlag, pristupljeno dana 20. februara 2012.</ref> <ref name="nubase">{{Cite journal|author=G. Audi, O. Bersillon, J. Blachot, A. H. Wapstra|url=http://amdc.in2p3.fr/nubase/Nubase2003.pdf|title=The NUBASE evaluation of nuclear and decay properties|journal=Nuclear Physics|volume=A 729|year=2003|pages=3–128|doi=10.1016/S0375-9474(97)00482-X|access-date=13. 1. 2018|archive-date=20. 7. 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720233206/http://amdc.in2p3.fr/nubase/Nubase2003.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> <ref name="Halmshaw">{{Cite book|author=R. Halmshaw|url=https://books.google.ba/books?id=wJqBSA1exqoC&lpg=PP1&pg=PA60|title=Industrial radiology: theory and practice|edition=2|publisher=Springer|year=1995|isbn=0-412-62780-9|pages=60–61}}</ref> <ref name="Harald">Harald Elsner: ''Kritische Versorgungslage mit schweren Seltenen Erden – Entwicklung „Grüner Technologien“ gefährdet?'' u: ''Commodity Top News.'' br. 36, 2011. [http://www.bgr.bund.de/DE/Gemeinsames/Produkte/Downloads/Commodity_Top_News/Rohstoffwirtschaft/36_kritische-versorgungslage.pdf?__blob=publicationFile&v=4 (pdf)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304083541/http://www.bgr.bund.de/DE/Gemeinsames/Produkte/Downloads/Commodity_Top_News/Rohstoffwirtschaft/36_kritische-versorgungslage.pdf?__blob=publicationFile&v=4 |date=4. 3. 2016 }}</ref> <ref name="Gelis">{{Cite journal|author=V. M. Gelis, E. A. Chuveleva, L. A. Firsova, E. A. Kozlitin, I. R. Barabanov|title=Optimization of Separation of Ytterbium and Lutetium by Displacement Complexing Chromatography|journal=Russian Journal of Applied Chemistry|volume=78|year=2005|pages=1420–1426|doi=10.1007/s11167-005-0530-6}}</ref> <ref name="Hubicka">{{Cite journal|author=Halina Hubicka, Dorota Drobek|title=Anion-exchange method for separation of ytterbium from holmium and erbium|journal=Hydrometallurgy|volume=47|year=1997|pages=127–136|doi=10.1016/S0304-386X(97)00040-6}}</ref> <ref name="Marsh">{{Cite journal|author=Joseph K. Marsh|title=4. Rare-earth metal amalgams. Part III. The separation of ytterbium from its neighbours|journal=Journal of the Chemical Society (Resumed)|year=1943|page=8|doi=10.1039/JR9430000008}}</ref> <ref name="Emsley">{{Cite book|author=John Emsley|url=https://books.google.ba/books?id=Yhi5X7OwuGkC&lpg=PP1&pg=PA492|title=Nature's building blocks: an A-Z guide to the elements|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-850341-5|pages=492–494}}</ref> <ref name="Butterworth">{{Cite book|author=John C. Ion|url=https://books.google.ba/books?id=eV7o7F2MYUUC&lpg=PP1&pg=PA97|title=Laser processing of engineering materials: principles, procedure and industrial application|publisher=Butterworth-Heinemann|year=2005|isbn=0-7506-6079-1|page=97}}</ref> <ref name="Digonnet">{{Cite book|author=Michel J. F. Digonnet|url=https://books.google.ba/books?id=cogRJ6Lr-1gC&lpg=PP1&pg=PA169|title=Rare-Earth-Doped Fiber Lasers and Amplifiers|edition=2|publisher=CRC Press|year=2001|isbn=0-8247-4164-1|pages=167–170}}</ref> <ref name="lemken">{{Cite journal|author=N. Lemke, A. Ludlow, Z. Barber, T. Fortier, S. Diddams, Y. Jiang, S. Jefferts, T. Heavner, T. Parker, C. Oates|title=Spin-1/2 Optical Lattice Clock|journal=Physical Review Letters|volume=103|year=2009|pages=063001–063004|doi=10.1103/PhysRevLett.103.063001}}</ref> <ref name="Pyrolants">{{Cite journal|author=Ernst-Christian Koch, Arno Hahma|title=Metal-Fluorocarbon Pyrolants. XIV: High Density-High Performance Decoy Flare Compositions Based on Ytterbium/Polytetrafluoroethylene/Viton®|journal=Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|year=2012|pages=721–724|doi=10.1002/zaac.201200036}}</ref> <ref name="Voloshin">{{Cite journal|author=A. V. Voloshin, Ya. A. Pakhomovsky, F. N. Tyusheva|title=Keiviite Yb₂Si₂O₇, a new ytterbium silicate from amazonitic pegmatites of the Kola Peninsula|journal=Mineralog. Zhurnal|volume=5-5|year=1983|pages=94–99}} ([http://www.minsocam.org/ammin/AM69/AM69_1190.pdf sažetak u ''American Mineralogist'', str. 1191.]; PDF).</ref> <ref name="Harvey">{{Cite journal|author=Harvey M. Buck, Mark A. Cooper, Petr Cerny, Joel D. Grice, Frank C. Hawthorne|title=Xenotime-(Yb), YbPO₄, a new mineral species from the Shatford Lake pegmatite group, southeastern Manitoba, Canada|journal=Canadian Mineralogist|volume=37|year=1999|pages=1303–1306}} ([http://www.minsocam.org/msa/ammin/TOC/Abstracts/2000_Abstracts/Sept00_Abstracts/Jambor_p1321_00.pdf Sažetak u časopisu "American Mineralogist", str. 1324.]; PDF).</ref> <ref name="Ullmann">{{Cite book|author=Ian McGill|chapter=Rear Earth Elements|title=Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry|publisher=Wiley-VCH|location=Weinheim|year=2005|doi=10.1002/14356007.a22_607}}</ref> <ref name="CRC90">{{cite book|editor=David R. Lide|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|year=2005|url=https://archive.org/details/crchandbookchemi00lide_518|edition=90|publisher=CRC Press/Taylor and Francis|location=Boca Raton, FL|chapter=Geophysics, Astronomy, and Acoustics; Abundance of Elements in the Earth's Crust and in the Sea|pages=[https://archive.org/details/crchandbookchemi00lide_518/page/n1230 14]-18}}</ref> <ref name="thorpeet">{{Cite journal|author=F. W. Clarke, W. Ostwald, T. E. Thorpe, G. Urbain|title=Bericht des Internationalen Atomgewichts-Ausschusses fuer 1909|journal=Berichte der deutschen chemischen Gesellschaft|volume=42|year=1909|pages=11–17|doi=10.1002/cber.19090420104}}</ref> <ref name="klemmw">{{Cite journal|author=W. Klemm, H. Bommer|title=Zur Kenntnis der Metalle der seltenen Erden|journal=Zeitschrift für anorganische und allgemeine Chemie|volume=231|year=1937|pages=|doi=10.1002/zaac.19372310115}}</ref> <ref name="monheft">{{Cite journal|author=C. Auer v. Welsbach|title=Die Zerlegung des Ytterbiums in seine Elemente|journal=Monatshefte für Chemie|volume=29|year=1908|pages=181–225|doi=10.1007/BF01558944}}</ref> <ref name="mgurbain">{{Cite journal|author=M. G. Urbain|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3099v/f759|title=Un nouvel élément, le lutécium, résultant du dédoublement de l'ytterbium de Marignac|journal=Comptes rendus|volume=145|year=1908|pages=759–762}}</ref> <ref name="gallica">{{cite journal|author=Jean Charles Galissard de Marignac|url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3044x.image.f636.langDE|title=Sur l’ytterbine, terre nouvelle, contenu dans la gadolinite|journal=Comptes Rendus|volume=87|year=1878|pages=578–581}}</ref> <ref name="Enghag">{{Cite book|author=Per Enghag|url=http://books.google.com.ag/books?id=aff7sEea39EC|title=Encyclopedia of the elements: technical data, history, processing, applications|publisher=John Wiley & Sons|year=2004|isbn=3-527-30666-8|page=448}}</ref> <ref name="Weast">{{Cite book|author=Robert C. Weast|title=CRC Handbook of Chemistry and Physics|url=https://archive.org/details/crchandbookofche70edunse|journal=CRC (Chemical Rubber Publishing Company)|location=Boca Raton|year=1990|isbn=0-8493-0470-9|pages=E-129 do E-145}}, vrijednosti u navedenoj knjizi su navedene u g/mol i naznačene u ''cgs'' jedinicama. Ovdje navedena vrijednost je preračunata po SI sistemu i bez mjerne jedinice.</ref> <ref name="Zhang">{{Cite journal|author=Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang|title=Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks|journal=Journal of Chemical & Engineering Data|volume=56|year=2011|pages=328–337|doi=10.1021/je1011086}}</ref> <ref name="Harry H. Binder">{{Cite book|author=Harry H. Binder|title=Lexikon der chemischen Elemente|publisher=S. Hirzel Verlag|location=Stuttgart|year=1999|isbn=3-7776-0736-3}}</ref> <ref name="Greenwood">{{Cite book|author=N. N. Greenwood, A. Earnshaw|title=Chemie der Elemente|edition=1|publisher=VCH|location=Weinheim|year=1988|isbn=3-527-26169-9|page=1579}}</ref> <ref name="CIAAW">Standardna atomska težina iterbija na [http://www.ciaaw.org/ytterbium.htm ciaaw.org]</ref> <ref name="IUPAC">[http://www.iupac.org/news/news-detail/article/standard-atomic-weight-of-ytterbium-revised.html Revdirana standardna atomska težina]{{Mrtav link}}, na iupac.org</ref> }} {{Commonscat|Ytterbium}} {{PSE}} [[Kategorija:Hemijski elementi]] [[Kategorija:Rijetki zemni metali]] m67e4k80g8v9wfbgdal8qbx4pyihixg 0 30551 3819678 3538269 2026-03-25T22:33:50Z ElPo94 168680 dodavanje referenci za tekst o halifama 3819678 wikitext text/x-wiki '''Halifa''' ({{ArJ|خليفة}}), je titula vrhovnog poglavara [[Muslimani|muslimana]] i vođe [[ummet]]a koji se smatra nasljednikom poslanika [[Muhammed]]a. Halife su vršili svjetovnu i vjersku vlast u prvim državama koje su osnovali muslimani poslije Muhammedove smrti ([[Hilafet]]). Također su ih zvali i vođe pravovjernih, od kojih je prvi prozvani emir-el-mu'minin (أمير المؤمنين) bio Omer ibn el-Hattab, drugi pravedni halifa.<ref>{{Cite web|url=https://rahiqacademy.com/first-4-caliphs-in-islam/|title=First 4 caliphs in Islam|date=2025-04-10|language=en-US|access-date=2026-03-25}}</ref><ref>Biographies of the Rightly-Guided Caliphs, ''prepared from the works of Ibn Katheer, At-Tabari, As-Syooti and other historians''https://www.kalamullah.com/Books/Biographies%20of%20the%20Rightly-Guided%20Caliphs.pdf</ref> Prvi halifa, ili nasljednik Muhammeda je bio [[Ebu-Bekr]], a posljednjim halifom se smatra [[Abdulmedžid II]], halifa tursko-osmanlijskog porijekla (umro 23. augusta 1944. u [[Pariz]]u), 101. halifa po redu od [[Ebu-Bekr]]a.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://quranacademyonline11.medium.com/major-caliphates-khilafah-in-islamic-history-c8dc9c453d10|title=Major Caliphates (Khilafah) in Islamic History|last=Online|first=Quran Academy|date=2020-12-26|website=Medium|language=en|access-date=2026-03-25}}</ref> '''[[Pravedne halife]]''' [[Datoteka:Map of expansion of Caliphate.svg|mini|200px|Mapa širenja halifata za vrijeme Abasida 661-750 (smeđa boja)]] * [[Ebu-Bekr]]- 632 - 634 * [[Omer ibn el-Hattab]] - 634 - 644 * [[Osman ibn Affan]]- 644 - 656 * [[Alija ibn Ebu-Talib]] - 656 - 661<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/isru/hd_isru.htm|title=List of Rulers of the Islamic World {{!}} Lists of Rulers {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art|website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History|language=en|access-date=2026-03-25}}</ref> '''[[Emevije]] u Damasku''' [[Datoteka:Abbasids Dynasty 750 - 1258 (AD).PNG|mini|desno|200px|Mapa abasidskog carstva u najvećem usponu]] * Muavija I - 661 - 680 * Jezid I - 680 - 683 * Muavija II - 683 - 684 * Mervan I - 684 - 685 * Abdul-Melik - 685 - 705 * Velid I - 705 - 715 * Sulejman - 715 - 717 * Omer II - 717 - 720 * Jezid II - 720 - 724 * Hišam - 724 - 743 * Velid II - 743 - 744 * Jezid III - 744 * Ibrahim - 744 * Mervan II - 744 - 750 '''[[Abasidi]] u Bagdadu''' * Ebu Abas - 750 - 754 * El-Mensur - 754 - 775 * El-Mehdi - 775 - 785 * El-Hadi- 785 - 786 * Harun el-Rešid - 786 - 809 * El-Emin - 809 - 813 * El-Me'mun - 813 - 833 * El-Mu'tesim - 833 - 842 * El-Vatik - 842 - 847 * El-Mutevekil - 847 - 861 * El-Muntesir - 861 - 862 * El-Mustein - 862 - 866 * El-Mutaz - 866 - 869 * El-Muhtedi - 869 - 870 * El-Mutemid - 870 - 892 * El-Mutedid - 892 - 902 * El-Muktefi - 902 - 908 * El-Muktedir - 908 - 932 * El-Kahir - 932 - 934 * Er-Radi - 934 - 940 * El-Muteki - 940 - 944 * El-Mustekfi - 944 - 946 * El-Muti - 946 - 974 * Et-Tai - 974 - 991 * El-Kadir - 991 - 1031 * El-Kaim - 1031 - 1075 * El-Muktedi - 1075 - 1094 * El-Mustezhir - 1094 - 1118 * El-Musteršid - 1118 - 1135 * Er-Rešid - 1135 - 1136 * El-Muktefi - 1136 - 1160 * El-Mustendžid - 1160 - 1170 * El-Mustedi - 1170 - 1180 * En-Nasir - 1180 - 1225 * Ez-Zahir - 1225 - 1226 * El-Mustensir - 1226 - 1242 * El-Mustesim - 1242 - 1258<ref name=":0" /><ref name=":1" /> '''Fatimidi u Kairu''' * Ebu Muhammed Ubejdulah (910-934) (osnivač [[Fatimidski halifat|Fatimidskog halifata]]) * Ebu Kasim Muhammed El-Kaim (934-946) * Ebu Tahir Ismail (946-953) * Ebu Temim Medad (953-975) * Ebu Mensur Nizar (975-996) * Ebu Ali El-Mensur (996-1021) * Ebu Hasan Ali El-Zahir (1021-1036) * Ebū Temim Mead el-Mustensir (1036-1094) * El-Musteali (1094-1101) * El-Emir Bi Ahkamilah (1101-1130) * Abdul-Medžid (1130-1149) * El-Zefir (1149-1154) * El-Faiz (1154-1160) * El-Adid (1160-1171) '''[[Emevije]] u [[Kordoba|Kordobi]] ([[Španija]])''' (Nisu prihvaćeni u cjelosti; stvarna vlast se svodila na Španiju i dijelove [[Maroko|Maroka]]) * Adurahman III, 929-961 * El-Hakim II, 961-976 * Hišam II, 976-1008 * Muhammed II, 1008-1009 * Sulejman, 1009-1010 * Hišam II, 1010-1012 * Sulejman, 1012-1017 * Abdurahman IV, 1021-1022 * Abdurahman V, 1022-1023 * Muhammed III, 1023-1024 * Hišam III, 1027-1031 '''Almohadi u Španiji i Maroku''' * Abdul-Mumin 1145-1163 * Ebu Jakub Jusuf I 1163-1184 * Ebu Jusuf Jakub Mensur 1184-1199 * Muhammed El-Nasir 1199-1213 * Ebu Jakub Jusuf II 1213-1224 * Abdul-Vahid I 1224 * Abdulah 1224-1227 * Jahja 1227-1235 * Idriz I 1227-1232 * Abdul-Vahid II 1232-1242 * Alija 1242-1248 * Omar 1248-1266 * Idriz II 1266-1269 '''Abasidska loza u Kairu''' (Pod patronatom Memlučkog sultanata) * El-Mustensir II - 1261 - 1262 * El-Hakim I - 1262 - 1302 * El-Mustekfi I - 1302 - 1340 * El-Hakim II - 1341 - 1352 * El-Mutedid I - 1352 - 1362 * El-Mutevekil I - 1362 - 1383 * El-Vatik II - 1383 - 1386 * El-Mutesim - 1386 - 1389 * El-Mutevekil I - 1389 - 1406 * El-Mustein - 1406 - 1414 * El-Mutedid II - 1414 - 1441 * El-Mustekfi II - 1441 - 1451 * El-Kaim - 1451 - 1455 * El-Mustendžid - 1455 - 1479 * El-Mutevekil II - 1479 - 1497 * El-Mustemsik - 1497 - 1508 * El-Mutevekil III - 1508 - 1517 '''[[Sultani Osmanlijskog carstva]]''' [[Datoteka:OttomanEmpireIn1683.png|200px|mini|Osmanlijski halifat (1683)]] * Selim I - 1517 - 1520 (Sultan iz 1512) * Sulejman Kanuni (Zakonodavac) - 1520 - 1566 * Selim II - 1566 - 1574 * Murat III - 1574 - 1595 * Mehmed (Muhammed) III - 1595 - 1603 * Ahmed I - 1603 - 1617 * Mustafa I - 1617 - 1618 * Osman II - 1618 - 1622 * Mustafa I - 1622 - 1623 * Murat IV - 1623 - 1640 * Ibrahim I - 1640 - 1648 * Mehmed (Muhammed) IV - 1648 - 1687 * Sulejman II - 1687 - 1691 * Ahmed II - 1691 - 1695 * Mustafa II - 1695 - 1703 * Ahmed III - 1703 - 1730 * Mahmut I - 1730 - 1754 * Osman III - 1754 - 1757 * Mustafa III - 1757 - 1774 * Abdul-Hamid I - 1774 - 1789 * Selim III - 1789 - 1807 * Mustafa IV - 1807 - 1808 * Mahmut II - 1808 - 1839 * Abdul-Medžid I - 1839 - 1861 * Abdul-Aziz - 1861 - 1876 * Murat V - 1876 * Abdul-Hamid II - 1876 - 1909 * Mehmed (Muhammed) V - 1909 - 1918 * Mehmed (Muhammed) VI - 1918 - 1922 * Abdul Medžid II - 1922 - 1924<ref name=":1" /> (pod patronatom Republike Turske i tadašnjeg predsjednika Mustafe Kemala-Ataturka) == Također pogledajte == * [[Hilafet]] {{Commonscat|Caliphs}} == Reference == <references /> {{Islamske teme}} [[Kategorija:Halife|*]] [[Kategorija:Titule]] [[Kategorija:Historija islama]] ju5cqlmk48axlrwa0jfht9qstsewpxe 3819679 3819678 2026-03-25T22:35:08Z ElPo94 168680 3819679 wikitext text/x-wiki '''Halifa''' ({{ArJ|خليفة}}), je titula vrhovnog poglavara [[Muslimani|muslimana]] i vođe [[ummet]]a koji se smatra nasljednikom poslanika [[Muhammed]]a. Halife su vršili svjetovnu i vjersku vlast u prvim državama koje su osnovali muslimani poslije Muhammedove smrti ([[Hilafet]]). Također su ih zvali i vođe pravovjernih, od kojih je prvi prozvani emir-el-mu'minin (أمير المؤمنين) bio Omer ibn el-Hattab, drugi pravedni halifa.<ref>{{Cite web|url=https://rahiqacademy.com/first-4-caliphs-in-islam/|title=First 4 caliphs in Islam|date=2025-04-10|language=en-US|access-date=2026-03-25}}</ref><ref>Biographies of the Rightly-Guided Caliphs, ''prepared from the works of Ibn Katheer, At-Tabari, As-Syooti and other historians''https://www.kalamullah.com/Books/Biographies%20of%20the%20Rightly-Guided%20Caliphs.pdf</ref> Prvi halifa, ili nasljednik Muhammeda je bio [[Ebu-Bekr]], a posljednjim halifom se smatra [[Abdulmedžid II]], halifa tursko-osmanlijskog porijekla (umro 23. augusta 1944. u [[Pariz]]u), 101. halifa po redu od [[Ebu-Bekr]]a.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://quranacademyonline11.medium.com/major-caliphates-khilafah-in-islamic-history-c8dc9c453d10|title=Major Caliphates (Khilafah) in Islamic History|last=Online|first=Quran Academy|date=2020-12-26|website=Medium|language=en|access-date=2026-03-25}}</ref> '''[[Pravedne halife]]''' [[Datoteka:Map of expansion of Caliphate.svg|mini|200px|Mapa širenja halifata za vrijeme Abasida 661-750 (smeđa boja)]] * [[Ebu-Bekr]]- 632 - 634 * [[Omer ibn el-Hattab]] - 634 - 644 * [[Osman ibn Affan]]- 644 - 656 * [[Alija ibn Ebu-Talib]] - 656 - 661<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/isru/hd_isru.htm|title=List of Rulers of the Islamic World {{!}} Lists of Rulers {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History {{!}} The Metropolitan Museum of Art|website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History|language=en|access-date=2026-03-25}}</ref> '''[[Emevije]] u Damasku''' [[Datoteka:Abbasids Dynasty 750 - 1258 (AD).PNG|mini|desno|200px|Mapa abasidskog carstva u najvećem usponu]] * Muavija I - 661 - 680 * Jezid I - 680 - 683 * Muavija II - 683 - 684 * Mervan I - 684 - 685 * Abdul-Melik - 685 - 705 * Velid I - 705 - 715 * Sulejman - 715 - 717 * Omer II - 717 - 720 * Jezid II - 720 - 724 * Hišam - 724 - 743 * Velid II - 743 - 744 * Jezid III - 744 * Ibrahim - 744 * Mervan II - 744 - 750 '''[[Abasidi]] u Bagdadu''' * Ebu Abas - 750 - 754 * El-Mensur - 754 - 775 * El-Mehdi - 775 - 785 * El-Hadi- 785 - 786 * Harun el-Rešid - 786 - 809 * El-Emin - 809 - 813 * El-Me'mun - 813 - 833 * El-Mu'tesim - 833 - 842 * El-Vatik - 842 - 847 * El-Mutevekil - 847 - 861 * El-Muntesir - 861 - 862 * El-Mustein - 862 - 866 * El-Mutaz - 866 - 869 * El-Muhtedi - 869 - 870 * El-Mutemid - 870 - 892 * El-Mutedid - 892 - 902 * El-Muktefi - 902 - 908 * El-Muktedir - 908 - 932 * El-Kahir - 932 - 934 * Er-Radi - 934 - 940 * El-Muteki - 940 - 944 * El-Mustekfi - 944 - 946 * El-Muti - 946 - 974 * Et-Tai - 974 - 991 * El-Kadir - 991 - 1031 * El-Kaim - 1031 - 1075 * El-Muktedi - 1075 - 1094 * El-Mustezhir - 1094 - 1118 * El-Musteršid - 1118 - 1135 * Er-Rešid - 1135 - 1136 * El-Muktefi - 1136 - 1160 * El-Mustendžid - 1160 - 1170 * El-Mustedi - 1170 - 1180 * En-Nasir - 1180 - 1225 * Ez-Zahir - 1225 - 1226 * El-Mustensir - 1226 - 1242 * El-Mustesim - 1242 - 1258<ref name=":0" /><ref name=":1" /> '''Fatimidi u Kairu''' * Ebu Muhammed Ubejdulah (910-934) (osnivač [[Fatimidski halifat|Fatimidskog halifata]]) * Ebu Kasim Muhammed El-Kaim (934-946) * Ebu Tahir Ismail (946-953) * Ebu Temim Medad (953-975) * Ebu Mensur Nizar (975-996) * Ebu Ali El-Mensur (996-1021) * Ebu Hasan Ali El-Zahir (1021-1036) * Ebū Temim Mead el-Mustensir (1036-1094) * El-Musteali (1094-1101) * El-Emir Bi Ahkamilah (1101-1130) * Abdul-Medžid (1130-1149) * El-Zefir (1149-1154) * El-Faiz (1154-1160) * El-Adid (1160-1171) '''[[Emevije]] u [[Kordoba|Kordobi]] ([[Španija]])''' (Nisu prihvaćeni u cjelosti; stvarna vlast se svodila na Španiju i dijelove [[Maroko|Maroka]]) * Adurahman III, 929-961 * El-Hakim II, 961-976 * Hišam II, 976-1008 * Muhammed II, 1008-1009 * Sulejman, 1009-1010 * Hišam II, 1010-1012 * Sulejman, 1012-1017 * Abdurahman IV, 1021-1022 * Abdurahman V, 1022-1023 * Muhammed III, 1023-1024 * Hišam III, 1027-1031 '''Almohadi u Španiji i Maroku''' * Abdul-Mumin 1145-1163 * Ebu Jakub Jusuf I 1163-1184 * Ebu Jusuf Jakub Mensur 1184-1199 * Muhammed El-Nasir 1199-1213 * Ebu Jakub Jusuf II 1213-1224 * Abdul-Vahid I 1224 * Abdulah 1224-1227 * Jahja 1227-1235 * Idriz I 1227-1232 * Abdul-Vahid II 1232-1242 * Alija 1242-1248 * Omar 1248-1266 * Idriz II 1266-1269 '''Abasidska loza u Kairu''' (Pod patronatom Memlučkog sultanata) * El-Mustensir II - 1261 - 1262 * El-Hakim I - 1262 - 1302 * El-Mustekfi I - 1302 - 1340 * El-Hakim II - 1341 - 1352 * El-Mutedid I - 1352 - 1362 * El-Mutevekil I - 1362 - 1383 * El-Vatik II - 1383 - 1386 * El-Mutesim - 1386 - 1389 * El-Mutevekil I - 1389 - 1406 * El-Mustein - 1406 - 1414 * El-Mutedid II - 1414 - 1441 * El-Mustekfi II - 1441 - 1451 * El-Kaim - 1451 - 1455 * El-Mustendžid - 1455 - 1479 * El-Mutevekil II - 1479 - 1497 * El-Mustemsik - 1497 - 1508 * El-Mutevekil III - 1508 - 1517 '''[[Sultani Osmanlijskog carstva]]''' [[Datoteka:OttomanEmpireIn1683.png|200px|mini|Osmanlijski halifat (1683)]] * Selim I - 1517 - 1520 (Sultan iz 1512) * Sulejman Kanuni (Zakonodavac) - 1520 - 1566 * Selim II - 1566 - 1574 * Murat III - 1574 - 1595 * Mehmed (Muhammed) III - 1595 - 1603 * Ahmed I - 1603 - 1617 * Mustafa I - 1617 - 1618 * Osman II - 1618 - 1622 * Mustafa I - 1622 - 1623 * Murat IV - 1623 - 1640 * Ibrahim I - 1640 - 1648 * Mehmed (Muhammed) IV - 1648 - 1687 * Sulejman II - 1687 - 1691 * Ahmed II - 1691 - 1695 * Mustafa II - 1695 - 1703 * Ahmed III - 1703 - 1730 * Mahmut I - 1730 - 1754 * Osman III - 1754 - 1757 * Mustafa III - 1757 - 1774 * Abdul-Hamid I - 1774 - 1789 * Selim III - 1789 - 1807 * Mustafa IV - 1807 - 1808 * Mahmut II - 1808 - 1839 * Abdul-Medžid I - 1839 - 1861 * Abdul-Aziz - 1861 - 1876 * Murat V - 1876 * Abdul-Hamid II - 1876 - 1909 * Mehmed (Muhammed) V - 1909 - 1918 * Mehmed (Muhammed) VI - 1918 - 1922 * Abdul Medžid II - 1922 - 1924<ref name=":1" /> (pod patronatom Republike Turske i tadašnjeg predsjednika Mustafe Kemala-Ataturka) == Također pogledajte == * [[Hilafet]] {{Commonscat|Caliphs}} == Reference == <references /> {{Islamske teme}} [[Kategorija:Halife|*]] [[Kategorija:Titule]] [[Kategorija:Historija islama]] [[Kategorija:Halifati]] f3fshs10l6bkmo5o6o4a81v2ji4o57a 0 41326 3819735 3523540 2026-03-26T08:47:41Z SimplyFreddie 109846 Infokutija 3819735 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija muzičar | ime = Mitar Mirić | slika = | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1957|1|16}} | mjesto_rođenja = [[Bogutovo Selo]] | porijeklo = [[FNRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | žanr = Pop-folk | zanimanje = Pjevač | karijera = 1975–danas }} '''Mitar Mirić''' je [[srbija]]nski [[folk muzika|folk]] pjevač. Neke od njegovih najpoznatijih pjesama su: "Doviđenja društvo staro", "Ne može nam niko ništa", "Živjela ljubav", te mnoge druge. {{stub-biog}} {{stub-muz}} {{DEFAULTSORT:Mirić, Mitar}} [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Ugljevik]] [[Kategorija:Rođeni 1957.]] feqyt7v0uqb3u4gh744tmq7i26cl55e 3819737 3819735 2026-03-26T08:48:52Z SimplyFreddie 109846 3819737 wikitext text/x-wiki {{Nedostaju izvori}} {{Infokutija muzičar | ime = Mitar Mirić | slika = | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1957|1|16}} | mjesto_rođenja = [[Bogutovo Selo]] | porijeklo = [[FNRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | žanr = Pop-folk | zanimanje = Pjevač | karijera = 1975–danas }} '''Mitar Mirić''' je [[srbija]]nski [[folk muzika|folk]] pjevač. Neke od njegovih najpoznatijih pjesama su: "Doviđenja društvo staro", "Ne može nam niko ništa", "Živjela ljubav", te mnoge druge. == Vanjski linkovi == * {{Discogs izvođač}} {{stub-biog}} {{stub-muz}} {{DEFAULTSORT:Mirić, Mitar}} [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] [[Kategorija:Biografije, Ugljevik]] [[Kategorija:Rođeni 1957.]] ayyfc9pqvu7pnc928fouyh40c8l2hxr 0 82718 3819739 3819266 2026-03-26T08:52:27Z KWiki 9400 Vraćene izmjene korisnika [[Special:Contributions/~2026-18520-58|~2026-18520-58]] ([[User talk:~2026-18520-58|razgovor]]) na posljednju izmjenu korisnika [[User:77.77.216.170|77.77.216.170]] 3592312 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:KZ Birkenau Hauptgebaude 320x240.jpg|desno|320px|mini|Ulaz u logor]]'''Koncentracioni logor Auschwitz-Birkenau ''' bio je najveći koncentracioni logor za istrebljenje tokom nacističke okupacije Poljske od 1939-45. godine. Bio je dio kompleksa koncentracionog logora Auschwitz, pod drugim imenom Auschwitz II, koji se nalazio pored poljskog grada [[Oświęcim]]. Od upravnog dijela logora [[Koncentracioni logor Auschwitz I|Auschwitz I]] bio je udaljen tri kilometra. U ovom logoru deportirano je preko 1,300.000 ljudi iz čitave Evrope, od kojih je 1.100.000 ubijeno, a oko 900.000 odmah nakon dolaska ubijeno u gasnim komorama ili ustrijeljeno. Ostalih 200.000 ljudi umrlo je od posljedica mučenja, zlostavljanja, teškog rada, medicinskih pokusa ili sistematskim izgladnjivanjem od strane čuvara logora, pripadnika [[SS]]. Danas su dijelovi tog kompleksa muzej i od 1997. godine pod zaštitom [[UNESCO]]-a i na spisku [[Svjetska baština|svjetske baštine]] UNESCO-a. Logor je danas mjesto međunarodnog susretanja svih istraživača [[holokaust]]a i spomenik svim žrtvama nacističkog sistematskog istrebljenja Židova, kao i svih ljudi protivnika nacizma. ==Osnivanje logora == [[Datoteka:Plan koncentracionog logora Auschwitz-Birkenau.png|desno|mini|Plan koncentracionog logora Auschwitz-Birkenau 1944. godine|320px]] Logor Auschwitz-Birkenau, također nazvan Auschwitz II je osnovan na zahtjev [[Rudolf Höß]]a 26. septembra 1941. godine, najprije kao logor za sovjetske ratne zarobljenike, te je kasnije pretvoren u radni logor i logor za uništavanje. Udaljen od upravnog logora tri kilometra nalazio se u selu Brzezinka, koje je iseljeno da bi se oslobodio prostor za izgradnju logora. Logor je zauzimao oko 5&nbsp;km² i bio podijeljen u razne sekcije, koje su dalje bile podijeljene u manje dijelove. Pri tome su sagrađene kasarne za SS vojnike i upravna zgrada. Logor je bio ograđen sa dvostrukom bodljikavom žicom koja je dijelom bila elektificirana. Izmedu ograda su bili stražarski tornjevi visoki 5 m u kojima su stražari naoružani mitraljezima i osvjetljavali logor reflektorima. Kasnije je dograđeno ukupno šest gasnih komora u kojima su logoraši neposredno nakon dolaska u logor ubijani. Ubijeni logoraši kremirani su u četiri krematorijuma. Većina logoraša su samim dolaskom u logor već bili osuđeni na smrt i samo ih je mali broj preživio, kao radna snaga, koja bi se često razmjenjivala sa drugim logorima kompleksa Auschwitz. Zbog toga se ovaj logor najčešće povezuje sa pojmom Auschwitz. U maju 1942. godine počinje masovna deportacija Židova, transportima iz [[Poljska|Poljske]], [[Francuska|Francuske]], [[Slovačka|Slovačke]] i područja koja su tada pripadali [[Treći Rajh|Trećem Rajhu]]. Polovinom godine bilo je već 16.000 Židova iz Poljske, 4.000 iz Francuske i oko 1.000 iz Slovačke. Slijedećih godina broj je stalno rastao da bi 1944. godine dosegao brojku od 600.000 ljudi, od kojih su 500.000 direktno nakon dolaska ubijeni u gasnim komorama. Njemačke okupacione sile u okupiranim područjima osnivaju sabirne logore iz kojih se Židovi i politički nepodobni deportuju u pravcu Auschwitza i drugih koncentracionih logora. Na oko 40&nbsp;km² nalazila su se jos ukupno 39 radnih logora, a sa područja je vremenom protjerivano poljsko stanovništvo i samim tim bilo pod kontrolom SS jedinica. Bijegovi iz logora bili su zbog toga vrlo rijetki i osuđeni na neuspjeh. Takozvani [[Vanjski logori Auschwitz|vanjski logori]] služili su za proizvodnju hrane ili bi logoraši morali raditi u radionicama koje su služile njemačkoj vojnoj industriji. Gruba podjela logora izgledala je: * Logor za muškarce * Karantena * Ženski logor * Dio logora za bolesne logoraše * Logor za Cigane * Logor "Kanada" * Logor za porodice "Theresienstadt" * Logor "Mexiko" * Logor za mađarske Židove == Selekcija pri dolasku u logor == Većina žrtava u Auschwitz-Birkenau dovodeni su transportima vozom, transportima koji bi obično trajali danima u vagonima za stoku. Logoraši bi izlazili u željeznickoj stanici, te bi pješice dovođeni u logor. 1944. godine je napravljena pruga koja je direktno vodila u logor. Ponekad bi čitav transport odmah nakon dolaska, bio slan u gasne komore i likvidiran, ali bi često logoraši selektiran, te bi se "slabi, stari i bolesni" odmah odvajali za gasnu komoru, dok bi "radno sposobni" odvajani za prislini rad. Selekcija bi se odvijala jednostavnim pregledima liječnika, koji su bili pod upravom logoraškog liječnika [[Eduard Wirths|Eduarda Wirthsa]]. U selekciji bi takode učestvovao doktor [[Josef Mengele]] koji bi odabirao logoraše za medicinske eksperimente. U službenom govoru, kao i prepiski, za selekciju logoraša koristio se izraz ''Služba na rampi'' [[Njemački jezik|njem.]]: ''Rampendienst''. == Prisilni rad == Logoraši koji bi prošli selekciju, morali su raditi u okolnim industrijskim postrojenjima, gdje se proizvodio sintetički benzin, sintetički kaučuk ali i u metalnoj industriji firme Krupp AG. Firme su za logoraše plaćale SS-u i drugim nacionalsocijalističkim organizacijama najam radnika. Logoraši bi nakon jutarnjeg prebrojavanja, logoraši bi pješice išli na prisilni rad, te bi pritom bili pod kontrolom naoružanih čuvara. Organizaciju tokom rada bi vodili logoraši sa povećanim statusom tzv. [[kapo]]i. Nakon završenog rada vraćali bi se u logor, te ponovo prebrojavani. Logoraši su bili prepušteni na nemilost SS čuvara, ali i civilnih namještenika njemačkih firmi, koji su zlostavljali logoraše, što je često dovodilo i do ubistava i kažnjavanja logoraša. ==Masovna pogubljenja mađarskih Židova== Ulaskom marta 1944. godine njemačke vojske u Mađarsku dolazi do deportacije mađarskih Židova u Auschwitz. U Madarskoj je tada živjelo oko 795.000 Židova i prva dva transporta bila su 29. i 30. aprila u kojima je deportovano 3.800 ljudi. Od 15. maja počele su masovne deportacije iz Mađarske dnevno sa tri voza i otprilike 4.000 ljudi u jednom vozu. Ukupno je deportirano 438.000 Židova. Dio radno sposobih Židova je deportovan u druge logore. Od 795.000 mađarskih Židova ukupno je deportirano 508.000, od kojih 64.000 za vojnu industriju u pogone širom Njemačke. Broj Židova koji su ubijeni u Auschwitzu kreće se oko 382.000, ali do sada nije tačno ustanovljen. Poznat je ukupni broj žrtava i on iznosi 502.000 Židova.<ref>Wolfgang Benz(Hrsg): ''Dimension des Völkermordes'', DTV, 1996, {{ISBN|3-423-04690-2}} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref> ==Pogubljenja Roma i Sinti == U martu 1943. godine počele su deportacije Roma i Sinti, koji su definirani kao ''Cigani'' i ''Cigani mješanci'' [[njemački jezik|njem.]]: ''Zigeunermischlinge''. Za njih je dograđen posebni dio u logoru nazvan '' Logor za Cigane''. Uslovi života su bili neizdrživi, tako da većina logoraša nije preživjela. Preživjeli su, nakon jedne pobune u julu 1944. godine, pobijeni u gasnim komorama == Pokušaji bijega == Ukupno je 700 logoraša pokušalo pobjeći iz Auschwitza. Smatra se da je oko 300 njih uspjelo, dok po drugim izvorima uspjelo je pobjeći samo 150 logoraša.<ref name="Izvještaj muzeja u Auschwitzu">[http://www.auschwitz-muzeum.oswiecim.pl/new/index.php?tryb=news_big&language=DE&id=1013 Izvještaj muzeja u Auschwitzu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929131624/http://www.auschwitz-muzeum.oswiecim.pl/new/index.php?tryb=news_big&language=DE&id=1013 |date=29 Septembar 2007 }} {{Simboli jezika|pl|poljski}} {{Simboli jezika|en|engleski}} {{Simboli jezika|de|njemački}}</ref>. Za odmazdu bi čuvari logora ubijali druge logoraše ili bi članove njihovih porodica javno strijeljali. Logoraše kojima bijeg ne bi uspjeo stavljali bi u samice i mučili izgladnjivanjem do smrti. 6. jula 1940. godine prvi logoraš koji je pobjegao bio je Poljak Tadeusz Wiejowski, koji je pobjegao uz pomoć dvojice poljskih pripadnika otpora koji su radili u logoru. 20. juna 1942. godine uspjeli su pobjeći četiri Poljaka: Kazimierz Piechowski, Stanisław Gustaw Jaster, Józef Lempart i Eugeniusz Bendera. Preobučeni u SS uniforme i naoružani uspjeli su pobjeći iz logora. Jedan od njih uspio je poljskom pokretu otpora prenijeti planove i podatke o logoru.<ref name="Izvještaj muzeja u Auschwitzu"/> 7. oktobra 1944. godine pokušan je organizirani bijeg koji je organizirala ''[[Specijalna židovska jedinica Auschwitz]]'' [[Njemački jezik|njem.]]: ''Sonderkommando KZ Auschwitz-Birkenau`'', koja se sastojala od logoraša koji su bili prinuđeni pomagati u organizaciji masovnih pogubljenja. == Odnos saveznika prema logorima == [[Datoteka:Auschwitz aerial view RAF.jpg|desno|mini|Auschwitz-Birkenau, Snimak RAF 1944.]] Informacije koje su posjedovali Saveznici svode se na fotografije 31. maja 1944. godine. Fotografije su ojavljene 2003. godine i one su u posjedu britanske avijacije ''[[Royal Air Force]]'' (RAF). Snimci koji su tajno snimljeni od strane pripadnika Specijalne jedinice, već su ranije poslani Saveznicima. Dva odbjegla logoraša [[Rudolf Vrba]] i [[Alfréd Wetzler]] su ranije napravili planove i skice logora, koje su preko poljskog pokreta otpora poslate vladi Velike Britanije. Izvještaje je slao i [[Witold Pilecki]], jedini čovjek koji je dobrovoljno otišao u Auschwitz, poslao je više izvještaja u vremenu od 19. septembra 1940. godine do 27. aprila 1943. godine. Na ljeto 1944. godine informacije o deportaciji mađarskih Židova došle su preko Švicarske do britanske vlade, te je predloženo bombardiranje željezničkih stanica, čvorišta u Njemačkoj i Mađarskoj. Ova informacija je došla do njemačke obavještajne službe, ali su se deportacije nastavile. Do najavljenog bombardiranja njemačkih položaja nije došlo. 13. septembra 1944. godine američke trupe bombardovale su postrojenja fabrike ''Buna'' i počinile značajniju štetu. Dalji zračni napadi nastavili su se 20. augusta, 18. i 26. decembra 1944. godine. Gasne komore i transportni putovi nisu bombardirani. Razlozi ovakve reakcije Saveznika nisu poznati i smatraju se uprkos kontroverznim nagađanjima, da Saveznici Auschwitz-Birkenau nisu smatrali značajnim logorom u odnosu na ostale. == Također pogledajte == * [[Koncentracijski logor Auschwitz]] * [[Koncentracijski logor Auschwitz I]] * [[Koncentracijski logori u Poljskoj]] == Reference == {{reference}} ==Vanjski linkovi== * {{Cite web|url=http://auschwitz.org/|title=Auschwitz-Birkenau|website=auschwitz.org|access-date=9. 3. 2021}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Koncentracijski logori u Drugom svjetskom ratu|A]] [[Kategorija:Holokaust]] 9c7bk8thg9n3vhg542l4dxsmvedfduz 0 126665 3819572 3459681 2026-03-25T19:36:13Z Palapa 383 /* Reference */ 3819572 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:SH-Ascension.png|mini|desno|230px|Pozicija Georgetown-a, na mapi ostrva Ascension]] Georgetown<ref>{{Cite web|url=https://www.ascension.gov.ac/lifestyle-and-employment/living-here-2|title=Living Here – Ascension Island Government|language=en-GB|access-date=2026-03-25}}</ref> je glavni grad ostrva [[Ascension]], na zapadnoj obali ostrva. U središtu grada je crkva St Mary's, koja je dio Anglikanske Dioceze ostrva Sveta Helena i bivši "Exiles Club", koji je bio jedno od mjesta originalnih kasarni Kraljevske mornarice iz vremena Napoleonovog egzila na [[Sveta Helena|Svetu Helenu]] u ranom 19. vijeku. Pored crkve, tu je i atletska staza, mali supermarket, ispostava Kraljevske pošte, zalogajnica (slično fast-food-u), hotel, policijska stanica, bolnica, zubna hirurgija i biblioteka. U mjestu nema škole, već učenici putuju do sela Two Boats, udaljenog 3 milje, u unutrašnjosti. Brdo koje nadvisuje grad se zove Cross Hill, na kojem se nalazi utvrda sa nekoliko viktorijanskih topova i parom Mark I pomorskih topova (BL 5,5 inča), koji su prvobitno bili na brodu HMS Hood (Her ili His) Majesty's Ship); kasnije su korišteni da odbiju napad njemačke podmornice U-Boat, tokom [[Drugi svjetski rat|drugog svjetskog rata]], sa iznenađujuće velikim uspjehom jer Nijemci nisu više pristupali ostrvu. Postoji još jedna stara utvrda na drugoj strani grada, u kojoj je smješten muzej. Grad je centar kulture ostrva Ascension. On obično ugošćava lokalne atletske susrete kao i početak godišnje utrke "dew pond" <ref>"dew pond" je vještačko jezerce za napajanje stoke, obično na vrhu nekog brda</ref> od morske obale do najviše tačke na ostrvu, na Green Mountain (Zelena planina). Aktivnosti povodom Dana Ascension-a (kojima se proslavlja otkriće Ascension-a) se također odvijaju ovdje ili i nedalekom selu Two Boats village. Po podacima iz 2008., tu živi oko 450 stanovnika. Nedaleka Long Beach (Dugačka plaža) je važno mjesto gdje džinovska Zelena kornjača leže jaja. Geografske koordinate grada su{{coord|7|55|43|S|14|24|42|W|display=title|region:SH-AC_type:city(560)_source:dewiki}} == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Commonscat|Georgetown, Ascension Island}} [[Kategorija:Ascension]] 93fhn424dys2dsvoxw90zxudlxprye0 10 176249 3819802 3431279 2026-03-26T11:30:34Z Palapa 383 3819802 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Kvantne informacije | naslov = [[Nauka o kvantnim informacijama]] | podaciklasa = hlist | podaci1 = {{navkutija|dijete | grupa1 = Općenito | podaci1 = * [[Kvantni računar]] * [[Kubit]] * [[Kvantna informacija]] * [[Kvantno programiranje]] * [[Vremenska skala kvantnog računarstva]] | grupa2 = Kvantno komuniciranje | podaci2 = * [[Kvantni kapacitet]] * [[Klasični kapacitet]] * [[Klasični kapacitet potpomognut preplitanjem]] * [[Kvantni kanal]] * [[Kvantna kriptografija]] ** [[Distribucija kvantnog ključa]] * [[Kvantna teleportacija]] * [[Supergusto kodiranje]] * [[LOCC]] * [[Destilacija prepletenosti]] | grupa3 = [[Kvantni algoritam]] | podaci3 = * [[Opći kvantni simulator]] * [[Deutsch–Jozsa algoritam]] * [[Groverov algoritam]] * [[Kvantna Fourierova transformacija]] * [[Shorov algoritam]] * [[Simonov problem]] * [[Algoritam procjene kvantne faze]] * [[Kvantno žarenje]] * [[Algoritamsko hlađenje]] | grupa4 = [[Teorija kvantne kompleksnosti]] | podaci4 = * [[Kvantna Turingova mašina]] * [[BQP]] * [[QMA]] * [[PostBQP]] | grupa5 = Modeli kvantnog kompjutinga | podaci5 = * [[Kvantni krug]] ** [[Kvantni ventil]] * [[One-way kvantni računar]] ** [[cluster stanje]] * [[Adijabatsko kvantno računanje]] * [[Topološki kvantni računar]] | grupa6 = prevencija [[Kvantna dekoherencija|dekoherencije]] | podaci6 = * [[Korekcija kvantne greške]] * [[Stabilizatorski kod]]ovi * [[Formalizam stabilizatora potpomognutog preplitanjem | Kvantna korekcija grešaka potpomognuta preplitanjem]] * [[Kvantni konvolucijski kod]]ovi }} | podaci2 = {{navkutija|dijete |iznad = '''Fizičke implementacije''' | grupa8 = [[Kvantna optika]] | podaci8 = * [[Kvantna elektrodinamika udubljenja|KED udubljenja]] | grupa9 = [[Ultrahladni atom]]i | podaci9 = * [[Kvantni računar na bazi uhvaćenog iona]] * [[Optička rešetka]] | grupa10 = [[Spin (fizika)|Spin]]-bazirani | podaci10 = * [[Kvantni računar na bazi nuklearne magnetne rezonanse|Nuklearna magnetna rezonansa QC]] * [[Kane kvantni računar|Kane QC]] * [[Loss–DiVincenzo kvantni računar|Loss–DiVincenzo QC]] * [[N-v centar]] | grupa11 = [[Superprovodljivi kvantni kompjuting]] | podaci11 = * [[Charge kubit]] * [[Flux kubit]] * [[Fazni kubit]] }} }}<noinclude> [[Kategorija:Fizika šabloni]] [[Kategorija:Šabloni računarske nauke]] </noinclude> 673dop0k2d74g0l482jhkundtg3krro 10 178444 3819740 3689763 2026-03-26T08:54:37Z KWiki 9400 3819740 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Osvajačice Svjetskog kupa u alpskom skijanju | naslov = Osvajačice [[Svjetski kup u alpskom skijanju|Svjetskog kupa]] u [[alpsko skijanje|alpskom skijanju]] (ukupno) | podaciklasa = hlist |podaci1 = * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1967.|1967]]: [[Nancy Greene]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1968.|1968]]: [[Nancy Greene]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1968/1969.|1969]]: [[Gertrude Gabl]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1969/1970.|1970]]: [[Michèle Jacot]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1970/1971.|1971]]: [[Annemarie Moser-Pröll]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1971/1972.|1972]]: [[Annemarie Moser-Pröll]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1972/1973.|1973]]: [[Annemarie Moser-Pröll]] * {{nowrap|[[Svjetski kup u alpskom skijanju 1973/1974.|1974]]: [[Annemarie Moser-Pröll]]}} * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1974/1975.|1975]]: [[Annemarie Moser-Pröll]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1975/1976.|1976]]: [[Rosi Mittermaier]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1976/1977.|1977]]: [[Lise-Marie Morerod]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1977/1978.|1978]]: [[Hanni Wenzel]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1978/1979.|1979]]: [[Annemarie Moser-Pröll]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1979/1980.|1980]]: [[Hanni Wenzel]] * {{nowrap|[[Svjetski kup u alpskom skijanju 1980/1981.|1981]]: [[Marie-Theres Nadig]]}} * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1981/1982.|1982]]: [[Erika Hess]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1982/1983.|1983]]: [[Tamara McKinney]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1983/1984.|1984]]: [[Erika Hess]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1984/1985.|1985]]: [[Michela Figini]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1985/1986.|1986]]: [[Maria Walliser]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1986/1987.|1987]]: [[Maria Walliser]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1987/1988.|1988]]: [[Michela Figini]] * {{nowrap|[[Svjetski kup u alpskom skijanju 1988/1989.|1989]]: [[Vreni Schneider]]}} * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1989/1990.|1990]]: [[Petra Kronberger]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1991/1992.|1992]]: [[Petra Kronberger]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1992/1993.|1993]]: [[Anita Wachter]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1993/1994.|1994]]: [[Vreni Schneider]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1994/1995.|1995]]: [[Vreni Schneider]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1995/1996.|1996]]: [[Katja Seizinger]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1996/1997.|1997]]: [[Pernilla Wiberg]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1997/1998.|1998]]: [[Katja Seizinger]] * {{nowrap|[[Svjetski kup u alpskom skijanju 1998/1999.|1999]]: [[Alexandra Meissnitzer]]}} * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 1999/2000.|2000]]: [[Renate Götschl]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2000/2001.|2001]]: [[Janica Kostelić]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2001/2002.|2002]]: [[Michaela Dorfmeister]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2002/2003.|2003]]: [[Janica Kostelić]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2003/2004.|2004]]: [[Anja Pärson]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2004/2005.|2005]]: [[Anja Pärson]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2005/2006.|2006]]: [[Janica Kostelić]] * {{nowrap|[[Svjetski kup u alpskom skijanju 2006/2007.|2007]]: [[Nicole Hosp]]}} * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2007/2008.|2008]]: [[Lindsey Vonn]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2008/2009.|2009]]: [[Lindsey Vonn]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2009/2010.|2010]]: [[Lindsey Vonn]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2010/2011.|2011]]: [[Maria Höfl-Riesch|Maria Riesch]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2011/2012.|2012]]: [[Lindsey Vonn]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2012/2013.|2013]]: [[Tina Maze]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2013/2014.|2014]]: [[Anna Veith|Anna Fenninger]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2014/2015.|2015]]: [[Anna Veith|Anna Fenninger]] * {{nowrap|[[Svjetski kup u alpskom skijanju 2015/2016.|2016]]: [[Lara Gut-Behrami|Lara Gut]]}} * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2016/2017.|2017]]: [[Mikaela Shiffrin]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2017/2018.|2018]]: [[Mikaela Shiffrin]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2018/2019.|2019]]: [[Mikaela Shiffrin]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2019/2020.|2020]]: [[Federica Brignone]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2020/2021.|2021]]: [[Petra Vlhová]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2021/2022.|2022]]: [[Mikaela Shiffrin]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2022/2023.|2023]]: [[Mikaela Shiffrin]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2023/2024.|2024]]: [[Lara Gut-Behrami]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2024/2025.|2025]]: [[Federica Brignone]] * [[Svjetski kup u alpskom skijanju 2025/2026.|2026]]: [[Mikaela Shiffrin]] |ispod = Pobjednice [[Svjetski kup u alpskom skijanju|Svjetskog kupa]]: [[Šablon:Osvajačice Svjetskog kupa u alpskom skijanju|Ukupno]] • [[Šablon:Osvajačice malog Kristalnog globusa - slalom|Slalom]] • [[Šablon:Osvajačice malog Kristalnog globusa - veleslalom|Veleslalom]] • [[Šablon:Osvajačice malog Kristalnog globusa - spust|Spust]] • [[Šablon:Osvajačice malog Kristalnog globusa - superveleslalom|Superveleslalom]] • [[Šablon:Osvajačice malog Kristalnog globusa - alpska kombinacija|Kombinacija]] • [[Šablon:Osvajačice malog Kristalnog globusa - paralelne utrke|Paralelne utrke]] }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni alpskog skijanja]] </noinclude> h6rhho8vijuuw3xfp5hppcb7bbwp2cs 0 400411 3819655 3503462 2026-03-25T20:52:53Z Mhare 481 /* Život */ 3819655 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nasuh Matrakčija | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = 1480. | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[Bosanski sandžak]], [[Osmanlijsko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1564|||1480||}} | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Matematičar]], [[historičar]], [[Kartografija|kartograf]], [[Minijatura (slikarstvo)|minijaturist]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Nasuh Matrakčija,''' poznat i kao '''Nasuh el-Silahi''' ({{Jez-bs|Mačevalac}}), bio je [[Bošnjaci|Bošnjak]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh|title=The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, Vol. 14, No. 1, mart 2010, 19–31|publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD|access-date=5. 1. 2013|author=Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali i Han, Sunyoung}}</ref><ref name="Turkish Studies 2004">{{cite book|url=|title=International Journal of Turkish Studies, vol. 10, issue 1-2|date=2004|work=|publisher=University of Wisconsin|page=57|quote=The famous Bosnian writer Nasuh Matrakci (d. 1564 in all likelihood) is represented by two manuscripts:...|access-date=|author=}}</ref><ref>{{cite book|url=|title=Süleymân The Second [i.e. the First] and his time|date=1993|work=|publisher=Isis Press|page=270|quote=Matrakci Nasuh was a devşirme boy from Bosnia trained in the palace school|access-date=|author=Halil İnalcık, Cemal Kafadar}}</ref>''' u službi [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]], [[polimat]], [[matematičar]], [[učitelj]], [[historičar]], [[geograf]], [[Kartografija|kartograf]], majstor [[mačevanje|mačevanja]], [[navigator]], [[izumitelj]], [[slikar]], [[poljoprivrednik]] i [[Osmanlijska minijatura|minijaturist]]. U turskim izvorima navodi se kao '''Nasuh bin Karagöz bin Abdullah el-Visokavi el-Bosnavî.''' Izumitelj je [[borilačke vještine]] [[matrak]]<nowiki/>a. [[Obrazovanje]] je stekao u [[Istanbul]]u, a kasnije je služio nekoliko [[sultan]]a i postao predavač u [[škola|školi]] [[Škola Enderun|Enderun]].<ref name="Muslim Heritage">{{cite web|author1=Salim Ayduz|title=Nasuh Al-Matrakî, A Noteworthy Ottoman Artist-Mathematician of the Sixteenth Century|url=http://www.muslimheritage.com/article/nasuh-al-matrak%C3%AE-noteworthy-ottoman-artist-mathematician-sixteenth-century|website=muslimheritage.com|publisher=Muslim Heritage|access-date=3. 3. 2015}}</ref> == Život == Rođen je u [[Visoko]]m<ref>{{cite book |url=|title= The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, Vol. 2|author=Jonathan M. Bloom, Sheila Blair|date=2009|work=|publisher=Oxford University Press|page=49|quote=Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia...|access-date=}}</ref> od oca Abdullaha. Bio je nadaren [[janjičari|janjičar]] koji je prošao kroz sistem [[devširma|devširme]], nadaren mačevalac i strijelac dobro poznat po svom intelektu; govorio je pet jezika. Iako je rođen u muslimanskoj porodici, uzet je u sistem devširme, koji je inače bio rezerviran za [[kršćanstvo|kršćane]] u Osmanlijskom Carstvu. Izuzetno, međutim, U Bosni je devširma bila proširena i na lokalne muslimanske porodice.<ref>''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600'', [[Halil Inalcik]], (1973), str. 78.</ref><ref>''The Balkans since 1453'', L. S. Stavrianos, New York City, 1958, str. 84.</ref><ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=f7Wz4b4JTC8C&pg=PA366&dq=Exceptionally,+in+Bosnia+the+devshirme+was+extended+to+local+Muslim+families.&hl=sv&sa=X&ei=G1AWUd6lM6f14QSg24H4BQ&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=Exceptionally%2C%20in%20Bosnia%20the%20devshirme%20was%20extended%20to%20local%20Muslim%20families.&f=false |title=Lineages of the Absolutist State, Verso, 1974, str. 366|author=Perry Anderson}}</ref> Nakon dugog perioda provedenog u studiranju [[matematika|matematike]] i [[geometrija|geometrije]] napisao je djela ''Cemâlü'l-Küttâb'' i ''Kemalü'l-Hisâb'' i predao ih sultanu [[Selim I|Selimu I]]. Napisao je još dvije knjige, ''Mecmaü't-Tevârih'' i ''Süleymannâme'', koje su se bavile historijom u periodu od 1520. do 1543. Također je napisao rad iz [[historija|historije]] o [[Osmanlijsko-perzijski rat (1532-1555)|Perzijskoj kampanji]] [[Sulejman I|Sulejmana I]] pod nazivom ''Fetihname-i Karabuğdan''. Nedavna studija o njegovoj knjizi ''Umdet-ul Hisab'' otkrila je nepoznatu činjenicu da je Matrakčija izumio neke metode množenja. Jedan od značajnih rezultata prikazanih u ovoj knjizi bilo je to da se [[rešetkasto množenje]] (ili arapsko) uveliko koristilo na Enderunu 50 godina prije nego što ga je [[John Napier]] ponovo uveo u [[Evropa|Evropu]].<ref>{{cite web |url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |title= The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23 |author= Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali i Han, Sunyoung|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, sv. 14, br. 1, mart 2010, 19–31 |publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD |access-date=5. 1. 2013}}</ref> Osim djelâ iz matematike i historije, Matrakčija je poznat i po minijaturama. Kreirao je naturalistički stil koji se fokusirao na panoramske poglede na krajolike i gradove naslikane do najsitnijih detalja (njegovo najpoznatije djelo, slika krajolika Istanbula, prikazuje gotovo svaku ulicu i zgradu u ovom gradu). U umjetnosti osmanlijske minijature ovo je kasnije postalo poznato kao "Matrakčijin stil". Najvažniji od njegova četiri historijska sveska minijatura jest onaj koji se bavi prvom kampanjom Sulejmana I u današnjem [[Irak]]u i [[Iran]]u 1534-1535, o kojoj je napisao spomenuto djelo ''Fetihname-i Karabuğdan''. Osim [[ilustracija|ilustriranja]] marša osmanlijske vojske od Istanbula do [[Bagdad]]a, a zatim do [[Tabriz]]a i njenog povratka preko [[Halep]]a i [[Eskişehir]]a, Matrakčija je uključio i sve gradove kroz koje je vojska prošla na svom putu. U biblioteci [[Istanbulski univerzitet|Istanbulskog univerziteta]] čuva se jedina kopija ovog djela. Matrakčija je bio i [[vojnik]] i kovač [[oružje|oružja]] s oštricom. Podučavao je rukovanju oružjem na Enderunu. On i njegovi učenici prikazali su svoje vještine u demonstraciji koja je bila u sklopu proslave [[obrezivanje|obrezivanja]] sinova Sulejmana I. Zbog uspjeha u ovoj demonstraciji, Matrakčija je od sultana dobio počasne titule ''[[usted]]a'' ("majstora") i ''[[reis (vojnički čin)|reisa]]'' ("komandanta"). Napisao je i knjigu o korištenju raznog oružja i tehnikama [[konjica|konjičke]] i [[pješadija|pješadijske]] borbe pod naslovom ''Tuhfet-ül Guzât''.<ref name="Turkish Studies 2004"/><ref name="Muslim Heritage"/><ref>{{cite book |url=|title= The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, sv. 2|author=Jonathan M. Bloom, Sheila Blair|date=2009|work=|publisher=Oxford University Press|page=49|quote=Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia...|access-date=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |title= The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23 |author= Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali & Han, Sunyoung|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, sv. 14, br. 1, mart 2010, 19–31 |publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD |access-date=5. 1. 2013}}</ref><ref>{{cite book |url=|title= Süleymân The Second [i.e. the First] and his time|author= Halil İnalcık, Cemal Kafadar|date=1993|work=|publisher=Isis Press|page=270|quote=Matrakci Nasuh was a devfirme boy from Bosnia trained in the palace school |access-date=}}</ref> == Matematika == Nasuh Matrakčija zauzima važno mjesto u historiji osmanske matematike prije svega kao autor praktičnih aritmetičkih priručnika namijenjenih divanskim kâtipima i državnim računovođama.<ref name="Unat2016">{{cite journal|last=Unat|first=Yavuz|year=2016|title=16. Yüzyılda Osmanlılarda Çok Yönlü Bir Bilim İnsanı: Matrakçı Nasuh|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/dortoge/article/478787|journal=Dört Öge|issue=9|pages=17–35}}</ref><ref name="Corlu2010">{{cite journal|last1=Çorlu|first1=M. Sencer|last2=Burlbaw|first2=Lynn Matthew|last3=Capraro|first3=Robert M.|last4=Çorlu|first4=M. Ali|last5=Han|first5=Sunyoung|year=2010|title=The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh|url=https://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001534842|journal=Research in Mathematical Education|volume=14|issue=1|pages=19–31}}</ref> U literaturi se kao njegova glavna matematička djela najčešće navode ''Cemâlü'l-Küttâb ve Kemâlü'l-Hisâb'' (''Ljepota spisatelja i savršenstvo u računstvu)'' iz 1517. i ''Ümdetü'l-Hisâb'' (''Principi računstva)'' iz 1533, pri čemu se potonje djelo opisuje kao proširena i razvijenija verzija ranijeg priručnika.<ref name="Unat2016" /><ref name="Ihsanoglu1999">{{cite book|title=Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi|year=1999|editor-last1=İhsanoğlu|editor-first1=Ekmeleddin|volume=1|location=İstanbul|pages=68–73|editor-last2=Şeşen|editor-first2=Ramazan|editor-last3=İzgi|editor-first3=Cevat}}</ref> Sadržajno, ta djela pripadaju tradiciji praktične aritmetike. Obrađuju [[Arapski brojevi|hindu-arapske brojeve]], četiri osnovne računske operacije, razlomke, omjere i proporcionalnu diobu, a izložene postupke prate brojni zadaci iz svakodnevne računovodstvene i trgovačke prakse.<ref name="Unat2016" /> To pokazuje da Matrakčijin doprinos nije bio usmjeren na teorijsku matematiku u užem smislu, nego na standardizaciju i podučavanje računske tehnike potrebne u osmanskoj administraciji.<ref name="Corlu2010" /> == Počasti i naslijeđe == U Matrakčijinom rodnom gradu, Visokom, održavaju se godišnji skupovi u počast najvažnijih ljudi iz ovog grada, a Matrakčija se smatra jednim od najvažnijih. Radi ilustracije, smatra se bosanskim [[Leonardo da Vinci|Leonardom da Vincijem]].<ref>{{cite web|author1=Naida Kovačević|author2=Pan Bošnjak|title=(VIDEO) Naučni skup – "Naučnik, književnik i minijaturist Nasuh Matrakči Visočanin"|url=http://zavicajnimuzej.com/?p=298|website=zavicajnimuzej.com|publisher=Hometown Museum/Zavičajni Muzej Visoko|access-date=3. 3. 2015 |date=15. 12. 2014}}</ref> Ulica u blizini Zavičajnog muzeja u Visokom zove se po njemu.<ref>{{cite web|title=Ulica u Visokom – Nasuh Matrakči bio najslavniji Bošnjak Osmanskog carstva (PHOTO)|url=http://www.haber.ba/kultura/kulturmiks/23339-nasuh-matrakci-bio-najslavniji-bosnjak-osmanskog-carstva-foto.html|website=haber.ba|publisher=Avaz|access-date=3. 3. 2015|date=18. 11. 2012|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144230/http://www.haber.ba/kultura/kulturmiks/23339-nasuh-matrakci-bio-najslavniji-bosnjak-osmanskog-carstva-foto.html|url-status=dead}}</ref> [[Dokumentarni film]] o Matrakčiji producirala je Turska radiotelevizija 1978.<ref>{{cite web|author1=Naida Kovačević|author2=Pan Bošnjak|title=(VIDEO) Naučni skup – "Naučnik, književnik i minijaturist Nasuh Matrakči Visočanin"|url=http://zavicajnimuzej.com/?p=298|website=zavicajnimuzej.com|publisher=Zavičajni Muzej Visoko|access-date=3. 3. 2015|date=15. 12. 2014}}</ref> [[UNESCO]] je 2014. godinu proglasio godinom Nasuha Matrakčija.<ref name="aa.com.tr">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ba/dnevni-naslovi/izložba-posvećena-nasuhu-matrakčiju-početkom-septembra-u-japanu/637258|title=Izložba posvećena Nasuhu Matrakčiju početkom septembra u Japanu|website=www.aa.com.tr|access-date=27. 7. 2021}}</ref> Izložba "Nasuh Matrakči: Genije 16. stoljeća" održavane su u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Beograd]]u, [[Antalya|Antaliji]], [[Istanbul]]u, [[Beč]]u, [[Tokio|Tokiju]], i [[Pariz]]u.<ref name="aa.com.tr"/> == Djela == === Matematika<ref>{{Cite journal|last=Čehajić|first=Džemal|title=Nasuh Matrakči Bošnjak, 450 godina od smrti (1564 – 2014)|url=https://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf|journal=Kulturno društvo Bošnjaka Hrvatske Preporod|location=Zagreb|volume=Nasuh Matrakči Bošnjak – naučnik, književnik, minijaturist|pages=66–68|access-date=27. 7. 2021|archive-date=24. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203545/http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf|url-status=dead}}</ref> === * ''Cemālü’l-Küttāb ve Kemālü’l-Ḥisāb (Ljepota spisatelja i savršenstvo u računstvu)'' * ''Umdetü’l-Ḥisāb (Principi računstva)'' === Historija === * ''Mecmaü't-Tevârih'' (''Zbir historijâ'') * ''Süleymannâme'' (''Knjiga o Sulejmanu'') * ''Fetihname-i Karabuğdan'' (''Knjiga o osvajanju Moldavije'') * ''Beyan-ı Menazil-i Sefer-ul Irakeyn'' (''Hronika etapa kampanje u Iraku i Perziji'') === Borilačke vještine === * ''Tuhfet-ul Guzat'' (''Dar ratnikâ'') == Galerija == * [http://www.muslimheritage.com/uploads/fortresses_of_Matrakci.jpg Matrakčijine tvrđave – plan]<ref>{{cite web |url=http://www.muslimheritage.com/uploads/fortresses_of_Matrakci.jpg |title= Fortresses of Matrakci Plan |author= Nasuh Matrakčija|date=|work=Muslim Heritage uploads |publisher=Muslim Heritage |access-date=}}</ref> * [http://www.muslimheritage.com/uploads/City_of_Diyarbakir_illumination.jpg Grad Diyarbakır – ilustracija]<ref>{{cite web |url=http://www.muslimheritage.com/uploads/City_of_Diyarbakir_illumination.jpg |title= City of Diyarbakır illumination |author= Nasuh Matrakčija|date=|work=Muslim Heritage uploads |publisher=Muslim Heritage |access-date=}}</ref> <center> <gallery> Datoteka:Barbarossa fleet wintering in Toulon 1543.jpg|Osmanlijska flota [[Osmanlijsko prezimljavanje u Toulonu|usidrila se]] u [[Toulon]]u 1543. Datoteka:Matrakçı Nasuh Soltaniyeh Map (1).JPG|Matrakčijina karta grada Soltaniyeha iz 16. stoljeća (1) Datoteka:Matrakçı Nasuh Soltaniyeh Map (2).JPG|Matrakčijina karta grada Soltaniyeha iz 16. stoljeća (2) Datoteka:Matraki1.jpg|Matrakčijino kvadratno rešetkasto množenje Datoteka:Matraki2.jpg|Matrakčijino trouglasto rešetkasto množenje </gallery> </center> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Matrakçı Nasuh}} * [http://www.ee.bilkent.edu.tr/~history/Ext/matruk.html Galerija Matrakčijinih minijatura na Univerzitetu Bilkent] * [http://kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A114D36EEC7DB5A1F52 Ministarstvo kulture i turizma Republike Turske] * [http://www.matrak.gen.tr O matraku] {{tr simbol}} * [http://balkans.aljazeera.com/vijesti/nesuh-matrakcija-covjek-koga-nazivaju-bosanski-da-vinci "Nesuh Matrakčija, čovjek koga nazivaju 'bosanski Da Vinci'"], Edis Bulić, [[Al Jazeera Balkans]], 4. 11. 2017. *[http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf Nasuh Matrakči Bošnjak, 450 godina od smrti (1564 – 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507184003/http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf |date=7. 5. 2019 }} <br />{{Visoko}} {{DEFAULTSORT:Matrakčija, Nasuh}} [[Kategorija:Osmanlije bošnjačkog porijekla]] [[Kategorija:Osmanlijski matematičari]] [[Kategorija:Osmanlijski minijaturisti]] [[Kategorija:Osmanlijski geografi]] [[Kategorija:Osmanlijski arhitekti]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Rođeni 1480.]] [[Kategorija:Umrli 1564.]] klf8iuj8nvgi4rxsrt8j7hq13867x7l 3819668 3819655 2026-03-25T21:09:15Z Mhare 481 /* Matematika */ 3819668 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nasuh Matrakčija | slika = | veličina_slike = | opis = | datum_rođenja = 1480. | mjesto_rođenja = [[Visoko]], [[Bosanski sandžak]], [[Osmanlijsko Carstvo]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1564|||1480||}} | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Matematičar]], [[historičar]], [[Kartografija|kartograf]], [[Minijatura (slikarstvo)|minijaturist]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = | nagrade = | veb-sajt = | potpis = }} '''Nasuh Matrakčija,''' poznat i kao '''Nasuh el-Silahi''' ({{Jez-bs|Mačevalac}}), bio je [[Bošnjaci|Bošnjak]]'''<ref>{{cite web|url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh|title=The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, Vol. 14, No. 1, mart 2010, 19–31|publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD|access-date=5. 1. 2013|author=Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali i Han, Sunyoung}}</ref><ref name="Turkish Studies 2004">{{cite book|url=|title=International Journal of Turkish Studies, vol. 10, issue 1-2|date=2004|work=|publisher=University of Wisconsin|page=57|quote=The famous Bosnian writer Nasuh Matrakci (d. 1564 in all likelihood) is represented by two manuscripts:...|access-date=|author=}}</ref><ref>{{cite book|url=|title=Süleymân The Second [i.e. the First] and his time|date=1993|work=|publisher=Isis Press|page=270|quote=Matrakci Nasuh was a devşirme boy from Bosnia trained in the palace school|access-date=|author=Halil İnalcık, Cemal Kafadar}}</ref>''' u službi [[Osmanlijsko Carstvo|Osmanlijskog Carstva]], [[polimat]], [[matematičar]], [[učitelj]], [[historičar]], [[geograf]], [[Kartografija|kartograf]], majstor [[mačevanje|mačevanja]], [[navigator]], [[izumitelj]], [[slikar]], [[poljoprivrednik]] i [[Osmanlijska minijatura|minijaturist]]. U turskim izvorima navodi se kao '''Nasuh bin Karagöz bin Abdullah el-Visokavi el-Bosnavî.''' Izumitelj je [[borilačke vještine]] [[matrak]]<nowiki/>a. [[Obrazovanje]] je stekao u [[Istanbul]]u, a kasnije je služio nekoliko [[sultan]]a i postao predavač u [[škola|školi]] [[Škola Enderun|Enderun]].<ref name="Muslim Heritage">{{cite web|author1=Salim Ayduz|title=Nasuh Al-Matrakî, A Noteworthy Ottoman Artist-Mathematician of the Sixteenth Century|url=http://www.muslimheritage.com/article/nasuh-al-matrak%C3%AE-noteworthy-ottoman-artist-mathematician-sixteenth-century|website=muslimheritage.com|publisher=Muslim Heritage|access-date=3. 3. 2015}}</ref> == Život == Rođen je u [[Visoko]]m<ref>{{cite book |url=|title= The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, Vol. 2|author=Jonathan M. Bloom, Sheila Blair|date=2009|work=|publisher=Oxford University Press|page=49|quote=Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia...|access-date=}}</ref> od oca Abdullaha. Bio je nadaren [[janjičari|janjičar]] koji je prošao kroz sistem [[devširma|devširme]], nadaren mačevalac i strijelac dobro poznat po svom intelektu; govorio je pet jezika. Iako je rođen u muslimanskoj porodici, uzet je u sistem devširme, koji je inače bio rezerviran za [[kršćanstvo|kršćane]] u Osmanlijskom Carstvu. Izuzetno, međutim, U Bosni je devširma bila proširena i na lokalne muslimanske porodice.<ref>''The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600'', [[Halil Inalcik]], (1973), str. 78.</ref><ref>''The Balkans since 1453'', L. S. Stavrianos, New York City, 1958, str. 84.</ref><ref>{{cite book |url=http://books.google.com/books?id=f7Wz4b4JTC8C&pg=PA366&dq=Exceptionally,+in+Bosnia+the+devshirme+was+extended+to+local+Muslim+families.&hl=sv&sa=X&ei=G1AWUd6lM6f14QSg24H4BQ&ved=0CC0Q6AEwAA#v=onepage&q=Exceptionally%2C%20in%20Bosnia%20the%20devshirme%20was%20extended%20to%20local%20Muslim%20families.&f=false |title=Lineages of the Absolutist State, Verso, 1974, str. 366|author=Perry Anderson}}</ref> Nakon dugog perioda provedenog u studiranju [[matematika|matematike]] i [[geometrija|geometrije]] napisao je djela ''Cemâlü'l-Küttâb'' i ''Kemalü'l-Hisâb'' i predao ih sultanu [[Selim I|Selimu I]]. Napisao je još dvije knjige, ''Mecmaü't-Tevârih'' i ''Süleymannâme'', koje su se bavile historijom u periodu od 1520. do 1543. Također je napisao rad iz [[historija|historije]] o [[Osmanlijsko-perzijski rat (1532-1555)|Perzijskoj kampanji]] [[Sulejman I|Sulejmana I]] pod nazivom ''Fetihname-i Karabuğdan''. Nedavna studija o njegovoj knjizi ''Umdet-ul Hisab'' otkrila je nepoznatu činjenicu da je Matrakčija izumio neke metode množenja. Jedan od značajnih rezultata prikazanih u ovoj knjizi bilo je to da se [[rešetkasto množenje]] (ili arapsko) uveliko koristilo na Enderunu 50 godina prije nego što ga je [[John Napier]] ponovo uveo u [[Evropa|Evropu]].<ref>{{cite web |url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |title= The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23 |author= Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali i Han, Sunyoung|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, sv. 14, br. 1, mart 2010, 19–31 |publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD |access-date=5. 1. 2013}}</ref> Osim djelâ iz matematike i historije, Matrakčija je poznat i po minijaturama. Kreirao je naturalistički stil koji se fokusirao na panoramske poglede na krajolike i gradove naslikane do najsitnijih detalja (njegovo najpoznatije djelo, slika krajolika Istanbula, prikazuje gotovo svaku ulicu i zgradu u ovom gradu). U umjetnosti osmanlijske minijature ovo je kasnije postalo poznato kao "Matrakčijin stil". Najvažniji od njegova četiri historijska sveska minijatura jest onaj koji se bavi prvom kampanjom Sulejmana I u današnjem [[Irak]]u i [[Iran]]u 1534-1535, o kojoj je napisao spomenuto djelo ''Fetihname-i Karabuğdan''. Osim [[ilustracija|ilustriranja]] marša osmanlijske vojske od Istanbula do [[Bagdad]]a, a zatim do [[Tabriz]]a i njenog povratka preko [[Halep]]a i [[Eskişehir]]a, Matrakčija je uključio i sve gradove kroz koje je vojska prošla na svom putu. U biblioteci [[Istanbulski univerzitet|Istanbulskog univerziteta]] čuva se jedina kopija ovog djela. Matrakčija je bio i [[vojnik]] i kovač [[oružje|oružja]] s oštricom. Podučavao je rukovanju oružjem na Enderunu. On i njegovi učenici prikazali su svoje vještine u demonstraciji koja je bila u sklopu proslave [[obrezivanje|obrezivanja]] sinova Sulejmana I. Zbog uspjeha u ovoj demonstraciji, Matrakčija je od sultana dobio počasne titule ''[[usted]]a'' ("majstora") i ''[[reis (vojnički čin)|reisa]]'' ("komandanta"). Napisao je i knjigu o korištenju raznog oružja i tehnikama [[konjica|konjičke]] i [[pješadija|pješadijske]] borbe pod naslovom ''Tuhfet-ül Guzât''.<ref name="Turkish Studies 2004"/><ref name="Muslim Heritage"/><ref>{{cite book |url=|title= The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture, sv. 2|author=Jonathan M. Bloom, Sheila Blair|date=2009|work=|publisher=Oxford University Press|page=49|quote=Nasuh Matrakci [Nasuh al-Silahi al-Matraqi; Nasuh ibn Qaragoz ibn 'Abdallah al-Busnawi] (b. Visoko, Bosnia...|access-date=}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.academia.edu/480968/The_Ottoman_Palace_School_Enderun_and_the_Man_with_Multiple_Talents_Matrakci_Nasuh |title= The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh, str. 23 |author= Corlu, M. Sencer; Burlbaw, Lynn, M.; Capraro, Robert M; Corlu, M. Ali & Han, Sunyoung|date=|work=Journal of the Korea Society of Mathematical Education Series D: Research in Mathematical Education, sv. 14, br. 1, mart 2010, 19–31 |publisher=Texas A&M University, College Station, Texas 77843, SAD |access-date=5. 1. 2013}}</ref><ref>{{cite book |url=|title= Süleymân The Second [i.e. the First] and his time|author= Halil İnalcık, Cemal Kafadar|date=1993|work=|publisher=Isis Press|page=270|quote=Matrakci Nasuh was a devfirme boy from Bosnia trained in the palace school |access-date=}}</ref> == Matematika == Nasuh Matrakčija zauzima važno mjesto u historiji osmanske matematike prije svega kao autor praktičnih aritmetičkih priručnika namijenjenih divanskim kâtipima i državnim računovođama.<ref name="Unat2016">{{cite journal|last=Unat|first=Yavuz|year=2016|title=16. Yüzyılda Osmanlılarda Çok Yönlü Bir Bilim İnsanı: Matrakçı Nasuh|url=https://dergipark.org.tr/tr/pub/dortoge/article/478787|journal=Dört Öge|issue=9|pages=17–35}}</ref><ref name="Corlu2010">{{cite journal|last1=Çorlu|first1=M. Sencer|last2=Burlbaw|first2=Lynn Matthew|last3=Capraro|first3=Robert M.|last4=Çorlu|first4=M. Ali|last5=Han|first5=Sunyoung|year=2010|title=The Ottoman Palace School Enderun and the Man with Multiple Talents, Matrakçı Nasuh|url=https://www.kci.go.kr/kciportal/landing/article.kci?arti_id=ART001534842|journal=Research in Mathematical Education|volume=14|issue=1|pages=19–31}}</ref> U literaturi se kao njegova glavna matematička djela najčešće navode ''Cemâlü'l-Küttâb ve Kemâlü'l-Hisâb'' (''Ljepota spisatelja i savršenstvo u računstvu)'' iz 1517. i ''Ümdetü'l-Hisâb'' (''Principi računstva)'' iz 1533, pri čemu se potonje djelo opisuje kao proširena i razvijenija verzija ranijeg priručnika.<ref name="Unat2016" /><ref name="Ihsanoglu1999">{{cite book|title=Osmanlı Matematik Literatürü Tarihi|year=1999|editor-last1=İhsanoğlu|editor-first1=Ekmeleddin|volume=1|location=İstanbul|pages=68–73|editor-last2=Şeşen|editor-first2=Ramazan|editor-last3=İzgi|editor-first3=Cevat}}</ref> Sadržajno, ta djela pripadaju tradiciji praktične aritmetike. Obrađuju [[Arapski brojevi|hindu-arapske brojeve]], četiri osnovne računske operacije, razlomke, omjere i proporcionalnu diobu, a izložene postupke prate brojni zadaci iz svakodnevne računovodstvene i trgovačke prakse.<ref name="Unat2016" /> To pokazuje da Matrakčijin doprinos nije bio usmjeren na teorijsku matematiku u užem smislu, nego na standardizaciju i podučavanje računske tehnike potrebne u osmanskoj administraciji.<ref name="Corlu2010" /> == Historijska djela == Pored matematičkih spisa, Nasuh Matrakčija bio je i važan osmanski historičar. U literaturi se među njegovim glavnim historijskim djelima izdvajaju ''Mecmaü't-Tevârîh (Zbir historijâ)'', nastao kao turska prerada i dopuna Tiberijeve historije, te ''Süleymannâme'', skup tekstova o vladavini [[Sulejman Veličanstveni|Sulejmana Veličanstvenog]] koji obuhvataju događaje od 1520. do sredine 16. stoljeća.<ref name="DIA-Matrakci">{{cite encyclopedia|title=Matrakçı Nasuh|encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/matrakci-nasuh}}</ref><ref name="DIA-Suleymanname">{{cite encyclopedia|title=Süleymannâme|encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/suleymanname--kanuni}}</ref> Među tim djelima posebno mjesto zauzima ''Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn (Hronika etapa kampanje u Iraku i Perziji)'', minijaturama popraćen prikaz prvog iranskog pohoda Sulejmana Veličanstvenog iz 1533–1536. To djelo je značajno ne samo kao historijski izvor nego i kao spoj narativne hronike, itinerara i topografske vizuelizacije osmanskog vojnog pohoda.<ref name="DIA-Beyan">{{cite encyclopedia|title=Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn|encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi|author=Hüseyin Gazi Yurdaydın|url=https://islamansiklopedisi.org.tr/beyan-i-menazil-i-sefer-i-irakeyn}}</ref><ref name="Kosebay1998">{{cite thesis|last=Kösebay|first=Yonca|title=An interpretive analysis of Matrakçı Nasuh's Beyan-i Menazil|publisher=Massachusetts Institute of Technology|year=1998|url=https://dspace.mit.edu/handle/1721.1/67739}}</ref> Novija istraživanja također povezuju Matrakčiju s djelom ''Târîh-i Âl-i Osmân'', poznatim i kao "Rüstem Paša Tarihi", koje se u savremenoj osmanističkoj filologiji smatra važnim za proučavanje osmanske historiografije i prijenosa tekstova u 16. stoljeću.<ref name="Inan2021">{{cite journal|last=İnan|first=Göker|year=2021|title=Târîh-i Âl-i Osmân (Rüstem Paşa Tarihi) Üzerine Notlar|url=https://cyberleninka.ru/article/n/t-r-h-i-l-i-osm-n-r-stem-pa-a-tarihi-zerine-notlar|journal=Harp Tarihi Dergisi}}</ref><ref name="Rustem2019">{{cite book|author=Matrakçı Nasuh|title=Târîh-i Âl-i Osmân (Rüstem Paşa Tarihi Olarak Bilinen)|publisher=Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı|year=2019|editor-last=İnan|editor-first=Göker|location=İstanbul}}</ref> == Počasti i naslijeđe == U Matrakčijinom rodnom gradu, Visokom, održavaju se godišnji skupovi u počast najvažnijih ljudi iz ovog grada, a Matrakčija se smatra jednim od najvažnijih. Radi ilustracije, smatra se bosanskim [[Leonardo da Vinci|Leonardom da Vincijem]].<ref>{{cite web|author1=Naida Kovačević|author2=Pan Bošnjak|title=(VIDEO) Naučni skup – "Naučnik, književnik i minijaturist Nasuh Matrakči Visočanin"|url=http://zavicajnimuzej.com/?p=298|website=zavicajnimuzej.com|publisher=Hometown Museum/Zavičajni Muzej Visoko|access-date=3. 3. 2015 |date=15. 12. 2014}}</ref> Ulica u blizini Zavičajnog muzeja u Visokom zove se po njemu.<ref>{{cite web|title=Ulica u Visokom – Nasuh Matrakči bio najslavniji Bošnjak Osmanskog carstva (PHOTO)|url=http://www.haber.ba/kultura/kulturmiks/23339-nasuh-matrakci-bio-najslavniji-bosnjak-osmanskog-carstva-foto.html|website=haber.ba|publisher=Avaz|access-date=3. 3. 2015|date=18. 11. 2012|archive-date=2. 4. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402144230/http://www.haber.ba/kultura/kulturmiks/23339-nasuh-matrakci-bio-najslavniji-bosnjak-osmanskog-carstva-foto.html|url-status=dead}}</ref> [[Dokumentarni film]] o Matrakčiji producirala je Turska radiotelevizija 1978.<ref>{{cite web|author1=Naida Kovačević|author2=Pan Bošnjak|title=(VIDEO) Naučni skup – "Naučnik, književnik i minijaturist Nasuh Matrakči Visočanin"|url=http://zavicajnimuzej.com/?p=298|website=zavicajnimuzej.com|publisher=Zavičajni Muzej Visoko|access-date=3. 3. 2015|date=15. 12. 2014}}</ref> [[UNESCO]] je 2014. godinu proglasio godinom Nasuha Matrakčija.<ref name="aa.com.tr">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/ba/dnevni-naslovi/izložba-posvećena-nasuhu-matrakčiju-početkom-septembra-u-japanu/637258|title=Izložba posvećena Nasuhu Matrakčiju početkom septembra u Japanu|website=www.aa.com.tr|access-date=27. 7. 2021}}</ref> Izložba "Nasuh Matrakči: Genije 16. stoljeća" održavane su u [[Sarajevo|Sarajevu]], [[Beograd]]u, [[Antalya|Antaliji]], [[Istanbul]]u, [[Beč]]u, [[Tokio|Tokiju]], i [[Pariz]]u.<ref name="aa.com.tr"/> == Djela == === Matematika<ref>{{Cite journal|last=Čehajić|first=Džemal|title=Nasuh Matrakči Bošnjak, 450 godina od smrti (1564 – 2014)|url=https://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf|journal=Kulturno društvo Bošnjaka Hrvatske Preporod|location=Zagreb|volume=Nasuh Matrakči Bošnjak – naučnik, književnik, minijaturist|pages=66–68|access-date=27. 7. 2021|archive-date=24. 6. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210624203545/http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf|url-status=dead}}</ref> === * ''Cemālü’l-Küttāb ve Kemālü’l-Ḥisāb (Ljepota spisatelja i savršenstvo u računstvu)'' * ''Umdetü’l-Ḥisāb (Principi računstva)'' === Historija === * ''Mecmaü't-Tevârih'' (''Zbir historijâ'') * ''Süleymannâme'' (''Knjiga o Sulejmanu'') * ''Fetihname-i Karabuğdan'' (''Knjiga o osvajanju Moldavije'') * ''Beyan-ı Menazil-i Sefer-ul Irakeyn'' (''Hronika etapa kampanje u Iraku i Perziji'') === Borilačke vještine === * ''Tuhfet-ul Guzat'' (''Dar ratnikâ'') == Galerija == * [http://www.muslimheritage.com/uploads/fortresses_of_Matrakci.jpg Matrakčijine tvrđave – plan]<ref>{{cite web |url=http://www.muslimheritage.com/uploads/fortresses_of_Matrakci.jpg |title= Fortresses of Matrakci Plan |author= Nasuh Matrakčija|date=|work=Muslim Heritage uploads |publisher=Muslim Heritage |access-date=}}</ref> * [http://www.muslimheritage.com/uploads/City_of_Diyarbakir_illumination.jpg Grad Diyarbakır – ilustracija]<ref>{{cite web |url=http://www.muslimheritage.com/uploads/City_of_Diyarbakir_illumination.jpg |title= City of Diyarbakır illumination |author= Nasuh Matrakčija|date=|work=Muslim Heritage uploads |publisher=Muslim Heritage |access-date=}}</ref> <center> <gallery> Datoteka:Barbarossa fleet wintering in Toulon 1543.jpg|Osmanlijska flota [[Osmanlijsko prezimljavanje u Toulonu|usidrila se]] u [[Toulon]]u 1543. Datoteka:Matrakçı Nasuh Soltaniyeh Map (1).JPG|Matrakčijina karta grada Soltaniyeha iz 16. stoljeća (1) Datoteka:Matrakçı Nasuh Soltaniyeh Map (2).JPG|Matrakčijina karta grada Soltaniyeha iz 16. stoljeća (2) Datoteka:Matraki1.jpg|Matrakčijino kvadratno rešetkasto množenje Datoteka:Matraki2.jpg|Matrakčijino trouglasto rešetkasto množenje </gallery> </center> == Reference == {{refspisak|2}} == Vanjski linkovi == {{Commonscat|Matrakçı Nasuh}} * [http://www.ee.bilkent.edu.tr/~history/Ext/matruk.html Galerija Matrakčijinih minijatura na Univerzitetu Bilkent] * [http://kultur.gov.tr/EN/BelgeGoster.aspx?17A16AE30572D313B6B8DA541AA02A114D36EEC7DB5A1F52 Ministarstvo kulture i turizma Republike Turske] * [http://www.matrak.gen.tr O matraku] {{tr simbol}} * [http://balkans.aljazeera.com/vijesti/nesuh-matrakcija-covjek-koga-nazivaju-bosanski-da-vinci "Nesuh Matrakčija, čovjek koga nazivaju 'bosanski Da Vinci'"], Edis Bulić, [[Al Jazeera Balkans]], 4. 11. 2017. *[http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf Nasuh Matrakči Bošnjak, 450 godina od smrti (1564 – 2014)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190507184003/http://www.kdbhpreporod.hr/arhiv/Behar-121.pdf |date=7. 5. 2019 }} <br />{{Visoko}} {{DEFAULTSORT:Matrakčija, Nasuh}} [[Kategorija:Osmanlije bošnjačkog porijekla]] [[Kategorija:Osmanlijski matematičari]] [[Kategorija:Osmanlijski minijaturisti]] [[Kategorija:Osmanlijski geografi]] [[Kategorija:Osmanlijski arhitekti]] [[Kategorija:Biografije, Visoko]] [[Kategorija:Rođeni 1480.]] [[Kategorija:Umrli 1564.]] b53qdrexjgq0g29kzhvjjw27khrb3fx 0 407004 3819474 3808464 2026-03-25T13:54:51Z Cicihwahyuni6 152797 3819474 wikitext text/x-wiki {{Infokutija kompanija | ime = Motorola, Inc. | logo = Motorola.svg | logo_alt = | logo_veličina = | logo_padding = | slika_tekst = | slika2 = | slika_alt2 = | veličina_slike2 = | slika_tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = Javno preduzeće | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = Telekomunikacije | žanr = | sudbina = Podjela na: [[Motorola Mobility]] i [[Motorola Solutions]] | prethodnik = | nasljednik = [[Motorola Mobility]] <br /> [[Motorola Solutions]] <br /> [[Freescale Semiconductor]] <br /> [[ON Semiconductor]] <br /> [[Arris Group]] ([[General Instrument]]) <br /> Cambium Networks | osnivači = | sjedište = 1303 East Algonquin Road,<ref>[https://www.motorola.com/staticfiles/Business/Corporate/US-EN/about-motorola/office-locations.html "Motorola Office Locations"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100916035418/http://www.motorola.com/staticfiles/Business/Corporate/US-EN/about-motorola/office-locations.html |date=16. 9. 2010}}. pruzeto 26. 7. 2010.</ref> [[Schaumburg, Illinois|Schaumburg]], [[Illinois]], [[SAD]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = | proizvodi = [[Tablet računar]]i<br />Mobiteli<br />[[Pametni telefon]]i<br/>Dvosmjerni radio<br />Mrežni sistemi<br />Kablovska TV sistemi<br/>Širokopojasni sistemi<br />RFID sistemi<br />Mobilna telefonija | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = 40.000 <small>(2014)</small><ref name="Annual Report 2013">http://files.shareholder.com/downloads/ABEA-2FO3VV/3328830760x0x725920/E28D483B-EBEF-432A-9B0F-417CA92AE074/MSI_2013_10-K_As_Filed_.pdf</ref> | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | web_sajt = {{URL|www.motorola.com}} | dodatak = |}} '''Motorola, Inc.''' (<span class="nowrap" contenteditable="false"><span class="IPA nopopups">/<span title="/ˌ/ secondary stress follows">ˌ</span><span title="'m' in 'my'">m</span><span title="/oʊ/ long 'o' in 'code'">oʊ</span><span title="'t' in 'tie'">t</span><span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə</span><span title="/ˈ/ primary stress follows">ˈ</span><span title="'r' in 'rye'">r</span><span title="/oʊ/ long 'o' in 'code'">oʊ</span><span title="'l' in 'lie'">l</span><span title="/ə/ 'a' in 'about'">ə</span>/</span></span><span class="nowrap" contenteditable="false"></span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-4">[[#cite_note-4|<span class="mw-reflink-text"><nowiki>[4]</nowiki></span>]]</span><span class="mw-ref" id="cxcite_ref-4" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-4"></span>) bila je [[Multinacionalna korporacija|multinacionalna]]<ref><cite class="citation news" contenteditable="false">[http://money.cnn.com/magazines/fortune/fortune500/2008/snapshots/288.html "Fortune 500 2008: Motorola"]. </cite></ref> telekomunikacijska kompanija sa sjedištem u Schaumburgu, Illinois, Sjedinjene Američke Države. Nakon gubitka od 4,3&nbsp;milijarde $ od 2007. do 2009, kompanija je podijeljena u dvije nezavisne javne kompanije, Motorola Mobility i Motorola Solutions na 4. januar 2011.<ref><cite class="citation news" contenteditable="false">Ante, Spencer E. (January 5, 2011). </cite></ref> Motorola Solutions se općenito smatra direktnim nasljednikom Motorole, Inc., jer je reorganizacija struktuirana sa Motorolom Mobility nakon odvajanja.<ref name="google1"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.google.com/finance?q=NYSE:MSI "Motorola Solutions Inc: NYSE:MSI quotes & news – Google Finance"].</cite></ref> Motorola je dizajnirala i prodavala [[Bežično umrežavanje|opremu za bežičnu mrežu]] kao što su mobilne prenosne bazne stanice i pojačavači signala. Motorolini proizvodi za kućnu i radio upotrebu uključivali su set-top kutije, digitalne videokamere i mrežnu opremu korištenu za omogućavanje video prijenosa, kompjutersku telefoniju i [[HDTV|TV visoke definicije]]. Njeni poslovni i vladini korisnici sastojali su se najviše od sistema bežičnog zvuka i širokopojasni sistemi (korišteni za izgradnju privatnih mreža) i javni sigurnosni komunikacijski sistemi kao Astro i Dimetra. Ovi poslovi (osim za risivere i [[Kabelski modem|kablovske modeme]]) sad su dio Motorola Solutions. Google je prodao Motorola Home Arris Grupi u decembru 2012. za 2,35 milijardi US$.<ref>http://dealbook.nytimes.com/2014/01/29/google-seen-selling-it-mobility-unit-to-lenovo-for-about-3-billion/</ref> == Reference == {{Reflist|30em}} == Literatura == * {{Cite journal|author = Gart, Jason H.|title = Electronics and Aerospace Industry in Cold War Arizona, 1945–1968&nbsp;– Motorola, Hughes Aircraft, Goodyear Aircraft|publisher = [[Arizona State University]]|year = 2006}} Phd diss. == Vanjski linkovi == * <span class="official-website"><span class="url">[http://www.motorola.com Službea stranica]</span></span><span class="official-website"></span> * [http://blogs.wsj.com/digits/2011/09/14/for-google-the-motorola-deal-was-all-about-the-patents-at-first "For Google, The Motorola Deal Was All About The Patents At First"], by Spencer E. Ante, ''[[The Wall Street Journal]]'', 14. septembar 2011. [[Kategorija:Telekomunikacijske kompanije u Sjedinjenim Američkim Državama]] [[Kategorija:Multinacionalne kompanije sa sjedištem u SAD-u]] [[Kategorija:Kompanije osnovane 1928.]] 0wy1k1k38wwz13blp4ias9vo5spyuug 10 409979 3819745 3740425 2026-03-26T09:10:39Z KWiki 9400 3819745 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Dobitnici Abelove nagrade | naslov = [[Abelova nagrada#Dobitnici|Dobitnici]] [[Abelova nagrada|Abelove nagrade]] | podaciklasa = hlist | naslovstil = background:#d3d3d3; |podaci1 = * [[Jean-Pierre Serre]] (2003) * [[Michael Atiyah]] / [[Isadore Singer]] (2004) * [[Peter Lax]] (2005) * [[Lennart Carleson]] (2006) * [[S. R. Srinivasa Varadhan]] (2007) * [[John G. Thompson]] / [[Jacques Tits]] (2008) * [[Mihail Gromov (matematičar)|Mihail Gromov]] (2009) * [[John Tate]] (2010) * [[John Milnor]] (2011) * [[Endre Szemerédi]] (2012) * [[Pierre Deligne]] (2013) * [[Jakov Sinaj]] (2014) * [[John Forbes Nash|John F. Nash]] / [[Louis Nirenberg]] (2015) * [[Andrew Wiles]] (2016) * [[Yves Meyer]] (2017) * [[Robert Langlands]] (2018) * [[Karen Uhlenbeck]] (2019) * [[Hillel Furstenberg]] i [[Grigorij Margulis]] (2020) * [[László Lovász]] i [[Avi Wigderson]] (2021) * [[Dennis Sullivan]] (2022) * [[Luis Caffarelli]] (2023) * [[Michel Talagrand]] (2024) * [[Masaki Kashiwara]] (2025) * [[Gerd Faltings]] (2026) }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni matematičkih nagrada|Abelova]] </noinclude> 3lia2le9wdp800jd9swpl23gpkvlul6 0 414082 3819453 3646973 2026-03-25T12:46:43Z Panasko 146730 3819453 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-emisija | ime = Otvorena vrata | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | originalni_naslov = Отворена врата | ime2 = | žanr = | format = Igrana serija | autor = {{plainlist| * [[Biljana Srbljanović]] * [[Miloš Radović]] }} | bazirano_na = | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | stvaralački_režiseri = | predstavlja = | glumci = {{plainlist| * [[Vesna Trivalić]] * [[Bogdan Diklić]] * [[Milan Gutović]] * [[Sofija Jović]] * [[Nikola Đuričko]] * [[Bojana Maljević]] }} | suci = | glasovi = | pripovjedač = | kompozitor_muzičke_teme = | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitori = | država = {{plainlist| * [[SR Jugoslavija]] * [[Srbija]] }} | jezik = [[Srpski jezik|Srpski]] | broj_sezona = 60 | broj_serijala = | broj_epizoda = | spisak_epizoda = | izvršni_producenti = | producenti = | montaža = | lokacija = | kinematografija = | kamerman = | trajanje = 35 minuta | produkcijska_kompanija = | distributer = | budžet = | kanal = {{plainlist| * [[Radiotelevizija Srbije|RTS]] * [[Prva Srpska Televizija]] }} | format_slike = | format_tona = | prvo_prikazano_u = | prvo_emitiranje = 25. 11. 1994 | zadnje_emitiranje = 4. 6. 2014. | u_BiH = [[OBN]] | prethodno = | sljedeće = | povezano = | web_stranica = | naslov_web_stranice = | web_stranica_produkcije = | naslov_web_stranica_produkcije = | imdb = 2765728 }} '''''Otvorena vrata''''' je televizijska serija, čije su prve dvije epizode emitirane 1994. i 1995, a treća i četvrta 2013. i 2014. Snimljena je u produkciji Monte Royal Picturesa, [[RTS]]-a i [[Prva Srpska Televizija|Prve Srpske Televizije]]. [[Bosna i Hercegovina]] također je prikazivala ovu seriju, i to na [[OBN (TV-kanal)|OBN]]-u. Serija prikazuje život savremene građanske porodice u [[Beograd]]u, u toku 90-ih godina 20. stoljeća i sastoji se od 60 epizoda. Trebala se sastojati od 70 epizoda, ali prikazivanje posljednjih 10 epizoda je odgođeno.<ref name="ZATVORENA" vrata="" u="" novoj="" šemi="" "prve"="" nema="" mesta="" za="" kultnu="" seriju="">{{cite web |url=http://www.blic.rs/zabava/vesti/zatvorena-vrata-u-novoj-semi-prve-nema-mesta-za-kultnu-seriju/5qkzccn |title= ZATVORENA VRATA U novoj šemi "Prve" nema mesta za kultnu seriju |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |archive-url= |archive-date= |quote= |access-date= }}</ref> Karakteristična je po velikom broju scenarista i režisera. == Radnja == Katarina Anđelić, zvana Cakanaje, kako sama kaže, jest postmodernistkinja i humanistkinja. Bavi se kiparstvom, ali njeni radovi previše su bizarni da bi privukli pažnju pravih umjetnika. U stanu živi s djecom Vojkanom i Milicom, bratom Svetislavom i njegovom kćerkom Anom. Svakodnevnicu neobične porodice čine komšinica Angelina Savić i Milorad Ugrinović Kekec. Priča prati pokušaje Dragoslava Jakovljevića, Cakaninog bivšeg muža, da joj se vrati. Ona ga još uvijek voli, ali ne može mu oprostiti nevjerstvo. Međutim, na kraju mu se ipak vrati. Također su tu i stalni pokušaji Svetislava da brzo i lahko zaradi novac, Vojkanove bolesti, Milicini politički problemi itd. Dvadeset godina kasnije, Katarinina zgrada se ruši. Dragoslav je renovirao stan u kojem je živio sa sinom Vojkanom, kako bi ubijedio Katarinu da se useli u taj stan koji je konceptualno-umjetnički prostor, osmišljen samo za nju. Ali i Svetislav i Ana ostali su bez stana, pa se useljavaju prije Katarine. Stvar se ne odvijaju kako je Dragoslav planirao. == Uloge == {| class="wikitable" ! rowspan="2" | Lik ! rowspan="2" | Glumac ! colspan="12" | Sezona |- ! width="5%" | 1. ! width="5%" | 2. ! width="5%" | 3. ! width="5%" | 4. |- | Katarina Anđelić || [[Vesna Trivalić]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Dragoslav Jakovljević || [[Milan Gutović]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Vojkan Jakovljević || [[Nikola Đuričko]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Milica Jakovljević || [[Sofija Jović]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Svetislav Anđelić || [[Bogdan Diklić]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Ana Anđelić || [[Bojana Maljević]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Milorad Ugrinović || [[Zoran Cvijanović]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Angelina Savić || [[Olivera Marković]] || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || colspan="2" | |- | Tomislav Pavlović || [[Vlasta Velisavljević]] || colspan="2" style="background:#fdd; text-align:center;"| '''Epizodni''' || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Keti Jakovljević || [[Teodora Jelisavčić]] || colspan="2" | || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Leta || [[Anica Dobra]] || colspan="2" | || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |} == Epizode == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="padding: 0px 8px" colspan="2" rowspan="2"| Sezona ! style="padding: 0px 8px" rowspan="2"| Epizode ! colspan="2"| Originalno emitiranje |- ! Početak sezone ! style="padding: 0px 8px"| Kraj sezone |- |style="background-color:#ADC1E9"| |1. |34 |25. 11. 1994. |14. 7. 1995. |- |style="background-color:#ADD8E6"| |2. |26 |22. 4. 2013. |4. 6. 2014. |- |style="background-color:#ADF9E8"| |3. |2 |7. 1. 2017. |8. 1. 2017. |} == Zanimljivosti == * Najavna špica ove serije bila je prva [[3D]] špica snimana i emitirana u Srbiji.<ref>{{cite web|url=http://www.monteroyalpictures.com/index.php?option=com_content&view=article&id=60&Itemid=65&lang=sr |title=Отворена врата (Занимљивости) |publisher=monteroyalpictures.com |date= |access-date=12. 5. 2013}}</ref> * Prva i druga sezona snimane su samo jednom kamerom. * Ova serija predstavlja svojevrsnu kritiku posrnule srpske kulture i političke scene sredinom devedesetih godina. Uprkos tome, emitirana je za vrijeme [[Slobodan Milošević|Miloševićevog]] režima na prvom programu RTS-a, u udarnom terminu. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.otvorenavrata.com/ Službeni sajt] * {{Imdb title|0191714}} * [https://web.archive.org/web/20140405122637/http://www.prva.rs/program/serija/otvorena-vrata.html ''Otvorena vrata''] na sajtu prva.rs [[Kategorija:TV-serije sa početkom prikazivanja 1994.]] hiqtqdvdj7acyn16wik00cak3tv9kso 3819454 3819453 2026-03-25T12:47:05Z Panasko 146730 3819454 wikitext text/x-wiki {{Infokutija TV-emisija | ime = Otvorena vrata | slika = | veličina_slike = | slika_alt = | opis_slike = | originalni_naslov = Отворена врата | ime2 = | žanr = | format = Igrana serija | autor = {{plainlist| * [[Biljana Srbljanović]] * [[Miloš Radović]] }} | bazirano_na = | razvoj = | pisac = | scenarij = | priča = | režiser = | stvaralački_režiseri = | predstavlja = | glumci = {{plainlist| * [[Vesna Trivalić]] * [[Bogdan Diklić]] * [[Milan Gutović]] * [[Sofija Jović]] * [[Nikola Đuričko]] * [[Bojana Maljević]] }} | suci = | glasovi = | pripovjedač = | kompozitor_muzičke_teme = | uvodna_tema = | završna_tema = | kompozitori = | država = {{plainlist| * [[SR Jugoslavija]] * [[Srbija]] }} | jezik = [[Srpski jezik|Srpski]] | broj_sezona = 60 | broj_serijala = | broj_epizoda = | spisak_epizoda = | izvršni_producenti = | producenti = | montaža = | lokacija = | kinematografija = | kamerman = | trajanje = 35 minuta | produkcijska_kompanija = | distributer = | budžet = | kanal = {{plainlist| * [[Radiotelevizija Srbije|RTS]] * [[Prva Srpska Televizija]] }} | format_slike = | format_tona = | prvo_prikazano_u = | prvo_emitiranje = 25. 11. 1994 | zadnje_emitiranje = 4. 6. 2014. | u_BiH = [[OBN]] | prethodno = | sljedeće = | povezano = | web_stranica = | naslov_web_stranice = | web_stranica_produkcije = | naslov_web_stranica_produkcije = | imdb = 2765728 }} '''''Otvorena vrata''''' je televizijska serija, čije su prve dvije epizode emitirane 1994. i 1995, a treća i četvrta 2013. i 2014. Snimljena je u produkciji Monte Royal Picturesa, [[RTS]]-a i [[Prva Srpska Televizija|Prve Srpske Televizije]]. [[Bosna i Hercegovina]] također je prikazivala ovu seriju, i to na [[OBN (TV-kanal)|OBN]]-u. Serija prikazuje život savremene građanske porodice u [[Beograd]]u, u toku 90-ih godina 20. stoljeća i sastoji se od 60 epizoda. Trebala se sastojati od 70 epizoda, ali prikazivanje posljednjih 10 epizoda je odgođeno.<ref name="ZATVORENA" vrata="" u="" novoj="" šemi="" "prve"="" nema="" mesta="" za="" kultnu="" seriju="">{{cite web |url=http://www.blic.rs/zabava/vesti/zatvorena-vrata-u-novoj-semi-prve-nema-mesta-za-kultnu-seriju/5qkzccn |title= ZATVORENA VRATA U novoj šemi "Prve" nema mesta za kultnu seriju |authorlink= |date= |format= |work= |publisher= |pages= |archive-url= |archive-date= |quote= |access-date= }}</ref> Karakteristična je po velikom broju scenarista i režisera. == Radnja == Katarina Anđelić, zvana Cakanaje, kako sama kaže, jest postmodernistkinja i humanistkinja. Bavi se kiparstvom, ali njeni radovi previše su bizarni da bi privukli pažnju pravih umjetnika. U stanu živi s djecom Vojkanom i Milicom, bratom Svetislavom i njegovom kćerkom Anom. Svakodnevnicu neobične porodice čine komšinica Angelina Savić i Milorad Ugrinović Kekec. Priča prati pokušaje Dragoslava Jakovljevića, Cakaninog bivšeg muža, da joj se vrati. Ona ga još uvijek voli, ali ne može mu oprostiti nevjerstvo. Međutim, na kraju mu se ipak vrati. Također su tu i stalni pokušaji Svetislava da brzo i lahko zaradi novac, Vojkanove bolesti, Milicini politički problemi itd. Dvadeset godina kasnije, Katarinina zgrada se ruši. Dragoslav je renovirao stan u kojem je živio sa sinom Vojkanom, kako bi ubijedio Katarinu da se useli u taj stan koji je konceptualno-umjetnički prostor, osmišljen samo za nju. Ali i Svetislav i Ana ostali su bez stana, pa se useljavaju prije Katarine. Stvar se ne odvijaju kako je Dragoslav planirao. == Uloge == {| class="wikitable" ! rowspan="2" | Lik ! rowspan="2" | Glumac ! colspan="12" | Sezona |- ! width="5%" | 1. ! width="5%" | 2. ! width="5%" | 3. ! width="5%" | 4. |- | Katarina Anđelić || [[Vesna Trivalić]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Dragoslav Jakovljević || [[Milan Gutović]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Vojkan Jakovljević || [[Nikola Đuričko]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Milica Jakovljević || [[Sofija Jović]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Svetislav Anđelić || [[Bogdan Diklić]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Ana Anđelić || [[Bojana Maljević]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Milorad Ugrinović || [[Zoran Cvijanović]] || colspan="4" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Angelina Savić || [[Olivera Marković]] || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' || colspan="2" | |- | Tomislav Pavlović || [[Vlasta Velisavljević]] || colspan="2" style="background:#fdd; text-align:center;"| '''Epizodni''' || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Keti Jakovljević || [[Teodora Jelisavčić]] || colspan="2" | || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |- | Leta || [[Anica Dobra]] || colspan="2" | || colspan="2" style="background:#dfd; text-align:center;"| '''Glavni''' |} == Epizode == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! style="padding: 0px 8px" colspan="2" rowspan="2"| Sezona ! style="padding: 0px 8px" rowspan="2"| Epizode ! colspan="2"| Originalno emitiranje |- ! Početak sezone ! style="padding: 0px 8px"| Kraj sezone |- |style="background-color:#ADC1E9"| |1. |34 |25. 11. 1994. |14. 7. 1995. |- |style="background-color:#ADD8E6"| |2. |26 |22. 4. 2013. |4. 6. 2014. |- |style="background-color:#ADF9E8"| |3. |2 |7. 1. 2017. |8. 1. 2017. |} == Zanimljivosti == * Najavna špica ove serije bila je prva [[3D]] špica snimana i emitirana u Srbiji.<ref>{{cite web|url=http://www.monteroyalpictures.com/index.php?option=com_content&view=article&id=60&Itemid=65&lang=sr |title=Отворена врата (Занимљивости) |publisher=monteroyalpictures.com |date= |access-date=12. 5. 2013}}</ref> * Prva i druga sezona snimane su samo jednom kamerom. * Ova serija predstavlja svojevrsnu kritiku posrnule srpske kulture i političke scene sredinom devedesetih godina. Uprkos tome, emitirana je za vrijeme [[Slobodan Milošević|Miloševićevog]] režima na prvom programu RTS-a, u udarnom terminu. == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://www.otvorenavrata.com/ Službeni sajt] * {{Imdb title|0191714}} * [https://web.archive.org/web/20140405122637/http://www.prva.rs/program/serija/otvorena-vrata.html ''Otvorena vrata''] na sajtu prva.rs {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:TV-serije sa početkom prikazivanja 1994.]] oill18nbfqt5cs2s4yhgj2lz0xj1spm 0 427512 3819529 3783235 2026-03-25T19:00:20Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3819529 wikitext text/x-wiki {{Infokutija SP u biatlonu | disciplina = pojedinačno | godina = 2017 | slika = Dahlmeier13032016Oslo.jpg | veličina_slike = 150px | opis_slike = Laura Dahlmeier, njemačka biatlonka, pobjednica pojedinačne utrke | mjesto = [[Hochfilzen]], {{ZID|Austrija}} | datum = 15. februara 2017. | broj_učesnika = | broj_zemalja = | broj_ekipa = | zlato = Laura Dahlmeier | zlato_NOK = GER | srebro = Gabriela Koukalová | srebro_NOK = CZE | bronza = Alexia Runggaldier | bronza_NOK = ITA | godina_p = 2016 | spol = žene | godina_s = 2019 }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|sprintu]] na 15&nbsp;km''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2017.]] u ženskoj konkurenciji održana je [[15. februar]]a 2017. u u [[Austrija|austrijskom]] gradu [[Hochfilzen]]u.<ref>{{Cite web |url=http://www.hochfilzen2017.at/de/wettkampfprogramm.html |title=Schedule |access-date=22. 2. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227001224/http://www.hochfilzen2017.at/de/wettkampfprogramm.html |archive-date=27. 2. 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1617/BT/SWRL/CH__/SWIN/BT_C51A_1.0.pdf Start list]</ref> == Rezultati == Početak utrke je bio u 14:30.<ref>[http://ibu.blob.core.windows.net/docs/1617/BT/SWRL/CH__/SWIN/BT_C73A_1.0.pdf Final results]</ref> <BR>(<small>Sva vremena početka utrka su po lokalnom vremenu ([[UTC]]+1)</small>) {|class=wikitable style="text-align:center; font-size:90%" !Plasman !! Startni<br>broj !! Ime !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{gold01}} || 93 || align=left| {{flagathlete|[[Laura Dahlmeier]]|NJE}} || 41:30.1 || 1 (1+0+0+0) || |- | {{silver02}} || 51 || align=left| {{flagathlete|[[Gabriela Koukalová]]|ČEŠ}} || 41:54.8 || 1 (1+0+0+0) || +24.7 |- | {{bronze03}} || 70 || align=left| {{flagathlete|[[Alexia Runggaldier]]|ITA}} || 43:15.7 || 0 (0+0+0+0) || +1:45.6 |- | 4 || 11 || align=left| {{flagathlete|[[Mari Laukkanen]]|FIN}} || 43:26.7 || 1 (0+0+1+0) || +1:56.8 |- | 5 || 35 || align=left| {{flagathlete|[[Jekaterina Avakumova]]|JKO}} || 43:33.7 || 0 (0+0+0+0) || +2:03.6 |- | 6 || 98 || align=left| {{flagathlete|[[Susan Dunklee]]|SAD}} || 43:36.9 || 2 (1+0+0+1) || +2:06.8 |- | 7 || 54 || align=left| {{flagathlete|[[Maren Hammerschmidt]]|NJE}} || 43:57.6 || 2 (0+0+2+0) || +2:27.5 |- | 8 || 90 || align=left| {{flagathlete|[[Vanessa Hinz]]|NJE}} || 44:15.6 || 2 (0+1+0+1) || +2:45.5 |- | 9 || 80 || align=left| {{flagathlete|[[Julija Džima]]|UKR}} || 44:16.2 || 2 (0+0+1+1) || +2:46.1 |- | 10 || 48 || align=left| {{flagathlete|[[Olena Pidhrušna]]|UKR}} || 44:24.7 || 2 (1+0+0+1) || +2:54.6 |- | 11 || 79 || align=left| {{flagathlete|[[Dunja Zdouc]]|AUT}} || 44:26.5 || 0 (0+0+0+0) || +2:56.4 |- | 12 || 15 || align=left| {{flagathlete|[[Teja Gregorin]]|SVN}} || 44:34.9 || 3 (0+2+0+1) || +3:04.8 |- | 13 || 91 || align=left| {{flagathlete|[[Darja Domračeva]]|BLR}} || 44:45.6 || 3 (0+2+0+1) || +3:15.5 |- | 14 || 5 || align=left| {{flagathlete|[[Irina Krjuko]]|BLR}} || 44:54.4 || 1 (1+0+0+0) || +3:24.3 |- | 15 || 83 || align=left| {{flagathlete|[[Kaisa Mäkäräinen]]|FIN}} || 44:54.6 || 4 (0+1+1+2) || +3:24.5 |- | 16 || 76 || align=left| {{flagathlete|[[Dorothea Wierer]]|ITA}} || 45:03.4 || 3 (1+1+1+0) || +3:33.3 |- | 17 || 64 || align=left| {{flagathlete|[[Nadzeja Skardzina]]|BLR}} || 45:11.4 || 2 (0+0+1+1) || +3:41.3 |- | 18 || 26 || align=left| {{flagathlete|[[Julia Ransom]]|KAN}} || 45:18.3 || 1 (1+0+0+0) || +3:48.2 |- | 19 || 56 || align=left| {{flagathlete|[[Zhang Yan (biatlonka)|Zhang Yan]]|CHN}} || 45:19.4 || 1 (1+0+0+0) || +3:49.3 |- | 20 || 25 || align=left| {{flagathlete|[[Irina Varvinec]]|UKR}} || 45:21.5 || 1 (0+1+0+0) || +3:51.4 |- | 21 || 14 || align=left| {{flagathlete|[[Galina Višnjevska (biatlonka)|Galina Višnjevska]]|KAZ}} || 45:23.7 || 1 (0+0+0+1) || +3:53.6 |- | 22 || 50 || align=left| {{flagathlete|[[Clare Egan]]|SAD}} || 45:25.1 || 2 (0+0+0+2) || +3:55.0 |- | 23 || 69 || align=left| {{flagathlete|[[Eva Puskarčíková]]|ČEŠ}} || 45:29.5 || 2 (0+1+0+1) || +3:59.4 |- | 24 || 97 || align=left| {{flagathlete|[[Emilija Jordanova]]|BUL}} || 45:32.3 || 1 (0+0+1+0) || +4:02.2 |- | 25 || 43 || align=left| {{flagathlete|[[Célia Aymonier]]|FRA}} || 45:33.0 || 3 (1+2+0+0) || +4:02.9 |- | 26 || 84 || align=left| {{flagathlete|[[Olga Podčufarova]]|RUS}} || 45:33.1 || 2 (1+0+0+1) || +4:03.0 |- | 27 || 27 || align=left| {{flagathlete|[[Paulína Fialková]]|SVK}} || 45:33.4 || 3 (1+1+1+0) || +4:03.3 |- | 28 || 68 || align=left| {{flagathlete|[[Aita Gasparin]]|ŠVI}} || 45:35.2 || 1 (0+0+1+0) || +4:05.1 |- | 29 || 32 || align=left| {{flagathlete|[[Alina Rajkova]]|KAZ}} || 45:35.3 || 1 (0+0+0+1) || +4:05.2 |- | 30 || 73 || align=left| {{flagathlete|[[Monika Hojnisz]]|POL}} || 45:37.5 || 1 (0+1+0+0) || +4:07.4 |- | 31 || 88 || align=left| {{flagathlete|[[Franziska Hildebrand]]|NJE}} || 45:42.3 || 2 (0+1+0+1) || +4:12.2 |- | 32 || 61 || align=left| {{flagathlete|[[Amanda Lightfoot]]|GBR}} || 45:47.0 || 1 (0+1+0+0) || +4:16.9 |- | 33 || 77 || align=left| {{flagathlete|[[Anastasija Merkušina]]|UKR}} || 45:47.5 || 2 (1+0+1+0) || +4:17.4 |- | 34 || 16 || align=left| {{flagathlete|[[Ana Frolina]]|JKO}} || 45:49.3 || 2 (0+0+0+2) || +4:19.2 |- | 35 || 22 || align=left| {{flagathlete|[[Darja Jurkevič]]|BLR}} || 45:49.7 || 1 (0+1+0+0) || +4:19.6 |- | 36 || 41 || align=left| {{flagathlete|[[Lisa Vittozzi]]|ITA}} || 45:51.0 || 3 (2+0+0+1) || +4:20.9 |- | 37 || 59 || align=left| {{flagathlete|[[Magdalena Gwizdoń]]|POL}} || 45:53.6 || 1 (0+0+0+1) || +4:23.5 |- | 38 || 92 || align=left| {{flagathlete|[[Anaïs Chevalier]]|FRA}} || 45:58.6 || 2 (1+0+0+1) || +4:28.5 |- | 39 || 81 || align=left| {{flagathlete|[[Tiril Eckhoff]]|NOR}} || 46:17.1 || 4 (2+1+1+0) || +4:47.0 |- | 40 || 75 || align=left| {{flagathlete|[[Marie Dorin Habert]]|FRA}} || 46:25.7 || 4 (2+1+0+1) || +4:55.6 |- | 41 || 65 || align=left| {{flagathlete|[[Jana Gereková]]|SVK}} || 46:28.6 || 3 (1+1+1+0) || +4:58.5 |- | 42 || 46 || align=left| {{flagathlete|[[Irina Starih]]|RUS}} || 46:41.3 || 3 (0+1+2+0) || +5:11.2 |- | 43 || 55 || align=left| {{flagathlete|[[Megan Tandy]]|KAN}} || 46:44.1 || 2 (0+0+1+1) || +5:14.0 |- | 44 || 24 || align=left| {{flagathlete|[[Mona Brorsson]]|ŠVE}} || 46:45.3 || 2 (1+1+0+0) || +5:15.2 |- | 45 || 18 || align=left| {{flagathlete|[[Selina Gasparin]]|ŠVI}}} || 46:53.5 || 4 (0+1+2+1) || +5:23.4 |- | 46 || 94 || align=left| {{flagathlete|[[Elisa Gasparin]]|ŠVI}}} || 46:53.6 || 3 (1+1+1+0) || +5:23.5 |- | 47 || 52 || align=left| {{flagathlete|[[Kaia Wøien Nicolaisen]]|NOR}} || 46:54.9 || 3 (0+1+2+0) || +5:24.8 |- | 48 || 87 || align=left| {{flagathlete|[[Justine Braisaz]]|FRA}} || 47:02.8 || 4 (1+1+2+0) || +5:32.7 |- | 49 || 10 || align=left| {{flagathlete|[[Fuyuko Tachizaki]]|JAP}} || 47:20.1 || 4 (1+1+1+1) || +5:50.0 |- | 50 || 58 || align=left| {{flagathlete|[[Veronika Vítková]]|ČEŠ}} || 47:31.8 || 5 (2+0+1+2) || +6:01.7 |- | 51 || 9 || align=left| {{flagathlete|[[Tatjana Akimova]]|RUS}} || 47:42.4 || 5 (0+3+0+2) || +6:12.3 |- | 52 || 8 || align=left| {{flagathlete|[[Krystyna Guzik]]|POL}} || 47:47.3 || 4 (1+1+1+1) || +6:17.2 |- | 53 || 20 || align=left| {{flagathlete|[[Anaïs Bescond]]|FRA}} || 47:56.7 || 4 (2+1+1+0) || +6:26.6 |- | 54 || 95 || align=left| {{flagathlete|[[Federica Sanfilippo]]|ITA}} || 48:00.6 || 5 (2+2+1+0) || +6:30.5 |- | 55 || 53 || align=left| {{flagathlete|[[Hanna Öberg]]|ŠVE}} || 48:01.0 || 5 (1+2+0+2) || +6:30.9 |- | 56 || 1 || align=left| {{flagathlete|[[Joanne Reid]]|SAD}} || 48:06.8 || 4 (1+2+1+0) || +6:36.7 |- | 57 || 34 || align=left| {{flagathlete|[[Johanna Talihärm]]|EST}} || 48:12.0 || 2 (1+0+0+1) || +6:41.9 |- | 58 || 86 || align=left| {{flagathlete|[[Marte Olsbu]]|NOR}} || 48:18.3 || 5 (3+0+1+1) || +6:48.2 |- | 59 || 89 || align=left| {{flagathlete|[[Anna Magnusson]]|ŠVE}} || 48:20.8 || 4 (2+1+1+0) || +6:50.7 |- | 60 || 2 || align=left| {{flagathlete|[[Christina Rieder]]|AUT}} || 48:22.6 || 2 (0+1+0+1) || +6:52.5 |- | 61 || 12 || align=left| {{flagathlete|[[Lisa Hauser]]|AUT}} || 48:26.1 || 5 (2+0+3+0) || +6:56.0 |- | 62 || 4 || align=left| {{flagathlete|[[Rosanna Crawford]]|KAN}} || 48:31.6 || 3 (3+0+0+0) || +7:01.5 |- | 63 || 13 || align=left| {{flagathlete|[[Fanny Horn Birkeland]]|NOR}} || 48:32.4 || 5 (1+0+3+1) || +7:02.3 |- | 64 || 78 || align=left| {{flagathlete|[[Emma Lunder]]|KAN}} || 48:48.0 || 4 (2+1+0+1) || +7:17.9 |- | 65 || 7 || align=left| {{flagathlete|[[Baiba Bendika]]|LAT}} || 48:48.7 || 4 (1+1+1+1) || +7:18.6 |- | 66 || 72 || align=left| {{flagathlete|[[Ivona Fialková]]|SVK}} || 48:49.1 || 5 (0+1+2+2) || +7:19.0 |- | 67 || 6 || align=left| {{flagathlete|[[Emma Nilsson]]|ŠVE}} || 48:56.1 || 4 (1+0+2+1) || +7:26.0 |- | 68 || 30 || align=left| {{flagathlete|[[Sari Furuya]]|JAP}} || 49:15.6 || 6 (2+2+1+1) || +7:45.5 |- | 69 || 42 || align=left| {{flagathlete|[[Tang Jialin]]|CHN}} || 49:15.7 || 4 (1+1+0+2) || +7:45.6 |- | 70 || 60 || align=left| {{flagathlete|[[Luminița Pișcoran]]|RUM}} || 49:18.3 || 4 (2+1+1+0) || +7:48.2 |- | 71 || 33 || align=left| {{flagathlete|[[Svjetlana Slepcova]]|RUS}} || 49:23.8 || 5 (2+1+1+1) || +7:53.7 |- | 72 || 36 || align=left| {{flagathlete|[[Danijela Kadeva]]|BUL}} || 49:24.9 || 3 (0+0+1+2) || +7:54.8 |- | 73 || 63 || align=left| {{flagathlete|[[Ana Kistanova]]|KAZ}} || 49:27.6 || 6 (1+2+2+1) || +7:57.5 |- | 74 || 3 || align=left| {{flagathlete|[[Olga Poltoranjina]]|KAZ}} || 49:30.6 || 4 (0+0+4+0) || +8:00.5 |- | 75 || 49 || align=left| {{flagathlete|[[Rina Mitsuhashi]]|JAP}} || 49:54.3 || 6 (2+2+1+1) || +8:24.2 |- | 76 || 29 || align=left| {{flagathlete|[[Anja Eržen]]|SVN}} || 50:12.7 || 3 (1+1+1+0) || +8:42.6 |- | 77 || 44 || align=left| {{flagathlete|[[Diana Rasimovičiūtė]]|LTU}} || 50:13.1 || 3 (1+2+0+0) || +8:43.0 |- | 78 || 47 || align=left| {{flagathlete|[[Fabienne Hartweger]]|AUT}} || 50:24.4 || 3 (1+2+0+0) || +8:54.3 |- | 79 || 62 || align=left| {{flagathlete|[[Urška Poje]]|SVN}} || 50:27.3 || 3 (1+1+1+0) || +8:57.2 |- | 80 || 71 || align=left| {{flagathlete|[[Éva Tófalvi]]|RUM}} || 50:28.5 || 3 (1+2+0+0) || +8:58.4 |- | 81 || 21 || align=left| {{flagathlete|[[Victoria Padial]]|ESP}} || 50:30.6 || 3 (1+2+0+0) || +9:00.5 |- | 82 || 40 || align=left| {{flagathlete|[[Lucie Charvátová]]|ČEŠ}} || 50:33.7 || 8 (2+2+3+1) || +9:03.6 |- | 83 || 67 || align=left| {{flagathlete|[[Sanna Markkanen]]|FIN}} || 50:39.4 || 3 (0+1+0+2) || +9:09.3 |- | 84 || 19 || align=left| {{flagathlete|[[Anna Mąka]]|POL}} || 50:40.1 || 4 (2+2+0+0) || +9:10.0 |- | 85 || 17 || align=left| {{flagathlete|[[Lena Häcki]]|ŠVI}}} || 50:43.7 || 7 (2+0+3+2) || +9:13.6 |- | 86 || 96 || align=left| {{flagathlete|[[Natalija Paulauskaitė]]|LTU}} || 50:59.0 || 3 (0+1+1+1) || +9:28.9 |- | 87 || 23 || align=left| {{flagathlete|[[Madeleine Phaneuf]]|SAD}} || 51:08.4 || 4 (0+2+0+2) || +9:38.53 |- | 88 || 45 || align=left| {{flagathlete|[[Desislava Stojanova]]|BUL}} || 51:11.4 || 6 (1+2+2+1) || +9:41.3 |- | 89 || 39 || align=left| {{flagathlete|[[Natalija Kočergina]]|LTU}} || 51:55.5 || 7 (1+3+1+2) || +10:25.4 |- | 90 || 66 || align=left| {{flagathlete|[[Kristel Viigipuu]]|EST}} || 51:55.9 || 3 (0+0+0+3) || +10:25.8 |- | 91 || 85 || align=left| {{flagathlete|[[Meng Fanqi]]|CHN}} || 52:17.6 || 6 (4+1+1+0) || +10:47.5 |- | 92 || 28 || align=left| {{flagathlete|[[Anastasia Niciporenko]]|MDA}} || 52:41.7 || 3 (0+0+0+3) || +11:11.6 |- | 93 || 37 || align=left| {{flagathlete|[[Maria Tsakiri]]|GRČ}} || 52:50.9 || 3 (0+2+0+1) || +11:20.8 |- | 94 || 82 || align=left| {{flagathlete|[[Mun Ji-hee]]|JKO}} || 53:21.7 || 4 (1+1+1+1) || +11:51.6 |- | 95 || 31 || align=left| {{flagathlete|[[Žanna Juškāne]]|LAT}} || 53:43.4 || 7 (3+0+2+2) || +12:13.3 |- | 96 || 99 || align=left| {{flagathlete|[[Kadri Lehtla]]|EST}} || 53:58.7 || 5 (0+3+2+0) || +12:28.6 |- | 97 || 38 || align=left| {{flagathlete|[[Diana Salman]]|RUM}} || 55:35.7 || 7 (3+2+0+2) || +14:05.6 |- | 98 || 74 || align=left| {{flagathlete|[[Emőke Szőcs]]|MAĐ}} || 56:11.7 || 9 (3+2+2+2) || +14:41.6 |- | 99 || 57 || align=left| {{flagathlete|[[Ala Hiljenko]]|MDA}} || 58:29.6 || 8 (1+3+1+3) || +16:59.5 |} ==Reference== {{reference}}{{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.]] 45p8xaefksbpvuw7nooirqnksi9vwia 10 472363 3819742 3688186 2026-03-26T08:59:18Z KWiki 9400 3819742 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Osvajači malog Kristalnog globusa - veleslalom | naslov = Osvajači malog Kristalnog globusa – [[veleslalom]] | podacistil = text-align:left; | podaciklasa = plainlist | ispodklasa = hlist | podaci1 = {{colbegin|colwidth=15em}} * 1967: {{ZD|FRA}} [[Jean-Claude Killy]] * 1968: {{ZD|FRA}} [[Jean-Claude Killy]] * 1969: {{ZD|AUT}} [[Karl Schranz]] * 1970: {{ZD|ITA}} [[Gustav Thöni]] * 1971: {{ZD|ITA}} [[Gustav Thöni]] * 1972: {{ZD|ITA}} [[Gustav Thöni]] * 1973: {{ZD|AUT}} [[Hansi Hinterseer]] * 1974: {{ZD|ITA}} [[Piero Gros]] * 1975: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1976: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1977: {{ZD|ŠVI}} [[Heini Hemmi]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1978: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1979: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1980: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1981: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1982: {{ZD|SAD}} [[Phil Mahre]] * 1983: {{ZD|SAD}} [[Phil Mahre]] * 1984: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|ŠVI}} [[Pirmin Zurbriggen]] * 1985: {{ZD|LUX}} [[Marc Girardelli]] * 1986: {{ZD|ŠVI}} [[Joël Gaspoz]] * 1987: {{ZD|ŠVI}} [[Pirmin Zurbriggen]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|ŠVI}} [[Joël Gaspoz]] * 1988: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1989: {{ZD|NOR}} [[Ole Kristian Furuseth]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|ŠVI}} [[Pirmin Zurbriggen]] * 1990: {{ZD|AUT}} [[Günther Mader]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|NOR}} [[Ole Kristian Furuseth]] * 1991: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1992: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1993: {{ZD|NOR}} [[Kjetil André Aamodt]] * 1994: {{ZD|AUT}} [[Christian Mayer (skijaš)|Christian Mayer]] * 1995: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1996: {{ZD|ŠVI}} [[Michael von Grünigen]] * 1997: {{ZD|ŠVI}} [[Michael von Grünigen]] * 1998: {{ZD|AUT}} [[Hermann Maier]] * 1999: {{ZD|ŠVI}} [[Michael von Grünigen]] * 2000: {{ZD|AUT}} [[Hermann Maier]] * 2001: {{ZD|AUT}} [[Hermann Maier]] * 2002: {{ZD|FRA}} [[Frédéric Covili]] * 2003: {{ZD|ŠVI}} [[Michael von Grünigen]] * 2004: {{ZD|SAD}} [[Bode Miller]] * 2005: {{ZD|AUT}} [[Benjamin Raich]] * 2006: {{ZD|AUT}} [[Benjamin Raich]] * 2007: {{ZD|NOR}} [[Aksel Lund Svindal]] * 2008: {{ZD|SAD}} [[Ted Ligety]] * 2009: {{ZD|ŠVI}} [[Didier Cuche]] * 2010: {{ZD|SAD}} [[Ted Ligety]] * 2011: {{ZD|SAD}} [[Ted Ligety]] * 2012: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2013: {{ZD|SAD}} [[Ted Ligety]] * 2014: {{ZD|SAD}} [[Ted Ligety]] * 2015: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2016: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2017: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2018: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2019: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2020: {{ZD|NOR}} [[Henrik Kristoffersen]] * 2021: {{ZD|FRA}} [[Alexis Pinturault]] * 2022: {{ZD|ŠVI}} [[Marco Odermatt]] * 2023: {{ZD|ŠVI}} [[Marco Odermatt]] * 2024: {{ZD|ŠVI}} [[Marco Odermatt]] * 2025: {{ZD|ŠVI}} [[Marco Odermatt]] * 2026: {{ZD|BRA}} [[Lucas Pinheiro Braathen|Lucas P. Braathen]] {{colend}} |ispod = * Pobjednici [[Svjetski kup u alpskom skijanju|Svjetskog kupa]]: [[Šablon:Osvajači Svjetskog kupa u alpskom skijanju|Ukupno]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - slalom|Slalom]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - veleslalom|Veleslalom]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - spust|Spust]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - superveleslalom|Superveleslalom]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - alpska kombinacija|Kombinacija]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - paralelne utrke|Paralelne utrke]] }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni za osvajače malih Kristalnih globusa|Veleslalom – muškarci]] </noinclude> lnc30olndfa1sasinh79j1jnwdctqvf 10 472364 3819741 3691103 2026-03-26T08:57:47Z KWiki 9400 3819741 wikitext text/x-wiki {{Navkutija | ime = Osvajači malog Kristalnog globusa - slalom | naslov = Osvajači malog Kristalnog globusa – [[slalom]] | podacistil = text-align:left; | podaciklasa = plainlist | ispodklasa = hlist | podaci1 = {{colbegin|colwidth=15em}} * 1967: {{ZD|FRA}} [[Jean-Claude Killy]] * 1968: {{ZD|ŠVI}} [[Dumeng Giovanoli]] * 1969: {{ZD|FRA}} [[Patrick Russel]] * 1970: {{ZD|FRA}} [[Patrick Russel]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|AUT}} [[Alfred Matt]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|FRA}} [[Alain Penz]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|FRA}} [[Jean-Noël Augert]] * 1971: {{ZD|FRA}} [[Patrick Russel]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|FRA}} [[Alain Penz]] * 1972: {{ZD|FRA}} [[Jean-Noël Augert]] * 1973: {{ZD|ITA}} [[Gustav Thöni]] * 1974: {{ZD|ITA}} [[Gustav Thöni]] * 1975: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1976: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1977: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1978: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1979: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1980: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1981: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]] * 1982: {{ZD|SAD}} [[Phil Mahre]] * 1983: {{ZD|ŠVE}} [[Ingemar Stenmark]]<br/>{{0|00000}}{{ZD|ŠVE}} [[Stig Strand]] * 1984: {{ZD|LUX}} [[Marc Girardelli]] * 1985: {{ZD|LUX}} [[Marc Girardelli]] * 1986: {{ZD|JUG}} [[Rok Petrovič]] * 1987: {{ZD|JUG}} [[Bojan Križaj]] * 1988: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1989: {{ZD|SRNJ}} [[Armin Bittner]] * 1990: {{ZD|SRNJ}} [[Armin Bittner]] * 1991: {{ZD|LUX}} [[Marc Girardelli]] * 1992: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1993: {{ZD|ŠVE}} [[Thomas Fogdö]] * 1994: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1995: {{ZD|ITA}} [[Alberto Tomba]] * 1996: {{ZD|FRA}} [[Sébastien Amiez]] * 1997: {{ZD|AUT}} [[Thomas Sykora]] * 1998: {{ZD|AUT}} [[Thomas Sykora]] * 1999: {{ZD|AUT}} [[Thomas Stangassinger]] * 2000: {{ZD|NOR}} [[Kjetil André Aamodt]] * 2001: {{ZD|AUT}} [[Benjamin Raich]] * 2002: {{ZD|HRV}} [[Ivica Kostelić]] * 2003: {{ZD|FIN}} [[Kalle Palander]] * 2004: {{ZD|AUT}} [[Rainer Schönfelder]] * 2005: {{ZD|AUT}} [[Benjamin Raich]] * 2006: {{ZD|ITA}} [[Giorgio Rocca]] * 2007: {{ZD|AUT}} [[Benjamin Raich]] * 2008: {{ZD|ITA}} [[Manfred Mölgg]] * 2009: {{ZD|FRA}} [[Jean-Baptiste Grange]] * 2010: {{ZD|AUT}} [[Reinfried Herbst]] * 2011: {{ZD|HRV}} [[Ivica Kostelić]] * 2012: {{ZD|ŠVE}} [[André Myhrer]] * 2013: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2014: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2015: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2016: {{ZD|NOR}} [[Henrik Kristoffersen]] * 2017: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2018: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2019: {{ZD|AUT}} [[Marcel Hirscher]] * 2020: {{ZD|NOR}} [[Henrik Kristoffersen]] * 2021: {{ZD|AUT}} [[Marco Schwarz]] * 2022: {{ZD|NOR}} [[Henrik Kristoffersen]] * 2023: {{ZD|NOR}} [[Lucas Pinheiro Braathen|Lucas Braathen]] * 2024: {{ZD|AUT}} [[Manuel Feller]] * 2025: {{ZD|NOR}} [[Henrik Kristoffersen]] * 2026: {{ZD|NOR}} [[Atle Lie McGrath]] {{colend}} | ispod = * Pobjednici [[Svjetski kup u alpskom skijanju|Svjetskog kupa]]: [[Šablon:Osvajači Svjetskog kupa u alpskom skijanju|Ukupno]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - slalom|Slalom]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - veleslalom|Veleslalom]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - spust|Spust]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - superveleslalom|Superveleslalom]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - alpska kombinacija|Kombinacija]] * [[Šablon:Osvajači malog Kristalnog globusa - paralelne utrke|Paralelne utrke]] }}<noinclude> [[Kategorija:Šabloni za osvajače malih Kristalnih globusa|Slalom – muškarci]] </noinclude> j1yck3qsh2fif1a6gyyf51sz2gemk41 0 483033 3819569 3764853 2026-03-25T19:34:20Z Palapa 383 /* Reference */ 3819569 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:II Rabi.jpg|mini|Isidor Isaac Rabi|265x265piksel]] '''Isidor Isaac Rabi''' ( {{IPAc-en|ˈ|r|ɑː|b|i}} ; rođen kao '''Israel Isaac Rabi,''' 29. juli 1898&nbsp;- 11. januara 1988) bio je američki [[fizičar]] koji je 1944. dobio Nobelovu nagradu za fiziku<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1944/rabi/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 1944|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=31. 10. 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.atomicheritage.org/profile/isidor-i-rabi|title=Isidor I. Rabi|website=Atomic Heritage Foundation|language=en|access-date=31. 10. 2022}}</ref> za otkriće [[Nuklearna magnetna rezonanca|nuklearne magnetske rezonance]], koja se koristi u [[Magnetna rezonanca|magnetnoj rezonanci]]. On je također bio jedan od prvih naučnika u Sjedinjenim Državama koji je radio na šupljem magnetronu, koji se koristi u [[Radar|mikrotalasnim radarima]] i [[Mikrovalna peć|mikrotalasnim pećnicama]]. Rođen u tradicionalnoj poljsko-jevrejskoj porodici u Rymanówu u Galiciji, Rabi je u SAD došao kao beba i odrastao je u njujorškoj Donjoj istočnoj strani. Upisao je Univerzitet Cornell kao [[Elektrotehnika|student elektrotehnike]] 1916. godine, ali je ubrzo prešao na [[Hemija|hemiju]]. Kasnije se počeo zanimati za [[Fizika|fiziku]]. Studije je nastavio na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]], gdje je doktorirao na tezi o magnetskoj osjetljivosti određenih kristala. Godine 1927. uputio se u Evropu, gdje se susreo i radio s mnogim najboljim fizičarima tog vremena. Godine 1929. Rabi se vratio u Sjedinjene Države, gdje mu je Columbia ponudila mjesto na fakultetu. U saradnji s Gregoryjem Breitom, razvio je Breit -Rabijevu jednačinu i predvidio da bi se Stern -Gerlachov eksperiment mogao modificirati kako bi potvrdio svojstva [[Atomsko jezgro|atomskog jezgra]]. Njegove tehnike korištenja nuklearne magnetske rezonance za uočavanje magnetnog momenta i nuklearnog spina atoma donijele su mu [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 1944. Nuklearna magnetna rezonanca postala je važno oruđe za nuklearnu fiziku i hemiju, a kasniji razvoj magnetske rezonance iz nje učinio ju je važnom i za područje medicine. [[Datoteka:Atomic physicists Ernest O. Lawrence, Enrico Fermi, and Isidor Rabi - NARA - 558595.jpg|alt=Three men talking. The one on the left is wearing a tie and leans against a wall. He stands head and shoulders above the other two. The one in the center is smiling, and wearing an open-necked shirt. The one on the right wears a shirt and lab coat. All three have photo ID passes.|lijevo|mini| Rabi (desno) sa kolegama nobelovcima [[Ernest Lawrence|Ernestom O. Lawrenceom]] (lijevo) i [[Enrico Fermi|Enricom Fermijem]] (u sredini)|201x201piksel]] [[Datoteka:Original_cavity_magnetron,_1940_(9663811280).jpg|desno|mini| [[Anoda|Anodni]] blok originalnog šupljeg magnetrona, koji prikazuje rezonantne šupljine, razvili su John Randall i Harry Boot sa Univerziteta u Birminghamu|212x212piksel]] [[Datoteka:Bardeen,_Rabi,_Heisenberg_1962.jpg|lijevo|mini| Rabi sa drugim dobitnicima Nobelove nagrade [[John Bardeen|Johnom Bardeenom]] (lijevo) i [[Werner Heisenberg|Wernerom Heisenbergom]] (desno) 1962.|222x222piksel]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{Osoba godine magazina "Time"}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Rabi, Isidor Isaac}} [[Kategorija:Rođeni 1898.]] [[Kategorija:Umrli 1988.]] [[Kategorija:Američki fizičari]] [[Kategorija:Teorijski fizičari]] [[Kategorija:Nuklearni fizičari]] [[Kategorija:Spektroskopičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:CS1 upotrebe (njemački)]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorija:Jevreji]] [[Kategorija:Poljski fizičari]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Poljske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Austro-Ugarske]] [[Kategorija:Biografije, Rimanów]] [[Kategorija:Američki teorijski fizičari]] n9i46zqnoncqgutikd900dcv16jvku0 0 483119 3819568 3677783 2026-03-25T19:32:57Z Palapa 383 3819568 wikitext text/x-wiki '''''Carcinogenesis''''' je recenzirani medicinski časopis iz oblasti [[Rak (bolest)|biologije raka]]. Osnovan je 1980. godine i mjesečno ga objavljuje Oxford University Press. Od 2010., glavni urednik je Curtis C. Harris (Nacionalni institut za rak).<ref>{{Citation|publisher=Oxford University Press|title=Editorial Board|url=http://www.oxfordjournals.org/our_journals/carcin/editorial_board.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051218064745/http://www.oxfordjournals.org/our_journals/carcin/editorial_board.html|archive-date=18. 12. 2005|access-date=17. 8. 2010}}</ref> '''''Carcinogenesis''''' objavljuje članke u četiri odjeljka: ''biologija raka'' pokriva ćelijsku i molekularnu biologiju raka, kao i [[Mutacija|mutacije]] i [[Popravka DNK|popravak DNK]]; ''molekularna epidemiologija'' uključuje genetsku predispoziciju za rak; ''prevencija raka'' obuhvata hemoprofilaksu, kao i prehrambene faktore; i ''karcinogeneza'' pokriva sve oblike [[karcinogen]]a, uključujući njihov metabolizam i otkrivanje u okolišu.<ref name="About">{{Citation|publisher=Oxford University Press|title=About the journal|url=http://www.oxfordjournals.org/our_journals/carcin/about.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051218035150/http://www.oxfordjournals.org/our_journals/carcin/about.html|archive-date=18. 12. 2005|access-date=17. 8. 2010}}</ref> Autori mogu platiti da se njihovi članci slobodno objavljuju na internetu kao dio hibridne sheme otvorenog pristupa.<ref>{{Citation|publisher=Oxford University Press|title=Oxford Open participating titles|url=http://www.oxfordjournals.org/oxfordopen/open_access_titles.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511234950/http://www.oxfordjournals.org/oxfordopen/open_access_titles.html|archive-date=11. 5. 2008|access-date=17. 8. 2010}}</ref> Besplatan ili pojeftinjen internetski pristup dostupan je obrazovnim ustanovama u zemljama sa niskim prihodima.<ref name="Harris">{{Citation|last=Harris CC.|title=Editorial|website=Carcinogenesis|year=2010|page=1|url=http://carcin.oxfordjournals.org/cgi/content/full/31/1/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20100222222333/http://carcin.oxfordjournals.org/cgi/content/full/31/1/1|archive-date=22. 2. 2010|access-date=17. 8. 2010}}</ref><ref>{{Citation|publisher=Oxford University Press|title=Developing Countries Initiatives|url=http://www.oxfordjournals.org/access_purchase/developing_countries.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20051124051142/http://www.oxfordjournals.org/access_purchase/developing_countries.html|archive-date=24. 11. 2005|access-date=17. 8. 2010}}</ref> Časopis su 1980. osnovali R. Colin Garner (Univerzitet u Yorku ) i Anthony Dipple (Nacionalni institut za rak).<ref name="Harris" /> Izvorni opseg ''Carcinogenesis-a'' definisan je u prvom broju kao istraživanje koje se odnosi na "prevenciju raka kod čovjeka", a časopis je od početka zamišljen kao multidisciplinarni časopis s namjerom da potakne "unakrsnu oplodnju ideja" u "vrlo širokom spektru naučnih poduhvata" istraživanja raka. Godine 2008. časopis je dodao podnaslov " ''Integrativno istraživanje raka'' " kako bi odražavao njegov multidisciplinarni opseg.<ref>{{Citation|last=Harris CC.|title=Editorial|website=Carcinogenesis|year=2008|page=1|url=http://carcin.oxfordjournals.org/cgi/content/full/29/1/1|archive-url=https://web.archive.org/web/20090213012311/http://carcin.oxfordjournals.org/cgi/content/full/29/1/1|archive-date=13. 2. 2009|access-date=17. 8. 2010}}</ref> Časopis je izvorno objavio IRL Press, koji se 1989. spojio sa Oxford University Press.<ref name="Harris" /><ref>{{Citation|publisher=Oxford University Press|title=A history of journals publishing at Oxford University Press|url=http://www.oxfordjournals.org/news/centenary_history.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923083130/http://www.oxfordjournals.org/news/centenary_history.html|archive-date=23. 9. 2006|access-date=17. 8. 2010}}</ref> == Sažetak i indeksiranje == ''Carcinogenesis'' je sažet i indeksiran u Biological Abstracts, BIOSIS Previews, [[CAB Abstracts]], Chemical Abstracts, Current Contents /Life Sciences, BIOBASE - Current Awareness in Biological Sciences, EMBASE, Excerpta Medica, [[CAB Abstracts|Global Health]], [[MEDLINE]], ProQuest i Science Citation Index .<ref name="About" /> Prema ''Journal Citation Reports -u'', časopis ima faktor uticaja za 2014. godinu od 5.334, što ga svrstava na 27. mjesto od 211 časopisa u kategoriji "Onkologija".<ref name="WoS">{{Cite book|title=2014 Journal Citation Reports|publisher=[[Thomson Reuters]]|year=2015|edition=Science|series=[[Web of Science]]|chapter=Journals Ranked by Impact: Oncology}}</ref> == Reference ==  {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * {{Službeni sajt|http://carcin.oxfordjournals.org/}} [[Kategorija:Onkološki časopisi]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] hh1w36kec5qb6k6l3k4d4nyazvx0rdw 0 483120 3819567 3371097 2026-03-25T19:32:18Z Palapa 383 /* Reference */ 3819567 wikitext text/x-wiki '''''Oncogenesis''''' je recenzirani medicinski časopis otvorenog pristupa koji pokriva [[Molekularna biologija|molekularnu biologiju]] [[Rak (bolest)|raka]]. Osnovao ga je 2012. Douglas R. Green kao sestrinski časopis ''Oncogene-a'', čiji je Green tada bio glavni urednik.<ref>{{Cite journal|date=decembar 2014|title=Welcome to the next step for Oncogenesis|journal=Oncogenesis|language=En|volume=3|issue=12|pages=e130|doi=10.1038/oncsis.2014.46|pmc=4275560|pmid=25438076}}</ref> Nove članke objavljuje sedmično, isključivo na mreži Nature Publishing Group-a.<ref>{{Cite web|url=https://www.nature.com/oncsis/authors-and-referees/authors|title=For Authors|website=Oncogenesis|language=en|access-date=19. 10. 2018}}</ref> Glavni urednik je Jan Paul Medema (Univerzitet u Amsterdamu). Prema ''časopisu Journal Citation Reports'', časopis ima faktor utjecaja za 2017. godinu od 4.722, što ga svrstava na 53. mjesto od 222 časopisa u kategoriji "Onkologija".<ref name="WoS">{{Cite book|title=2017 Journal Citation Reports|title-link=Journal Citation Reports|publisher=[[Clarivate Analytics]]|year=2018|edition=Science|series=[[Web of Science]]|chapter=Journals Ranked by Impact: Oncology}}</ref> == Reference == [[Kategorija:Onkološki časopisi]] <references /> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} rtmzba9afgsry7z4ovn2ytyemq3i126 0 483141 3819566 3679516 2026-03-25T19:32:02Z Palapa 383 /* Reference */ 3819566 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | ime = Hassi R'Mel | službeno_ime = | native_name = Ḥasi Eṛṛmel | native_name_lang = ar<!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French.--> | type = | image_skyline = | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = | image_shield = | nickname = | image_map =Dz - 03 - Hassi R'Mel.svg | map_caption = | pushpin_karta = Alžir | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Lokacija Hassi R'Mel u Alžiru | koordinate = {{coord|32.928|3.271|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | podjela_vrsta = [[Država]] | podjela_ime = {{ZID|Alžir}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Algeria|Province]] | subdivision_name1 = [[Laghouat Province|Laghouat]] | subdivision_type2 =[[Districts of Algeria|District]] | subdivision_name2 =[[Hassi R'Mel District|Hassi R'Mel]]<ref>{{cite web|url=http://www.joradp.dz/JO8499/1991/041/FP1294.pdf|title=Décret executif n° 91-306 du 24 août 1991 fixant la liste des communes animées par chaque chef de daïra. 03 - Wilaya de Laghouat|last=|first=|date=4. 9. 1991|website=|publisher=Journal officiel de la République Algérienne|pages=1294|language=French|trans-title=List of municipalities animated by each District chief: 03 - Laghouat Province|url-status=live|access-date=3. 11. 2019}}</ref> | established_title = <!-- Founded --> | established_date = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 =3830 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total =22133 | population_as_of =2008<ref name="RGPH2008">{{cite web|title=Wilaya de Laghouat: répartition de la population résidente des ménages ordinaires et collectifs, selon la commune de résidence et la dispersion|language=FR|url=http://www.ons.dz/collections/w03_p2.pdf|publication-date=|url-status=live|access-date=3. 11. 2019}}. Data from the 2008 General Population and Housing Census on the site of the [[National Office of Statistics|NOS Algeria]].</ref> | population_density_km2 =auto | population_metro = | population_demonym = | timezone = [[West Africa Time]] | utc_offset = +1 | postal_code_type = [[List of postal codes in Algeria|Postal code]] | postal_code = 03300 | area_code_type = <!-- [[Area Code]] --> | area_code = <!-- +213 (0) --> | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | website = <!-- [http://www.example.com example.com] --> | footnotes = }} '''Hassi R'Mel''' ( {{Jez-ar|حاسي الرمل}} , [[Tamazight|Berberski jezik]]: Ḥasi Eṛṛmel) je grad u [[Alžir]]u koji se nalazi u blizini 18. najvećeg plinskog polja u svijetu. Hassi R'Mel se nalazi u provinciji Laghouat 60 kilometara sjeverozapadno od Ghardaïe. Glavni je grad okruga Hassi R'Mel. Hassi R'Mel ima aerodrom. Hassi R'Mel je čvorište za cjevovode [[Prirodni plin|prirodnog plina]] i nafte koji vode do obalnih gradova Arzew, [[Alžir (grad)|Alžir]] i Skikda. Nacionalni centar za otpremu gasa također je polazna tačka za izvozne gasovode Magreb-Evropa, Trans-Mediteran, Medgaz i Galsi za opskrbu Južne Evrope. To je planirano konačno odredište transsaharskog plinovoda. Hassi R'Mel je također sjedište integrisane [[Solarna elektrana|solarne elektrane]] s kombinovanim ciklusom, prve te vrste u Alžiru.<ref>{{Cite web|url=http://www.siemens.com/press/en/pressrelease/?press=/en/pressrelease/2012/energy/energy-service/ese201204044.htm&content[]=ES&content[]=PS|title=Siemens to provide long-term service to first hybrid solar power plant in Algeria|website=Siemens Global Website|publisher=Amy Pempel|access-date=30. 11. 2015}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] [[Kategorija:Alžir]] 0silihcob9r06mn5sl8jy2so4wz1ykf 0 483215 3819565 3371069 2026-03-25T19:31:40Z Palapa 383 /* Reference */ 3819565 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Couper Archibald Scott | slika = Couper Archibald Scott.jpg }} '''Archibald Scott Couper''' ({{IPAc-en|ˈ|k|uː|p|ər}} ; 31. mart 1831 &ndash; 11. mart, 1892.) bio je škotski hemičar koji je predložio ranu teoriju hemijske strukture i vezivanja. Razvio je koncepte četverovalentnih atoma ugljika koji se povezuju u velike molekule, te da se redoslijed vezivanja atoma u molekuli može odrediti iz hemijskih dokaza. Couper je bio jedini preživjeli sin bogatog vlasnika tekstilne fabrike u blizini [[Glasgow]]a. Studirao je na univerzitetima u Glasgowu i Edinburgu, a povremeno u Njemačkoj 1851-54. Formalni studij hemije započeo je na berlinskom univerzitetu u jesen 1854., a zatim je 1856. ušao u privatnu laboratoriju Charlesa Adolphe Wurtza na Medicinskom fakultetu u Parizu (sada Univerzitet u Parizu V: René Descartes). Couper je svoju "Novu hemijsku teoriju" objavio na francuskom u skraćenom obliku 14. juna 1858,<ref>A. S. Couper (14 June 1858) [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k3003h/f1157.item.zoom "Sur une nouvelle théorie chimique,"] (On a new chemical theory), ''Comptes rendus'', '''46''' : 1157-1160.</ref> zatim u detaljnim radovima istovremeno na francuskom <ref>{{Cite journal|last=Couper, A. S.|year=1858|title=Sur une nouvelle théorie chimique|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=hvd.hx3dyx;view=1up;seq=479|journal=[[Annales de chimie et de physique]]|series=3rd series|volume=53|pages=469–489}}</ref> i engleskom <ref>Archibald S. Couper (1858) [https://archive.org/stream/philosophicalma33unkngoog#page/n118/mode/2up "On a new chemical theory,"] ''Philosophical Magazine'', 4th series, '''16''' : 104-116.</ref> u avgustu 1858. godine. Couperova ideja da se atomi ugljika mogu međusobno povezati slijedeći valentne zakonitosti bila je neovisna o radu [[Friedrich August Kekulé von Stradonitz|Augusta Kekuléa]] koji je predlagao isti koncept. (Kekulé je već predložio tetravalentnost ugljika 1857. godine. ) Međutim, zbog nesporazuma s Wurtzom, Kekuléov se članak prvi put pojavio u štampi, u maju 1858.<ref>{{Cite journal|last=Kekulé, Aug.|year=1858|title=Ueber die Constitution und die Metamorphosen der chemischen Verbindungen und über die chemische Natur des Kohlenstoffs|trans-title=On the constitution and metamorphoses of chemical compounds and on the chemical nature of carbon|url=http://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015026321839;view=1up;seq=549|journal=[[Annalen der Chemie und Pharmacie]]|volume=106|issue=2|pages=129–159|doi=10.1002/jlac.18581060202}}</ref>, pa je Kekulé dobio prioritet za otkriće samopovezivanja atoma ugljika. Kad se Couper ljutito suočio s Wurtzom, Wurtz ga je izbacio iz laboratorije. [[Datoteka:Coupers-molecule.jpg|mini|200x200piksel| Molekularne strukture Archibalda Coupera [[Etanol|, za alkohol]] i oksalnu kiselinu, koristeći elementarne simbole za atome i linije za veze (1858)|lijevo]] Couperovo se istraživanje razlikovalo od Kekuleovog na nekoliko načina. Bio je otvoren za ideju dvovalentnog ugljika, što Kekulé nije. On je u svom radu naveo mnogo više razriješenih formula nego što ih je imao Kekulé, a u dva slučaja je čak predložio (hetero)ciklične formule, koje su mogle utjecati na Kekulea u njegovoj kasnijoj sugestiji benzenskog prstena. Couper je usvojio atomsku težinu kisika 8 umjesto 16, pa u Couperovim formulama ima dvostruko više atoma kisika nego u Kekuleovim. Konačno, Couper je koristio isprekidane linije ili crtice između atoma u svojim formulama, približavajući izgled kasnijih stilova formula. U tom pogledu, njegov rad je vjerovatno imao uticaja na prve teoretičare strukture [[Aleksandr Butlerov|Aleksandra Butlerova]] i [[Alexander Crum Brown|Aleksandra Crum Browna]]. [[Datoteka:Couper, Archibald Scott – On a new chemical theory and researches on salicylic acid, 1953 – BEIC 7792048.jpg|mini|''O novoj hemijskoj teoriji i istraživanjima o salicilnoj kiselini'', 1953|263x263piksel]] == Reference ==  {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Škotski hemičari]] [[Kategorija:Umrli 1892.]] [[Kategorija:Rođeni 1831.]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 6roo6o63gtaeis5wb49z3n5waj0iw77 0 483216 3819562 3756238 2026-03-25T19:30:24Z Palapa 383 /* Reference */ 3819562 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = August Kekulé | slika = Frkekulé.jpg }} '''Friedrich August Kekule,''' kasnije '''Friedrich August Kekule von Stradonitz''' ( {{IPAc-en|ˈ|k|eɪ|k|əl|eɪ}} KAY -kə-Lay,<ref>[http://www.dictionary.com/browse/kekule-s-formula "Kekulé's formula"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200924222503/https://www.dictionary.com/browse/kekule-s-formula |date=24. 9. 2020 }}. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.</ref> {{IPA-de|ˈfʁiːdʁɪç ˈʔaʊɡʊst ˈkeːkuleː fɔn ʃtʁaˈdoːnɪts|lang}} ; 7. septembra 1829 - 13. jula 1896), bio je njemački [[Organska hemija|organski hemičar]]. Od 1850 -ih do svoje smrti, Kekulé je bio jedan od najistaknutijih hemičara u Evropi, posebno u [[Teorijska hemija|teorijskoj hemiji]]. Bio je glavni utemeljitelj teorije [[Strukturna formula|kemijske strukture,]] a posebno [[Aromatičnost|Kekulove strukture]] [[benzen]]a. Kekulé nikada nije koristio svoje prvo ime; bio je poznat tokom svog života kao August Kekulé. Nakon što ga je Kajzer proglasio plemićem 1895., usvojio je ime August Kekule von Stradonitz, bez francuskog akutnog naglaska preko drugog "e". Francuski naglasak očito je imenu dodao Kekuleov otac za vrijeme Napoleonove okupacije Hessena od strane Francuske, kako bi se osiguralo da ljudi koji govore francuski izgovaraju treći slog.<ref>{{Cite book|last=Nickon|first=Alex|url=https://books.google.com/books?id=1jb9BAAAQBAJ&q=august+kekule+accent&pg=PA3|title=Organic Chemistry: The Name Game: Modern Coined Terms and Their Origins|last2=Silversmith|first2=Ernest F.|date=22. 10. 2013|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4831-4523-5|language=en}}</ref> [[Datoteka:Historic_Benzene_Formulae_Kekulé_(original).png|mini|Kekuléova struktura benzena sa naizmjeničnim dvostrukim vezama|lijevo|203x203piksel]] Najpoznatiji Kekuleov rad bio je o strukturi [[benzen]]a. Godine 1865. Kekulé je objavio rad na francuskom (jer je tada još bio u Belgiji) koji sugeriše da struktura sadrži šestočlani prsten ugljikovih atoma sa naizmjeničnim jednostrukim i dvostrukim vezama.<ref>{{Cite journal|last=Aug. Kekulé|year=1865|title=Sur la constitution des substances aromatiques|journal=Bulletin de la Société Chimique de Paris|volume=3|issue=2|pages=98–110}}</ref> Naredne godine objavio je mnogo duži rad na njemačkom jeziku na istu temu.<ref>{{Cite journal|last=Aug. Kekulé|year=1866|title=Untersuchungen uber aromatische Verbindungen|url=https://zenodo.org/record/1427249|journal=[[Annalen der Chemie und Pharmacie]]|volume=137|issue=2|pages=129–196|doi=10.1002/jlac.18661370202}}</ref> Empirijska formula za benzen bila je dugo poznata, ali je bilo teško odrediti njegovu visoko nezasićenu strukturu. [[Archibald Scott Couper]] 1858. i [[Johann Josef Loschmidt|Joseph Loschmidt]] 1861. sugerirali su moguće strukture koje sadrže više dvostrukih veza ili više prstenova, ali proučavanje [[Aromatski spoj|aromatičnih spojeva]] bilo je u najranijim godinama, a tada je bilo dostupno premalo dokaza koji bi pomogli kemičarima da se odluče za bilo koju određenu strukturu. [[Datoteka:Ouroboros-benzene.svg|mini|175x175px| [[Ouroboros]], Kekuleova inspiracija za strukturu benzena.]] == Reference ==  {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Dobitnici Copleyjeve medalje (1851-1900)}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Kekulé, August}} [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Dobitnici Copleyjeve medalje]] [[Kategorija:Umrli 1896.]] [[Kategorija:Rođeni 1829.]] [[Kategorija:Biografije, Darmstadt]] edxf8kxye0x3t71087wo0jt4juiuz6x 0 483224 3819559 3589450 2026-03-25T19:29:24Z Palapa 383 /* Reference */ 3819559 wikitext text/x-wiki '''Walter Bradford Cannon''' (19. oktobra 1871. - 1. oktobra 1945.) bio je američki [[Fiziologija|fiziolog]], profesor i predsjednik Odsjeka za fiziologiju Medicinskog fakulteta Harvard. On je skovao izraz "Odgovor borbom ili bijegom" i razvio je teoriju [[Homeostaza|homeostaze]]. On je popularizirao svoje teorije u svojoj knjizi ''Mudrost tijela'',<ref name="wisdom">{{Cite book|title=The Wisdom of the Body|date=1932|publisher=W. W. Norton and Company|location=New York|pages=177–201}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Wisdom of the Body|date=1963|publisher=W. W. Norton and Company|edition=2nd enlarged|location=New York}}</ref> prvi put objavljenoj 1932. Cannon je rođen 19. oktobra 1871. u Prairie du Chien, Wisconsin, kao sin Colberta Hanchetta Cannona i njegove supruge Wilme Denio.<ref>{{Cite web |url=https://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf |title=Arhivirana kopija |access-date=13. 10. 2021 |archive-date=24. 1. 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130124115814/http://www.royalsoced.org.uk/cms/files/fellows/biographical_index/fells_indexp1.pdf |url-status=dead }}</ref> Njegova sestra Ida Maud Cannon (1877-1960) postala je poznati bolnički socijalni radnik u Općoj bolnici Massachusetts . Po završetku osnovnih studija 1896. upisao je Medicinsku školu Harvard. Počeo je koristiti rendgenske zrake za proučavanje fiziologije probave dok je radio s Henryjem P. Bowditchom. Doktorirao je 1900. godine. [[Datoteka:Walter_Bradford_Cannon2.jpg|mini|270x270piksel| Walter Bradford Cannon]] Walter Cannon započeo je svoju naučnu karijeru kao student na Harvardu 1892. [[Henry Pickering Bowditch]], koji je radio s [[Claude Bernard|Claudeom Bernardom]], vodio je laboratoriju za fiziologiju na Harvardu. Ovdje je Cannon započeo svoje istraživanje: upotrijebio je novootkrivene [[Rendgensko zračenje|rendgenske zrake]] kako bi proučio mehanizam gutanja i [[pokretljivost]] [[Želudac|želuca]]. Unutar svojih prvih eksperimenata mogao je pratiti tok dugmeta niz pseći jednjak.<ref>{{Cite web|url=https://meded.hms.harvard.edu/walter-bradford-cannon|title=Walter Bradford Cannon}}</ref> U svojoj autobiografiji, Put istražitelja, kaže: „Svrha mog napora je bila vidjeti peristaltičke valove kako bih saznao njihove učinke. Tek nakon nekog vremena primijetio sam da je odsustvo aktivnosti popraćeno znakovima uznemirenosti, a kad se spokoj vratio, valovi su se odmah ponovo pojavili.” <ref>{{Cite web|url=https://www.harvardsquarelibrary.org/biographies/walter-bradford-cannon-2/|title=Cannon, Walter Bradford (1871-1945)|date=28. 7. 2012}}</ref> On je pokazao [[gutanje]] guske na sastanku APS -a u decembru 1896. godine i objavio svoj prvi rad o ovom istraživanju u prvom broju ''Američkog časopisa za fiziologiju'' u januaru 1898.<ref name="APS">{{Cite web|url=http://www.the-aps.org/fm/presidents/introwbc.html|title=Walter Bradford Cannon|website=Presidents|publisher=[[American Physiological Society]]|access-date=22. 3. 2015|quote=6th APS President (1914-1916)|archive-date=26. 3. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150326052539/http://www.the-aps.org/fm/presidents/introwbc.html|url-status=dead}}</ref> ; Borba ili let : Godine 1915. skovao je termin ''borba ili bijeg'' kako bi opisao odgovor životinje na prijetnje u ''Bodily Change on Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Research in the Function of Emotional uzbuđenja'' .<ref>{{Cite book|last=Cannon|first=Walter|url=https://www.amazon.com/Bodily-Changes-Pain-Hunger-Fear/dp/B004QO9W00|title=Bodily Changes in Pain, Hunger, Fear and Rage: An Account of Recent Researches Into the Function of Emotional Excitement|date=2010|publisher=FQ Legacy Books|pages=326}}</ref> Ustvrdio je da [http://www.brainimmune.com/walter-cannon-homeostasis-the-fight-or-flight-response-the-sympathoadrenal-system-and-the-wisdom-of-the-body/ ne samo fizički hitni slučajevi, poput gubitka krvi od traume, već i psihološki hitni slučajevi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211026172308/https://www.brainimmune.com/walter-cannon-homeostasis-the-fight-or-flight-response-the-sympathoadrenal-system-and-the-wisdom-of-the-body/ |date=26. 10. 2021 }}, poput antagonističkih susreta pripadnika iste vrste, izazivaju oslobađanje adrenalina u krvotok. ; Homeostaza : [[Homeostaza|Koncept homeostaze]] razvio je iz ranije ideje [[Claude Bernard|Claudea Bernarda]] iz miljea interieur i popularizirao ga u svojoj knjizi ''Mudrost tijela''.<ref name="wisdom"/> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Cannon, Walter Bradford}} [[Kategorija:Umrli 1945.]] [[Kategorija:Rođeni 1871.]] [[Kategorija:Američki fiziolozi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] lhmm36lq4ohs405wu9mjueinai75nf6 0 483360 3819556 3713612 2026-03-25T19:29:05Z Palapa 383 /* Reference */ 3819556 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Animation_of_Lucy's_trajectory_around_Sun.gif|desno|mini| Animacija Lucyine putanje oko Sunca {{legend2|Magenta|Lucy}}{{·}}{{legend2|yellow|Sunce}}{{·}}{{legend2|RoyalBlue|Zemlja}}{{·}}{{legend2|Lime|52246 Donaldjohanson}}{{·}}{{legend2|Cyan|3548 Eurybates}}{{·}}{{legend2|Gold|21900 Orus}}{{·}}{{legend2|Orangered|617 Patroclus}} ]] '''Lusi''' je [[NASA|NASA-ina]] svemirska sonda koja će nakon 12 godina završiti putovanje do osam različitih asteroida, posjetiti [[Asteroidni pojas|glavni pojas]] [[Asteroidi|asteroida]], kao i sedam Jupiterovih trojanaca,<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2019/lucy-mission-clears-critical-milestone|title=NASA's Lucy Mission Clears Critical Milestone|last=Hille|first=Karl|date=21. 10. 2019|publisher=NASA|access-date=5. 12. 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/lucy/overview/index|title=Lucy: The First Mission to the Trojan Asteroids|publisher=NASA|access-date=16. 10. 2021|archive-date=6. 12. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206213030/https://www.nasa.gov/mission_pages/lucy/overview/index|url-status=dead}}</ref> asteroida, koji dijele [[Jupiter]]ovu [[Planetarna putanja|orbitu]] oko [[Sunce|Sunca]], kružeći ili ispred ili iza planete. Svi susreti sa metom će biti susreti prelijetanja.<ref name="NYT-20170106">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/01/06/science/nasa-psyche-asteroid.html|title=A Metal Ball the Size of Massachusetts That NASA Wants to Explore|last=Chang|first=Kenneth|work=The New York Times|date=6. 1. 2017}}</ref> Svemirska letjelica Lucy središnji je dio misije vrijedne 981 milion dolara.<ref name="SFN20211-06">{{Cite web|url=https://spaceflightnow.com/2021/10/06/watch-a-video-tour-of-nasas-lucy-asteroid-explorer/|title=Watch a video tour of NASA's Lucy asteroid explorer|date=6. 10. 2021|publisher=Spaceflight Now|access-date=7. 10. 2021}}</ref> Dana 4. januara 2017. Lucy je, zajedno s [[Psyche (svemirska letjelica)|misijom Psyche]], izabrana za misije NASA -inog programa otkrića 13 i 14, respektivno.<ref name="NYT-20170106"/><ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-selects-two-missions-to-explore-the-early-solar-system|title=NASA Selects Two Missions to Explore the Early Solar System|last=Northon|first=Karen|date=4. 1. 2017|publisher=NASA}}</ref> Misija je dobila ime po kosturu Lucy hominin, jer bi proučavanje Trojanaca moglo otkriti "fosile formiranja planeta": materijale koji su se skupili u ranoj historiji [[Sunčev sistem|Sunčevog sistema]] da bi formirali planete i druga tijela.<ref name="Nature2015">{{Cite news|url=http://www.nature.com/news/five-solar-system-sights-nasa-should-visit-1.17119|title=Five Solar System sights NASA should visit|publisher=Nature|last=Witze|first=Alexandra|date=16. 3. 2015}}</ref> Sam australopitek je dobio ime po pjesmi [[The Beatles|Beatlesa]] iz 1967. "Lucy in the Sky with Diamonds ",<ref name="Dinkinesh">{{Cite book|last=Johanson|first=Donald C.|title=Lucy's Legacy: The Quest for Human Origins|last2=Wong|first2=Kate|date=2010|publisher=Crown Publishing Group|isbn=978-0-307-39640-2|pages=8–9}}</ref> Lucy sama nosi i disk napravljen od laboratorijski uzgojenih [[Dijamant|dijamanata]] za svoj instrument L'TES.<ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2021-10-16/nasas-asteroid-hunter-lucy-soars-into-sky-with-diamonds|title=NASA's asteroid hunter Lucy soars into the sky with diamonds|last=Facebook|last2=Twitter|date=16. 10. 2021|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=16. 10. 2021|last3=options|first3=Show more sharing|last4=Facebook|last5=Twitter|last6=LinkedIn|last7=Email|last8=URLCopied!|first8=Copy Link|last9=Print}}</ref> [[Datoteka:InnerSolarSystem-en.png|lijevo|mini| [[Jupiter trojan|Jupiterovi trojanski]] asteroidi prikazani su zelenom bojom.|210x210piksel]] Lucy je lansirana 16 oktobra 2021. pomoću 401 varijante rakete -nosača United Launch Alliance, Atlas V, nakon čega će sa [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] dobiti dvije gravitacione asistencije; jedne 2022. i jedne 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/press-release/nasa-awards-launch-services-contract-for-lucy-mission|title=NASA Awards Launch Services Contract for Lucy Mission|date=31. 1. 2019|website=nasa.gov|publisher=NASA|url-status=live|access-date=29. 3. 2021}}</ref> Godine 2025. letjet će pored asteroida 52246 Donaldjohanson, unutrašnjeg glavnog pojasa, koji je dobio ime po otkrivaču fosila Lucy hominin.<ref name="round 1">{{Cite news|url=http://www.planetary.org/blogs/casey-dreier/2015/09301336-discovery-downselect.html|title=NASA announces five Discovery proposals selected for further study|publisher=The Planetary Society|last=Dreier|first=Casey|last2=Lakdawalla|first2=Emily|date=30. 9. 2015}}</ref> 2027. stići će u trojanski oblak {{L4}} (Grčki kamp asteroida koji kruži oko 60° ispred Jupitera), gdje će preletjeti četiri Trojana: 3548 Eurybatesa (sa satelitom), 15094 Polymele-a, 11351 Leucus-a, i 21900 Orus-a.<ref name="NYT-20170106"/> Nakon ovih preleta, Lucy će se 2031. vratiti prema Zemlji radi još jedne gravitacijske pomoći prema trojanskom oblaku L5 (Trojanski kamp koji se kreće oko 60° iza Jupitera), gdje će posjetiti binarnog trojanca 617 Patroclus sa njegovim satelitom Menoetiusom 2033. godine. Misija bi se mogla završiti preletom Patroklas-Menoetius-a, ali u tom trenutku ''Lucy'' će biti u stabilnoj šestogodišnjoj orbiti između oblaka L4 i L5, i produženje misije će biti moguće. [[Datoteka:Lucy_Plaque.png|desno|mini| Ploča na ''misiji Lucy'' s 20 poruka ljudi na Zemlji.]] [[Datoteka:Lucy_spacecraft_trajectory.png|lijevo|mini| Lucy će naizmjenično posjećivati Jupiterove grčke ( {{L4|nolink=yes}} ) i trojanske kampove ( L<small>₅</small> ) svakih šest godina.]] == Reference == [[Kategorija:Svemirske letjelice]] [[Kategorija:Svemirske letjelice NASA-e]] [[Kategorija:Jupiterovi trojanci]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] <references /> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} q3hk20ung0gkh3joqul9bpifiuvgt9r 0 483363 3819554 3619649 2026-03-25T19:28:29Z Palapa 383 /* Reference */ 3819554 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Vulcan_Centaur_rollout_(Peregrine)_(cropped).jpg|mini|Vulcan Centaur|lijevo|262x262piksel]]'''United Launch Alliance''' ('''ULA''') je američki pružatelj usluga lansiranja svemirskih letjelica koji proizvodi i upravlja brojnim raketnim vozilima koja su sposobna lansirati svemirske letjelice u orbite oko [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] i na druga tijela u [[Sunčev sistem|Sunčevom sistemu]]. Kompanija, koja je zajedničko ulaganje Lockheed Martin Space -a i Boeing Defense -a, i Space &amp; Security, osnovana je u decembru 2006. Korisnici lansiranja United Launch Alliance -a su Ministarstvo odbrane (DoD), [[NASA]] i druge organizacije.<ref>{{Cite news|title=SpaceX breaks Boeing-Lockheed monopoly on military space launches|agency=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-space-spacex-launch-idUSKCN0XO2TC|date=28. 4. 2016|access-date=29. 4. 2016}}</ref> Kompanija je formirana u decembru 2006. godine kao [[zajedničko ulaganje]] između [[Lockheed Martin Space]] i [[Boeing odbrana, svemir i sigurnost|Boeing Defence, Space & Security]].<ref>{{Cite web|url=https://spacenews.com/bruno-trumpets-transformation-of-ula-after-vulcan-launch/|title=Bruno trumpets transformation of ULA after Vulcan launch|last=Foust|first=Jeff|date=2024-02-11|website=SpaceNews|language=en-US|access-date=2024-03-12}}</ref> Primarni kupci ULA-e su [[Ministarstvo odbrane Sjedinjenih Država|Ministarstvo odbrane]] (DoD) i [[NASA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-space-spacex-launch-idUSKCN0XO2TC|title=SpaceX breaks Boeing-Lockheed monopoly on military space launches|date=2016-04-28|website=[[Reuters]]|access-date=2016-04-29}}</ref> ULA pruža usluge lansiranja pomoću [[Noseća raketa|lansirnih vozila]] [[Atlas V]] i [[Vulkanski Kentaur|Vulcan Centaur]]. Koristeći ove i penzionisane lansirne sisteme [[Delta II]] i [[Delta IV]], ULA je lansirala korisna opterećenja uključujući vremenske, telekomunikacione i satelite nacionalne bezbjednosti, naučne sonde i orbitere. ULA također lansira [[Boeing Starliner]] i komercijalne satelite.<ref>{{Cite web|url=http://spaceflightnow.com/atlas/av024/|title=Atlas 5 launches Intelsat communications satellite|last=Ray|first=Justin|date=November 23, 2009|website=Spaceflight Now}}</ref> Atlas V će se povući nakon što završi preostala lansiranja. {{As of|2024|alt=U 2024.}}, preostalo je sedamnaest lansiranja Atlasa V. {{multiple image <!-- Layout parameters -->|total_width=300 <!-- Header -->|header_background=|header=Trenutna ULA flota <!--image 1-->|image1=USA-224 launch.jpg|caption1=Delta IV Heavy <!--image 2-->|image2=|caption2=|image3=Atlas V(551) New Horizons.jpg|caption3=Atlas V 551}} Godine 2014. ULA je započela razvoj rakete Vulcan Centaur kao nasljednika Atlas V i Delta IV, s početnim letom planiranim za 2019.<ref>{{Cite web|url=https://spacenews.com/ulas-next-rocket-to-be-named-vulcan/|title=ULA's Next Rocket to Be Named Vulcan|last=Gruss|first=Mike|date=April 13, 2015|website=SpaceNews|access-date=July 30, 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2018/9/27/17909342/blue-origin-be-4-engine-united-launch-alliance-vulcan-rocket|title=Military's primary launch provider picks Blue Origin's new engine for future rocket|last=Grush|first=Loren|date=September 27, 2018|website=[[The Verge]]|access-date=October 3, 2018}}</ref> Nakon višestrukih kašnjenja, prvi let se dogodio 8. januara 2024.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/torybruno/status/1735302148357767200|title=#VulcanRocket is now in the pipe for its first launch on 8 January.|last=Bruno|first=Tory|date=December 14, 2023|website=Twitter}}</ref> sa početnom misijom lansiranja [[Lunarni lender|lunarnog uređaja]] [[Astrobotic Technology]] ''[[Astrobotic Technology|Peregrine]]''.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/centers-and-facilities/kennedy/nasa-invites-public-to-share-excitement-of-astrobotic-ula-robotic-artemis-moon-launch/|title=NASA Invites Public to Share Excitement of Astrobotic, ULA Robotic Artemis Moon Launch – NASA|date=2023-12-19|language=en-US|access-date=2023-12-27}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thespacereview.com/article/4757/1|title=The Space Review: The difficult early life of the Centaur upper stage|website=www.thespacereview.com|access-date=2024-03-12}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Lockheed Martin]] [[Kategorija:Boeing]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 1rcdz1bbwcvowfci6begj8oi7twl3k4 0 483369 3819551 3371009 2026-03-25T19:27:05Z Palapa 383 3819551 wikitext text/x-wiki '''65803 Didim''',<ref>{{Cite web|url=https://universemagazine.com/en/stars-doomed-to-die-defied-planetary-science/|title=Impossible exoplanets discovered in the orbit of the subgiant|last=Alaieva|first=Liliia|date=2022-05-09|website=Universe Space Tech|language=en-US|access-date=2026-03-25}}</ref> privremena oznaka {{Mp|1996 GT}}, jeste [[Asteroidi|subkilometarski asteroid]] i sinhroni binarni sistem, klasifikovan kao [[Potencijalno opasni objekat|potencijalno opasan asteroid]] i objekat blizu Zemlje iz grupe Apollo i Amor. Asteroid je otkriven 1996. godine istraživanjem Spacewatch- a na Kitt Peaku, a njegov mali mjesec od 160 metara otkriven je 2003. godine, nazvan Dimorphos. Zbog svoje binarne prirode tada je dobio ime "Didymos", što je grčka riječ za blizanca. Didim je cilj ''[[Test preusmjerenja dvostrukog asteroida|misije DART]]'' da testira održivost izbjegavanja udara asteroida pri sudaru sa svemirskom letjelicom. ''Didymos'' je otkriven 11. aprila 1996. godine istraživanjem Spacewatch- a opservatorije Steward sa Univerziteta u Arizoni, korištenjem 0,9-metarskog teleskopa na Nacionalnoj opservatoriji Kitt Peak u Arizoni, Sjedinjene Američke Države. Binarnu prirodu asteroida otkrili su drugi; sumnje u binarnost prvi put su se javile [[Opservatorija Goldstone|u Goldstoneovom]] kašnjenju Doppler odjeka, a to je potvrđeno analizom optičke svjetlosne krivulje, zajedno s [[Opservatorija Arecibo|radarskim snimanjem sa Arecibo]] 23. novembra 2003. [[Datoteka:65803_didymos_model.png|mini| Model oblika ''Didymosa'' i njegovog satelita ''Dimorphosa'', zasnovan na fotometrijskoj krivulji svjetlosti i [[Radiometrija|radarskim podacima]]]] [[Datoteka:DART-Illustration-revised.jpg|lijevo|mini| Umjetnikov utisak o letjelici DART]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Astronomski objekti otkriveni 1996.]] c4eawivmjvelulgwpt5krosgvzg1p0t 0 483445 3819550 3808867 2026-03-25T19:24:43Z Palapa 383 /* Reference */ 3819550 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Appleton.jpg|mini|Edward Victor Appleton]] '''Sir Edward Victor Appleton''' GBE KCB FRS (6. septembar 1892 - 21. april 1965) bio je engleski [[fizičar]],<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/appleton_edward.shtml|title=BBC - History - Sir Edward Appleton|website=www.bbc.co.uk}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1965|title=Sir Edward Appleton|journal=Physics Today|volume=18|issue=9|pages=113|doi=10.1063/1.3047706}}</ref> dobitnik Nobelove nagrade (1947) i pionir u [[Radiofizika|radiofizici]]. Studirao je, a bio je i zaposlen kao laboratorijski tehničar, na Bradford Collegeu od 1909. do 1911. godine. Dobitnik je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelove nagrade za fiziku]] 1947. godine za svoj temeljni rad koji dokazuje postojanje [[Ionosfera|ionosfere]] tokom eksperimenata izvedenih 1924. godine. Appleton je rođen u Bradfordu, West Riding of Yorkshire, sin Petera Appletona, skladištara i Mary Wilcock, a obrazovao se u Hanson gimnaziji.<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1947/appleton/biographical/|title=The Nobel Prize in Physics 1947|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=17. 8. 2021}}</ref> 1911. godine, sa 18 godina, dobio je stipendiju za pohađanje koledža St John u Kembridžu, gdje je diplomirao prirodne nauke s fizikom prve klase 1913. Bio je i član Univerzitetske lože Isaac Newton.<ref>{{Cite web|url=http://lodgestpatrick.co.nz/famous.php|title=Famous Freemasons A-L|access-date=18. 10. 2021|archive-date=18. 10. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018104525/http://lodgestpatrick.co.nz/famous.php|url-status=dead}}</ref> Tokom [[Prvi svjetski rat|Prvog svjetskog rata]] pridružio se West Riding pukovniji, a kasnije je prešao u Kraljevske inženjere. Nakon što se vratio iz aktivne službe u [[Prvi svjetski rat|Prvom svjetskom ratu]], Appleton je postao pomoćni demonstrator eksperimentalne fizike u Cavendish Laboratoriji 1920. Godine 1922. iniciran je u [[Slobodno zidarstvo|masonstvo]].<ref>{{Cite web|url=http://freemasonry.london.museum/it/wp-content/resources/frs_freemasons_complete_jan2010.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224162518/http://freemasonry.london.museum/it/wp-content/resources/frs_freemasons_complete_jan2010.pdf|archive-date=24. 12. 2018|url-status=dead|access-date=2. 1. 2019}}</ref> Bio je profesor fizike na Kraljevskom koledžu u Londonu (1924–36) i profesor prirodne filozofije na Univerzitetu u Kembridžu (1936–39). Od 1939. do 1949. bio je sekretar Odsjeka za naučna i industrijska istraživanja. Vitez 1941. godine, dobio je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 1947. godine za svoj doprinos poznavanju [[Ionosfera|ionosfere]] što je dovelo do razvoja [[radar]]a. Od 1949. do svoje smrti 1965. Appleton je bio direktor i prorektor Univerziteta u Edinburghu.<ref>{{Cite book|last=Lister|first=Derek A J|title=Bradford's Own|publisher=Sutton|year=2004|isbn=0-7509-3826-9}}</ref> 1956. BBC ga je pozvao da drži godišnja Reithova predavanja. U nizu od šest radio emisija, pod nazivom ''Science and the Nation'', istraživao je mnoge aspekte naučne aktivnosti u tadašnjoj Britaniji. Sir Edward je sahranjen na groblju Morningside <ref>{{Cite web|url=https://www.ph.ed.ac.uk/news/2015/50th-anniversary-tributes-paid-memory-pioneering-scientist-15-05-19|title=50th anniversary tributes paid in memory of pioneering scientist|website=School of Physics and Astronomy}}</ref> sa suprugom Helen Lennie (umrla 1983.). Grobnica se nalazi prema krajnjoj zapadnoj strani u blizini novog kućišta na sjeverozapadu. Appleton je primijetio da je snaga radio signala odašiljača na frekvenciji kao što je pojas srednjih talasa i na putu od stotinjak kilometara konstantna tokom dana, ali da varira tokom noći. To ga je navelo na vjerovanje da su možda primljena dva radio signala. Jedan je putovao po tlu, a drugi se reflektirao na sloju u gornjoj atmosferi. Blijeđenje ili varijacija u jačini ukupnog primljenog radio signala rezultat je [[Interferencija talasa|interferencijskog]] uzorka dva signala. Postojanje reflektirajućeg atmosferskog sloja samo po sebi nije bila potpuno nova ideja. [[Balfour Stewart]] je krajem 19. vijeka predložio ideju da objasni ritmičke promjene u magnetskom polju zemlje. Ranije, 1902. godine, [[Oliver Heaviside]] i [[Arthur E. Kennelly]] su predložili da takav sloj koji reflektira elektromagnetne talase, koji se sada naziva sloj Kennelly-Heaviside, može objasniti uspjeh koji je Marconi imao u prenošenju svojih signala preko Atlantika. Proračuni su pokazali da prirodno savijanje radio talasa nije dovoljno da ih spriječi da jednostavno "otpucaju" u prazan prostor prije nego što stignu do prijemnika. Appleton je smatrao da je najbolje mjesto za traženje dokaza o ionosferi u varijacijama za koje je vjerovao da su uzrokovane u vremenu oko zalaska sunca u prijemima radio signala. Bilo je razumno pretpostaviti da su ove varijacije posljedica interferencije dva vala, ali dodatni korak koji je pokazao da se drugi talas koji izaziva smetnje (prvi je prizemni talas) spušta iz ionosfere. Eksperiment koji je osmislio imao je dvije metode za prikaz ionosferskog utjecaja i obje su omogućile određivanje visine donje granice refleksije (dakle donje granice reflektirajućeg sloja). Prva metoda je nazvana frekvencijska modulacija, a druga je bila za izračunavanje ugla dolaska reflektiranog signala na prijemnu antenu. Metoda frekvencijske modulacije iskorištava činjenicu da postoji razlika u putu između prizemnog i reflektiranog talasa, što znači da putuju različitim udaljenostima od pošiljaoca do prijemnika. Appleton je dobio sljedeće nagrade: * Član [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] (1927) * Strani počasni član Američke akademije nauka i umjetnosti (1936) <ref name="AAAS">{{Cite web|url=http://www.amacad.org/publications/BookofMembers/ChapterA.pdf|title=Book of Members, 1780–2010: Chapter A|publisher=American Academy of Arts and Sciences|access-date=19. 4. 2011}}</ref> * [[Nobelova nagrada za fiziku]] (1947) * [[Faradejeva medalja]] * [[Hughesova medalja]] * [[Kraljevska medalja]] * [[Appletonova medalja i nagrada|Chree medalja]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Nobelova nagrada za fiziku}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Engleski fizičari]] [[Kategorija:Umrli 1965.]] [[Kategorija:Rođeni 1892.]] [[Kategorija:Biografije, Bradford]] md2h8sts1rf0f1du44q7e2afw0a7cwh 0 483447 3819547 3496680 2026-03-25T19:21:44Z Palapa 383 /* Reference */ 3819547 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Giuseppe ('Beppo') P.S. Occhialini (1907–1993) and Patrick M.S. Blackett (1897–1974) in 1932 or 1933.png|mini|Giuseppe (Beppo) PS Occhialini (1907-1993) i Patrick MS Blackett (1897-1974) 1932. ili 1933. godine. Zasluge: Giuseppe Occhialini i Arhiva Constance Dilworth, Università degli Studi di Milano Statale.]] '''Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett''' OM CH FRS <ref name="frs">{{Cite journal|last=Lovell|first=Bernard|author-link=Bernard Lovell|year=1975|title=Patrick Maynard Stuart Blackett, Baron Blackett, of Chelsea. 18 November 1897 – 13 July 1974|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=21|pages=1–115|doi=10.1098/rsbm.1975.0001}}</ref> (18. novembar 1897&nbsp;- 13. juli 1974.) bio je britanski eksperimentalni [[fizičar]] poznat po svom radu na oblačnim komorama, [[Kosmičko zračenje|kosmičkim zrakama]] i [[Paleomagnetizam|paleomagnetizmu]], dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]] za fiziku 1948.<ref>{{Cite journal|last=Massey, H. S. W.|author-link=Harrie Massey|date=septembar 1974|title=Lord Blackett|journal=Physics Today|volume=27|issue=9|pages=69–71|bibcode=1974PhT....27i..69M|doi=10.1063/1.3128879}}</ref> 1925. postao je prva osoba koja je dokazala da radioaktivnost može uzrokovati nuklearnu transmutaciju jednog hemijskog elementa u drugi.<ref>Blackett, Patrick Maynard Stewart (2 Feb. 1925) "The Ejection of Protons From Nitrogen Nuclei, Photographed by the Wilson Method," Proceedings of the Royal Society of London, Series A, 107(742), p. 349-60</ref> Također je dao veliki doprinos u [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] savjetujući o vojnoj strategiji i razvijajući operativna istraživanja. Njegovi ljevičarski pogledi vidjeli su izlaz u razvoju trećeg svijeta i utjecaju na politiku u laburističkoj vladi 1960-ih.<ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=D.|year=2007|title=Patrick Blackett: Physicist, Radical, and Chief Architect of the Manchester Computing Phenomenon|journal=IEEE Annals of the History of Computing|volume=29|issue=3|pages=82–85|doi=10.1109/mahc.2007.4338448}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Anderson|first=R. S.|year=1999|title=Patrick Blackett in India: Military consultant and scientific intervenor, 1947-72. Part one|journal=Notes and Records of the Royal Society|volume=53|issue=2|pages=253–273|doi=10.1098/rsnr.1999.0079}}</ref> Blackett je rođen u Kensingtonu u Londonu, kao sin Arthura Stuarta Blacketta, burzovnog posrednika, i njegove supruge Caroline Maynard.<ref name="kirby">{{Cite book|last=Kirby|first=M. W.|title=Profiles in Operations Research|last2=Rosenhead|first2=J.|year=2011|isbn=978-1-4419-6280-5|series=International Series in Operations Research & Management Science|volume=147|pages=1|chapter=Patrick Blackett|doi=10.1007/978-1-4419-6281-2_1}}</ref> Njegova mlađa sestra bila je psihoanalitičarka Marion Milner. Njegov djed po ocu, vlč. Henry Blackett, brat australijskog arhitekte Edmunda Blacketa, bio je dugo godina vikar u Croydonu. Njegov djed s majčine strane Charles Maynard bio je oficir u Kraljevskoj artiljeriji u vrijeme indijske pobune. Porodica Blackett živjela je uzastopno u Kensingtonu, Kenleyu, Wokingu i Guildfordu, Surrey, gdje je Blackett išao u pripremnu školu. Glavni hobi su mu bili modeli aviona i kristalni radio. Kad je otišao na intervju za upis na Royal Naval College, Osborne, Isle of Wight, [[Charles Rolls]] je prethodnog dana završio let preko kanala, a Blackett koji je pratio let na svom kristalnom radiju uspio je opširno izlagati na tu temu. Bio je prihvaćen i tamo je proveo dvije godine prije nego što je prešao u Dartmouth gdje je "obično bio šef svog razreda".<ref>{{Cite book|last=Lovell|first=Bernard|url=https://books.google.com/books?id=rBNNAQAAIAAJ|title=P. M. S. Blackett: A Biographical Memoir|publisher=John Wright & Sons|year=1976|isbn=0854030778|pages=1–3|author-link=Bernard Lovell}}</ref> == Karijera i istraživanje == Nakon što je 1921. diplomirao na Magdalene Collegeu, Blackett je proveo deset godina radeći u Cavendish Laboratory kao eksperimentalni fizičar kod [[Ernest Rutherford|Ernesta Rutherforda,]] a 1923. postao je stipendist King's Collegea u Cambridgeu, na poziciji koju je obnašao do 1933. Rutherford je otkrio da se jezgro [[Dušik|atoma dušika]] može raspasti ispaljivanjem brzih [[Alfa-zraci|alfa čestica]] u dušik. Zatražio je Blacketta da iskoristi oblačnu komoru kako bi pronašao vidljive tragove ovog raspada, a do 1925. godine snimio je 23.000 [[fotografija]] na kojima se vidi 415.000 tragova ioniziranih čestica. Osam od njih je račvasto, a to je pokazalo da je kombinacija dušikovog atoma i alfa čestica formirala atom [[fluor]]a, koji se zatim raspao u izotop [[kisik]]a 17 i protona. Blackett je objavio rezultate svojih eksperimenata 1925.<ref>Blackett, Patrick Maynard Stewart (2 Feb. 1925) "The Ejection of Protons From Nitrogen Nuclei, Photographed by the Wilson Method", ''Journal of the Chemical Society Transactions''. Series A, 107(742), pp. 349–60</ref> Time je postao prva osoba koja je namjerno [[Hemijski element|transformisala jedan element]] u drugi.<ref>{{Cite web|url=https://history.aip.org/history/exhibits/rutherford/sections/atop-physics-wave.html|title=Rutherford's Nuclear World: The Story of the Discovery of the Nucleus &#124; Sections &#124; American Institute of Physics}}</ref> Blackett je proveo neko vrijeme 1924–1925 u Göttingenu, [[Njemačka]], radeći s [[James Franck|Jamesom Franckom]] na [[Spektroskopija|atomskim spektrima]]. 1932. godine, radeći sa [[Giuseppe Occhialini|Giuseppeom Occhialinijem]], osmislio je sistem [[Gajgerov brojač|Geigerovih brojača]] koji su snimali fotografije tek kada je [[Kosmičko zračenje|čestica kosmičkog zraka]] prešla komoru. Pronašli su 500 tragova čestica kosmičkih zraka velike energije u 700 automatskih ekspozicija. Blackett je 1933. otkrio četrnaest tragova koji su potvrdili postojanje [[pozitron]]a i otkrili sada trenutno prepoznatljive suprotne spiralne tragove proizvodnje para pozitron/elektron. Ovaj i taj rad o uništavanju zračenja učinio ga je jednim od prvih i vodećih stručnjaka za [[Antimaterija|antimateriju]]. Godine 1948. dobio je [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] za istraživanje kosmičkih zraka koristeći svoj izum protukontrolisane oblačne komore. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{Dobitnici Copleyjeve medalje (1951–2000)}} {{Predsjednici Kraljevskog društva}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Blackett, Patrick}} [[Kategorija:Rođeni 1897.]] [[Kategorija:Umrli 1974.]] [[Kategorija:Biografije, London]] [[Kategorija:Britanski fizičari]] [[Kategorija:Eksperimentalni fizičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] g290ms9jgnxjkvxbjazqc4xk3esxhm0 0 483498 3819544 3370971 2026-03-25T19:21:11Z Palapa 383 /* Reference */ 3819544 wikitext text/x-wiki '''Handle System''' je vlasnički registar Korporacije za nacionalne istraživačke inicijative koji dodjeljuje trajne identifikatore ili [[Ručka (računarstvo)|ručice]] resursima informacija i rješava "te ručice u informacijama koje su potrebne za lociranje, pristupanje i na drugi način korištenje resursa".<ref name="rfc3650">{{Cite web|url=http://www.rfc-editor.org/rfc/rfc3650.txt|title=RFC 3650: Handle System Overview}}</ref> Kao i ručke koje se koriste drugdje u računarstvu, ručke sistema rukovanja su neprozirne i ne kodiraju nikakve informacije o temeljnom resursu, vezane samo za metapodatke o resursu. Shodno tome, ručice se ne čine nevažećim promjenama metapodataka. Sistem je razvio Bob Kahn iz Korporacije za nacionalne istraživačke inicijative (CNRI). Originalni rad je finansirala Agencija za [[DARPA|napredne odbrambene istraživačke projekte]] (DARPA) između 1992. i 1996., kao dio šireg okvira za usluge distribuiranih digitalnih objekata <ref>{{Cite web|url=http://www.cnri.reston.va.us/k-w.html|title=Kahn/Wilensky Architecture|date=13. 5. 1995|publisher=CNRI|access-date=13. 3. 2013}}</ref> pa je stoga bila istovremena s ranom implementacijom [[World Wide Web]]a, sa slične ciljeve. Bilo koja ručica može se izraziti kao jedinstveni lokator resursa (URL) upotrebom generičkog HTTP proxy servera,:<ref>{{Cite web|url=http://www.handle.net/proxy.html|title=HDL.NET Services: Proxy Server System|publisher=Handle.net|access-date=13. 3. 2013}}</ref> * <code>https://hdl.handle.net/20.1000/100</code> Neki sistemi zasnovani na ručicama nude HTTP proxy server koji je namijenjen za upotrebu sa njihovim vlastitim sistemom, kao što je: * <code>https://doi.org/10.1000/182</code> . == Reference == [[Kategorija:Identifikatori]] [[Kategorija:Internetski protokoli]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] <references /> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} lsgyqo0esmv9b67t56odrba7npmhhts 0 483565 3819543 3677893 2026-03-25T19:20:52Z Palapa 383 /* Reference */ 3819543 wikitext text/x-wiki '''Hideki Yukawa''' [[ForMemRS]] FRSE (湯川 秀樹, Yukawa Hideki, 23. januar 1907 – 8. septembar 1981.) bio je [[japan]]ski [[Teorijska fizika|teoretski fizičar]], i prvi Japanac dobitnik [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]], za predviđanje postojanja [[Pion|pi mesona]], ili piona. Rođen je kao ''Hideki Ogawa'' u [[Tokio|Tokiju]],a odrastao je u [[Kyoto|Kyotu]] s dva starija brata, dvije starije sestre i dva mlađa brata.<ref name="Tabibito"/> Čitao je [[Konfučije]]vu ''[[Doktrina o zlu|Doktrinu o zlu]]'', a kasnije i [[Lao Tse|Lao-Tsea]] i [[Chuang-Tse]]a. Njegov otac je razmišljao o tome da ga pošalje na tehnički fakultet, a ne na univerzitet, jer "nije bio tako sjajan student kao njegova starija braća". Međutim, kada je njegov otac to objasnio direktoru srednje škole, direktor je pohvalio njegov "veliki potencijal" u matematici i ponudio da usvoji samog Ogawu kako bi ga zadržao u naučnoj karijeri. Otac je tada popustio. Ogawa je u srednjoj školi odlučio da ne postane matematičar; njegov učitelj je označio njegov ispitni odgovor kao netačan kada je Ogawa dokazao teoremu, ali na drugačiji način nego što je nastavnik očekivao.<ref name="Tabibito">{{Cite book|last=Yukawa|first=Hideki|url=https://semanticscholar.org/paper/3d27de1e5038c2d4c41135ed6b9e8584b0494246|title=Tabibito (旅人) = The Traveler|publisher=World Scientific|year=1982|isbn=9971950103|pages=46–47 & 118; 121–123; 10; Foreword; 141 & 163|doi=10.1142/0014}}</ref> Odlučio se protiv karijere u eksperimentalnoj fizici na fakultetu kada je pokazao nespretnost u puhanju stakla, što je uslov za eksperimente u [[Spektroskopija|spektroskopiji]].<ref name="Tabibito" /> Godine 1929, nakon što je diplomirao na Carskom univerzitetu u Kyotu, ostao je četiri godine kao predavač. Nakon diplomiranja zanimala ga je [[teorijska fizika]], posebno teorija [[Elementarna čestica|elementarnih čestica]]. Oženio je 1932. godine Sumi Yukawa. U skladu sa tadašnjim japanskim običajima, budući da je poticao iz porodice sa mnogo sinova, a njegov tast Genyo nije imao nijednog, Genyo ga je usvojio i promijenio prezime iz Ogawa u Yukawa.<ref name="Tabibito"/> Par je imao dva sina, Harumija i Takaakija. Godine 1933. postao je docent na Univerzitetu u Osaki, s 26 godina.[[Datoteka:Hideki_Yukawa_with_family_1949.jpg|mini|Yukawa s porodicom 1949.|201x201piksel]] 1935. godine objavio je svoju teoriju o [[mezon]]ima, koja objašnjava interakciju između [[proton]]a i [[neutron]]a, te je imala veliki utjecaj na istraživanje elementarnih čestica.<ref>{{Cite journal|last=Yukawa, H.|year=1935|title=On the Interaction of Elementary Particles|url=http://web.ihep.su/dbserv/compas/src/yukawa35/eng.pdf|journal=Proc. Phys.-Math. Soc. Jpn.|volume=17|issue=48}}</ref> Godine 1940. postao je profesor na Univerzitetu u Kyotu. 1940. osvojio je Imperijalnu nagradu Japanske akademije, 1943. Odlikovanje japanske vlade za kulturne zasluge. Godine 1949. postao je profesor na [[Univerzitet Columbia|Univerzitetu Columbia]], iste godine kada je dobio [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]], nakon otkrića [[Cecil Frank Powell|Cecila Franka Powella]], [[Giuseppe Occhialini|Giuseppea Occhialinija]] i [[César Lattes|Césara]] Lattesa, baziranog na predviđanju pi mesona od strane Yukawe 1947. godine. Yukawa je također radio na teoriji [[Elektronski zahvat|K-hvatanja]], u kojoj jezgro apsorbira elektron niske energije, nakon početnog predviđanja [[G. C. Wick]]a.<ref>Segré, Emilio (1987) "K-Electron Capture by Nuclei", pp. 11–12, chapter 3 in ''Discovering Alvarez: selected works of Luis W. Alvarez, with commentary by his students and colleagues'', Luis W. Alvarez and W. Peter Trower, University of Chicago Press. {{ISBN|0-226-81304-5}}.</ref> Godine 1955. pridružio se deset drugih vodećih naučnika i intelektualaca u potpisivanju Russell -Einstein Manifesta, pozivajući na nuklearno razoružanje. Yukawa se penzionisao sa Univerziteta u Kyotu 1970. godine kao profesor emeritus. Zbog sve veće nemoći, u posljednjim godinama pojavio se u javnosti u invalidskim kolicima. Umro je 8. septembra 1981. godine u svojoj kući u Sakyo-kuu u Kyotu od upale pluća i zatajenja srca, u dobi od 74. Njegova grobnica se nalazi u Higashiyama-ku, Kyoto. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Nobelova nagrada za fiziku}}{{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Yukawa, Hideki}} [[Kategorija:Rođeni 1907.]] [[Kategorija:Umrli 1981.]] [[Kategorija:Biografije, Tokio]] [[Kategorija:Teorijski fizičari]] [[Kategorija:Čestični fizičari]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] friv0m55pih49cul8a0wwhbxgsn9rk2 0 483594 3819542 3816024 2026-03-25T19:20:01Z Palapa 383 /* Reference */ 3819542 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Portrait_of_Sir_Isaac_Newton,_1689.jpg|mini|196x196px| [[Isaac Newton]] bio je jedan od najranijih članova Kraljevskog društva, izabran 1672.]]'''Članstvo u Kraljevskom društvu''' ('''FRS''', '''ForMemRS''' i '''HonFRS''') nagrada je koju sudije [[Kraljevsko društvo|Kraljevskog društva]] u Londonu dodjeljuju pojedincima koji su dali "značajan doprinos poboljšanju [[Prirodne nauke|prirodnog znanja]], uključujući [[Matematika|matematiku]], inženjerske nauke i [[Medicina|medicinske nauke"]].<ref name="elections">{{Cite web|url=https://royalsociety.org/fellows/elections/|title=Royal Society Elections|last=Anon|year=2015|publisher=Royal Society|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20150906183433/https://royalsociety.org/fellows/elections/|archive-date=6. 9. 2015}}</ref> Članstvo u Društvu, najstarije poznate naučne akademije u kontinuitetu, velika je čast. Dobitnici su mnogi ugledni naučnici kroz historiju, uključujući [[Isaac Newton|Isaaca Newtona]] (1672),<ref name="allfrs" /> [[Charles Darwin|Charlesa Darwina]] (1839),<ref name="allfrs" /> [[Michael Faraday|Michaela Faradaya]] (1824),<ref name="allfrs">{{Cite web|url=https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml|title=Fellowship of the Royal Society 1660-2015|last=Anon|year=2015|publisher=[[Royal Society]]|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015185820/https://docs.google.com/spreadsheets/d/1RVVZY00MZNrK2YCTTzVrbTFH2t3RxoAZah128gQR-NM/pubhtml|archive-date=15. 10. 2015|url-status=dead}}</ref> [[Ernest Rutherford|Ernesta Rutherforda]] (1903),<ref>{{Cite journal|last=Eve|first=A. S.|last2=Chadwick|first2=J.|year=1938|title=Lord Rutherford 1871–1937|journal=[[Obituary Notices of Fellows of the Royal Society]]|volume=2|issue=6|pages=394–423|doi=10.1098/rsbm.1938.0025}}</ref> [[Srinivasa Aaiyangar Ramanujan|Srinivasa Ramanujana]] (1918),<ref>{{Cite journal|last=Neville|first=Eric Harold|author-link=Eric Harold Neville|year=1921|title=The Late Srinivasa Ramanujan|url=https://zenodo.org/record/1429646|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=106|issue=2673|pages=661–662|bibcode=1921Natur.106..661N|doi=10.1038/106661b0}}</ref> [[Albert Einstein]] (1921),<ref>{{Cite journal|last=Whittaker|first=E.|author-link=E. T. Whittaker|year=1955|title=Albert Einstein. 1879–1955|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=1|pages=37–67|doi=10.1098/rsbm.1955.0005|jstor=769242}}</ref> [[Paul Dirac]] (1930), [[Winston Churchill]] (1941), [[Subrahmanyan Chandrasekhar]] (1944),<ref name="subra">{{Cite journal|last=Tayler|first=Roger J.|author-link=Roger Tayler|year=1996|title=Subrahmanyan Chandrasekhar. 19 October 1910 – 21 August 1995|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=42|pages=80–94|doi=10.1098/rsbm.1996.0006}}</ref> [[Dorothy Hodgkin]] (1947),<ref name="dorothyfrs">{{Cite journal|last=Dodson|first=Guy|year=2002|title=Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin, O.M. 12 May 1910 – 29 July 1994|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|volume=48|pages=179–219|doi=10.1098/rsbm.2002.0011}}</ref> [[Alan Turing]] (1951),<ref>{{Cite journal|last=Newman|first=M. H. A.|author-link=Max Newman|year=1955|title=Alan Mathison Turing. 1912–1954|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=1|pages=253–263|doi=10.1098/rsbm.1955.0019|jstor=769256}}</ref> [[Lise Meitner]] (1955) <ref>{{Cite web|url=https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Meitner,%20Lise%27%29|title=The Royal Society - Fellow Details|date=13. 9. 2020|website=The Royal Society|access-date=22. 10. 2021|archive-date=7. 3. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307231713/https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=%28%28text%29%3D%27Meitner%2C%20Lise%27%29|url-status=dead}}</ref> i [[Francis Crick]] (1959).<ref name="crickrsbm">{{Cite journal|last=Bretscher|first=Mark S.|last2=Mitchison|first2=Graeme|year=2017|title=Francis Harry Compton Crick OM. 8 June 1916 – 28 July 2004|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=63|page=rsbm20170010|doi=10.1098/rsbm.2017.0010|issn=0080-4606}}</ref><ref name="Obituary">{{Cite journal|last=Rich|first=Alexander|last2=Stevens|first2=Charles F.|author-link2=Charles F. Stevens|year=2004|title=Obituary: Francis Crick (1916–2004)|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/844|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=430|issue=7002|pages=845–847|bibcode=2004Natur.430..845R|doi=10.1038/430845a|pmid=15318208}}</ref> U novije vrijeme članstvo su dobili [[Stephen Hawking]] (1974), [[David Attenborough]] (1983), [[Tim Hunt]] (1991), [[Elizabeth Blackburn]] (1992), [[Tim Berners-Lee]] (2001), [[Venkatraman Ramakrishnan]] (2003), [[Atta-ur Rahman]] (2006),<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/atta-ur-rahman-12136/|title=Atta-Ur Rahman – Royal Society|website=Royalsociety.org|access-date=23. 8. 2018}}</ref> [[Andre Geim]] (2007),<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/andre-geim-11484/|title=Andre Geim – Royal Society|website=Royalsociety.org|access-date=23. 8. 2018}}</ref> [[James Dyson]] (2015), Ajay Kumar Sood (2015), Subhash Khot (2017), [[Elon Musk]] (2018),<ref>{{Cite web|url=https://royalsociety.org/people/elon-musk-13829/|title=Elon Musk – Royal Society|website=Royalsociety.org|access-date=23. 8. 2018}}</ref> i ukupno [[:Kategorija:Članovi Kraljevskog društva|oko 8.000 drugih]],<ref name="allfrs" /> uključujući preko 280 nobelovaca od 1900. Po podacima iz oktobra 2018, ima približno 1.689 živih članova, stranih i počasnih članova, od kojih je preko 60 nobelovaca.<ref name="window">{{Cite web|url=https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/130810_ElectionProcess.pdf|title=Fellowship of the Royal Society: a window on the election process|last=Anon|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20160405141248/https://royalsociety.org/~/media/Royal_Society_Content/about-us/fellowship/130810_ElectionProcess.pdf|archive-date=5. 4. 2016}}</ref> Članstvo u Kraljevskom društvu ''[[The Guardian]]'' je opisao kao "ekvivalent [[Oscar]]a za životno djelo",<ref name="oscar">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/uk/2004/apr/29/science.research|title=Fellows keep Susan Greenfield off Royal Society list|last=Blackstock|first=Colin|year=2004|website=[[The Guardian]]|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913043653/http://www.theguardian.com/uk/2004/apr/29/science.research|archive-date=13. 9. 2015}}</ref> a nekoliko institucija svake godine slavi njihovu objavu.<ref name="icr">{{Cite web|url=http://www.icr.ac.uk/news-archive/eminent-cancer-researchers-elected-to-royal-society-fellowship|title=Eminent cancer researchers elected to Royal Society Fellowship|last=Anon|year=2016|publisher=[[Institute of Cancer Research]]|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525213345/http://www.icr.ac.uk/news-archive/eminent-cancer-researchers-elected-to-royal-society-fellowship|archive-date=25. 5. 2016}}</ref><ref name="crickinstitute">{{Cite web|url=https://www.crick.ac.uk/news/news-archive/2016/04/29/royal-society-fellowship-for-crick-scientist/|title=Royal Society Fellowship for Crick scientist|last=Anon|year=2016|publisher=[[Francis Crick Institute]]|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525213615/https://www.crick.ac.uk/news/news-archive/2016/04/29/royal-society-fellowship-for-crick-scientist/|archive-date=25. 5. 2016}}</ref><ref name="manchester">{{Cite web|url=http://www.manchester.ac.uk/discover/news/manchester-scientists-elected-as-fellows-of-royal-society/|title=Manchester scientists elected as Fellows of Royal Society|last=Anon|year=2016|website=Manchester.ac.uk|publisher=[[University of Manchester]]|location=Manchester|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507084045/http://www.manchester.ac.uk/discover/news/manchester-scientists-elected-as-fellows-of-royal-society/|archive-date=7. 5. 2016}}</ref><ref name="imperial">{{Cite web|url=https://www.imperial.ac.uk/about/introducing-imperial/our-people/award-winners/royal-society-fellows/|title=Royal Society Fellows at Imperial College|last=Anon|year=2016|publisher=[[Imperial College London]]|location=London|archive-url=https://web.archive.org/web/20160415043849/https://www.imperial.ac.uk/about/introducing-imperial/our-people/award-winners/royal-society-fellows/|archive-date=15. 4. 2016}}</ref><ref name="aberdeen">{{Cite web|url=https://www.abdn.ac.uk/news/9127/|title=Three University of Aberdeen researchers elected to Royal Society|last=Anon|year=2016|publisher=[[University of Aberdeen]]|location=Aberdeen|archive-url=https://web.archive.org/web/20160525214137/https://www.abdn.ac.uk/news/9127/|archive-date=25. 5. 2016}}</ref><ref name="cam">{{Cite web|url=http://www.cam.ac.uk/research/news/the-royal-society-announces-election-of-new-fellows-2015|title=Five Cambridge University academics join the Royal Society|last=Anon|year=2016|publisher=[[University of Cambridge]]|location=Cambridge|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424062813/http://www.cam.ac.uk/research/news/the-royal-society-announces-election-of-new-fellows-2015|archive-date=24. 4. 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ox.ac.uk/news/2016-04-29-seven-oxford-academics-elected-fellows-royal-society|title=Seven Oxford academics elected Fellows of the Royal Society|last=Anon|year=2016|publisher=[[University of Oxford]]|location=Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20160430105753/http://www.ox.ac.uk/news/2016-04-29-seven-oxford-academics-elected-fellows-royal-society|archive-date=30. 4. 2016}}</ref> [[Datoteka:Professor_Jennifer_Doudna_ForMemRS.jpg|mini|193x193px| [[Jennifer Doudna]] izabrana je za stranu članicu 2016]] [[Datoteka:Bill_Bryson,_The_National_Churches_Trust_(cropped).jpg|mini|188x188px| [[Bill Bryson]] izabran je za počasnog člana 2013]] == Reference == [[Kategorija:Kraljevsko društvo]] [[Kategorija:Britanske nagrade]] [[Kategorija:Akademske nagrade]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] <references /> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} 8wuaxzr0tfz279zqg36fn14ohd6udlf 0 483596 3819538 3474447 2026-03-25T19:18:19Z Palapa 383 /* Reference */ 3819538 wikitext text/x-wiki U [[Fizika elementarnih čestica|fizici čestica]] '''pion''' (ili '''pi mezon''', označen [[Grčko pismo|grčkim]] slovom [[Pi (slovo)|pi]]: π) je bilo koja od tri [[subatomske čestice]]: π⁰, π⁺, i π⁻. Svaki pion se sastoji od [[kvark]]a i [[Kvark|antikvarka]] i stoga je [[mezon]]. Pioni su najlakši mezoni i općenito najlakši [[hadron]]i. Oni su nestabilni, sa nabijenim pionima π⁺ i π⁻ propada nakon prosječnog životnog vijeka od 26.033 [[Nanosekunda|nanosekunde]] ({{Val|2.6033|e=-8}} sekunde) i neutralni pion π⁰ propada nakon mnogo kraćeg životnog vijeka od 85&nbsp;attosekundI ({{Val|8.5|e=-17}}&nbsp;sekundi).<ref name="pdg"><cite class="citation journal cs1" id="CITEREFZylaBarnett2020"><span class="cx-segment" data-segmentid="528">Zyla, P. A.; et&nbsp;al. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="529">(Particle Data Group) (2020). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="530">[[doi:10.1093/ptep/ptaa104|"Review of Particle Physics"]]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="531">''Progress of Theoretical and Experimental Physics''. '''2020''': 083C01. [[Doi (identifier)|doi]]:<span class="cs1-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/ptep/ptaa104|10.1093/ptep/ptaa104]]</span>.</span></cite></ref> Nabijeni pioni najčešće se raspadaju u [[mion]]e i muon neutrina, dok se neutralni pioni uglavnom raspadaju u [[Gama zračenje|gama zrake]].[[Datoteka:Nuclear_Force_anim_smaller.gif|mini| Animacija [[Rezidualna jaka nuklearna sila|interakcije nuklearne sile]] (ili zaostale jake sile). Mali obojeni dvostruki diskovi su gluoni.|210x210piksel]] Pion također igra ključnu ulogu u kosmologiji, namećući gornju granicu energije kosmičkih zraka koje preživljavaju sudare sa kosmičkom mikrotalasnom pozadinom, preko granice Greisen – Zatsepin – Kuzmin. Upotreba piona u medicinskoj terapiji zračenjem, poput raka, istraživana je u brojnim istraživačkim institucijama,<ref>{{Cite journal|last=Essen|first=C. F. von|last2=Bagshaw|first2=M. A.|last3=Bush|first3=S. E.|last4=Smith|first4=A. R.|last5=Kligerman|first5=M. M.|date=1. 9. 1987|title=Long-term results of pion therapy at Los Alamos|url=https://www.redjournal.org/article/0360-3016(87)90235-5/abstract|journal=International Journal of Radiation Oncology, Biology, Physics|language=English|volume=13|issue=9|pages=1389–1398|doi=10.1016/0360-3016(87)90235-5|issn=0360-3016|pmid=3114189}}</ref> == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Elementarne čestice}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Mezoni]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 6vm87rfjcmgvmt1cwdeemnci2deth7g 0 483616 3819536 3568480 2026-03-25T19:16:22Z Palapa 383 /* Reference */ 3819536 wikitext text/x-wiki '''Pojačanje cvrkutavog pulsa''' ('''CPA''') jeste tehnika za pojačavanje ultrakratkog [[laser]]skog impulsa do nivoa [[Vat|petavata]], pri čemu se laserski impuls rasteže vremenski i spektralno, zatim pojačava, a zatim ponovo komprimira.<ref>{{Cite web|url=https://www.rp-photonics.com/chirped_pulse_amplification.html|title=Chirped-pulse Amplification|last=Paschotta|first=Rüdiger|date=1. 7. 2017|website=RP Photonics Encyclopedia|access-date=2. 10. 2018}}</ref> Istezanje i kompresija koriste uređaje koji osiguravaju da različite komponente boje impulsa prelaze različite udaljenosti. CPA za lasere uveli su [[Donna Strickland]] i Gérard Mourou sa Univerziteta u Rochesteru sredinom 1980-ih <ref>{{Cite journal|last=Strickland|first=Donna|author-link=Donna Strickland|last2=Mourou|first2=Gerard|author-link2=Gérard Mourou|year=1985|title=Compression of amplified chirped optical pulses|url=http://phlam.univ-lille1.fr/IMG/pdf/strickland_mourouoptcomm1985.pdf|journal=Optics Communications|publisher=Elsevier BV|volume=56|issue=3|pages=219–221|bibcode=1985OptCo..56..219S|doi=10.1016/0030-4018(85)90120-8|issn=0030-4018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223070659/http://phlam.univ-lille1.fr/IMG/pdf/strickland_mourouoptcomm1985.pdf|archive-date=23. 12. 2018|access-date=2. 10. 2018}}</ref> za koje su dobili [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 2018.<ref name="N18">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2018|publisher=Nobel Foundation|access-date=2. 10. 2018}}</ref> CPA je trenutna najsavremenija tehnika koju koristi većina lasera najveće snage na svijetu. == Reference == [[Kategorija:Laserska nauka]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] <references /> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} m5msf2hbelhqnnlrslncye5z78dz20k 3819537 3819536 2026-03-25T19:17:10Z Palapa 383 3819537 wikitext text/x-wiki '''Pojačanje cvrkutavog pulsa''' ('''CPA''') jeste tehnika za pojačavanje ultrakratkog [[laser]]skog impulsa do nivoa [[Vat|petavata]], pri čemu se laserski impuls rasteže vremenski i spektralno, zatim pojačava, a zatim ponovo komprimira.<ref>{{Cite web|url=https://www.rp-photonics.com/chirped_pulse_amplification.html|title=Chirped-pulse Amplification|last=Paschotta|first=Rüdiger|date=1. 7. 2017|website=RP Photonics Encyclopedia|access-date=2. 10. 2018}}</ref> Istezanje i kompresija koriste uređaje koji osiguravaju da različite komponente boje impulsa prelaze različite udaljenosti. CPA za lasere uveli su [[Donna Strickland]] i Gérard Mourou sa Univerziteta u Rochesteru sredinom 1980-ih <ref>{{Cite journal|last=Strickland|first=Donna|author-link=Donna Strickland|last2=Mourou|first2=Gerard|author-link2=Gérard Mourou|year=1985|title=Compression of amplified chirped optical pulses|url=http://phlam.univ-lille1.fr/IMG/pdf/strickland_mourouoptcomm1985.pdf|journal=Optics Communications|publisher=Elsevier BV|volume=56|issue=3|pages=219–221|bibcode=1985OptCo..56..219S|doi=10.1016/0030-4018(85)90120-8|issn=0030-4018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181223070659/http://phlam.univ-lille1.fr/IMG/pdf/strickland_mourouoptcomm1985.pdf|archive-date=23. 12. 2018|access-date=2. 10. 2018}}</ref> za koje su dobili [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 2018.<ref name="N18">{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2018/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2018|publisher=Nobel Foundation|access-date=2. 10. 2018}}</ref> CPA je trenutna najsavremenija tehnika koju koristi većina lasera najveće snage na svijetu. == Reference == <references /> [[Kategorija:Laserska nauka]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} tc3g1klj7r599tpoyplmve71app1w0h 0 483646 3819540 3771971 2026-03-25T19:19:01Z Palapa 383 /* Reference */ 3819540 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Cecil Powell.jpg|mini|Cecil Powell|207x207piksel]] '''Cecil Frank Powell,''' [[Kraljevsko društvo|FRS]] <ref name="frs"/> (5. decembar 1903 - 9. august, 1969) bio je britanski [[fizičar]] i [[Nobelova nagrada za fiziku|dobitnik Nobelove nagrade za fiziku]], za vođstvo tima koji je razvio fotografski način studiranja nuklearnih procesa i za rezultat otkriće [[pion]]a (pi-mezona), [[subatomske čestice]].<ref name="physicstodayobit">{{Cite journal|last=Camerini|first=U.|year=1969|title=Cecil Powell, Cosmic-Ray Physicist, Dies in Italy|url=https://archive.org/details/sim_physics-today_1969-11_22_11/page/107|journal=Physics Today|volume=22|issue=11|pages=107–109|bibcode=1969PhT....22k.107C|doi=10.1063/1.3035243}}</ref> Powell je rođen u Tonbridgeu, Kentu, [[Engleska]], od sina Franka i Elizabeth Caroline (rođena Bisacre) Powell.<ref name="frs">{{Cite journal|last=Frank|first=F. C.|last2=Perkins|first2=D. H.|year=1971|title=Cecil Frank Powell 1903-1969|journal=[[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]]|volume=17|pages=541–563|doi=10.1098/rsbm.1971.0021}}</ref> Njegov otac je bio oružar. Obrazovao se u lokalnoj osnovnoj školi prije nego što je dobio stipendiju za Judd School, Tonbridge.<ref name="NobelBiog">{{Cite book|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1950/powell-bio.html|title=Nobel Lectures, Physics 1942-1962|publisher=Elsevier publishing Company|year=1964|location=Amsterdam|access-date=14. 9. 2009}}</ref> Nakon toga je pohađao Sidney Sussex College, Cambridge, i diplomirao prirodne nauke 1925. godine.<ref name="NobelBiog" /> Nakon sticanja diplome radio je u [[Cavendish Laboratory]], Cambridge, pod [[Charles Thomson Rees Wilson|C. T. R. Wilsonom]] i [[Ernest Rutherford|Lordom Rutherfordom]], vodeći istraživanje fenomena kondenzacije, i stekao doktorat iz fizike 1929.<ref>Cambridge University Library</ref> Tokom svog vremena na Univerzitetu u Bristolu, Pauel se posvetio razvoju tehnika za mjerenje pokretljivosti pozitivnih iona, na utvrđivanje prirode iona u uobičajenim gasovima, i na konstrukciju i upotrebu Cockcroftovog generatora za proučavanje rasijanja atomskog jezgra.<ref name="NobelBiog"/> Također je počeo da razvija metode koristeći specijalizovane fotografske emulzije kako bi olakšao snimanje tragova elementarnih čestica, a 1938. počeo je da primjenjuje ovu tehniku na proučavanje kosmičkog zračenja,<ref name="NobelBiog" /> izlažući fotografske ploče na velikoj visini, na vrhovima planina i koristeći posebno dizajnirane balone, sarađujući u studiji sa [[Giuseppe Occhialini|Giuseppeom "Beppom" Occhialinijem]], [[Hugh Muirhead|Hughom Muirheadom]] i mladim brazilskim fizičarem [[César Lattes|Césarom Lattesom]]. Ovaj rad je doveo 1947. do otkrića [[pion]]a (pi-[[Mezon|mesona]]),<ref>{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/articles/karlsson/index.html|title=The Nobel Prize in Physics 1901-2000|date=9. 2. 2000|website=nobelprize.org|access-date=14. 9. 2009}}</ref> koji se pokazao kao hipotetička čestica, koju je predložio 1935. godine [[Hideki Yukawa|Yukawa Hideki]] u svojoj teoriji nuklearne fizike.<ref>{{Cite journal|last=Lattes|first=C. M. G.|last2=Muirhead|first2=H.|last3=Occhialini|first3=G. P. S.|last4=Powell|first4=C. F.|year=1947|title=Processes Involving Charged Mesons|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1947-05-24_159_4047/page/694|journal=Nature|volume=159|issue=4047|pages=694|bibcode=1947Natur.159..694L|doi=10.1038/159694a0}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Nobelova nagrada za fiziku}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Powell, C. F.}} [[Kategorija:Rođeni 1903.]] [[Kategorija:Umrli 1969.]] [[Kategorija:Britanski fizičari]] [[Kategorija:Eksperimentalni fizičari]] [[Kategorija:Čestični fizičari]] [[Kategorija:Članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Britanski nobelovci]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Biografije, Tonbridge]] 6x5eetcc5d1p7a57l3l3wzi8rbx4y6a 0 493015 3819801 3630901 2026-03-26T11:26:54Z Palapa 383 /* Reference */ 3819801 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Qubits_(5940500587).jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9f/Qubits_%285940500587%29.jpg/330px-Qubits_%285940500587%29.jpg|mini| Optičke rešetke koriste lasere za razdvajanje atoma rubidijuma (crvene) za upotrebu kao informacioni bitovi u kvantnim procesorima neutralnih atoma—prototip uređaja koje dizajneri pokušavaju razviti u punopravne kvantne računare.]] '''Kvantna informacija''' je informacija o [[Kvantno stanje|stanju]] [[Kvantna mehanika|kvantnog sistema]].<ref>{{Cite book|last=Vedral|first=Vlatko|url=https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199215706.001.0001|title=Introduction to Quantum Information Science|date=2006-09-28|publisher=Oxford University PressOxford|isbn=0-19-921570-7|language=en|doi=10.1093/acprof:oso/9780199215706.001.0001}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/highereducation/books/quantum-computation-and-quantum-information/01E10196D0A682A6AEFFEA52D53BE9AE|title=Quantum Computation and Quantum Information: 10th Anniversary Edition|last=Nielsen|first=Michael A.|last2=Chuang|first2=Isaac L.|date=2010-12-09|website=Higher Education from Cambridge University Press|language=en|doi=10.1017/cbo9780511976667|access-date=2024-07-07}}</ref>To je osnovni entitet proučavanja u '''kvantnoj teoriji informacija''', i njime se može manipulisati korištenjem tehnika [[Kvantna obrada informacija|kvantne obrade informacija]]. Kvantne informacije odnose se i na tehničku definiciju u smislu [[Von Neumannova entropija|Von Neumannove entropije]] i na opći računski termin. To je interdisciplinarno polje koje uključuje [[Kvantna mehanika|kvantnu mehaniku]], [[Računarska nauka|informatiku]], [[Teorija informacija|teoriju informacija]], [[Filozofija|filozofiju]] i [[Kriptografija|kriptografiju]] između ostalih polja.<ref>{{Cite book|last=Bokulich|first=Alisa|url=https://books.google.com/books?id=ZC_XB7MLcC8C|title=Philosophy of Quantum Information and Entanglement|last2=Jaeger|first2=Gregg|date=2010-06-10|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-139-48766-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|last=Benatti|first=Fabio|url=https://books.google.com/books?id=_0A8Qf1DYIgC|title=Quantum Information, Computation and Cryptography: An Introductory Survey of Theory, Technology and Experiments|last2=Fannes|first2=Mark|last3=Floreanini|first3=Roberto|last4=Petritis|first4=Dimitri|date=2010-09-21|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-11913-2|language=en}}</ref> Njegovo proučavanje je također relevantno za discipline kao što su [[kognitivna nauka]], [[psihologija]] i [[Neuroscience|neuronauka]]. Njegov glavni fokus je u izdvajanju informacija iz materije na mikroskopskom nivou. Posmatranje u nauci je jedan od najvažnijih načina sticanja informacija, a mjerenje je potrebno da bi se kvantifikovala opservacija, što ovo čini ključnim za [[Naučna metoda|naučnu metodu]]. U [[Kvantna mehanika|kvantnoj mehanici]], zbog [[Princip neodređenosti|principa neizvjesnosti]], ne-komutirajući opservabli ne mogu se precizno mjeriti istovremeno, jer vlastito stanje u jednoj bazi nije svojstveno stanje u drugoj bazi. Kako obje varijable nisu istovremeno dobro definisane, kvantno stanje nikada ne može sadržavati konačne informacije o obje varijable. Informacija je nešto fizičko što je kodirano u stanju kvantnog sistema. Dok se [[kvantna mehanika]] bavi ispitivanjem svojstava materije na mikroskopskom nivou, [[kvantna informaciona nauka]] fokusira se na izvlačenje informacija iz tih svojstava, a [[kvantno računanje]] manipuliše i obrađuje informacije – izvodi logičke operacije – koristeći tehnike [[Kvantna obrada informacija|kvantne obrade informacija]]. Kvantne informacije, kao i klasične informacije, mogu se obraditi pomoću [[Računar|digitalnih kompjutera]], [[Komunikacijski kanal|prenositi]] s jedne lokacije na drugu, manipulirati [[Algoritam|algoritmima]] i analizirati pomoću računarstva i [[Matematika|matematike]]. Baš kao što je osnovna jedinica klasične informacije bit, kvantna informacija se bavi [[Qubit|kubitima]]. Kvantne informacije mogu se izmjeriti korištenjem Von Neumannove entropije. Nedavno je oblast [[Kvantno računanje|kvantnog računarstva]] postala aktivna istraživačka oblast zbog mogućnosti da poremeti moderno računarstvo, komunikaciju i [[Kriptografija|kriptografiju]]. Historija kvantne teorije informacija započela je na prijelazu iz 20. stoljeća kada je [[klasična fizika]] revolucionirana u [[Kvantna mehanika|kvantnu fiziku]]. Teorije klasične fizike predviđale su apsurde kao što je [[ultraljubičasta katastrofa]] ili spirala elektrona u jezgro. U početku su ovi problemi odbačeni dodavanjem ad hoc hipoteza klasičnoj fizici. Ubrzo je postalo očigledno da se mora stvoriti nova teorija kako bi se shvatili ovi apsurdi, i nastala je teorija kvantne mehanike. [[Kvantna mehanika|Kvantnu mehaniku]] je formulisao [[Erwin Schrödinger|Schrödinger]] koristeći mehaniku talasa, a [[Werner Heisenberg|Heisenberg]] koristeći matričnu mehaniku. Ekvivalencija ovih metoda je kasnije dokazana. Njihove formulacije su opisivale dinamiku mikroskopskih sistema, ali su imale nekoliko nezadovoljavajućih aspekata u opisivanju procesa mjerenja. Von Neumann je formulisao kvantnu teoriju koristeći algebru operatora na način da opisuje mjerenje kao i dinamiku.<ref>{{Cite book|last=Neumann|first=John von|url=https://books.google.com/books?id=B3OYDwAAQBAJ&q=foundations+of+quantum+mechanics+von+neumann&pg=PR1|title=Mathematical Foundations of Quantum Mechanics: New Edition|date=27. 2. 2018|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-17856-1|language=en}}</ref> Ove studije su naglasile filozofske aspekte mjerenja, a ne kvantitativni pristup izdvajanju informacija putem mjerenja. == Entropija i informacija == Entropija mjeri nesigurnost u stanju fizičkog sistema. Entropija se može proučavati sa stanovišta i klasične i kvantne teorije informacija. === Klasična teorija informacija === Klasične informacije su zasnovane na konceptima informacija koje je izložio [[Claude E. Shannon|Claude Shannon]]. Klasične informacije, u principu, mogu se pohraniti u malo binarnih nizova. Svaki sistem koji ima dva stanja je sposoban bit. === Kvantna teorija informacija === Kvantna teorija informacija je u velikoj mjeri proširenje klasične teorije informacija na kvantne sisteme. Klasične informacije se proizvode kada se vrše mjerenja kvantnih sistema. == Časopisi == Mnogi časopisi objavljuju istraživanja u [[Kvantna informaciona nauka|kvantnoj informacijskoj nauci]], iako je samo nekoliko posvećeno ovoj oblasti. Među njima su: * ''[[:en:International Journal of Quantum Information|International Journal of Quantum Information]]'' * ''[[:en:Npj Quantum Information|npj Quantum Information]]'' * ''[[:en:Quantum (journal)|Quantum]]'' * ''[https://www.rintonpress.com/journals/qic/ Quantum Information & Computation]'' * ''[https://www.springer.com/journal/11128 Quantum Information Processing]'' * ''[https://iopscience.iop.org/journal/2058-9565 Quantum Science and Technology]'' == Reference == {{reference}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Kvantne informacije}} {{Tehnologije u nastajanju}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Kvantna teorija informacija]] 8hhyp84sjhp18vxqdrua1pg5978rros 0 493600 3819797 3475061 2026-03-26T11:14:48Z Palapa 383 3819797 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{birth date|df=yes|1868|12|5}} | doktorski_studenti = [[Karl Bechert]]<br>[[Hans Bethe]]<br>[[Hermann Brück]]<br>[[Peter Debye]]<br>[[Paul Sophus Epstein]]<br>[[Paul Peter Ewald]]<br>[[Eugene Feenberg]]<br>[[Herbert Fröhlich]]<br>[[Erwin Fues]]<br>[[Ernst Guillemin]]<br>[[Werner Heisenberg]]<br>[[Karl Herzfeld]]<br>[[Helmut Hönl]]<br>[[Ludwig Hopf]]<br>[[Walther Kossel]]<br>[[Adolf Kratzer]]<br>[[Alfred Landé]]<br>[[Otto Laporte]]<br>[[Wilhelm Lenz]]<br>[[Karl Meissner]]<br>[[Wolfgang Pauli]]<br>[[Rudolf Peierls]]<br>[[Walter Rogowski]]<br>[[Rudolf Seeliger]]<br>[[Ernst C. Stückelberg]]<br>[[Heinrich Welker]]<br>[[Gregor Wentzel]] | religija = | slika = Sommerfeld1897.gif }}   '''Arnold Johannes Wilhelm Sommerfeld''', ForMemRS <ref name="frs">{{Cite journal|last=Born|first=Max|author-link=Max Born|year=1952|title=Arnold Johannes Wilhelm Sommerfeld. 1868–1951|journal=[[Obituary Notices of Fellows of the Royal Society]]|volume=8|issue=21|pages=274–296|doi=10.1098/rsbm.1952.0018|jstor=768813}}</ref> ( {{IPA-de|ˈzɔmɐˌfɛlt|lang}} ; 5. decembar 1868. – 26. april 1951.) bio je [[Nijemci|njemački]] [[Teorijska fizika|teorijski fizičar]] koji je bio pionir razvoja [[atomska fizika|atomske]] i [[Kvantna mehanika|kvantne fizike]], a također je obrazovao i podučavao mnoge studente za novu eru teorijske fizike. Bio je supervizor doktorskih studija za mnoge [[Nobelova nagrada|dobitnike Nobelove]] nagrade za fiziku i hemiju (samo je [[Joseph John Thomson|JJ Thomsonov]] mentorski zapis uporediv s njegovim). Uveo je drugi [[kvantni broj]] ([[azimutalni kvantni broj]]) i treći kvantni broj ([[Magnetski kvantni broj|magnetni kvantni broj]]). Također je uveo [[Konstanta fine strukture|konstantu fine strukture]] i pionirsku teoriju rendgenskih valova. Sommerfeld je studirao matematiku i fizičke nauke na [[Univerzitet u Königsbergu|Univerzitetu Albertina]] u svom rodnom gradu, [[Kraljevic|Königsbergu]], [[Istočna Pruska]]. Njegov savjetnik za disertaciju bio je matematičar [[Ferdinand von Lindemann]],<ref>The Mathematics Genealogy Project ([http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/html/id.phtml?id=31357 Arnold Sommerfeld] {{Webarchive}}) navodi Ferdinanda von Lindemanna kao Sommerfeldovog mentora za doktorsku disertaciju. Cassidy (Cassidy, 1992, str. 100–101) navodi Paula Volkmanna kao Sommerfeldovog mentora i navodi referencu. Drugi autori pružaju informacije koje se mogu koristiti za odlučivanje između njih dvojice, s obzirom na Sommerfeldove sposobnosti. Engleski prijevod Sommerfeldovog Habilitationsschrifta (Arnold Sommerfeld, preveli Raymond J. Nagem, Mario Zampolli i Guido Sandri, Mathematical Theory of Diffraction, Birkhäuser Boston, 2003, str. 1–2) otkriva da je Sommerfeld u svojoj doktorskoj disertaciji naveo 14 svojih profesora na Univerzitetu u Königsbergu i svima im se zahvalio, ali je posebno imenovao Lindemanna u zahvalnici. Jungnickel (Jungnickel, 1990b, str. 144–148 i 157–160) otkriva niz pitanja koja se odnose na Volkmanna. On sam je malo istraživao, nije privlačio fizičare, imao je malo publikacija, a kao profesor fizike bio je "popularizator". Dok je Sommerfeld pohađao nastavu u Volkmannovom Institutu za teorijsku fiziku u Königsbergu, oslanjao se na Volkmannovog asistenta Emila Wiecherta, a ne na samog Volkmanna. Sommerfeld je bio blisko povezan s Emilom Wiechertom, koji mu je ostavio mnogo utisaka. Wilfried Schroeder je objavio ranija pisma između Sommerfelda i Wiecherta (Arch. hist. ex. sci., 1984). Krajem 19. i početkom 20. stoljeća postojale su samo četiri redovne profesure za teorijsku fiziku: Königsberg (Volkmann), Göttingen (Woldemar Voigt), Berlin (Max Planck) i München, koja je bila upražnjena otkako je Ludwig Boltzmann otišao 1894. godine, i nije bila popunjena sve dok Sommerfeld nije imenovan tamo 1906. godine. U komentarima o statusu teorijske fizike 1899. godine, Voigt je spomenuo samo Plancka, Wilhelma Wiena, Paula Drudea i Sommerfelda. U pismu Sommerfeldu 1898. godine, Wienova procjena bila je slična Voigtovoj; Wien je spomenuo samo katedre u Berlinu i Göttingenu. Imajući na umu da München nije bio popunjen, nespominjanje Volkmannove katedre u Königsbergu Sommerfeldu bio je očigledan propust, s implikacijama. </ref> a također je imao koristi od nastave kod matematičara [[Adolf Hurwitz|Adolfa Hurwitza]] i [[David Hilbert|Davida Hilberta]] i fizičara [[Emil Wiechert|Emila Wiecherta]].<ref name="Mehra, Volume 1 1982, p. 106">Mehra, Volume 1, Part 1, 1982, p. 106.</ref> Njegovo učešće u studentskom bratstvu Deutsche [[Burschenschaft]] rezultiralo je [[Ožiljak od duela|ožiljkom]] od duela na njegovom licu.<ref name="Sommerfeld Biography">[http://turnbull.mcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Sommerfeld.html Sommerfeld Biography] {{Webarchive}} – MacTutor History of Mathematics</ref> Doktorirao je. 24. oktobra 1891. godine (22 godine). <ref>[http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/html/id.phtml?id=31357 Arnold Sommerfeld] {{Webarchive}} – Mathematics Genealogy Project. Sommerfeld's Ph.D. thesis title: [[iarchive:diewillkrlichen00sommgoog|''Die willkürlichen Functionen in der mathematischen Physik'']]. </ref> Nakon što je doktorirao, Sommerfeld je ostao u Königsbergu da radi na svojoj diplomi nastavnika. Državni ispit je položio 1892. godine, a zatim je počeo godinu dana služenja vojnog roka, što je odslužio u rezervnom puku u Königsbergu. Obavezno služenje vojnog roka odslužio je septembra 1893. godine, a narednih osam godina nastavio je dobrovoljno služenje vojnog roka od osam sedmica. Sa podignutim brkovima, svojom tjelesnom građom, [[Pruska|pruskim]] držanjem i ožiljkom od mačevanja na licu, odavao je utisak pukovnika [[Husar|husara]].<ref name="Sommerfeld Biography">[http://turnbull.mcs.st-and.ac.uk/~history/Biographies/Sommerfeld.html Sommerfeld Biography] {{Webarchive}} – MacTutor History of Mathematics</ref> [[Datoteka:A._Sommerfeld_LCCN2014715010.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/A._Sommerfeld_LCCN2014715010.jpg/220px-A._Sommerfeld_LCCN2014715010.jpg|mini| Sommerfeld {{Oko}} 1922–1923|285x285piksel]] Od 1906. Sommerfeld se uspostavio kao redovni profesor fizike i direktor novog Instituta za teorijsku fiziku na [[Univerzitet u Minhenu|Univerzitetu u Minhenu]]. Odabrao ga je za ove pozicije [[Wilhelm Conrad Röntgen|Wilhelm Röntgen]], direktor Instituta za fiziku u Minhenu,<ref>Jungnickel, 1990b, pp. 274, 277–278, and 281–285.</ref> za kojeg je Sommerfeld smatrao da je pozvan u "privilegiranu sferu djelovanja".<ref name="Arnold Sommerfeld 1964">Arnold Sommerfeld, translated from the fourth German edition by Martin O. Stern ''Mechanics – Lectures on Theoretical Physics Volume I '' (Academic Press, 1964), pp. v – x. (''Foreword'' by [[Paul Peter Ewald]] and ''Preface'' by Sommerfeld.)</ref> Četvorica Sommerfeldovih doktorskih studenata,<ref>[http://genealogy.math.ndsu.nodak.edu/html/id.phtml?id=31357 Arnold Sommerfeld’s Students] {{Webarchive}} – The Mathematics Genealogy Project and [http://www.wissenschaftsforschung.de/JB98_135-152.pdf Arnold Sommerfeld – Kommunikation und Schulenbildung] {{Webarchive}}. </ref> [[Werner Heisenberg]], [[Wolfgang Pauli]], [[Peter Debye]] i [[Hans Bethe]] osvojili su [[Nobelova nagrada|Nobelove nagrade]], dok su drugi, među kojima su najznačajniji, [[Walter Heitler]], [[Rudolf Peierls]], [[Karl Bechert]], [[Hermann Brück]], [[Paul Peter Ewald]], [[Eugene Feenberg]], <ref>Eugene Feenberg did doctoral studies with Sommerfeld and completed his Ph.D. in 1933 under [[Edwin C. Kemble]] at Harvard University.</ref> [[Herbert Fröhlich]], [[Erwin Fues]], [[Ernst Guillemin]], [[Helmut Hönl]], [[Ludwig Hopf]], [[Adolf Kratzer]], [[Otto Laporte]], [[Wilhelm Lenz]], [[Karl Meissner]], <ref>After one year at Munich studying with Sommerfeld, Karl Meissner returned to Tübingen to be able to study spectroscopy with [[Friedrich Paschen]], under whom he received his doctorate in 1915. See: K. W. Meissner reviews: Arnold Sommerfeld, translated from the first German edition by [[Otto Laporte]] and Peter A. Moldauer ''Optics – Lectures on Theoretical Physics Volume IV''. ''American Journal of Physics'' '''23''' (7) 477–478 (1955). The author states that he attended Sommerfeld's lectures, and specifically on optics, in 1912.</ref> [[Ernst Guillemin]], [[Ernstrich Welger]], E. [[Gregor Wentzel]], [[Alfred Landé]] i [[Léon Brillouin]] postali su poznati sami po sebi. Trojica Sommerfeldovih postdoktorskih studenata, [[Linus Pauling]], [[Isidor Isaac Rabi|Isidor I. Rabi]] <ref>After earning his Ph.D. in 1927, Rabi, aided by fellowships, went to Europe for two years to do postgraduate work under Sommerfeld, [[Niels Bohr]], [[Wolfgang Pauli]], [[Otto Stern]], and [[Werner Heisenberg]]. See: [https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1944/rabi-bio.html Isidor Isaac Rabi – Biographical] {{Webarchive}}. See also: Arnold Sommerfeld ''Some Reminiscences of My Teaching Career'', ''American Journal of Physics'' '''17''' 315–316 (1949). In the article, Sommerfeld specifically mentions as his (postdoctoral) students the Americans Linus Pauling, Edward U. Condon, and I. I. Rabi. See also: I. I. Rabi, translated and edited by R. Fraser Code ''Stories from the early days of quantum mechanics'', ''Physics Today'' (8) 36–41 (2006). In the article, Rabi comments on his experience as a postdoctoral student of Sommerfeld. </ref> i [[Max von Laue]],<ref>Walker, 1995, p. 73. Von Laue completed his Habilitation in 1906.</ref> dobili su Nobelove nagrade, a deset drugih, [[William Allis]],<ref>During the 1930–1931 academic year, Allis spent the first half with Sommerfeld and the last half at the University of Cambridge. He was traveling with [[Philip M. Morse]]. See: Philip M. Morse ''In at the Beginnings: A Physicists Life'' (MIT Press, second printing 1978) p. 100.</ref> [[Edward Condon]], [[Carl Eckart]],<ref>In 1927 and 1928, Eckart had a Guggenheim Fellowship, which he used to go to Germany to do postgraduate study with Arnold Sommerfeld at the Ludwig Maximilians University of Munich and Werner Heisenberg at the University of Leipzig. [https://web.archive.org/web/20070325222232/http://orsted.nap.edu/openbook.php?record_id=571&page=194 Eckart Biography] – The National Academies Press and [http://www.amphilsoc.org/library/guides/ahqp/ Author Catalog: Eckart] {{Webarchive}} – American Philosophical Society. See also Arnold Sommerfeld, ''Some Reminiscences of My Teaching Career'', ''American Journal of Physics'' '''17''' (5) 315–316 (1949). </ref> [[Edwin C. Kemble]],<ref>Edwin C. Kemble went to Munich and Göttingen in 1927–1928 to study and do research with Sommerfeld and [[Max Born]], respectively.</ref> [[William V. Houston]], <ref>In 1927 and 1928, Houston had a Guggenheim Fellowship, which he used to go to Germany to do postgraduate study with Sommerfeld at the Ludwig Maximilians University of Munich and Werner Heisenberg at the University of Leipzig. [http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=567&page=130 Houston Biography] {{Webarchive}} – The National Academies Press. See also Arnold Sommerfeld ''Some Reminiscences of My Teaching Career'', ''American Journal of Physics'' '''17''' (5) 315–316 (1949). </ref> [[Karl Herzfeld]], [[Walther Kossel]], [[Philip M. Morse]],<ref>Paul Kirkpatrick ''Address of Recommendation by Professor Paul Kirkpatrick, Chairman of the Committee on Awards'', ''American Journal of Physics'' '''17''' (5) 312–314 (1949). In this article, the following students of Arnold Sommerfeld are mentioned: William V. Houston, Karl Bechert, Otto Scherzer, Otto Laporte, Linus Pauling, Carl Eckart, Gregor Wentzel, Peter Debye, and Philip M. Morse.</ref> <ref>Philip M. Morse ''In at the Beginnings: A Physicists Life'' (MIT Press, second printing 1978) p. 100.</ref> [[Howard Percy Robertson|Howard Robertson]], <ref>I. I. Rabi, translated and edited by R. Fraser Code ''Stories from the early days of quantum mechanics'', ''Physics Today'' (8) 36–41 (2006) p. 38.</ref> i [[Wojciech Rubinowicz]] <ref>Rubinowicz je bio u Münchenu od 1916. do 1918. godine.</ref> ] <ref>Rubinowicz was at Munich from 1916 to 1918.</ref> su postali poznati sami po sebi. [[Walter Rogowski]], student dodiplomskih studija u Sommerfeldu na [[RWTH Aachen|RWTH Aachenu]], također je postao poznat sam po sebi. [[Max Born]] je vjerovao da Sommerfeldove sposobnosti uključuju "otkrivanje i razvoj talenata". <ref name="Jungnickel p. 284">Jungnickel, 1990b, p. 284, quoting from references given in Footnote 100 on the page.</ref> [[Albert Einstein]] je rekao Somerfeldu: "Ono čemu se posebno divim kod vas je to što ste, takoreći, izvukli iz tla tako veliki broj mladih talenata."<ref name="Jungnickel p. 284" /> Sommerfeldov stil kao profesora i direktora instituta nije pravio distancu između njega i njegovih kolega i studenata. Pozivao ih je na saradnju, a njihove ideje su često uticale na njegove stavove o fizici. Zabavljao ih je u svom domu i sastajao se s njima u kafićima prije i poslije seminara i kolokvijuma. Sommerfeld je posjedovao kolibu za alpsko skijanje u koju su studenti često bili pozivani na diskusije o fizici koja je zahtjevna kao i sport. <ref>Jungnickel, 1990b, p. 283.</ref> [[Datoteka:Sommerfeld,Arnold_1935_Stuttgart.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/3/3e/Sommerfeld%2CArnold_1935_Stuttgart.jpg|mini| Arnold Somerfeld, Štutgart 1935]] == Reference == {{Prijevod sekcija}} <references responsive="0"></references> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Sommerfeld, Arnold}} [[Kategorija:Rođeni 1868.]] [[Kategorija:Umrli 1951.]] [[Kategorija:Kvantni fizičari]] [[Kategorija:Optički fizičari]] [[Kategorija:Dinamičari fluida]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] [[Kategorija:Dobitnici medalje "Max Planck"]] h2x7pd4jubdcv2njru43u5k9kkuvl1q 0 493601 3819798 3560829 2026-03-26T11:16:14Z Palapa 383 /* Reference */ 3819798 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{datum_rođenja|1885|11|9|df=y}} | akademski_savjetnici = | doktorski_studenti = [[Alexander Weinstein]] | nagrade = [[Fellow of the Royal Society]]<ref name="frs">{{Cite journal | last1 = Newman | first1 = M. H. A. | author-link = Max Newman| doi = 10.1098/rsbm.1957.0021 | title = Hermann Weyl. 1885-1955 | journal = [[Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society]] | volume = 3 | pages = 305–328 | year = 1957 | doi-access = free }}</ref> <br/>[[Lobachevsky Prize]] (1927)<br/> [[Josiah Willard Gibbs Lectureship|Gibbs Lecture]] (1948) | slika = Hermann_Weyl_ETH-Bib_Portr_00890.jpg }} '''Hermann Klaus Hugo Weyl''', ForMemRS ({{IPA-de|vaɪl|lang}} ; 9. novembar 1885. – 8. decembar 1955.) bio je njemački [[matematičar]], [[Teorijska fizika|teorijski fizičar]] i [[filozof]]. Iako je veći dio svog radnog vijeka proveo u [[Zürich|Cirihu]] u [[Švicarska|Švicarskoj]], a zatim [[Princeton, New Jersey|u Princetonu, New Jersey]], povezan je s tradicijom matematike [[Univerzitet u Getingenu|Univerziteta u Getingenu]], koju predstavljaju [[David Hilbert]] i [[Hermann Minkowski]]. Njegovo istraživanje je imalo veliki značaj za [[Teorijska fizika|teorijsku fiziku]], kao i za čisto matematičke discipline uključujući [[Teorija brojeva|teoriju brojeva]]. Bio je jedan od najuticajnijih matematičara dvadesetog veka i važan član [[Institut za napredne studije|Instituta za napredne studije]] tokom njegovih ranih godina.<ref>{{MacTutor|id=Weyl}}</ref><ref>{{MathGenealogy|id=7373}}</ref><ref>{{WorldCat id|id=lccn-n50-18035}}</ref> Weyl je doprinio izuzetno <ref name="Dyson" /> širokom spektru oblasti, uključujući radove o [[prostor]]u, [[Vrijeme (fizika)|vremenu]], [[Materija|materiji]], [[Filozofija|filozofiji]], [[Logika|logici]], [[Simetrija|simetriji]] i [[Historija matematike|historiji matematike]]. Bio je jedan od prvih koji je zamislio kombinovanje [[Opća teorija relativnosti|opće teorije relativnosti]] sa zakonima [[Elektromagnetizam|elektromagnetizma]]. [[Freeman Dyson]] je napisao da se samo Weyl može porediti sa "posljednjim velikim univerzalnim matematičarima devetnaestog stoljeća", [[Henri Poincaré|Poincaréom]] i [[David Hilbert|Hilbertom]] .<ref name="Dyson">{{Cite journal|last=[[Freeman Dyson]]|date=10. 3. 1956|title=Prof. Hermann Weyl, For.Mem.R.S.|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1956-03-10_177_4506/page/457|journal=Nature|volume=177|issue=4506|pages=457–458|bibcode=1956Natur.177..457D|doi=10.1038/177457a0|quote="He alone could stand comparison with the last great universal mathematicians of the nineteenth century, Hilbert and Poincaré. ... Now he is dead, the contact is broken, and our hopes of comprehending the physical universe by a direct use of creative mathematical imagination are for the time being ended."}}</ref> [[Michael Atiyah]] je posebno komentirao da kad god je ispitivao matematičku temu, otkrio je da je Weyl prethodio njemu.<ref>Michael Atiyah, ''[[The Mathematical Intelligencer]]'' (1984), vol. 6 no. 1.</ref>[[Datoteka:Hermann_Weyl,_Ernst_Peschl.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Hermann_Weyl%2C_Ernst_Peschl.jpg/220px-Hermann_Weyl%2C_Ernst_Peschl.jpg|mini| Hermann Weyl (lijevo) i [[Ernst Peschl]] (desno).|lijevo|275x275piksel]] Hermann Weyl je rođen u Elmshornu, malom gradu u blizini [[Hamburg]]a, u [[Njemačka|Njemačkoj]], i pohađao je [[Gimnazija|Gimnaziju]] [[Christianeum]] u [[Altona, Hamburg|Altoni]].<ref>{{Cite journal|last=Elsner|first=Bernd|year=2008|title=Die Abiturarbeit Hermann Weyls|journal=Christianeum|volume=63|issue=1|pages=3–15}}</ref> Njegov otac, Ludwig Weyl, bio je bankar; dok je njegova majka, Anna Weyl (rođena Dieck), dolazila iz bogate porodice.<ref>{{Cite book|last=James|first=Ioan|url=https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame|title=Remarkable Mathematicians|date=2002|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-52094-2|location=|page=[https://archive.org/details/remarkablemathem0000jame/page/345 345]|author-link=}}</ref> Od 1904. do 1908. studirao je matematiku i fiziku u [[Göttingen]]u i [[München]]u. Doktorirao je na [[Univerzitet u Getingenu|Univerzitetu u Getingenu]] pod nadzorom [[David Hilbert|Davida Hilberta]], kome se veoma divio. === Weylova jednačina === Godine 1929. Weyl je predložio jednačinu, poznatu kao [[Weylova jednačina]], za korištenje kao zamjenu za [[Diracova jednačina|Diracovu jednačinu]]. Ova jednačina opisuje [[fermion]]e bez mase. Normalan Diracov fermion mogao bi se podijeliti na dva Weylova fermiona ili formirati od dva Weylova fermiona. Nekada se smatralo za [[Neutrino|neutrine]] da su Weyl fermioni, ali se sada zna da imaju masu. Weyl fermioni su traženi za primjenu u elektronici. [[Kvazičestica|Kvazičestice]] koje se ponašaju kao Weyl fermioni otkrivene su 2015. godine, u obliku kristala poznatih kao [[Weyl semimetal]]i, vrsta topološkog materijala.<ref name="I3Espectrum-2015-07-16">{{Cite news|url=https://spectrum.ieee.org/tech-talk/semiconductors/materials/exotic-particles-could-lead-to-faster-electronics|title=Weyl Fermions Found, a Quasiparticle That Acts Like a Massless Electron|last=Charles Q. Choi|date=16. 7. 2015|work=IEEE Spectrum|publisher=IEEE}}</ref><ref name="ScienceDaily-2015-07-16">{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2015/07/150716160325.htm|title=After 85-year search, massless particle with promise for next-generation electronics found|date=16. 7. 2015|website=Science Daily}}</ref><ref name="10.1126/science.aaa9297"> {{Cite journal|last=Su-Yang Xu|last2=Ilya Belopolski|last3=Nasser Alidoust|last4=Madhab Neupane|last5=Guang Bian|last6=Chenglong Zhang|last7=Raman Sankar|last8=Guoqing Chang|last9=Zhujun Yuan|year=2015|title=Discovery of a Weyl Fermion semimetal and topological Fermi arcs|journal=Science|volume=349|issue=6248|pages=613–617|arxiv=1502.03807|bibcode=2015Sci...349..613X|doi=10.1126/science.aaa9297|pmid=26184916}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Weyl, Hermann}} [[Kategorija:Rođeni 1885.]] [[Kategorija:Umrli 1955.]] [[Kategorija:Biografije, Elmshorn]] [[Kategorija:Njemački matematičari]] [[Kategorija:Njemački teorijski fizičari]] [[Kategorija:Njemački filozofi]] [[Kategorija:Inozemni članovi Kraljevskog društva]] 15r9yu85ak97e5yzsy8u3vzsxi094xd 0 493603 3819804 3630889 2026-03-26T11:32:25Z Palapa 383 3819804 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Simple_qubits.svg|mini|Opća definicija kubita kao kvantnog stanja [[Energetski nivo|dvonivoskog]] kvantnog sistema]] U [[Kvantno računanje|kvantnom računarstvu]], '''kubit''' ({{IPAc-en|ˈ|k|juː|b|ɪ|t}} ) ili '''kvantni bit''' je osnovna jedinica [[kvantne informacije]] — kvantna verzija klasičnog binarnog [[Bit|bita]] koji se fizički realizuje pomoću uređaja sa dva stanja. Kubit je [[Kvantni sistem sa dva stanja|kvantno-mehanički sistem u dva stanja (ili dva nivoa)]], jedan od najjednostavnijih kvantnih sistema koji pokazuje osobenost kvantne mehanike. Primjeri uključuju [[spin]] [[Elektron|elektrona]] u kojem se dva nivoa mogu uzeti kao spin gore i spin dole; ili [[Polarizacija fotona|polarizacija]] jednog [[Foton|fotona]] u kojoj se dva stanja mogu uzeti kao vertikalna polarizacija i horizontalna polarizacija. U klasičnom sistemu, bit bi morao biti u jednom ili drugom stanju. Međutim, kvantna mehanika omogućava da kubit bude u koherentnoj [[Kvantna superpozicija|superpoziciji]] oba stanja istovremeno, što je svojstvo koje je fundamentalno za [[Kvantna mehanika|kvantnu mehaniku]] i [[kvantno računanje]]. [[Datoteka:Qubit_represented_by_linear_polarization_of_light.png|desno|mini|[[Polarizacija (talasi)|Polarizacija svjetlosti]] nudi jednostavan način predstavljanja ortogonalnih stanja. Tipičnim mapiranjem <math>{|H\rangle}={|0\rangle}</math> i <math>{|V\rangle}={|1\rangle}</math>, kvantna stanja <math>({|0\rangle} \pm {|1\rangle})/\sqrt{2}</math> imaju direktnu fizičku reprezentaciju, koja se lako eksperimentalno demonstrira u klasi s [[Polarizator|linearnim polarizatorima]] i, zapravo, <math>\alpha</math> i <math>\beta</math>, što odgovara srednjoškolskoj definiciji [[Ortogonalnost|ortogonalnosti]].<ref>{{Cite journal|last=Seskir|first=Zeki C.|last2=Migdał|first2=Piotr|last3=Weidner|first3=Carrie|last4=Anupam|first4=Aditya|last5=Case|first5=Nicky|last6=Davis|first6=Noah|last7=Decaroli|first7=Chiara|last8=Ercan|first8=İlke|last9=Foti|first9=Caterina|year=2022|title=Quantum games and interactive tools for quantum technologies outreach and education|journal=Optical Engineering|volume=61|issue=8|arxiv=2202.07756|bibcode=2022OptEn..61h1809S|doi=10.1117/1.OE.61.8.081809}}{{Creative Commons text attribution notice|cc=by4|from this source=yes}}</ref>]] == Etimologija == Kovanje termina ''kubit'' pripisuje se [[Benjamin Schumacher|Benjaminu Schumacheru]].<ref name="schumacher1995"> {{Cite journal|last=B. Schumacher|author-link=Benjamin Schumacher|year=1995|title=Quantum coding|journal=[[Physical Review A]]|volume=51|issue=4|pages=2738–2747|bibcode=1995PhRvA..51.2738S|doi=10.1103/PhysRevA.51.2738|pmid=9911903}}</ref> U priznanjima u svom radu iz 1995. Šumaher navodi da je termin ''kubit'' nastao u šali tokom razgovora sa [[William Wootters|Williamom Woottersom]]. [[Datoteka:Bloch_Sphere_representation.svg|mini|195x195piksel|Blochova sferna reprezentacija kubita.]] == Bit protiv kubita == [[Bit|Binarna cifra]], okarakterisana kao 0 ili 1, koristi se za predstavljanje informacija u klasičnim računarima. Kada se usredsredi za oba svoja stanja (0,1), binarna cifra može predstavljati do jednog bita [[Shannon informacije|Šenonove informacije]], gdje je [[bit]] osnovna jedinica [[Teorija informacija|informacije]]. Međutim, u ovom članku riječ bit je sinonim za binarnu cifru. U klasičnim računarskim tehnologijama, ''obrađeni'' bit se implementira pomoću jednog od dva nivoa niskog [[Istosmjerna struja|istosmjernog]] [[Električni napon|napona]], a pri prelasku s jednog od ova dva nivoa na drugi, takozvana "zabranjena zona" između dva [[Logički nivo|logička nivoa]] mora se proći što brže. što je moguće, budući da se električni napon ne može trenutno mijenjati s jednog nivoa na drugi. Postoje dva moguća ishoda za mjerenje kubita—obično se uzima da imaju vrijednost "0" i "1", poput bita ili binarne cifre. Međutim, dok stanje bita može biti samo 0 ili 1, opće stanje kubita prema kvantnoj mehanici može biti [[Kvantna superpozicija|koherentna superpozicija]] oba.<ref name="nielsen2010">{{Cite book|last=Nielsen|first=Michael A.|title=Quantum Computation and Quantum Information|title-link=Quantum Computation and Quantum Information (book)|last2=Chuang|first2=Isaac L.|date=2010|publisher=[[Cambridge University Press]]|isbn=978-1-107-00217-3|page=[https://archive.org/details/quantumcomputati00niel_993/page/n46 13]}}</ref> Štaviše, dok mjerenje klasičnog bita ne bi poremetilo njegovo stanje, mjerenje kubita bi uništilo njegovu koherentnost i nepovratno poremetilo stanje superpozicije. Moguće je potpuno kodirati jedan bit u jednom kubitu. Međutim, kubit može sadržavati više informacija, npr. do dva bita koristeći [[supergusto kodiranje]]. Za sistem od ''n'' komponenti, kompletan opis njegovog stanja u klasičnoj fizici zahtijeva samo ''n'' bitova, dok u kvantnoj fizici zahtijeva 2^''n'' [[Kompleksan broj|kompleksnih brojeva]] (ili jednu tačku u 2^''n'' -dimenzionalnom [[Vektorski prostor|vektorskom prostoru]]).<ref name="shor1996">{{Cite journal|last=Shor|first=Peter|year=1997|title=Polynomial-Time Algorithms for Prime Factorization and Discrete Logarithms on a Quantum Computer∗|journal=SIAM Journal on Computing|volume=26|issue=5|pages=1484–1509|arxiv=quant-ph/9508027|bibcode=1995quant.ph..8027S|doi=10.1137/S0097539795293172}}</ref> Čisto kubit stanje je [[Kvantna koherencija|koherentna]] [[Kvantna superpozicija|superpozicija]] osnovnih stanja. To znači da se jedan kubit može opisati [[Linearna kombinacija|linearnom kombinacijom]] <math>|0 \rangle </math> i <math>|1 \rangle </math> : : <math>| \psi \rangle = \alpha |0 \rangle + \beta |1 \rangle </math> [[Kvantna korekcija greške]] može se koristiti za održavanje čistoće kubita. == Kvantna zapletenost == Važna razlika između kubita i klasičnih bitova je da više kubita može pokazati [[Kvantna zapetljanost|kvantnu isprepletenost]]. Kvantna zapetljanost je [[Kvantna nelokalnost|nelokalno]] svojstvo dva ili više kubita koje omogućava skupu kubita da izrazi višu korelaciju nego što je to moguće u klasičnim sistemima. Najjednostavniji sistem za prikaz kvantne isprepletenosti je sistem od dva kubita. Razmotrimo, na primjer, dva zapletena kubita u <math>|\Phi^+\rangle</math> [[Bellovo stanje|Bellovom stanju]]: : <math>\frac{1}{\sqrt{2}} (|00\rangle + |11\rangle).</math> U ovom stanju, koje se naziva ''jednaka superpozicija'', postoje jednake vjerovatnoće mjerenja bilo kojeg stanja proizvoda <math>|00\rangle</math> ili <math>|11\rangle</math>, kao <math>|1/\sqrt{2}|^2 = 1/2</math> . Drugim riječima, ne postoji način da se utvrdi da li prvi kubit ima vrijednost “0” ili “1”, a isto tako i za drugi kubit. === Primjene === Bellovo stanje <math>|\Phi^+\rangle</math> čini dio podešavanja [[Supergusto kodiranje|algoritama supergustog kodiranja]], [[Kvantna teleportacija|kvantne teleportacije]] i zamršene [[Kvantna kriptografija|kvantne kriptografije]]. Kvantna isprepletenost također omogućava da se istovremeno djeluje na više stanja (kao što je gore spomenuto [[Stanje zvona|stanje Bella]]), za razliku od klasičnih bitova koji mogu imati samo jednu vrijednost u isto vrijeme. Preplitanje je neophodan sastojak svakog kvantnog proračuna koji se ne može efikasno izvesti na klasičnom računaru. Mnogi uspjesi kvantnog računanja i komunikacije, kao što su [[kvantna teleportacija]] i [[supergusto kodiranje]], koriste isprepletenost, što sugerira da je zapetljanost [[Računski resurs|resurs]] koji je jedinstven za kvantno računanje.<ref>{{Cite journal|last=Horodecki|first=Ryszard|displayauthors=etal|date=2009|title=Quantum entanglement|journal=Reviews of Modern Physics|volume=81|issue=2|pages=865–942|arxiv=quant-ph/0702225|bibcode=2009RvMP...81..865H|doi=10.1103/RevModPhys.81.865}}</ref> Glavna prepreka s kojom se susreće kvantno računarstvo, od 2018. godine, u svom nastojanju da nadmaši klasično digitalno računarstvo, je buka u [[Kvantna vrata|kvantnim vratima]] koja ograničava veličinu [[Kvantno kolo|kvantnih kola]] koja se mogu pouzdano izvršiti.<ref name="preskill2018">{{Cite journal|last=Preskill|first=John|date=2018|title=Quantum Computing in the NISQ era and beyond|journal=Quantum|volume=2|pages=79|arxiv=1801.00862|doi=10.22331/q-2018-08-06-79}}</ref> == Kvantni registar == Broj kubita zajedno je [[Kvantni registar|qubit registar]]. [[Kvantno računarstvo|Kvantni računari]] izvode proračune manipulišući kubitima unutar registra. == Bilješke == {{Spisaknapomena}} == Reference == {{Refspisak}}{{Kvantne informacije}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Jedinice za količinu podataka]] [[Kategorija:Kvantno računanje]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 1ygy92ik75wpw7vffn39maki7m9lsbx 0 493605 3819799 3761634 2026-03-26T11:19:41Z Palapa 383 /* Reference */ 3819799 wikitext text/x-wiki '''Osnovno istraživanje''', koje se naziva i '''čisto istraživanje''' ili '''fundamentalno istraživanje''', je vrsta [[Naučna metoda|naučnog istraživanja]] s ciljem poboljšanja naučnih [[teorija]] radi boljeg razumijevanja i predviđanja prirodnih ili drugih pojava.<ref name="Research2014avg">{{Cite web|url=https://www.nsf.gov/pubs/1953/annualreports/ar_1953_sec6.pdf|title=What is basic research?|publisher=National Science Foundation|access-date=31. 5. 2014|archive-date=22. 12. 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222070302/https://www.nsf.gov/pubs/1953/annualreports/ar_1953_sec6.pdf|url-status=dead}}</ref> Nasuprot tome, [[primijenjena nauka|primijenjeno istraživanje]] koristi naučne teorije za razvoj [[Tehnologija|tehnologije]] ili tehnika koje se mogu koristiti za intervenciju i ''promjenu'' prirodnih ili drugih pojava. Iako često vođena samo radoznalošću,<ref name="NIGMS">[http://www.nigms.nih.gov/Education/factsheet_CuriosityCreatesCures.htm "Curiosity creates cures: The value and impact of basic research] {{Webarchive}}, [[Nacionalni institut za opšte medicinske nauke|National Institute of General Medical Sciences]], [[Nacionalni instituti za zdravlje|National Institutes of Health]].</ref> osnovna istraživanja često podstiču [[tehnološke inovacije]] [[primijenjena nauka|primijenjene nauke]].<ref>[http://www.icsu.org/publications/icsu-position-statements/value-scientific-research "ICSU position statement: The value of basic scientific research"] {{Webarchive}}, International Council for Science, December 2004.</ref> Ova dva cilja se često praktikuju istovremeno u koordinisanom [[Istraživanje i razvoj|istraživanju i razvoju]]. Osnovna istraživanja unapređuju temeljna znanja o svijetu. Fokusira se na stvaranje i [[Falsifiabilnost|pobijanje ili podržavanje]] [[Naučna teorija|teorija]] koje objašnjavaju uočene pojave. Čisto istraživanje izvor je većine novih naučnih ideja i načina razmišljanja o svijetu. Može biti [[Eksploratorno istraživanje|istraživačka]], [[Deskriptivno istraživanje|deskriptivna]] ili eksplanatorna; međutim, eksplanatorno istraživanje je najčešće. Osnovna istraživanja stvaraju nove ideje, principe i teorije, koje se možda neće odmah koristiti, ali ipak čine osnovu napretka i razvoja u različitim oblastima. Današnji računari, na primjer, ne bi mogli postojati bez istraživanja čiste matematike provedenog prije više od jednog stoljeća, za koje u to vrijeme nije postojala poznata praktična primjena. Osnovna istraživanja rijetko pomažu praktičarima direktno u njihovim svakodnevnim brigama; ipak, stimuliše nove načine razmišljanja koji imaju potencijal da revolucioniraju i dramatično poboljšaju način na koji se praktičari nose s problemom u budućnosti. == Reference == <references responsive="0"></references> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Istraživanje]] 7iw7vfg5sxudcm4q5logy2akq2mum7t 0 493609 3819800 3756034 2026-03-26T11:20:13Z Palapa 383 /* Reference */ 3819800 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | datum_rođenja = {{datum_rođenja|1940|9|1|df=y}} | obrazovanje = {{Plainlist| * [[University of Rouen]] * [[University of Bordeaux]]}} | nagrade = [[Nobel Prize in Literature]] (2022) | ime = Annie Ernaux | slika = Annie Ernaux al Salone del Libro (cropped).jpg }} '''Annie Thérèse Blanche Ernaux''' ( rođena Duchesne ; rođena 1. septembra 1940) je francuska spisateljica, profesorica književnosti i nobelovka. Njen književni rad, uglavnom autobiografski, održava bliske veze sa sociologijom.<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/clip/110805302/david-l-ulin-unorthodox-snapshots-of/|title=Unorthodox snapshots of life|date=21. 1. 2018|work=Los Angeles Times|first=David L.|last=Ulin|access-date=5. 10. 2022|page=F10|via=Newspapers.com|archive-date=6. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006132428/https://www.newspapers.com/clip/110805302/david-l-ulin-unorthodox-snapshots-of/}}</ref> Ernaux je dobila [[Nobelova nagrada za književnost 2022|Nobelovu nagradu za književnost 2022.]] "za hrabrost i kliničku oštrinu s kojom otkriva korijene, otuđenja i kolektivna ograničenja ličnog sjećanja".<ref name="nobel">{{cite press release|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/press-release/|date=6. 10. 2022|title=The Nobel Prize in Literature 2022|website=The Nobel Prize|access-date=7. 10. 2022|archive-date=6. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006153806/https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2022/press-release/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kavyakishor.com/%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%b9%e0%a6%bf%e0%a6%a4%e0%a7%8d%e0%a6%af%e0%a7%87-%e0%a6%a8%e0%a7%8b%e0%a6%ac%e0%a7%87%e0%a6%b2-%e0%a6%aa%e0%a7%81%e0%a6%b0%e0%a6%b8%e0%a7%8d%e0%a6%95%e0%a6%be%e0%a6%b0/|title=সাহিত্যে নোবেল পুরস্কার পেয়েছেন ফরাসি লেখিকা অ্যানি এরনাক্স - কাব‍্য কিশোর|last=Kishor|first=Kavya|date=10. 10. 2022|website=Kavya Kishor|language=bn-BD|url-status=dead|access-date=11. 10. 2022|archive-date=11. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221011112447/https://kavyakishor.com/%E0%A6%B8%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A6%BF%E0%A6%A4%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A7%87-%E0%A6%A8%E0%A7%8B%E0%A6%AC%E0%A7%87%E0%A6%B2-%E0%A6%AA%E0%A7%81%E0%A6%B0%E0%A6%B8%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0/}}</ref> Ernaux je rođena u [[Lillebonne]]u u Normandiji, a odrasla je u obližnjem [[Yvetot]]u,<ref>{{Cite web|url=https://auteurs.contemporain.info/doku.php/auteurs/annie_ernaux|title=Annie Ernaux|website=Auteurs contemporains|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006145806/https://auteurs.contemporain.info/doku.php/auteurs/annie_ernaux|archive-date=6. 10. 2022|url-status=live|access-date=6. 10. 2022}}</ref> gdje su njeni roditelji držali kafić i namirnice u radničkom dijelu grada.<ref>{{Cite web|url=https://www.theparisreview.org/blog/2018/10/26/bad-genre-annie-ernaux-autofiction-and-finding-a-voice/|title=Bad Genre: Annie Ernaux, Autofiction, and Finding a Voice|last=Elkin|first=Lauren|date=26. 10. 2018|website=The Paris Review|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220809060918/https://www.theparisreview.org/blog/2018/10/26/bad-genre-annie-ernaux-autofiction-and-finding-a-voice/|archive-date=9. 8. 2022|url-status=live|access-date=18. 4. 2019}}</ref><ref name="AE-Biography">{{Cite web|url=https://www.annie-ernaux.org/biography/|title=Biography|website=annie-ernaux.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006123808/https://www.annie-ernaux.org/biography/|archive-date=6. 10. 2022|url-status=live|access-date=6. 10. 2022}}</ref> Godine 1960. otputovala je u London gdje je radila kao [[au pair]], iskustvo koje će kasnije ispričati u ''Mémoire de fille'' (Djevojačka ''priča'' ) iz 2016. godine.<ref name="AE-Biography" /> Po povratku u Francusku, studirala je na univerzitetima u Ruanu, a potom u Bordou, kvalifikovala se kao učiteljica i stekla višu diplomu iz [[Savremena književnost|moderne književnosti]] 1971. Neko vrijeme radila je na projektu teze, nedovršenoj, o [[Pierre Carlet de Marivaux|Pierreu de Marivauxu]].<ref>{{Cite news|last=Leménager|first=Grégoire|title=Annie Ernaux : 'Je voulais venger ma race'|url=https://bibliobs.nouvelobs.com/romans/20111209.OBS6413/annie-ernaux-je-voulais-venger-ma-race.html|work=[[L'Obs]]|date=15. 12. 2011|language=fr|access-date=18. 4. 2019|archive-date=29. 1. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129092612/https://bibliobs.nouvelobs.com/romans/20111209.OBS6413/annie-ernaux-je-voulais-venger-ma-race.html}}</ref> Početkom 1970-ih, Ernaux je predavala u ''[[Lycée|liceju]]'' u [[Bonneville, Haute-Savoie|Bonnevilleu, Haute-Savoie]],<ref>{{Cite journal|last=Héloïse Kolebka|year=2008|title=Annie Ernaux : "Je ne suis qu'histoire"|url=http://www.histoire.presse.fr/actualite/portraits/annie-ernaux-je-ne-suis-qu-histoire-01-06-2008-5928|journal=[[L'Histoire]]|issue=332|page=18|issn=0182-2411|archive-url=https://archive.today/20150504112415/http://www.histoire.presse.fr/actualite/portraits/annie-ernaux-je-ne-suis-qu-histoire-01-06-2008-5928|archive-date=4. 5. 2015|access-date=18. 4. 2019}}.</ref> na koledžu Évire u Annecy-le- Vieuxu, zatim u [[Pontoise]]u, prije nego što se pridružila [[Nacionalni centar za obrazovanje na daljinu|Nacionalnom centru za obrazovanje na daljinu]], gdje je bila zaposlena 23 godine.<ref name="Economist">{{Cite news|title=Annie Ernaux wins the Nobel prize in literature for 2022|url=https://www.economist.com/culture/2022/10/06/annie-ernaux-wins-the-nobel-prize-in-literature-for-2022|access-date=6. 10. 2022|work=The Economist|date=6. 10. 2022|archive-date=6. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006171346/https://www.economist.com/culture/2022/10/06/annie-ernaux-wins-the-nobel-prize-in-literature-for-2022}}</ref> Ernaux je započela svoju književnu karijeru 1974. godine sa ''Les Armoires vides'' (''Očišćeno''), autobiografskim romanom. Godine 1984. osvojila je [[Renaudot Prize|Renaudot nagradu]] za još jedno svoje djelo ''La Place'' (Mjesto ''muškarca''), autobiografski narativ koji se fokusira na njen odnos s ocem i njena iskustva odrastanja u malom gradu u Francuskoj, i njen kasniji proces useljenja u odrasloj dobi i daleko od mjesta porijekla njenih roditelja.<ref>{{Cite web|url=http://www.lexpress.fr/culture/livre/1983-la-place-par-annie-ernaux_810659.html|title=1983 : La place par Annie Ernaux|last=Ferniot|first=Christine|date=1. 11. 2005|website=L'EXPRESS|language=fr|archive-url=https://web.archive.org/web/20101029174142/http://www.lexpress.fr/culture/livre/1983-la-place-par-annie-ernaux_810659.html|archive-date=29. 10. 2010|url-status=live|access-date=31. 10. 2010}}</ref><ref>{{Cite news|first=Christine|last=Schwartz|title=The Prodigal Daughter|url=https://www.newspapers.com/clip/110808444/the-prodigal-daughter-newsday-may/|work=Newsday|location=Long Island, N.Y.|page=35|date=24. 5. 1992|access-date=6. 10. 2022|via=Newspapers.com|archive-date=6. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006143953/https://www.newspapers.com/clip/110808444/the-prodigal-daughter-newsday-may/}}</ref> Dana 6. oktobra 2022. godine objavljeno je da će Ernaux biti nagrađena [[Nobelova nagrada za književnost 2022|Nobelovom nagradom za književnost 2022.]]<ref name="BBC-63156199">{{Cite news|last=Bushby|first=Helen|date=6. 10. 2022|title=Annie Ernaux: French writer wins Nobel Prize in Literature|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-63156199|work=[[BBC News]]|access-date=6. 10. 2022|archive-date=6. 10. 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006112741/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-63156199}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/news/world/2022/10/06/french-author-annie-ernaux-nobel-prize-literature-2022.html|title=French author Annie Ernaux wins 2022 Nobel Prize for Literature|date=6. 10. 2022|website=Onmanorama|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006121312/https://www.onmanorama.com/news/world/2022/10/06/french-author-annie-ernaux-nobel-prize-literature-2022.html|archive-date=6. 10. 2022|url-status=live|access-date=6. 10. 2022}}</ref> "za hrabrost i kliničku oštrinu s kojom otkriva korijene, otuđenja i kolektivna ograničenja ličnog sjećanja". Ernaux je 16. francuski pisac i prva Francuskinja koja je dobila nagradu za književnost.<ref name="BBC-63156199" /> Čestitajući joj, predsjednik Francuske [[Emmanuel Macron]] rekao je da je ona glas "slobode žena i zaboravljenih".<ref name="BBC-63156199" /> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Nobelova nagrada za književnost}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za književnost]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Rođeni 1940.]] [[Kategorija:Biografije, Lillebonne]] 17ramw1aelhh8p6adn8xlubzykeif5t 2 496503 3819510 3589020 2026-03-25T18:25:25Z Vipz 107339 3819510 wikitext text/x-wiki {{Babel|sh|bs|hr|sr|en-3}}{{Korisnička kutija|extra-css=clear:right;}}{{Korisnik Hrvatska}}{{Kraj korisničke kutije}}<!-- -->Zdravo! Pod imenom Vipz, saradnik sam Wikimedijinih projekata od decembra 2017. godine, praveći svoje prve doprinose na engleskoj inačici Wikipedije. Početkom marta 2022. počeo sam doprinositi [[Wikipedia na srpskohrvatskom jeziku|Wikipediji na srpskohrvatskom jeziku]], te sam istom počeo administrirati u decembru iste godine. Pored ta dva projekta u nešto manjem opsegu doprinosim i ostalim projektima koji su jezički srodni srpskohrvatskom, uključujući [[Wikipedia na bosanskom jeziku|Wikipediji na bosanskom jeziku]]. Član sam [[Wikipedia:Međuprojektna saradnja|Inicijative za međuprojektnu saradnju]] i njezin ambiciozan zagovaratelj. Najviše se volim baviti dodavanjem novih i unapređivanju postojećih funkcionalnosti, a naročito šablona, modula i spravica. == Veći doprinosi == * gskhtd5b856836gljpy2oyernjcmw83 0 496594 3819584 3487000 2026-03-25T19:44:14Z Palapa 383 /* Bilješke */ 3819584 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | datum_rođenja = {{datum_rođenja|df=yes|1891|1|8}} | doktorski_studenti = | nagrade = [[Nobelova nagrada za fiziku]] (1954)<br/> [[Max Planck Medal]] (1953)<br/>[[List of recipients of the Pour le Mérite for Sciences and Arts|Pour le Mérite for Sciences and Arts]] (1952) | slika = Walther Bothe 1950s.jpg }} '''Walther Wilhelm Georg Bothe''' (8. januar 1891 – 8. februar 1957) bio je njemački nuklearni fizičar, koji je podijelio Nobelovu nagradu za fiziku 1954. s [[Max Born|Maxom Bornom]].<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Walther-Bothe|title=Walther Bothe {{!}} German physicist {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=4. 2. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1954/bothe/biographical/|title=The Nobel Prize in Physics 1954|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=4. 2. 2023}}</ref> Godine 1913. pridružio se novostvorenoj Laboratoriji za radioaktivnost pri Rajh-fizičkom i tehničkom institutu (PTR), gdje je ostao do 1930. godine, posljednjih nekoliko godina kao direktor laboratorije. Služio je vojsku tokom Prvog svjetskog rata od 1914. godine, a bio je i ratni zarobljenik Rusa, koji se vratio u Njemačku 1920. godine. Po povratku u laboratorij, razvio je i primijenio metode koincidencije u proučavanju nuklearnih reakcija, [[Comptonov efekat|Comptonovog efekta]], [[Kosmičko zračenje|kosmičkih zraka]] i [[Dualnost talas-čestica|dualnosti talasa i čestica]] zračenja, za što će dobiti [[Nobelova nagrada za fiziku|Nobelovu nagradu za fiziku]] 1954. == Bilješke == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Nobelova nagrada za fiziku}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Dobitnici medalje "Max Planck"]] [[Kategorija:Dobitnici Nobelove nagrade za fiziku]] [[Kategorija:Umrli 1957.]] [[Kategorija:Rođeni 1891.]] 33absy0qlkgrot92yxqilhefeol1yyr 0 496621 3819613 3712955 2026-03-25T19:58:55Z Palapa 383 /* Reference */ 3819613 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = | slika = Schauspieler Curd Jürgens (Kiel 68 409).jpg | datum_rođenja = {{Birth date|1915|12|13|df=y}} | godine_aktivnosti = 1935–1982 | nagrade = [[Volpi Cup for Best Actor]]<br />1955 ''[[Les héros sont fatigués]]'' }} '''Curd Gustav Andreas Gottlieb Franz Jürgens''' (13. decembra 1915 – 18. juna 1982.) bio je njemačko-austrijski scenski i filmski glumac. U filmovima u kojima se govori engleski obično je bio naglašen kao '''Curt Jurgens''' . Bio je poznat po ulozi [[Ernst Udet|Ernsta Udeta]] u ''[[Đavolji general|Des Teufels General]]'' . Njegove uloge na engleskom jeziku uključuju negativca ''[[James Bond|Džejmsa Bonda]]'' [[Karl Stromberg|Karla Stromberga]] u filmu ''[[Špijun koji me je volio (film)|Špijun koji me je volio]]'' (1977), Erika Keradina u filmu ''[[I Bog je stvorio ženu (film iz 1956.)|I Bog je stvorio ženu]]'' (1956) i profesora Imanuela Rata u ''[[Plavi anđeo (film iz 1959.)|Plavom anđelu]]'' (1959). == Rani život == Jürgens je rođen 13. decembra 1915. u Minhenskoj četvrti [[Thalkirchen-Obersendling-Forstenried-Fürstenried-Solln|Soln]], [[Kraljevina Bavarska]], [[Njemačko Carstvo]]. Njegov otac, Kurt, bio je trgovac iz Hamburga, a njegova majka, Marie-Albertine, bila je profesorica francuskog.<ref>{{Cite news|title=Curt Jurgens, War Films' Star|url=http://www.nytimes.com/1982/06/19/obituaries/curt-jurgens-war-films-star.html|access-date=27. 2. 2022|work=[[The New York Times]]|agency=[[United Press International|UPI]]|date=18. 6. 1982|archive-url=https://archive.today/20130621213632/http://www.nytimes.com/1982/06/19/obituaries/curt-jurgens-war-films-star.html|archive-date=21. 6. 2013}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.nytimes.com/1977/07/27/archives/the-man-youll-love-to-hate.html|title=he Man You'll Love to Hate - The New York Times|date=22. 2. 2018|website=web.archive.org|access-date=14. 6. 2023|archive-date=22. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222141620/https://www.nytimes.com/1977/07/27/archives/the-man-youll-love-to-hate.html|url-status=bot: unknown}}</ref> Imao je dvije starije sestre bliznakinje, Jeanette i Marguerite.<ref>{{Cite web|url=https://curdjuergens.deutsches-filminstitut.de/kindheit-und-jugend/?lang=en|title=Childhood and Youth – Nachlass Curd Jürgens|language=en-US|access-date=12. 2. 2022}}</ref> Svoju radnu karijeru započeo je kao novinar prije nego što je postao glumac na nagovor svoje supruge glumice Louise Basler. Veći dio svoje rane glumačke karijere proveo je na pozornici u Beču. Zbog teških povreda koje je zadobio u saobraćajnoj nesreći u ljeto 1933. godine nije mogao imati djece.<ref>{{Cite book|last=Specht|first=Heike|url=https://books.google.com/books?id=fMxBCQAAQBAJ&q=zeugungsunf%C3%A4hig|title=Curd Jürgens: General und Gentleman. Die Biographie|publisher=Aufbau Digital|year=2015|isbn=9783841210302|language=de}}</ref> Jürgens je bio kritičan prema [[Nacizam|nacizmu]] u svojoj rodnoj Njemačkoj. Godine 1944., nakon snimanja filma ''[[Wiener Mädeln]]'', posvađao se s Robertom Kaltenbrunnerom (bratom visokog austrijskog SS zvaničnika [[Ernst Kaltenbrunner|Ernsta Kaltenbrunnera]] ), [[SS-Obersturmbannführer]]om Ottom [[Otto Skorzeny|Skorzenyjem]] i članom štaba [[Baldur von Schirach]]om u bečkom baru bez znanja. ko su bili oni. Nakon ovog događaja, Jürgens je poslan u [[Arbeitslager|radni logor]] za "politički nepouzdane" u Mađarskoj. Nakon nekoliko sedmica uspio je pobjeći i sakriti se.<ref name=":0" /><ref>{{Cite book|last=Zäuner|first=Günther|url=https://www.oesv.or.at/files/oesv/Dokumente/Literarisches%20Oesterreich_2018_01_web.pdf|title=Wien – Wo Persönlichkeiten zu Hause waren|page=69|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://claudejade.com/tag/curd-jurgens|title=Curd Jürgens 102|language=de|access-date=19. 2. 2022}}</ref><ref>{{Cite book|last=Karney|first=Robyn|title=The Movie Stars Story|publisher=Crescent Books|year=1984|author-link=Robyn Karney}}</ref> Jürgens je nakon rata postao austrijski državljanin. == Karijera == Jürgens je igrao vojnike u mnogim ratnim filmovima. Zapažene izvedbe u tom smislu uključuju njegovu prodornu ulogu na ekranu u ''[[Des Teufels General]]'' (1955, ''Đavolji general'' ), izmišljenom prikazu letećeg asa iz Prvog [[Prvi svjetski rat|svjetskog]] [[Drugi svjetski rat|rata]] i generala [[Luftwaffe]]a iz Drugog svjetskog rata [[Ernst Udet|Ernsta Udeta]], nakon čega slijedi film [[Roger Vadim|Rogera Vadima]] ''Et Dieu. .. créa la femme'' (''[[I Bog je stvorio ženu (film iz 1956.)|I Bog je stvorio ženu]]'') sa [[Brigitte Bardot]] u glavnoj ulozi. Jürgens je imao dom u Francuskoj, ali se često vraćao u Beč da bi nastupao na pozornici. Tamo je preminuo od [[Infarkt miokarda|srčanog udara]] 18. juna 1982. godine. Nekoliko godina ranije doživio je srčani udar. Tokom toga je [[Iskustvo bliske smrti|doživio iskustvo bliske smrti]] gdje je tvrdio da je umro i otišao u [[pakao]]. Jürgens je sahranjen na [[Centralno groblje u Beču|centralnom bečkom groblju]]. Imao je ulogu Lohringa u filmu [[Bitka na Neretvi (film)|Bitka na Neretvi]]. == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Umrli 1982.]] [[Kategorija:Rođeni 1915.]] 9lbcr0k84h6duzp1kos2if02g96jw8u 0 496625 3819619 3486986 2026-03-25T20:01:46Z Palapa 383 /* Reference */ 3819619 wikitext text/x-wiki {{Infokutija knjiga|<!-- See Wikipedia:WikiProject_Novels or Wikipedia:WikiProject_Books --> | veličina_slike = 230px | jezik = [[Engleski jezik|Engleski]] | slika = Fax-from-Sarajevo.jpg }} '''''Fax iz Sarajeva: Priča o preživljavanju''''' je nefikcijski [[grafički roman]] veterana [[Sjedinjene Američke Države|američkog]] [[Strip umjetnik|strip crtača]] [[Joe Kubert|Joea Kuberta]], objavljen 1996. u izdanju [[Dark Horse Comics]] . Knjiga je nastala kao serija [[Fax|faksova]] od evropskog strip agenta [[Ervin Rustemagić|Ervina Rustemagića]] tokom [[Srbi u Bosni i Hercegovini|srpske]] opsade [[Sarajevo|Sarajeva]], [[Bosna i Hercegovina]]. Rustemagić i njegova porodica, čija su kuća i imovina u [[Predgrađe|naselju]] [[Dobrinja (Sarajevo)|Dobrinja]] uništeni, godinu i po proveli su zarobljeni u Sarajevu, komunicirajući sa vanjskim svijetom putem faksa kada su mogli. Prijatelj i klijent Kubert, visoko cijenjeni umjetnik [[DC Comics]] ' ''[[Sgt. rock (stripovi)|Sgt.]]'' ''[[Sgt. rock (stripovi)|Rock]]'', ''[[Hawkman]]'' i mnogi drugi naslovi bili su jedan od primalaca. Sarađujući na daljinu, prikupili su Rustemagićev prikaz života tokom rata, s Kubertom koji je neobrađene faksove pretvorio u sumornu strip priču koja je osvojila oba glavna priznanja strip industrije, [[Eisner Award|Eisnerovu nagradu]] i nagradu [[Harvey Award|Harvey]]. == Historija publikacije == ''Fax iz Sarajeva'' je prvobitno objavljen kao knjiga s tvrdim uvezom od 207 stranica <ref>[[Dark Horse Comics]] (November 1996), {{ISBN|1-56971-143-7}}</ref>, a dvije godine kasnije kao [[Meki povez|trgovački mehki uvez]] od 224 stranice.<ref>Dark Horse Comics (October 1998) {{ISBN|1-56971-346-4}}</ref> Knjiga je dopunjena transkriptima faksova koje je poslao Rustemagić, kao i onih njegovih saradnika u američkoj i evropskoj strip industriji. Osim toga, u knjigu su uključene mnoge fotografije ratom razorenog Sarajeva, koje je snimio [[Karim Zaimović]] (koji je kasnije ubijen granatom) <ref>Kubert, Joe. "This book is dedicated to Karim Zaimovic," ''Fax From Sarajevo: A Story of Survival'' softcover (Dark Horse Comics, 1996/1998).</ref> . == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Sarajevo]] idmkwaoqc4vkyjhmqhc40ctjcpu4m0i 0 496632 3819612 3678039 2026-03-25T19:57:39Z Palapa 383 /* Reference */ 3819612 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Solar_eclipse_1999_4.jpg|desno|mini|213x213px| Fotografija snimljena u [[Francuska|Francuskoj]] tokom [[Pomračenje Sunca 11. avgusta 1999. godine|pomračenja Sunca 1999]]]] '''Zvjezdana atmosfera''' je spoljašnji dio zapremine [[Zvijezda|zvijezde]], koji leži iznad [[Zvezdano jezgro|zvjezdanog jezgra]], [[Zona zračenja|zone zračenja]] i zone [[Zona konvekcije|konvekcije]] . == Pregled == Zvjezdana atmosfera je podijeljena na nekoliko regiona različitog karaktera: * [[Fotosfera]], koja je najniži i najhladniji sloj atmosfere, obično je njen jedini vidljivi dio.<ref name="BrightPS"> {{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/1999/08/990805111308.htm|title="Beyond the Blue Horizon" – A Total Solar Eclipse Chase|date=5. 8. 1999|access-date=21. 5. 2010|quote=On ordinary days, the corona is hidden by the blue sky, since it is about a million times fainter than the layer of the sun we see shining every day, the photosphere.}}</ref> [[Svjetlost]] koja izlazi sa površine zvijezde potiče iz ovog područja i prolazi kroz više slojeve. [[Sunce|Sunčeva]] fotosfera ima [[Efektivna temperatura|temperaturu]] u rasponu od 5.770&nbsp;[[Kelvin|K]] do 5.780&nbsp;K.<ref name="lowTemp">{{Cite book|last=Mariska|first=J.T.|url=http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521382618&ss=toc|title=The solar transition region|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1992|isbn=978-0-521-38261-8|series=Cambridge Astrophysics Series}}</ref><ref name="higherTemp" /> [[Starspot|Zvjezdane pjege]], hladne oblasti poremećenog [[Magnetno polje|magnetnog polja]] leže na fotosferi.<ref name="higherTemp">{{Cite book|last=Lang|first=K.R.|title=Sun, earth, and sky|url=https://archive.org/details/sunearthsky0000lang_m7n2|date=septembar 2006|publisher=Springer|isbn=978-0-387-30456-4|edition=2nd|page=[https://archive.org/details/sunearthsky0000lang_m7n2/page/81 81]|chapter=5.1 MAGNETIC FIELDS IN THE VISIBLE PHOTOSPHERE|quote=this opaque layer is the photosphere, the level of the Sun from which we get our light and heat}}</ref> * Iznad fotosfere leži [[Chromosphere|hromosfera]]. Ovaj dio atmosfere se prvo hladi, a zatim počinje zagrijavati do 10 puta više od temperature fotosfere. * Iznad hromosfere leži [[Solarni prelazni region|prijelazno područje]], gdje temperatura brzo raste na udaljenosti od samo oko 100&nbsp;km.<ref>{{Cite book|last=Mariska|first=J.T.|title=The solar transition region|year=1992|isbn=978-0-521-38261-8|page=60|quote=100 km suggested by average models}}</ref> * Najudaljeniji dio zvjezdane atmosfere je [[Stellar corona|korona]], tanka [[Plazma (fizika)|plazma]] koja ima temperaturu iznad milion Kelvina.<ref>{{Cite journal|last=R.C. Altrock|date=2004|title=The Temperature of the Low Corona During Solar Cycles 21–23|url=https://zenodo.org/record/1232838|journal=Solar Physics|volume=224|issue=1–2|page=255|bibcode=2004SoPh..224..255A|doi=10.1007/s11207-005-6502-4}}</ref> Dok sve zvijezde u [[Glavni niz|glavnoj sekvenci]] imaju prelazne regije i korone, to nemaju sve [[Zvjezdana evolucija|evoluirane zvijezde]]. Čini se da samo neki [[Divovska zvijezda|divovi]], i vrlo mali broj [[Supergiant|superdžinova]], posjeduju korone. [[Stellar corona|Neriješen problem]] u zvjezdanoj [[Astrofizika|astrofizici]] je kako se korona može zagrijati na tako visoke temperature. Odgovor leži u [[Magnetno polje|magnetnim poljima]], ali tačan mehanizam ostaje nejasan.<ref>{{Cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/mysteries_l1/corona.html|title=The Sun's Corona – Introduction|publisher=[[NASA]]|access-date=21. 5. 2010|quote=Now most scientists believe that the heating of the corona is linked to the interaction of the magnetic field lines.}}</ref> * Osim toga, mnoge zvijezde imaju molekularni sloj (MOLsphere) iznad fotosfere i neposredno iza ili čak unutar hromosfere.<ref>Takashi Tsuji, [https://iopscience.iop.org/article/10.1086/504585 Infrared Spectra and Visibilities as Probes of the Outer Atmospheres of Red Supergiant Stars], The Astrophysical Journal (2006)</ref> Molekularni sloj je dovoljno hladan da sadrži molekule, a ne plazmu, i može se sastojati od komponenti kao što su ugljenmonoksid, vodena para, silicij monoksid i titanij oksid. Tokom potpunog [[Pomračenje Sunca|pomračenja Sunca]], fotosfera Sunca je [[Okultacija|zatamnjena]], otkrivajući druge slojeve njegove atmosfere.<ref name="BrightPS"/> Posmatrano tokom pomračenja, Sunčeva hromosfera izgleda (nakratko) kao tanak ružičasti [[Kriva|luk]],<ref> {{Cite book|last=Lewis|first=J.S.|title=Physics and chemistry of the solar system|url=https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8|date=23. 2. 2004|publisher=Elsevier Academic Press|isbn=978-0-12-446744-6|edition=Second|page=[https://archive.org/details/physicschemistry0000lewi_h2v8/page/n102 87]|quote=The dominant color is influenced by the [[Balmer series|Balmer radiation]] of atomic hydrogen}} </ref> a njena korona se vidi kao čupavi [[Halo (optički fenomen)|oreol]]. Isti fenomen u [[Dvostruka zvijezda|pomračenim binarnim sistemima]] može učiniti vidljivom hromosferu džinovskih zvijezda.<ref> {{Cite book|last=Griffin|first=R.E.|title=Only Binary Stars Can Help Us Actually SEE a Stellar Chromosphere|date=27. 8. 2007|work=Proceedings of the International Astronomical Union|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-86348-3|editor-last=Hartkopft|editor-first=W.I.|edition=1|volume=2|page=460|doi=10.1017/S1743921307006163|editor-last2=Guinan|editor-first2=E.F.}} </ref> == Također pogledajte == * [[Cecilia Payne-Gaposchkin]], koja je prva predložila trenutno prihvaćeni sastav zvjezdanih atmosfera * [[Circumstellar envelope]] * [[Heliosphere]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Sunce}} {{Atmospheres}} {{Zvijezda}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Zvjezdana astronomija]] 0bzynktxfvnwtfk0v5eymbwi084eak3 0 496634 3819610 3486981 2026-03-25T19:57:04Z Palapa 383 /* Reference */ 3819610 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Cabiria_poster.jpg|mini| Italijanski film ''[[Cabiria]]'' (1914), jedan od najranijih poznatih epskih filmova|415x415piksel]] '''Epski filmovi''' su stil snimanja filmova velikih razmjera, širokih obima i spektakla. Upotreba termina se vremenom mijenjala, ponekad označavajući filmski [[žanr]], a ponekad jednostavno sinonim za visokobudžetno filmsko stvaralaštvo. Kao i [[ep]]ovi u klasičnom književnom smislu, često je fokusiran na [[heroj]]ski lik. Ambiciozna priroda epa pomaže da se izdvoji od drugih vrsta filmova kao što su [[Period komad|muzički komad]] ili [[pustolovni film|avanturistički film]]. Epski historijski filmovi obično bi uzimali istorijski ili mitski događaj i dodavali ekstravagantno okruženje i raskošne kostime, praćene opsežnom [[Filmska muzika|muzičkom partiturom]] sa [[Glumačka ekipa|ansamblom]], što bi ih svrstalo među najskuplje filmove za produkciju. Najčešći subjekti epskih filmova su kraljevske porodice i važne ličnosti iz različitih perioda svjetske historije.<ref name="filmsite">{{Cite news|last=Tim Dirks|title=Epic Films|publisher=Filmsite|date=12. 7. 2008|url=http://www.filmsite.org/epicsfilms.html|access-date=12. 7. 2008}}</ref> == Reference == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Filmski žanrovi]] [[Kategorija:Epski filmovi]] fj3hn8kl5s6m5p1n56sjw2jmgwnyo0u 0 496640 3819609 3755882 2026-03-25T19:56:32Z Palapa 383 /* Reference */ 3819609 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zemljotres | naslov = Zemljotres u Turskoj i Siriji 2023. | karta = | karta2 = {{Lokacijska karta | Turska | label= | lat=37.174 | long=37.032 | mark=Bullseye1.svg | marksize=50 | position=top | width= 260 | float=center | caption= | relief=yes}} | tekst = | datum = 6. 2. 2023 | vrijeme nastanka = 1:17:35 ([[Tursko vrijeme|TRT]]) | trajanje = | jačina = 7,8 [[Skala momentne magnitude|M_W]] | dubina = 17,9 km | lokacija = {{coord|37.174|N|37.032|E|display =inline,title|type:event}} | intenzitet = {{MMI|IX}}<ref>{{cite web |url= https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive |title= M 7.8 - 26 km E of Nurdağı, Turkey |publisher= [[Geološki zavod Sjedinjenih Američkih Država]] |date= 6. 2. 2023 |access-date= 6. 2. 2023}}</ref> | vrsta = | pogođene države = [[Turska]], [[Sirija]], sjeverni [[Liban]], [[Kipar]]; osjetio se i u [[Izrael]]u<ref>{{Cite web |url= https://www.timesofisrael.com/strong-earthquake-centered-in-turkey-jolts-tel-aviv-northern-israel/#scso=_h9HgY4_LNN2J4dUPvtKloAg_89:998|title=Strong quake knocks down buildings in Turkey and Syria; shaking felt across Israel|date=6. 2. 2023 |work =[[The Times of Israel]]|access-date=6. 2. 2023|language= en}}</ref> | šteta = | cunami = Da | klizište = | afteršokovi = Brojni; Najjači: 7,5 M_W u 10:24 TRT, 6. februar 2023. | žrtve = 12 537 poginule osobe, 6373 povrijeđene }} Snažan [[Zemljotres|potres]] pogodio je 6. februara 2023. južnu [[Turska|Tursku]] zapadno od grada [[Gaziantep]] u 4:17 po turskom vremenu (1:17 [[Koordinirano svjetsko vrijeme|UTC]]), uzrokujući veliku štetu širom Turske i [[Sirija|Sirije]]. Sa maksimalnim [[Mercallijeva skala|Mercallijevim intenzitetom]] od IX (''nasilan'') i magnitudom od 7,8 to je drugi najjači zemljotres u Turskoj nakon potresa u Erzincanu 1939. Na dan 14. februara, ukupno je potvrđeno više od 41 100 smrtnih slučajeva; preko 35 400 u Turskoj i 5 700 u Siriji.<ref>{{Cite web|url=https://www.sondakika.com/haber/haber-son-dakika-cumhurbaskani-erdogan-depremde-15635370/|title=Son Dakika: 10 ili vuran depremde hayatını kaybedenlerin sayısı artıyor|date=14. 2. 2023|website=Son Dakika|language=tr|access-date=14. 2. 2023|archive-date=14. 2. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230214172824/https://www.sondakika.com/haber/haber-son-dakika-cumhurbaskani-erdogan-depremde-15635370/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reliefweb.int/report/turkiye/turkiye-syria-earthquake-update-dg-echo-afad-un-ocha-gdacs-sohr-copernicus-emsr-echo-daily-flash-13-february-2023|title=Türkiye, Syria - Earthquake, update (DG ECHO, AFAD, UN OCHA, GDACS, SOHR, Copernicus EMSR) (ECHO Daily Flash of 13 February 2023) - Türkiye {{!}} ReliefWeb|website=reliefweb.int|language=en|access-date=14. 2. 2023}}</ref> == Tektonska postavka == [[Datoteka:Anatolian_Plate.png|mini|251x251px| Karta [[Anadolska ploča|Anadolske ploče]], sa [[East Anatolian Fault|istočno-anadolskim rasjedom]] .|lijevo]] Preliminarna lokacija potresa ga stavlja u blizinu [[Trostruki spoj|trostrukog spoja]] između [[Anadolska ploča|Anadolske]], [[Arabijska ploča|Arapske]] i [[Afrička ploča|Afričke]] ploče. Mehanizam i lokacija u skladu su sa zemljotresom koji se dogodio ili u zoni [[East Anatolian Fault|istočnoanadolskog rasjeda]] ili u zoni [[Transformacija Mrtvog mora|transformacije Mrtvog mora]]. Istočnoanadolski rasjed prihvata ekstruziju Turske prema zapadu u [[Ploča Egejskog mora|Egejsko more]], dok transformacija [[Mrtvo more|Mrtvog mora]] prilagođava kretanje Arapskog poluostrva prema sjeveru u odnosu na afričku i evroazijsku ploču. === Sirija === Sirijska civilna odbrana nazvala je situaciju u sjeverozapadnom dijelu zemlje "katastrofalnom". Mnoge zgrade su se srušile, a ljudi ostali zarobljeni. Kolapsi su se dogodili u gradovima Alepu i Hami. U Damasku je mnogo ljudi pobjeglo iz svojih domova na ulice.<ref name="ap1">{{Cite news|title=Powerful 7.8 quake knocks down buildings in Turkey, Syria|url=https://apnews.com/article/earthquake-shakes-turkey-b927808f6a5c54bdb669120faa40b7bc|access-date=6. 2. 2023|agency=Associated Press|date=6. 2. 2023}}</ref> Mnoge zgrade u Siriji već su bile oštećene u [[Građanski rat u Siriji|građanskom ratu]].<ref name="cyprusmail1">{{Cite news|title=Major earthquake strikes Turkey, Syria; about 200 dead, many trapped (Update)|url=https://cyprus-mail.com/2023/02/06/major-earthquake-strikes-turkey-syria-76-dead-many-trapped/|access-date=6. 2. 2023|agency=Reuters|publisher=Cyprus Mail|date=6. 2. 2023}}</ref> === Druge zemlje === Zgrade u zemlji tresle su se i do 40 sekundi. U [[Bejrut]]u, stanovnici su napustili svoje domove i ostali na ulicama ili su se vozili svojim vozilima da pobjegnu iz zgrada.<ref name="ap1" /> Zemljotres se osjetio i do [[Kipar|Kipra]].<ref name="sky1">{{Cite news|title=Turkey earthquake: 7.8-magnitude quake kills at least 10 - and is felt elsewhere in the Middle East|url=https://news.sky.com/story/strong-earthquake-hits-central-turkey-12804451?utm_source=AdmitadMonetize&utm_medium=affiliate&utm_campaign=awin&awc=29753_1675653788_ac9aabc7a5abceb1b147a04df33988cd|access-date=6. 2. 2023|agency=Sky News|date=6. 2. 2023}}</ref> Evropski mediteranski seizmološki centar saopštio je da se potres osjetio u Grčkoj, Jordanu, Izraelu, Iraku, Rumuniji, Gruziji i Egiptu.<ref name="toi1">{{Cite news|title=Strong quake knocks down buildings in Turkey and Syria; shaking felt across Israel|url=https://www.timesofisrael.com/strong-earthquake-centered-in-turkey-jolts-tel-aviv-northern-israel/|access-date=6. 2. 2023|agency=The Times of Israel|date=6. 2. 2023}}</ref> U Iraku su mnogi stanovnici ostali na otvorenom dok su čekali objavu da je bezbjedno da se vrate svojim kućama.<ref name="Hamblin1">{{Cite news|last=Hamblin|first=A.|title=At least 597 found dead after powerful earthquake devastates Turkey and Syria|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/02/06/turkey-rocked-major-earthquake/|access-date=6. 2. 2023|agency=The Telegraph|date=6. 2. 2023}}</ref> <gallery caption="" 'seizmogram="" i="" karta="" kretanja="" tla'''=""> Turkey_magnitude_7.8_earthquake_(3-17_AM,_6_February_2023)_1.png|Seizmogram zemljotresa M_7.8_-_Central_Turkey.jpg|Karta [[Snažno kretanje tla|snažnog kretanja tla]] </gallery> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Zemljotresi u 2023.}} {{Zemljotresi u Turskoj}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:2023. u Turskoj]] [[Kategorija:2023. u Siriji]] [[Kategorija:Zemljotresi u Turskoj]] [[Kategorija:Zemljotresi u Siriji]] [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] eeb235c63qtotgo8qixhmw8o6t9l8ij 0 496707 3819607 3522978 2026-03-25T19:55:54Z Palapa 383 /* Reference */ 3819607 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Nordic combined pictogram.svg|mini|Nordijska kombinacija, piktogram|201x201piksel]] '''Nordijska kombinacija''' je [[zimski sport]] u kojem se sportisti takmiče u [[Skijaško trčanje|skijaškom trčanju]] i [[Skijaški skokovi|skijaškim skokovima]] . [[Nordijska kombinacija na Zimskim olimpijskim igrama]] održava se od prvih [[I zimske olimpijske igre - Chamonix 1924.|Zimskih olimpijskih igara 1924. godine]], dok se [[FIS Svjetsko prvenstvo u nordijskoj kombinaciji|FIS Svjetski kup u nordijskoj kombinaciji]] održava od 1983. godine. Mnoga takmičenja u nordijskoj kombinaciji koriste [[Gundersenova metoda|Gundersenovu metodu]], gdje plasman u segment skijaških skokova rezultira vremenskim (ne)prednostima koje se dodaju ukupnom broju takmičara u segmentu skijaškog trčanja (npr. pobjednik skijaških skokova počinje trku u skijaškom trčanju u 00 :00:00 dok onaj sa najmanjim brojem skokova počinje sa najdužom kaznom). Prvo veliko takmičenje održano je 1892. godine u [[Oslo|Oslu]] na prvoj [[Holmenkollen skakaonica|skakaonici Holmenkollen]]. [[Olaf V, kralj Norveške|Norveški kralj Olav V]] bio je sposoban skakač i takmičio se na skijaškom festivalu u Holmenkollenu 1920-ih. Nordijska kombinacija je bila na [[I zimske olimpijske igre - Chamonix 1924.|Zimskim olimpijskim igrama 1924.]] i od tada je na programu. Sve do 1950-ih, prvo se održavala trka u krosu, a potom skijaški skokovi. Ovo je preokrenuto jer je razlika u kros-country trci bila prevelika da bi se savladala u skijaškim skokovima. Sportom su dominirali Norvežani, uz podršku Finaca. Tek 1960. godine nordijska prednost u ovoj disciplini je prekinuta kada je [[Zapadna Njemačka|zapadnonjemački]] [[Georg Thoma]] osvojio zlatnu medalju na [[Nordijska kombinacija na Zimskim olimpijskim igrama 1960|Zimskim olimpijskim igrama 1960. godine]].<ref name="fis">{{Cite web|url=http://www.olympic.org/nordic-combined-equipment-and-history|title=Nordic Combined Equipment and History|publisher=FIS|access-date=11. 11. 2014}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Nordijsko skijanje]] [[Kategorija:Skijaški skokovi]] [[Kategorija:Skijaško trčanje]] [[Kategorija:Nordijska kombinacija]] rn261if1at75d298duiksykdjtmjica 0 496909 3819605 3683622 2026-03-25T19:54:53Z Palapa 383 3819605 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = | slika = Henry Fonda in Warlock.jpg | datum_rođenja = {{Birth date|1905|5|16|mf=y}} | alma_mater = [[University of Minnesota]] | godine_aktivnosti = 1928–1982 | stranka = }} '''Henry Jaynes Fonda''' (16. maj 1905. – 12. august 1982.) bio je američki glumac.<ref>Obituary ''[[Variety Obituaries|Variety]]'', August 18, 1982.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Henry-Fonda|title=Henry Fonda {{!}} Biography, 12 Angry Men, Westerns, Movies, & Facts {{!}} Britannica|date=12. 5. 2023|website=www.britannica.com|language=en|access-date=14. 6. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0000020/|title=Henry Fonda|website=IMDb|language=en-US|access-date=14. 6. 2023}}</ref> Imao je karijeru koja je trajala pet decenija na [[Brodvejsko pozorište|Broadwayu]] i u [[Hollywood]]u. U nekoliko filmova koji se smatraju klasicima njegovao je imidž običnog i skromnog čovjeka na ekranu. Rođen i odrastao u [[Nebraska|Nebraski]], ostavio je trag rano kao glumac na Broadwayu i debitovao na holivudskom filmu 1935. Do statusa zvijezde došao je nastupima u filmovima poput ''[[Jezebel (1938)|Jezebel]]'' (1938), ''[[Jesse James (1939)|Jesse James]]'' (1939) i ''[[Mladi g. Lincoln]]'' (1939). Njegova karijera dalje je napredovala ulogom [[Tom Joad|Toma Joada]] u ''[[Plodovi gnjeva (film)|Plodovima gnjeva]]'' (1940), za koju je nominiran za [[Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu|Oscara za najbolju glavnu mušku ulogu]]. [[Datoteka:Jane_Fonda_&_Henry_Fonda_&_Peter_Fonda,_1950s.jpg|desno|mini| [[Jane Seymour Fonda|Jane Fonda]], Henry Fonda i [[Peter Fonda]] 1950-ih|166x166piksel]] [[Datoteka:Henry_Fonda_in_Jezebel_trailer.jpg|mini|Fonda u ''Jezebelu''|lijevo|165x165piksel]] [[Datoteka:Henry_Fonda_in_The_Lady_Eve_trailer.JPG|mini|Fonda u ''The Lady Eve''|lijevo|163x163piksel]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{commonscat|Henry Fonda}} * {{imdb name|id=0000020|name=Henry Fonda}} {{Oscar za glavnog glumca}} {{Oscar za životno djelo}} {{Zlatni globus za najboljeg glumca u drami}} {{Nagrada Cecil B. DeMille}} {{BAFTA za najboljeg glumca}} {{Tony za glavnog glumca u predstavi}} {{Specijalni Tony}} {{AFI-jeva nagrada za životno djelo}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Fonda, Henry}} [[Kategorija:Rođeni 1905.]] [[Kategorija:Umrli 1982.]] [[Kategorija:Biografije, Grand Island (Nebraska)]] [[Kategorija:Američki glumci]] [[Kategorija:Preusmjerenja povezana sa stavkom na Wikipodacima]] [[Kategorija:Zlatni globus za najboljeg glumca – drama]] [[Kategorija:Oscar za najbolju glavnu mušku ulogu]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Nizozemske]] [[Kategorija:Amerikanci porijeklom iz Italije]] [[Kategorija:Oscar za životno djelo]] t4szct9pi60gy4nz8v0i597vvv1yi6y 0 496910 3819603 3741342 2026-03-25T19:53:14Z Palapa 383 /* Reference */ 3819603 wikitext text/x-wiki {{Infokutija fiktivni lik | vrsta = [[Vampir]] (također klasifikovan kao [[nemrtav]] čovjek, a [[dhampir]], i [[vukodlak]]<ref>{{cite book|last1=Stoker|first1=Bram|title=Dracula|pages=9, 42|url=http://www.planetebook.com/ebooks/Dracula.pdf|access-date=14. 2. 2023|archive-date=19. 2. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219140549/http://www.planetebook.com/ebooks/Dracula.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|last1=Stoker|first1=Bram|title=Dracula's Guest|page=11|url=http://www.bramstoker.org/pdf/stories/03guest/01guest.pdf|quote='A wolf—and yet not a wolf!' another put in shudderingly. 'No use trying for him without the sacred bullet.'}}</ref>) }} <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> '''Grof Drakula''' je [[naslovni lik]] u [[Gotički horor|gotičkom horor]] romanu ''[[Drakula]]'' [[Bram Stoker|Brama Stokera]] iz 1897. godine. Smatra se i prototipom i arhetipskim [[vampir]]om u kasnijim djelima fikcije. Neki veruju da su aspekti lika inspirisani [[Vlaška|vlaškim]] princom [[Vlad III Tepeš|Vladom Nabijačem]] iz 15. vijeka, koji je također bio poznat kao Drakula, i ser [[Henry Irving|Henrijem Irvingom]], glumcem kome je Stoker bio lični asistent.<ref name="Warren2002">{{Cite journal|last=Warren|first=Louis S.|date=2002|title=Buffalo Bill Meets Dracula: William F. Cody, Bram Stoker, and the Frontiers of Racial Decay|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_2002-10_107_4/page/1124|journal=[[The American Historical Review]]|location=Washington DC|publisher=[[American Historical Association]]|volume=107|issue=4|pages=1124–57|doi=10.1086/ahr/107.4.1124|issn=0002-8762}}</ref> Jedna od najpoznatijih Drakulinih moći je njegova sposobnost da druge pretvori u vampire tako što ih ujede i zarazi vampirskom bolešću. Drugi aspekti karaktera dodani su ili izmijenjeni u kasnijim popularnim izmišljenim djelima. Lik se često pojavljivao [[Drakula u popularnoj kulturi|u popularnoj kulturi]], od filmova preko animiranih medija do žitarica za doručak. [[Datoteka:Dracula's_Guest_and_Other_Weird_Stories_(1914).jpg|mini| Naslovnica ''[[Drakulin gost i druge čudne priče|Drakulinog gosta i drugih čudnih priča]]'', zbirke kratkih priča čiji je autor [[Bram Stoker]]|293x293piksel]] [[Datoteka:Bela_Lugosi_as_Dracula.jpg|mini| [[Bela Lugosi]] kao grof Drakula 1931|lijevo|198x198piksel]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Vampiri]] oyd4gyooonm6thoefy2pwhzbvqstswx 0 497088 3819669 3817927 2026-03-25T21:19:59Z AnToni 2325 /* Rezultati */ 3819669 wikitext text/x-wiki {{Infokutija SP u biatlonu | disciplina = štafeta | godina = 2023 | slika = Biathlon_pictogram.svg | veličina_slike = 150px | opis_slike = | mjesto = [[Oberhof]], {{ZID|Njemačka}} | datum = 18. februar 2023. | broj_učesnika = 64 | broj_zemalja = 16 | broj_ekipa = 16 | zlato = Samuela Comola | zlato_2 = Dorothea Wierer | zlato_3 = Hannah Auchentaller | zlato_4 = Lisa Vittozzi | zlato_NOK = ITA | srebro = Vanessa Voigt | srebro_2 = Hanna Kebinger | srebro_3 = Sophia Schneider | srebro_4 = Denise Herrmann-Wick | srebro_NOK = NJE | bronza = Linn Persson | bronza_2 = Anna Magnusson | bronza_3 = Elvira Öberg | bronza_4 = Hanna Öberg | bronza_NOK = ŠVE | godina_p = 2021 | spol = žene | godina_s = 2024 }} {{Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023}} {{Glavni|Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.}} '''Utrka u [[Biatlon#Discipline|ženskoj štafeti]]''' na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|Svjetskom prvenstvu u biatlonu 2023]], održala se se 18. februara 2023. u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u.<ref>{{Cite web|url=https://www.biathlonworld.com/calendar?CupLevel=1&SeasonId=2223&EventId=BT2223SWRLCH__|title=Programme|access-date=4. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2223/BT/SWRL/CH__/SWRL/C51B2_v1.pdf|title=Start list|access-date=17. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref> ==Rezultati== Početak utrke je bio u 15:00.<ref>{{Cite web|url=https://ibu.blob.core.windows.net/docs/2223/BT/SWRL/CH__/SWRL/C73C_v1.pdf|title=Final results|access-date=18. 2. 2023|work=biathlonworld.com}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! Plasman !! Startni<br>broj!! Ekipa !! Vrijeme !! Promašaji !! Zaostatak |- | {{Gold1}} || 5 || {{Štafeta|{{flagcountry|ITA}}|[[Samuela Comola]]|[[Dorothea Wierer]]|[[Hannah Auchentaller]]|[[Lisa Vittozzi]]}} || '''1:14:39.7'''<br>18:08.8<br>18:43.2<br>19:27.0<br>18:20.7 || '''0+0 0+2'''<br>0+0 0+0<br>0+0 0+1<br>0+0 0+1<br>0+0 0+0 || |- | {{Silver2}} || 3 || {{Štafeta|{{flagcountry|NJE}}|[[Vanessa Voigt]]|[[Hanna Kebinger]]|[[Sophia Schneider]]|[[Denise Herrmann-Wick]]}} || '''1:15:04.4'''<br>18:15.9<br>19:18.9<br>18:49.8<br>18:39.8 || '''0+3 0+3'''<br>0+0 0+0<br>0+2 0+0<br>0+1 0+2<br>0+0 0+1 || +24.7 |- | {{Bronze3}} || 1 || {{Štafeta|{{flagcountry|ŠVE}}|[[Linn Persson]]|[[Anna Magnusson]]|[[Elvira Öberg]]|[[Hanna Öberg]]}} || '''1:15:34.4'''<br>18:03.1<br>19:42.8<br>19:11.3<br>18:38.2 || '''0+6 2+5'''<br>0+2 0+0<br>0+1 2+3<br>0+1 0+2<br>0+2 0+0 || +55.7 |- | 4 || 2 || {{Štafeta|{{flagcountry|FRA}}|[[Lou Jeanmonnot]]|[[Anaïs Chevalier-Bouchet]]|[[Chloé Chevalier]]|[[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]}} || '''1:16:11.3'''<br>18:17.1<br>18:56.3<br>19:50.0<br>19:07.9 || '''0+4 1+8'''<br>0+0 0+3<br>0+0 1+3<br>0+3 0+2<br>0+1 0+0 || +1:31.6 |- | 5 || 8 || {{Štafeta|{{flagcountry|AUT}}|[[Dunja Zdouc]]|[[Anna Gandler]]|[[Anna Juppe]]|[[Lisa Theresa Hauser]]}} || '''1:16:47.7'''<br>18:49.9<br>19:18.0<br>19:55.2<br>18:44.6 || '''0+6 0+6'''<br>0+1 0+3<br>0+1 0+2<br>0+3 0+1<br>0+1 0+0 || +2:08.0 |- | 6 || 4 || {{Štafeta|{{flagcountry|NOR}}|[[Karoline Offigstad Knotten]]|[[Ingrid Landmark Tandrevold]]|[[Ida Lien]]|[[Marte Olsbu Røiseland]]}} || '''1:17:00.6'''<br>18:08.1<br>19:52.8<br>20:07.0<br>18:52.7 || '''0+4 4+9'''<br>0+1 0+2<br>0+1 3+3<br>0+1 1+3<br>0+1 0+1 || +2:20.9 |- | 7 || 7 || {{Štafeta|{{flagcountry|ČEŠ}}|[[Tereza Voborníková]]|[[Tereza Vinklárková]]|[[Markéta Davidová]]|[[Lucie Charvátová]]}} || '''1:17:24.8'''<br>18:03.6<br>19:53.1<br>19:06.1<br>20:22.0 || '''2+6 1+5'''<br>0+1 0+0<br>0+2 0+0<br>0+0 1+3<br>2+3 0+2 || +2:45.1 |- | 8 || 6 || {{Štafeta|{{flagcountry|ŠVI}}|[[Amy Baserga]]|[[Aita Gasparin]]|[[Elisa Gasparin]]|[[Lena Häcki]]}} || '''1:17:25.3'''<br>18:42.1<br>19:35.7<br>19:49.2<br>19:18.3 || '''0+6 1+9'''<br>0+0 0+3<br>0+1 0+1<br>0+3 0+2<br>0+2 1+3 || +2:45.6 |- | 9 || 14 || {{Štafeta|{{flagcountry|POL}}|[[Anna Mąka]]|[[Kamila Żuk]]|[[Joanna Jakiela]]|[[Natalia Sidorowicz]]}} || '''1:19:28.6'''<br>19:01.0<br>19:35.8<br>20:06.9<br>20:44.9 || '''0+7 0+9'''<br>0+0 0+2<br>0+3 0+2<br>0+2 0+3<br>0+2 0+2 || +4:48.9 |- | 10 || 10 || {{Štafeta|{{flagcountry|EST}}|[[Regina Ermits]]|[[Tuuli Tomingas]]|[[Susan Külm]]|[[Johanna Talihärm]]}} || '''1:20:00.5'''<br>20:39.4<br>19:57.9<br>20:22.1<br>19:01.1 || '''2+4 2+7'''<br>2+3 0+1<br>0+0 1+3<br>0+1 1+3<br>0+0 0+0 || +5:20.8 |- | 11 || 11 || {{Štafeta|{{flagcountry|KAN}}|[[Nadia Moser]]|[[Emily Dickson]]|[[Benita Peiffer]]|[[Emma Lunder]]}} || '''1:20:03.4'''<br>18:49.5<br>21:40.8<br>20:19.5<br>19:13.6 || '''0+2 1+8'''<br>0+0 0+2<br>0+0 1+3<br>0+0 0+1<br>0+2 0+2 || +5:23.7 |- | 12 || 15 || {{Štafeta|{{flagcountry|SLO}}|[[Živa Klemenčič]]|[[Lena Repinc]]|[[Anamarija Lampič]]|[[Polona Klemenčič]]}} || '''1:20:18.0'''<br>19:00.4<br>20:01.9<br>21:59.0<br>19:16.7 || '''0+3 3+9'''<br>0+0 0+2<br>0+1 0+3<br>0+1 3+2<br>0+1 0+2 || +5:38.3 |- | 13 || 9 || {{Štafeta|{{flagcountry|FIN}}|[[Suvi Minkkinen]]|[[Mari Eder]]|[[Nastassia Kinnunen]]|[[Erika Janka]]}} || '''1:20:37.6'''<br>18:32.4<br>19:14.4<br>22:26.6<br>20:24.2 || '''1+6 0+5'''<br>0+0 0+1<br>0+3 0+0<br>1+3 0+2<br>0+0 0+2 || +5:57.9 |- | 14 || 12 || {{Štafeta|{{flagcountry|UKR}}|[[Anastasija Merkušina]]|[[Darija Blaško]]|[[Ljubov Kipijačenkova]]|[[Olena Bilosjuk]]}} || '''1:21:52.8'''<br>19:07.5<br>21:07.8<br>20:08.2<br>21:29.3 || '''0+4 3+4'''<br>0+3 0+0<br>0+1 0+0<br>0+0 0+1<br>0+0 3+3 || +7:13.1 |- | 15 || 13 || {{Štafeta|{{flagcountry|SAD}}|[[Deedra Irwin]]|[[Joanne Reid]]|[[Chloe Levins]]|[[Kelsey Joan Dickinson]]}} || '''1:22:35.7'''<br>20:13.3<br>19:41.0<br>20:43.8<br>21:57.6 || '''0+8 1+7'''<br>0+3 1+3<br>0+2 0+1<br>0+1 0+1<br>0+2 0+2 || +7:56.0 |- | 16 || 16 || {{Štafeta|{{flagcountry|JAP}}|[[Fuyuko Tachizaki]]|[[Aoi Sato]]|[[Asuka Hachisuka]]|[[Hikaru Fukuda]]}} || '''1:23:18.3'''<br>18:56.8<br>21:09.5<br>20:44.3<br>22:27.7 || '''0+5 0+7'''<br>0+0 0+2<br>0+3 0+3<br>0+2 0+0<br>0+0 0+2 || +8:38.6 |} == Napomene== <references group="N"/> <references group="lower-alpha"/> ==Reference== {{reference}} {{Biatlon portal}} [[Kategorija:Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.]] 323n2s89n9sgazp67o0tx9cfz8heiuh 0 497504 3819602 3527166 2026-03-25T19:51:16Z Palapa 383 /* Reference */ 3819602 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Novak_7_(5451438566).jpg|desno|mini| Čovjek sa vidljivim ožiljcima na licu]]'''Ožiljak''' (ili '''ožiljno tkivo''' ) je područje [[Fibroza|fibroznog tkiva]] koje zamjenjuje normalnu [[Koža|kožu]] nakon [[Povreda|ozljede]]. Ožiljci nastaju kao rezultat biološkog procesa [[Zarastanje rana|popravljanja rana]] na koži, kao i u drugim [[Organ (anatomija)|organima]] i [[Tkivo|tkivima]] tijela. Dakle, ožiljci su prirodni dio procesa [[Healing|zacjeljivanja]]. Sa izuzetkom vrlo malih [[lezija]], svaka rana (npr. nakon [[Nesreća|nesreće]], [[bolest]]i ili [[Hirurgija|operacije]]) rezultira određenim stepenom ožiljaka. Izuzetak su životinje s potpunom [[Regeneracija (biologija)|regeneracijom]], koje obnavljaju tkivo bez stvaranja ožiljaka. Ožiljno tkivo se sastoji od istog proteina ([[kolagen]]a) kao i tkivo koje zamjenjuje, ali je sastav vlakana proteina drugačiji; umjesto nasumične tkane formacije kolagenih vlakana koja se nalaze u normalnom tkivu, u [[Fibroza|fibrozi]] se kolagen poprečno povezuje i formira izraženo poravnanje u jednom smjeru.<ref name="collagenskinscar2010-08-20">{{Cite web|url=http://www.ma.hw.ac.uk/~jas/researchinterests/scartissueformation.html|title=Mathematical Modelling of Scar Tissue Formation|last=Sherratt|first=Jonathan A.|year=2010|publisher=Department of Mathematics, Heriot-Watt University|access-date=20. 8. 2010|quote=Sastoji se od istog glavnog proteina (kolagena) kao i normalna koža, ali sa razlikama u detaljima sastava. Najvažnije je da proteinska vlakna u normalnom tkivu imaju nasumičan izgled (košarasto tkanje), dok ona u ožiljnom tkivu imaju izraženo poravnanje u jednom smjeru.}}</ref> Ovo poravnanje kolagenskog ožiljnog tkiva je obično lošijeg funkcionalnog kvaliteta od normalnog randomiziranog kolagenskog poravnanja. Na primjer, ožiljci na koži su manje otporni na [[ultraljubičasto zračenje]], a [[Znojna žlijezda|znojne žlijezde]] i [[Dlakin folikul|folikuli dlake]] ne rastu u tkivima ožiljaka.<ref name="Kraftlynde">{{Cite web|url=http://www.skincareguide.ca/articles/general_skin_care/gen_skin_care_art_3.html|title=Giving Burns the First, Second and Third Degree - Classification of burns|last=John Kraft|last2=Charles Lynde, MD, FRCPC|publisher=skincareguide.ca|access-date=31. 1. 2012|quote=Formation of a thick eschar, slow healing (>1month), Obvious scarring, hair loss.}}</ref> [[Infarkt miokarda]], poznat kao srčani udar, uzrokuje [[Ožiljci miokarda|stvaranje ožiljaka]] na [[Srce|srčanom]] mišiću, što dovodi do gubitka mišićne snage i mogućeg [[Zatajenje srca|zatajenja srca]]. Međutim, postoje neka tkiva (npr. [[kost]]) koja mogu zacijeliti bez ikakvog strukturalnog ili funkcionalnog oštećenja. == Reference == {{Refspisak|25em}} == Vanjski linkovi == {{Kožna keratoza, čir, atrofija, nekrobioza i vaskulitis}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Ožiljci]] c9qdjrovzcmrw7422jmw9r1t90mcett 0 500323 3819600 3730513 2026-03-25T19:49:53Z Palapa 383 3819600 wikitext text/x-wiki '''Evropski izuzetno veliki teleskop''' ('''ELT''') jest [[Opservatorij|astronomska opservatorija]] koja je trenutno u izgradnji. Kada bude završen, to će biti najveći [[Optički teleskop|optički]] / [[Infracrveno zračenje|bliski infracrveni]] [[izuzetno veliki teleskop]]. Dio agencije [[Evropska južna opservatorija|European Southern Observatory]] (ESO), nalazi se na vrhu [[Cerro Armazones|Cerro Armazonesa]] u [[Atacama|pustinji Atacama]] u sjevernom [[Čile]]u. Dizajn se sastoji od reflektirajućeg teleskopa sa [[Segmentirano ogledalo|segmentiranim]] [[Primarno ogledalo|primarnim ogledalom]] od 39,3 metara i 4,2 metara prečnik sekundarnog ogledala. Teleskop će biti podržan [[Adaptivna optika|adaptivnom optikom]], šest [[Laserska vodilica zvijezda|laserski vodećih zvjezdanih]] jedinica i više velikih naučnih instrumenata.<ref name="govert">{{Cite news|url=https://www.science.org/content/article/europe-downscales-monster-telescope-save-money|title=Europe Downscales Monster Telescope to Save Money|agency=Science Insider|date=14 June 2011|access-date=29 June 2020|last=Govert Schilling}}</ref> <ref name="50percent">{{Cite web|url=https://www.eso.org/public/news/eso2310/|title=ESO’s Extremely Large Telescope is now half completed}}</ref> Dizajn opservatorije će prikupiti 100 miliona puta više svjetlosti od ljudskog oka, što je otprilike 10 puta više svjetla od najvećih [[Spisak najvećih optičkih reflektujućih teleskopa|optičkih teleskopa]] koji postoje do 2023. godine, i ispravit će atmosfersku distorziju. Ima oko 250 puta veću površinu za prikupljanje svjetlosti od [[Svemirski teleskop Hubble|Hubble svemirskog teleskopa]] i, prema specifikacijama ELT-a, pružao bi slike 16 puta oštrije od onih s Hubblea.<ref name="E-ELT">{{Cite journal|last=ESO|title=THE EUROPEAN EXTREMELY LARGE TELESCOPE ("E-ELT") PROJECT|url=https://www.eso.org/sci/facilities/eelt/}}</ref> [[Datoteka:The_ESO_Council_during_their_meeting_in_Garching_on_11–12_June_2012.jpg|lijevo|mini| Savjet ESO se sastaje u sjedištu ESO-a u Garchingu, 2012. <ref name="eso1225">{{Cite news|title=ESO To Build World's Biggest Eye on the Sky|url=http://www.eso.org/public/news/eso1225/|access-date=13 June 2012|work=ESO Press Release}}</ref>]] [[Datoteka:Drone_shot_of_the_ELT_under_construction_at_Cerro_Armazones_(eso2310b).jpg|mini| Status izgradnje ELT-a krajem juna 2023]] [[Datoteka:Cerro_Armazones_night-time_panorama.jpg|mini|233x233px| Cerro Armazones noću (2010)]] [[Datoteka:The_optical_system_of_the_ELT_showing_the_location_of_the_mirrors.jpg|mini| Optički sistem ELT-a koji pokazuje lokaciju ogledala <ref>{{Cite web|url=https://www.eso.org/public/news/eso1704/|title=Contracts Signed for ELT Mirrors and Sensors|website=www.eso.org|access-date=23 January 2017}}</ref>]] [[Datoteka:First_ELT_Main_Mirror_Segments_Successfully_Cast.jpg|lijevo|mini| Odlijevanje prvih segmenata glavnog ogledala ELT <ref>{{Cite web|url=https://www.eso.org/public/news/eso1801/|title=First ELT Main Mirror Segments Successfully Cast|website=www.eso.org|access-date=9 January 2018}}</ref>|227x227piksel]] [[Datoteka:Blank_Canvas_the_ELT’s_M2_Mirror_Blank.tif|mini| ELT-ov M2 Mirror Blank <ref>{{Cite web|url=https://www.eso.org/public/announcements/ann19003/|title=World's largest convex mirror blank ready for final touches - The ELT's M2 blank is being shipped to France for fine polishing|website=www.eso.org|language=en|access-date=16 January 2019}}</ref>|226x226piksel]] [[Datoteka:ELT_concept.jpg|mini| ELT koncept|lijevo|203x203piksel]] [[Datoteka:E-ELT_Trailer.ogv|mini| Ovo je službeni trejler za ELT. Dizajn za ELT prikazan ovdje je preliminarni.|lijevo]] [[Datoteka:The_First_E-ELT_Instruments.jpg|mini| Prvi ELT instrumenti <ref>{{Cite web|url=http://www.eso.org/public/announcements/ann15056/|title=First Instruments for E-ELT Approved|access-date=13 July 2015}}</ref>|lijevo]]{{comparison optical telescope primary mirrors.svg}} [[Datoteka:E-ELT_and_VLT_vs_Colosseum.jpg|mini|275x275px| ELT u poređenju sa [[Veoma veliki teleskop|VLT-om]] i [[Koloseum]]om|lijevo]] [[Datoteka:Size_comparison_between_the_E-ELT_and_other_telescope_domes.jpg|centar|mini|862x862px| Poređenje veličina između ELT i drugih kupola teleskopa]] == Reference == {{Refspisak}} <!-- <ref name="eso-mirrors">{{cite web |url=http://www.eso.org/sci/facilities/eelt/telescope/mirrors/ |title=E-ELT OPTICS |work=ESO |date=27 June 2011 |access-date= 1 September 2015}}</ref> <ref name="dome contract ann">{{cite web |url=http://www.eso.org/public/news/eso1617/ |title=ESO Signs Largest Ever Ground-based Astronomy Contract for E-ELT Dome and Telescope Structure |work=ESO |date=25 May 2016}}</ref> <ref name="final design doc">{{cite web |url=http://www.eso.org/sci/facilities/eelt/docs/E-ELT-PhaseB-BoardReport_ExecSummary.pdf |title=E-ELT Phase B Final Design Review |work=ESO Science Office |date=25 May 2016}}</ref> <ref name="ukweb">{{cite web |url=http://www.eelt.org.uk/industry/dome-structure/ |title=The UK involvement in the E-ELT}}</ref> <ref name="idom">{{cite web |url=http://www.idom.com/en/project/e-elt-dome-foundations/ |title=E-ELT DOME & FOUNDATIONS}}</ref> <ref name="eso-design">{{cite web |url=http://www.eso.org/sci/facilities/eelt/telescope/index.html |title=E-ELT TELESCOPE DESIGN |work=ESO |date=23 August 2012 |access-date=1 September 2015}}</ref> --> == Vanjski linkovi == {{Commonscat-inline|Extremely Large Telescope}} * [http://www.eso.org/public/teles-instr/elt/ ESO Extremely Large Telescope] * [https://www.eso.org/sci/facilities/eelt/ ESO The Extremely Large Telescope ("E-ELT") Project] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6176185.stm Posljednja faza za dizajn for teleskopa] * [https://www.theregister.co.uk/2005/04/11/test_design_elt/ Zeleno svjetlo za ELT] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4426535.stm Ground Telescope to Super Size] * [http://www.mpe.mpg.de/ir/micado MICADO] * [http://metis.strw.leidenuniv.nl/ METIS] * [https://www2.physics.ox.ac.uk/research/visible-and-infrared-instruments/harmoni HARMONI] * [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/5252228.stm Record mirror for Euro telescope BBC Online August 7 2006] * [https://archive.today/20120910200228/http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=21445 ESO Council Gives Green Light to Detailed Study of the European Extremely Large Telescope Spaceref.com] (posredstvom [[archive.today]]) {{Astronomija}} {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Opservatorije u Čileu]] [[Kategorija:Evropska južna opservatorija]] [[Kategorija:Astronomski projekti]] [[Kategorija:Članci s videoklipovima]] [[Kategorija:Koordinate na Wikipodacima]] aofbe1a6zqu29lv2al4e8qnplqticct 0 500332 3819595 3620046 2026-03-25T19:48:08Z Palapa 383 /* Izvori */ 3819595 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Matias_Catrileo_cartel_protesta.jpg|desno|mini|250x250piksel| U kontekstu [[Mapuche sukob|sukoba u Mapucheu]], [[Coordinadora Arauco-Malleco]] (CAM) predstavlja striktno etnonacionalistički zahtjev.<ref>{{Cite web|url=https://www.nodo50.org/weftun/documentos/entrevistas/llanquilef.htm|title="La lucha mapuche es nacionalista, anticapitalista y revolucionaria"|date=april 2002|website=Nodo50|quote=Nuestra lucha por la independencia, por la autodeterminación es tomar el planteamiento histórico de nuestro pueblo para mantenerse y seguir siendo pueblo}}</ref>]]'''Etnički nacionalizam''', također poznat kao '''etnonacionalizam''',{{Sfn|Leoussi|2001}} je oblik [[Nacionalizam|nacionalizma]] u kojem se [[nacija]] i [[nacionalnost]] definiraju u smislu [[Etnička pripadnost|etničke pripadnosti]],{{Sfn|Smith|1987}}{{Sfn|Smith|2009}} s naglaskom na [[Etnocentrizam|etnocentrični]] (i u nekim slučajevima i [[Etnokratija|etnokratski]]) pristup različitim [[Politika|političkim]] pitanjima vezanim za nacionalnu afirmaciju određene [[etničke grupe]].{{Sfn|Smith|1981}}{{Sfn|Roshwald|2001}} Centralno načelo etničkih nacionalista je da su "nacije definisane zajedničkim naslijeđem, koje obično uključuje [[zajednički jezik]], zajedničku vjeru i [[Y-DNK haplogrupe po etničkoj grupi|zajedničko etničko porijeklo]]".{{Sfn|Muller|2008}} Oni druge nacionalnosti mogu se klasifikovati kao [[građani drugog reda]].{{Sfn|Rangelov|2013}}{{Sfn|Yilmaz|2018}} U naučnoj literaturi, etnički nacionalizam se obično suprotstavlja [[Građanski nacionalizam|građanskom nacionalizmu]]. Etnički nacionalizam je prisutan u imigracionoj politici mnogih država u obliku [[Zakoni o repatrijaciji|zakona o repatrijaciji]]. [[Armenija]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Bugarska]], [[Hrvatska]], [[Finska]], [[Njemačka]], [[Mađarska]], [[Irska]], [[Izrael]], [[Srbija]] i [[Turska]] osiguravaju automatsko ili brzo državljanstvo pripadnicima dijaspore njihove dominantne etničke grupe, po želji.{{Sfn|Muller|2008}} {{Rp|33}} == Reference == {{Refspisak|20em}} == Izvori ==  {{refbegin|2}} *{{cite journal|last1=Ahmed|first1=Akbar S.|date=1995|title='Ethnic cleansing': A metaphor for our time?|journal=Ethnic and Racial Studies|volume=18|issue=1|pages=1–25|doi=10.1080/01419870.1995.9993851}} *{{cite journal|last1=Anderson|first1=James|date=2016|title=Ethnocracy: Exploring and Extending the Concept|url=https://epress.lib.uts.edu.au/journals/index.php/mcs/article/view/5143/5715|journal=Cosmopolitan Civil Societies|volume=8|issue=3|pages=1–29|doi=10.5130/ccs.v8i3.5143|doi-access=free}} *{{cite book|last1=Bloxham|first1=Donald|title=The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians|url=https://archive.org/details/greatgameofgenoc00blox|date=2005|publisher=Oxford University Press|isbn=9780191500442}} *{{Cite book|last=Le Bossé|first=Mathias|title=Geography|date=18. 7. 2021|publisher=Oxford Bibliographies|isbn=978-0-19-987400-2|chapter=Ethnonationalism|doi=10.1093/OBO/9780199874002-0232|chapter-url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199874002/obo-9780199874002-0232.xml}} * {{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9_vuJusOJkMC|title=Encyclopedia of Nationalism|publisher=Transaction Publishers|year=2001|isbn=9781412822558|editor-last=Leoussi|editor-first=Athena|location=New Brunswick, NJ}} *{{cite journal|last=Muller|first=Jerry Z.|year=2008|title=Us and Them: The Enduring Power of Ethnic Nationalism|url=https://www.jstor.org/stable/20032578|journal=Foreign Affairs|volume=87|issue=2|pages=18–35|jstor=20032578}} *{{cite journal|last1=Rad|first1=Mostafa Salari|last2=Ginges|first2=Jeremy|date=2018|title=Folk theories of nationality and anti-immigrant attitudes|journal=Nature Human Behaviour|volume=2|issue=5|pages=343–347|doi=10.1038/s41562-018-0334-3|pmid=30962601|s2cid=4898162}} *{{cite book|last1=Rangelov|first1=Iavor|title=Nationalism and the Rule of Law: Lessons from the Balkans and Beyond|date=2013|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780511997938|pages=19–44|doi=10.1017/CBO9780511997938}} * {{Cite book|last=Roshwald|first=Aviel|url=https://books.google.com/books?id=kGyFAgAAQBAJ|title=Ethnic Nationalism and the Fall of Empires: Central Europe, the Middle East and Russia, 1914–1923|publisher=Routledge|year=2001|isbn=9781134682539|location=London and New York}} *{{cite journal|last1=Safran|first1=William|date=2008|title=Language, ethnicity and religion: a complex and persistent linkage: Language, ethnicity and religion|journal=Nations and Nationalism|volume=14|issue=1|pages=171–190|doi=10.1111/j.1469-8129.2008.00323.x}} *{{cite journal|last1=Scherrer|first1=Christian P.|date=1999|title=Towards a theory of modern genocide. Comparative genocide research: Definitions, criteria, typologies, cases, key elements, patterns and voids|journal=Journal of Genocide Research|volume=1|issue=1|pages=13–23|doi=10.1080/14623529908413932}} * {{Cite book|last=Smith|first=Anthony D.|url=https://books.google.com/books?id=Pks7AAAAIAAJ|title=The Ethnic Revival in the Modern World|publisher=Cambridge University Press|year=1981|isbn=9780521232678|location=Cambridge|author-link=Anthony D. Smith}} * {{Cite book|last=Smith|first=Anthony D.|url=https://books.google.com/books?id=4FiRngEACAAJ|title=The Ethnic Origins of Nations|publisher=Blackwell|year=1987|isbn=9780631152057|location=Oxford and New York|author-link=Anthony D. Smith|orig-year=1986}} * {{Cite book|last=Smith|first=Anthony D.|url=https://books.google.com/books?id=nAaTAgAAQBAJ|title=Ethno-symbolism and Nationalism: A Cultural Approach|publisher=Routledge|year=2009|isbn=9781135999483|location=London and New York|author-link=Anthony D. Smith}} *{{cite journal|last1=Smith|first1=Anthony D.|date=1994|title=Ethnic Nationalism and the Plight of Minorities|journal=Journal of Refugee Studies|volume=7|issue=2–3|pages=186–198|doi=10.1093/jrs/7.2-3.186}} *{{cite journal|last=Thompson|first=J.|date=2021|title=What it means to be a "true American": Ethnonationalism and voting in the 2016 U.S. presidential election|journal=Nations and Nationalism|volume=27|pages=279–297|doi=10.1111/nana.12638|s2cid=225472000|doi-access=free}} *{{cite journal|last=Thompson|first=J.|date=2022|title=Ethnonationalism and White immigration attitudes|url=https://doi.org/10.1111/nana.12754|journal=Nations and Nationalism|volume=28|issue=1|pages=31–46|doi=10.1111/nana.12754|s2cid=237914361}} *{{cite journal|last1=Yilmaz|first1=Muzaffer Ercan|date=2018|title=The Rise of Ethnic Nationalism, Intra-State Conflicts and Conflict Resolution|journal=Journal of TESAM Akademy|volume=5|issue=1|pages=11–33|doi=10.30626/tesamakademi.393051|doi-access=free}} {{refend}} == Vanjski linkovi == {{Etnički nacionalizam}}{{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Politika i rasa]] [[Kategorija:Političke teorije]] [[Kategorija:Etnički konflikti]] lb2honz66bz4qa7wuk9zp9gjjdu9xgw 0 500426 3819593 3729371 2026-03-25T19:47:16Z Palapa 383 /* Reference */ 3819593 wikitext text/x-wiki {{Infokutija film | poster = LA_DERNIÈRE_REINE.png | režija = Adila Bendimerad i<br> Damien Ounouri. | muzika = [[Evgueni Galperine]], [[Evgueni Galperine|Sacha Galperine]] }} '''Posljednja kraljica'''<ref>{{Citation|title=La dernière reine|url=https://www.imdb.com/title/tt18039808/|publisher=Taj Intaj, Agat Films & Cie, CADC|date=19. 4. 2023|access-date=16. 8. 2023|first=Adila|last=Bendimerad|first2=Dali|last2=Benssalah|first3=Mohamed Tahar|last3=Zaoui}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_last_queen|title=The Last Queen - Rotten Tomatoes|website=www.rottentomatoes.com|language=en|access-date=16. 8. 2023}}</ref><ref>{{Citation|title=La Dernière reine|url=https://www.allocine.fr/film/fichefilm_gen_cfilm=286642.html|access-date=16. 8. 2023|language=fr|last=AlloCine}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cineuropa.org/en/film/428458/|title=The Last Queen (El Akhira. La Dernière Reine)|website=Cineuropa - the best of european cinema|language=en|access-date=16. 8. 2023|archive-date=16. 8. 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816113846/https://cineuropa.org/en/film/428458/|url-status=dead}}</ref> (na [[Arapski jezik|arapskom]]: الملكة الأخيرة) je historijska drama iz 2022. koju su zajedno režirali [[Adila Bendimerad]] i [[Damien Ounouri]].<ref>{{Cite web|url=https://www.thepartysales.com/movie/the-last-queen/|title=The Last Queen by Damien Ounouri & Adila Bendimerad|last=|website=The Party Film Sales|language=en-US|url-status=live|access-date=23. 6. 2023}}</ref> Prvenstveno ga je finansirao [[Alžir]],<ref>{{Cite web|url=https://www.algerie360.com/la-derniere-reine-le-film-qui-revolutionne-le-cinema-algerien/|title=« La dernière reine », le film qui révolutionne le cinéma algérien|date=23. 3. 2023|language=fr|access-date=1. 4. 2023}}</ref> ali je također dobio podršku [[Francuska|Francuske]] i [[Tajvan]]a. Film je prikazan na [[29. Sarajevo Film Festival|SFF 2023.]] godine. == Radnja == Godine 1516. gusar [[Aroudj Barbarossa]] oslobađa grad [[Alžir (grad)|Alžir]] od vlasti Španaca, čime preuzima kontrolu nad kraljevstvom. Međutim, on se udružio sa kraljem Salimom Toumijem, koji umire pod nerazjašnjenim okolnostima. Postepeno su se proširile glasine da je sam Barbarossa možda ubio kralja. Žena pokojnog kralja, kraljica Zafira, odlučuje da mu se suprotstavi i ustane protiv njega. == Uloge<ref>{{Cite web|url=https://en.unifrance.org/movie/52760/the-last-queen|title=The Last Queen de Adila Bendimerad, Damien Ounouri (2022) - Unifrance|website=en.unifrance.org|access-date=23. 6. 2023}}</ref> == * [[Adila Bendimerad]]: Zaphira, posljednja kraljica<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm4941695/|title=Adila Bendimerad {{!}} Actress, Writer, Producer|website=IMDb|language=en-US|access-date=16. 8. 2023}}</ref> * [[Dali Benssalah]]: Aroudj Barberousse<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm8437705/|title=Dali Benssalah {{!}} Actor|website=IMDb|language=en-US|access-date=16. 8. 2023}}</ref> * [[Mohamed Tahar Zaoui]]: Kralj Salim Toumi * [[Imen Noel]]: Kraljica Chegga<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm9699887/|title=Imen Nouel {{!}} Casting Director, Actress|website=IMDb|language=en-US|access-date=16. 8. 2023}}</ref> * [[Nadia Tereszkiewicz]]: Astrid, Skandinavka<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm8066528/|title=Nadia Tereszkiewicz {{!}} Actress|website=IMDb|language=en-US|access-date=16. 8. 2023}}</ref> * Yanis Aouine: Princ Yahia, sin kraljice Zaphire i kralja Salima Toumija * Leila Touchi: Yakout, dama u čekanju * Ahmed Zitouni: bosanski gusar, desna ruka Aroudja<ref>{{Cite web|url=http://www.africine.org/index.php/entretien/entretien-avec-ahmed-zitouni-le-bosniaque-dans-the-last-queen/15628|title=Africiné - ENTRETIEN AVEC… Ahmed ZITOUNI (le Bosniaque, dans THE LAST QUEEN)|website=Africiné|language=fr|access-date=16. 8. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://elcinema.com/en/person/2144913|title=Ahmed Zitouni - Actor Filmography، photos، Video|website=elCinema.com|language=en|access-date=16. 8. 2023}}</ref> * Dimitri Boetto: Ishak Barberousse<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm9042420/|title=Dimitri Boetto {{!}} Actor, Writer|website=IMDb|language=en-US|access-date=16. 8. 2023}}</ref> * Tarik Bouarrara: Younès, šef Zaphirine kraljevske garde. == Proizvodnja == === Geneza === Ideja za film nastala je kod Damiena Ounourija nakon što je pročitao knjigu o historiji Alžira, koja je posebno govorila o kraljici Zafiri. Adila Bendimerad mu je to spomenula 2014.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.avoir-alire.com/interview-de-damien-ounouri-corealisateur-du-film-la-derniere-reine|title=Interview de Damien Ounouri, coréalisateur du film La Dernière reine|last=Éric Françonnet|date=17. 4. 2023|website=avoir-alire.com|language=fr|access-date=2. 5. 2023}}</ref> Otkrivši da su kroz vijekove njena priča, njena legenda, pa čak i njeno postojanje naizmjenično osporavani i podržavani, rediteljka je željela da se udubi u ovaj „čvor“ kako bi pokrenula pitanje brisanja žena u historiji.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://jour2fete.com/wp-content/uploads/2023/01/DOSSIER-DE-PRESSE.pdf|title=Dossier de presse - ''La Dernière Reine'' (2022)|website=jour2fete.com|language=fr|format=pdf|access-date=2. 5. 2023}}</ref> Za Adilu Bendimerada ova je tema bila još značajnija jer Zaphirina figura nije ono što bi se nazvalo konsenzualnom figurom, kako se ponekad dovodi u pitanje, već je to čini ljudskijom.<ref name=":0" /> === Snimanje === Film je u cijelosti sniman u Alžiru, u gradu Alžiru i [[Tlemcen]]u u [[Palata El Mechouar|palati El Mechouar]],<ref name=":2"/> kao i na drugim lokacijama. Reditelj Damien Ounouri objašnjava poteškoće snimanja u prirodnim okruženjima i savremenim mjestima vezanim za temu filma. Stoga su, zajedno s režiserom, odlučili da ne snimaju igrani film "u studiju, već da spasu komadiće onoga što imamo i napravimo slagalicu od setova"<ref name=":2" /> == Reference == <references /> == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} [[Kategorija:Filmovi snimljeni u Alžiru]] [[Kategorija:Alžirski historijski dramski filmovi]] [[Kategorija:Filmovi iz 2022.]] [[Kategorija:Alžirski filmovi]] 8v3g9z2f44493a6insyav2yrmof33y3 0 500634 3819591 3628924 2026-03-25T19:46:38Z Palapa 383 3819591 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Fustion_triple-product_diagram_Horvath.webp|mini|400x400piksel|Lawsonov kriterij važnih eksperimenata fuzije magnetnog ograničenja]] '''Lawsonov kriterij'''<ref>{{Cite web|url=https://medium.com/@amritaghag08/enhancing-fusion-reactors-through-the-lawson-criterion-b868e973d357|title=Enhancing Fusion Reactors Through the Lawson Criterion|last=Ghag|first=Amrita|date=2023-12-29|website=Medium|language=en|access-date=2026-03-25}}</ref> je brojčani izraz efikasnosti koji se koristi u istraživanju [[Nuklearna fuzija|nuklearne fuzije]]. On uspoređuje brzinu energije koju generišu reakcije fuzije unutar fuzijskog goriva sa brzinom gubitaka energije u okolinu. Kada je stopa proizvodnje viša od stope gubitka, sistem će proizvoditi neto energiju. Ako gorivo uhvati dovoljno te energije, sistem će postati samoodrživ i kaže se da će se [[Fuzijsko paljenje|zapaliti]]. Koncept je prvi razvio [[John D. Lawson (naučnik)|John D. Lawson]] u povjerljivom radu iz 1955. koji je deklasifikovan i objavljen 1957.<ref name="Lawson">{{Cite journal|last=Lawson|first=J. D.|date=December 1955|title=Some Criteria for a Power Producing Thermonuclear Reactor|journal=Proceedings of the Physical Society, Section B|volume=70|pages=6–10|bibcode=1957PPSB...70....6L|doi=10.1088/0370-1301/70/1/303}}</ref> Kako je prvobitno formulisan, Lawsonov kriterij daje minimalnu potrebnu vrijednost za proizvod gustine plazme (elektrona) ''n''_e i "'''vrijeme zadržavanja energije'''" <math>\tau_E</math> što dovodi do neto izlazne energije. Kasnija analiza je sugerisala da je korisnija vrijednost '''trostruki proizvod''' gustine, vremena zatvaranja i temperature plazme ''T.'' Trostruki proizvod također ima minimalnu potrebnu vrijednost, a naziv "Lawsonov kriterij" može se odnositi na ovu vrijednost. Dana 8. augusta 2021., istraživači u Nacionalnom postrojenju za [[National Ignition Facility|paljenje]] Lawrence Livermore National Laboratory u Kaliforniji potvrdili su da su proizveli prvo uspješno paljenje reakcije nuklearne fuzije koja je nadmašila Lawsonove kriterije u eksperimentu.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencealert.com/scientists-achieved-self-sustaining-nuclear-fusion-but-now-they-cant-replicate-it|title=Scientists Achieved Self-Sustaining Nuclear Fusion… But Now They Can't Replicate It|date=August 16, 2022|publisher=[[Sciencealert]]}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * https://web.archive.org/web/20190209223028/https://www-fusion-magnetique.cea.fr/gb/fusion/physique/demo_ntt.htm<br /> == Bilješke == {{Normativna kontrola}} lp8rtcvevkpzqvskiw17u8arn87wuf8 0 500641 3819587 3806028 2026-03-25T19:45:15Z Palapa 383 /* Reference */ 3819587 wikitext text/x-wiki {{Infokutija svemirski let|image=Aditya L1.png|image_caption=Aditya-L1 u razvijenoj konfiguraciji|image_size=300px|mission_type=[[Solar observation]]|operator=[[Indian Space Research Organisation|ISRO]]|COSPAR_ID=|SATCAT=|website={{URL|https://www.isro.gov.in/Aditya_L1.html}}|mission_duration=5.2 years (planned)<ref name="CurrSci_113_04">{{Cite journal |last1=Somasundaram |first1=Seetha |last2=Megala |first2=S. |date=25. 8. 2017 |title=Aditya-L1 mission |url=http://www.currentscience.ac.in/Volumes/113/04/0610.pdf |url-status=dead |journal=Current Science |volume=113 |issue=4 |page=610 |bibcode=2017CSci..113..610S |doi=10.18520/cs/v113/i04/610-612 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825061326/http://www.currentscience.ac.in/Volumes/113/04/0610.pdf |archive-date=25. 8. 2017 |access-date=25. 8. 2017 |access-date=2. 9. 2023 |archive-date=25. 8. 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170825061326/http://www.currentscience.ac.in/Volumes/113/04/0610.pdf }}</ref> <br/>{{time interval|September 2, 2023}} (in progress)|spacecraft=|spacecraft_type=|spacecraft_bus=[[I-1K]]<ref>{{Cite news|title=India’s first solar mission to be launched in 2019–20|url=https://www.spaceflightinsider.com/organizations/isro/indias-first-solar-mission-to-be-launched-in-2019-20/|newspaper=SpaceFlight Insider|date=4. 2. 2016|access-date=27. 8. 2025|language=en-US}}</ref>|manufacturer=[[Indian Space Research Organisation|ISRO]]{{\}}[[Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics|IUCAA]]{{\}}[[Indian Institute of Astrophysics|IIA]]|launch_mass={{cvt|1475|kg}}<ref name="CII_20210915">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=XoIdCVfNbfY&t=7656s |title=International Space Conference and Exhibition – DAY 3 |date=15. 9. 2021 |type=video |publisher=Confederation of Indian Industry |time=2:07:36–2:08:38 |access-date=18. 9. 2021 |via=YouTube}}</ref>|payload_mass={{cvt|244|kg}}<ref name="CurrSci_113_04" />|dimensions=|power=<!-- [[watt]]i -->|launch_date={{start-date|2 September 2023}}, 11:50&nbsp;IST (06:20&nbsp;UTC) <ref name="it-20230824">{{Cite web |date=28. 8. 2023 |title=Moon mission done, ISRO aims for the Sun with Aditya-L1 launch on September 2 |url=https://indianexpress.com/article/technology/science/isros-solar-mission-aditya-l1-to-be-launched-on-september-2-says-space-agency-8913266/ |access-date=28. 8. 2023 |website=[[The Indian Express]] |archive-date=28. 8. 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230828120712/https://indianexpress.com/article/technology/science/isros-solar-mission-aditya-l1-to-be-launched-on-september-2-says-space-agency-8913266/ |url-status=live }}</ref><ref name="launch">{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-66643805 |title=Aditya-L1: India launches its first mission to Sun |date=2. 9. 2023 |access-date=2. 9. 2023 |first=Geeta |last=Pandey |website=[[BBC News]] }}</ref>|launch_rocket=[[PSLV Polar Satellite Launch Vehicle]]|launch_site=[[Satish Dhawan Space Centre]]|launch_contractor=[[Indian Space Research Organisation]]|orbit_reference=[[Lagrange point#L1|Sun–Earth L₁]]|orbit_regime=[[Halo orbita]]|orbit_periapsis=|orbit_apoapsis=|orbit_inclination=|orbit_period=177.86 days<ref name="COPUOS_62">{{Cite web |last=Sreekumar |first=P. |date=19. 6. 2019 |title=Indian Space Science & Exploration : Global Perspective |url=http://www.unoosa.org/documents/pdf/copuos/2019/copuos2019tech32E.pdf |access-date=30. 6. 2019 |publisher=UNOOSA |page=8 |archive-date=30. 6. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190630051004/http://www.unoosa.org/documents/pdf/copuos/2019/copuos2019tech32E.pdf |url-status=live }}</ref>|apsis=gee|instruments_list={{Infobox spaceflight/Instruments | acronym1 = VELC | name1 = Visible Emission Line [[Coronagraph]] | acronym2 = SUIT | name2 = Solar Ultraviolet Imaging Telescope | acronym3 = ASPEX | name3 = Aditya Solar wind Particle Experiment | acronym4 = PAPA | name4 = Plasma Analyser Package for Aditya | acronym5 = SoLEXS | name5 = Solar Low Energy X-ray Spectrometer | acronym6 = HEL1OS | name6 = High Energy L1 Orbiting X-ray Spectrometer | acronym7 = Magnetometer | name7 = Magnetometer }}}} '''Aditya-L1''' je [[koronograf]]ska letjelica za proučavanje [[Sunce|solarne atmosfere]], koju su dizajnirali i razvili [[Indijska organizacija za istraživanje svemira|Indijska organizacija za svemirska istraživanja]] (ISRO) i razni drugi indijski istraživački instituti. Biće ubačena na oko 1,5 miliona km od Zemlje u [[Halo orbita|orbitu]] oko [[Lagrangeova tačka|L1 Lagrangeove tačke]] između [[Zemlja (planeta)|Zemlje]] i [[Sunce|Sunca]] gde će proučavati solarnu atmosferu, [[Solarna oluja|solarne magnetne oluje]] i njihov uticaj na okolinu oko [[Zemlja (planeta)|Zemlje]].<ref>{{Cite web|url=http://www.isro.gov.in/aditya-l1-first-indian-mission-to-study-sun|title=Aditya – L1 First Indian mission to study the Sun|publisher=ISRO|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303041833/https://www.isro.gov.in/aditya-l1-first-indian-mission-to-study-sun|archive-date=3. 3. 2018|url-status=dead|access-date=1. 6. 2017|archive-date=3. 3. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303041833/https://www.isro.gov.in/aditya-l1-first-indian-mission-to-study-sun}}</ref> To je prva indijska misija posvećena posmatranju Sunca i lansirana je na [[Polar Satellite Launch Vehicle|PSLV-XL]] lansirnoj raketi u 11:50 sati. ([[Indijsko standardno vrijeme|IST]] ) 2. septembra 2023.<ref>{{Cite tweet|title=PSLV-C57/Aditya-L1 Mission: The 23-hour 40-minute countdown leading to the launch at 11:50 Hrs. IST on September 2, 2023, has commended today at 12:10 Hrs. The launch can be watched LIVE on ISRO Website https://isro.gov.in Facebook https://facebook.com/ISRO YouTube https://youtube.com/watch?v=_IcgGYZTXQw… DD National TV channel from 11:20 Hrs. IST}}</ref> Lansirana je 10 dana nakon historijskog uspjeha misije na Mjesec, Chandrayaan 3. Uspješno je postigla predviđenu orbitu skoro sat vremena kasnije.<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/newsblogs/aditya-l1-live-news-updates-isro-first-solar-mission-launch-02-september-2023/liveblog/103297403.cms|title=Aditya L1 Mission: Aditya L1 Launch LIVE Updates: Aditya L1 spacecraft successfully separated from PSLV rocket, now en route to Sun-Earth L1 point. ISRO says mission accomplished|website=The Economic Times|language=en|access-date=2. 9. 2023}}</ref> Nedugo zatim oko 12:54 sati je odvojen od [[Polar Satellite Launch Vehicle|četvrte faze]] IST. [[Datoteka:Aditya_L1.jpg|mini|Aditya-L1 u spremljenoj konfiguraciji|lijevo|180x180px]] [[File:Aditya-L1_spacecraft.jpg|lijevo|mini| Aditya L1 u raspoređenoj konfiguraciji|205x205px]] [[Datoteka:Lagrange-better.png|desno|mini| [[Lagrangeova tačka|Lagranžove tačke]] u sistemu Sunce–Zemlja (ne u razmjeri) – mali objekat u bilo kojoj od pet tačaka će zadržati svoju relativnu poziciju.|206x206px]] [[Datoteka:ADITYAL1_medium.webp|alt=Instruments in Aditya L1|mini|138x138px| Instrumenti u Aditya L1|lijevo]] == Reference == {{Refspisak|30em}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}}{{Sunčeve svemirske letjelice|state=collapsed}} {{Indijske svemirske letjelice}} {{Budući svemirski letovi}} [[Kategorija:Pages using infobox spaceflight with unknown parameters|launch rocketAditya-L1]] frfudhugw0v56lh3vzjef20ecj9n34l 0 500785 3819616 3755802 2026-03-25T20:01:22Z Palapa 383 /* Vanjski linkovi */ 3819616 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ervin Rustemagić | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1951|4|25}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[FNRJ]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2025|7|26|1951||}} | mjesto_smrti = [[Slovenija]] | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | druga_imena = | zanimanje = Novinar, izdavač stripa | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = }} '''Ervin Rustemagić''' bio je [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] izdavač stripova, distributer i agent za prava. Osnivač je [[Strip Art Features]] (SAF) u Sarajevu, kao i jugoslavenskog časopisa ''[[Strip Art]]''. Rustemagić (preko Strip Art Features) zastupa umjetnike kao što su [[Hermann Huppen]], [[Bane Kerac]], i [[Joe Kubert]].<ref name="Lambiek-Bane">{{cite web| last =Lambiek Comiclopedia | title =Bane Kerac | url =http://lambiek.net/artists/k/kerac_bane.htm}}</ref> Njegova lična borba, dokumentirana faksom tokom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]], bila je tema grafičkog romana stvarne priče "Faks iz Sarajeva" od Joe Kuberta.<ref name="Lambiek-Kubert">{{cite web| last =Lambiek Comiclopedia | title =Joe Kubert | url =http://lambiek.net/artists/k/kubert.htm}}</ref> Preminuo je 26. jula 2025. u Sloveniji.<ref>{{Cite web|url=https://www.hayat.ba/news/article/u-73-godini-preminuo-istaknuti-bh-strip-izdavac-ervin-rustemagic/688686d9322d5ba0f32a0980|title=U 73. godini preminuo istaknuti bh. strip izdavač Ervin Rustemagić|last=Herak|first=Piše: Alem|website=hayat.ba|access-date=28. 7. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.klix.ba/magazin/kultura/u-73-godini-preminuo-istaknuti-bh-strip-izdavac-ervin-rustemagic/250727097|title=U 73. godini preminuo istaknuti bh. strip izdavač Ervin Rustemagić|website=Klix.ba|access-date=28. 7. 2025}}</ref> == Biografija == Osnovao je Strip Art 1971. sa 17 godina, a 1972. osnovao je Strip Art Features. Strip Art je 1984. osvojio nagradu Yellow Kid na festivalu Lucca Comics & Games kao najbolji strani izdavač stripova.<ref name="YK Awards-1984">{{cite web| last =Immagine-Centro Studi Iconografici | title =16° SALONE INTERNAZIONALE DEI COMICS, 1984 | url = http://www.immaginecentrostudi.org/saloni/salone16.asp | language=it }}</ref> Početkom [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]] 1992, uništeni su Rustemagićev dom i SAF kancelarije u sarajevskom predgrađu [[Ilidža]]. Više od 14.000 komada originalnih umjetničkih djela izgubljeno je u plamenu, uključujući djela američkih autora kao što su [[Hal Foster]], [[Doug Wildey]], [[Joe Kubert]], [[Warren Tufts]], [[Sergio Aragonés]], [[George McManus]], [[Alex Raymond]], [[Charles M. Schulz]], [[Mort Walker]], [[John Prentice]], [[Al Williamson]], [[Gordon Bess]] i [[Bud Sagendorf]]; djela argentinskih umjetnika kao što su [[Alberto Breccia]] i [[Carlos Meglia]]; i djela evropskih stvaralaca poput [[André Franquina]], [[Maurice Tillieuxa]], Hermanna, [[Martina Lodewijka]], [[Philippe Bercovici|Philippea Bercovicia]], [[Giorgia Cavazzana]], [[Johna Burnsa]], i [[Ferdinando Tacconi|Ferdinanda Tacconija]]. U ratom razorenom gradu bio je zarobljen sa svojom porodicom, sklanjajući se u stambenoj zgradi u Dobrinji. Nekoliko mjeseci kasnije, u oktobru 1992, porodica se preselila u Sarajevski Holiday Inn, koji je u to vrijeme bio uglavnom naseljen stranim novinarima i bio je neprestano pod vatrom. Zahvaljujući pomoći evropskih izdavača i umjetnika, krajem 1993. Rustemagić je dobio akreditaciju za novinara, što mu je omogućilo da pobjegne iz Bosne i Hercegovine. Nakon više od mjesec dana bezuspješnih pokušaja da izvede svoju porodicu iz zemlje, dobio je slovensko državljanstvo, koje je odmah preneseno na njegovu porodicu. U septembru 1993. porodica se ponovo okupila u [[Split]]u ([[Hrvatska]]). Ova priča je ispričana u "Faksu iz Sarajeva". U jednom trenutku tokom [[Opsada Sarajeva|opsade]], Rustemagićeva majka je ubijena kada su bolnicu u koju je bila primljena zbog bolesti zauzele snage [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS).<ref>Kubert, Joe. ''[https://books.google.ba/books/about/Fax_from_Sarajevo.html?id=_-kGAAAACAAJ&redir_esc=y Fax From Sarajevo: A Story of Survival]'' softcover (Dark Horse Comics, 1996/1998), str. 195.</ref> Rustemagić je saosnovao [[Platinum Studios]] u januaru 1997. sa [[Scott Mitchell Rosenberg|Scottom Mitchellom Rosenbergom]].<ref name=Marvel>Press release. [http://www.thefreelibrary.com/Scott+Rosenberg+Leaves+Marvel%3B+Acquires+50+Percent+of+Platinum+Studios-a019031769 Scott Rosenberg Leaves Marvel; Acquires 50 Percent of Platinum Studios] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170222052808/https://www.thefreelibrary.com/Scott+Rosenberg+Leaves+Marvel%3B+Acquires+50+Percent+of+Platinum+Studios-a019031769 |date=22. 2. 2017 }}, ''The Free Library'' (16. 1. 1997).</ref> Kao dio dogovora, Platinum Studios je stekao filmska i televizijska prava na [[Dylan Dog]]<ref name=Heidi2>MacDonald, Heidi. [http://comicsbeat.com/platinum-studios-alive-and-kicking-and-licensing-cowboys-aliens/ "Platinum Studios alive and kicking and licensing Cowboys & Aliens,"] ''The Beat'' (16. 8. 2011).</ref> i [[Jeremiah]],<ref>{{Citation|title=Jeremiah|url=https://www.imdb.com/title/tt0290966/?ref_=nm_knf_t_1|publisher=Platinum Studios, Jeremiah Productions Inc., Lions Gate Television|date=3. 3. 2002|access-date=1. 10. 2023|first=Luke|last=Perry|first2=Malcolm-Jamal|last2=Warner|first3=Peter|last3=Stebbings}}</ref> oba prethodno licencirana od Rustemagića. Jeremiah je na kraju prilagođen kao [[Naučna fantastika|naučnofantastična]] TV serija koja se emitovala na [[Showtime]]u od 2002. do 2004; Rustemagiću je dodijeljena uloga izvršnog producenta serije.<ref>{{IMDb name|id=0751827|name= Ervin Rustemagić}}</ref> Dylan Dog je bio izvor materijala za film iz 2010. ''Dylan Dog: Dead of Night''.<ref>Orange, B. Alan. [http://www.movieweb.com/news/dylan-dog-dead-of-night-arrives-april-29th "'Dylan Dog: Dead of Night' Arrives April 29th: Brandon Routh brings the popular comic book character to life in this feature adaptation from director Kevin Munroe,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140323052133/http://www.movieweb.com/news/dylan-dog-dead-of-night-arrives-april-29th |date=23. 3. 2014 }} ''Movie Web'' (2. 3. 2011).</ref> Rustemagić je napustio Platinum Studios 2000, vraćajući se na posao punog radnog vremena u Strip Art Features. === Privatni život === Rustemagić je etnički Bošnjak jevrejskog porijekla, iako njegova porodica nije bila religiozna.<ref>Kubert, str. 191.</ref> On i njegova supruga Edina imaju dvoje djece, Maju (rođena 20. jula 1982)<ref>Kubert, str. 85.</ref> i Edvina (rođen oko 1987).<ref>Kubert, str. 90.</ref> ==Reference== {{Refspisak}} === Resursi === * {{cite book|last=Kubert|first=Joe|url=https://archive.org/details/faxfromsarajevo00joek|title=Fax From Sarajevo: A Story of Survival|date=1996|publisher=Dark Horse Comics|page=|author-link=Joe Kubert}} == Vanjski linkovi == * {{IMDb name|id=0751827|name=Ervin Rustemagić}} * [http://www.safcomics.com/ Zvanični sajt Strip Art Featuresa] {{DEFAULTSORT:Rustemagić, Ervin}} [[Kategorija:Rođeni 1951.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački autori stripa]] [[Kategorija:Umrli 2025.]] 8hzg4m9qumzmxqtc28rzqumnsb3tz68 0 503942 3819523 3641334 2026-03-25T18:45:13Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3819523 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Julia Ransom | slika = 2018-01-04 IBU Biathlon World Cup Oberhof 2018 - Sprint Women 118 (cropped).jpg | puno ime = Julia Ransom | država = {{ZID|Kanada}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1993|02|04}} | mjesto rođenja = [[Kelowna]], [[Britanska Kolumbija]] | država rođenja = [[Kanada]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = [[Canmore Nordic]] | trener = [[Matthias Ahrens]] <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]]) | medalje OI = 0 | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]]) | medalje SP = 0 | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14]] | pobjede SK = 0{{PSKB}} | plasman SK = {{plainlist| * '''46.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''19.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16]], [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''50.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) }} | pobjede u dis = | pobjede SK štafeta= 0 <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2012/2013.|2012/13.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''50''' ([[IBU kup 2013/2014.|2013/14.]]) | kraj karijere = 2018. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 2. 3. 2024. }} '''Julia Ransom''', rođena 4. februara 1993. u [[Kelowna|Kelowni]], [[Britanska Kolumbija]], [[Kanada]] je nekadašnja [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- | align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|40]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|28]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|10]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|12]] |} Julia Ransom je nastupila na samo jednim [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 28-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|potjere]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom 3:03.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|Njemice]] [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Sarah Beaudry]], [[Emma Lunder|Emmom Lunder]] i [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]] osvojila deseto mjesto. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|84]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (žene)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|9]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|50]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|42]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|11]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|65]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|16]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|13]] |} Ransom je nastupila na tri [[Svjetska prvenstva u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 18-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] kada je u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]] s jednim promašajem i zaostatkom od 3:48.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Megan Tandy]], [[Audrey Vaillancourt]] i [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="5" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || ||52||58||46 |} {{raščistiti}} Prvi nastup Ransom u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2003/14.]] u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u, 3. januara 2014. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je osvojila 80-o mjesto s pet promašaja i zaostatkom od 5:11.0&nbsp;min iza bjeloruske biatlonke [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]]. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji joj je deveto mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] u [[Oberhof]]u 4. januara 2018. u utrci na 7,5&nbsp;km kada je bez promašaja i zaostatkom od 1:13.6&nbsp;min bila sporija iza slovačke biatlonke [[Anastasiya Kuzmina|Anastasiye Kuzmine]]. U ekipnim disciplinama najbolji rezultat joj je osmo mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] u [[Južna Koreja|južnokorejskom]] [[Pyeongchang]]u 5. marta 2017. s [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]], [[Megan Tandy]] i [[Emma Lunder|Emmom Lunder]]. == Privatni život == {{sekcija}} == Prestanak karijere == Aktivnim bavljenjem biatlonom prestala se baviti 2019. godine. == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|1013}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Ransom, Julia}} [[Kategorija:Kanadski biatlonci]] [[Kategorija:Biografije, Kelowna]] [[Kategorija:Rođeni 1993.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Kanadski olimpijci u biatlonu]] hh8hl4dmjb2vkc449bjea755aastwpl 3819524 3819523 2026-03-25T18:47:34Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3819524 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Julia Ransom | slika = 2018-01-04 IBU Biathlon World Cup Oberhof 2018 - Sprint Women 118 (cropped).jpg | puno ime = Julia Ransom | država = {{ZID|Kanada}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1993|02|04}} | mjesto rođenja = [[Kelowna]], [[Britanska Kolumbija]] | država rođenja = [[Kanada]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = [[Canmore Nordic]] | trener = [[Matthias Ahrens]] <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]]) | medalje OI = 0 | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]]) | medalje SP = 0 | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14]] | pobjede SK = 0{{PSKB}} | plasman SK = {{plainlist| * '''46.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''19.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16]], [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''50.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) }} | pobjede u dis = | pobjede SK štafeta= 0 <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2012/2013.|2012/13.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''50''' ([[IBU kup 2013/2014.|2013/14.]]) | kraj karijere = 2018. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 2. 3. 2024. }} '''Julia Ransom''', rođena 4. februara 1993. u [[Kelowna|Kelowni]], [[Britanska Kolumbija]], [[Kanada]] je nekadašnja [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- | align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|40]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|28]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|10]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|12]] |} Julia Ransom je nastupila na samo jednim [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 28-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|potjere]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom 3:03.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Njemice]] [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Sarah Beaudry]], [[Emma Lunder|Emmom Lunder]] i [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]] osvojila deseto mjesto iza pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Nadežda Skardino]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|84]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (žene)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|9]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|50]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|42]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|11]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|65]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|16]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|13]] |} Ransom je nastupila na tri [[Svjetska prvenstva u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 18-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] kada je u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]] s jednim promašajem i zaostatkom od 3:48.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Megan Tandy]], [[Audrey Vaillancourt]] i [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="5" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || ||52||58||46 |} {{raščistiti}} Prvi nastup Ransom u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2003/14.]] u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u, 3. januara 2014. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je osvojila 80-o mjesto s pet promašaja i zaostatkom od 5:11.0&nbsp;min iza bjeloruske biatlonke [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]]. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji joj je deveto mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] u [[Oberhof]]u 4. januara 2018. u utrci na 7,5&nbsp;km kada je bez promašaja i zaostatkom od 1:13.6&nbsp;min bila sporija iza slovačke biatlonke [[Anastasiya Kuzmina|Anastasiye Kuzmine]]. U ekipnim disciplinama najbolji rezultat joj je osmo mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] u [[Južna Koreja|južnokorejskom]] [[Pyeongchang]]u 5. marta 2017. s [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]], [[Megan Tandy]] i [[Emma Lunder|Emmom Lunder]]. == Privatni život == {{sekcija}} == Prestanak karijere == Aktivnim bavljenjem biatlonom prestala se baviti 2019. godine. == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|1013}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Ransom, Julia}} [[Kategorija:Kanadski biatlonci]] [[Kategorija:Biografije, Kelowna]] [[Kategorija:Rođeni 1993.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Kanadski olimpijci u biatlonu]] auht00h39ajviru5hfwf64hq9bbpuuk 3819525 3819524 2026-03-25T18:48:06Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3819525 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Julia Ransom | slika = 2018-01-04 IBU Biathlon World Cup Oberhof 2018 - Sprint Women 118 (cropped).jpg | puno ime = Julia Ransom | država = {{ZID|Kanada}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1993|02|04}} | mjesto rođenja = [[Kelowna]], [[Britanska Kolumbija]] | država rođenja = [[Kanada]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = [[Canmore Nordic]] | trener = [[Matthias Ahrens]] <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]]) | medalje OI = 0 | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]]) | medalje SP = 0 | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14]] | pobjede SK = 0{{PSKB}} | plasman SK = {{plainlist| * '''46.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''19.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''52.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16]], [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''50.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]]) }} | pobjede u dis = | pobjede SK štafeta= 0 <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2012/2013.|2012/13.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''50''' ([[IBU kup 2013/2014.|2013/14.]]) | kraj karijere = 2018. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 2. 3. 2024. }} '''Julia Ransom''', rođena 4. februara 1993. u [[Kelowna|Kelowni]], [[Britanska Kolumbija]], [[Kanada]] je nekadašnja [[Kanada|kanadska]] [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- | align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|74]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|40]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|28]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|10]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|12]] |} Julia Ransom je nastupila na samo jednim [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 28-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|potjere]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom 3:03.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Njemice]] [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Sarah Beaudry]], [[Emma Lunder|Emmom Lunder]] i [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]] osvojila deseto mjesto iza pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Nadežda Skardino]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|84]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (žene)|56]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|9]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|50]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|42]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|15]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|11]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|65]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|16]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|13]] |} Ransom je nastupila na tri [[Svjetska prvenstva u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 18-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] kada je u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]] s jednim promašajem i zaostatkom od 3:48.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman deveto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Megan Tandy]], [[Audrey Vaillancourt]] i [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="5" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] |- | || ||52||58||46 |} {{raščistiti}} Prvi nastup Ransom u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2003/14.]] u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u, 3. januara 2014. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je osvojila 80-o mjesto s pet promašaja i zaostatkom od 5:11.0&nbsp;min iza bjeloruske biatlonke [[Darja Domračeva|Darje Domračeve]]. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji joj je deveto mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] u [[Oberhof]]u 4. januara 2018. u utrci na 7,5&nbsp;km kada je bez promašaja i zaostatkom od 1:13.6&nbsp;min bila sporija iza slovačke biatlonke [[Anastasiya Kuzmina|Anastasiye Kuzmine]]. U ekipnim disciplinama najbolji rezultat joj je osmo mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] u [[Južna Koreja|južnokorejskom]] [[Pyeongchang]]u 5. marta 2017. s [[Rosanna Crawford|Rosannom Crawford]], [[Megan Tandy]] i [[Emma Lunder|Emmom Lunder]]. == Privatni život == {{sekcija}} == Prestanak karijere == Aktivnim bavljenjem biatlonom prestala se baviti 2019. godine. == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|1013}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Ransom, Julia}} [[Kategorija:Kanadski biatlonci]] [[Kategorija:Biografije, Kelowna]] [[Kategorija:Rođeni 1993.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Kanadski olimpijci u biatlonu]] 9l8fy3mg2zmv18djxo1q5t33azqxqio 0 505527 3819596 3600629 2026-03-25T19:49:52Z Mhare 481 Mhare premjestio je stranicu [[Lidija Lincender Cvijetić]] na [[Lidija Lincender-Cvijetić]] 3600629 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Lidija Lincender-Cvijetić | slika = | slika_širina = | naslov = | datum_rođenja = 1943. | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | prebivalište = | državljanstvo = | narodnost = | etnicitet = | polje = [[Medicina]] | radna_institucija = [[Medicinski fakultet u Sarajevu]] | alma_mater = [[Medicinski fakultet u Sarajevu]] | doktorski_mentor = | doktorski_studenti = | akademski_savjetnici = | uticao_na = | uticali_na_njega = | poznat_po = | autor_kratica_bot = | autor_kratica_zoo = | nagrade = | religija = | fusnote = }} '''Lidija Lincender-Cvijetić''' (rođena 1943) jest [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] [[Ljekar|doktorica]], [[Akademik|akademkinja]] i potpredsjednica [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|ANUBiH]].<ref>{{Cite web|url=https://www.anubih.ba/index.php/bs/clanstvo/redovni-clanovi/100-clanovi-anubih/691-lidija-lincender-cvijetic|title=Lidija Lincender-Cvijetić|website=www.anubih.ba|access-date=24. 4. 2024}}</ref> == Biografija == Rođena je 1943. u Sarajevu gdje je 1950. završila osnovnu školu i 1962. Klasičnu gimnaziju.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ama.ba/index.php/ama/lidija-lincender-cvijetic|title=Lidija Lincender-Cvijetić, MD, PhD {{!}} Acta Medica Academica|website=ama.ba|access-date=24. 4. 2024}}</ref> Diplomirala je na [[Medicinski fakultet u Sarajevu|Medicinskom fakultetu u Sarajevu]] 1968. Magistrirala je na Medicinskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu 1980. na temu ''Procjena ekskretorne sposobnosti hepatocita u prikazu bilijarnog trakta metodom infuzione holegrafije u korelaciji s vrijednostima transaminaze i alkalne fosfataze u serumu'' te doktorirala 1983. sa temom ''Tomodenzitometrijska evaluacija indeksa veličine pankreasa.''<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.anubih.ba/images/clanovi/redovni/biografije/lidija_lincender_cvijetic_biografija.pdf|title=Curriculum Vitae "Prof.dr. Lidija Lincender Cvijetić"|date=2013|website=anubih.ba|publisher=Medicinski fakultet, Univerzitet u Sarajevu|access-date=24. 4. 2024}}</ref> Godine 1972–1973. završila je specijalizaciju iz radiologije i onkologije na Institutu za Radiologiju i onkologiju UMC-a Sarajevo. Od 1974 do 1975. završila je specijalizaciju na Kliničkom bolničkom centru Rebro u Zagrebu. Između 1976. i 1982. bila je asistentica Medicinskog fakulteta Univerziteta u Sarajevu na predmetu Radiologija i onkologija. Godine 1980. radila je kao ljekar Odsjeka za digestivnu dijagnostiku; Dobila je titulu docenta 1986.na Medicinskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu na Katedri za radiologiju i onkologiju. Godine 1991. postala je vanredna profesorica Medicinskog i Stomatološkog fakulteta Univerziteta u Sarajevu i Više medicinske škole na Katedri za radiologiju i onkologiju; članica Izdavačkog savjeta stručnog radiološkog časopisa Radiologia Iugoslavica. Od 1992. do 2001. bila je šefica abdominalne dijagnostike Instituta za Radiologiju. Od 1996. članica je Hrvatskog društva za znanost i umjetnost Sarajevo. Godine 2000. postala je članica Balkanskog udruženja radiologa i Organizacionog komiteta. Zvanje redovnog profesora Medicinskog i Stomatološkog fakulteta Univerziteta u Sarajevu i Više medicinske škole, na Katedri za radiologiju i onkologiju dobila je 2001. Između 2004 i 2008. bila je predsjednica Udruženja radiologa BiH; Od 2005. članica Uredništva časopisa KCUS Medicinski žurnal; 2006. predavala na postdiplomskoj nastavi na Univerzitetu u Tuzli – Radiološka fizika; 2007–2008. vršila je funkciju prodekanese za nastavu na Medicinskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu.<ref name=":1" /> Kao autor i koautor objavila je 255 medicinskih eseja; od čega 70 u akreditovanim časopisima.<ref name=":0" /> Penzionisana je 2008. Za dopisnu članicu Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine u Odjeljenje medicinskih nauka izabrana je 2008, a za redovnu 2012. Od 2014. je potpredsjednica Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://www.akta.ba/vijesti/bih/171012/izabrani-clanovi-predsjednistva-anu-bih-za-mandatni-period-2024-2026|title=Izabrani članovi Predsjedništva ANU BiH za mandatni period 2024.-2026. - Akta.ba|last=Akta.ba|website=www.akta.ba|language=bs|access-date=24. 4. 2024}}</ref> == Također pogledajte == * [[Spisak akademika ANUBiH]] == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Lincender Cvijetić, Lidija }} [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački ljekari]] [[Kategorija:Rođeni 1943.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] 3p64u9czztq8tw3mrmd9pt57thp1q62 1 505528 3819598 3595454 2026-03-25T19:49:52Z Mhare 481 Mhare premjestio je stranicu [[Razgovor:Lidija Lincender Cvijetić]] na [[Razgovor:Lidija Lincender-Cvijetić]] 3595454 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2024. | korisnik = [[User:Panassko|Panassko]] | tema = Kultura | tema2 = Žene | tema3 = | država = Bosna i Hercegovina | država2 = | država3 = }} 2q2075phiyogmco8ya6oii4bo0t7as6 0 512590 3819744 3748676 2026-03-26T09:09:57Z KWiki 9400 Ima li matematičara da prevedu ova obrazloženja? 3819744 wikitext text/x-wiki {{Infokutija nagrada | ime = Abelova nagrada | podnaslov = | trenutne_nagrade = | slika = | veličina_slike = | alt = | opis = Portret Nielsa Henrika Abela | deskripcija = Izuzetan doprinos na području matematike | sponzor = [[Vlada Norveške]] | datum = | lokacija = | država = {{ZID|Norveška}} | organizator = | nagrada = | godina = 2003. | godina2 = | nosilac = | web_stranica = {{URL|abelprize.no}} | dužina_trajanja = | ocjene = | najviše_nagrada = | najviše_nominacija = | slika2 = | slika2veličina = | alt2 = | opis2 = | prethodno = | glavno = | sljedeće = }} '''Abelova nagrada''' (/ˈɑːbəl/ AH-bəl; norveški: Abelprisen [ˈɑ̀ːbl̩ˌpriːsn̩]) jest najznačajnija nagrada na koje jedan matematičar može dobiti. [[Norveška monarhija|Kralj Norveške]] svake godine dodjeljuje jednom ili više istaknutih matematičara.<ref>{{cite web |title=Statutes for Niels Henrik Abel's Prize in Mathematics (The Abel Prize) |url=https://abelprize.no/node/67 |access-date=21. 7. 2022 |language=en}}</ref> Nazvana je po norveškom matematičaru [[Niels Henrik Abel|Nielsu Henriku Abelu]] (1802–1829), po uzoru na Nobelove nagrade.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2018/03/20/science/robert-langlands-abel-prize-mathematics.html|title=Robert P. Langlands Is Awarded the Abel Prize, a Top Math Honor|work=The New York Times |date=20. 3. 2018 |access-date=23. 3. 2018|archive-date=3. 4. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403090347/https://www.nytimes.com/2018/03/20/science/robert-langlands-abel-prize-mathematics.html|url-status=live|last1=Chang |first1=Kenneth }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2005/03/29/science/29conv.html|title=From Budapest to Los Alamos, a Life in Mathematics|last=Dreifus|first=Claudia|date=29. 3. 2005|newspaper=[[The New York Times]]|access-date=18. 2. 2017|archive-date=29. 5. 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150529200141/http://www.nytimes.com/2005/03/29/science/from-budapest-to-los-alamos-a-life-in-mathematics.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/326/1|title=Russian Mathematician Wins Abel Prize|last=Cipra|first=Barry A.|date=26. 3. 2009 |publisher=[[ScienceNOW]] |author-link=Barry A. Cipra|access-date=29. 3. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090329211817/http://sciencenow.sciencemag.org/cgi/content/full/2009/326/1 |archive-date=29. 3. 2009 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite journal |url=http://www.nature.com/news/2009/090326/full/news.2009.196.html |title=Geometer wins maths 'Nobel' |date=26. 3. 2009 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |doi=10.1038/news.2009.196 |access-date=17. 10. 2012 |archive-date=22. 3. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190322064800/http://www.nature.com/news/2009/090326/full/news.2009.196.html |url-status=live |last1=Laursen |first1=Lucas }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/06/01/nyregion/01nyu.html |title=In N.Y.U.'s Tally of Abel Prizes for Mathematics, Gromov Makes Three |last=Foderaro |first=Lisa W. |date=31. 5. 2009 |newspaper=The New York Times |access-date=17. 10. 2012 |archive-date=2. 4. 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190402161443/https://www.nytimes.com/2009/06/01/nyregion/01nyu.html |url-status=live }}</ref><ref name="maa">{{cite web|last=Devlin|first=Keith|author-link=Keith Devlin|url=http://www.maa.org/devlin/devlin_04_04.html|title=Abel Prize Awarded: The Mathematicians' Nobel|date=april 2004 |publisher=[[Mathematical Association of America]] |access-date=4. 11. 2012|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120827093315/http://www.maa.org/devlin/devlin_04_04.html |archive-date=27. 8. 2012}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=cRKWBYXtvAcC&pg=PA6|title=The Mathematical Century: The 30 Greatest Problems of the Last 100 Years|publisher=Princeton University Press|year=2006|isbn=0-691-12805-7|page=6|author1=Piergiorgio Odifreddi|author2=Arturo Sangalli|access-date=23. 3. 2016|archive-date=29. 12. 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161229113829/https://books.google.com/books?id=cRKWBYXtvAcC&pg=PA6|url-status=live}}</ref> Smatra se [[Nobelova nagrada|Nobelovom nagradom]] za matematiku.<ref>{{Cite web |title=Abel Prize Winners {{!}} Alfred P. Sloan Foundation |url=https://sloan.org/fellowships/abel-prize-winners |access-date=23. 5. 2024 |website=sloan.org |language=en}}</ref> Dolazi s novčanom nagradom od 7,5 miliona [[norveška kruna|norveških kruna]] (povećano sa 6 miliona u 2019). Historija ''Abelove nagrade'' datira od 1899, kada je njeno osnivanje predložio norveški matematičar [[Sophus Lie]] kada je saznao da planovi [[Alfred Nobel|Alfreda Nobela]] za godišnje nagrade neće uključivati ​​nagradu iz matematike. Godine 1902, švedski i norveški kralj [[Oskar II, kralj Švedske|Oskar II]] pokazao je svoju spremnost da finansira stvaranje nagrade za matematiku koja bi dopunila Nobelove nagrade, ali je osnivanje nagrade spriječeno raspadom unije između Norveške i Švedske 1905. Skoro vijek pre nego što je nagradu konačno ustanovila Vlada Norveške 2001, a bila je posebno namenjena "da se matematičarima da njihov sopstveni ekvivalent Nobelove nagrade".<ref name="maa" /> Laureate bira [[Abelov komitet]], čije članove imenuje [[Norveška akademija nauka i književnosti]]. Ceremonija dodjele se održava u auli [[Univerzitet u Oslu|Univerziteta u Oslu]], gdje je [[Nobelova nagrada za mir]] dodijeljivena između 1947. i 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.oslooperahouse.com/oslo-university-of-oslo/|title=University of Oslo|publisher=Oslo Opera House|access-date=22. 12. 2012|archive-date=3. 8. 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180803074322/http://www.oslooperahouse.com/oslo-university-of-oslo/|url-status=live}}</ref> Odbor za Abelovu nagradu je također osnovao Abelov simpozijum, kojim upravlja [[Norveško matematičko društvo]], koji se održava dva puta godišnje.<ref name="Main">{{cite web|url=http://www.abelprize.no/|title=Main Page|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=26. 7. 2012|archive-date=18. 6. 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190618081659/https://www.abelprize.no/|url-status=live}}</ref> == Dobitnici == {| class="wikitable sortable" !Godina !Slika !Dobitnik !Obrazloženje !Reference |- |2003. |[[Datoteka:Jean-Pierre_Serre_2003.jpg|alt=Jean-Pierre Serre|104x104piksel]] |[[Jean-Pierre Serre]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2003|title=2003: Jean-Pierre Serre|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- | rowspan="2" |2004. |[[Datoteka:Michael_Francis_Atiyah_(cropped).jpg|alt=Michael Atiya|118x118piksel]] |[[Michael Atiyah]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2004|title=2004: Sir Michael Francis Atiyah and Isadore M. Singer|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |[[Datoteka:Isadore_Singer_1977_(re-scanned_2;_border-less)_(cleaned)_(cropped).jpg|alt=Isadore Singer|112x112piksel]] |[[Isadore Singer]] | |- |2005. |[[Datoteka:Peter_Lax_in_Tokyo.jpg|alt=Peter Lax|150x150piksel]] |[[Peter Lax]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2005|title=2005: Peter D. Lax|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2006. |[[Datoteka:Carleson_cropped.jpg|alt=Lennart Carleson|140x140piksel]] |[[Lennart Carleson]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2006|title=2006: Lennart Carleson|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2007. |[[Datoteka:Srinivasa_Varadhan_Heidelberg.JPG|alt=S. R. Srinivasa Varadhan|150x150piksel]] |[[S. R. Srinivasa Varadhan]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2007|title=2007: Srinivasa S. R. Varadhan|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- | rowspan="2" |2008. |[[Datoteka:John_Griggs_Thompson_(cropped).jpg|alt=John Griggs Thompson|112x112piksel]] |[[John G. Thompson]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2008|title=2008: John Griggs Thompson and Jacques Tits|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |[[Datoteka:Jacques_Tits_(2008)_(cropped).jpg|alt=Jacques Tits|142x142piksel]] |[[Jacques Tits]] | |- |2009. |[[Datoteka:Mikhael_Gromov_(cropped).jpg|alt=Mikhail Leonidovich Gromov|100x100piksel]] |[[Mikhail Gromov]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2009|title=2009: Mikhail Leonidovich Gromov|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2010. |[[Datoteka:John_Tate_(cropped).jpg|alt=John Tate|120x120piksel]] |[[John Tate]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2010|title=2010: John Torrence Tate|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2011. |[[Datoteka:John_Milnor,_1993_Oct_(portioned).jpg|alt=John Milnor|125x125piksel]] |[[John Milnor]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2011|title=2011: John Milnor|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2012. |[[Datoteka:Szemeredi1.JPG|alt=Endre Szemeredi|134x134piksel]] |[[Endre Szemerédi]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2012|title=2012: Endre Szemerédi|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2013. |[[Datoteka:Pierre_Deligne_(2005)_(cropped).jpg|alt=Pierre Deligne|117x117piksel]] |[[Pierre Deligne]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2013|title=The Abel Prize Laureate 2013|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2014. |[[Datoteka:Yakov_G_Sinai_photo.jpg|alt=Yakov G Sinai|138x138piksel]] |[[Yakov Sinai]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2014|title=2014: Yakov G. Sinai|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- | rowspan="2" |2015. |[[Datoteka:John_Forbes_Nash,_Jr._by_Peter_Badge_cropped.jpg|alt=John Forbes Nash Jr.|133x133piksel]] |[[John F. Nash Jr.]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2015|title=2015: John F. Nash and Louis Nirenberg|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |[[Datoteka:Louis_Nirenberg_(cropped).jpeg|alt=Louis Nirenberg|111x111piksel]] |[[Louis Nirenberg]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2016|title=2016: Sir Andrew J. Wiles|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2016. |[[Datoteka:Andrew_wiles1-3.jpg|alt=Andrew Wiles|133x133piksel]] |[[Andrew Wiles]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2016|title=2016: Sir Andrew J. Wiles|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2017. |[[Datoteka:Yves_Meyer.jpg|alt=Yves Meyer|116x116piksel]] |[[Yves Meyer]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2017|title=2017: Yves Meyer|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2018. |[[Datoteka:Langlands2_(cropped).jpg|alt=Robert Langlands|130x130piksel]] |[[Robert Langlands]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2018|title=2018: Robert P. Langlands|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |2019. |[[Datoteka:Karen_Uhlenbeck_(cropped).jpg|alt=Karen Uhlenbeck|111x111piksel]] |[[Karen Uhlenbeck]] | |<ref name="Abel-20192">{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2019|title=2019: Karen Keskulla Uhlenbeck|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- | rowspan="2" |2020. |[[Datoteka:Professor_Hillel_Furstenberg_Cropped.jpg|alt=Hillel (Harry) Furstenberg|128x128piksel]] |[[Hillel Furstenberg]] | | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2020|title=2020: Hillel Furstenberg and Gregory Margulis|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |[[Datoteka:Grigory_Margulis_(2006)_(cropped).jpg|alt=Grigory Margulis|107x107piksel]] |[[Grigory Margulis]] | |- | rowspan="2" |2021. |[[Datoteka:László_Lovász_(2017)_(cropped).jpg|alt=Laszlo Lovasz|139x139piksel]] |[[László Lovász]] | | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2021|title=2021: László Lovász and Avi Wigderson|website=abelprize.no|access-date=21. 7. 2022}}</ref> |- |[[Datoteka:Avi_Wigderson_(London_2012)_Cropped.jpg|alt=Avi Wigerson|126x126piksel]] |[[Avi Wigderson]] | |- |2022. |[[Datoteka:Dennis_Sullivan_at_MSRI_(cropped).jpg|alt=Dennis Sullivan|127x127piksel]] |[[Dennis Sullivan]] | |<ref name="Abel-2022">{{cite web|url=https://abelprize.no/citation/citation-dennis-parnell-sullivan|title=Prize winner 2022|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=25. 3. 2022}}</ref> |- |2023. |[[Datoteka:Luis_Caffarelli_(2013)_(cropped).jpg|alt=Luis Caffarelli|103x103piksel]] |[[Luis Caffarelli]] | |<ref name="Abel-2023">{{cite web|url=https://abelprize.no/citation/citation-luis-caffarelli|title=Prize winner 2023|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=22. 3. 2023}}</ref> |- |2024. |[[Datoteka:Michel_Talagrand_(cropped).jpg|alt=Michel Talagrand|104x104piksel]] |[[Michel Talagrand]] | |<ref name="Abel-2024">{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2024|title=Prize winner 2024|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=20. 3. 2024}}</ref> |- |2025. |[[Datoteka:Masaki_Kashiwara_(2018)_(2)_(cropped).jpg|alt=Masaki Kashiwara|100x100piksel]] |[[Masaki Kashiwara]] | |<ref>{{cite web|url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2025|title=Prize winner 2025|publisher=The Norwegian Academy of Science and Letters|access-date=25. 3. 2025}}</ref> |- |2026. |[[Datoteka:Gerd Faltings MFO.jpg|alt=Gerd Faltings|100x100piksel]] |[[Gerd Faltings]] | |<ref>{{cite web |url=https://abelprize.no/abel-prize-laureates/2026 |title= Prize winner 2026 |publisher= The Norwegian Academy of Science and Letters |access-date=19. 3. 2026}}</ref> |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * [http://abelsymposium.no/ Zvanični sajt Abelovog simpozija] * {{MathWorld | urlname=AbelPrize |author=Barile, Margherita |author2=Weisstein, Eric W. |author2-link=Eric W. Weisstein |name-list-style=amp | title=Abel Prize}} * [https://plus.maths.org/content/what-abel-prize Šta je Abelova nagrada?] [[Kategorija:Abelova nagrada|*]] [[Kategorija:Nagrade u matematici]] [[Kategorija:Nagrade ustanovljene 2003.]] 1xc9y4lnzilmy5zotmttck5z4erqbkf 10 515052 3819601 3749339 2026-03-25T19:50:26Z Mhare 481 3819601 wikitext text/x-wiki {{Navkutija |ime = Članovi ANU BiH |naslov = [[Spisak akademika ANUBiH|Članovi Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] |slika = [[Datoteka:ANUBIH .png|60px]] |stanje = {{{stanje|collapse}}} |podaciklasa = hlist |grupa1 = [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine#Predsjednici|Predsjednici]] |podaci1 = * [[Vaso Butozan]] (1966–1968) * [[Branislav Đurđev]] (1968–1971) * [[Edhem Čamo]] (1971–1977) * [[Alojz Benac]] (1977–1981) * [[Svetozar Zimonjić]] (1981–1990) * [[Seid Huković]] (1990–1999) * [[Božidar Matić]] (1999–2014) * [[Miloš Trifković]] (2014–2020) * [[Muris Čičić]] (2020–danas) |grupa2 = Članovi |podaci2 = {{Navbox|child | evenodd = swap | group1 = Društvene nauke | list1 = * [[Ivan Cvitković]] * [[Fikret Čaušević]] * [[Muris Čičić]] * [[Nerzuk Ćurak]] * [[Munib Karavdić]] * [[Ivan Koprić]] * [[Siniša Malešević]] * [[Marko Palekčić]] * [[Adila Pašalić-Kreso]] * [[Mirko Pejanović]] * [[Dražen Prelec]] * [[Miodrag Simović]] * [[Joseph Straus]] * [[Edin Šarčević]] * [[Miloš Trifković]] {{Navbox|child | group1 = Umrli | list1 = * [[Anto Babić]] * [[Henrik Barić]] * [[Alojz Benac]] * [[Borivoj Čović]] * [[Hamdija Ćemerlić]] * [[Branislav Đurđev]] * [[Milenko Filipović]] * [[Nedim Filipović]] * [[Ivan Focht]] * [[Hasan Hadžiomerović]] * [[Vladimir Jokanović]] * [[Mustafa Kamarić]] * [[Hamdija Kapidžić]] * [[Hamdija Kreševljaković]] * [[Slavica Krneta]] * [[Slavo Kukić]] * [[Stjepan Lovrenović]] * [[Petar Mandić]] * [[Bogdan Milanković]] * [[Salko Nazečić]] * [[Meša Selimović]] * [[Dimitrije Sergejevski]] * [[Vojislav Spaić]] * [[Avdo Sućeska]] * [[Marko Šunjić]] * [[Boris Tihi]] * [[Rade Uhlik]] * [[Milan Vasić]] * [[Jovan Vuković]] }} | group2 = Humanističke nauke | list2 = * [[Mile Babić]] * [[Ekrem Čaušević]] * [[Branko Despot]] * [[Robert Donia]] * [[Esad Duraković]] * [[Mato Srećko Džaja]] * [[Ivo Goldstein]] * [[Blagoje Govedarica]] * [[Rešid Hafizović]] * [[Svend Hansen]] * [[Husnija Kamberović]] * [[Marina Katnić-Bakaršić]] * [[Vera Kržišnik-Bukić]] * [[Svein Mønnesland]] * [[Mohamed Mufak Alarnaut]] * [[Asim Mujkić]] * [[Žarko Paić]] * [[Ivo Pranjković]] {{Navbox|child | group1 = Umrli | list1 = * [[Muhamed Filipović]] * [[Senahid Halilović]] * [[Serafin Hrkać]] * [[Dževad Juzbašić]] * [[Hanifa Kapidžić-Osmanagić]] * [[Muhamed Karamehmedović]] * [[Nikola Kovač]] * [[Tvrtko Kulenović]] * [[Zdenko Lešić]] * [[Dubravko Lovrenović]] * [[Vladimir Premec]] * [[Enver Redžić]] * [[Abdulah Šarčević]] * [[Arif Tanović]] }} | group3 = Medicinske nauke | list3 = * [[Kenan Arnautović]] * [[Filip Čulo]] * [[Adnan Čustović]] * [[Muhidin Hamamdžić]] * [[Mirsada Hukić]] * [[Miro Jakovljević]] * [[Asim Kurjak]] * [[Lidija Lincender-Cvijetić]] * [[Alemka Markotić]] * [[Senka Mesihović-Dinarević]] * [[Ljerka Ostojić]] * [[Gordan Srkalović]] * [[Husref Tahirović]] * [[Mihra Taljanović]] * [[Semir Vranić]] * [[Enver Zerem]] {{Navbox|child | group1 = Umrli | list1 = * [[Ibro Brkić]] * [[Sead Brkić]] * [[Vaso Butozan]] * [[Marko Ciglar]] * [[Edhem Čamo]] * [[Vladimir Čavka]] * [[Jakob Gaon]] * [[Ernest Grin]] * [[Jela Grujić-Vasić]] * [[Hajrudin Hadžiselimović]] * [[Seid Huković]] * [[Risto Jeremić]] * [[Josip Ježić]] * [[Dušan Kecmanović]] * [[Faruk Konjhodžić]] * [[Milivoje Kostić]] * [[Blagoje Kovačević]] * [[Slobodan Loga]] * [[Radivoj Milin]] * [[Aleksandar Nikulin]] * [[Ladislav Ožegović]] * [[Vladimir Pšorn]] * [[Džemal Rezaković]] * [[Jakov Rukavina]] * [[Ešref Sarajlić]] * [[Milivoje Sarvan]] * [[Hišam Serdarević]] * [[Dragomir Stanković]] * [[Pavao Stern]] * [[Srećko Šimić]] * [[Berislav Topić]] * [[Nedo Zec]] * [[Grujica Žarković]] }} | group4 = Prirodne i<br />matematičke nauke | list4 = * [[Dalibor Ballian]] * [[Ferdo Bašić]] * [[Wilhelm Becker]] * [[Vladimir Beus]] * [[Hamid Čustović]] * [[Dragan Damjanović]] * [[Mirna Džamonja]] * [[Svjetlana Fajfer]] * [[Rifat Hadžiselimović]] * [[Hazim Hrvatović]] * [[Emira Kahrović]] * [[Gordan Karaman]] * [[Mustafa Kulenović]] * [[Dejan Milošević]] * [[Sonja Šiljak-Yakovlev]] * [[Mladen Trkovnik]] * [[Mirjana Vuković]] {{Navbox|child | group1 = Umrli | list1 = * [[Mahmut Bajraktarević]] * [[Ljubomir Berberović]] * [[Milivoje Ćirić]] * [[Miralem Džinić]] * [[Avdo Hadžibeganović]] * [[Krunoslav Ljolje]] * [[Dušan Maksimović]] * [[Branislav Martić]] * [[Zdravko Pujić]] * [[Sulejman Redžić]] * [[Taib Šarić]] * [[Fabijan Trubelja]] * [[Midhat Uščuplić]] * [[Fikret Vajzović]] * [[Mihovil Vlahinić]] * [[Tihomir Vuković]] }} | group5 = Tehničke nauke | list5 = * [[Elvis Ahmetović]] * [[Momir Đurović]] * [[Ejup Ganić]] * [[Kemal Hanjalić]] * [[Namik Hrle]] * [[Adnan Ibrahimbegović]] * [[Mehmed Kantardžić]] * [[Isak Karabegović]] * [[Ahmed Kovačević]] * [[Zijo Pašić]] * [[Branislava Peruničić]] * [[Izet Smajević]] * [[Asif Šabanović]] {{Navbox|child | group1 = Umrli | list1 = * [[Josip Bać]] * [[Dragomir Ćosić]] * [[Mladen Deželić]] * [[Vlatko Doleček]] * [[Jahiel Finci]] * [[Pavle Fukarek]] * [[Teodor Gregorič]] * [[Julije Hahamović]] * [[Živorad Janković]] * [[Radoslav Jovanović]] * [[Muhamed Kadić]] * [[Kemal Kapetanović]] * [[Dušan Krsmanović]] * [[Alija Lekić]] * [[Dragomir Malić]] * [[Enver Mandžić]] * [[Manojlo Maravić]] * [[Tihomil Marković]] * [[Božidar Matić]] * [[Stjepan Mikulec]] * [[Svetislav Milić]] * [[Juraj Neidhardt]] * [[Mehmed Ramović]] * [[Husref Redžić]] * [[Muhamed Riđanović]] * [[Dževad Sarač]] * [[Ivan Soklić]] * [[Tonko Šoljan]] * [[Aleksander Trumić]] * [[Branislav Verbič]] * [[Nikola Zdanovski]] * [[Svetozar Zimonjić]] }} | group6 = Umjetnost | list6 = * [[Branko Bačanović]] * [[Slobodan Blagojević]] * [[Braco Dimitrijević]] * [[Bayram Gazanfer]] * [[Veselko Koroman]] * [[Radivoje Mandić]] * [[Marko Mušič]] * [[Boris A. Novak]] * [[Renzo Piano]] * [[Ingo Schulze]] * [[Mile Stojić]] * [[Zlatko Ugljen]] * [[Petar Perica Vidić]] * [[Amir Vuk Zec]] * [[Safet Zec]] {{Navbox|child | group1 = Umrli | list1 = * [[Midhat Begić]] * [[Vojo Dimitrijević]] * [[Dušan Đurović]] * [[Ahmet Hromadžić]] * [[Hamza Humo]] * [[Nedžad Ibrišimović]] * [[Dževad Karahasan]] * [[Ilija Kecmanović]] * [[Vojin Komadina]] * [[Boško Kućanski]] * [[Slavko Leovac]] * [[Josip Lešić]] * [[Vlado Milošević]] * [[Bekir Misirlić]] * [[Ismet Mujezinović]] * [[Mladen Oljača]] * [[Affan Ramić]] * [[Teodor Romanić]] * [[Izet Sarajlić]] * [[Abdulah Sidran]] * [[Ćamil Sijarić]] * [[Derviš Sušić]] * [[Midhat Šamić]] * [[Ivo Šeremet]] * [[Ivan Štraus]] * [[Mica Todorović]] }} | group7 = Ostali preminuli članovi | list7 = * [[Naim Afgan]] * [[Libero Ajello]] * [[Mihajlo Apostolski]] * [[Antun Augustinčić]] * [[Branko Bajčetić]] * [[Mehmed Begović]] * [[Stane Bernik]] * [[France Bezlaj]] * [[Đorđe Bošković]] * [[Dalibor Brozović]] * [[Milan Budimir]] * [[Jagoda Buić]] * [[Vaso Čubrilović]] * [[Sima Ćirković]] * [[Branko Ćopić]] * [[Oskar Danon]] * [[Mihailo Dinić]] * [[Mehmedalija Đonlagić]] * [[Stanislav V. Emeljanov]] * [[Eli Finci]] * [[Georgi Filipovski]] * [[Cvito Fisković]] * [[Bobodžan Gafurovič-Gafurov]] * [[Milutin Garašanin]] * [[Velibor Gligorić]] * [[Drago Grdenić]] * [[Bogo Grafenauer]] * [[Paolo Graziosi]] * [[Branimir Gušić]] * [[Nedeljko Gvozdenović]] * [[Horst Haselsteiner]] * [[Zijad Haznadar]] * [[Gerhard Wolf Heideger]] * [[Božidar Jakac]] * [[Ivan Jurković]] * [[Dušan Kanazir]] * [[Radoslav Katičić]] * [[Dušan Kecmanović]] * [[Franjo Kogoj]] * [[Blaže Koneski]] * [[Radomir Konstantinović]] * [[Mirko Kovač]] * [[Desanka Kovačević-Kojić]] * [[Mithad Kozličić]] * [[Miroslav Krleža]] * [[Anton Kuhelj]] * [[Skender Kulenović]] * [[Đuro Kurepa]] * [[Đorđe Lazarević]] * [[Franjo Likar]] * [[Predrag Matvejević]] * [[Esad Mekuli]] * [[Janez Milčinski]] * [[Harry Miller]] * [[Grga Novak]] * [[Božidar Oklješa]] * [[Ivo Padovan]] * [[Predrag Palavestra]] * [[Isidor Papo]] * [[Branko Pavićević]] * [[Asim Peco]] * [[Danilo Pejović]] * [[Veselin Perić]] * [[Mihailo Petruševski]] * [[Haralampije Polenaković]] * [[Vladimir Prelog]] * [[Duje Rendić-Miočević]] * [[Ljubiša Rakić]] * [[Radovan Samardžić]] * [[Pavle Savić]] * [[Jakov Sirotković]] * [[Boris Skert]] * [[Vladimir E. Sokolov]] * [[Siniša Stanković]] * [[Zdislav Stieber]] * [[Petar Stevanović]] * [[Mate Suić]] * [[Aleksandar E. Šejndlin]] * [[Kosta Todorović]] * [[Vadim I. Utkin]] * [[Herman Vetters]] * [[Josip Vidmar]] * [[Ulf Svante von Euler]] * [[Radovan Vučković]] * [[Konrad Wolf]] * [[Branko Žeželj]] }} |grupa3 = Počasni članovi |podaci3 = * [[Josip Broz Tito]] * [[Ivo Andrić]] * [[Rodoljub Čolaković]] * [[Edvard Kardelj]] * [[Vladimir Bakarić]] * [[Ivan Supek]] * [[Bogdan Bogdanović]] * [[Adil Zulfikarpašić]] * [[Edmond Offerman]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[Kategorija:Organizacije u Bosni i Hercegovini]] </noinclude> 3e1q2n4lhshw3qz2si0ojszyb01q1tm 0 517066 3819507 3685489 2026-03-25T18:14:18Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3819507 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Laura Toivanen | slika = Laura_Toivanen_1.jpg | puno ime = Laura Maria Toivanen | država = {{ZID|Finska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1988|07|21}} | mjesto rođenja = [[Polvijärvi]] | država rođenja = Finska | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''90.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018/.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''79.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018/.|2017/18.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2008/2009.|2008/09.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''39.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/16.]]) | kraj karijere = 2019. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Finsko prvenstvo u biatlonu|Finska prvenstva]]| - | - | - }} |ažurirano = 22. 2. 2025. }} '''Laura Schneider''' rođena 21. jula 1988. u [[Polvijärvi]]ju, kao Laura Maria Toivanen, je nekadašnja finska [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|49]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|77]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|15]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|6]] |} Laura Toivanen je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igarama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 49-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:35.4&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat šesto mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]], [[Tero Seppälä|Terom Seppälä]] i [[Olli Hiidensalo|Ollijem Hiidensalom]], kada su sa zaostatkom od 1:03.9&nbsp;min bili iza pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|francuske]] štafete u sastavu: [[Marie Dorin Habert]], [[Anaïs Bescond]], [[Simon Desthieux]] i [[Martin Fourcade]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|49]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|10]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|71]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|17]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|90]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|63]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|22]] | |} Nastupila je na četiri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat joj je 49-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je tri promašaja i 9:46.4&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice [[Helena Ekholm|Helene Ekholm]]. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat deseto mjesto na istom prvenstvu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Mari Eder]], [[Sarianna Repo|Sariannom Repo]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]. === Svjetski kup === Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 11. decembra 2009. u [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|sezoni 2008/09.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u utrci na 7,5&nbsp;km kada je osvojila 114-o mjesto s pet promašaja i zaostatkom od 7:33.1&nbsp;min iza pobjednice, švedske biatlonke [[Anna Carin Zidek|Anne Carin Zidek]]. Najbolji nastup u karijeri joj je 33-o mjesto u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] u italijanskom [[Antholz]]u 18. januara 2018, a u štafeti dva sedma mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Antholz]]u s [[Sanna Markkanen Laari|Sannom Markkanen Laari]], [[Mari Eder]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] u [[Oberhof]]u 7. januara 2018. s [[Venla Lehtonen]], [[Mari Eder]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]. === Finska prvenstva === {{sekcija}} == Prestanak karijere == == Privatni život == Biatlonac [[Ahti Toivanen]] brat je Laure Toivanen. == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|444}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Toivanen, Laura}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Biografije, Polvijärvi]] [[Kategorija:Finski biatlonci]] [[Kategorija:Finski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] 906u58ixu5jdet34eqjuxkxojc6mn4s 3819508 3819507 2026-03-25T18:14:57Z AnToni 2325 /* Olimpijske igre */ 3819508 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Laura Toivanen | slika = Laura_Toivanen_1.jpg | puno ime = Laura Maria Toivanen | država = {{ZID|Finska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1988|07|21}} | mjesto rođenja = [[Polvijärvi]] | država rođenja = Finska | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''90.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018/.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''79.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018/.|2017/18.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2008/2009.|2008/09.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''39.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/16.]]) | kraj karijere = 2019. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Finsko prvenstvo u biatlonu|Finska prvenstva]]| - | - | - }} |ažurirano = 22. 2. 2025. }} '''Laura Schneider''' rođena 21. jula 1988. u [[Polvijärvi]]ju, kao Laura Maria Toivanen, je nekadašnja finska [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|49]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|77]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|15]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|6]] |} Laura Toivanen je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igarama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 49-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:35.4&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat šesto mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]], [[Tero Seppälä|Terom Seppälä]] i [[Olli Hiidensalo|Ollijem Hiidensalom]], kada su sa zaostatkom od 1:03.9&nbsp;min bili iza pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|francuske]] štafete u sastavu: [[Marie Dorin Habert]], [[Anaïs Bescond]], [[Simon Desthieux]] i [[Martin Fourcade]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|49]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|10]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|71]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|17]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|90]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|63]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|22]] | |} Nastupila je na četiri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat joj je 49-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je tri promašaja i 9:46.4&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice [[Helena Ekholm|Helene Ekholm]]. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat deseto mjesto na istom prvenstvu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Mari Eder]], [[Sarianna Repo|Sariannom Repo]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]. === Svjetski kup === Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 11. decembra 2009. u [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|sezoni 2008/09.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Hochfilzen]]u u utrci na 7,5&nbsp;km kada je osvojila 114-o mjesto s pet promašaja i zaostatkom od 7:33.1&nbsp;min iza pobjednice, švedske biatlonke [[Anna Carin Zidek|Anne Carin Zidek]]. Najbolji nastup u karijeri joj je 33-o mjesto u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] u italijanskom [[Antholz]]u 18. januara 2018, a u štafeti dva sedma mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Antholz]]u s [[Sanna Markkanen Laari|Sannom Markkanen Laari]], [[Mari Eder]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] u [[Oberhof]]u 7. januara 2018. s [[Venla Lehtonen]], [[Mari Eder]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]. === Finska prvenstva === {{sekcija}} == Prestanak karijere == == Privatni život == Biatlonac [[Ahti Toivanen]] brat je Laure Toivanen. == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|444}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Toivanen, Laura}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Biografije, Polvijärvi]] [[Kategorija:Finski biatlonci]] [[Kategorija:Finski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] o0tdtur9obhbwmtysra1rb6olm2gyk8 3819581 3819508 2026-03-25T19:39:42Z AnToni 2325 /* Svjetski kup */ 3819581 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Laura Toivanen | slika = Laura_Toivanen_1.jpg | puno ime = Laura Maria Toivanen | država = {{ZID|Finska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1988|07|21}} | mjesto rođenja = [[Polvijärvi]] | država rođenja = Finska | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''4''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''90.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018/.|2017/18.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''79.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018/.|2017/18.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2008/2009.|2008/09.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''39.''' ([[IBU kup 2015/2016.|2015/16.]]) | kraj karijere = 2019. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Finsko prvenstvo u biatlonu|Finska prvenstva]]| - | - | - }} |ažurirano = 22. 2. 2025. }} '''Laura Schneider''' rođena 21. jula 1988. u [[Polvijärvi]]ju, kao Laura Maria Toivanen, je nekadašnja finska [[biatlon]]ka. == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|49]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|77]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|15]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|6]] |} Laura Toivanen je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igarama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 49-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:35.4&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat šesto mjesto u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]], [[Tero Seppälä|Terom Seppälä]] i [[Olli Hiidensalo|Ollijem Hiidensalom]], kada su sa zaostatkom od 1:03.9&nbsp;min bili iza pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|francuske]] štafete u sastavu: [[Marie Dorin Habert]], [[Anaïs Bescond]], [[Simon Desthieux]] i [[Martin Fourcade]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|Eki.|Ekipno}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|49]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|10]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|71]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|17]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|90]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|78]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|63]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|22]] | |} Nastupila je na četiri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat joj je 49-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je tri promašaja i 9:46.4&nbsp;min zaostatka bila iza pobjednice [[Helena Ekholm|Helene Ekholm]]. U ekipnim utrkama najbolji joj je rezultat deseto mjesto na istom prvenstvu u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Mari Eder]], [[Sarianna Repo|Sariannom Repo]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]. === Svjetski kup === Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 11. decembra 2009. u [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|sezoni 2008/09.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzen]]u u utrci na 7,5&nbsp;km kada je osvojila 114-o mjesto s pet promašaja i zaostatkom od 7:33.1&nbsp;min iza pobjednice, švedske biatlonke [[Anna Carin Zidek|Anne Carin Zidek]]. Najbolji nastup u karijeri joj je 33-o mjesto u utrci sprinta na 7,5&nbsp;km u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] u italijanskom [[Antholz]]u 18. januara 2018, a u štafeti dva sedma mjesta: u [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|sezoni 2016/17.]] u [[Antholz]]u s [[Sanna Markkanen Laari|Sannom Markkanen Laari]], [[Mari Eder]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]; te u [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|sezoni 2017/18.]] u [[Oberhof]]u 7. januara 2018. s [[Venla Lehtonen]], [[Mari Eder]] i [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisaom Mäkäräinen]]. === Finska prvenstva === {{sekcija}} == Prestanak karijere == == Privatni život == Biatlonac [[Ahti Toivanen]] brat je Laure Toivanen. == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|444}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Toivanen, Laura}} [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Biografije, Polvijärvi]] [[Kategorija:Finski biatlonci]] [[Kategorija:Finski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] sah2mmxjigg8tnnkvhwlbzgi2cd2nrb 0 519291 3819480 3818562 2026-03-25T14:31:16Z Pinturiccio 141837 /* Gosti Književnog kornera */ Added information and reference 3819480 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Infokutija kompanija | ime = Književni korner | slika = Logo Književnog kornera.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = Zvanični logo Književnog kornera | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = | žanr = Kulturna platforma | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = {{start date and age|2023}} | ukinuto = | osnivač = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = | dodatak = }} '''Književni korner''' je program kojeg uređuju i vode [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pisci [[Elvis Ljajić]] i [[Goran Vrhunc]] i koji se realizira dva puta mjesečno u institucijama kulture u [[Sarajevo|Sarajevu.]]<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/culture/2024/11/18/ljajic-i-vrhunc-knjizevnim-kornerom-vracamo-dug-kulturi-u-sarajevu|title=Ljajić i Vrhunc: Književnim kornerom vraćamo dug kulturi u Sarajevu|last=Vegara|first=Sead|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/osnivaci-knjizevnog-kornera-za-raport-ko-to-danas-cita-i-ko-dijeli-isti-ljubav-i-strast-47-razgovora-dva-puta-sedmicno-nije-mala-stvar/?fbclid=IwY2xjawM_WLFleHRuA2FlbQIxMQABHjfrxXueSh9Hzp2t9qV6va6HbtFPaCYjcJb-vdrTB7TY7DEKxrQuocunbjVS_aem_PaOFWe9mDWqmarAk9xcA2A|title=Osnivači ‘Književnog kornera’ za Raport: Ko to danas čita i ko dijeli isti ljubav i strast. 47 razgovora dva puta sedmično nije mala stvar|last=Sarajlić Ramović|first=Larisa|website=Raport.ba}}</ref> Za vizuelni identitet zadužena je [[Vildana Bratić]]. Prvi književni razgovor održan je 3. maja 2023. u prostorijama [[KUD Željezničar|ŽKUD Željezničar]], a gost je bio [[Boris Lalić]], sarajevski prozni i dramski pisac, knjižar i skejter. Književni korner održavao se i u prostorijama [[Biblioteke Sarajeva]], [[BKC Sarajevo]], Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo, [[Collegium Artisticum]], Dječjoj kući, Centar kulture i mladih [[Centar (Sarajevo)|Općine Centar]], Caffe baru Linea i Caffe baru Nota. == Gosti Književnog kornera == Književni korner je ugostio '''56 autora i autorica''' i jednu književnu grupu. Gosti Književnog kornera po sezonama su bili: {| class="wikitable" |+Prva sezona (2023) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |1. |Boris Lalić |3. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |2. |[[Srđan Sekulić]] |10. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |3. |[[Admir Džanko]] |17. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |4. |[[Azemina Krehić]] |24. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |5. |[[Lejla Kalamujić]] |31. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |6. |[[Edin Rikalo]] |7. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |7. |[[Adnan Bajrović]] |14. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |8. |[[Vanja Šunjić]] |21. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |9. |[[Zerina Kulović-Arnaut]] |5. juli 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Druga sezona (2023) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |10. |[[Mirza Okić]] |13. septembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |11. |[[Emina Đelilović-Kevrić]] |27. septembar 21023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |12. |[[Udruženje Tavan]] |4. oktobar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |13. |[[Jasmin Agić]] |18. oktobar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |14. |[[Asmir Kujović]] |1. novembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |15. |[[Nihad Hasanović]] |15. novembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |16. |[[Sejad Durak]] |6. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |17. |[[Jasmina Šahinagić]] |13. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |18. |[[Adnan Lugonić]] |20. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Treća sezona (2024) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |19. |[[Zoran Žmirić]] |17. januar 2024. |on-line |[[Elvis Ljajić]], [[Goran Vrhunc]] |- |20. |[[Jasmina Hanjalić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/prstenasta-noc-poezije-20-knjizevni-korner-ugostio-jasminu-hanjalic-yfbzk|title=Prstenasta noć poezije: 20. Književni korner ugostio Jasminu Hanjalić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |31. januar 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |21. |[[Almir Bašović]] |21. februar 2024. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |22. |[[Elvedin Nezirović]]<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/magazin/knjige/nezirovic-moje-je-da-citam-knjige-i-navijam-za-velez/448259|title=Nezirović: Moje je da čitam knjige i navijam za Velež|website=bljesak.info|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |6. mart 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |23. |[[Sabahudin Hadžialić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-br-23-gost-sabahudin-hadzialic-lsc0u|title=Književni korner br. 23 - gost Sabahudin Hadžialić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |13. mart 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |24. |[[Amela Mustafić]]<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4773|title=Književni korner br. 24, gost: Amela Mustafić KUD “Željezničar” Sarajevo {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |3. april 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |25. |[[Amila Kahrović-Posavljak]] |17. april 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |26. |[[Ahmed Burić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/26-knjizevni-kornera-gost-ahmed-buric-zdkrt|title=26. Književni korner: Gost Ahmed Burić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |9. maj 2024. |Biblioteka MAK |[[Goran Vrhunc]] |- |27 |[[Almir Imširević]]<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4947|title=“KNJIŽEVNI RAZGOVORI” Gost: Almir Imširević {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |22. maj 2024. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |28. |[[Midhat Ajanović]] Ajan<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/knjizevni-korner-28-predstavljen-knjizevni-opus-midhata-ajanovica/|title=Književni korner 28: Predstavljen književni opus Midhata Ajanovića|last=Ljajić|first=Elvis|date=13. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |10. juli 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Četvrta sezona (2024) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |29. |[[Jagoda Iličić]]<ref>{{Cite web|url=https://life.ba/knjizevni-korner-gosca-je-bila-bh-knjizevnica-jagoda-ilicic/|title=Književni korner: Gošća je bila bh. književnica Jagoda Iličić|last=News|first=Life|date=12. 9. 2024|website=Life.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |11. septembar 2024. |Dječja kuća |[[Goran Vrhunc]] |- |30. |[[Edin Salčinović]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gost-edin-krehic/|title=Književni korner u “Maku” – gost Edin Krehić|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |25. septembar 2024. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |31. |[[Narcis Saračević]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-31-narcis-saracevic-xk0sx|title=Književni korner 31: Narcis Saračević|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |9. oktobar 2024. |Collegium Artisticum |[[Goran Vrhunc]] |- |32. |[[Edin Krehić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-32-edin-krehic-7aqe9|title=Književni korner 32: Edin Krehić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |23. oktobar 2024. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |33. |[[Mirza Herco]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/33-knjizevni-korner-mirza-herco-sa/|title=33. Književni korner: Mirza Herco, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |6. novembar 2024. |Caffe bar Linea |[[Goran Vrhunc]] |- |34. |[[Almir Zalihić]] |13. novembar 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |35. |[[Damir Uzunović]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/35-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=35. Književni korner: Damir Uzunović, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |18. decembar 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Peta sezona (2025) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |36. |[[Amra Olovčić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/5-februara-knjizevni-korner-36-gosca-amra-olovcic-pq7zx|title=5. februara Književni korner 36: Gošća Amra Olovčić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |5. februar 2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |37. |[[Ibrahim Osmanbašić]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/37-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=37. Književni korner, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |19. februar 2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |38. |[[Hamza Ridžal]]<ref name="bgs.ba">{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gosti-hamza-ridzal-i-sanjin-musa/|title=Književni korner u Maku – gosti Hamza Ridžal i Sanjin Musa|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> [[Sanjin Musa]]<ref name="bgs.ba" /> |12. mart 2025. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |39. |[[Marija Fekete-Sullivan]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-39-gosca-marija-fekete-sullivan-2hh7r|title=Književni korner 39: Gošća Marija Fekete Sullivan|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |19. mart v2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |40. |[[Uglješa Kesić]] |16. april 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |41. |[[Dejan Tešić]] |7. maj 2025. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |42. |[[Ermina Ribić]]<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-42-susret-s-erminom-ribic-u-ckm-u/?fbclid=IwY2xjawKReclleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFFZUM0VUNCV1pUNGtSeWMxAR7rWyVYjvAxB2eZRPteCqeS9F7HHIeVez6DfTQQMmj9NgD3dKUnJjyWQTMIUQ_aem_Fl1-Oh2dnQs6LO9XzYXyWg|title=Književni korner 42: Susret s Erminom Ribić u CKM-u|website=centarkulture.ba|publisher=CKM|access-date=14. 5. 2025}}</ref> |14. maj 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |43. |Mirsad Pašović<ref>{{Cite web|url=https://ekskluziva.ba/desavanja/predstavljeno-knjizevno-stvaralastvo-mirsada-pasovica-cijeli-zivot-u-sedam-knjiga/|title=Predstavljeno književno stvaralaštvo Mirsada Pašovića: Cijeli život u sedam knjiga|last=|date=12. 6. 2025|website=Ekskluziva.ba|language=en-US|access-date=17. 6. 2025}}</ref> |11. juni 2025. |Caffe bar Nota |[[Goran Vrhunc]], [[Elvis Ljajić]] |- |44. |Vahidin Preljević<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2025/06/vahidin-preljevic-gost-knjizevnog-kornera/|title=Vahidin Preljević gost Književnog kornera|last=|first=|date=13. 6. 2025|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2025}}</ref> |18. juni 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Šesta sezona (2025) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |45. |VEČE MLADE POEZIJE Amina Bulić, Dejan Tešić, Iman Duvnjaković, Luka Bošković, Malik Pašić, Srđan Sekulić <ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-pocetak-seste-sezone/|title=Počinje šesta sezona Književnog kornera|website=CKM|language=en|access-date=7. 9. 2025}}</ref> |27. avgust 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] [[Goran Vrhunc]] |- |46. |[[Samedin Kadić]]<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-sa-samedinom-kadicem/|title=Književni korner ra Semedinom Kadićem|date=30. 8. 2025|website=Centar kulture|publisher=CKM|language=en-US|access-date=7. 9. 2025}}</ref> |3. septembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |47. |Miroslav Pilj<ref>{{Cite news|url=https://tacno.net/miroslav-pilj-gost-na-47-knjizevnom-korneru-u-sarajevu|title=Miroslav Pilj gost na 47. Književnom korneru|work=Tačno.net}}</ref> |24. septembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |48. |Borivoje Simić<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-48-borivoje-simic-u-ckm-u/|title=Književni korner #48: Borivoje Simić u CKM-u|website=Centar.ba|publisher=CKM Općine Centar Sarajevo}}</ref> |1. oktobar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |49. |Emsura Hamzić <ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/events/knjizevni-korner-sa-emsurom-hamzic/|title=Književni korner sa Emsurom Hamzić|website=CKM}}</ref> |22. oktobar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |50. |Darko Habazin<ref>{{Cite web|url=https://www.times.ba/17/11/2025/96983/|title=Književni korner 50: gost Darko Habazin|website=Times.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/u-srijedu-50-knjizevni-korner-sa-darkom-habazinom-gokfp|title=U srijedu 50. književni korner sa Darkom Habazinom|website=federalna.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/18/najava-dogadjaja-darko-habazin-gost-pedesetog-knjizevnog-kornera/|title=Darko Habazin gost pedesetog “Književnog kornera”|website=Portal Bosnistika}}</ref> |19. novembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Sedma sezona (2026) !br. !Ime i prezime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |51. |Andrea Lešić-Thomas<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/prvi-ovogodisnji-knjizevni-korner-sa-andreom-lesic-thomas/|title=Prvi ovogodišnji Književni korner sa Andreom Lešić-Thomas|website=Centar kulture|publisher=CKM}}</ref> |11. mart 2026. |Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina |[[Elvis Ljajić]] |- |52. |Nihad Mešić River<ref>{{Cite web|url=https://efm.ba/knjizevni-korner-52-nihad-mesic-river/|title=Književni korner 52 – Nihad Mešić RIVER|website=EFM - jedini radio za urbanu gerilu}}</ref> |25. mart 2026. |Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina |[[Goran Vrhunc]] |} == Posebni programi == U okviru Književnog kornera realizuju se i programi koji su posvećeni značajnim datumima i umjetnostima koje ne pripadaju književnosti. Do sada su realizovani sljedeći programmi ovoga tipa: * Svjetski dan smijeha<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-u-znaku-svjetskog-dana-smijeha-ovki5|title="Književni korner" u znaku Svjetskog dana smijeha|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Deset godina prvog bosanskohercegovačkog filmskog portala [[Filmofil.ba]] * Veče poezije i šaha za [[Marko Vešović (književnik)|Vešović Marka]] (2024)<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bascarsijske-noci-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-suwpx|title=Baščaršijske noći: Veče poezije i šaha za Vešović Marka|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/magazin/kultura/u-bkc-u-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/3307881/|title=U BKC-u 'Veče poezije i šaha za Vešović Marka'|last=Fokus.ba|date=18. 7. 2024|website=Fokus.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/kultura/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-veceras-u-bkc-u-ks/|title="Veče poezije i šaha za Vešović Marka" večeras u BKC-u KS|last=BiH|first=N1|date=18. 7. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/|title=Veče poezije i šaha za Vešović Marka|last=Ljajić|first=Elvis|date=16. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Veče posvećemo [[Dževad Karahasan|Dževadu Karahasanu]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bosnjacki-institut-u-sarajevu-priprema-vece-posveceno-akademiku-dzevadu-krahasanu-jueob|title=Sarajevo: Veče posvećeno Dževadu Karahasanu|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bmeia.gv.at/bs/austrijska-ambasada-sarajevo/aktuelno/kalendar-kulturnih-zbivanja/detail/gedenkfeier-die-dem-grossen-schriftsteller-dzevad-karahasan-gewidmet-ist|title=Detail|last=Österreich|first=Außenministerium der Republik|website=www.bmeia.gv.at|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Sjećanje na [[Admiral Mahić|Admirala Mahića]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/foto-sjecanje-na-admirala-mahica-uz-anegdote-price-i-pjesme-prijatelji-o-velikom-covjeku-pjesniku-putniku-i-boemu/#google_vignette|title=FOTO Sjećanje na Admirala Mahića uz anegdote, priče i pjesme: Prijatelji o velikom čovjeku, pjesniku, putniku i boemu|last=Emir|date=17. 1. 2025|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/galerija-collegium-artisticum-17-januara-sjecanje-na-admirala-mahica-ub2ue|title=Galerija Collegium Artisticum: 17. januara ''Sjećanje na Admirala Mahića''|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/sjecanje-na-admirala-mahica-ovog-petka-u-collegium-artisticum-1012816/|title=''Sjećanje na Admirala Mahića'' ovog petka u Collegium artisticum|date=14. 1. 2025|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Svjetski dan poezije (2026)<ref>{{Cite news|url=https://federalna.ba/svjetski-dan-poezije-u-sarajevu-poezija-kao-otpor-stvarnosti-hvxbd?fbclid=IwY2xjawQtwexleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe9RJG7vZhM5X3wexMCJ569F0JlCAzqLxuGJdfPzdsBWDN2QRMJJ2kLIDarX4_aem_X__zcCjbd5EX1Lo2ZJT5Iw|title=Svjetski dan poezije u Sarajevu: Poezija kao otpor stvarnosti|access-date=|publisher=Federalna.ba}}</ref> == Promocije knjiga == Kao način popularizovanja književnosti, u okviru Književnog kornera organizuju se i promocije knjiga domaćih i stranih autora. * Promocija knjige Kenana Kundalića "Nedostojanstvenost smrti"<ref>{{Cite web|url=https://www.zenicablog.com/foto-promocija-knjige-nedostojanstvenost-smrti-kenana-kundalica-u-sarajevu/|title=FOTO: Promocija knjige "Nedostojanstvenost smrti" Kenana Kundalića u Sarajevu|last=zenicablog|date=28. 11. 2024|website=Zenicablog|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Silivia Montija "L’idroporto del Lido di Ostia: Carlo Del Prete" * Promocija knjige Anesa Oručevića "Dinamika cvjetanja"<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/predstavljena-knjiga-poezije-dinamika-cvjetanja-anesa-orucevica-e7man|title=Predstavljena knjiga poezije 'Dinamika cvjetanja' Anesa Oručevića|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Gorana Vrhunca "Prazno u pucanj" * Promocija knjige Ranke Eisenhauer "Zov i okovi domovine"<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/info-vodic/razno/promocija-dvojezicne-knjige-zov-i-okovi-domovine-u-mostaru/525336|title=Promocija dvojezične knjige ''Zov i okovi domovine'' u Mostaru|website=Bljesak}}</ref> * Promocija romana "Čudotvorna Gospa Olovska" autorice Amre Olovčić<ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/11/50-izdanje-knjizevnog-kornera-promocija-knjige-cudotvorna-gospa-olovska-amre-olovcic/|title=Promocija knjige “Čudotvorna Gospa Olovska” Amre Olovčić|website=Portal Bosnistika}}</ref> * Promocija knjige “Kratke priče o pokušajima izbavljenja” Emine Đelilović-Kevrić<ref>{{Cite web|url=https://tacno.net/promocija-knjige-emine-delilovic-kevric-kratke-price-o-pokusajima-izbavljenja/|title=Promocija knjige Emine Đelilović-Kevrić “Kratke priče o pokušajima izbavljenja”|website=Tačno.net|publisher=Udruženje “Centar za kritičko mišljenje”}}</ref> * Promocija zbirke poezije "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/veceras-u-sarajevu-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/622534?fbclid=IwY2xjawPdy0BleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeje0Vo5au_4VqyDiCHW3Zr3sJpz70eku9SaCUl7V-I6xydSbzYw-nW9TJoJI_aem_cQWs9WF6fO5d7MiHnJlaHQ|title=Večeras u Sarajevu promocija knjige "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/01/15/najava-dogadjaja-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy4tleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEet5UCvo26yd_VYUTxFKDUixcU01xHETv4BrWfzBcOWl5zD-0d0J83IoUSDS0_aem_ISS-PI5x6LylxyELS6Vnkw|title=Najava događaja: Promocija knjige “Kćeri Abdulahova” Mirzete Memišević Hodžić|website=Bosnistika}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fbl.ba/poezija-kao-dom-i-dijalog-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy8xleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyTA86nJk1JjgwC36C1GB34r5poNPuucePWu75vESvXyJLo18E4tGiIPxBbE_aem_mxQDs9Re8h-r7n2ueDYZUg|title=Poezija kao dom i dijalog: Promocija knjige KĆERI ABDULAHOVA Mirzete Memišević Hodžić|date=|website=FBL}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/odrzana-promocija-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic-rolektoster-emocija/622705?fbclid=IwY2xjawPe-phleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeOUSuIeQ95yKtN3_Eq9ATHDKIuvywAxhuMuIyCYHRDDxMZOBQ_N-jiF7yqNQ_aem_xbB3Pk1FW-JXyTwY7kBrcQ|title=Održana promocija "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić: Rolektoster emocija|website=RADIO SARAJEVO}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kultura u Sarajevu]] gcxas68aj0y2bdxl1oc445iyz2aijlp 3819483 3819480 2026-03-25T14:52:42Z Pinturiccio 141837 added reference 3819483 wikitext text/x-wiki {{Standardi}}{{Infokutija kompanija | ime = Književni korner | slika = Logo Književnog kornera.jpg | veličina_slike = | alt_slike = | tekst = Zvanični logo Književnog kornera | slika2 = | veličina_slike2 = | alt_slike2 = | tekst2 = | poslovno_ime = | izvorno_ime = | prijašnje_ime = | vrsta = | berzni_naziv = | ISIN = | industrija = | žanr = Kulturna platforma | sudbina = | prethodnik = | nasljednik = | osnovano = {{start date and age|2023}} | ukinuto = | osnivač = | sjedište = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | broj_lokacija = | poslužuje = | ključne_osobe = | proizvodi = | zaštitni_znak = | produkcija = | servisi = | prihod = | operativni_prihod = | neto_dobit = | APM = | ukupne_aktive = | kapital = | vlasnik = | članovi = | zaposleni = | matična = | divizije = | podružnice = | slogan = | omjer_kapitala = | rejting = | veb-sajt = | dodatak = }} '''Književni korner''' je program kojeg uređuju i vode [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] pisci [[Elvis Ljajić]] i [[Goran Vrhunc]] i koji se realizira dva puta mjesečno u institucijama kulture u [[Sarajevo|Sarajevu.]]<ref>{{Cite web|url=https://balkans.aljazeera.net/news/culture/2024/11/18/ljajic-i-vrhunc-knjizevnim-kornerom-vracamo-dug-kulturi-u-sarajevu|title=Ljajić i Vrhunc: Književnim kornerom vraćamo dug kulturi u Sarajevu|last=Vegara|first=Sead|website=Al Jazeera Balkans|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/osnivaci-knjizevnog-kornera-za-raport-ko-to-danas-cita-i-ko-dijeli-isti-ljubav-i-strast-47-razgovora-dva-puta-sedmicno-nije-mala-stvar/?fbclid=IwY2xjawM_WLFleHRuA2FlbQIxMQABHjfrxXueSh9Hzp2t9qV6va6HbtFPaCYjcJb-vdrTB7TY7DEKxrQuocunbjVS_aem_PaOFWe9mDWqmarAk9xcA2A|title=Osnivači ‘Književnog kornera’ za Raport: Ko to danas čita i ko dijeli isti ljubav i strast. 47 razgovora dva puta sedmično nije mala stvar|last=Sarajlić Ramović|first=Larisa|website=Raport.ba}}</ref> Za vizuelni identitet zadužena je [[Vildana Bratić]]. Prvi književni razgovor održan je 3. maja 2023. u prostorijama [[KUD Željezničar|ŽKUD Željezničar]], a gost je bio [[Boris Lalić]], sarajevski prozni i dramski pisac, knjižar i skejter. Književni korner održavao se i u prostorijama [[Biblioteke Sarajeva]], [[BKC Sarajevo]], Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo, [[Collegium Artisticum]], Dječjoj kući, Centar kulture i mladih [[Centar (Sarajevo)|Općine Centar]], Caffe baru Linea i Caffe baru Nota. == Gosti Književnog kornera == Književni korner je ugostio '''56 autora i autorica''' i jednu književnu grupu. Gosti Književnog kornera po sezonama su bili: {| class="wikitable" |+Prva sezona (2023) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |1. |Boris Lalić |3. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |2. |[[Srđan Sekulić]] |10. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |3. |[[Admir Džanko]] |17. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |4. |[[Azemina Krehić]] |24. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |5. |[[Lejla Kalamujić]] |31. maj 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |6. |[[Edin Rikalo]] |7. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |7. |[[Adnan Bajrović]] |14. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |8. |[[Vanja Šunjić]] |21. juni 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |9. |[[Zerina Kulović-Arnaut]] |5. juli 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Druga sezona (2023) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |10. |[[Mirza Okić]] |13. septembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |11. |[[Emina Đelilović-Kevrić]] |27. septembar 21023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |12. |[[Udruženje Tavan]] |4. oktobar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |13. |[[Jasmin Agić]] |18. oktobar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |14. |[[Asmir Kujović]] |1. novembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |15. |[[Nihad Hasanović]] |15. novembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |16. |[[Sejad Durak]] |6. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |17. |[[Jasmina Šahinagić]] |13. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |18. |[[Adnan Lugonić]] |20. decembar 2023. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Treća sezona (2024) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |19. |[[Zoran Žmirić]] |17. januar 2024. |on-line |[[Elvis Ljajić]], [[Goran Vrhunc]] |- |20. |[[Jasmina Hanjalić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/prstenasta-noc-poezije-20-knjizevni-korner-ugostio-jasminu-hanjalic-yfbzk|title=Prstenasta noć poezije: 20. Književni korner ugostio Jasminu Hanjalić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |31. januar 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |21. |[[Almir Bašović]] |21. februar 2024. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |22. |[[Elvedin Nezirović]]<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/magazin/knjige/nezirovic-moje-je-da-citam-knjige-i-navijam-za-velez/448259|title=Nezirović: Moje je da čitam knjige i navijam za Velež|website=bljesak.info|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |6. mart 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |23. |[[Sabahudin Hadžialić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-br-23-gost-sabahudin-hadzialic-lsc0u|title=Književni korner br. 23 - gost Sabahudin Hadžialić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |13. mart 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |24. |[[Amela Mustafić]]<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4773|title=Književni korner br. 24, gost: Amela Mustafić KUD “Željezničar” Sarajevo {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |3. april 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Goran Vrhunc]] |- |25. |[[Amila Kahrović-Posavljak]] |17. april 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |- |26. |[[Ahmed Burić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/26-knjizevni-kornera-gost-ahmed-buric-zdkrt|title=26. Književni korner: Gost Ahmed Burić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |9. maj 2024. |Biblioteka MAK |[[Goran Vrhunc]] |- |27 |[[Almir Imširević]]<ref>{{Cite web|url=https://mks.ks.gov.ba/node/4947|title=“KNJIŽEVNI RAZGOVORI” Gost: Almir Imširević {{!}} Ministarstvo kulture i sporta Kantona Sarajevo|website=mks.ks.gov.ba|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |22. maj 2024. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |28. |[[Midhat Ajanović]] Ajan<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/knjizevni-korner-28-predstavljen-knjizevni-opus-midhata-ajanovica/|title=Književni korner 28: Predstavljen književni opus Midhata Ajanovića|last=Ljajić|first=Elvis|date=13. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |10. juli 2024. |ŽKUD Željezničar |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Četvrta sezona (2024) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |29. |[[Jagoda Iličić]]<ref>{{Cite web|url=https://life.ba/knjizevni-korner-gosca-je-bila-bh-knjizevnica-jagoda-ilicic/|title=Književni korner: Gošća je bila bh. književnica Jagoda Iličić|last=News|first=Life|date=12. 9. 2024|website=Life.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |11. septembar 2024. |Dječja kuća |[[Goran Vrhunc]] |- |30. |[[Edin Salčinović]]<ref>{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gost-edin-krehic/|title=Književni korner u “Maku” – gost Edin Krehić|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |25. septembar 2024. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |31. |[[Narcis Saračević]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-31-narcis-saracevic-xk0sx|title=Književni korner 31: Narcis Saračević|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |9. oktobar 2024. |Collegium Artisticum |[[Goran Vrhunc]] |- |32. |[[Edin Krehić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-32-edin-krehic-7aqe9|title=Književni korner 32: Edin Krehić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |23. oktobar 2024. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |33. |[[Mirza Herco]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/33-knjizevni-korner-mirza-herco-sa/|title=33. Književni korner: Mirza Herco, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |6. novembar 2024. |Caffe bar Linea |[[Goran Vrhunc]] |- |34. |[[Almir Zalihić]] |13. novembar 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |35. |[[Damir Uzunović]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/35-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=35. Književni korner: Damir Uzunović, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |18. decembar 2024. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Peta sezona (2025) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |36. |[[Amra Olovčić]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/5-februara-knjizevni-korner-36-gosca-amra-olovcic-pq7zx|title=5. februara Književni korner 36: Gošća Amra Olovčić|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |5. februar 2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |37. |[[Ibrahim Osmanbašić]]<ref>{{Cite web|url=https://www.seecult.org/dogadjaji/37-knjizevni-korner-damir-uzunovic-sa/|title=37. Književni korner, SA {{!}} SEEcult|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |19. februar 2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |38. |[[Hamza Ridžal]]<ref name="bgs.ba">{{Cite web|url=https://www.bgs.ba/knjizevni-korner-u-maku-gosti-hamza-ridzal-i-sanjin-musa/|title=Književni korner u Maku – gosti Hamza Ridžal i Sanjin Musa|website=www.bgs.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> [[Sanjin Musa]]<ref name="bgs.ba" /> |12. mart 2025. |Biblioteka MAK |[[Elvis Ljajić]] |- |39. |[[Marija Fekete-Sullivan]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-39-gosca-marija-fekete-sullivan-2hh7r|title=Književni korner 39: Gošća Marija Fekete Sullivan|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> |19. mart v2025. |Vijeće mladih Općine Stari Grad Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |40. |[[Uglješa Kesić]] |16. april 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |41. |[[Dejan Tešić]] |7. maj 2025. |Centralno odjeljenje |[[Elvis Ljajić]] |- |42. |[[Ermina Ribić]]<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-42-susret-s-erminom-ribic-u-ckm-u/?fbclid=IwY2xjawKReclleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETFFZUM0VUNCV1pUNGtSeWMxAR7rWyVYjvAxB2eZRPteCqeS9F7HHIeVez6DfTQQMmj9NgD3dKUnJjyWQTMIUQ_aem_Fl1-Oh2dnQs6LO9XzYXyWg|title=Književni korner 42: Susret s Erminom Ribić u CKM-u|website=centarkulture.ba|publisher=CKM|access-date=14. 5. 2025}}</ref> |14. maj 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |43. |Mirsad Pašović<ref>{{Cite web|url=https://ekskluziva.ba/desavanja/predstavljeno-knjizevno-stvaralastvo-mirsada-pasovica-cijeli-zivot-u-sedam-knjiga/|title=Predstavljeno književno stvaralaštvo Mirsada Pašovića: Cijeli život u sedam knjiga|last=|date=12. 6. 2025|website=Ekskluziva.ba|language=en-US|access-date=17. 6. 2025}}</ref> |11. juni 2025. |Caffe bar Nota |[[Goran Vrhunc]], [[Elvis Ljajić]] |- |44. |Vahidin Preljević<ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2025/06/vahidin-preljevic-gost-knjizevnog-kornera/|title=Vahidin Preljević gost Književnog kornera|last=|first=|date=13. 6. 2025|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=30. 6. 2025}}</ref> |18. juni 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |} {| class="wikitable" |+Šesta sezona (2025) !br. !Ime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |45. |VEČE MLADE POEZIJE Amina Bulić, Dejan Tešić, Iman Duvnjaković, Luka Bošković, Malik Pašić, Srđan Sekulić <ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-pocetak-seste-sezone/|title=Počinje šesta sezona Književnog kornera|website=CKM|language=en|access-date=7. 9. 2025}}</ref> |27. avgust 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] [[Goran Vrhunc]] |- |46. |[[Samedin Kadić]]<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-sa-samedinom-kadicem/|title=Književni korner ra Semedinom Kadićem|date=30. 8. 2025|website=Centar kulture|publisher=CKM|language=en-US|access-date=7. 9. 2025}}</ref> |3. septembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |47. |Miroslav Pilj<ref>{{Cite news|url=https://tacno.net/miroslav-pilj-gost-na-47-knjizevnom-korneru-u-sarajevu|title=Miroslav Pilj gost na 47. Književnom korneru|work=Tačno.net}}</ref> |24. septembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |48. |Borivoje Simić<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/knjizevni-korner-48-borivoje-simic-u-ckm-u/|title=Književni korner #48: Borivoje Simić u CKM-u|website=Centar.ba|publisher=CKM Općine Centar Sarajevo}}</ref> |1. oktobar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Elvis Ljajić]] |- |49. |Emsura Hamzić <ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/events/knjizevni-korner-sa-emsurom-hamzic/|title=Književni korner sa Emsurom Hamzić|website=CKM}}</ref> |22. oktobar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |- |50. |Darko Habazin<ref>{{Cite web|url=https://www.times.ba/17/11/2025/96983/|title=Književni korner 50: gost Darko Habazin|website=Times.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/u-srijedu-50-knjizevni-korner-sa-darkom-habazinom-gokfp|title=U srijedu 50. književni korner sa Darkom Habazinom|website=federalna.ba}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/18/najava-dogadjaja-darko-habazin-gost-pedesetog-knjizevnog-kornera/|title=Darko Habazin gost pedesetog “Književnog kornera”|website=Portal Bosnistika}}</ref> |19. novembar 2025. |Centar kulture i mladih Općine Centar Sarajevo |[[Goran Vrhunc]] |} {| class="wikitable" |+Sedma sezona (2026) !br. !Ime i prezime !Datum razgovora !Lokacija razgovora !Domaćin razgovora |- |51. |Andrea Lešić-Thomas<ref>{{Cite web|url=https://centarkulture.ba/prvi-ovogodisnji-knjizevni-korner-sa-andreom-lesic-thomas/|title=Prvi ovogodišnji Književni korner sa Andreom Lešić-Thomas|website=Centar kulture|publisher=CKM}}</ref> |11. mart 2026. |Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina |[[Elvis Ljajić]] |- |52. |Nihad Mešić River<ref>{{Cite web|url=https://efm.ba/knjizevni-korner-52-nihad-mesic-river/|title=Književni korner 52 – Nihad Mešić RIVER|website=EFM - jedini radio za urbanu gerilu}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/03/24/posjetite-knjizevni-korner-52/|title=Posjetite 52. Književni korner|website=Portal Bosnistika}}</ref> |25. mart 2026. |Evropska kuća kulture i nacionalnih manjina |[[Goran Vrhunc]] |} == Posebni programi == U okviru Književnog kornera realizuju se i programi koji su posvećeni značajnim datumima i umjetnostima koje ne pripadaju književnosti. Do sada su realizovani sljedeći programmi ovoga tipa: * Svjetski dan smijeha<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/knjizevni-korner-u-znaku-svjetskog-dana-smijeha-ovki5|title="Književni korner" u znaku Svjetskog dana smijeha|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Deset godina prvog bosanskohercegovačkog filmskog portala [[Filmofil.ba]] * Veče poezije i šaha za [[Marko Vešović (književnik)|Vešović Marka]] (2024)<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bascarsijske-noci-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-suwpx|title=Baščaršijske noći: Veče poezije i šaha za Vešović Marka|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fokus.ba/magazin/kultura/u-bkc-u-vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/3307881/|title=U BKC-u 'Veče poezije i šaha za Vešović Marka'|last=Fokus.ba|date=18. 7. 2024|website=Fokus.ba|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/kultura/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka-veceras-u-bkc-u-ks/|title="Veče poezije i šaha za Vešović Marka" večeras u BKC-u KS|last=BiH|first=N1|date=18. 7. 2024|website=N1|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://penbih.ba/2024/07/vece-poezije-i-saha-za-vesovic-marka/|title=Veče poezije i šaha za Vešović Marka|last=Ljajić|first=Elvis|date=16. 7. 2024|website=P.E.N.|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Veče posvećemo [[Dževad Karahasan|Dževadu Karahasanu]]<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/bosnjacki-institut-u-sarajevu-priprema-vece-posveceno-akademiku-dzevadu-krahasanu-jueob|title=Sarajevo: Veče posvećeno Dževadu Karahasanu|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bmeia.gv.at/bs/austrijska-ambasada-sarajevo/aktuelno/kalendar-kulturnih-zbivanja/detail/gedenkfeier-die-dem-grossen-schriftsteller-dzevad-karahasan-gewidmet-ist|title=Detail|last=Österreich|first=Außenministerium der Republik|website=www.bmeia.gv.at|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Sjećanje na [[Admiral Mahić|Admirala Mahića]] (2025)<ref>{{Cite web|url=https://raport.ba/foto-sjecanje-na-admirala-mahica-uz-anegdote-price-i-pjesme-prijatelji-o-velikom-covjeku-pjesniku-putniku-i-boemu/#google_vignette|title=FOTO Sjećanje na Admirala Mahića uz anegdote, priče i pjesme: Prijatelji o velikom čovjeku, pjesniku, putniku i boemu|last=Emir|date=17. 1. 2025|website=Raport.ba - Najnovije vijesti|language=bs-BA|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/galerija-collegium-artisticum-17-januara-sjecanje-na-admirala-mahica-ub2ue|title=Galerija Collegium Artisticum: 17. januara ''Sjećanje na Admirala Mahića''|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.oslobodjenje.ba/kun/sjecanje-na-admirala-mahica-ovog-petka-u-collegium-artisticum-1012816/|title=''Sjećanje na Admirala Mahića'' ovog petka u Collegium artisticum|date=14. 1. 2025|website=www.oslobodjenje.ba|language=bs|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Svjetski dan poezije (2026)<ref>{{Cite news|url=https://federalna.ba/svjetski-dan-poezije-u-sarajevu-poezija-kao-otpor-stvarnosti-hvxbd?fbclid=IwY2xjawQtwexleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe9RJG7vZhM5X3wexMCJ569F0JlCAzqLxuGJdfPzdsBWDN2QRMJJ2kLIDarX4_aem_X__zcCjbd5EX1Lo2ZJT5Iw|title=Svjetski dan poezije u Sarajevu: Poezija kao otpor stvarnosti|access-date=|publisher=Federalna.ba}}</ref> == Promocije knjiga == Kao način popularizovanja književnosti, u okviru Književnog kornera organizuju se i promocije knjiga domaćih i stranih autora. * Promocija knjige Kenana Kundalića "Nedostojanstvenost smrti"<ref>{{Cite web|url=https://www.zenicablog.com/foto-promocija-knjige-nedostojanstvenost-smrti-kenana-kundalica-u-sarajevu/|title=FOTO: Promocija knjige "Nedostojanstvenost smrti" Kenana Kundalića u Sarajevu|last=zenicablog|date=28. 11. 2024|website=Zenicablog|language=en-US|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Silivia Montija "L’idroporto del Lido di Ostia: Carlo Del Prete" * Promocija knjige Anesa Oručevića "Dinamika cvjetanja"<ref>{{Cite web|url=https://www.federalna.ba/predstavljena-knjiga-poezije-dinamika-cvjetanja-anesa-orucevica-e7man|title=Predstavljena knjiga poezije 'Dinamika cvjetanja' Anesa Oručevića|website=Federalna|language=en|access-date=8. 4. 2025}}</ref> * Promocija knjige Gorana Vrhunca "Prazno u pucanj" * Promocija knjige Ranke Eisenhauer "Zov i okovi domovine"<ref>{{Cite web|url=https://bljesak.info/info-vodic/razno/promocija-dvojezicne-knjige-zov-i-okovi-domovine-u-mostaru/525336|title=Promocija dvojezične knjige ''Zov i okovi domovine'' u Mostaru|website=Bljesak}}</ref> * Promocija romana "Čudotvorna Gospa Olovska" autorice Amre Olovčić<ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2025/11/11/50-izdanje-knjizevnog-kornera-promocija-knjige-cudotvorna-gospa-olovska-amre-olovcic/|title=Promocija knjige “Čudotvorna Gospa Olovska” Amre Olovčić|website=Portal Bosnistika}}</ref> * Promocija knjige “Kratke priče o pokušajima izbavljenja” Emine Đelilović-Kevrić<ref>{{Cite web|url=https://tacno.net/promocija-knjige-emine-delilovic-kevric-kratke-price-o-pokusajima-izbavljenja/|title=Promocija knjige Emine Đelilović-Kevrić “Kratke priče o pokušajima izbavljenja”|website=Tačno.net|publisher=Udruženje “Centar za kritičko mišljenje”}}</ref> * Promocija zbirke poezije "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/veceras-u-sarajevu-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/622534?fbclid=IwY2xjawPdy0BleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeje0Vo5au_4VqyDiCHW3Zr3sJpz70eku9SaCUl7V-I6xydSbzYw-nW9TJoJI_aem_cQWs9WF6fO5d7MiHnJlaHQ|title=Večeras u Sarajevu promocija knjige "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić|website=Radio Sarajevo}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bosnistika.ba/index.php/2026/01/15/najava-dogadjaja-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy4tleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEet5UCvo26yd_VYUTxFKDUixcU01xHETv4BrWfzBcOWl5zD-0d0J83IoUSDS0_aem_ISS-PI5x6LylxyELS6Vnkw|title=Najava događaja: Promocija knjige “Kćeri Abdulahova” Mirzete Memišević Hodžić|website=Bosnistika}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fbl.ba/poezija-kao-dom-i-dijalog-promocija-knjige-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic/?fbclid=IwY2xjawPdy8xleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeyTA86nJk1JjgwC36C1GB34r5poNPuucePWu75vESvXyJLo18E4tGiIPxBbE_aem_mxQDs9Re8h-r7n2ueDYZUg|title=Poezija kao dom i dijalog: Promocija knjige KĆERI ABDULAHOVA Mirzete Memišević Hodžić|date=|website=FBL}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/odrzana-promocija-kceri-abdulahova-mirzete-memisevic-hodzic-rolektoster-emocija/622705?fbclid=IwY2xjawPe-phleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeOUSuIeQ95yKtN3_Eq9ATHDKIuvywAxhuMuIyCYHRDDxMZOBQ_N-jiF7yqNQ_aem_xbB3Pk1FW-JXyTwY7kBrcQ|title=Održana promocija "Kćeri Abdulahova" Mirzete Memišević Hodžić: Rolektoster emocija|website=RADIO SARAJEVO}}</ref> == Reference == {{refspisak}} [[Kategorija:Kultura u Sarajevu]] 2y1j2t8umau97sxp4bipxcj0gud340r 2 523334 3819663 3819344 2026-03-25T20:58:23Z AnToni 2325 3819663 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours hlist" align=right | * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1960.|1960 <small><small>(30/30)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1964.|1964 <small><small>(51/51)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1968.|1968 <small><small>(72/72)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1972.|1972 <small><small>(62/62)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1976.|1976 <small><small>(74/74)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1980.|1980 <small><small>(76/76)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1984.|1984 <small><small>(95/95)</small></small>]]</s> * <s>[[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1988.|1988 <small><small>(92/92)</small></small>]]</s> * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1992.|1992 <small><small>(186/192)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1994.|1994 <small><small>(159/191)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 1998.|1998 <small><small>(128/179)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2002.|2002 <small><small>(120/188)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2006.|2006 <small><small>(122/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2010.|2010 <small><small>(112/204)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014 <small><small>(91/205)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018 <small><small>(84/200)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022 <small><small>(75/210)</small></small>]] * [[:Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026 <small><small>(83/210)</small></small>]] p94zwrg9r78ifl6sik2iwe6i3gt9kxn 0 523779 3819748 3749423 2026-03-26T09:57:01Z Dani310788 171155 Dodani izvori, infobox sa slikom, proširene sekcije i uređena struktura članka. 3819748 wikitext text/x-wiki {{Wiki}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na Europe Liberty Forumu 2025. u Briselu | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osnivač [[Liberalni forum|Liberalnog foruma]] | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }}{{Infobox person|name=Danijal Hadžović|image=Danijal Hadzovic 2026.jpg|caption=Danijal Hadžović na Europe Liberty Forumu 2025.|birth_date=1988|birth_place=Sarajevo, Bosna i Hercegovina|occupation=novinar, kolumnista, politički komentator}} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) bosanskohercegovački je novinar, kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. U javnosti je poznat po političkim analizama, medijskim nastupima i polemičkim stavovima o društvenim i političkim pitanjima u Bosni i Hercegovini. == Biografija == Rođen je u Sarajevu, gdje je završio Prvu gimnaziju i diplomirao na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu. Novinarsku karijeru započeo je 2009. godine na Radiju 202, nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući Depo.ba, Federalnu televiziju i magazin ''Slobodna Bosna''. Od 2020. godine angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''Liberalni forum'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=2026-03-26}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] jdqoyfp3mr49qn1piwqxo358td551ei 3819753 3819748 2026-03-26T10:02:09Z Panasko 146730 vjerovatno samopromocija 3819753 wikitext text/x-wiki {{Wiki}}{{Samopromocija}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na Europe Liberty Forumu 2025. u Briselu | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osnivač [[Liberalni forum|Liberalnog foruma]] | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) bosanskohercegovački je novinar, kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. U javnosti je poznat po političkim analizama, medijskim nastupima i polemičkim stavovima o društvenim i političkim pitanjima u Bosni i Hercegovini. == Biografija == Rođen je u Sarajevu, gdje je završio Prvu gimnaziju i diplomirao na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu. Novinarsku karijeru započeo je 2009. godine na Radiju 202, nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući Depo.ba, Federalnu televiziju i magazin ''Slobodna Bosna''. Od 2020. godine angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''Liberalni forum'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=2026-03-26}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] njlzurx3kqi339eg9ge567gfm45cvsq 3819755 3819753 2026-03-26T10:04:10Z Panasko 146730 3819755 wikitext text/x-wiki {{Wiki}}{{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na Europe Liberty Forumu 2025. u Briselu | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = Osnivač [[Liberalni forum|Liberalnog foruma]] | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) bosanskohercegovački je novinar, kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. U javnosti je poznat po političkim analizama, medijskim nastupima i polemičkim stavovima o društvenim i političkim pitanjima u Bosni i Hercegovini. == Biografija == Rođen je u Sarajevu, gdje je završio Prvu gimnaziju i diplomirao na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu. Novinarsku karijeru započeo je 2009. godine na Radiju 202, nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući Depo.ba, Federalnu televiziju i magazin ''Slobodna Bosna''. Od 2020. godine angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''Liberalni forum'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=2026-03-26}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] rffmyewwfetzc2fs7f6xa5jzlr0bko9 3819756 3819755 2026-03-26T10:04:41Z Dani310788 171155 3819756 wikitext text/x-wiki {{Wiki}}{{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na Europe Liberty Forumu 2025. u Briselu | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) bosanskohercegovački je novinar, kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. U javnosti je poznat po političkim analizama, medijskim nastupima i polemičkim stavovima o društvenim i političkim pitanjima u Bosni i Hercegovini. == Biografija == Rođen je u Sarajevu, gdje je završio Prvu gimnaziju i diplomirao na Fakultetu političkih nauka Univerziteta u Sarajevu. Novinarsku karijeru započeo je 2009. godine na Radiju 202, nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući Depo.ba, Federalnu televiziju i magazin ''Slobodna Bosna''. Od 2020. godine angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''Liberalni forum'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=2026-03-26}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 9l5nyknpll6kvdda3719xx5pihj5nlz 3819760 3819756 2026-03-26T10:07:23Z Panasko 146730 dodane interwiki 3819760 wikitext text/x-wiki {{Wiki}}{{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na Europe Liberty Forumu 2025. u Briselu | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[SFRJ]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[novinar]], kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''[[Dnevni avaz]]''. U javnosti je poznat po političkim analizama, medijskim nastupima i polemičkim stavovima o društvenim i političkim pitanjima u Bosni i Hercegovini. == Biografija == Rođen je u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je završio [[Prva gimnazija (Sarajevo)|Prvu gimnaziju]] i diplomirao na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Novinarsku karijeru započeo je 2009. na [[Radio 202 (Sarajevo)|Radiju 202]], nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući [[Depo.ba]], [[Federalna televizija|Federalnu televiziju]] i magazin ''[[Slobodna Bosna]]''. Od 2020. angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''[[Liberalni forum]]'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=2026-03-26}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 7rl484f2x0gbd1fuvega2jpe9ebvvmj 3819762 3819760 2026-03-26T10:08:12Z Panasko 146730 3819762 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na ''Europe Liberty Forumu'' 2025. u [[Bruxelles]]u | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[novinar]], kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''[[Dnevni avaz]]''. U javnosti je poznat po političkim analizama, medijskim nastupima i polemičkim stavovima o društvenim i političkim pitanjima u Bosni i Hercegovini. == Biografija == Rođen je u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je završio [[Prva gimnazija (Sarajevo)|Prvu gimnaziju]] i diplomirao na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Novinarsku karijeru započeo je 2009. na [[Radio 202 (Sarajevo)|Radiju 202]], nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući [[Depo.ba]], [[Federalna televizija|Federalnu televiziju]] i magazin ''[[Slobodna Bosna]]''. Od 2020. angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''[[Liberalni forum]]'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=2026-03-26}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] acmyytf4l3j2to5tqmdngsfh5xn3zjf 3819763 3819762 2026-03-26T10:09:51Z Dani310788 171155 Uređen tekst radi neutralnosti, dodani interni linkovi i izvori, uklonjeni promotivni dijelovi 3819763 wikitext text/x-wiki {{Neutralnost}} {{Infokutija osoba | ime = Danijal Hadžović | slika = Danijal Hadzovic 2026.jpg | alt_slike = | opis = Danijal Hadžović na ''Europe Liberty Forumu'' 2025. u [[Bruxelles]]u | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Godina rođenja i godine|1988}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = <!-- {{Datum smrti i godine|GGGG|MM|DD|GGGG|MM|DD}} (datum smrti pa onda datum rođenja) --> | mjesto_smrti = <!-- [[Grad]], [[Država]] --> | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Novinar, kolumnista, politički komentator | godine_aktivnosti = | poznat_po = | alma_mater = [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu]] | značajna_djela = }} '''Danijal Hadžović''' (rođen 1988. u Sarajevu) [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovački]] je [[novinar]], kolumnista i politički komentator. Zaposlen je kao urednik i novinar u dnevnom listu ''[[Dnevni avaz]]''. Njegovi politički komentari i javni istupi bili su predmet medijskih reakcija i polemika u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://istraga.ba/protiv-je-povorke-novinare-naziva-frustriranim-zlonamjernim-i-bolesnim-druzi-se-s-kriminalcima-i-porucuje-kriticarima-dolazimo-po-vas/|title=Protiv je povorke...|website=Istraga.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Biografija == Rođen je u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je završio [[Prva gimnazija (Sarajevo)|Prvu gimnaziju]] i diplomirao na [[Fakultet političkih nauka u Sarajevu|Fakultetu političkih nauka]] [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]]. Novinarsku karijeru započeo je 2009. na [[Radio 202 (Sarajevo)|Radiju 202]], nakon čega je radio za više medija u Bosni i Hercegovini, uključujući [[Depo.ba]], [[Federalna televizija|Federalnu televiziju]] i magazin ''[[Slobodna Bosna]]''. Od 2020. angažiran je kao novinar i urednik u dnevnom listu ''Dnevni avaz''. == Medijski rad i javni nastupi == Hadžović je prisutan u televizijskim i medijskim formatima kao politički komentator, gdje analizira unutrašnje političke odnose, djelovanje stranaka i društvene fenomene u Bosni i Hercegovini. U programima televizije [[N1 (televizija)|N1]] iznosio je stavove o unutarstranačkim odnosima, lokalnoj politici i društvenim pojavama, uključujući pitanja političke komunikacije i javnog diskursa.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/danijel-hadzovic-za-n1-ne-cvjetaju-ruze-u-nip-u-postoje-dva-krila-unutar-stranke/|title=Danijel Hadžović za N1: Ne cvjetaju ruže u NiP-u, postoje dva krila unutar stranke|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/hadzovic-gradonacelnica-benjamina-karic-vodi-instagram-politiku/|title=Hadžović: Gradonačelnica Benjamina Karić vodi Instagram politiku|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/video/dan-uzivo/denijel-hadzovic-o-sramnom-navijanju-dijela-navijaca-poslana-je-jako-losa-slika-iz-sarajeva-ovo-se-mora-kazniti/|title=Hadžović o navijačima: Poslana je loša slika iz Sarajeva|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> Njegovi stavovi prenošeni su i u tekstualnim formatima na portalu N1.<ref>{{Cite web|url=https://n1info.ba/vijesti/kada-ste-posljednji-put-culi-da-neko-jasno-kaze-kakva-je-pozicija-bosnjaka-u-eu-ne-vidimo-dalje-od-nase-avlije/|title=Kada ste posljednji put čuli da neko jasno kaže kakva je pozicija Bošnjaka u EU|website=N1|access-date=2026-03-26}}</ref> U programima [[FACE TV]] komentarisao je političku scenu i društvene procese u Bosni i Hercegovini.<ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/danijal-hadzovic-vecina-bh-politicara-ima-samo-jmbg-u-biografiji-zive-u-zacaranom-krugu-ulizica/563282/|title=Danijal Hadžović: Većina bh. političara ima samo JMBG u biografiji|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://face.ba/face-tv/hadzovic-sda-stranka-malih-sredina-kesmer-efendic-imao-slabog-protukandidata/442533/|title=Hadžović: SDA stranka malih sredina|website=FACE TV|access-date=2026-03-26}}</ref> Učestvovao je i u emisijama [[Federalna televizija|Federalne televizije]], gdje se bavio analizom aktuelnih političkih događaja.<ref>{{Cite web|url=https://federalna.ba/rezime-sedmice-danijal-hadzovic-17052025-frt5f|title=Rezime sedmice – Danijal Hadžović|website=Federalna.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> == Liberalni forum == Hadžović je osnivač organizacije ''[[Liberalni forum]]'', nevladine organizacije sa sjedištem u Sarajevu koja se bavi promocijom liberalno-demokratskih ideja kroz edukaciju, javne debate i istraživačke projekte.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/|title=Liberalni forum – o organizaciji|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija realizira više projekata iz oblasti ekonomije, politike i javnog dijaloga. Jedan od ključnih projekata je ''Ekonomska olimpijada'', takmičenje iz ekonomije i finansijske pismenosti namijenjeno srednjoškolcima širom Bosne i Hercegovine.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/ekonomska-olimpijada/|title=Ekonomska olimpijada|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Liberalni forum organizira i ''Sarajevske debate'', seriju javnih rasprava o političkim, ekonomskim i društvenim pitanjima u Bosni i Hercegovini, u kojima učestvuju predstavnici akademske zajednice, politike i civilnog društva.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/sarajevske-debate/|title=Sarajevske debate|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> Organizacija je pokrenula i ''Školu ekonomskog novinarstva'', edukativni program namijenjen novinarima i studentima koji se bave ekonomskim temama.<ref>{{Cite web|url=https://www.dialogos.ba/prijavite-se-na-prvu-skolu-ekonomskog-novinarstva/|title=Prijavite se na Školu ekonomskog novinarstva|website=Dialogos|access-date=2026-03-26}}</ref> Također, Liberalni forum realizirao je edukativne programe poput ''Škole praktičnog liberalizma'', usmjerene na promociju političke teorije i javnog zagovaranja.<ref>{{Cite web|url=https://liberalniforum.com/2018/03/16/skola-prakticnog-liberalizma-pocela-sa-radom/|title=Škola praktičnog liberalizma počela sa radom|website=Liberalni forum|access-date=2026-03-26}}</ref> U okviru svog rada organizacija objavljuje analize i publikacije iz oblasti ekonomije i javnih politika. == Stavovi == U svom radu zagovara liberalne političke i ekonomske ideje, uključujući slobodno tržište, ograničenu ulogu države i individualne slobode. == Publikacije i prevodilački rad == Hadžović je do sada preveo tri djela iz oblasti ekonomije i političke teorije. * ''Sloboda izbora'' – Milton Friedman (Sarajevo: Liberalni forum, 2019, ISBN 978-9926-8426-0-4)<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/28448518|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Liberalizam'' – Ludwig von Mises<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/65127942|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> * ''Razvoj s dostojanstvom'' – Tom Palmer i Matt Warner<ref>{{Cite web|url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/25073158|title=COBISS zapis|website=COBISS|access-date=2026-03-26}}</ref> == Reference == <references /> {{DEFAULTSORT:Hadžović, Danijal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački novinari]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] [[Kategorija:Rođeni 1988.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] lt1vdvyx4z9vakzcrmbm3h58q7bu1ty 0 528015 3819531 3784519 2026-03-25T19:01:16Z AnToni 2325 /* Svjetska prvenstva */ 3819531 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Alina Kolomijec | slika = | puno ime = Alina Sergejevna Kolomijec | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1991|08|14}} | mjesto rođenja = [[Ščučinsk]], [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]] | država rođenja = [[SSSR]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''68.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''58.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''64.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''69.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2014/2015.|2014/15.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = '''66''' ([[IBU kup 2019/2020.|2019/20.]]) | pobjede EK štafeta= 0 | kraj karijere = 2021. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 18. 11. 2025. }} '''Alina Kolomijec''', ({{jez-kk|Алина Сергеевна Коломиец}}) rođena 14. augusta 1991. u [[Ščučinsk]]u, [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]], [[SSSR]] (danas [[Kazahstan]]), kao Alina Rajkova, ({{jez-kk|Алина Райкова Коломиец}}) nekadašnja je [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka.<ref name=sochi>{{cite web |url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-alina-raikova |title=Alina Raikova |website=Sochi2014.com |publisher=[[Organizing Committee of the XXII Olympic Winter Games and XI Paralympic Winter Games of 2014 in Sochi]] |access-date=15. 2. 2014 |archive-date=15. 2. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140215164219/http://www.sochi2014.com/en/athlete-alina-raikova |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Alina Raykova |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ra/alina-raykova-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203203456/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ra/alina-raykova-1.html |archive-date=3. 12. 2016|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 15 km|65]] | | | | | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|47]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|71]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|14]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|18]] |} Alina Kolomijec je nastupila dva puta na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]]: [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji joj je rezultat bilo 47-o mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s 5:30.2&nbsp;min zaostatka i tri promašaja bila sporija od [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|švedske]] biatlonke [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. U štafetnim takmičenjima najbolji joj je plasman bio na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafeti]], kada je s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]], [[Darja Klimina|Darjom Kliminom]] i [[Olga Poltoranjina|Olgom Poltoranjinom]] osvojila 14-o mjesto iza [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Dinara Alimbekava]], [[Irina Krjuko]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|46]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|79]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|14]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|93]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|13]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|72]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|15]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|29]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|12]] | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|18]] | |} Rajkova je nastupila na pet [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama joj je 29-o mjesta na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 4:05.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman bilo osmo mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|SP 2016.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|štafeti]], koje je osvojila s [[Darja Usanova|Darjom Usanovom]], [[Ana Kistanova|Anom Kistanovom]] i [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Kolomijecove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] Na prvom nastupu u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 25. novembra 2012. osvojila je 20-o mjesto u utrci mješovite štafete s [[Marina Lebjedjeva|Marinom Lebjedjevom]], [[Jan Savicki|Janom Savickijem]] i [[Sergej Naumik|Sergejom Naumikom]]. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama joj je 20-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] u [[Canmore]]u 5. februara 2016. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je bez promašaja bila 1:20.5&nbsp;min sporija od pobjednice ukrajinske biatlonke [[Olena Bilosjuk|Olene Bilosjuk]]. U ekipnim utrkama u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] ostvarila je najbolji rezultat u štafeti 24. januara 2016. u [[Antholz]]u osvojivši osmo mjesto s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]], [[Darja Usanova|Darjom Usanovom]] i [[Ana Kistanova|Anom Kistanovom]] === Azijske igre === <!-- {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|1999}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 1999.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 15 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 7,5 km|6]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – štafeta (žene)|1]] |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2003}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2003.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – 7,5 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – potjera (žene)|5]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – štafeta (žene)|3]] |} --> {{clear}} == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|509}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Kimina, Alina}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1991.]] [[Kategorija:Biografije, Ščučinsk]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] mfypij0nypi17rra0n1o3j9azxscqjc 3819532 3819531 2026-03-25T19:01:43Z AnToni 2325 /* Svjetska prvenstva */ 3819532 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Alina Kolomijec | slika = | puno ime = Alina Sergejevna Kolomijec | država = {{ZID|Kazahstan}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1991|08|14}} | mjesto rođenja = [[Ščučinsk]], [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]] | država rođenja = [[SSSR]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = | trener = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|2014]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''68.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''58.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''64.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''69.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2014/2015.|2014/15.]] | pobjede EK = '''0''' | plasman EK = '''66''' ([[IBU kup 2019/2020.|2019/20.]]) | pobjede EK štafeta= 0 | kraj karijere = 2021. <!--Status: a=aktivan; k=kažnjen; n=neaktivan; p=pauzira; ne=nepoznat; u=umro; po=povukao se iz karijere; --> | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaTakmičenje|AI}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 | [[Biatlon na Azijskim igrama|Azijske igre]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 18. 11. 2025. }} '''Alina Kolomijec''', ({{jez-kk|Алина Сергеевна Коломиец}}) rođena 14. augusta 1991. u [[Ščučinsk]]u, [[Kazaška Sovjetska Socijalistička Republika]], [[SSSR]] (danas [[Kazahstan]]), kao Alina Rajkova, ({{jez-kk|Алина Райкова Коломиец}}) nekadašnja je [[kazahstan]]ska [[biatlon]]ka.<ref name=sochi>{{cite web |url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-alina-raikova |title=Alina Raikova |website=Sochi2014.com |publisher=[[Organizing Committee of the XXII Olympic Winter Games and XI Paralympic Winter Games of 2014 in Sochi]] |access-date=15. 2. 2014 |archive-date=15. 2. 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140215164219/http://www.sochi2014.com/en/athlete-alina-raikova |url-status=dead|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Alina Raykova |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ra/alina-raykova-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203203456/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ra/alina-raykova-1.html |archive-date=3. 12. 2016|language=en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2014}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014 – 15 km|65]] | | | | | |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|47]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|71]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|14]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|18]] |} Alina Kolomijec je nastupila dva puta na [[Zimske olimpijske igre|olimpijskim igrama]]: [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2014.|ZOI 2014.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] Najbolji joj je rezultat bilo 47-o mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s 5:30.2&nbsp;min zaostatka i tri promašaja bila sporija od [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|švedske]] biatlonke [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. U štafetnim takmičenjima najbolji joj je plasman bio na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafeti]], kada je s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]], [[Darja Klimina|Darjom Kliminom]] i [[Olga Poltoranjina|Olgom Poltoranjinom]] osvojila 14-o mjesto iza [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Dinara Alimbekava]], [[Irina Krjuko]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|46]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|79]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|14]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|40]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|93]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|13]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|72]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|15]] |- | align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|29]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|12]] | |- | align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|18]] | |} Rajkova je nastupila na pet [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama joj je 29-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 4:05.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman bilo osmo mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|SP 2016.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|štafeti]], koje je osvojila s [[Darja Usanova|Darjom Usanovom]], [[Ana Kistanova|Anom Kistanovom]] i [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Kolomijecove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] Na prvom nastupu u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 25. novembra 2012. osvojila je 20-o mjesto u utrci mješovite štafete s [[Marina Lebjedjeva|Marinom Lebjedjevom]], [[Jan Savicki|Janom Savickijem]] i [[Sergej Naumik|Sergejom Naumikom]]. Najbolji rezultat u pojedinačnim utrkama joj je 20-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] u [[Canmore]]u 5. februara 2016. u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je bez promašaja bila 1:20.5&nbsp;min sporija od pobjednice ukrajinske biatlonke [[Olena Bilosjuk|Olene Bilosjuk]]. U ekipnim utrkama u [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|sezoni SK 2015/16.]] ostvarila je najbolji rezultat u štafeti 24. januara 2016. u [[Antholz]]u osvojivši osmo mjesto s [[Galina Višnjevska-Šeporenko|Galinom Višnjevskom-Šeporenko]], [[Darja Usanova|Darjom Usanovom]] i [[Ana Kistanova|Anom Kistanovom]] === Azijske igre === <!-- {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Azijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|1999}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 1999.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 15 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – 7,5 km|6]] | | style="background:#f7f6a8;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 1999 – štafeta (žene)|1]] |- |align="left" | {{NaziviAzI|Z|2003}} ([[Biatlon na Azijskim igrama 2003.|Biatlon]]) | | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – 7,5 km|4]] | [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – potjera (žene)|5]] | style="background:#dce5e5;"| [[Biatlon na Azijskim igrama 2003 – štafeta (žene)|3]] |} --> {{clear}} == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Nagrade == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|509}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Kimina, Alina}} [[Kategorija:Kazahstanski biatlonci]] [[Kategorija:Rođeni 1991.]] [[Kategorija:Biografije, Ščučinsk]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2014.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Kazahstanski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] pyd1f4qjaqvbb7kl7ckirbslwetbw7v 4 530398 3819592 3819336 2026-03-25T19:47:09Z AnToni 2325 /* Članci */ 3819592 wikitext text/x-wiki {{Wiki Loves Folklore menu_bs}} [[File:Feminism_and_Folklore_2026_logo.svg|center|frameless|720px]] '''Feminizam i folklor 2026.''' osmo je izdanje međunarodnog takmičenja u pisanju članaka o [[feminizam|feminizmu]] i [[folklor]]u, koje se organizuje na Wikipediji svake godine u februaru i martu, kako bi se dokumentirale narodne kulture i žene u narodu u različitim regijama svijeta. Ovaj projekat je Wikipedijsko izdanje fotografske kampanje "Wiki voli folklor" (WLF) koje se organizira na [[Wikimedia Commons]]u. <div style="text-align:center;">{{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} {{Clickable button 2|Dodaj članke|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs|class=mw-ui-progressive}} </div> == Trajanje == '''1. februar''' 2026 0:01 – '''31. mart''' 2026. 23:59 == Pravila == * Prošireni ili novi članak treba imati najmanje dodatnih 3000 bajtova * Članak ne smije biti mašinski preveden * Članak treba proširiti ili napraviti između 1. februara i 31. marta * Članak ne smije biti siroče * Članak treba da bude u okviru teme feminizam i folklor * Članak ne smije kršiti autorska prava ili imati probleme sa značajnošću i članak bi trebao imati odgovarajuće reference prema pravilima Wikipedije. * Članak mora biti adekvatno referenciran i citati: Svaki članak treba da sadrži odgovarajuće reference i citate u skladu sa pravilima Wikipedije, osiguravajući pouzdanost i kredibilitet predstavljenih informacija. == Nagrade == Nagrade za najbolje saradnike na globalnom nivou (najviše napisanih članaka): * 1. nagrada: – 300 USD * 2. nagrada: – 200 USD * 3. nagrada: – 100 USD Utješna nagrada za najboljih 10: – 50 USD po korisniku === Lokalne nagrade === * 1. nagrada: – 25 USD * 2. nagrada: – 20 USD * 3. nagrada: – 15 USD Nagrade će biti dodijeljene korisnicima sa najviše doprinosa, a koji imaju 5 i više prihvaćenih članaka. Sve nagrade će biti dodijeljene u vidu vaučera. == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Feminizam i folklor 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj članaka | maks = 100 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=87 |ime_stuba2= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=99 |ime_stuba3= [[Korisnik:Astrameri|Astrameri]] |boja_stuba3=#f8b699|cifra_stuba3=6 |ime_stuba4= [[Korisnik:KWiki|KWiki]] |boja_stuba4=#e7e684|cifra_stuba4=1 |ime_stuba5= [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] |boja_stuba5=#d8e6c4|cifra_stuba5=1 |ime_stuba6= [[Korisnik:Mhare|Mhare]] |boja_stuba6=#d8e6c4|cifra_stuba6=26 |ime_stuba8= [[Korisnik:Curiousmind8|Curiousmind8]] |boja_stuba8=#d8e6c4|cifra_stuba8=1 }} [[Kategorija:Wikipedia:Feminizam i folklor 2026.]] [[Kategorija:Wikipedia:Feminizam i folklor|2026]] lghy0shd2hv3pfliwm5am2zini8dbbe 3819664 3819592 2026-03-25T20:59:01Z AnToni 2325 /* Članci */ 3819664 wikitext text/x-wiki {{Wiki Loves Folklore menu_bs}} [[File:Feminism_and_Folklore_2026_logo.svg|center|frameless|720px]] '''Feminizam i folklor 2026.''' osmo je izdanje međunarodnog takmičenja u pisanju članaka o [[feminizam|feminizmu]] i [[folklor]]u, koje se organizuje na Wikipediji svake godine u februaru i martu, kako bi se dokumentirale narodne kulture i žene u narodu u različitim regijama svijeta. Ovaj projekat je Wikipedijsko izdanje fotografske kampanje "Wiki voli folklor" (WLF) koje se organizira na [[Wikimedia Commons]]u. <div style="text-align:center;">{{Clickable button 2|Prijavi se|url={{fullurl:{{FULLPAGENAME}}/Učesnici}} |class=mw-ui-progressive}} {{Clickable button 2|Dodaj članke|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs|class=mw-ui-progressive}} </div> == Trajanje == '''1. februar''' 2026 0:01 – '''31. mart''' 2026. 23:59 == Pravila == * Prošireni ili novi članak treba imati najmanje dodatnih 3000 bajtova * Članak ne smije biti mašinski preveden * Članak treba proširiti ili napraviti između 1. februara i 31. marta * Članak ne smije biti siroče * Članak treba da bude u okviru teme feminizam i folklor * Članak ne smije kršiti autorska prava ili imati probleme sa značajnošću i članak bi trebao imati odgovarajuće reference prema pravilima Wikipedije. * Članak mora biti adekvatno referenciran i citati: Svaki članak treba da sadrži odgovarajuće reference i citate u skladu sa pravilima Wikipedije, osiguravajući pouzdanost i kredibilitet predstavljenih informacija. == Nagrade == Nagrade za najbolje saradnike na globalnom nivou (najviše napisanih članaka): * 1. nagrada: – 300 USD * 2. nagrada: – 200 USD * 3. nagrada: – 100 USD Utješna nagrada za najboljih 10: – 50 USD po korisniku === Lokalne nagrade === * 1. nagrada: – 25 USD * 2. nagrada: – 20 USD * 3. nagrada: – 15 USD Nagrade će biti dodijeljene korisnicima sa najviše doprinosa, a koji imaju 5 i više prihvaćenih članaka. Sve nagrade će biti dodijeljene u vidu vaučera. == Organizatori == * [[Korisnik:AnToni|AnToni]] == Članci == {{Stubičasti dijagram | naslov = Feminizam i folklor 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj članaka | maks = 110 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=87 |ime_stuba2= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=101 |ime_stuba3= [[Korisnik:Astrameri|Astrameri]] |boja_stuba3=#f8b699|cifra_stuba3=6 |ime_stuba4= [[Korisnik:KWiki|KWiki]] |boja_stuba4=#e7e684|cifra_stuba4=1 |ime_stuba5= [[Korisnik:SimplyFreddie|SimplyFreddie]] |boja_stuba5=#d8e6c4|cifra_stuba5=1 |ime_stuba6= [[Korisnik:Mhare|Mhare]] |boja_stuba6=#d8e6c4|cifra_stuba6=29 |ime_stuba8= [[Korisnik:Curiousmind8|Curiousmind8]] |boja_stuba8=#d8e6c4|cifra_stuba8=1 }} [[Kategorija:Wikipedia:Feminizam i folklor 2026.]] [[Kategorija:Wikipedia:Feminizam i folklor|2026]] toyllix7ycd1vac0egvwl150lbqeekd 0 531492 3819803 3814011 2026-03-26T11:31:19Z Srđan 73336 Djeluje OK sada. 3819803 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:Herta_Haas_in_Jajce_1943_(cropped).jpg|mini|Haas 1943.]] '''Herta Haas''' (29. mart 1914 – 5. mart 2010) bila je [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|jugoslovenska partizanka]] njemačkog porijekla tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] i treća supruga [[Josip Broz Tito|Josipa Broza Tita]], vođe [[Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije|partizana]] i [[Predsjednik Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije|predsjednika Jugoslavije]].<ref name="mandc">{{Cite news|title=Tito's ex wife Hertha Hass dies|url=http://www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1539668.php/Tito-s-ex-wife-Hertha-Hass-dies|archive-url=https://archive.today/20130128231725/http://www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1539668.php/Tito-s-ex-wife-Hertha-Hass-dies|archive-date=28 January 2013|work=Monsters and Critics|date=9 March 2010|access-date=24 March 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://govorise.metropolitan.si/zanimivosti/herta-haas-je-bila-veliko-vec-ko-le-titova-zena/|title=Herta Haas je bila veliko več ko le Titova žena|date=12. 1. 2017|website=Govori.se|language=sl-SI|access-date=2. 3. 2026}}</ref> == Rani život i porodica == Haas je rođena 1914. u [[Slovenska Bistrica|Slovenskoj Bistrici]], koja je u to vrijeme bila dio [[Austro-Ugarska|Austro-Ugarske]].<ref name="xinhua">{{Cite news|title=Tito's second wife dies at 96|url=http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/10/c_13204089.htm|work=Xinhua|date=10 March 2010|access-date=24 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110609223202/http://news.xinhuanet.com/english2010/world/2010-03/10/c_13204089.htm|archive-date=9 June 2011}}</ref> Prvobitno je u knjigu rođenih upisana kao Herta Gabriele Schindler<ref name="Taufbuch">{{Cite book|url=https://data.matricula-online.eu/sl/slovenia/maribor/slovenska-bistrica/04843/?pg=243|title=Geburts- und Taufbuch|date=1902–1917|location=Slovenska Bistrica|page=227|access-date=3 February 2024}}</ref>. Bila je vanbračna kćerka Prisce Schindler (1888–1975) i advokata Heinricha Haasa (1864–1925). Nakon što se njen otac razveo od svoje supruge Else Demel Haas (1868–1951), oženio se Hertinom majkom 1924.<ref name="Taufbuch" /><ref name="Tomažič">{{Cite journal|last=Tomažič|first=Dušan|date=2017|title=Herta Gabrijele Schindler (Haas, Krstev) 'Vera Savić'. Predniki in potomci (1914–2010)|url=https://dlib.si/stream/URN:NBN:SI:DOC-S5C60728/517810c8-5344-4095-98bb-428bed3fa53e/PDF|journal=Časopis za zgodovino in narodopisje|volume=88|issue=4|pages=88–122|access-date=3 February 2024}}</ref> Njeno prezime je službeno promijenjeno u Haas 1925.<ref name="Taufbuch" /><ref name="Tomažič" /> Pridružila se revolucionarnom radničkom pokretu u srednjoj školi i radila je kao kurir između grupa u Jugoslaviji i Francuskoj.<ref name="xinhua"/><ref>{{Cite web|url=https://www.metropolitan.si/novice/svet/edina-ki-je-rekla-ne-tito-herta-haas-jugoslavija-26/|title=Ženska, ki jo je Tito prosil, naj se vrne: z dvema stavkoma ga je ponižala bolj kot s klofuto|date=2026-02-03|website=Metropolitan.si|language=sl-SI|access-date=2. 3. 2026}}</ref> == Kasniji život == Haas je upoznala Tita u [[Pariz]]u 1937,<ref name="xinhua"/> godinu dana nakon što se razveo od svoje prve supruge, Pelagije "Polke" Belousove. Godine 1940. Haas je otputovala u [[Istanbul]] kako bi uručila pasoš Titu, koji se vraćao s putovanja iz [[Moskva|Moskve]].<ref name="xinhua" /> Njihova veza ubrzo je postala ljubavne prirode, prema Titovoj autorizovanoj biografiji, ''Ljubavi Josipa Broza Tita.''<ref name="xinhua" /> Par se vjenčao 1940.<ref name="mandc"/> i vratio se u Jugoslaviju koristeći lažna imena.<ref name="xinhua" /> Živjeli su u [[Zagreb]]u do [[Aprilski rat|invazije na Jugoslaviju]], kada se Tito preselio u Beograd, dok je Haas, koja je bila trudna s njihovim jedinim djetetom, ostala u Zagrebu.<ref name="xinhua" /> U maju 1941, Haas je rodila njihovog sina, Mišu Broza, koji je bio hrvatski ambasador u Indoneziji od 2004. do 2009.<ref name="mandc" /> Pristalice partizana su skrivale Haas i njenog sina od nacističkih njemačkih vlasti i njihovih saveznika, ali je na kraju ipak uhvaćena i uhapšena.<ref name="xinhua" /> Zamijenjena je za njemačkog oficira u razmjeni zarobljenika između Nijemaca i partizana 1943.<ref name="xinhua" /><ref>{{Cite web|url=https://mariborinfo.com/novica/lokalno/kdo-je-bila-mariborcanka-ki-je-osvojila-srce-tita/18763|title=Kdo je bila Mariborčanka, ki je osvojila srce Tita? {{!}} Mariborinfo.com|date=2. 1. 2017|website=mariborinfo.com|language=sl|access-date=2. 3. 2026}}</ref> Do trenutka kada je Haas puštena na slobodu i ponovo se pridružila partizanima 1943., Tito je imao aferu sa svojom ličnom sekretaricom Davorjankom Paunović, koja je imala kodno ime "Zdenka".<ref name="xinhua" /> Haas i Tito su se rastali 1943. u [[Jajce|Jajcu]] tokom drugog zasjedanja [[Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije|AVNOJ-a]] nakon što je ona navodno naišla na njega i Davorjanku Paunović.<ref>{{Cite web|url=http://www.blic.rs/drustvo.php?id=72155|title=Titova udovica daleko od očiju javnosti|date=28 December 2008|website=Blic.rs|archive-url=https://web.archive.org/web/20091214122230/http://www.blic.rs/drustvo.php?id=72155|archive-date=14 December 2009|url-status=dead|access-date=10 March 2010}}</ref> Haas je veći dio ostatka Drugog svjetskog rata provela u Sloveniji, daleko od Tita.<ref name="xinhua" /> Poslije završetka rata, Haas je radila u nekoliko jugoslavenskih vladinih institucija.<ref name="mandc" /> Ponovo se udala i rodila dvije kćerke;<ref name="xinhua" /> jedna od njih je istraživačica [[Cvetana Krstev]]. Veći dio svog kasnijeg života provela je u relativnoj anonimnosti. Umrla je u [[Beograd]]u, 5. marta 2010., u 95. godini života.<ref name="xinhua" /><ref>{{Cite web|url=https://vreme.com/projekat/in-memoriam-herta-haas/|title=In memoriam: Herta Haas - Vreme|last=|first=|website=Vreme|language=|access-date=2. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == * "[http://www.nacional.hr/clanak/79255/odlazak-druge-titove-supruge-u-beogradu-preminula-herta-haas U 96. godini preminula druga Titova supruga Herta Haas]". Nacional. 9. mart 2010. Original [http://www.nacional.hr/clanak/79255/odlazak-druge-titove-supruge-u-beogradu-preminula-herta-haas arhiviran] 12. jula 2012. Pristupljeno 2. 3. 2026. {{Normativna kontrola}}{{DEFAULTSORT:Haas, Herta}} [[Kategorija:Josip Broz Tito]] [[Kategorija:Umrli 2010.]] [[Kategorija:Rođeni 1914.]] 5zjbivzuc2g109php8mgaphi0ha4gnt 4 531580 3819590 3819386 2026-03-25T19:46:38Z AnToni 2325 /* Članci */ 3819590 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:CEE Women Campaign logo (black).svg|mini]] '''CEE žene''' je podtakmičenje u okviru [[Wikipedia:CEE Proljeće 2026.|CEE proljeća 2026.]] (od 21. marta – 31. maja 2026.) usmjereno na izradu članaka o značajnim ženama iz regije Srednje i Istočne Europe – i na jezicima Srednje i Istočne Europe i izvan njih. == Doprinosi == == Nagrade == === Međunarodne nagrade === Deset najplodnijih sudionica dobit će vaučere od Amazona u sljedećim iznosima: * 1. nagrada: vaučer u vrijednosti od 50 € * 2. nagrada: vaučer u vrijednosti od 40 € * 3. nagrada: vaučer u vrijednosti od 30 € * 4. nagrada: vaučer u vrijednosti od 20 € * 5-10. nagrada: vaučer u vrijednosti od 10 € Samo sudionice s 25 članaka/stranica ili više mogu imati pravo na nagrade. == Lokalni projekat == U saradnji s neformalnom grupom wikimedijalki_ca (koji rade na HR/SH/BS/EN, Wikidata i Commons), organizuje se [[:m:CEE Women Campaign 2026/applications/CEE Women 2026: Multi-Wiki Edit-a-thon & Training (HR + EN/SH/BS) with Wikidata & Commons|lokalno takmičenje]] u pisanju članaka o ženama iz regije Srednje i Istočne Europe. Organizacija takmičenja počinje 8. marta 2026. a uređivački maraton od 21. marta – 31. maja 2026. Planirano je da se dodijele i nagrade na lokalnom nivou. Prvobitna ideja je da napišemo 400 članaka. Prijavite se možete [https://bs.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:CEE_Prolje%C4%87e_2026./CEE_%C5%BEene#%C4%8Clanci ovdje], dodavanjem svog korisničkog imena. === Pravila === Za učestvovanje u dodijeli nagrada potrebno je da urednik napiše najmanje '''25 članaka''', koje će potvrditi član žirija. Ostali preduslovi su: * Novi članak treba imati najmanje 3000 bajtova * Članak ne smije biti mašinski preveden, niti smije biti prenesen s nekog od jezički sličnih projekata, te mora biti napisan po pravopisu i gramatici bosanskog jezika * Članak treba napraviti između 21. marta i 31. maja 2026. * Članak ne smije biti 'siroče' tj. moraju na njega imati vezu drugi članci * Članak treba da bude u okviru teme * Članak ne smije kršiti autorska prava ili imati probleme sa značajnošću i članak bi trebao imati odgovarajuće reference prema pravilima Wikipedije. * Članak mora biti adekvatno referenciran i citati: Svaki članak treba da sadrži odgovarajuće reference i citate u skladu sa pravilima Wikipedije, osiguravajući pouzdanost i kredibilitet predstavljenih informacija. === Organizatori === * [[User:Panasko|Panasko]] * [[User:AnToni|AnToni]] * urednici s drugih projekata: [[User:Nadicab|Nadicab]] i [[User:Zblace|Zblace]] === Žiri === * [[User:Panasko|Panasko]] * [[User:AnToni|AnToni]] === Nagrade === * 1. nagrada * 2. nagrada * 3. nagrada ... === Članci === <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|Dodaj članke|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs|class=mw-ui-progressive}} </div> Napisani članci će unošenjem u ''fountain'' automatski ubacivati ovaj šablon: <nowiki>{{Šablon:CEE žene 2026.}}</nowiki> na SZR o novom članku. {{Stubičasti dijagram | naslov = CEE žene 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj članaka | maks = 200 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=20 |ime_stuba2= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=36 |ime_stuba3= [[Korisnik:Mhare|Mhare]] ||boja_stuba3=#f8b699|cifra_stuba3=26 |ime_stuba4= |boja_stuba4=#e7e684|cifra_stuba4= |ime_stuba5= |boja_stuba5=#d8e6c4|cifra_stuba5=0 |ime_stuba6= Ukupno (200) |boja_stuba6=red|cifra_stuba6=118 }} 4qsxl23r4l6lvl7ejpcy55mlqxduwht 3819665 3819590 2026-03-25T21:01:50Z AnToni 2325 /* Članci */ 3819665 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:CEE Women Campaign logo (black).svg|mini]] '''CEE žene''' je podtakmičenje u okviru [[Wikipedia:CEE Proljeće 2026.|CEE proljeća 2026.]] (od 21. marta – 31. maja 2026.) usmjereno na izradu članaka o značajnim ženama iz regije Srednje i Istočne Europe – i na jezicima Srednje i Istočne Europe i izvan njih. == Doprinosi == == Nagrade == === Međunarodne nagrade === Deset najplodnijih sudionica dobit će vaučere od Amazona u sljedećim iznosima: * 1. nagrada: vaučer u vrijednosti od 50 € * 2. nagrada: vaučer u vrijednosti od 40 € * 3. nagrada: vaučer u vrijednosti od 30 € * 4. nagrada: vaučer u vrijednosti od 20 € * 5-10. nagrada: vaučer u vrijednosti od 10 € Samo sudionice s 25 članaka/stranica ili više mogu imati pravo na nagrade. == Lokalni projekat == U saradnji s neformalnom grupom wikimedijalki_ca (koji rade na HR/SH/BS/EN, Wikidata i Commons), organizuje se [[:m:CEE Women Campaign 2026/applications/CEE Women 2026: Multi-Wiki Edit-a-thon & Training (HR + EN/SH/BS) with Wikidata & Commons|lokalno takmičenje]] u pisanju članaka o ženama iz regije Srednje i Istočne Europe. Organizacija takmičenja počinje 8. marta 2026. a uređivački maraton od 21. marta – 31. maja 2026. Planirano je da se dodijele i nagrade na lokalnom nivou. Prvobitna ideja je da napišemo 400 članaka. Prijavite se možete [https://bs.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:CEE_Prolje%C4%87e_2026./CEE_%C5%BEene#%C4%8Clanci ovdje], dodavanjem svog korisničkog imena. === Pravila === Za učestvovanje u dodijeli nagrada potrebno je da urednik napiše najmanje '''25 članaka''', koje će potvrditi član žirija. Ostali preduslovi su: * Novi članak treba imati najmanje 3000 bajtova * Članak ne smije biti mašinski preveden, niti smije biti prenesen s nekog od jezički sličnih projekata, te mora biti napisan po pravopisu i gramatici bosanskog jezika * Članak treba napraviti između 21. marta i 31. maja 2026. * Članak ne smije biti 'siroče' tj. moraju na njega imati vezu drugi članci * Članak treba da bude u okviru teme * Članak ne smije kršiti autorska prava ili imati probleme sa značajnošću i članak bi trebao imati odgovarajuće reference prema pravilima Wikipedije. * Članak mora biti adekvatno referenciran i citati: Svaki članak treba da sadrži odgovarajuće reference i citate u skladu sa pravilima Wikipedije, osiguravajući pouzdanost i kredibilitet predstavljenih informacija. === Organizatori === * [[User:Panasko|Panasko]] * [[User:AnToni|AnToni]] * urednici s drugih projekata: [[User:Nadicab|Nadicab]] i [[User:Zblace|Zblace]] === Žiri === * [[User:Panasko|Panasko]] * [[User:AnToni|AnToni]] === Nagrade === * 1. nagrada * 2. nagrada * 3. nagrada ... === Članci === <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|Dodaj članke|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs|class=mw-ui-progressive}} </div> Napisani članci će unošenjem u ''fountain'' automatski ubacivati ovaj šablon: <nowiki>{{Šablon:CEE žene 2026.}}</nowiki> na SZR o novom članku. {{Stubičasti dijagram | naslov = CEE žene 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj članaka | maks = 200 |ime_stuba1= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=20 |ime_stuba2= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=38 |ime_stuba3= [[Korisnik:Mhare|Mhare]] ||boja_stuba3=#f8b699|cifra_stuba3=27 |ime_stuba4= |boja_stuba4=#e7e684|cifra_stuba4= |ime_stuba5= |boja_stuba5=#d8e6c4|cifra_stuba5=0 |ime_stuba6= Ukupno <br><small><small>(200/57,5%)</small></small> |boja_stuba6=red|cifra_stuba6=115 }} 6ke4zhj5gurbsxlxv623vntfzzcx673 3819717 3819665 2026-03-26T08:16:20Z Panasko 146730 /* Članci */ 3819717 wikitext text/x-wiki [[Datoteka:CEE Women Campaign logo (black).svg|mini]] '''CEE žene''' je podtakmičenje u okviru [[Wikipedia:CEE Proljeće 2026.|CEE proljeća 2026.]] (od 21. marta – 31. maja 2026.) usmjereno na izradu članaka o značajnim ženama iz regije Srednje i Istočne Europe – i na jezicima Srednje i Istočne Europe i izvan njih. == Doprinosi == == Nagrade == === Međunarodne nagrade === Deset najplodnijih sudionica dobit će vaučere od Amazona u sljedećim iznosima: * 1. nagrada: vaučer u vrijednosti od 50 € * 2. nagrada: vaučer u vrijednosti od 40 € * 3. nagrada: vaučer u vrijednosti od 30 € * 4. nagrada: vaučer u vrijednosti od 20 € * 5-10. nagrada: vaučer u vrijednosti od 10 € Samo sudionice s 25 članaka/stranica ili više mogu imati pravo na nagrade. == Lokalni projekat == U saradnji s neformalnom grupom wikimedijalki_ca (koji rade na HR/SH/BS/EN, Wikidata i Commons), organizuje se [[:m:CEE Women Campaign 2026/applications/CEE Women 2026: Multi-Wiki Edit-a-thon & Training (HR + EN/SH/BS) with Wikidata & Commons|lokalno takmičenje]] u pisanju članaka o ženama iz regije Srednje i Istočne Europe. Organizacija takmičenja počinje 8. marta 2026. a uređivački maraton od 21. marta – 31. maja 2026. Planirano je da se dodijele i nagrade na lokalnom nivou. Prvobitna ideja je da napišemo 400 članaka. Prijavite se možete [https://bs.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:CEE_Prolje%C4%87e_2026./CEE_%C5%BEene#%C4%8Clanci ovdje], dodavanjem svog korisničkog imena. === Pravila === Za učestvovanje u dodijeli nagrada potrebno je da urednik napiše najmanje '''25 članaka''', koje će potvrditi član žirija. Ostali preduslovi su: * Novi članak treba imati najmanje 3000 bajtova * Članak ne smije biti mašinski preveden, niti smije biti prenesen s nekog od jezički sličnih projekata, te mora biti napisan po pravopisu i gramatici bosanskog jezika * Članak treba napraviti između 21. marta i 31. maja 2026. * Članak ne smije biti 'siroče' tj. moraju na njega imati vezu drugi članci * Članak treba da bude u okviru teme * Članak ne smije kršiti autorska prava ili imati probleme sa značajnošću i članak bi trebao imati odgovarajuće reference prema pravilima Wikipedije. * Članak mora biti adekvatno referenciran i citati: Svaki članak treba da sadrži odgovarajuće reference i citate u skladu sa pravilima Wikipedije, osiguravajući pouzdanost i kredibilitet predstavljenih informacija. === Organizatori === * [[User:Panasko|Panasko]] * [[User:AnToni|AnToni]] * urednici s drugih projekata: [[User:Nadicab|Nadicab]] i [[User:Zblace|Zblace]] === Žiri === * [[User:Panasko|Panasko]] * [[User:AnToni|AnToni]] === Nagrade === * 1. nagrada * 2. nagrada * 3. nagrada ... === Članci === <div style="text-align:center;"> {{Clickable button 2|Dodaj članke|url=https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs|class=mw-ui-progressive}} </div> Napisani članci će unošenjem u ''fountain'' automatski ubacivati ovaj šablon: <nowiki>{{Šablon:CEE žene 2026.}}</nowiki> na SZR o novom članku. {{Stubičasti dijagram | naslov = CEE žene 2026. | širina = 300px | širina_stubovima = 60% | lijevo1 = Autor | desno1 = Broj članaka | maks = 200 |ime_stuba1= [[Korisnik:AnToni|AnToni]] |boja_stuba1=gold |cifra_stuba1=38 |ime_stuba2= [[Korisnik:Mhare|Mhare]] |boja_stuba2=silver |cifra_stuba2=32 |ime_stuba3= [[Korisnik:Panasko|Panasko]] ||boja_stuba3=#f8b699|cifra_stuba3=20 |ime_stuba4= |boja_stuba4=#e7e684|cifra_stuba4= |ime_stuba5= |boja_stuba5=#d8e6c4|cifra_stuba5=0 |ime_stuba6= Ukupno <br><small><small>(200/57,5%)</small></small> |boja_stuba6=red|cifra_stuba6=110 }} m6ngx18uq99qpmh3rzhyjn2dnrmiwpo 0 531841 3819768 3817080 2026-03-26T10:29:21Z Panasko 146730 [[Kategorija:Toksični elementi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819768 wikitext text/x-wiki {{Infokutija zdravstveno stanje |naziv =Toksičnost litijuma |sinonimi =Predoziranje Litijumom, trovanje litijumom |slika =Lithium300mg.jpg |veličina_slike = |image_thumbtime = |alt = |opis_slike =Bočica kapsula litija |izgovor = |fetchwikidata =[[Toxicology]] |simptomi =Drhtanje , povećani refleksi, problem s hodanjem, problemi s bubrezima, [[promijenjen nivo svijesti]]<ref name=Stat2019/> |komplikacije =[[Serotonin sindrom]], oštećenje mozga<ref name=Stat2019/> |pojava_uvijek = |trajanje = |vrste =Akutni, kronični, akutno na kronično <ref name=Stat2019/> |uzroci =Prevelik unos, smanjeno izlučivanje<ref name=Stat2019/> |rizici =Dehidracija , ishrana sa smanjenim unosom natrija, [[problemi s bubrezima]]<ref name=Stat2019/> |dijagnoza =Ovisno o simptomima i nivou litijuma<ref name=Stat2019/><ref name=Cal2019/> |diferencijalna_dijagnoza= |prevencija = |tretman =[[Ispiranje želuca]], [[cjelokupno ispiranje crijeva]], [[hemodijaliza]]<ref name=Stat2019/> |lijek = |prognoza =Nizak rizik od smrtnog ishoda <ref name=Gun2016/> |frekvencija = |smrtnost = }} '''Toksičnost litijuma''', poznata i kao '''predoziranje litijem''', je stanje unutar kojeg osoba sadrži previše [[Litij|litijuma]].<ref name="Stat2019">{{Cite book|last=Hedya|first=Shireen A.|last2=Avula|first2=Akshay|last3=Swoboda|first3=Henry D.|title=StatPearls|date=2019|publisher=StatPearls Publishing|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499992/|access-date=22 December 2019|chapter=Lithium Toxicity|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112002009/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499992/|url-status=live}}</ref> Simptomi mogu uključivati tremor, pojačane reflekse, probleme s hodanjem, probleme s bubrezima i [[Izmijenjeno stanje svijesti|promijenjeni nivo svijesti]].<ref name="Stat2019" /> Neki simptomi mogu trajati godinu dana nakon što se nivoi vrate u normalu.<ref name="Stat2019" /> Komplikacije mogu uključivati serotoninski sindrom.<ref name="Stat2019" /> Toksičnost litija može se javiti zbog prekomjernog unosa ili smanjenog izlučivanja.<ref name="Stat2019" /> Prekomjerni unos može biti ili pokušaj samoubistva ili slučajan.<ref name="Stat2019" /> Smanjeno izlučivanje može se javiti kao rezultat dehidracije, kao što je povraćanje ili proljev, prehrana s niskim udjelom natrija ili problemi s bubrezima.<ref name="Stat2019" /> Dijagnoza se uglavnom postavlja na osnovu simptoma, a potvrđuje je nivo litijuma veći od 1,2 mEq/L.<ref name="Stat2019" /><ref name="Cal2019">{{Cite web|title=Lithium Toxicity {{!}} California Poison Control System {{!}} UCSF|url=https://calpoison.org/news/lithium-toxicity|website=calpoison.org|access-date=22 December 2019|archive-date=28 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228120919/https://calpoison.org/news/lithium-toxicity|url-status=live}}</ref> Ispiranje želuca i ispiranje cijelog crijeva mogu biti korisni ako se urade rano.<ref name="Stat2019" /> Aktivni ugalj nije efikasan.<ref name="Stat2019" /> Za tešku toksičnost preporučuje se [[hemodijaliza]].<ref name="Stat2019" /> Rizik od smrti je uglavnom nizak.<ref name="Gun2016">{{Cite journal|last=Baird-Gunning|first=J|last2=Lea-Henry|first2=T|last3=Hoegberg|first3=LCG|last4=Gosselin|first4=S|last5=Roberts|first5=DM|title=Lithium Poisoning.|journal=Journal of Intensive Care Medicine|date=May 2017|volume=32|issue=4|pages=249–263|doi=10.1177/0885066616651582|pmid=27516079}}</ref> Akutna toksičnost uglavnom ima bolje ishode od hronične toksičnosti.<ref name="War2006">{{Cite journal|last=Waring|first=WS|title=Management of lithium toxicity.|journal=Toxicological Reviews|date=2006|volume=25|issue=4|pages=221–30|doi=10.2165/00139709-200625040-00003|pmid=17288494}}</ref> U Sjedinjenim Američkim Državama , centrima za kontrolu trovanja se godišnje prijavi oko 5.000 slučajeva.<ref name="Cal2019" /> Toksičnost litijuma prvi put je opisana 1898. godine.<ref name="Stat2019" /> == Reference == <references /> [[Category:Translated from MDWiki]] [[Kategorija:Toksični elementi]] f44ysdsjqbc568rl95lgqtht5cabfm3 0 532023 3819805 3818173 2026-03-26T11:33:05Z Srđan 73336 Preusmjereno na [[Jahanara Begum]] 3819805 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Jahanara Begum]] ltzdbot55tlk70p2licrvtz83o0vx0u 14 532049 3819579 3818348 2026-03-25T19:39:10Z Mhare 481 3819579 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Turska}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] t5i4dlql8rsyzfj73qu4wthi01zgr6q 14 532143 3819576 3818865 2026-03-25T19:38:27Z Mhare 481 3819576 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Bosna i Hercegovina]] sw2w2le2ypadqaw1vvvxtocxv8ueg1b 0 532166 3819509 3818901 2026-03-25T18:22:22Z Mhare 481 3819509 wikitext text/x-wiki '''Porodica Nikšić''' je [[Konjic|konjička]] [[Drvorezbar|drvorezbarska]] porodica povezana s višegeneracijskim njegovanjem [[Konjičko drvorezbarstvo|konjičkog drvorezbarstva]]. U medijskim i promotivnim izvorima navodi se među porodicama koje su doprinijele očuvanju i razvoju tog zanata u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="ZanatStory">{{cite web |title=The story of Zanat |url=https://zanat.org/about-us/the-story-of-zanat/ |website=Zanat |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="BM2018">{{cite web |title=Porodica Nikšić čuva tradiciju drvorezbarstva |url=https://business-magazine.ba/2018/08/08/porodica-niksic-cuva-tradiciju-drvorezbarstva/ |website=Business Magazine |date= |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Porodica se povezuje i s prijenosom zanatskog znanja unutar porodice. U UNESCO-ovoj dokumentaciji o konjičkom drvorezbarstvu navodi se da se znanja i vještine prenose praktičnom obukom u radionicama i međugeneracijski, te da su vlasnici porodičnih radionica među glavnim nosiocima očuvanja tog elementa [[Nematerijalna kulturna baština u Bosni i Hercegovini|nematerijalne kulturne baštine]].<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Decision of the Intergovernmental Committee: 12.COM 11.B.6 |url=https://ich.unesco.org/en/decisions/12.COM/11.B.6 |website=UNESCO Intangible Cultural Heritage |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == Prema podacima koje objavljuje porodična kompanija ''Zanat'', tradicija porodice vezuje se za Ganu Nikšića, koji je tehniku drvorezbarstva prenio na svoje sinove Saliha, Mehu, Adema i Asima. Isti izvor navodi da je Salih Nikšić 1919. registrirao prvu drvorezbarsku radionicu porodice, a da je Adem Nikšić 1927. preuzeo radionicu i proširio poslovanje.<ref name="ZanatStory" /> Prema istom izvoru, Ademovi sinovi Mukerem i Besim Nikšić obnovili su radionicu u 1950-im, dok je Besim Nikšić 1995. ponovo pokrenuo proizvodnju pod nazivom ''Rukotvorine''.<ref name="ZanatStory" /> U novijem periodu djelovanje porodice povezuje se i s brendom ''Zanat'', koji se predstavlja kao nastavak te drvorezbarske tradicije.<ref name="ZanatStory" /> == Značaj == UNESCO je 2017. upisao [[Konjičko drvorezbarstvo]] na Reprezentativnu listu nematerijalne kulturne baštine čovječanstva. U odluci se navodi da su vlasnici porodičnih drvorezbarskih radionica među glavnim nosiocima zaštite elementa, obuke novih rezbara i popularizacije zanata.<ref name="UNESCO" /> U sekundarnim izvorima porodica Nikšić navodi se među istaknutijim predstavnicima te tradicije u Konjicu.<ref>{{cite web |title=O njima pišu svjetski mediji: Kako je porodica iz Konjica od zanata napravila čudo kojem se divi cijeli svijet |url=https://depo.ba/clanak/177149/o-njima-pisu-svjetski-mediji-kako-je-porodica-iz-konjica-od-zanata-napravila-cudo-kojem-se-divi-cijeli-svijet |website=Depo |date= |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Izložba u Sarajevu: Dizajnerski brend iz Konjica promovira drvorezbarstvo |url=https://balkans.aljazeera.net/news/culture/2024/8/15/izlozba-u-sarajevu-dizajnerski-brend-iz-konjica-promovira-drvorezbarstvo |website=Al Jazeera Balkans |date= |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U UNESCO-ovoj i pratećoj dokumentaciji konjičko drvorezbarstvo opisuje se kao zanat s važnom društvenom i ekonomskom ulogom u lokalnoj zajednici, koji se prenosi i unutar porodica i kroz radionice.<ref name="UNESCO" /> == Zbirke i kulturna zaštita == Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine donijela je 2006. odluke kojima su zbirka namještaja porodice Nikšić, vlasništvo Besima Nikšića, i zbirka namještaja porodice Nikšić, vlasništvo Armina Nikšića, proglašene nacionalnim spomenicima Bosne i Hercegovine.<ref name="KonsTabela">{{cite web |title=Nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine – tabela |url=https://kons.gov.ba/publication/read/nacionalni-spomenici-tabela |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="KonsBesim">{{cite web |title=Zbirka namještaja porodice Nikšić, vlasništvo Besima Nikšića, pokretno dobro, Konjic |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2797?page=29&return= |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="KonsArmin">{{cite web |title=Zbirka namještaja porodice Nikšić, vlasništvo Armina Nikšića, pokretno dobro, Konjic |url=https://aplikacija.kons.gov.ba/kons/public/nacionalnispomenici/show/2814?page=29&return= |website=Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Porodica je 2019. otvorila i Muzej drvorezbarstva u Konjicu, predstavljen kao prostor za čuvanje porodične i lokalne drvorezbarske baštine.<ref>{{cite web |title=The Konjic Woodcarving Museum |url=https://zanat.org/about-us/zanat-woodcarving-museum/ |website=Zanat |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Nikšić, porodica}} [[Kategorija:Konjic]] nplpy2bptfax2jr74ixn809t4bmtme4 14 532184 3819496 3818942 2026-03-25T15:45:28Z Z1KA 87045 [[Kategorija:Ratni zločini u ratu u Bosni i Hercegovini]] uklonjena; [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819496 wikitext text/x-wiki {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{CatRel|Osuđeni za zločine protiv čovječnosti iz Bosne i Hercegovine}} {{CatRel|Osuđeni za ratne zločine iz Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Osuđeni za genocid po nacionalnosti]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci|Genocid]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački zatvorenici i pritvorenici|Genocid]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini|Δ]] [[Kategorija:Počinitelji genocida u Bosni i Hercegovini| ]] 0eb4sim8bus13usj6nags3ou7dy5pvk 14 532185 3819495 3818991 2026-03-25T15:45:15Z Z1KA 87045 [[Kategorija:Ratni zločini u ratu u Bosni i Hercegovini]] uklonjena; [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819495 wikitext text/x-wiki {{Portal|Bosna i Hercegovina}} {{CatRel|Osuđeni za ratne zločine iz Bosne i Hercegovine}} {{CatRel|Osuđeni za genocid iz Bosne i Hercegovine}} [[Kategorija:Osuđeni za zločine protiv čovječnosti po nacionalnosti|Bosanskohercegovački]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački kriminalci|Zločin protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački zatvorenici i pritvorenici|Zločin protiv čovječnosti]] [[Kategorija:Ratni zločinci u ratu u Bosni i Hercegovini|Δ]] bcbr014apftmbpkcm9l2yj67ozbndzo 0 532231 3819506 3819088 2026-03-25T18:13:36Z Mhare 481 3819506 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Senka Mesihović-Dinarević | datum_rođenja = 1958. | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]] | nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] | obrazovanje = [[Prva gimnazija (Sarajevo)|Prva gimnazija u Sarajevu]];<br>[[Medicinski fakultet u Sarajevu]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]] | zanimanje = [[ljekarica]], univerzitetska profesorica i akademkinja | poznat_po = [[pedijatrija|pedijatriji]], dječijoj kardiologiji i [[ehokardiografija|ehokardiografiji]] | organizacija = [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] }} '''Senka Mesihović-Dinarević''' bosanskohercegovačka je ljekarica, univerzitetska profesorica i akademkinja, specijalizirana za [[pedijatrija|pedijatriju]], dječiju kardiologiju i [[ehokardiografija|ehokardiografiju]]. Dopisna članica [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH) postala je 2008, a kasnije je izabrana za redovnu članicu te ustanove.<ref name="anubih-bio">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/senka-mesihovic-dinarevic/ |title=Senka Mesihović-Dinarević |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref><ref name="anubih-clanovi">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/clanovi/ |title=Članovi |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Rođena je u [[Sarajevo|Sarajevu]], gdje je završila osnovnu i muzičku školu te [[Prva gimnazija (Sarajevo)|Prvu gimnaziju]]. Na [[Medicinski fakultet u Sarajevu|Medicinskom fakultetu u Sarajevu]] diplomirala je 1982. kao studentica generacije. Magistarski stepen stekla je 1985, a doktorat 1991. Na predmetu pedijatrija izabrana je za redovnu profesoricu 2016.<ref name="anubih-bio" /> U stručnom i naučnom radu vezana je prvenstveno za pedijatriju, pedijatrijsku kardiologiju, fetalnu i preventivnu kardiologiju te ehokardiografiju.<ref name="anubih-bio" /> Njena bibliografija obuhvata knjige, poglavlja, radove u časopisima i priloge sa stručnih i naučnih skupova iz oblasti medicine.<ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/wp-content/uploads/20260107-bibliografija-Senka-Mesihovic-Dinarevic.pdf |title=Bibliografija Senke Mesihović-Dinarević |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U okviru ANUBiH djeluje u Odjeljenju medicinskih nauka i učestvuje u radu odbora i projekata iz oblasti kardiovaskularne medicine.<ref name="anubih-clanovi" /><ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/odjeljenje-medicinskih-nauka/ |title=Odjeljenje medicinskih nauka |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{Reflist}}{{Članovi ANU BiH}}{{DEFAULTSORT:Mesihović-Dinarević, Senka}} [[Kategorija:Rođeni 1958.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački ljekari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] 28wh1bb1ehze4qmx7uq5yu6rojhxmwt 0 532234 3819515 3819071 2026-03-25T18:33:12Z Mhare 481 3819515 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Isak Karabegović | datum_rođenja = 1955. | mjesto_rođenja = [[Bihać]], [[Bosna i Hercegovina]] | polje = [[Mašinstvo]], [[robotika]], [[mehatronika]], industrijska automatizacija | institucija = [[Univerzitet u Bihaću]]<br>[[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] | alma_mater = [[Mašinski fakultet u Sarajevu]]<br>[[Univerzitet u Zagrebu]]<br>[[Univerzitet u Sarajevu]] | poznat(a) po = pionirski rad u robotici i mehatronici u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]] }} '''Isak Karabegović''' bosanskohercegovački je [[mašinstvo|mašinski]] inženjer, univerzitetski profesor i naučnik čiji je rad vezan za [[robotika|robotiku]], [[mehatronika|mehatroniku]] i industrijsku automatizaciju. Dopisni je član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH) od 2018.<ref name="ANUBiH">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/isak-karabegovic/ |title=Isak Karabegović |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Rođen je u [[Bihać]]u 1955. Diplomirao je 1978. na [[Mašinski fakultet u Sarajevu|Mašinskom fakultetu u Sarajevu]], magistrirao 1982. na Fakultetu strojarstva i brodogradnje [[Univerzitet u Zagrebu|Univerziteta u Zagrebu]], a doktorirao 1989. iz oblasti mašinstva na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]].<ref name="ANUBiH" /><ref name="Biografija">{{cite web |url=https://isak-karabegovic.com/biography.html |title=Biography - Prof. Dr. Isak Karabegović |website=Academic Portfolio of Prof. Dr. Isak Karabegović |access-date=24. 3. 2026}}</ref> U akademskoj karijeri obavljao je više nastavnih i rukovodnih dužnosti. Bio je dekan Više tehničke škole u Banjoj Luci od 1982. do 1986, dekan Mašinskog fakulteta u Bihaću od 1995. do 1997. i prvi rektor [[Univerzitet u Bihaću|Univerziteta u Bihaću]] od 1997. do 2001.<ref name="Biografija" /> U izvorima se navodi i kao jedan od osnivača Mašinskog fakulteta u Bihaću, Univerziteta u Bihaću i Tehničkog fakulteta u Bihaću.<ref name="Biografija" /><ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/isak-karabegovic/ |title=Isak Karabegović |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Karabegović se ubraja među pionire razvoja robotike u Bosni i Hercegovini. Osnivač je Društva za robotiku u Bosni i Hercegovini, u kojem od 2003. obavlja dužnost generalnog sekretara.<ref name="Biografija" /> Njegova istraživanja obuhvataju industrijsku i servisnu robotiku, automatizaciju, mehatroniku, mehaniku krutih i deformabilnih tijela te primjene savremenih tehnologija u proizvodnim sistemima.<ref name="ANUBiH" /><ref>{{cite web |url=https://orcid.org/0000-0001-9440-4441 |title=Isak Karabegović |website=ORCID |access-date=24. 3. 2026}}</ref> Autor je i koautor brojnih knjiga, naučnih članaka i konferencijskih radova iz oblasti tehničkih nauka.<ref name="Biografija" /> Među priznanjima koja su mu dodijeljena nalazi se i Geneva International Trophy for Technology and Quality iz 2003.<ref name="Biografija" /> == Reference == {{Reference}}{{Članovi ANU BiH}}{{DEFAULTSORT:Karabegović, Isak}} [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Biografije, Bihać]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] 2qrj1a1hzi3ozpv0914rvbifzwv15xf 0 532244 3819514 3819095 2026-03-25T18:31:12Z Mhare 481 3819514 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Emira Kahrović | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1954|7|29}} | mjesto_rođenja = [[Travnik]], [[NR Bosna i Hercegovina]], [[FNRJ]] | prebivalište = [[Sarajevo]] | državljanstvo = [[Bosna i Hercegovina|Bosna i Hercegovina]] | polje = [[Anorganska hemija]] | institucija = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>[[Sveučilište u Zagrebu]] | poznat(a)_po = istraživanjima iz anorganske hemije, posebno kompleksnih spojeva metala i spojeva rutenija }} '''Emira Kahrović''' (rođena 29. jula 1954. u [[Travnik]]u) bosanskohercegovačka je hemičarka, univerzitetska profesorica i dopisna članica [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH).<ref name="anubihbio">{{cite web |title=Emira Kahrović |url=https://www.anubih.ba/emira-kahrovic/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="dopisni">{{cite web |title=Dopisni članovi |url=https://www.anubih.ba/dopisni-clanovi/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Osnovnu školu i Treću gimnaziju završila je u Sarajevu. Studij hemije na [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu u Sarajevu]] upisala je 1973, a diplomirala 1977. iz oblasti anorganske hemije. Postdiplomski studij završila je na Prirodoslovno-matematičkom fakultetu [[Sveučilište u Zagrebu|Sveučilišta u Zagrebu]], gdje je 1988. stekla zvanje magistra prirodnih znanosti, dok je doktorat hemijskih nauka odbranila 1997. na Univerzitetu u Sarajevu.<ref name="anubihbio" /><ref name="cv">{{cite web |title=Curriculum Vitae: Emira Kahrović |url=https://hemija.pmf.unsa.ba/eng/wp-content/uploads/2023/01/CV-Emira-Kahrovic-EN..pdf |website=Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="pmf">{{cite web |title=Prof. dr. Emira Kahrović |url=https://osoblje.pmf.unsa.ba/kahrovic-emira/ |website=Prirodno-matematički fakultet Univerziteta u Sarajevu |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Na Prirodno-matematičkom fakultetu Univerziteta u Sarajevu zaposlena je od 1979, na Katedri za opću i anorgansku hemiju. U zvanje redovne profesorice za oblast anorganske hemije izabrana je 2011, a zvanje profesor emeritus stekla je 2022.<ref name="anubihbio" /><ref name="pmf" /> Tokom akademske karijere obavljala je više funkcija na fakultetu i univerzitetu, među kojima su šefica Odsjeka za hemiju, prodekanica za opće poslove i finansije, šefica Katedre za opću i anorgansku hemiju te predsjednica Vijeća III ciklusa studija hemije.<ref name="pmf" /> U nastavnom radu učestvovala je u razvoju i izvođenju nastave iz anorganske hemije na više ciklusa studija, uključujući i interdisciplinarni studij konzervacije i restauracije.<ref name="anubihbio" /> Njeno naučno djelovanje vezano je za sintezu, karakterizaciju i biološku aktivnost novih kompleksnih spojeva metala, posebno rutenija(II)/(III), kao i za istraživanja spojeva sa Schiffovim bazama.<ref name="anubihbio" /><ref name="cv" /> Autorica je univerzitetskog udžbenika ''Anorganska hemija'', objavljenog 2005, te drugih nastavnih i stručnih publikacija iz oblasti hemije.<ref name="cv" /><ref name="cobiss">{{cite web |title=Anorganska hemija |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/data/cobib/14150406/vfs?format=isbd |website=COBISS Plus |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Objavila je i poglavlje ''Ruthenium Compounds with Schiff Bases: Design and Promising Applications of Salicylideneimine Complexes'' u knjizi ''Ruthenium: Synthesis, Physicochemical Properties and Applications''.<ref name="cv" /> Za dopisnu članicu ANUBiH izabrana je 2022. u Odjeljenje prirodnih i matematičkih nauka.<ref name="anubihbio" /><ref name="dopisni" /> == Reference == {{reflist}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Kahrović, Emira}} [[Kategorija:Rođeni 1954.]] [[Kategorija:Biografije, Travnik]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački hemičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] jescp68vqced9ek1msitapqoxe734g5 0 532357 3819511 3819360 2026-03-25T18:26:35Z AnToni 2325 3819511 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Danijela Kadeva | slika = Kadeva_D._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_8348.jpg | puno ime = Даниела Кадева | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1994|01|01}} | mjesto rođenja = [[Bansko]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Biatlon Club Bansko | trener = [[Adam Kołodziejczyk]], [[Ilijan Penev]] | visina = 174 | težina = 64 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''3''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''91.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2009/2010.|2009/10.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''72.''' ([[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 24. 3. 2026. }} '''Danijela Kadeva''' ({{jez-bg|Даниела Кадева}}), rođena 1. januara 1994. u [[Bansko]]m je [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web |title=Daniela KADEVA |url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |work=[[Zimske olimpijske igre 2022.]] |access-date=1. 2. 2022 |archive-date=2. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202054253/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |url-status=dead | language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|53]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|72]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 15 km|86]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|84]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |} Kadeva je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022]], ali nije osvajala medalje. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 53-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:45.5&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je 16-o mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su sa zaostatkom od 43.5&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske]] štafete u sastavu: [[Nadzeja Skardzina]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|86]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|72]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|67]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|36]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 7,5 km|81]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 7,5 km|88]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|72]] | | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |} Kadeva je nastupila na šest [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezulta u pojedinačnoj konkurenciji joj je bilo 36-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 4:16.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 15-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]], [[Vladimir Ilijev|Vladimirom Ilijevim]] i [[Dimitar Gerdžikov|Dimitrom Gerdžikovim]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|sezoni 2014/15.]] Na prvom nastupu u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 13. decembra 2014. u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su pretečeni za jedan krug osvojili 18-o mjesto iza pobjedničke njemačke štafete u sastavu: [[Luise Kummer]], [[Franziska Hildebrand]], [[Vanessa Hinz]] i [[Franziska Preuß]]. Najbolji rezultat bilo joj je 41-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|sezoni 2020/21.]] u utrci na 15&nbsp;km u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 28. novembra 2020. bez promašaja i zaostatkom od 4:18.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Danijela Kadeva}} * {{Sport365|1228}} {{DEFAULTSORT: Kadeva, Danijela}} [[Kategorija:Rođeni 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Bansko]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 04fwt4x0tmhipa0cyybie7pzg45mhjd 3819512 3819511 2026-03-25T18:27:45Z AnToni 2325 3819512 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Danijela Kadeva | slika = Kadeva_D._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_8348.jpg | puno ime = Даниела Кадева | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1994|01|01}} | mjesto rođenja = [[Bansko]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Biatlon Club Bansko | trener = [[Adam Kołodziejczyk]], [[Ilijan Penev]] | visina = 174 | težina = 64 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''3''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''91.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2009/2010.|2009/10.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''72.''' ([[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 24. 3. 2026. }} '''Danijela Kadeva''' ({{jez-bg|Даниела Кадева}}), rođena 1. januara 1994. u [[Bansko]]m je [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web |title=Daniela KADEVA |url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |work=[[Zimske olimpijske igre 2022.]] |access-date=1. 2. 2022 |archive-date=2. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202054253/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |url-status=dead | language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|53]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|72]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 15 km|86]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|84]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |} Kadeva je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022]], ali nije osvajala medalje. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 53-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:45.5&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je 16-o mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su sa zaostatkom od 43.5&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske]] štafete u sastavu: [[Nadzeja Skardzina]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|86]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|72]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|67]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|36]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 7,5 km|81]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 7,5 km|88]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|72]] | | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |} Kadeva je nastupila na šest [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezulta u pojedinačnoj konkurenciji joj je bilo 36-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 4:16.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 15-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]], [[Vladimir Ilijev|Vladimirom Ilijevim]] i [[Dimitar Gerdžikov|Dimitrom Gerdžikovim]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|sezoni 2014/15.]] Na prvom nastupu u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 13. decembra 2014. u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su pretečeni za jedan krug osvojili 18-o mjesto iza pobjedničke njemačke štafete u sastavu: [[Luise Kummer]], [[Franziska Hildebrand]], [[Vanessa Hinz]] i [[Franziska Preuß]]. Najbolji rezultat bilo joj je 41-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|sezoni 2020/21.]] u utrci na 15&nbsp;km u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 28. novembra 2020. bez promašaja i zaostatkom od 4:18.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[SMilena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Danijela Kadeva}} * {{Sport365|1228}} {{DEFAULTSORT: Kadeva, Danijela}} [[Kategorija:Rođeni 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Bansko]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 4w0r24k8uh9hjurgbbt5aikdtknmwa3 3819513 3819512 2026-03-25T18:30:13Z AnToni 2325 3819513 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Danijela Kadeva | slika = Kadeva_D._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_8348.jpg | puno ime = Даниела Кадева | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1994|01|01}} | mjesto rođenja = [[Bansko]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Biatlon Club Bansko | trener = [[Adam Kołodziejczyk]], [[Ilijan Penev]] | visina = 174 | težina = 64 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''91.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2009/2010.|2009/10.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''72.''' ([[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 24. 3. 2026. }} '''Danijela Kadeva''' ({{jez-bg|Даниела Кадева}}), rođena 1. januara 1994. u [[Bansko]]m je [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web |title=Daniela KADEVA |url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |work=[[Zimske olimpijske igre 2022.]] |access-date=1. 2. 2022 |archive-date=2. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202054253/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |url-status=dead | language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|53]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|72]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 15 km|86]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|84]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |} Kadeva je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022]], ali nije osvajala medalje. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 53-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:45.5&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je 16-o mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su sa zaostatkom od 43.5&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske]] štafete u sastavu: [[Nadzeja Skardzina]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|86]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|72]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|67]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|36]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 7,5 km|81]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 7,5 km|88]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|72]] | | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |} Kadeva je nastupila na šest [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezulta u pojedinačnoj konkurenciji joj je bilo 36-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 4:16.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 15-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]], [[Vladimir Ilijev|Vladimirom Ilijevim]] i [[Dimitar Gerdžikov|Dimitrom Gerdžikovim]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|sezoni 2014/15.]] Na prvom nastupu u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 13. decembra 2014. u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su pretečeni za jedan krug osvojili 18-o mjesto iza pobjedničke njemačke štafete u sastavu: [[Luise Kummer]], [[Franziska Hildebrand]], [[Vanessa Hinz]] i [[Franziska Preuß]]. Najbolji rezultat bilo joj je 41-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|sezoni 2020/21.]] u utrci na 15&nbsp;km u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 28. novembra 2020. bez promašaja i zaostatkom od 4:18.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[SMilena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Danijela Kadeva}} * {{Sport365|1228}} {{DEFAULTSORT: Kadeva, Danijela}} [[Kategorija:Rođeni 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Bansko]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] g1g5oficydp6aewxfamha2pf01ruxq0 3819534 3819513 2026-03-25T19:14:22Z AnToni 2325 /* Svjetski kup */ 3819534 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Danijela Kadeva | slika = Kadeva_D._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_8348.jpg | puno ime = Даниела Кадева | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1994|01|01}} | mjesto rođenja = [[Bansko]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Biatlon Club Bansko | trener = [[Adam Kołodziejczyk]], [[Ilijan Penev]] | visina = 174 | težina = 64 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''2''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018]], [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|2022.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''5''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|2020]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|2021]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''91.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2009/2010.|2009/10.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''72.''' ([[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 24. 3. 2026. }} '''Danijela Kadeva''' ({{jez-bg|Даниела Кадева}}), rođena 1. januara 1994. u [[Bansko]]m je [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web |title=Daniela KADEVA |url=https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |work=[[Zimske olimpijske igre 2022.]] |access-date=1. 2. 2022 |archive-date=2. 2. 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202054253/https://olympics.com/beijing-2022/olympic-games/en/results/biathlon/athlete-profile-n1035077-daniela-kadeva.htm |url-status=dead | language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|53]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|72]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2022}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 15 km|86]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – 7,5 km|84]] | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |} Kadeva je nastupila dva puta na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]]: na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] i [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2022.|ZOI 2022]], ali nije osvajala medalje. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 53-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:45.5&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je 16-o mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su sa zaostatkom od 43.5&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske]] štafete u sastavu: [[Nadzeja Skardzina]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|86]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|72]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|67]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2020}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|36]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 7,5 km|81]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2021}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – 7,5 km|88]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (žene)|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|72]] | | | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |} Kadeva je nastupila na šest [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|SP 2015.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezulta u pojedinačnoj konkurenciji joj je bilo 36-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 4:16.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 15-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]], [[Vladimir Ilijev|Vladimirom Ilijevim]] i [[Dimitar Gerdžikov|Dimitrom Gerdžikovim]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|sezoni 2014/15.]] Na prvom nastupu u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 13. decembra 2014. u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su pretečeni za jedan krug osvojili 18-o mjesto iza pobjedničke njemačke štafete u sastavu: [[Luise Kummer]], [[Franziska Hildebrand]], [[Vanessa Hinz]] i [[Franziska Preuß]]. Najbolji rezultat bilo joj je 41-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|sezoni 2020/21.]] u utrci na 15&nbsp;km u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 28. novembra 2020. bez promašaja i zaostatkom od 4:18.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Danijela Kadeva}} * {{Sport365|1228}} {{DEFAULTSORT: Kadeva, Danijela}} [[Kategorija:Rođeni 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Bansko]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2022.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] dirk2rpniv5y71pdegq7e0oup7v9llm 0 532380 3819503 3819432 2026-03-25T17:59:11Z AnToni 2325 3819503 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Borka Dragojević-Josifovska | datum_rođenja = 1910. | mjesto_rođenja = [[Gornja Srbica]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = 2004. | mjesto_smrti = [[Skoplje]], [[Republika Makedonija]] | polje = [[arheologija]], [[klasična filologija]], [[epigrafija]], [[numizmatika]] | institucija = Arheološki muzej u Skoplju<br>Univerzitet Sv. Ćirila i Metodija u Skoplju | alma_mater = [[Univerzitet u Beogradu]] }} '''Borka Dragojević-Josifovska''' ([[Gornja Srbica]], [[Bosna i Hercegovina]], [[Austro-Ugarska]], 1910 – [[Skoplje]], [[Republika Makedonija]], 2004) bila je bosanskohercegovačka arheologinja, klasična filologinja, epigrafičarka, numizmatičarka i univerzitetska profesorica. Najveći dio naučnog rada ostvarila je u Skoplju, gdje je djelovala kao kustosica Arheološkog muzeja i predavačica latinskog jezika na Univerzitetu Sv. Ćirila i Metodija. Posebno je značajna po istraživanjima antičkih lokaliteta u današnjoj [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]] i po radu na latinskim natpisima iz rimske Mezije Superior i prostora Skupija.<ref>{{cite web |url=https://prometheus-epigraphy.eu/page/Epigraphic-research-in-South-Eastern-Europe |title=Epigraphic research in South-Eastern Europe – Part 1 |website=Prometheus |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://macedonism.org/Македонска-Енциклопедија/драгоевиќ-јосифовска-борка/ |title=ДРАГОЕВИЌ-ЈОСИФОВСКА, Борка |website=Македонска енциклопедија |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je 1934. klasičnu filologiju i arheologiju na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Beogradu|Univerziteta u Beogradu]]. Nakon toga radila je kao srednjoškolska profesorica u više mjesta u tadašnjoj [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]], a od 1948. do 1958. bila je kustosica u Arheološkom muzeju u Skoplju. U 1956. uredila je lapidarij u Kuršumli-anu. Potom je prešla na Filozofski fakultet u Skoplju, gdje je predavala latinski jezik i klasičnu filologiju; u zvanje višeg predavača unaprijeđena je 1969., a za vanrednu profesoricu izabrana 1974.<ref>{{cite web |url=https://prometheus-epigraphy.eu/page/Epigraphic-research-in-South-Eastern-Europe |title=Epigraphic research in South-Eastern Europe – Part 1 |website=Prometheus |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://macedonism.org/Македонска-Енциклопедија/драгоевиќ-јосифовска-борка/ |title=ДРАГОЕВИЌ-ЈОСИФОВСКА, Борка |website=Македонска енциклопедија |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U naučnom radu bavila se antičkom arheologijom, latinskom epigrafijom i numizmatikom. Istraživala je i objavljivala nalaze s lokaliteta Isar-Marvinci, Dračevo, Živojno, [[Stobi]], Skupi i drugih nalazišta u Makedoniji. U stručnoj literaturi posebno se ističe njen doprinos proučavanju rimskih natpisa i urbanih cjelina na prostoru centralnog Balkana, kao i činjenica da je bila među prvim domaćim istraživačima koji su sistematski sintetizirali epigrafske i književne izvore za antičku Makedoniju i susjedne oblasti.<ref>{{cite web |url=https://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ19%281967%29/GZ19.14.%20%D0%88%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%2C%20%D0%91.%20-%20%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98%20%D0%BE%20%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D1%83%20%D0%BA%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B0.pdf |title=Извештај о археолошком ископавању код села Марвинаца, фашеном 1961 г. |website=Годишен зборник на Филозофскиот факултет |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Mihajlović |first=Vladimir |title=Slavery in the Roman Central Balkans |journal=European Journal of Archaeology |year=2023 |doi=10.1017/eaa.2023.49}}</ref> Njen najpoznatiji doprinos vezan je za korpus ''Inscriptions de la Mésie Supérieure'', osobito za svesku posvećenu Skupiju i kumanovskoj oblasti, koja se i dalje redovno koristi u savremenim epigrafskim i arheološkim istraživanjima rimskog Balkana.<ref>{{cite book |last=Dragojević-Josifovska |first=Borka |title=Inscriptions de la Mésie Supérieure, Vol. VI: Scupi et la région de Kumanovo |publisher=Centre d'études épigraphiques et numismatiques de la Faculté de philosophie de l'Université de Beograd |location=Beograd |year=1982}}</ref><ref>{{cite web |url=https://search.worldcat.org/title/Inscriptions-de-la-Mesie-superieure.-Vol.-VI-Scupi-et-la-region-de-Kumanovo/oclc/36448909 |title=Inscriptions de la Mésie supérieure. Vol. VI, Scupi et la région de Kumanovo |website=WorldCat |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kruschwitz |first=Peter |title=Miscarriage and Other Horrors of a Mother from Roman Skopje: A New Reading of IMS VI 164 = AE 1984, 752 = CLEMOES 11 |journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik |volume=224 |year=2022 |pages=49–57}}</ref> == Izabrana djela == * ''Vodič niz lapidarium'' (1961) * ''Prilog lokalizovanju grada Argosa u Peoniji'' (1965) * ''Inscriptions de la Mésie Supérieure, Vol. VI: Scupi et la région de Kumanovo'' (1982) * ''Depo folesa iz s. Petralice (Makedonija)'' (1990) == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dragojević-Josifovska, Borka}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arheolozi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački filolozi]] [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 2004.]] 5k6y1yr2ghhxpy21nisqhp2x0dwzodg 3819504 3819503 2026-03-25T18:03:15Z AnToni 2325 3819504 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Borka Dragojević-Josifovska | datum_rođenja = 1910. | mjesto_rođenja = [[Gornja Srbica]], [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Bosna i Hercegovina]], [[Austro-Ugarska]] | datum_smrti = 2004. | mjesto_smrti = [[Skoplje]], [[Republika Makedonija]] | polje = [[arheologija]], [[klasična filologija]], [[epigrafija]], [[numizmatika]] | institucija = Arheološki muzej u Skoplju<br>Univerzitet Sv. Ćirila i Metodija u Skoplju | alma_mater = [[Univerzitet u Beogradu]] }} '''Borka Dragojević-Josifovska''' ([[Gornja Srbica]], [[Bosna i Hercegovina u Austro-Ugarskoj|Bosna i Hercegovina]], [[Austro-Ugarska]], 1910 – [[Skoplje]], [[Republika Makedonija]], 2004) bila je bosanskohercegovačka arheologinja, klasična filologinja, epigrafičarka, numizmatičarka i univerzitetska profesorica. Najveći dio naučnog rada ostvarila je u Skoplju, gdje je djelovala kao kustosica Arheološkog muzeja i predavačica latinskog jezika na Univerzitetu Sv. Ćirila i Metodija. Posebno je značajna po istraživanjima antičkih lokaliteta u današnjoj [[Sjeverna Makedonija|Sjevernoj Makedoniji]] i po radu na latinskim natpisima iz rimske Mezije Superior i prostora Skupija.<ref>{{cite web |url=https://prometheus-epigraphy.eu/page/Epigraphic-research-in-South-Eastern-Europe |title=Epigraphic research in South-Eastern Europe – Part 1 |website=Prometheus |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://macedonism.org/Македонска-Енциклопедија/драгоевиќ-јосифовска-борка/ |title=ДРАГОЕВИЌ-ЈОСИФОВСКА, Борка |website=Македонска енциклопедија |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je 1934. klasičnu filologiju i arheologiju na Filozofskom fakultetu [[Univerzitet u Beogradu|Univerziteta u Beogradu]]. Nakon toga radila je kao srednjoškolska profesorica u više mjesta u tadašnjoj [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevini Jugoslaviji]], a od 1948. do 1958. bila je kustosica u Arheološkom muzeju u Skoplju. U 1956. uredila je lapidarij u Kuršumli-anu. Potom je prešla na Filozofski fakultet u Skoplju, gdje je predavala latinski jezik i klasičnu filologiju; u zvanje višeg predavača unaprijeđena je 1969., a za vanrednu profesoricu izabrana 1974.<ref>{{cite web |url=https://prometheus-epigraphy.eu/page/Epigraphic-research-in-South-Eastern-Europe |title=Epigraphic research in South-Eastern Europe – Part 1 |website=Prometheus |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://macedonism.org/Македонска-Енциклопедија/драгоевиќ-јосифовска-борка/ |title=ДРАГОЕВИЌ-ЈОСИФОВСКА, Борка |website=Македонска енциклопедија |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U naučnom radu bavila se antičkom arheologijom, latinskom epigrafijom i numizmatikom. Istraživala je i objavljivala nalaze s lokaliteta Isar-Marvinci, Dračevo, Živojno, [[Stobi]], Skupi i drugih nalazišta u Makedoniji. U stručnoj literaturi posebno se ističe njen doprinos proučavanju rimskih natpisa i urbanih cjelina na prostoru centralnog Balkana, kao i činjenica da je bila među prvim domaćim istraživačima koji su sistematski sintetizirali epigrafske i književne izvore za antičku Makedoniju i susjedne oblasti.<ref>{{cite web |url=https://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ19%281967%29/GZ19.14.%20%D0%88%D0%BE%D1%81%D0%B8%D1%84%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%98%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%9B%2C%20%D0%91.%20-%20%D0%98%D0%B7%D0%B2%D0%B5%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%98%20%D0%BE%20%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%88%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D1%83%20%D0%BA%D0%BE%D0%B4%20%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B0.pdf |title=Извештај о археолошком ископавању код села Марвинаца, фашеном 1961 г. |website=Годишен зборник на Филозофскиот факултет |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Mihajlović |first=Vladimir |title=Slavery in the Roman Central Balkans |journal=European Journal of Archaeology |year=2023 |doi=10.1017/eaa.2023.49}}</ref> Njen najpoznatiji doprinos vezan je za korpus ''Inscriptions de la Mésie Supérieure'', osobito za svesku posvećenu Skupiju i kumanovskoj oblasti, koja se i dalje redovno koristi u savremenim epigrafskim i arheološkim istraživanjima rimskog Balkana.<ref>{{cite book |last=Dragojević-Josifovska |first=Borka |title=Inscriptions de la Mésie Supérieure, Vol. VI: Scupi et la région de Kumanovo |publisher=Centre d'études épigraphiques et numismatiques de la Faculté de philosophie de l'Université de Beograd |location=Beograd |year=1982}}</ref><ref>{{cite web |url=https://search.worldcat.org/title/Inscriptions-de-la-Mesie-superieure.-Vol.-VI-Scupi-et-la-region-de-Kumanovo/oclc/36448909 |title=Inscriptions de la Mésie supérieure. Vol. VI, Scupi et la région de Kumanovo |website=WorldCat |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite journal |last=Kruschwitz |first=Peter |title=Miscarriage and Other Horrors of a Mother from Roman Skopje: A New Reading of IMS VI 164 = AE 1984, 752 = CLEMOES 11 |journal=Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik |volume=224 |year=2022 |pages=49–57}}</ref> == Izabrana djela == * ''Vodič niz lapidarium'' (1961) * ''Prilog lokalizovanju grada Argosa u Peoniji'' (1965) * ''Inscriptions de la Mésie Supérieure, Vol. VI: Scupi et la région de Kumanovo'' (1982) * ''Depo folesa iz s. Petralice (Makedonija)'' (1990) == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dragojević-Josifovska, Borka}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arheolozi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački filolozi]] [[Kategorija:Rođeni 1910.]] [[Kategorija:Umrli 2004.]] n6sr2o3yq6co71gfch3z96mk9sdei3o 0 532382 3819437 2026-03-25T11:59:48Z Mhare 481 + 3819437 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Maryna Viazovska | slika = Maryna Vazovska MFO 2013 crop.jpg | opis_slike = Maryna Viazovska 2013. | datum_rođenja = 1984. | mjesto_rođenja = [[Kijev]], [[Ukrajinska SSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = [[Lausanne]], [[Švicarska]] | državljanstvo = [[Ukrajina|ukrajinsko]] | polje = [[matematika]], [[teorija brojeva]], [[Fourierova analiza]] | institucija = École Polytechnique Fédérale de Lausanne | alma_mater = Taras Ševčenko nacionalni univerzitet u Kijevu; Univerzitet u Kaiserslauternu; Univerzitet u Bonnu | poznat_po = rješenju problema pakovanja sfera u 8 dimenzija i doprinosu rješenju tog problema u 24 dimenzije | istaknute_nagrade = [[Fieldsova medalja]] (2022) }} '''Maryna Viazovska''' ukrajinska je matematičarka, poznata po radu iz [[teorija brojeva|teorije brojeva]], [[Fourierova analiza|Fourierove analize]] i geometrije. Redovna je profesorica i nositeljica Katedre za teoriju brojeva na École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) u [[Švicarska|Švicarskoj]].<ref name="EPFL">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://people.epfl.ch/maryna.viazovska?lang=en |website=EPFL |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Najpoznatija je po dokazu da rešetka ''E8'' daje najgušće pakovanje jednakih sfera u osmodimenzionalnom prostoru, kao i po kasnijem zajedničkom radu na rješenju istog problema u 24 dimenzije.<ref name="Annals8">{{cite journal |last=Viazovska |first=Maryna S. |title=The sphere packing problem in dimension 8 |journal=Annals of Mathematics |volume=185 |issue=3 |year=2017 |pages=991–1015 |doi=10.4007/annals.2017.185.3.7}}</ref><ref name="Annals24">{{cite journal |last1=Cohn |first1=Henry |last2=Kumar |first2=Abhinav |last3=Miller |first3=Stephen D. |last4=Radchenko |first4=Danylo |last5=Viazovska |first5=Maryna S. |title=The sphere packing problem in dimension 24 |journal=Annals of Mathematics |volume=185 |issue=3 |year=2017 |pages=1017–1033 |doi=10.4007/annals.2017.185.3.8}}</ref> == Život i obrazovanje == Viazovska je rođena u [[Kijev]]u 1984. Odrasla je u [[Ukrajina|Ukrajini]], a visoko obrazovanje iz matematike nastavila je u Njemačkoj. Doktorirala je na Univerzitetu u Bonnu, nakon čega je radila u Berlinu i na Univerzitetu Princeton prije prelaska na EPFL.<ref name="EPFL" /><ref name="Clay">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://www.claymath.org/people/maryna-viazovska/ |website=Clay Mathematics Institute |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Naučni rad == Godine 2016. objavila je dokaz optimalnosti pakovanja sfera u 8 dimenzija, čime je riješila dugogodišnji problem u geometriji brojeva i matematičkoj analizi.<ref name="Annals8" /> Ubrzo potom, u saradnji s Henryjem Cohnom, Abhinavom Kumarom, Stephenom D. Millerom i Danylom Radchenkom, učestvovala je u rješenju problema pakovanja sfera u 24 dimenzije, pri čemu je pokazano da je Leechova rešetka optimalna u tom slučaju.<ref name="Annals24" /> Za [[Fieldsova medalja|Fieldsovu medalju]] 2022. Međunarodna matematička unija navela je da je Viazovska nagrađena „za dokaz da rešetka ''E8'' daje najgušće pakovanje identičnih sfera u 8 dimenzija, te za daljnje doprinose srodnim ekstremalnim problemima i interpolacijskim problemima u Fourierovoj analizi”.<ref name="IMU">{{cite web |title=Fields Medals 2022: Maryna Viazovska |url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal/fields-medals-2022 |website=International Mathematical Union |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Priznanja == Prije Fieldsove medalje dobila je više važnih međunarodnih priznanja, među kojima su Salemova nagrada 2016,<ref name="Salem">{{cite web |title=Prix Salem 2016 |url=https://smf.emath.fr/actualites-smf/prix-salem-2016 |website=Société Mathématique de France |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Clay Research Award 2017,<ref name="Clay" /> SASTRA Ramanujan Prize 2017<ref name="SASTRA">{{cite web |title=Maryna Viazovska to receive SASTRA-Ramanujan Award for 2017 |url=https://sas.sastra.edu/ramanujan/Ramanujan-Awards.php |website=SASTRA |access-date=25. 3. 2026}}</ref> i New Horizons in Mathematics Prize 2018.<ref name="Breakthrough">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://breakthroughprize.org/Laureates/3/L3820 |website=Breakthrough Prize |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Viazovska, Maryna}} [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Ukrajinski naučnici]] [[Kategorija:Matematičari 21. vijeka]] 1b4z3kxckovj9c3756wfxvgaisezimv 3819732 3819437 2026-03-26T08:44:34Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Maryna Viazovska]] na [[Marina Vjazovska]] bez ostavljanja preusmjerenja 3819437 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Maryna Viazovska | slika = Maryna Vazovska MFO 2013 crop.jpg | opis_slike = Maryna Viazovska 2013. | datum_rođenja = 1984. | mjesto_rođenja = [[Kijev]], [[Ukrajinska SSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = [[Lausanne]], [[Švicarska]] | državljanstvo = [[Ukrajina|ukrajinsko]] | polje = [[matematika]], [[teorija brojeva]], [[Fourierova analiza]] | institucija = École Polytechnique Fédérale de Lausanne | alma_mater = Taras Ševčenko nacionalni univerzitet u Kijevu; Univerzitet u Kaiserslauternu; Univerzitet u Bonnu | poznat_po = rješenju problema pakovanja sfera u 8 dimenzija i doprinosu rješenju tog problema u 24 dimenzije | istaknute_nagrade = [[Fieldsova medalja]] (2022) }} '''Maryna Viazovska''' ukrajinska je matematičarka, poznata po radu iz [[teorija brojeva|teorije brojeva]], [[Fourierova analiza|Fourierove analize]] i geometrije. Redovna je profesorica i nositeljica Katedre za teoriju brojeva na École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) u [[Švicarska|Švicarskoj]].<ref name="EPFL">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://people.epfl.ch/maryna.viazovska?lang=en |website=EPFL |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Najpoznatija je po dokazu da rešetka ''E8'' daje najgušće pakovanje jednakih sfera u osmodimenzionalnom prostoru, kao i po kasnijem zajedničkom radu na rješenju istog problema u 24 dimenzije.<ref name="Annals8">{{cite journal |last=Viazovska |first=Maryna S. |title=The sphere packing problem in dimension 8 |journal=Annals of Mathematics |volume=185 |issue=3 |year=2017 |pages=991–1015 |doi=10.4007/annals.2017.185.3.7}}</ref><ref name="Annals24">{{cite journal |last1=Cohn |first1=Henry |last2=Kumar |first2=Abhinav |last3=Miller |first3=Stephen D. |last4=Radchenko |first4=Danylo |last5=Viazovska |first5=Maryna S. |title=The sphere packing problem in dimension 24 |journal=Annals of Mathematics |volume=185 |issue=3 |year=2017 |pages=1017–1033 |doi=10.4007/annals.2017.185.3.8}}</ref> == Život i obrazovanje == Viazovska je rođena u [[Kijev]]u 1984. Odrasla je u [[Ukrajina|Ukrajini]], a visoko obrazovanje iz matematike nastavila je u Njemačkoj. Doktorirala je na Univerzitetu u Bonnu, nakon čega je radila u Berlinu i na Univerzitetu Princeton prije prelaska na EPFL.<ref name="EPFL" /><ref name="Clay">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://www.claymath.org/people/maryna-viazovska/ |website=Clay Mathematics Institute |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Naučni rad == Godine 2016. objavila je dokaz optimalnosti pakovanja sfera u 8 dimenzija, čime je riješila dugogodišnji problem u geometriji brojeva i matematičkoj analizi.<ref name="Annals8" /> Ubrzo potom, u saradnji s Henryjem Cohnom, Abhinavom Kumarom, Stephenom D. Millerom i Danylom Radchenkom, učestvovala je u rješenju problema pakovanja sfera u 24 dimenzije, pri čemu je pokazano da je Leechova rešetka optimalna u tom slučaju.<ref name="Annals24" /> Za [[Fieldsova medalja|Fieldsovu medalju]] 2022. Međunarodna matematička unija navela je da je Viazovska nagrađena „za dokaz da rešetka ''E8'' daje najgušće pakovanje identičnih sfera u 8 dimenzija, te za daljnje doprinose srodnim ekstremalnim problemima i interpolacijskim problemima u Fourierovoj analizi”.<ref name="IMU">{{cite web |title=Fields Medals 2022: Maryna Viazovska |url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal/fields-medals-2022 |website=International Mathematical Union |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Priznanja == Prije Fieldsove medalje dobila je više važnih međunarodnih priznanja, među kojima su Salemova nagrada 2016,<ref name="Salem">{{cite web |title=Prix Salem 2016 |url=https://smf.emath.fr/actualites-smf/prix-salem-2016 |website=Société Mathématique de France |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Clay Research Award 2017,<ref name="Clay" /> SASTRA Ramanujan Prize 2017<ref name="SASTRA">{{cite web |title=Maryna Viazovska to receive SASTRA-Ramanujan Award for 2017 |url=https://sas.sastra.edu/ramanujan/Ramanujan-Awards.php |website=SASTRA |access-date=25. 3. 2026}}</ref> i New Horizons in Mathematics Prize 2018.<ref name="Breakthrough">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://breakthroughprize.org/Laureates/3/L3820 |website=Breakthrough Prize |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Viazovska, Maryna}} [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Ukrajinski naučnici]] [[Kategorija:Matematičari 21. vijeka]] 1b4z3kxckovj9c3756wfxvgaisezimv 3819736 3819732 2026-03-26T08:48:45Z KWiki 9400 3819736 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Marina Vjazovska | slika = Maryna Vazovska MFO 2013 crop.jpg | opis_slike = Vjazovska 2013. | datum_rođenja = 1984. | mjesto_rođenja = [[Kijev]], [[Ukrajinska SSR]], [[Sovjetski Savez]] | prebivalište = [[Lausanne]], [[Švicarska]] | državljanstvo = [[Ukrajina|ukrajinsko]] | polje = [[Matematika]], [[teorija brojeva]], [[Fourierova analiza]] | institucija = École Polytechnique Fédérale de Lausanne | alma_mater = [[Nacionalni univerzitet "Taras Ševčenko" u Kijevu]]; [[Univerzitet u Kaiserslauternu]]; [[Univerzitet u Bonnu]] | poznat_po = rješenju problema pakovanja sfera u 8 dimenzija i doprinosu rješenju tog problema u 24 dimenzije | istaknute_nagrade = [[Fieldsova medalja]] (2022) }} '''Marina Vjazovska''' ukrajinska je matematičarka, poznata po radu iz [[teorija brojeva|teorije brojeva]], [[Fourierova analiza|Fourierove analize]] i geometrije. Redovna je profesorica i nositeljica Katedre za teoriju brojeva na École Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) u [[Švicarska|Švicarskoj]].<ref name="EPFL">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://people.epfl.ch/maryna.viazovska?lang=en |website=EPFL |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Najpoznatija je po dokazu da rešetka ''E8'' daje najgušće pakovanje jednakih sfera u osmodimenzionalnom prostoru, kao i po kasnijem zajedničkom radu na rješenju istog problema u 24 dimenzije.<ref name="Annals8">{{cite journal |last=Viazovska |first=Maryna S. |title=The sphere packing problem in dimension 8 |journal=Annals of Mathematics |volume=185 |issue=3 |year=2017 |pages=991–1015 |doi=10.4007/annals.2017.185.3.7}}</ref><ref name="Annals24">{{cite journal |last1=Cohn |first1=Henry |last2=Kumar |first2=Abhinav |last3=Miller |first3=Stephen D. |last4=Radchenko |first4=Danylo |last5=Viazovska |first5=Maryna S. |title=The sphere packing problem in dimension 24 |journal=Annals of Mathematics |volume=185 |issue=3 |year=2017 |pages=1017–1033 |doi=10.4007/annals.2017.185.3.8}}</ref> == Život i obrazovanje == Rođena je u [[Kijev]]u 1984. Odrasla je u [[Ukrajina|Ukrajini]], a visoko obrazovanje iz matematike nastavila je u Njemačkoj. Doktorirala je na Univerzitetu u Bonnu, nakon čega je radila u Berlinu i na [[Univerzitet Princeton|Univerzitetu Princeton]] prije prelaska na EPFL.<ref name="EPFL" /><ref name="Clay">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://www.claymath.org/people/maryna-viazovska/ |website=Clay Mathematics Institute |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Naučni rad == Godine 2016. objavila je dokaz optimalnosti pakovanja sfera u osam dimenzija, čime je riješila dugogodišnji problem u geometriji brojeva i matematičkoj analizi.<ref name="Annals8" /> Ubrzo potom, u saradnji s Henryjem Cohnom, Abhinavom Kumarom, Stephenom D. Millerom i Danilom Radčenkom, učestvovala je u rješenju problema pakovanja sfera u 24 dimenzije, pri čemu je pokazano da je Leechova rešetka optimalna u tom slučaju.<ref name="Annals24" /> Za [[Fieldsova medalja|Fieldsovu medalju]] 2022. Međunarodna matematička unija navela je da je Vjazovska nagrađena "za dokaz da rešetka ''E8'' daje najgušće pakovanje identičnih sfera u osam dimenzija te za daljnje doprinose srodnim ekstremalnim problemima i interpolacijskim problemima u Fourierovoj analizi".<ref name="IMU">{{cite web |title=Fields Medals 2022: Maryna Viazovska |url=https://www.mathunion.org/imu-awards/fields-medal/fields-medals-2022 |website=International Mathematical Union |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Priznanja == Prije Fieldsove medalje dobila je više važnih međunarodnih priznanja, među kojima su Salemova nagrada 2016,<ref name="Salem">{{cite web |title=Prix Salem 2016 |url=https://smf.emath.fr/actualites-smf/prix-salem-2016 |website=Société Mathématique de France |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Clay Research Award 2017,<ref name="Clay" /> SASTRA Ramanujan Prize 2017<ref name="SASTRA">{{cite web |title=Maryna Viazovska to receive SASTRA-Ramanujan Award for 2017 |url=https://sas.sastra.edu/ramanujan/Ramanujan-Awards.php |website=SASTRA |access-date=25. 3. 2026}}</ref> i New Horizons in Mathematics Prize 2018.<ref name="Breakthrough">{{cite web |title=Maryna Viazovska |url=https://breakthroughprize.org/Laureates/3/L3820 |website=Breakthrough Prize |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Vjazovska, Marina}} [[Kategorija:Rođeni 1984.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kijev]] [[Kategorija:Ukrajinski naučnici]] [[Kategorija:Matematičari 21. vijeka]] sh11za7hxf3lny8kct7pce4w48zhc2q 1 532383 3819438 2026-03-25T12:00:05Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819438 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3819439 3819438 2026-03-25T12:00:12Z Mhare 481 http://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819439 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} alu4b5a34m363h6iskuotxo47uyfkkn 3819440 3819439 2026-03-25T12:01:00Z Mhare 481 + 3819440 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = žene | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = | država3 = }} fl3m28cy6etlmmpja1dm6190pk4epsw 3819733 3819440 2026-03-26T08:44:34Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Razgovor:Maryna Viazovska]] na [[Razgovor:Marina Vjazovska]] bez ostavljanja preusmjerenja 3819440 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = žene | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = | država3 = }} fl3m28cy6etlmmpja1dm6190pk4epsw 0 532384 3819441 2026-03-25T12:01:47Z Mhare 481 + 3819441 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Victoria Amelina | puno_ime = Viktoriia Jurijivna Amelina | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1986|1|1}} | mjesto_rođenja = [[Lavov]], [[Ukrajinska SSR]], [[Sovjetski Savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|7|1|1986|1|1}} | mjesto_smrti = [[Dnjipro]], [[Ukrajina]] | zanimanje = književnica, esejistica, istraživačica ratnih zločina | nacionalnost = [[Ukrajina|ukrajinska]] | obrazovanje = [[Lavovska politehnika]] | period = 2014–2023. | žanr = roman, dječija književnost, esej, publicistika | poznata_djela = ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens''<br>''Somebody, or Waterheart''<br>''Dom’s Dream Kingdom'' | djeca = 1 | nagrade = Nagrada Joseph Conrad-Korzeniowski za književnost (2021) }} '''Victoria Amelina''' (ukrajinski: ''Вікторія Амеліна''; [[Lavov]], 1. januar 1986. – [[Dnjipro]], 1. juli 2023.) bila je ukrajinska književnica, esejistica i istraživačica ratnih zločina. Pisala je romane, priče i književnost za djecu, a bila je i dobitnica Nagrade Joseph Conrad-Korzeniowski za književnost.<ref name="penbio">{{cite web |title=Amelina Victoria |url=https://pen.org.ua/en/members/amelina-viktoriya |website=PEN Ukraine |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="penobit">{{cite web |title=Victoria Amelina, a Ukrainian writer, and our dearest colleague, passed away |url=https://pen.org.ua/en/ne-stalo-viktoriyi-amelinoyi-ukrayinskoyi-pysmennyci-ta-nashoyi-dorohoyi-kolehy |website=PEN Ukraine |date=2. 7. 2023 |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon školovanja kratko je živjela u [[Kanada|Kanadi]], a potom se vratila u Ukrajinu. Diplomirala je na Lavovskoj politehnici 2007, nakon čega je do 2015. radila u međunarodnim IT-kompanijama.<ref name="penbio" /><ref name="penobit" /> Kao književnica debitirala je romanom ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens'', objavljenim 2014, a 2016. objavila je dječiju knjigu ''Somebody, or Waterheart''. Njen roman ''Dom’s Dream Kingdom'' iz 2017. bio je u užem izboru za više književnih nagrada, uključujući [[Evropska unija|evropsku]] Nagradu Evropske unije za književnost.<ref name="penbio" /> Godine 2021. osnovala je New York Literature Festival u mjestu New York u [[Donjecka oblast|Donjeckoj oblasti]]. Nakon početka [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]] 2022. sarađivala je s organizacijama koje dokumentiraju ratne zločine i radila na nefikcijskoj knjizi ''Looking at Women Looking at War''.<ref name="penbio" /><ref name="penintl">{{cite web |title=Ukraine: PEN International mourns the killing of writer and PEN Ukraine member Victoria Amelina |url=https://www.pen-international.org/news/pen-international-mourns-the-killing-of-victoria-amelina |website=PEN International |date=3. 7. 2023 |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Teško je ranjena 27. juna 2023. u ruskom raketnom napadu na restoran u [[Kramatorsk]]u, gdje je boravila s delegacijom kolumbijskih pisaca i novinara. Umrla je 1. jula 2023. u bolnici u Dnjipru od zadobijenih povreda.<ref name="penbio" /><ref name="penintl" /> == Djela == * ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens'' (2014) * ''Somebody, or Waterheart'' (2016) * ''Dom’s Dream Kingdom'' (2017) * ''Storie-e-es of Eka the Excavator'' (2021) * ''Looking at Women Looking at War'' (posthumno) == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Amelina, Victoria}} [[Kategorija:Ukrajinski pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] 73pe1qm990ohfe94v07upyi5lsbvu67 3819497 3819441 2026-03-25T17:01:14Z AnToni 2325 3819497 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Victoria Amelina | puno_ime = Viktoriia Jurijivna Amelina | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1986|1|1}} | mjesto_rođenja = [[Lavov]], [[Ukrajinska SSR]], [[Sovjetski Savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|7|1|1986|1|1}} | mjesto_smrti = [[Dnjipro]], [[Ukrajina]] | zanimanje = književnica, esejistica, istraživačica ratnih zločina | nacionalnost = [[Ukrajina|ukrajinska]] | obrazovanje = [[Lavovska politehnika]] | period = 2014–2023. | žanr = roman, dječija književnost, esej, publicistika | poznata_djela = ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens''<br>''Somebody, or Waterheart''<br>''Dom’s Dream Kingdom'' | djeca = 1 | nagrade = Nagrada Joseph Conrad-Korzeniowski za književnost (2021) }} '''Victoria Amelina''' (ukrajinski: ''Вікторія Амеліна''; [[Lavov]], 1. januar 1986. – [[Dnjipro]], 1. juli 2023.) bila je ukrajinska književnica, esejistica i istraživačica ratnih zločina. Pisala je romane, priče i književnost za djecu, a bila je i dobitnica [[Nagrada Joseph Conrad-Korzeniowski|Nagrade Joseph Conrad-Korzeniowski]] za književnost.<ref name="penbio">{{cite web |title=Amelina Victoria |url=https://pen.org.ua/en/members/amelina-viktoriya |website=PEN Ukraine |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="penobit">{{cite web |title=Victoria Amelina, a Ukrainian writer, and our dearest colleague, passed away |url=https://pen.org.ua/en/ne-stalo-viktoriyi-amelinoyi-ukrayinskoyi-pysmennyci-ta-nashoyi-dorohoyi-kolehy |website=PEN Ukraine |date=2. 7. 2023 |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon školovanja kratko je živjela u [[Kanada|Kanadi]], a potom se vratila u Ukrajinu. Diplomirala je na Lavovskoj politehnici 2007, nakon čega je do 2015. radila u međunarodnim IT-kompanijama.<ref name="penbio" /><ref name="penobit" /> Kao književnica debitirala je romanom ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens'', objavljenim 2014, a 2016. objavila je dječiju knjigu ''Somebody, or Waterheart''. Njen roman ''Dom’s Dream Kingdom'' iz 2017. bio je u užem izboru za više književnih nagrada, uključujući [[Evropska unija|evropsku]] [[Nagrada Evropske unije za književnost|Nagradu Evropske unije za književnost]].<ref name="penbio" /> Godine 2021. osnovala je New York Literature Festival u mjestu New York u [[Donjecka oblast|Donjeckoj oblasti]]. Nakon početka [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]] 2022. sarađivala je s organizacijama koje dokumentiraju ratne zločine i radila na nefikcijskoj knjizi ''Looking at Women Looking at War''.<ref name="penbio" /><ref name="penintl">{{cite web |title=Ukraine: PEN International mourns the killing of writer and PEN Ukraine member Victoria Amelina |url=https://www.pen-international.org/news/pen-international-mourns-the-killing-of-victoria-amelina |website=PEN International |date=3. 7. 2023 |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Teško je ranjena 27. juna 2023. u ruskom raketnom napadu na restoran u [[Kramatorsk]]u, gdje je boravila s delegacijom kolumbijskih pisaca i novinara. Umrla je 1. jula 2023. u bolnici u Dnjipru od zadobijenih povreda.<ref name="penbio" /><ref name="penintl" /> == Djela == * ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens'' (2014) * ''Somebody, or Waterheart'' (2016) * ''Dom’s Dream Kingdom'' (2017) * ''Storie-e-es of Eka the Excavator'' (2021) * ''Looking at Women Looking at War'' (posthumno) == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Amelina, Victoria}} [[Kategorija:Ukrajinski pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] [[Kategorija:Biografije, Lavov]]]] hwfzj56ivr2nnr0967mw6k2jxgv0sm3 3819498 3819497 2026-03-25T17:04:44Z AnToni 2325 3819498 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Victoria Amelina | slika = Amelina Victoria.JPG | puno_ime = Viktoriia Jurijivna Amelina | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1986|1|1}} | mjesto_rođenja = [[Lavov]], [[Ukrajinska SSR]], [[Sovjetski Savez]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|7|1|1986|1|1}} | mjesto_smrti = [[Dnjipro]], [[Ukrajina]] | zanimanje = književnica, esejistica, istraživačica ratnih zločina | nacionalnost = [[Ukrajina|ukrajinska]] | obrazovanje = [[Lavovska politehnika]] | period = 2014–2023. | žanr = roman, dječija književnost, esej, publicistika | poznata_djela = ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens''<br>''Somebody, or Waterheart''<br>''Dom’s Dream Kingdom'' | djeca = 1 | nagrade = Nagrada Joseph Conrad-Korzeniowski za književnost (2021) }} '''Victoria Amelina''' (ukrajinski: ''Вікторія Амеліна''; [[Lavov]], 1. januar 1986. – [[Dnjipro]], 1. juli 2023.) bila je ukrajinska književnica, esejistica i istraživačica ratnih zločina. Pisala je romane, priče i književnost za djecu, a bila je i dobitnica [[Nagrada Joseph Conrad-Korzeniowski|Nagrade Joseph Conrad-Korzeniowski]] za književnost.<ref name="penbio">{{cite web |title=Amelina Victoria |url=https://pen.org.ua/en/members/amelina-viktoriya |website=PEN Ukraine |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="penobit">{{cite web |title=Victoria Amelina, a Ukrainian writer, and our dearest colleague, passed away |url=https://pen.org.ua/en/ne-stalo-viktoriyi-amelinoyi-ukrayinskoyi-pysmennyci-ta-nashoyi-dorohoyi-kolehy |website=PEN Ukraine |date=2. 7. 2023 |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon školovanja kratko je živjela u [[Kanada|Kanadi]], a potom se vratila u Ukrajinu. Diplomirala je na Lavovskoj politehnici 2007, nakon čega je do 2015. radila u međunarodnim IT-kompanijama.<ref name="penbio" /><ref name="penobit" /> Kao književnica debitirala je romanom ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens'', objavljenim 2014, a 2016. objavila je dječiju knjigu ''Somebody, or Waterheart''. Njen roman ''Dom’s Dream Kingdom'' iz 2017. bio je u užem izboru za više književnih nagrada, uključujući [[Evropska unija|evropsku]] [[Nagrada Evropske unije za književnost|Nagradu Evropske unije za književnost]].<ref name="penbio" /> Godine 2021. osnovala je New York Literature Festival u mjestu New York u [[Donjecka oblast|Donjeckoj oblasti]]. Nakon početka [[Invazija Rusije na Ukrajinu|ruske invazije na Ukrajinu]] 2022. sarađivala je s organizacijama koje dokumentiraju ratne zločine i radila na nefikcijskoj knjizi ''Looking at Women Looking at War''.<ref name="penbio" /><ref name="penintl">{{cite web |title=Ukraine: PEN International mourns the killing of writer and PEN Ukraine member Victoria Amelina |url=https://www.pen-international.org/news/pen-international-mourns-the-killing-of-victoria-amelina |website=PEN International |date=3. 7. 2023 |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Teško je ranjena 27. juna 2023. u ruskom raketnom napadu na restoran u [[Kramatorsk]]u, gdje je boravila s delegacijom kolumbijskih pisaca i novinara. Umrla je 1. jula 2023. u bolnici u Dnjipru od zadobijenih povreda.<ref name="penbio" /><ref name="penintl" /> == Djela == * ''The Fall Syndrome, or Homo Compatiens'' (2014) * ''Somebody, or Waterheart'' (2016) * ''Dom’s Dream Kingdom'' (2017) * ''Storie-e-es of Eka the Excavator'' (2021) * ''Looking at Women Looking at War'' (posthumno) == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Amelina, Victoria}} [[Kategorija:Ukrajinski pisci]] [[Kategorija:Rođeni 1986.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] [[Kategorija:Biografije, Lavov]]]] dxx8wxqcjlegdqlajgslpxmgqcb749v 1 532385 3819442 2026-03-25T12:01:58Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819442 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3819443 3819442 2026-03-25T12:02:01Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819443 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} alu4b5a34m363h6iskuotxo47uyfkkn 3819444 3819443 2026-03-25T12:05:01Z Mhare 481 + 3819444 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = žene | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = | država3 = }} fl3m28cy6etlmmpja1dm6190pk4epsw 3819450 3819444 2026-03-25T12:33:10Z Mhare 481 + 3819450 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = žene | tema3 = | država = Võro | država2 = | država3 = }} k0knf86hjhcrrhj5y2tk9lftd92zggv 3819499 3819450 2026-03-25T17:30:03Z AnToni 2325 Zašto võro? 3819499 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = žene | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = | država3 = }} fl3m28cy6etlmmpja1dm6190pk4epsw 3819505 3819499 2026-03-25T18:05:04Z Mhare 481 ima i ta kategorija 3819505 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = žene | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Vöro | država3 = }} adglbsdclzz3n4i35w5e9n3dhzrsp1t 0 532386 3819445 2026-03-25T12:12:32Z Mhare 481 + 3819445 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Svetlana Gerasimenko | puno_ime = Svetlana Ivanovna Gerasimenko | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1945|2|23}} | mjesto_rođenja = Barišivka, Kijevska oblast, [[Ukrajinska SSR]], [[SSSR]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2025|4|8|1945|2|23}} | mjesto_smrti = | polje = [[astronomija]] | poznat_po = suotkriće komete [[67P/Čurjumov–Gerasimenko]] | alma_mater = [[Nacionalni univerzitet "Taras Ševčenko" u Kijevu]] }} '''Svetlana Ivanovna Gerasimenko''' (Barišivka, Kijevska oblast, [[Ukrajinska SSR]], [[SSSR]], 23. februar 1945. – 8. april 2025.) bila je sovjetska i tadžikistanska [[astronom]]kinja, najpoznatija kao suotkrivačica komete [[67P/Čurjumov–Gerasimenko]] zajedno s [[Klim Čurjumov|Klimom Čurjumovom]].<ref name="ESA-bio">{{cite web |title=Svetlana Gerasimenko - co-discoverer of comet 67P |url=https://sci.esa.int/web/rosetta/-/54597-svetlana-gerasimenko |website=ESA Science & Technology |publisher=European Space Agency |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="NASA-67P">{{cite web |title=67P/Churyumov-Gerasimenko |url=https://science.nasa.gov/solar-system/comets/67p-churyumov-gerasimenko/ |website=NASA Science |publisher=National Aeronautics and Space Administration |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Studirala je astronomiju na [[Nacionalni univerzitet "Taras Ševčenko" u Kijevu|Kijevskom univerzitetu]], gdje se 1963. upisala na studij, a potom je nastavila postdiplomsko usavršavanje iz oblasti kometa pod mentorstvom Sergeja K. Vsehsvjatskog.<ref name="ESA-bio" /> Tokom naučne ekspedicije u Alma-Ati u [[Kazahstanska SSR|Kazahstanskoj SSR]] u septembru 1969. snimila je fotografske ploče komete 32P/Comas Solà teleskopom Maksutov prečnika 50 cm; upravo je na tim pločama kasnije prepoznata nova kometa koja će dobiti ime po Čurjumovu i Gerasimenko.<ref name="ESA-bio" /><ref name="Acta67P">{{cite journal |last1=Fulle |first1=M. |last2=Barucci |first2=M. A. |last3=Bertaux |first3=J.-L. |last4=Colangeli |first4=L. |last5=Ferrin |first5=I. R. |last6=Keller |first6=H. U. |last7=Weissman |first7=P. R. |title=67P/Churyumov-Gerasimenko |journal=Acta Astronomica |volume=53 |issue=2 |year=2003 |pages=147–158 |url=https://acta.astrouw.edu.pl/Vol53/n2/pap_53_2_7.pdf |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Novo tijelo službeno je identificirano 22. oktobra 1969, kada je utvrđeno da objekt na ploči ne odgovara očekivanom položaju komete 32P/Comas Solà.<ref name="NASA-67P" /> U stručnoj literaturi otkriće se redovno opisuje kao rezultat pregleda fotografija koje je Gerasimenko snimila u septembru 1969. u Alma-Ati.<ref name="Acta67P" /><ref name="Kronk">{{cite book |last1=Kronk |first1=Gary W. |last2=Meyer |first2=Maik |title=Cometography: A Catalog of Comets. Volume 5: 1960–1982 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=2010 |pages=241–245 |isbn=978-0-521-87226-3}}</ref><ref name="Churyumov-ADS">{{cite journal |last=Churyumov |first=K. I. |title=Discovery and Exploration of Comet 67P/Churyumov-Gerasimenko – the Main Target of the Rosetta Space Mission |journal=IAU Joint Discussion |volume=10 |year=2006 |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2006IAUJD..10E..30C/abstract |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Godine 1973. preselila se u [[Dušanbe]], gdje je počela raditi u Institutu za astrofiziku Akademije nauka Tadžikistana. Tamo se pretežno bavila [[astrometrija|astrometrijom]] i [[fotometrija|fotometrijom]] kometa, strukturom kometnih jezgri i proučavanjem njihove aktivnosti.<ref name="ESA-interview">{{cite web |title=Happy birthday: An interview with Svetlana Gerasimenko |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Rosetta/Happy_birthday_An_interview_with_Svetlana_Gerasimenko |website=ESA |publisher=European Space Agency |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kometa 67P/Čurjumov–Gerasimenko stekla je svjetsku prepoznatljivost kao cilj [[Rosetta (svemirska letjelica)|Rosetta]] misije Evropske svemirske agencije. U naučnim pregledima misije ističe se da je upravo ta kometa, otkrivena 1969. od Čurjumova i Gerasimenko, postala predmet jednog od najvažnijih istraživanja kometa u historiji, uključujući prvo orbitiranje oko komete i prvo spuštanje robotske letjelice na njenu površinu.<ref name="Rosetta-overview">{{cite journal |last1=Taylor |first1=M. G. G. T. |last2=Altobelli |first2=N. |last3=Burin des Roziers |first3=E. |last4=Choukroun |first4=M. |title=The Rosetta mission orbiter science overview: the comet phase |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A |volume=375 |issue=2097 |year=2017 |pages=20160262 |doi=10.1098/rsta.2016.0262 |pmc=5454230 |url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5454230/ |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Springer67P">{{cite encyclopedia |last1=Thomas |first1=N. |last2=Sierks |first2=H. |title=Comet, Churyumov-Gerasimenko |encyclopedia=Encyclopedia of the Solar System / Encyclopedia of Astronomy and Astrophysics resources |publisher=Springer |year=2010 |url=https://link.springer.com/rwe/10.1007/978-3-642-11274-4_4027 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Njeno ime nosi i mali planet '''(3945) Gerasimenko''', što predstavlja jedno od službenih astronomskih priznanja za njen doprinos ovoj oblasti.<ref name="IA-Tajikistan">{{cite web |title=Institute of Astrophysics |url=https://www.amit.tj/index.php/en/institute-astrophysics?page=2 |website=National Academy of Sciences of Tajikistan |publisher=Institute of Astrophysics of the National Academy of Sciences of Tajikistan |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Gerasimenko je umrla 8. aprila 2025.<ref name="AsiaPlus-obit">{{cite web |title=Скончалась таджикский астроном Светлана Герасименко, открывшая комету 67P/Чурюмова–Герасименко |url=https://www.asiaplustj.info/ru/news/tajikistan/power/20250408/skonchalas-svetlana-gerasimenko-pervootkrivatel-kometi-67pchuryumovagerasimenko |website=Asia-Plus |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Gerasimenko, Svetlana}} [[Kategorija:Rođeni 1945.]] [[Kategorija:Umrli 2025.]] [[Kategorija:Ukrajinski astronomi]] [[Kategorija:Otkrivači kometa]] [[Kategorija:Sovjetski naučnici]] [[Kategorija:Ukrajinski naučnici]] dqhjowa20cogu7f53xbkhl1mz5ax2nm 1 532387 3819446 2026-03-25T12:14:04Z Mhare 481 + 3819446 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = žene | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = | država3 = }} fl3m28cy6etlmmpja1dm6190pk4epsw 0 532388 3819447 2026-03-25T12:28:26Z Mhare 481 + 3819447 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Tvrđava Dashtadem | izvorno_ime = Դաշտադեմի ամրոց | domaći_jezik = hy | slika = Fortress in the town of Dashtadem in Aragatsotn Provice of Armenia 14.jpg | tekst = Unutrašnja utvrda i crkva unutar kompleksa | vrsta_građevine = [[Tvrđava]] | lokacija_grad = Dashtadem | lokacija = [[Aragacotn]] | država = {{ZID|Armenija}} | početak = 9–10. vijek (najstarija jezgra); 19. vijek (vanjski bedem) | materijal = kamen | status = djelimično obnovljena }} '''Tvrđava Dashtadem''' ({{Jez-hy|Դաշտադեմի ամրոց}}) jest utvrđeni kompleks na južnom rubu sela Dashtadem u pokrajini [[Aragacotn]] u [[Armenija|Armeniji]]. Kompleks obuhvata više građevinskih faza od srednjeg vijeka do 19. vijeka, a među njegovim glavnim elementima jesu središnja citadela, unutrašnji i vanjski odbrambeni pojas te [[crkva]] i drugi objekti unutar kompleksa.<ref name="armenia-travel">{{cite web |title=Visit Aragatsotn |url=https://armenia.travel/places-to-go/aragatsotn/ |website=Armenia Travel |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="culture">{{cite web |title=Conservation of the Ruins of the 10th-Century Dashtadem Fortress, Phase 2 |url=https://cultureincrisis.org/projects/conservation-of-the-ruins-of-the-10th-century-dashtadem-fortress-phase-2 |website=Culture in Crisis |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == Prema novijim arheološkim i arhitektonskim istraživanjima, srednjovjekovni dvorac Dashtadem nalazio se na tranzitnim putevima koji su povezivali [[Dvin]] i [[Ani]], pa je imao važnu ulogu u zaštiti saobraćaja i trgovine u tom dijelu historijske Armenije.<ref name="arch">{{cite journal |last1=Babajanyan |first1=Astghik |last2=Aghaian |first2=Soseh |title=Architecture of the Medieval Castle of Dashtadem |journal=Herald of Social Sciences |year=2022}}</ref><ref name="route">{{cite journal |last=Babajanyan |first=Astghik |title=Reinforcement of Medieval infrastructure: Medieval castles and caravanserais in Aruch and Dashtadem along the Dvin-Ani transit route |journal=ARAMAZD: Armenian Journal of Near Eastern Studies |year=2023 |doi=10.32028/ajnes-vol-17-pp.91-116}}</ref> Na citadeli je sačuvan arapski natpis iz 1174, koji gradnju odnosno veliku obnovu povezuje sa sultanom ibn [[Mahmud ibn Šavur|Mahmudom ibn Šavurom]] iz dinastije [[Šedadidi|Šedadida]], kurdskog porijekla, čija je grana vladala i u Aniju.<ref name="arch" /><ref name="shaddadids">{{cite encyclopedia |last=Peacock |first=Andrew |title=Shaddadids |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/shaddadids/ |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U 13. i ranom 14. vijeku [[Dashtadem]] je bio jedno od sjedišta zakaridske kneževske kuće u Aragacotnu.<ref name="arch" /> == Arhitektura == Najstarija jezgra tvrđave datira iz 9. i 10. vijeka, dok su pojedini polukružni tornjevi i drugi fortifikacijski elementi dograđivani u razvijenom srednjem vijeku.<ref name="armenia-travel" /><ref name="arch" /> Kompleks je zamišljen kao jedinstvena cjelina sa troetažnom citadelom, crkvom, monumentalnim svjetovnim zgradama i sistemom podzemnih cisterni za vodu.<ref name="arch" /> Vanjski odbrambeni pojas potječe iz 19. vijeka; tvrđava je i danas poznata kao jedna od većih i bolje očuvanih armenskih utvrda. Glavni ulaz postavljen je tako da napadač ne može ući pravolinijski, što je imalo odbrambenu funkciju protiv konjaničkog juriša.<ref name="armenia-travel" /> == Arheološka istraživanja i obnova == Arheološka iskopavanja u kompleksu provedena su, između ostalog, 2015, kada je ekipa Instituta za arheologiju i etnografiju Nacionalne akademije nauka Armenije istraživala područje prve linije odbrambenih zidova i okolni prostor kako bi se bolje razumjela struktura lokaliteta i podržali radovi na obnovi.<ref name="excav">{{cite journal |last1=Melkonyan |first1=Husik |last2=Babajanyan |first2=Astghik |last3=Harutyunyan |first3=Arsen |last4=Davtyan |first4=Davit |last5=Aghaian |first5=Soseh |title=The excavations of Dashtadem fortress: preliminary report on 2015 fieldwork activity |journal=ARAMAZD: Armenian Journal of Near Eastern Studies |volume=11 |issue=1-2 |year=2017 |pages=263–293 |doi=10.32028/ajnes.v11i1-2.883}}</ref> Kasniji konzervatorski radovi podržani su i sredstvima U.S. Ambassadors Fund for Cultural Preservation.<ref name="culture" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Dashtadem, tvrđava}} [[Kategorija:Građevine i strukture u Armeniji]] [[Kategorija:Aragacotn]] q65wbjnw2gbszs9bzl9yugpi3d02wut 0 532389 3819448 2026-03-25T12:30:01Z Mhare 481 + 3819448 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Barbara von Krüdener | slika = | opis = Barbara von Krüdener sa sinom Paulom, slika [[Angelica Kauffmann|Angelice Kauffmann]] iz 1786. | datum_rođenja = 22. novembar 1764. | mjesto_rođenja = [[Riga]], [[Livonija]], [[Rusko Carstvo]] | datum_smrti = 25. decembar 1824. | mjesto_smrti = Karasubazar, [[Krim]], [[Rusko Carstvo]] }} '''Barbara von Krüdener''' (rođena kao '''Barbara Juliane von Vietinghoff'''; [[Riga]], [[Livonija]], [[Rusko Carstvo]], 22. novembar 1764. – Karasubazar, [[Krim]], [[Rusko Carstvo]], 25. decembar 1824) bila je baltičko-njemačka spisateljica, religijska mističarka i propovjednica iz [[Rusko Carstvo|Ruskog Carstva]]. Najpoznatija je po romanu ''Valérie'' i po tome što se njeno ime često dovodi u vezu s religijskim zaokretom [[Aleksandar I, car Rusije|Aleksandra I]] i nastankom Svete alijanse nakon [[Bečki kongres|Bečkog kongresa]].<ref name="Brit">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Barbara-Juliane-Freifrau-von-Krudener |title=Barbara Juliane, baroness von Krüdener |website=Encyclopaedia Britannica |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Enc">{{Cite web |url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/krudener-julie-de-1764-1824 |title=Krüdener, Julie de (1764–1824) |website=Encyclopedia.com |publisher=Gale |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="DB">{{Cite web |url=https://www.deutsche-biographie.de/gnd119160145.html |title=Krüdener, Juliane von |website=Deutsche Biographie |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Potjecala je iz ugledne baltičko-njemačke plemićke porodice. Godine 1782. udala se za ruskog diplomatu Burckharda Alexiusa Constantina von Krüdenera. U mladosti je živjela u aristokratskim i diplomatskim krugovima, putovala po evropskim gradovima i stekla ugled salonske ličnosti. Nakon dužeg bračnog udaljavanja i muževljeve smrti 1802, okrenula se književnosti i religiji.<ref name="Brit" /><ref name="Enc" /> Njen najpoznatiji književni rad bio je sentimentalni i djelimično autobiografski roman ''Valérie'', objavljen anonimno u Parizu 1804.<ref name="Brit" /><ref name="Enc" /> Ubrzo nakon toga doživjela je religijsko obraćenje i približila se pijetističkim i proročkim strujama protestantske duhovnosti. Tokom narednih godina držala je biblijska okupljanja i ispovjedne sastanke u jugozapadnoj Njemačkoj i [[Švicarska|Švicarskoj]], ali su njene aktivnosti često izazivale sumnju vlasti i završavale protjerivanjem ili zabranama.<ref name="Brit" /><ref name="DB" /> Vrhunac njenog političko-vjerskog utjecaja vezuje se za 1815, kada se susrela s carem [[Aleksandar I, car Rusije|Aleksandrom I]]. Savremenici i kasniji biografi često su je povezivali s carevim religijskim raspoloženjem u završnici [[Napoleonski ratovi|Napoleonskih ratova]] i s idejnim okvirom Svete alijanse, iako historiografija obično taj utjecaj opisuje kao važan, ali ne i isključiv.<ref name="Brit" /><ref name="Enc" /> Posljednje godine provela je uglavnom na prostoru Ruskog Carstva. Umrla je 1824. u Karasubazaru na Krimu.<ref name="Brit" /><ref name="DB" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Krudener, Barbara von}} [[Kategorija:Rođeni 1764.]] [[Kategorija:Umrli 1824.]] [[Kategorija:Biografije, Riga]] sdusfeq3juomicx2t590phrhpfajx7f 1 532390 3819449 2026-03-25T12:32:28Z Mhare 481 + 3819449 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = arheologija | tema2 = historija | tema3 = | država = Armenija | država2 = | država3 = }} gxllvhxonfmjphvo46djupj84qpldny 1 532391 3819451 2026-03-25T12:33:56Z Mhare 481 Nova stranica: {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = žene | tema3 = | država = Võro | država2 = | država3 = }} 3819451 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = žene | tema3 = | država = Võro | država2 = | država3 = }} omy7r2zywc7av6fil8sovz70gpc0knn 0 532392 3819452 2026-03-25T12:45:54Z Mhare 481 + 3819452 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik | ime = Armenski jezik | izvorno_ime = հայերեն | regije = [[Armenija]]; [[Južni Kavkaz]]; armenska dijaspora u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Bliski istok|na Bliskom istoku]], u [[Evropa|Evropi]] i Amerikama | države = [[Armenija]] | jezik1 = [[Indoevropski jezici]] | etnički_govornici = [[Armeni]] | govornici = oko 6,7 miliona | rani_oblici = klasični armenski (grabar); srednjoarmenski | standardni_oblici = istočnoarmenski; [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]] | dijalekti = brojni mjesni govori | sistem_pisanja = [[Armensko pismo]] | služben = [[Armenija]] | iso1 = hy | iso2 = arm / hye | iso3 = hye | karta = File:Map-of-speakers-of-armenian.png | opis_karte = Rasprostranjenost armenskog jezika }} '''Armenski jezik''' (armenski: '''հայերեն''', ''hayeren'') jest [[indoevropski jezici|indoevropski]] jezik i jedini savremeni standardizirani predstavnik zasebne armenske grane indoevropske jezičke porodice.<ref name="Clackson2008">{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Classical Armenian |editor-last=Woodard |editor-first=Roger D. |title=The Ancient Languages of Asia Minor |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=124–144 |doi=10.1017/CBO9780511486845.011}}</ref><ref name="Fortson2010">{{cite book |last=Fortson |first=Benjamin W. IV |title=Indo-European Language and Culture: An Introduction |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=370–382}}</ref><ref name="SayeedVaux2017">{{cite book |last1=Sayeed |first1=Ollie |last2=Vaux |first2=Bert |chapter=The evolution of Armenian |editor1-last=Klein |editor1-first=Jared |editor2-last=Joseph |editor2-first=Brian |editor3-last=Fritz |editor3-first=Matthias |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |volume=2 |publisher=De Gruyter Mouton |year=2017 |pages=1146–1167 |doi=10.1515/9783110523874-021}}</ref> Govore ga [[Armeni]] u [[Armenija|Armeniji]] i brojnim zajednicama dijaspore, a u [[Armenija|Republici Armeniji]] ima status državnog jezika.<ref name="UstavArmenije">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/constitution-2015/ |website=President of the Republic of Armenia |access-date=2026-03-25}}</ref> Savremeni armenski najčešće se dijeli na dva glavna standardna oblika, istočnoarmenski i [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]].<ref name="JIPA2024">{{cite journal |last1=Dolatian |first1=Hossep |last2=Guekguezian |first2=Peter |last3=Kelly |first3=Niamh |last4=Toparlak |first4=Tabita |title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=54 |issue=1 |year=2024 |pages=445–478 |doi=10.1017/S0025100323000130}}</ref> Najstariji potvrđeni oblik jezika jest '''klasični armenski''' ili ''grabar'', posvjedočen od 5. vijeka. Armenski ima vlastito [[Armensko pismo|pismo]], tradicionalno povezano s Mesropom Maštocom, a njegova književna tradicija jedna je od najstarijih među živim indoevropskim jezicima istočnog Mediterana i Kavkaza.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop">{{cite encyclopedia |last=Pifer |first=Michael |title=MESROP MAŠTOCʿ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mesrop-mastoc%CA%BF/ |access-date=2026-03-25}}</ref> == Klasifikacija == U savremenoj historijskoj [[Lingvistika|lingvistici]] armenski se smatra zasebnom granom [[indoevropski jezici|indoevropske]] porodice, a ne članom iranske, grčke ili indoiranske grane.<ref name="Fortson2010" /><ref name="Clackson2008" /> Starija naučna literatura ponekad ga je, zbog velikog broja [[Iranski jezici|iranskih]] posuđenica, približavala iranskim jezicima, ali je rad [[Heinrich Hübschmann|Heinricha Hübschmanna]] u 19. stoljeću pokazao da te sličnosti najvećim dijelom potječu iz jezičkog kontakta, a ne iz neposrednog genetskog svrstavanja unutar iranske grane.<ref name="IranicaIran">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=ARMENIA AND IRAN iv. Iranian Influences in Armenian Language |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv |access-date=2026-03-25}}</ref> Položaj armenskog unutar indoevropske porodice i dalje je predmet rasprava u pojedinostima. U literaturi se često ističe da armenski dijeli neke važne [[Izoglos|izoglose]] s grčkim i indoiranskim jezicima, ali bez potpunog konsenzusa o postojanju posebne zajedničke podgrupe.<ref name="ClacksonGreek1994">{{cite book |last=Clackson |first=James |title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek |publisher=Blackwell |year=1994}}</ref><ref name="SayeedVaux2017" /> == Historijski razvoj == === Protoarmenski i rani period === '''Protoarmenski''' označava rekonstruiranu, neposvjedočenu fazu iz koje se razvio historijski armenski.<ref name="Fortson2010" /> Kao i kod drugih drevnih indoevropskih jezika, ta se faza rekonstruira uporednom metodom na osnovu klasičnog armenskog, unutrašnje rekonstrukcije i poređenja s drugim granama.<ref name="SayeedVaux2017" /> Armenski se rano razvijao u višelingvalnom okruženju i dugo bio u kontaktu s iranskim jezicima, naročito sa srednjoiranskim slojevima, što je ostavilo dubok trag u leksici, dijelu tvorbe riječi i administrativno-religijskoj terminologiji.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog utjecaja, u različitim razdobljima u jeziku su zabilježeni i [[Grčki jezik|grčki]], [[Sirijski jezik|sirijski]], [[Arapski jezik|arapski]], [[Turski jezik|turski]], [[Ruski jezik|ruski]] i drugi utjecaji.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> === Klasični armenski === Najstariji sačuvani armenski tekstovi potječu s početka 5. vijeka, ubrzo nakon stvaranja armenskog alfabeta.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> Jezik tih tekstova poznat je kao '''klasični armenski''' ili ''grabar'' i stoljećima je bio jezik književnosti, teologije, historiografije i učenosti.<ref name="Clackson2008" /> U armenskoj filologiji grabar ima položaj sličan onome koji imaju [[latinski jezik|latinski]] u zapadnoj Evropi ili [[staroslavenski jezik|staroslavenski]] u slavenskom svijetu: riječ je o književnom i liturgijskom idiomu s velikim kulturnim autoritetom.<ref name="Fortson2010" /> === Srednjoarmenski i novovjekovni period === Između klasičnog i savremenog stadija obično se izdvaja '''srednjoarmenski''', prijelazni skup pisanih i govornih oblika posvjedočen od srednjeg vijeka nadalje.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tom razdoblju postepeno se povećava udaljenost između tradicionalnog književnog jezika i živih narodnih govora, a iz regionalnih dijalekata na kraju nastaju savremeni standardi.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> Današnja standardizacija uglavnom počiva na dvjema književnim normama oblikovanim u 19. i 20. stoljeću: istočnoarmenskoj i zapadnoarmenskoj.<ref name="JIPA2024" /> Istočnoarmenski je postao dominantan standard u istočnom dijelu armenskog jezičkog prostora, posebno na području današnje Armenije i bivšeg Ruskog Carstva, dok je zapadnoarmenski standard historijski vezan za armenske zajednice u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]].<ref name="JIPA2024" /> == Dijalekti i standardni oblici == Savremeni armenski ima veliki broj mjesnih govora, ali se u općim pregledima jezika najčešće govori o dva glavna standardna oblika:<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> * '''istočnoarmenski''', koji je službeni i dominantni standard u [[Armenija|Armeniji]], a raširen je i među govornicima u [[Gruzija|Gruziji]], [[Rusija|Rusiji]] i [[Iran]]u; * '''[[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]]''', historijski povezan s armenskim zajednicama nekadašnjeg Osmanskog Carstva, a danas uglavnom jezik dijaspore na Bliskom istoku, u Evropi i Amerikama.<ref name="JIPA2024" /> Razlike između ta dva standarda obuhvataju fonologiju, pravopis, dijelove morfologije i leksiku.<ref name="JIPA2024" /> U savremenoj literaturi zapadnoarmenski se često opisuje kao ugrožen ili ranjiv jezik zbog smanjivanja broja govornika i snažnog pritiska većinskih jezika u dijaspori.<ref name="JIPA2024" /> == Fonologija == Armenski je kroz historijski razvoj prošao izrazite fonološke promjene koje ga jasno odvajaju od drugih indoevropskih grana.<ref name="Fortson2010" /><ref name="SayeedVaux2017" /> U stručnim pregledima posebno se ističu promjene u sistemu okluziva i razvoj aspiracije, što je igralo važnu ulogu u raspravama o armenskoj poziciji unutar indoevropske porodice.<ref name="Fortson2010" /> Savremeni standardi imaju slične, ali ne i identične glasovne sisteme. U opisu iz ''Journal of the International Phonetic Association'' pokazano je da se jerevanski istočnoarmenski i bejrutski zapadnoarmenski razlikuju u nizu fonetskih i fonoloških osobina, naročito u realizaciji okluziva i afrikata te u nekim prozodijskim obilježjima.<ref name="JIPA2024" /> == Gramatika == Klasični armenski ima bogatu flektivnu morfologiju, uključujući razvijen padežni sistem i složene glagolske paradigme.<ref name="Clackson2008" /> U savremenom jeziku mnoge su stare osobine sačuvane, ali su pojedine kategorije pojednostavljene ili reorganizirane tokom prelaza od klasičnog prema srednjoarmenskom i novom armenskom.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tipološkom smislu armenski zadržava obilježja sintetičkog jezika, ali pokazuje i analitičke tendencije, naročito u perifrazi glagolskih oblika i u razvoju određenih sintaktičkih konstrukcija.<ref name="SayeedVaux2017" /> Standardni istočnoarmenski i zapadnoarmenski razlikuju se u pojedinim glagolskim paradigmama, upotrebi pomoćnih oblika i nekim morfosintaktičkim rješenjima.<ref name="JIPA2024" /> == Leksika == Armenski leksik sastoji se od naslijeđenog indoevropskog sloja i vrlo velikog broja posuđenica. Prema historijsko-lingvističkoj literaturi, upravo opsežan sloj iranskih posuđenica dugo je otežavao pravilno genetsko razvrstavanje jezika.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog sloja, u različitim razdobljima važnu ulogu imali su grčki, sirijski, arapski, perzijski, turski, ruski i noviji međunarodni evropski utjecaji.<ref name="SayeedVaux2017" /><ref name="JIPA2024" /> Zbog ranog prevođenja kršćanske literature na armenski, važan dio starije terminologije vezan je za teologiju, filozofiju, školstvo i historiografiju.<ref name="Clackson2008" /> == Pismo == {{Glavni|Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi}} Armenski se piše vlastitim alfabetom, tradicionalno pripisanim Mesropu Maštocu oko 404–406.<ref name="IranicaMesrop" /> U izvornom obliku alfabet je imao 36 slova, a kasnije su mu dodana još dva znaka.<ref>{{cite encyclopedia |title=Armenian alphabet |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-alphabet |access-date=2026-03-25}}</ref> Stvaranje alfabeta imalo je presudnu ulogu u razvoju armenske pismenosti, prevođenju Biblije i učvršćivanju posebnog književnog identiteta armenskog jezika.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> U 20. stoljeću u sovjetskoj Armeniji provedena je pravopisna reforma, pa danas između istočnoarmenskog standarda u Armeniji i tradicionalnog pravopisa koji pretežno čuvaju zapadnoarmenski i dio istočnoarmenskih govornika izvan Armenije postoje određene grafijske razlike.<ref name="JIPA2024" /> == Rasprostranjenost i sociolingvistički položaj == Armenski je državni jezik [[Armenija|Armenije]].<ref name="UstavArmenije" /> Osim u Armeniji, govore ga velike ili historijski važne armenske zajednice u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Liban]]u, [[Sirija|Siriji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Argentina|Argentini]] i drugim zemljama.<ref name="JIPA2024" /> Savremena sociolingvistička situacija armenskog bitno je obilježena dijasporom. Istočnoarmenski ima institucionalnu podršku države i obrazovnog sistema u Armeniji, dok zapadnoarmenski uglavnom opstaje kroz porodicu, zajednicu, crkvu, škole i kulturne ustanove dijaspore.<ref name="JIPA2024" /> Zbog toga se pitanja jezičkog održavanja, standardizacije i prijenosa na mlađe naraštaje posebno često vezuju za zapadnoarmenski.<ref name="JIPA2024" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Armenski jezik}} [[Kategorija:Armenski jezici]] m59fuqg0k9w29g5crac75bsf8nt31z5 3819455 3819452 2026-03-25T12:47:55Z Mhare 481 + 3819455 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik | ime = Armenski jezik | izvorno_ime = հայերեն | regije = [[Armenija]]; [[Južni Kavkaz]]; armenska dijaspora u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Bliski istok|na Bliskom istoku]], u [[Evropa|Evropi]] i Amerikama | države = [[Armenija]] | jezik1 = [[Indoevropski jezici]] | etnički_govornici = [[Armeni]] | govornici = oko 6,7 miliona | rani_oblici = klasični armenski (grabar); srednjoarmenski | standardni_oblici = istočnoarmenski; [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]] | dijalekti = brojni mjesni govori | sistem_pisanja = [[Armensko pismo]] | služben = [[Armenija]] | iso1 = hy | iso2 = arm / hye | iso3 = hye | karta = File:Map-of-speakers-of-armenian.png | opis_karte = Rasprostranjenost armenskog jezika }} '''Armenski jezik''' (armenski: '''հայերեն''', ''hayeren'') jest [[indoevropski jezici|indoevropski]] jezik i jedini savremeni standardizirani predstavnik zasebne armenske grane indoevropske jezičke porodice.<ref name="Clackson2008">{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Classical Armenian |editor-last=Woodard |editor-first=Roger D. |title=The Ancient Languages of Asia Minor |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=124–144 |doi=10.1017/CBO9780511486845.011}}</ref><ref name="Fortson2010">{{cite book |last=Fortson |first=Benjamin W. IV |title=Indo-European Language and Culture: An Introduction |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=370–382}}</ref><ref name="SayeedVaux2017">{{cite book |last1=Sayeed |first1=Ollie |last2=Vaux |first2=Bert |chapter=The evolution of Armenian |editor1-last=Klein |editor1-first=Jared |editor2-last=Joseph |editor2-first=Brian |editor3-last=Fritz |editor3-first=Matthias |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |volume=2 |publisher=De Gruyter Mouton |year=2017 |pages=1146–1167 |doi=10.1515/9783110523874-021}}</ref> Govore ga [[Armeni]] u [[Armenija|Armeniji]] i brojnim zajednicama dijaspore, a u [[Armenija|Republici Armeniji]] ima status državnog jezika.<ref name="UstavArmenije">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/constitution-2015/ |website=President of the Republic of Armenia |access-date=2026-03-25}}</ref> Savremeni armenski najčešće se dijeli na dva glavna standardna oblika, istočnoarmenski i [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]].<ref name="JIPA2024">{{cite journal |last1=Dolatian |first1=Hossep |last2=Guekguezian |first2=Peter |last3=Kelly |first3=Niamh |last4=Toparlak |first4=Tabita |title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=54 |issue=1 |year=2024 |pages=445–478 |doi=10.1017/S0025100323000130}}</ref> Najstariji potvrđeni oblik jezika jest '''klasični armenski''' ili ''grabar'', posvjedočen od 5. vijeka. Armenski ima vlastito [[Armensko pismo|pismo]], tradicionalno povezano s Mesropom Maštocom, a njegova književna tradicija jedna je od najstarijih među živim indoevropskim jezicima istočnog Mediterana i Kavkaza.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop">{{cite encyclopedia |last=Pifer |first=Michael |title=MESROP MAŠTOCʿ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mesrop-mastoc%CA%BF/ |access-date=2026-03-25}}</ref> == Klasifikacija == U savremenoj historijskoj [[Lingvistika|lingvistici]] armenski se smatra zasebnom granom [[indoevropski jezici|indoevropske]] porodice, a ne članom iranske, grčke ili indoiranske grane.<ref name="Fortson2010" /><ref name="Clackson2008" /> Starija naučna literatura ponekad ga je, zbog velikog broja [[Iranski jezici|iranskih]] posuđenica, približavala iranskim jezicima, ali je rad [[Heinrich Hübschmann|Heinricha Hübschmanna]] u 19. stoljeću pokazao da te sličnosti najvećim dijelom potječu iz jezičkog kontakta, a ne iz neposrednog genetskog svrstavanja unutar iranske grane.<ref name="IranicaIran">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=ARMENIA AND IRAN iv. Iranian Influences in Armenian Language |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv |access-date=2026-03-25}}</ref> Položaj armenskog unutar indoevropske porodice i dalje je predmet rasprava u pojedinostima. U literaturi se često ističe da armenski dijeli neke važne [[Izoglos|izoglose]] s grčkim i indoiranskim jezicima, ali bez potpunog konsenzusa o postojanju posebne zajedničke podgrupe.<ref name="ClacksonGreek1994">{{cite book |last=Clackson |first=James |title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek |publisher=Blackwell |year=1994}}</ref><ref name="SayeedVaux2017" /> == Historijski razvoj == === Protoarmenski i rani period === '''Protoarmenski''' označava rekonstruiranu, neposvjedočenu fazu iz koje se razvio historijski armenski.<ref name="Fortson2010" /> Kao i kod drugih drevnih indoevropskih jezika, ta se faza rekonstruira uporednom metodom na osnovu klasičnog armenskog, unutrašnje rekonstrukcije i poređenja s drugim granama.<ref name="SayeedVaux2017" /> Armenski se rano razvijao u višelingvalnom okruženju i dugo bio u kontaktu s iranskim jezicima, naročito sa srednjoiranskim slojevima, što je ostavilo dubok trag u leksici, dijelu tvorbe riječi i administrativno-religijskoj terminologiji.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog utjecaja, u različitim razdobljima u jeziku su zabilježeni i [[Grčki jezik|grčki]], [[Sirijski jezik|sirijski]], [[Arapski jezik|arapski]], [[Turski jezik|turski]], [[Ruski jezik|ruski]] i drugi utjecaji.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> === Klasični armenski === Najstariji sačuvani armenski tekstovi potječu s početka 5. vijeka, ubrzo nakon stvaranja armenskog alfabeta.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> Jezik tih tekstova poznat je kao '''klasični armenski''' ili ''grabar'' i stoljećima je bio jezik književnosti, teologije, historiografije i učenosti.<ref name="Clackson2008" /> U armenskoj filologiji grabar ima položaj sličan onome koji imaju [[latinski jezik|latinski]] u zapadnoj Evropi ili [[staroslavenski jezik|staroslavenski]] u slavenskom svijetu: riječ je o književnom i liturgijskom idiomu s velikim kulturnim autoritetom.<ref name="Fortson2010" /> === Srednjoarmenski i novovjekovni period === Između klasičnog i savremenog stadija obično se izdvaja '''srednjoarmenski''', prijelazni skup pisanih i govornih oblika posvjedočen od srednjeg vijeka nadalje.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tom razdoblju postepeno se povećava udaljenost između tradicionalnog književnog jezika i živih narodnih govora, a iz regionalnih dijalekata na kraju nastaju savremeni standardi.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> Današnja standardizacija uglavnom počiva na dvjema književnim normama oblikovanim u 19. i 20. stoljeću: istočnoarmenskoj i zapadnoarmenskoj.<ref name="JIPA2024" /> Istočnoarmenski je postao dominantan standard u istočnom dijelu armenskog jezičkog prostora, posebno na području današnje Armenije i bivšeg Ruskog Carstva, dok je zapadnoarmenski standard historijski vezan za armenske zajednice u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]].<ref name="JIPA2024" /> == Dijalekti i standardni oblici == Savremeni armenski ima veliki broj mjesnih govora, ali se u općim pregledima jezika najčešće govori o dva glavna standardna oblika:<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> * '''istočnoarmenski''', koji je službeni i dominantni standard u [[Armenija|Armeniji]], a raširen je i među govornicima u [[Gruzija|Gruziji]], [[Rusija|Rusiji]] i [[Iran]]u; * '''[[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]]''', historijski povezan s armenskim zajednicama nekadašnjeg Osmanskog Carstva, a danas uglavnom jezik dijaspore na Bliskom istoku, u Evropi i Amerikama.<ref name="JIPA2024" /> Razlike između ta dva standarda obuhvataju fonologiju, pravopis, dijelove morfologije i leksiku.<ref name="JIPA2024" /> U savremenoj literaturi zapadnoarmenski se često opisuje kao ugrožen ili ranjiv jezik zbog smanjivanja broja govornika i snažnog pritiska većinskih jezika u dijaspori.<ref name="JIPA2024" /> == Fonologija == Armenski je kroz historijski razvoj prošao izrazite fonološke promjene koje ga jasno odvajaju od drugih indoevropskih grana.<ref name="Fortson2010" /><ref name="SayeedVaux2017" /> U stručnim pregledima posebno se ističu promjene u sistemu okluziva i razvoj aspiracije, što je igralo važnu ulogu u raspravama o armenskoj poziciji unutar indoevropske porodice.<ref name="Fortson2010" /> Savremeni standardi imaju slične, ali ne i identične glasovne sisteme. U opisu iz ''Journal of the International Phonetic Association'' pokazano je da se jerevanski istočnoarmenski i bejrutski zapadnoarmenski razlikuju u nizu fonetskih i fonoloških osobina, naročito u realizaciji okluziva i afrikata te u nekim prozodijskim obilježjima.<ref name="JIPA2024" /> == Gramatika == Klasični armenski ima bogatu flektivnu morfologiju, uključujući razvijen padežni sistem i složene glagolske paradigme.<ref name="Clackson2008" /> U savremenom jeziku mnoge su stare osobine sačuvane, ali su pojedine kategorije pojednostavljene ili reorganizirane tokom prelaza od klasičnog prema srednjoarmenskom i novom armenskom.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tipološkom smislu armenski zadržava obilježja sintetičkog jezika, ali pokazuje i analitičke tendencije, naročito u perifrazi glagolskih oblika i u razvoju određenih sintaktičkih konstrukcija.<ref name="SayeedVaux2017" /> Standardni istočnoarmenski i zapadnoarmenski razlikuju se u pojedinim glagolskim paradigmama, upotrebi pomoćnih oblika i nekim morfosintaktičkim rješenjima.<ref name="JIPA2024" /> == Leksika == Armenski leksik sastoji se od naslijeđenog indoevropskog sloja i vrlo velikog broja posuđenica. Prema historijsko-lingvističkoj literaturi, upravo opsežan sloj iranskih posuđenica dugo je otežavao pravilno genetsko razvrstavanje jezika.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog sloja, u različitim razdobljima važnu ulogu imali su grčki, sirijski, arapski, perzijski, turski, ruski i noviji međunarodni evropski utjecaji.<ref name="SayeedVaux2017" /><ref name="JIPA2024" /> Zbog ranog prevođenja kršćanske literature na armenski, važan dio starije terminologije vezan je za teologiju, filozofiju, školstvo i historiografiju.<ref name="Clackson2008" /> == Pismo == {{Glavni|Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi}} Armenski se piše vlastitim alfabetom, tradicionalno pripisanim Mesropu Maštocu oko 404–406.<ref name="IranicaMesrop" /> U izvornom obliku alfabet je imao 36 slova, a kasnije su mu dodana još dva znaka.<ref>{{cite encyclopedia |title=Armenian alphabet |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-alphabet |access-date=2026-03-25}}</ref> Stvaranje alfabeta imalo je presudnu ulogu u razvoju armenske pismenosti, prevođenju Biblije i učvršćivanju posebnog književnog identiteta armenskog jezika.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> U 20. stoljeću u sovjetskoj Armeniji provedena je pravopisna reforma, pa danas između istočnoarmenskog standarda u Armeniji i tradicionalnog pravopisa koji pretežno čuvaju zapadnoarmenski i dio istočnoarmenskih govornika izvan Armenije postoje određene grafijske razlike.<ref name="JIPA2024" /> == Rasprostranjenost i sociolingvistički položaj == Armenski je državni jezik [[Armenija|Armenije]].<ref name="UstavArmenije" /> Osim u Armeniji, govore ga velike ili historijski važne armenske zajednice u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Liban]]u, [[Sirija|Siriji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Argentina|Argentini]] i drugim zemljama.<ref name="JIPA2024" /> Savremena sociolingvistička situacija armenskog bitno je obilježena dijasporom. Istočnoarmenski ima institucionalnu podršku države i obrazovnog sistema u Armeniji, dok zapadnoarmenski uglavnom opstaje kroz porodicu, zajednicu, crkvu, škole i kulturne ustanove dijaspore.<ref name="JIPA2024" /> Zbog toga se pitanja jezičkog održavanja, standardizacije i prijenosa na mlađe naraštaje posebno često vezuju za zapadnoarmenski.<ref name="JIPA2024" /> == Galerija == <gallery widths="220" heights="160"> Datoteka:Armenian mosaic and inscr at Jerusalem.jpg|Mozaik s armenskim natpisom i pticama u vinovoj lozi, kapela svetog Polijeukta, Jerusalem, 6. vijek Datoteka:The Four Gospels, 1495, Portrait of St Mark Wellcome L0031107.jpg|Portret svetog Marka iz rukopisa ''Četiri evanđelja'', 1495, na klasičnom armenskom Datoteka:Panneau près d'Ohanavan.JPG|Putokaz u blizini Ohanavana s nazivima mjesta ispisanim armenskim pismom </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Armenski jezik}} [[Kategorija:Armenski jezici]] 1x0c9tky9ut4xlt0w12t51n69teling 3819458 3819455 2026-03-25T12:54:35Z Mhare 481 3819458 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik | ime = Armenski jezik | izvorno_ime = հայերեն | regije = [[Armenija]]; [[Južni Kavkaz]]; armenska dijaspora u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Bliski istok|na Bliskom istoku]], u [[Evropa|Evropi]] i Amerikama | države = [[Armenija]] | jezik1 = [[Indoevropski jezici]] | etnički_govornici = [[Armeni]] | govornici = oko 6,7 miliona | rani_oblici = klasični armenski (grabar); srednjoarmenski | standardni_oblici = istočnoarmenski; [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]] | dijalekti = brojni mjesni govori | sistem_pisanja = [[Armensko pismo]] | služben = [[Armenija]] | iso1 = hy | iso2 = arm / hye | iso3 = hye | karta = File:Map-of-speakers-of-armenian.png | opis_karte = Rasprostranjenost armenskog jezika }} '''Armenski jezik''' (armenski: '''հայերեն''', ''hayeren'') jest [[indoevropski jezici|indoevropski]] jezik i jedini savremeni standardizirani predstavnik zasebne armenske grane indoevropske jezičke porodice.<ref name="Clackson2008">{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Classical Armenian |editor-last=Woodard |editor-first=Roger D. |title=The Ancient Languages of Asia Minor |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=124–144 |doi=10.1017/CBO9780511486845.011}}</ref><ref name="Fortson2010">{{cite book |last=Fortson |first=Benjamin W. IV |title=Indo-European Language and Culture: An Introduction |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=370–382}}</ref><ref name="SayeedVaux2017">{{cite book |last1=Sayeed |first1=Ollie |last2=Vaux |first2=Bert |chapter=The evolution of Armenian |editor1-last=Klein |editor1-first=Jared |editor2-last=Joseph |editor2-first=Brian |editor3-last=Fritz |editor3-first=Matthias |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |volume=2 |publisher=De Gruyter Mouton |year=2017 |pages=1146–1167 |doi=10.1515/9783110523874-021}}</ref> Govore ga [[Armeni]] u [[Armenija|Armeniji]] i brojnim zajednicama dijaspore, a u [[Armenija|Republici Armeniji]] ima status državnog jezika.<ref name="UstavArmenije">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/constitution-2015/ |website=President of the Republic of Armenia |access-date=2026-03-25}}</ref> Savremeni armenski najčešće se dijeli na dva glavna standardna oblika, istočnoarmenski i [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]].<ref name="JIPA2024">{{cite journal |last1=Dolatian |first1=Hossep |last2=Guekguezian |first2=Peter |last3=Kelly |first3=Niamh |last4=Toparlak |first4=Tabita |title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=54 |issue=1 |year=2024 |pages=445–478 |doi=10.1017/S0025100323000130}}</ref> Najstariji potvrđeni oblik jezika jest '''klasični armenski''' ili ''grabar'', posvjedočen od 5. vijeka. Armenski ima vlastito [[Armensko pismo|pismo]], tradicionalno povezano s Mesropom Maštocom, a njegova književna tradicija jedna je od najstarijih među živim indoevropskim jezicima istočnog Mediterana i Kavkaza.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop">{{cite encyclopedia |last=Pifer |first=Michael |title=MESROP MAŠTOCʿ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mesrop-mastoc%CA%BF/ |access-date=2026-03-25}}</ref> == Klasifikacija == [[Datoteka:Armenian_language_in_the_Armenian_alphabet.svg|mini|Naziv armenskog jezika ispisan armenskim alfabetom]] U savremenoj historijskoj [[Lingvistika|lingvistici]] armenski se smatra zasebnom granom [[indoevropski jezici|indoevropske]] porodice, a ne članom iranske, grčke ili indoiranske grane.<ref name="Fortson2010" /><ref name="Clackson2008" /> Starija naučna literatura ponekad ga je, zbog velikog broja [[Iranski jezici|iranskih]] posuđenica, približavala iranskim jezicima, ali je rad [[Heinrich Hübschmann|Heinricha Hübschmanna]] u 19. stoljeću pokazao da te sličnosti najvećim dijelom potječu iz jezičkog kontakta, a ne iz neposrednog genetskog svrstavanja unutar iranske grane.<ref name="IranicaIran">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=ARMENIA AND IRAN iv. Iranian Influences in Armenian Language |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv |access-date=2026-03-25}}</ref> Položaj armenskog unutar indoevropske porodice i dalje je predmet rasprava u pojedinostima. U literaturi se često ističe da armenski dijeli neke važne [[Izoglos|izoglose]] s grčkim i indoiranskim jezicima, ali bez potpunog konsenzusa o postojanju posebne zajedničke podgrupe.<ref name="ClacksonGreek1994">{{cite book |last=Clackson |first=James |title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek |publisher=Blackwell |year=1994}}</ref><ref name="SayeedVaux2017" /> == Historijski razvoj == === Protoarmenski i rani period === '''Protoarmenski''' označava rekonstruiranu, neposvjedočenu fazu iz koje se razvio historijski armenski.<ref name="Fortson2010" /> Kao i kod drugih drevnih indoevropskih jezika, ta se faza rekonstruira uporednom metodom na osnovu klasičnog armenskog, unutrašnje rekonstrukcije i poređenja s drugim granama.<ref name="SayeedVaux2017" /> Armenski se rano razvijao u višelingvalnom okruženju i dugo bio u kontaktu s iranskim jezicima, naročito sa srednjoiranskim slojevima, što je ostavilo dubok trag u leksici, dijelu tvorbe riječi i administrativno-religijskoj terminologiji.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog utjecaja, u različitim razdobljima u jeziku su zabilježeni i [[Grčki jezik|grčki]], [[Sirijski jezik|sirijski]], [[Arapski jezik|arapski]], [[Turski jezik|turski]], [[Ruski jezik|ruski]] i drugi utjecaji.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> === Klasični armenski === Najstariji sačuvani armenski tekstovi potječu s početka 5. vijeka, ubrzo nakon stvaranja armenskog alfabeta.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> Jezik tih tekstova poznat je kao '''klasični armenski''' ili ''grabar'' i stoljećima je bio jezik književnosti, teologije, historiografije i učenosti.<ref name="Clackson2008" /> U armenskoj filologiji grabar ima položaj sličan onome koji imaju [[latinski jezik|latinski]] u zapadnoj Evropi ili [[staroslavenski jezik|staroslavenski]] u slavenskom svijetu: riječ je o književnom i liturgijskom idiomu s velikim kulturnim autoritetom.<ref name="Fortson2010" /> === Srednjoarmenski i novovjekovni period === Između klasičnog i savremenog stadija obično se izdvaja '''srednjoarmenski''', prijelazni skup pisanih i govornih oblika posvjedočen od srednjeg vijeka nadalje.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tom razdoblju postepeno se povećava udaljenost između tradicionalnog književnog jezika i živih narodnih govora, a iz regionalnih dijalekata na kraju nastaju savremeni standardi.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> Današnja standardizacija uglavnom počiva na dvjema književnim normama oblikovanim u 19. i 20. stoljeću: istočnoarmenskoj i zapadnoarmenskoj.<ref name="JIPA2024" /> Istočnoarmenski je postao dominantan standard u istočnom dijelu armenskog jezičkog prostora, posebno na području današnje Armenije i bivšeg Ruskog Carstva, dok je zapadnoarmenski standard historijski vezan za armenske zajednice u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]].<ref name="JIPA2024" /> == Dijalekti i standardni oblici == [[Datoteka:Armenian_manuscript_1544.jpg|mini|Stranica armenskog rukopisa iz 1544.]] Savremeni armenski ima veliki broj mjesnih govora, ali se u općim pregledima jezika najčešće govori o dva glavna standardna oblika:<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> * '''istočnoarmenski''', koji je službeni i dominantni standard u [[Armenija|Armeniji]], a raširen je i među govornicima u [[Gruzija|Gruziji]], [[Rusija|Rusiji]] i [[Iran]]u; * '''[[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]]''', historijski povezan s armenskim zajednicama nekadašnjeg Osmanskog Carstva, a danas uglavnom jezik dijaspore na Bliskom istoku, u Evropi i Amerikama.<ref name="JIPA2024" /> Razlike između ta dva standarda obuhvataju fonologiju, pravopis, dijelove morfologije i leksiku.<ref name="JIPA2024" /> U savremenoj literaturi zapadnoarmenski se često opisuje kao ugrožen ili ranjiv jezik zbog smanjivanja broja govornika i snažnog pritiska većinskih jezika u dijaspori.<ref name="JIPA2024" /> == Fonologija == Armenski je kroz historijski razvoj prošao izrazite fonološke promjene koje ga jasno odvajaju od drugih indoevropskih grana.<ref name="Fortson2010" /><ref name="SayeedVaux2017" /> U stručnim pregledima posebno se ističu promjene u sistemu okluziva i razvoj aspiracije, što je igralo važnu ulogu u raspravama o armenskoj poziciji unutar indoevropske porodice.<ref name="Fortson2010" /> Savremeni standardi imaju slične, ali ne i identične glasovne sisteme. U opisu iz ''Journal of the International Phonetic Association'' pokazano je da se jerevanski istočnoarmenski i bejrutski zapadnoarmenski razlikuju u nizu fonetskih i fonoloških osobina, naročito u realizaciji okluziva i afrikata te u nekim prozodijskim obilježjima.<ref name="JIPA2024" /> == Gramatika == [[Datoteka:Armenian_manuscript_fragment_(5th_century).jpg|mini|Fragment armenskog rukopisa iz 5. vijeka]] Klasični armenski ima bogatu flektivnu morfologiju, uključujući razvijen padežni sistem i složene glagolske paradigme.<ref name="Clackson2008" /> U savremenom jeziku mnoge su stare osobine sačuvane, ali su pojedine kategorije pojednostavljene ili reorganizirane tokom prelaza od klasičnog prema srednjoarmenskom i novom armenskom.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tipološkom smislu armenski zadržava obilježja sintetičkog jezika, ali pokazuje i analitičke tendencije, naročito u perifrazi glagolskih oblika i u razvoju određenih sintaktičkih konstrukcija.<ref name="SayeedVaux2017" /> Standardni istočnoarmenski i zapadnoarmenski razlikuju se u pojedinim glagolskim paradigmama, upotrebi pomoćnih oblika i nekim morfosintaktičkim rješenjima.<ref name="JIPA2024" /> == Leksika == Armenski leksik sastoji se od naslijeđenog indoevropskog sloja i vrlo velikog broja posuđenica. Prema historijsko-lingvističkoj literaturi, upravo opsežan sloj iranskih posuđenica dugo je otežavao pravilno genetsko razvrstavanje jezika.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog sloja, u različitim razdobljima važnu ulogu imali su grčki, sirijski, arapski, perzijski, turski, ruski i noviji međunarodni evropski utjecaji.<ref name="SayeedVaux2017" /><ref name="JIPA2024" /> Zbog ranog prevođenja kršćanske literature na armenski, važan dio starije terminologije vezan je za teologiju, filozofiju, školstvo i historiografiju.<ref name="Clackson2008" /> == Pismo == {{Glavni|Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi}} [[Datoteka:Armenian_manuscripts.jpg|mini|Armenski rukopisi iz zbirke Matenadarana]] Armenski se piše vlastitim alfabetom, tradicionalno pripisanim Mesropu Maštocu oko 404–406.<ref name="IranicaMesrop" /> U izvornom obliku alfabet je imao 36 slova, a kasnije su mu dodana još dva znaka.<ref>{{cite encyclopedia |title=Armenian alphabet |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-alphabet |access-date=2026-03-25}}</ref> Stvaranje alfabeta imalo je presudnu ulogu u razvoju armenske pismenosti, prevođenju Biblije i učvršćivanju posebnog književnog identiteta armenskog jezika.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> U 20. stoljeću u sovjetskoj Armeniji provedena je pravopisna reforma, pa danas između istočnoarmenskog standarda u Armeniji i tradicionalnog pravopisa koji pretežno čuvaju zapadnoarmenski i dio istočnoarmenskih govornika izvan Armenije postoje određene grafijske razlike.<ref name="JIPA2024" /> == Rasprostranjenost i sociolingvistički položaj == Armenski je državni jezik [[Armenija|Armenije]].<ref name="UstavArmenije" /> Osim u Armeniji, govore ga velike ili historijski važne armenske zajednice u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Liban]]u, [[Sirija|Siriji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Argentina|Argentini]] i drugim zemljama.<ref name="JIPA2024" /> Savremena sociolingvistička situacija armenskog bitno je obilježena dijasporom. Istočnoarmenski ima institucionalnu podršku države i obrazovnog sistema u Armeniji, dok zapadnoarmenski uglavnom opstaje kroz porodicu, zajednicu, crkvu, škole i kulturne ustanove dijaspore.<ref name="JIPA2024" /> Zbog toga se pitanja jezičkog održavanja, standardizacije i prijenosa na mlađe naraštaje posebno često vezuju za zapadnoarmenski.<ref name="JIPA2024" /> == Galerija == <gallery widths="220" heights="160"> Datoteka:Armenian mosaic and inscr at Jerusalem.jpg|Mozaik s armenskim natpisom i pticama u vinovoj lozi, kapela svetog Polijeukta, Jerusalem, 6. vijek Datoteka:The Four Gospels, 1495, Portrait of St Mark Wellcome L0031107.jpg|Portret svetog Marka iz rukopisa ''Četiri evanđelja'', 1495, na klasičnom armenskom Datoteka:Panneau près d'Ohanavan.JPG|Putokaz u blizini Ohanavana s nazivima mjesta ispisanim armenskim pismom </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Armenski jezik}} [[Kategorija:Armenski jezici]] mr2jqg1qr3y3tkk0qvr4knd8py4ejn5 3819459 3819458 2026-03-25T13:00:09Z Mhare 481 3819459 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik | ime = Armenski jezik | izvorno_ime = հայերեն | regije = [[Armenija]]; [[Južni Kavkaz]]; armenska dijaspora u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Bliski istok|na Bliskom istoku]], u [[Evropa|Evropi]] i Amerikama | države = [[Armenija]] | jezik1 = [[Indoevropski jezici]] | etnički_govornici = [[Armeni]] | govornici = oko 6,7 miliona | rani_oblici = klasični armenski (grabar); srednjoarmenski | standardni_oblici = istočnoarmenski; [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]] | dijalekti = brojni mjesni govori | sistem_pisanja = [[Armensko pismo]] | služben = [[Armenija]] | iso1 = hy | iso2 = arm / hye | iso3 = hye | karta = File:Map-of-speakers-of-armenian.png | opis_karte = Rasprostranjenost armenskog jezika }} '''Armenski jezik''' (armenski: '''հայերեն''', ''hayeren'') jest [[indoevropski jezici|indoevropski]] jezik i jedini savremeni standardizirani predstavnik zasebne armenske grane indoevropske jezičke porodice.<ref name="Clackson2008">{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Classical Armenian |editor-last=Woodard |editor-first=Roger D. |title=The Ancient Languages of Asia Minor |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=124–144 |doi=10.1017/CBO9780511486845.011}}</ref><ref name="Fortson2010">{{cite book |last=Fortson |first=Benjamin W. IV |title=Indo-European Language and Culture: An Introduction |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=370–382}}</ref><ref name="SayeedVaux2017">{{cite book |last1=Sayeed |first1=Ollie |last2=Vaux |first2=Bert |chapter=The evolution of Armenian |editor1-last=Klein |editor1-first=Jared |editor2-last=Joseph |editor2-first=Brian |editor3-last=Fritz |editor3-first=Matthias |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |volume=2 |publisher=De Gruyter Mouton |year=2017 |pages=1146–1167 |doi=10.1515/9783110523874-021}}</ref> Govore ga [[Armeni]] u [[Armenija|Armeniji]] i brojnim zajednicama dijaspore, a u [[Armenija|Republici Armeniji]] ima status državnog jezika.<ref name="UstavArmenije">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/constitution-2015/ |website=President of the Republic of Armenia |access-date=2026-03-25}}</ref> Savremeni armenski najčešće se dijeli na dva glavna standardna oblika, istočnoarmenski i [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]].<ref name="JIPA2024">{{cite journal |last1=Dolatian |first1=Hossep |last2=Guekguezian |first2=Peter |last3=Kelly |first3=Niamh |last4=Toparlak |first4=Tabita |title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=54 |issue=1 |year=2024 |pages=445–478 |doi=10.1017/S0025100323000130}}</ref> Najstariji potvrđeni oblik jezika jest '''klasični armenski''' ili ''grabar'', posvjedočen od 5. vijeka. Armenski ima vlastito [[Armensko pismo|pismo]], tradicionalno povezano s Mesropom Maštocom, a njegova književna tradicija jedna je od najstarijih među živim indoevropskim jezicima istočnog Mediterana i Kavkaza.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop">{{cite encyclopedia |last=Pifer |first=Michael |title=MESROP MAŠTOCʿ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mesrop-mastoc%CA%BF/ |access-date=2026-03-25}}</ref> == Klasifikacija == [[Datoteka:Armenian_language_in_the_Armenian_alphabet.svg|mini|Naziv armenskog jezika ispisan armenskim alfabetom]] U savremenoj historijskoj [[Lingvistika|lingvistici]] armenski se smatra zasebnom granom [[indoevropski jezici|indoevropske]] porodice, a ne članom iranske, grčke ili indoiranske grane.<ref name="Fortson2010" /><ref name="Clackson2008" /> Starija naučna literatura ponekad ga je, zbog velikog broja [[Iranski jezici|iranskih]] posuđenica, približavala iranskim jezicima, ali je rad [[Heinrich Hübschmann|Heinricha Hübschmanna]] u 19. stoljeću pokazao da te sličnosti najvećim dijelom potječu iz jezičkog kontakta, a ne iz neposrednog genetskog svrstavanja unutar iranske grane.<ref name="IranicaIran">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=ARMENIA AND IRAN iv. Iranian Influences in Armenian Language |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv |access-date=2026-03-25}}</ref> Položaj armenskog unutar indoevropske porodice i dalje je predmet rasprava u pojedinostima. U literaturi se često ističe da armenski dijeli neke važne [[Izoglos|izoglose]] s grčkim i indoiranskim jezicima, ali bez potpunog konsenzusa o postojanju posebne zajedničke podgrupe.<ref name="ClacksonGreek1994">{{cite book |last=Clackson |first=James |title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek |publisher=Blackwell |year=1994}}</ref><ref name="SayeedVaux2017" /> == Historijski razvoj == === Protoarmenski i rani period === '''Protoarmenski''' označava rekonstruiranu, neposvjedočenu fazu iz koje se razvio historijski armenski.<ref name="Fortson2010" /> Kao i kod drugih drevnih indoevropskih jezika, ta se faza rekonstruira uporednom metodom na osnovu klasičnog armenskog, unutrašnje rekonstrukcije i poređenja s drugim granama.<ref name="SayeedVaux2017" /> Armenski se rano razvijao u višelingvalnom okruženju i dugo bio u kontaktu s iranskim jezicima, naročito sa srednjoiranskim slojevima, što je ostavilo dubok trag u leksici, dijelu tvorbe riječi i administrativno-religijskoj terminologiji.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog utjecaja, u različitim razdobljima u jeziku su zabilježeni i [[Grčki jezik|grčki]], [[Sirijski jezik|sirijski]], [[Arapski jezik|arapski]], [[Turski jezik|turski]], [[Ruski jezik|ruski]] i drugi utjecaji.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> === Klasični armenski === Najstariji sačuvani armenski tekstovi potječu s početka 5. vijeka, ubrzo nakon stvaranja armenskog alfabeta.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> Jezik tih tekstova poznat je kao '''klasični armenski''' ili ''grabar'' i stoljećima je bio jezik književnosti, teologije, historiografije i učenosti.<ref name="Clackson2008" /> U armenskoj filologiji grabar ima položaj sličan onome koji imaju [[latinski jezik|latinski]] u zapadnoj Evropi ili [[staroslavenski jezik|staroslavenski]] u slavenskom svijetu: riječ je o književnom i liturgijskom idiomu s velikim kulturnim autoritetom.<ref name="Fortson2010" /> === Srednjoarmenski i novovjekovni period === Između klasičnog i savremenog stadija obično se izdvaja '''srednjoarmenski''', prijelazni skup pisanih i govornih oblika posvjedočen od srednjeg vijeka nadalje.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tom razdoblju postepeno se povećava udaljenost između tradicionalnog književnog jezika i živih narodnih govora, a iz regionalnih dijalekata na kraju nastaju savremeni standardi.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> Današnja standardizacija uglavnom počiva na dvjema književnim normama oblikovanim u 19. i 20. stoljeću: istočnoarmenskoj i zapadnoarmenskoj.<ref name="JIPA2024" /> Istočnoarmenski je postao dominantan standard u istočnom dijelu armenskog jezičkog prostora, posebno na području današnje Armenije i bivšeg Ruskog Carstva, dok je zapadnoarmenski standard historijski vezan za armenske zajednice u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]].<ref name="JIPA2024" /> == Dijalekti i standardni oblici == [[Datoteka:Armenian_manuscript_1544.jpg|mini|Stranica armenskog rukopisa iz 1544.]] Savremeni armenski ima veliki broj mjesnih govora, ali se u općim pregledima jezika najčešće govori o dva glavna standardna oblika:<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> * '''istočnoarmenski''', koji je službeni i dominantni standard u [[Armenija|Armeniji]], a raširen je i među govornicima u [[Gruzija|Gruziji]], [[Rusija|Rusiji]] i [[Iran]]u; * '''[[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]]''', historijski povezan s armenskim zajednicama nekadašnjeg Osmanskog Carstva, a danas uglavnom jezik dijaspore na Bliskom istoku, u Evropi i Amerikama.<ref name="JIPA2024" /> Razlike između ta dva standarda obuhvataju fonologiju, pravopis, dijelove morfologije i leksiku.<ref name="JIPA2024" /> U savremenoj literaturi zapadnoarmenski se često opisuje kao ugrožen ili ranjiv jezik zbog smanjivanja broja govornika i snažnog pritiska većinskih jezika u dijaspori.<ref name="JIPA2024" /> == Fonologija == Armenski je kroz historijski razvoj prošao izrazite fonološke promjene koje ga jasno odvajaju od drugih indoevropskih grana.<ref name="Fortson2010" /><ref name="SayeedVaux2017" /> U stručnim pregledima posebno se ističu promjene u sistemu okluziva i razvoj aspiracije, što je igralo važnu ulogu u raspravama o armenskoj poziciji unutar indoevropske porodice.<ref name="Fortson2010" /> Savremeni standardi imaju slične, ali ne i identične glasovne sisteme. U opisu iz ''Journal of the International Phonetic Association'' pokazano je da se jerevanski istočnoarmenski i bejrutski zapadnoarmenski razlikuju u nizu fonetskih i fonoloških osobina, naročito u realizaciji okluziva i afrikata te u nekim prozodijskim obilježjima.<ref name="JIPA2024" /> == Gramatika == [[Datoteka:Armenian_manuscript_fragment_(5th_century).jpg|mini|Fragment armenskog rukopisa iz 5. vijeka]] Klasični armenski ima bogatu flektivnu morfologiju, uključujući razvijen padežni sistem i složene glagolske paradigme.<ref name="Clackson2008" /> U savremenom jeziku mnoge su stare osobine sačuvane, ali su pojedine kategorije pojednostavljene ili reorganizirane tokom prelaza od klasičnog prema srednjoarmenskom i novom armenskom.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tipološkom smislu armenski zadržava obilježja sintetičkog jezika, ali pokazuje i analitičke tendencije, naročito u perifrazi glagolskih oblika i u razvoju određenih sintaktičkih konstrukcija.<ref name="SayeedVaux2017" /> Standardni istočnoarmenski i zapadnoarmenski razlikuju se u pojedinim glagolskim paradigmama, upotrebi pomoćnih oblika i nekim morfosintaktičkim rješenjima.<ref name="JIPA2024" /> == Leksika == Armenski leksik sastoji se od naslijeđenog indoevropskog sloja i vrlo velikog broja posuđenica. Prema historijsko-lingvističkoj literaturi, upravo opsežan sloj iranskih posuđenica dugo je otežavao pravilno genetsko razvrstavanje jezika.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog sloja, u različitim razdobljima važnu ulogu imali su grčki, sirijski, arapski, perzijski, turski, ruski i noviji međunarodni evropski utjecaji.<ref name="SayeedVaux2017" /><ref name="JIPA2024" /> Zbog ranog prevođenja kršćanske literature na armenski, važan dio starije terminologije vezan je za teologiju, filozofiju, školstvo i historiografiju.<ref name="Clackson2008" /> == Pismo == {{Glavni|Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi}} [[Datoteka:Armenian_manuscripts.jpg|mini|Armenski rukopisi iz zbirke Matenadarana]] Armenski se piše vlastitim alfabetom, tradicionalno pripisanim Mesropu Maštocu oko 404–406.<ref name="IranicaMesrop" /> U izvornom obliku alfabet je imao 36 slova, a kasnije su mu dodana još dva znaka.<ref>{{cite encyclopedia |title=Armenian alphabet |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-alphabet |access-date=2026-03-25}}</ref> Stvaranje alfabeta imalo je presudnu ulogu u razvoju armenske pismenosti, prevođenju Biblije i učvršćivanju posebnog književnog identiteta armenskog jezika.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> U 20. stoljeću u sovjetskoj Armeniji provedena je pravopisna reforma, pa danas između istočnoarmenskog standarda u Armeniji i tradicionalnog pravopisa koji pretežno čuvaju zapadnoarmenski i dio istočnoarmenskih govornika izvan Armenije postoje određene grafijske razlike.<ref name="JIPA2024" /> == Rasprostranjenost i sociolingvistički položaj == Armenski je državni jezik [[Armenija|Armenije]].<ref name="UstavArmenije" /> Osim u Armeniji, govore ga velike ili historijski važne armenske zajednice u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Liban]]u, [[Sirija|Siriji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Argentina|Argentini]] i drugim zemljama.<ref name="JIPA2024" /> Savremena sociolingvistička situacija armenskog bitno je obilježena dijasporom. Istočnoarmenski ima institucionalnu podršku države i obrazovnog sistema u Armeniji, dok zapadnoarmenski uglavnom opstaje kroz porodicu, zajednicu, crkvu, škole i kulturne ustanove dijaspore.<ref name="JIPA2024" /> Zbog toga se pitanja jezičkog održavanja, standardizacije i prijenosa na mlađe naraštaje posebno često vezuju za zapadnoarmenski.<ref name="JIPA2024" /> == Galerija == <gallery widths="220" heights="160"> Datoteka:Armenian mosaic and inscr at Jerusalem.jpg|Mozaik s armenskim natpisom i pticama u vinovoj lozi, kapela svetog Polijeukta, Jerusalem, 6. vijek Datoteka:The Four Gospels, 1495, Portrait of St Mark Wellcome L0031107.jpg|Portret svetog Marka iz rukopisa ''Četiri evanđelja'', 1495, na klasičnom armenskom Datoteka:Panneau près d'Ohanavan.JPG|Putokaz u blizini Ohanavana s nazivima mjesta ispisanim armenskim pismom </gallery> == Dalje čitanje == * {{cite book|last=Fortson|first=Benjamin W. IV|title=Indo-European Language and Culture: An Introduction|publisher=Wiley-Blackwell|year=2010|edition=2|pages=370–382}} * {{cite book|last=Clackson|first=James|title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek|publisher=Blackwell|year=1994}} * {{cite book|last1=Sayeed|first1=Ollie|title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics|last2=Vaux|first2=Bert|publisher=De Gruyter Mouton|year=2017|editor1-last=Klein|editor1-first=Jared|volume=2|pages=1146–1167|chapter=The evolution of Armenian|doi=10.1515/9783110523874-021|editor2-last=Joseph|editor2-first=Brian|editor3-last=Fritz|editor3-first=Matthias}} * {{cite book|last=Dum-Tragut|first=Jasmine|title=Armenian: Modern Eastern Armenian|publisher=John Benjamins|year=2009|doi=10.1075/loall.14}} * {{cite journal|last1=Dolatian|first1=Hossep|last2=Guekguezian|first2=Peter|last3=Kelly|first3=Niamh|last4=Toparlak|first4=Tabita|year=2024|title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian)|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=54|issue=1|pages=445–478|doi=10.1017/S0025100323000130}} * {{cite book|last=Donabédian|first=Anaïd|title=Linguistic Minorities in Turkey and Turkic-Speaking Minorities of the Periphery|publisher=Harrassowitz Verlag|year=2018|editor-last=Bulut|editor-first=Christiane|pages=89–148|chapter=Middle East and beyond: Western Armenian at the crossroads}} * {{cite web|url=https://proleksis.lzmk.hr/51498/|title=armenski jezik|website=Proleksis enciklopedija|access-date=2026-03-25}} == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Armenski jezik}} [[Kategorija:Armenski jezici]] 2xr80oeejqx45ofd7np3ribc7i2neyz 3819460 3819459 2026-03-25T13:01:50Z Mhare 481 [[Kategorija:Indoevropski jezici]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819460 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik | ime = Armenski jezik | izvorno_ime = հայերեն | regije = [[Armenija]]; [[Južni Kavkaz]]; armenska dijaspora u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Bliski istok|na Bliskom istoku]], u [[Evropa|Evropi]] i Amerikama | države = [[Armenija]] | jezik1 = [[Indoevropski jezici]] | etnički_govornici = [[Armeni]] | govornici = oko 6,7 miliona | rani_oblici = klasični armenski (grabar); srednjoarmenski | standardni_oblici = istočnoarmenski; [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]] | dijalekti = brojni mjesni govori | sistem_pisanja = [[Armensko pismo]] | služben = [[Armenija]] | iso1 = hy | iso2 = arm / hye | iso3 = hye | karta = File:Map-of-speakers-of-armenian.png | opis_karte = Rasprostranjenost armenskog jezika }} '''Armenski jezik''' (armenski: '''հայերեն''', ''hayeren'') jest [[indoevropski jezici|indoevropski]] jezik i jedini savremeni standardizirani predstavnik zasebne armenske grane indoevropske jezičke porodice.<ref name="Clackson2008">{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Classical Armenian |editor-last=Woodard |editor-first=Roger D. |title=The Ancient Languages of Asia Minor |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=124–144 |doi=10.1017/CBO9780511486845.011}}</ref><ref name="Fortson2010">{{cite book |last=Fortson |first=Benjamin W. IV |title=Indo-European Language and Culture: An Introduction |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=370–382}}</ref><ref name="SayeedVaux2017">{{cite book |last1=Sayeed |first1=Ollie |last2=Vaux |first2=Bert |chapter=The evolution of Armenian |editor1-last=Klein |editor1-first=Jared |editor2-last=Joseph |editor2-first=Brian |editor3-last=Fritz |editor3-first=Matthias |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |volume=2 |publisher=De Gruyter Mouton |year=2017 |pages=1146–1167 |doi=10.1515/9783110523874-021}}</ref> Govore ga [[Armeni]] u [[Armenija|Armeniji]] i brojnim zajednicama dijaspore, a u [[Armenija|Republici Armeniji]] ima status državnog jezika.<ref name="UstavArmenije">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/constitution-2015/ |website=President of the Republic of Armenia |access-date=2026-03-25}}</ref> Savremeni armenski najčešće se dijeli na dva glavna standardna oblika, istočnoarmenski i [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]].<ref name="JIPA2024">{{cite journal |last1=Dolatian |first1=Hossep |last2=Guekguezian |first2=Peter |last3=Kelly |first3=Niamh |last4=Toparlak |first4=Tabita |title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=54 |issue=1 |year=2024 |pages=445–478 |doi=10.1017/S0025100323000130}}</ref> Najstariji potvrđeni oblik jezika jest '''klasični armenski''' ili ''grabar'', posvjedočen od 5. vijeka. Armenski ima vlastito [[Armensko pismo|pismo]], tradicionalno povezano s Mesropom Maštocom, a njegova književna tradicija jedna je od najstarijih među živim indoevropskim jezicima istočnog Mediterana i Kavkaza.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop">{{cite encyclopedia |last=Pifer |first=Michael |title=MESROP MAŠTOCʿ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mesrop-mastoc%CA%BF/ |access-date=2026-03-25}}</ref> == Klasifikacija == [[Datoteka:Armenian_language_in_the_Armenian_alphabet.svg|mini|Naziv armenskog jezika ispisan armenskim alfabetom]] U savremenoj historijskoj [[Lingvistika|lingvistici]] armenski se smatra zasebnom granom [[indoevropski jezici|indoevropske]] porodice, a ne članom iranske, grčke ili indoiranske grane.<ref name="Fortson2010" /><ref name="Clackson2008" /> Starija naučna literatura ponekad ga je, zbog velikog broja [[Iranski jezici|iranskih]] posuđenica, približavala iranskim jezicima, ali je rad [[Heinrich Hübschmann|Heinricha Hübschmanna]] u 19. stoljeću pokazao da te sličnosti najvećim dijelom potječu iz jezičkog kontakta, a ne iz neposrednog genetskog svrstavanja unutar iranske grane.<ref name="IranicaIran">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=ARMENIA AND IRAN iv. Iranian Influences in Armenian Language |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv |access-date=2026-03-25}}</ref> Položaj armenskog unutar indoevropske porodice i dalje je predmet rasprava u pojedinostima. U literaturi se često ističe da armenski dijeli neke važne [[Izoglos|izoglose]] s grčkim i indoiranskim jezicima, ali bez potpunog konsenzusa o postojanju posebne zajedničke podgrupe.<ref name="ClacksonGreek1994">{{cite book |last=Clackson |first=James |title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek |publisher=Blackwell |year=1994}}</ref><ref name="SayeedVaux2017" /> == Historijski razvoj == === Protoarmenski i rani period === '''Protoarmenski''' označava rekonstruiranu, neposvjedočenu fazu iz koje se razvio historijski armenski.<ref name="Fortson2010" /> Kao i kod drugih drevnih indoevropskih jezika, ta se faza rekonstruira uporednom metodom na osnovu klasičnog armenskog, unutrašnje rekonstrukcije i poređenja s drugim granama.<ref name="SayeedVaux2017" /> Armenski se rano razvijao u višelingvalnom okruženju i dugo bio u kontaktu s iranskim jezicima, naročito sa srednjoiranskim slojevima, što je ostavilo dubok trag u leksici, dijelu tvorbe riječi i administrativno-religijskoj terminologiji.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog utjecaja, u različitim razdobljima u jeziku su zabilježeni i [[Grčki jezik|grčki]], [[Sirijski jezik|sirijski]], [[Arapski jezik|arapski]], [[Turski jezik|turski]], [[Ruski jezik|ruski]] i drugi utjecaji.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> === Klasični armenski === Najstariji sačuvani armenski tekstovi potječu s početka 5. vijeka, ubrzo nakon stvaranja armenskog alfabeta.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> Jezik tih tekstova poznat je kao '''klasični armenski''' ili ''grabar'' i stoljećima je bio jezik književnosti, teologije, historiografije i učenosti.<ref name="Clackson2008" /> U armenskoj filologiji grabar ima položaj sličan onome koji imaju [[latinski jezik|latinski]] u zapadnoj Evropi ili [[staroslavenski jezik|staroslavenski]] u slavenskom svijetu: riječ je o književnom i liturgijskom idiomu s velikim kulturnim autoritetom.<ref name="Fortson2010" /> === Srednjoarmenski i novovjekovni period === Između klasičnog i savremenog stadija obično se izdvaja '''srednjoarmenski''', prijelazni skup pisanih i govornih oblika posvjedočen od srednjeg vijeka nadalje.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tom razdoblju postepeno se povećava udaljenost između tradicionalnog književnog jezika i živih narodnih govora, a iz regionalnih dijalekata na kraju nastaju savremeni standardi.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> Današnja standardizacija uglavnom počiva na dvjema književnim normama oblikovanim u 19. i 20. stoljeću: istočnoarmenskoj i zapadnoarmenskoj.<ref name="JIPA2024" /> Istočnoarmenski je postao dominantan standard u istočnom dijelu armenskog jezičkog prostora, posebno na području današnje Armenije i bivšeg Ruskog Carstva, dok je zapadnoarmenski standard historijski vezan za armenske zajednice u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]].<ref name="JIPA2024" /> == Dijalekti i standardni oblici == [[Datoteka:Armenian_manuscript_1544.jpg|mini|Stranica armenskog rukopisa iz 1544.]] Savremeni armenski ima veliki broj mjesnih govora, ali se u općim pregledima jezika najčešće govori o dva glavna standardna oblika:<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> * '''istočnoarmenski''', koji je službeni i dominantni standard u [[Armenija|Armeniji]], a raširen je i među govornicima u [[Gruzija|Gruziji]], [[Rusija|Rusiji]] i [[Iran]]u; * '''[[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]]''', historijski povezan s armenskim zajednicama nekadašnjeg Osmanskog Carstva, a danas uglavnom jezik dijaspore na Bliskom istoku, u Evropi i Amerikama.<ref name="JIPA2024" /> Razlike između ta dva standarda obuhvataju fonologiju, pravopis, dijelove morfologije i leksiku.<ref name="JIPA2024" /> U savremenoj literaturi zapadnoarmenski se često opisuje kao ugrožen ili ranjiv jezik zbog smanjivanja broja govornika i snažnog pritiska većinskih jezika u dijaspori.<ref name="JIPA2024" /> == Fonologija == Armenski je kroz historijski razvoj prošao izrazite fonološke promjene koje ga jasno odvajaju od drugih indoevropskih grana.<ref name="Fortson2010" /><ref name="SayeedVaux2017" /> U stručnim pregledima posebno se ističu promjene u sistemu okluziva i razvoj aspiracije, što je igralo važnu ulogu u raspravama o armenskoj poziciji unutar indoevropske porodice.<ref name="Fortson2010" /> Savremeni standardi imaju slične, ali ne i identične glasovne sisteme. U opisu iz ''Journal of the International Phonetic Association'' pokazano je da se jerevanski istočnoarmenski i bejrutski zapadnoarmenski razlikuju u nizu fonetskih i fonoloških osobina, naročito u realizaciji okluziva i afrikata te u nekim prozodijskim obilježjima.<ref name="JIPA2024" /> == Gramatika == [[Datoteka:Armenian_manuscript_fragment_(5th_century).jpg|mini|Fragment armenskog rukopisa iz 5. vijeka]] Klasični armenski ima bogatu flektivnu morfologiju, uključujući razvijen padežni sistem i složene glagolske paradigme.<ref name="Clackson2008" /> U savremenom jeziku mnoge su stare osobine sačuvane, ali su pojedine kategorije pojednostavljene ili reorganizirane tokom prelaza od klasičnog prema srednjoarmenskom i novom armenskom.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tipološkom smislu armenski zadržava obilježja sintetičkog jezika, ali pokazuje i analitičke tendencije, naročito u perifrazi glagolskih oblika i u razvoju određenih sintaktičkih konstrukcija.<ref name="SayeedVaux2017" /> Standardni istočnoarmenski i zapadnoarmenski razlikuju se u pojedinim glagolskim paradigmama, upotrebi pomoćnih oblika i nekim morfosintaktičkim rješenjima.<ref name="JIPA2024" /> == Leksika == Armenski leksik sastoji se od naslijeđenog indoevropskog sloja i vrlo velikog broja posuđenica. Prema historijsko-lingvističkoj literaturi, upravo opsežan sloj iranskih posuđenica dugo je otežavao pravilno genetsko razvrstavanje jezika.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog sloja, u različitim razdobljima važnu ulogu imali su grčki, sirijski, arapski, perzijski, turski, ruski i noviji međunarodni evropski utjecaji.<ref name="SayeedVaux2017" /><ref name="JIPA2024" /> Zbog ranog prevođenja kršćanske literature na armenski, važan dio starije terminologije vezan je za teologiju, filozofiju, školstvo i historiografiju.<ref name="Clackson2008" /> == Pismo == {{Glavni|Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi}} [[Datoteka:Armenian_manuscripts.jpg|mini|Armenski rukopisi iz zbirke Matenadarana]] Armenski se piše vlastitim alfabetom, tradicionalno pripisanim Mesropu Maštocu oko 404–406.<ref name="IranicaMesrop" /> U izvornom obliku alfabet je imao 36 slova, a kasnije su mu dodana još dva znaka.<ref>{{cite encyclopedia |title=Armenian alphabet |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-alphabet |access-date=2026-03-25}}</ref> Stvaranje alfabeta imalo je presudnu ulogu u razvoju armenske pismenosti, prevođenju Biblije i učvršćivanju posebnog književnog identiteta armenskog jezika.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> U 20. stoljeću u sovjetskoj Armeniji provedena je pravopisna reforma, pa danas između istočnoarmenskog standarda u Armeniji i tradicionalnog pravopisa koji pretežno čuvaju zapadnoarmenski i dio istočnoarmenskih govornika izvan Armenije postoje određene grafijske razlike.<ref name="JIPA2024" /> == Rasprostranjenost i sociolingvistički položaj == Armenski je državni jezik [[Armenija|Armenije]].<ref name="UstavArmenije" /> Osim u Armeniji, govore ga velike ili historijski važne armenske zajednice u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Liban]]u, [[Sirija|Siriji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Argentina|Argentini]] i drugim zemljama.<ref name="JIPA2024" /> Savremena sociolingvistička situacija armenskog bitno je obilježena dijasporom. Istočnoarmenski ima institucionalnu podršku države i obrazovnog sistema u Armeniji, dok zapadnoarmenski uglavnom opstaje kroz porodicu, zajednicu, crkvu, škole i kulturne ustanove dijaspore.<ref name="JIPA2024" /> Zbog toga se pitanja jezičkog održavanja, standardizacije i prijenosa na mlađe naraštaje posebno često vezuju za zapadnoarmenski.<ref name="JIPA2024" /> == Galerija == <gallery widths="220" heights="160"> Datoteka:Armenian mosaic and inscr at Jerusalem.jpg|Mozaik s armenskim natpisom i pticama u vinovoj lozi, kapela svetog Polijeukta, Jerusalem, 6. vijek Datoteka:The Four Gospels, 1495, Portrait of St Mark Wellcome L0031107.jpg|Portret svetog Marka iz rukopisa ''Četiri evanđelja'', 1495, na klasičnom armenskom Datoteka:Panneau près d'Ohanavan.JPG|Putokaz u blizini Ohanavana s nazivima mjesta ispisanim armenskim pismom </gallery> == Dalje čitanje == * {{cite book|last=Fortson|first=Benjamin W. IV|title=Indo-European Language and Culture: An Introduction|publisher=Wiley-Blackwell|year=2010|edition=2|pages=370–382}} * {{cite book|last=Clackson|first=James|title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek|publisher=Blackwell|year=1994}} * {{cite book|last1=Sayeed|first1=Ollie|title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics|last2=Vaux|first2=Bert|publisher=De Gruyter Mouton|year=2017|editor1-last=Klein|editor1-first=Jared|volume=2|pages=1146–1167|chapter=The evolution of Armenian|doi=10.1515/9783110523874-021|editor2-last=Joseph|editor2-first=Brian|editor3-last=Fritz|editor3-first=Matthias}} * {{cite book|last=Dum-Tragut|first=Jasmine|title=Armenian: Modern Eastern Armenian|publisher=John Benjamins|year=2009|doi=10.1075/loall.14}} * {{cite journal|last1=Dolatian|first1=Hossep|last2=Guekguezian|first2=Peter|last3=Kelly|first3=Niamh|last4=Toparlak|first4=Tabita|year=2024|title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian)|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=54|issue=1|pages=445–478|doi=10.1017/S0025100323000130}} * {{cite book|last=Donabédian|first=Anaïd|title=Linguistic Minorities in Turkey and Turkic-Speaking Minorities of the Periphery|publisher=Harrassowitz Verlag|year=2018|editor-last=Bulut|editor-first=Christiane|pages=89–148|chapter=Middle East and beyond: Western Armenian at the crossroads}} * {{cite web|url=https://proleksis.lzmk.hr/51498/|title=armenski jezik|website=Proleksis enciklopedija|access-date=2026-03-25}} == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Armenski jezik}} [[Kategorija:Armenski jezici]] [[Kategorija:Indoevropski jezici]] 3ti4lx5fehny4xrwtdwhnmc60tkovu7 3819461 3819460 2026-03-25T13:05:11Z Mhare 481 /* Reference */ 3819461 wikitext text/x-wiki {{Infokutija jezik | ime = Armenski jezik | izvorno_ime = հայերեն | regije = [[Armenija]]; [[Južni Kavkaz]]; armenska dijaspora u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Bliski istok|na Bliskom istoku]], u [[Evropa|Evropi]] i Amerikama | države = [[Armenija]] | jezik1 = [[Indoevropski jezici]] | etnički_govornici = [[Armeni]] | govornici = oko 6,7 miliona | rani_oblici = klasični armenski (grabar); srednjoarmenski | standardni_oblici = istočnoarmenski; [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]] | dijalekti = brojni mjesni govori | sistem_pisanja = [[Armensko pismo]] | služben = [[Armenija]] | iso1 = hy | iso2 = arm / hye | iso3 = hye | karta = File:Map-of-speakers-of-armenian.png | opis_karte = Rasprostranjenost armenskog jezika }} '''Armenski jezik''' (armenski: '''հայերեն''', ''hayeren'') jest [[indoevropski jezici|indoevropski]] jezik i jedini savremeni standardizirani predstavnik zasebne armenske grane indoevropske jezičke porodice.<ref name="Clackson2008">{{cite book |last=Clackson |first=James |chapter=Classical Armenian |editor-last=Woodard |editor-first=Roger D. |title=The Ancient Languages of Asia Minor |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |pages=124–144 |doi=10.1017/CBO9780511486845.011}}</ref><ref name="Fortson2010">{{cite book |last=Fortson |first=Benjamin W. IV |title=Indo-European Language and Culture: An Introduction |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |pages=370–382}}</ref><ref name="SayeedVaux2017">{{cite book |last1=Sayeed |first1=Ollie |last2=Vaux |first2=Bert |chapter=The evolution of Armenian |editor1-last=Klein |editor1-first=Jared |editor2-last=Joseph |editor2-first=Brian |editor3-last=Fritz |editor3-first=Matthias |title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics |volume=2 |publisher=De Gruyter Mouton |year=2017 |pages=1146–1167 |doi=10.1515/9783110523874-021}}</ref> Govore ga [[Armeni]] u [[Armenija|Armeniji]] i brojnim zajednicama dijaspore, a u [[Armenija|Republici Armeniji]] ima status državnog jezika.<ref name="UstavArmenije">{{cite web |title=Constitution of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/constitution-2015/ |website=President of the Republic of Armenia |access-date=2026-03-25}}</ref> Savremeni armenski najčešće se dijeli na dva glavna standardna oblika, istočnoarmenski i [[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]].<ref name="JIPA2024">{{cite journal |last1=Dolatian |first1=Hossep |last2=Guekguezian |first2=Peter |last3=Kelly |first3=Niamh |last4=Toparlak |first4=Tabita |title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian) |journal=Journal of the International Phonetic Association |volume=54 |issue=1 |year=2024 |pages=445–478 |doi=10.1017/S0025100323000130}}</ref> Najstariji potvrđeni oblik jezika jest '''klasični armenski''' ili ''grabar'', posvjedočen od 5. vijeka. Armenski ima vlastito [[Armensko pismo|pismo]], tradicionalno povezano s Mesropom Maštocom, a njegova književna tradicija jedna je od najstarijih među živim indoevropskim jezicima istočnog Mediterana i Kavkaza.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop">{{cite encyclopedia |last=Pifer |first=Michael |title=MESROP MAŠTOCʿ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mesrop-mastoc%CA%BF/ |access-date=2026-03-25}}</ref> == Klasifikacija == [[Datoteka:Armenian_language_in_the_Armenian_alphabet.svg|mini|Naziv armenskog jezika ispisan armenskim alfabetom]] U savremenoj historijskoj [[Lingvistika|lingvistici]] armenski se smatra zasebnom granom [[indoevropski jezici|indoevropske]] porodice, a ne članom iranske, grčke ili indoiranske grane.<ref name="Fortson2010" /><ref name="Clackson2008" /> Starija naučna literatura ponekad ga je, zbog velikog broja [[Iranski jezici|iranskih]] posuđenica, približavala iranskim jezicima, ali je rad [[Heinrich Hübschmann|Heinricha Hübschmanna]] u 19. stoljeću pokazao da te sličnosti najvećim dijelom potječu iz jezičkog kontakta, a ne iz neposrednog genetskog svrstavanja unutar iranske grane.<ref name="IranicaIran">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=ARMENIA AND IRAN iv. Iranian Influences in Armenian Language |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/armenia-iv |access-date=2026-03-25}}</ref> Položaj armenskog unutar indoevropske porodice i dalje je predmet rasprava u pojedinostima. U literaturi se često ističe da armenski dijeli neke važne [[Izoglos|izoglose]] s grčkim i indoiranskim jezicima, ali bez potpunog konsenzusa o postojanju posebne zajedničke podgrupe.<ref name="ClacksonGreek1994">{{cite book |last=Clackson |first=James |title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek |publisher=Blackwell |year=1994}}</ref><ref name="SayeedVaux2017" /> == Historijski razvoj == === Protoarmenski i rani period === '''Protoarmenski''' označava rekonstruiranu, neposvjedočenu fazu iz koje se razvio historijski armenski.<ref name="Fortson2010" /> Kao i kod drugih drevnih indoevropskih jezika, ta se faza rekonstruira uporednom metodom na osnovu klasičnog armenskog, unutrašnje rekonstrukcije i poređenja s drugim granama.<ref name="SayeedVaux2017" /> Armenski se rano razvijao u višelingvalnom okruženju i dugo bio u kontaktu s iranskim jezicima, naročito sa srednjoiranskim slojevima, što je ostavilo dubok trag u leksici, dijelu tvorbe riječi i administrativno-religijskoj terminologiji.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog utjecaja, u različitim razdobljima u jeziku su zabilježeni i [[Grčki jezik|grčki]], [[Sirijski jezik|sirijski]], [[Arapski jezik|arapski]], [[Turski jezik|turski]], [[Ruski jezik|ruski]] i drugi utjecaji.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> === Klasični armenski === Najstariji sačuvani armenski tekstovi potječu s početka 5. vijeka, ubrzo nakon stvaranja armenskog alfabeta.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> Jezik tih tekstova poznat je kao '''klasični armenski''' ili ''grabar'' i stoljećima je bio jezik književnosti, teologije, historiografije i učenosti.<ref name="Clackson2008" /> U armenskoj filologiji grabar ima položaj sličan onome koji imaju [[latinski jezik|latinski]] u zapadnoj Evropi ili [[staroslavenski jezik|staroslavenski]] u slavenskom svijetu: riječ je o književnom i liturgijskom idiomu s velikim kulturnim autoritetom.<ref name="Fortson2010" /> === Srednjoarmenski i novovjekovni period === Između klasičnog i savremenog stadija obično se izdvaja '''srednjoarmenski''', prijelazni skup pisanih i govornih oblika posvjedočen od srednjeg vijeka nadalje.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tom razdoblju postepeno se povećava udaljenost između tradicionalnog književnog jezika i živih narodnih govora, a iz regionalnih dijalekata na kraju nastaju savremeni standardi.<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> Današnja standardizacija uglavnom počiva na dvjema književnim normama oblikovanim u 19. i 20. stoljeću: istočnoarmenskoj i zapadnoarmenskoj.<ref name="JIPA2024" /> Istočnoarmenski je postao dominantan standard u istočnom dijelu armenskog jezičkog prostora, posebno na području današnje Armenije i bivšeg Ruskog Carstva, dok je zapadnoarmenski standard historijski vezan za armenske zajednice u [[Osmansko Carstvo|Osmanskom Carstvu]].<ref name="JIPA2024" /> == Dijalekti i standardni oblici == [[Datoteka:Armenian_manuscript_1544.jpg|mini|Stranica armenskog rukopisa iz 1544.]] Savremeni armenski ima veliki broj mjesnih govora, ali se u općim pregledima jezika najčešće govori o dva glavna standardna oblika:<ref name="JIPA2024" /><ref name="SayeedVaux2017" /> * '''istočnoarmenski''', koji je službeni i dominantni standard u [[Armenija|Armeniji]], a raširen je i među govornicima u [[Gruzija|Gruziji]], [[Rusija|Rusiji]] i [[Iran]]u; * '''[[Zapadnoarmenski jezik|zapadnoarmenski]]''', historijski povezan s armenskim zajednicama nekadašnjeg Osmanskog Carstva, a danas uglavnom jezik dijaspore na Bliskom istoku, u Evropi i Amerikama.<ref name="JIPA2024" /> Razlike između ta dva standarda obuhvataju fonologiju, pravopis, dijelove morfologije i leksiku.<ref name="JIPA2024" /> U savremenoj literaturi zapadnoarmenski se često opisuje kao ugrožen ili ranjiv jezik zbog smanjivanja broja govornika i snažnog pritiska većinskih jezika u dijaspori.<ref name="JIPA2024" /> == Fonologija == Armenski je kroz historijski razvoj prošao izrazite fonološke promjene koje ga jasno odvajaju od drugih indoevropskih grana.<ref name="Fortson2010" /><ref name="SayeedVaux2017" /> U stručnim pregledima posebno se ističu promjene u sistemu okluziva i razvoj aspiracije, što je igralo važnu ulogu u raspravama o armenskoj poziciji unutar indoevropske porodice.<ref name="Fortson2010" /> Savremeni standardi imaju slične, ali ne i identične glasovne sisteme. U opisu iz ''Journal of the International Phonetic Association'' pokazano je da se jerevanski istočnoarmenski i bejrutski zapadnoarmenski razlikuju u nizu fonetskih i fonoloških osobina, naročito u realizaciji okluziva i afrikata te u nekim prozodijskim obilježjima.<ref name="JIPA2024" /> == Gramatika == [[Datoteka:Armenian_manuscript_fragment_(5th_century).jpg|mini|Fragment armenskog rukopisa iz 5. vijeka]] Klasični armenski ima bogatu flektivnu morfologiju, uključujući razvijen padežni sistem i složene glagolske paradigme.<ref name="Clackson2008" /> U savremenom jeziku mnoge su stare osobine sačuvane, ali su pojedine kategorije pojednostavljene ili reorganizirane tokom prelaza od klasičnog prema srednjoarmenskom i novom armenskom.<ref name="SayeedVaux2017" /> U tipološkom smislu armenski zadržava obilježja sintetičkog jezika, ali pokazuje i analitičke tendencije, naročito u perifrazi glagolskih oblika i u razvoju određenih sintaktičkih konstrukcija.<ref name="SayeedVaux2017" /> Standardni istočnoarmenski i zapadnoarmenski razlikuju se u pojedinim glagolskim paradigmama, upotrebi pomoćnih oblika i nekim morfosintaktičkim rješenjima.<ref name="JIPA2024" /> == Leksika == Armenski leksik sastoji se od naslijeđenog indoevropskog sloja i vrlo velikog broja posuđenica. Prema historijsko-lingvističkoj literaturi, upravo opsežan sloj iranskih posuđenica dugo je otežavao pravilno genetsko razvrstavanje jezika.<ref name="IranicaIran" /> Pored iranskog sloja, u različitim razdobljima važnu ulogu imali su grčki, sirijski, arapski, perzijski, turski, ruski i noviji međunarodni evropski utjecaji.<ref name="SayeedVaux2017" /><ref name="JIPA2024" /> Zbog ranog prevođenja kršćanske literature na armenski, važan dio starije terminologije vezan je za teologiju, filozofiju, školstvo i historiografiju.<ref name="Clackson2008" /> == Pismo == {{Glavni|Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi}} [[Datoteka:Armenian_manuscripts.jpg|mini|Armenski rukopisi iz zbirke Matenadarana]] Armenski se piše vlastitim alfabetom, tradicionalno pripisanim Mesropu Maštocu oko 404–406.<ref name="IranicaMesrop" /> U izvornom obliku alfabet je imao 36 slova, a kasnije su mu dodana još dva znaka.<ref>{{cite encyclopedia |title=Armenian alphabet |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Armenian-alphabet |access-date=2026-03-25}}</ref> Stvaranje alfabeta imalo je presudnu ulogu u razvoju armenske pismenosti, prevođenju Biblije i učvršćivanju posebnog književnog identiteta armenskog jezika.<ref name="Clackson2008" /><ref name="IranicaMesrop" /> U 20. stoljeću u sovjetskoj Armeniji provedena je pravopisna reforma, pa danas između istočnoarmenskog standarda u Armeniji i tradicionalnog pravopisa koji pretežno čuvaju zapadnoarmenski i dio istočnoarmenskih govornika izvan Armenije postoje određene grafijske razlike.<ref name="JIPA2024" /> == Rasprostranjenost i sociolingvistički položaj == Armenski je državni jezik [[Armenija|Armenije]].<ref name="UstavArmenije" /> Osim u Armeniji, govore ga velike ili historijski važne armenske zajednice u [[Rusija|Rusiji]], [[Gruzija|Gruziji]], [[Iran]]u, [[Liban]]u, [[Sirija|Siriji]], [[Francuska|Francuskoj]], [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]], [[Argentina|Argentini]] i drugim zemljama.<ref name="JIPA2024" /> Savremena sociolingvistička situacija armenskog bitno je obilježena dijasporom. Istočnoarmenski ima institucionalnu podršku države i obrazovnog sistema u Armeniji, dok zapadnoarmenski uglavnom opstaje kroz porodicu, zajednicu, crkvu, škole i kulturne ustanove dijaspore.<ref name="JIPA2024" /> Zbog toga se pitanja jezičkog održavanja, standardizacije i prijenosa na mlađe naraštaje posebno često vezuju za zapadnoarmenski.<ref name="JIPA2024" /> == Galerija == <gallery widths="220" heights="160"> Datoteka:Armenian mosaic and inscr at Jerusalem.jpg|Mozaik s armenskim natpisom i pticama u vinovoj lozi, kapela svetog Polijeukta, Jerusalem, 6. vijek Datoteka:The Four Gospels, 1495, Portrait of St Mark Wellcome L0031107.jpg|Portret svetog Marka iz rukopisa ''Četiri evanđelja'', 1495, na klasičnom armenskom Datoteka:Panneau près d'Ohanavan.JPG|Putokaz u blizini Ohanavana s nazivima mjesta ispisanim armenskim pismom </gallery> == Dalje čitanje == * {{cite book|last=Fortson|first=Benjamin W. IV|title=Indo-European Language and Culture: An Introduction|publisher=Wiley-Blackwell|year=2010|edition=2|pages=370–382}} * {{cite book|last=Clackson|first=James|title=The Linguistic Relationship between Armenian and Greek|publisher=Blackwell|year=1994}} * {{cite book|last1=Sayeed|first1=Ollie|title=Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics|last2=Vaux|first2=Bert|publisher=De Gruyter Mouton|year=2017|editor1-last=Klein|editor1-first=Jared|volume=2|pages=1146–1167|chapter=The evolution of Armenian|doi=10.1515/9783110523874-021|editor2-last=Joseph|editor2-first=Brian|editor3-last=Fritz|editor3-first=Matthias}} * {{cite book|last=Dum-Tragut|first=Jasmine|title=Armenian: Modern Eastern Armenian|publisher=John Benjamins|year=2009|doi=10.1075/loall.14}} * {{cite journal|last1=Dolatian|first1=Hossep|last2=Guekguezian|first2=Peter|last3=Kelly|first3=Niamh|last4=Toparlak|first4=Tabita|year=2024|title=Armenian (Yerevan Eastern Armenian and Beirut Western Armenian)|journal=Journal of the International Phonetic Association|volume=54|issue=1|pages=445–478|doi=10.1017/S0025100323000130}} * {{cite book|last=Donabédian|first=Anaïd|title=Linguistic Minorities in Turkey and Turkic-Speaking Minorities of the Periphery|publisher=Harrassowitz Verlag|year=2018|editor-last=Bulut|editor-first=Christiane|pages=89–148|chapter=Middle East and beyond: Western Armenian at the crossroads}} * {{cite web|url=https://proleksis.lzmk.hr/51498/|title=armenski jezik|website=Proleksis enciklopedija|access-date=2026-03-25}} == Reference == {{reflist}}{{Indoevropski jezici}}{{DEFAULTSORT:Armenski jezik}} [[Kategorija:Armenski jezici]] [[Kategorija:Indoevropski jezici]] icgy3j3ke9ijj977zjh7mqgbwi9uog1 1 532393 3819456 2026-03-25T12:48:36Z Mhare 481 + 3819456 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Armenija | država2 = | država3 = }} 5c2bm6rfdwyc31aa5a6gyjad4xprv4f 0 532394 3819457 2026-03-25T12:49:18Z Mhare 481 Preusmjereno na [[Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi]] 3819457 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI[[Armensko pismo i njegovi kulturni izrazi]] g2hz16l44rlh65wypoolv4hgo2cqhnr 0 532395 3819462 2026-03-25T13:08:45Z Mhare 481 + 3819462 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Zora Vinogradova | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1930|11|27}} | mjesto_rođenja = selo Pogljažje, [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|RSFSR]], [[Sovjetski Savez]]<br><small>(danas Podljadje, [[Tverska oblast]], [[Rusija]])</small> | zanimanje = glumica, pjevačica | poznat_po = opereti }} '''Zora Vinogradova''' (ruski: '''Зоя Акимовна Виноградова''', ''Zoja Akimovna Vinogradova''; 27. novembar 1930) ruska je i nekadašnja sovjetska glumica i pjevačica, najpoznatija po dugogodišnjem radu u [[Sankt Peterburg]]skom teatru muzičke komedije. Nositeljica je titule narodne umjetnice RSFSR-a iz 1978.<ref name="tass">{{cite web |title=Виноградова, Зоя Акимовна |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/vinogradova-zoya-akimovna |website=[[TASS]] |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Rođena je u selu Pogljažje u tadašnjoj Zapadnoj oblasti RSFSR-a, a djetinjstvo je provela u [[Lenjingrad]]u.<ref name="tass" /> Tokom [[Opsada Lenjingrada|opsade Lenjingrada]] izgubila je oca, a 1942. s majkom je evakuisana preko „Puta života“ u [[Krasnodarski kraj]], gdje je nakon oslobođenja Kubanja počela nastupati u amaterskim predstavama u stanici Temirgajevskoj.<ref name="tass" /> U Lenjingrad se vratila 1945, školovala se na arhitektonskom tehnikumu, potom radila kao crtačica-kopirantica u zavodu „Znamja truda“, uz istovremeno učešće u radničkoj umjetničkoj samodjelatnosti.<ref name="tass" /> U Lenjingradski državni teatar muzičke komedije primljena je 1949, a 1954. završila je studij pri tom teatru.<ref name="tass" /> Prema podacima samog teatra, u ansambl je došla iz amaterskog izvođaštva i tokom karijere ostvarila više od 90 uloga u veoma različitim glumačkim i pjevačkim registrima.<ref name="teatar">{{cite web |title=Виноградова Зоя Акимовна |url=https://muzcomedy.ru/about/people/company/soloists/main/vinogradova/ |website=Санкт-Петербургский театр музыкальной комедии |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Sama Vinogradova navela je da je u teatru radila sedam decenija i da njen profesionalni popis obuhvata oko 100 predstava, od čega je oko 90 bilo premijernih izvođenja.<ref name="spbved">{{cite web |title=«Наш жанр очень радостный». Зоя Виноградова о театре и возвращении на сцену |url=https://spbvedomosti.ru/news/culture/nash-zhanr-ochen-radostnyy-zoya-vinogradova-o-teatre-i-vozvrashchenii-na-stsenu/ |website=Санкт-Петербургские ведомости |date=9. 6. 2020 |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Na sceni teatra tumačila je niz vodećih operetnih uloga, među kojima su Mabel i Carolina u ''Mister X'', Erži u ''Ciganskoj ljubavi'', Ljubaša u ''Sevastopoljskom valceru'', Marijeta u ''Bajaderi'', Stasi i kneginja Vallersheim u ''Kraljici čardaša'', kao i Izabella u ''Bečkim susretima''.<ref name="tass" /><ref name="teatar" /> Pjevala je koloraturnim sopranom, a pored teatarskog rada nastupala je i kao estradna izvođačica te učestvovala u lenjingradskim televizijskim novogodišnjim programima „Goluboj ogonjok“.<ref name="tass" /> Na filmu je debitirala u muzičkom filmu ''Mister X'' iz 1958, u kojem je igrala Marie Latouch.<ref name="domkino">{{cite web |title=Зоя Виноградова |url=https://www.domkino.tv/persons/4403 |website=Дом кино |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kasnije je nastupila i u filmovima ''Svadjba Krečinskog'' i ''Dvadeset dana bez rata''.<ref name="tass" /> Među njenim priznanjima nalaze se zvanje zaslužne umjetnice RSFSR-a (1964), narodne umjetnice RSFSR-a (1978), Orden Crvene zastave rada, Orden časti, Orden prijateljstva i Orden „Za zasluge pred domovinom“ IV stepena.<ref name="tass" /> Dobitnica je i ruske nacionalne teatarske nagrade ''Zlatna maska'' za izuzetan doprinos razvoju teatarske umjetnosti (2015).<ref name="tass" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Vinogradova, Zora}} [[Kategorija:Ruske glumice]] [[Kategorija:Sovjetske glumice]] [[Kategorija:Ruske pjevačice]] [[Kategorija:Sovjetske pjevačice]] ev3v3pvq93eaji2djdqjcg5e4ph2nl1 3819490 3819462 2026-03-25T15:25:11Z AnToni 2325 [[Kategorija:Rođeni 1930.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819490 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Zora Vinogradova | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1930|11|27}} | mjesto_rođenja = selo Pogljažje, [[Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika|RSFSR]], [[Sovjetski Savez]]<br><small>(danas Podljadje, [[Tverska oblast]], [[Rusija]])</small> | zanimanje = glumica, pjevačica | poznat_po = opereti }} '''Zora Vinogradova''' (ruski: '''Зоя Акимовна Виноградова''', ''Zoja Akimovna Vinogradova''; 27. novembar 1930) ruska je i nekadašnja sovjetska glumica i pjevačica, najpoznatija po dugogodišnjem radu u [[Sankt Peterburg]]skom teatru muzičke komedije. Nositeljica je titule narodne umjetnice RSFSR-a iz 1978.<ref name="tass">{{cite web |title=Виноградова, Зоя Акимовна |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/vinogradova-zoya-akimovna |website=[[TASS]] |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Rođena je u selu Pogljažje u tadašnjoj Zapadnoj oblasti RSFSR-a, a djetinjstvo je provela u [[Lenjingrad]]u.<ref name="tass" /> Tokom [[Opsada Lenjingrada|opsade Lenjingrada]] izgubila je oca, a 1942. s majkom je evakuisana preko „Puta života“ u [[Krasnodarski kraj]], gdje je nakon oslobođenja Kubanja počela nastupati u amaterskim predstavama u stanici Temirgajevskoj.<ref name="tass" /> U Lenjingrad se vratila 1945, školovala se na arhitektonskom tehnikumu, potom radila kao crtačica-kopirantica u zavodu „Znamja truda“, uz istovremeno učešće u radničkoj umjetničkoj samodjelatnosti.<ref name="tass" /> U Lenjingradski državni teatar muzičke komedije primljena je 1949, a 1954. završila je studij pri tom teatru.<ref name="tass" /> Prema podacima samog teatra, u ansambl je došla iz amaterskog izvođaštva i tokom karijere ostvarila više od 90 uloga u veoma različitim glumačkim i pjevačkim registrima.<ref name="teatar">{{cite web |title=Виноградова Зоя Акимовна |url=https://muzcomedy.ru/about/people/company/soloists/main/vinogradova/ |website=Санкт-Петербургский театр музыкальной комедии |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Sama Vinogradova navela je da je u teatru radila sedam decenija i da njen profesionalni popis obuhvata oko 100 predstava, od čega je oko 90 bilo premijernih izvođenja.<ref name="spbved">{{cite web |title=«Наш жанр очень радостный». Зоя Виноградова о театре и возвращении на сцену |url=https://spbvedomosti.ru/news/culture/nash-zhanr-ochen-radostnyy-zoya-vinogradova-o-teatre-i-vozvrashchenii-na-stsenu/ |website=Санкт-Петербургские ведомости |date=9. 6. 2020 |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Na sceni teatra tumačila je niz vodećih operetnih uloga, među kojima su Mabel i Carolina u ''Mister X'', Erži u ''Ciganskoj ljubavi'', Ljubaša u ''Sevastopoljskom valceru'', Marijeta u ''Bajaderi'', Stasi i kneginja Vallersheim u ''Kraljici čardaša'', kao i Izabella u ''Bečkim susretima''.<ref name="tass" /><ref name="teatar" /> Pjevala je koloraturnim sopranom, a pored teatarskog rada nastupala je i kao estradna izvođačica te učestvovala u lenjingradskim televizijskim novogodišnjim programima „Goluboj ogonjok“.<ref name="tass" /> Na filmu je debitirala u muzičkom filmu ''Mister X'' iz 1958, u kojem je igrala Marie Latouch.<ref name="domkino">{{cite web |title=Зоя Виноградова |url=https://www.domkino.tv/persons/4403 |website=Дом кино |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kasnije je nastupila i u filmovima ''Svadjba Krečinskog'' i ''Dvadeset dana bez rata''.<ref name="tass" /> Među njenim priznanjima nalaze se zvanje zaslužne umjetnice RSFSR-a (1964), narodne umjetnice RSFSR-a (1978), Orden Crvene zastave rada, Orden časti, Orden prijateljstva i Orden „Za zasluge pred domovinom“ IV stepena.<ref name="tass" /> Dobitnica je i ruske nacionalne teatarske nagrade ''Zlatna maska'' za izuzetan doprinos razvoju teatarske umjetnosti (2015).<ref name="tass" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Vinogradova, Zora}} [[Kategorija:Ruske glumice]] [[Kategorija:Sovjetske glumice]] [[Kategorija:Ruske pjevačice]] [[Kategorija:Sovjetske pjevačice]] [[Kategorija:Rođeni 1930.]] d15l0nqc28pwd2wsu2lgc81dpp0nx0b 1 532396 3819463 2026-03-25T13:09:33Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Krimski Tatari | država3 = }} 3819463 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Krimski Tatari | država3 = }} 5xbj1kfkn927deyqavtvj74unt31uwj 3819471 3819463 2026-03-25T13:28:36Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819471 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Krimski Tatari | država3 = }} se91wd07kpqgce36kx17qrpcmgr1x93 3819472 3819471 2026-03-25T13:28:46Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819472 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Krimski Tatari | država3 = }} jkardijuni9lakxws8ul5aomnwsr992 0 532397 3819464 2026-03-25T13:14:10Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija osoba | ime = Tatjana Venčelovski | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|5|8}} | mjesto_rođenja = [[Sremska Mitrovica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | go... 3819464 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Tatjana Venčelovski | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|5|8}} | mjesto_rođenja = [[Sremska Mitrovica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = }} '''Tatjana Venčelovski''' ([[Sremska Mitrovica]], 8. maj 1965) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]].<ref name="водич">021: [http://www.021.rs/Vodic/Ostalo/Promocija-knjige-Isidorin-sal-Tatjane-Vencelovski.html Promocija knjige Isidorin šal Tatjane Venčelovski] {{Wayback|url=http://www.021.rs/Vodic/Ostalo/Promocija-knjige-Isidorin-sal-Tatjane-Vencelovski.html|date=20130823231916}}, 5.04.2013, 21.8.2013</ref> == Biografija == Rođena je u Sremskoj Mitrovici.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0892901/|title=Tatjana Vencelovski {{!}} Actress|website=IMDb|access-date=2024-01-31}}</ref> Srednju školu je završila kao đak generacije, a [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Fakultet dramskih umjetnosti u Beogradu]] je upisala iz prvog puta i završila ga uz nagradu "Mata Milošević". Studirala je u prvoj klasi profesora [[Vladimir Jevtović|Vladimira Jevtovića]], sa [[Vesna Trivalić|Vesnom Trivalić]], [[Srđan Todorović|Srđanom Todorovićem]], [[Dragan Bjelogrlić|Draganom Bjelogrlićem]], [[Milorad Mandić|Miloradom Mandićem Mandom]], [[Mirjana Joković|Mirjanom Joković]], [[Slobodan Ninković|Slobodanom Ninkovićem]], [[Branka Pujić|Brankom Pujić]], [[Dragan Petrović|Draganom Petrovićem Peletom]], [[Dušanka Stojanović Glid|Dušankom Stojanović Glid]], [[Darko Tomović|Darkom Tomovićem]] i [[Vesna Stanojević|Vesnom Stanojević]].<ref>Pres onlajn: [http://www.pressonline.rs/zabava/dzet-set/111886/nasi-nezaboravni-studentski-dani.html "Naši nezaboravni studentski dani“] {{Wayback|url=http://www.pressonline.rs/zabava/dzet-set/111886/nasi-nezaboravni-studentski-dani.html|date=20131011015515}}, N. Milenković, 14.4.2010, pristup 21.8.2013</ref> Igrala je dvadesetak uloga u [[Pozorište|pozorištu]], na [[Televizija|televiziji]] i [[film]]u.<ref name="водич" /> U jednom momentu, prestala se baviti glumom, a vratila se na scenu 2004. ulogom u predstavi "Sigurna kuća" u [[Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu|Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu]]. Radila je četiri godine kao novinar i voditelj na [[TV Panonija]] i na [[TV Apolo]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]], a potom se sedam godina bavila odnosima s javnošću u [[Naftna industrija Srbije|Naftnoj industriji Srbije]]. === Važne uloge === Prvu pozorišnu ulogu odigrala je u predstavi "Arsenik i stare čipke" kada je zamijenila [[Tanja Bošković|Tanju Bošković]]. Igrala je u kultnim predstavama "Buđenje proleća", "Baal", "Draga Jelena Sergejevna", "Dozivanje ptica" ... u [[Jugoslovensko dramsko pozorište|Jugoslovenskom dramskom pozorištu]], "Otac" u [[Atelje 212|Ateljeu 212]], "Urnebesna tragedija" u [[Zvezdara teatar|Zvezdara teatru]] i dr. Na TV ostavila je par značajnih uloga, Veru u seriji ''[[Zaboravljeni (serija)|Zaboravljeni]]'', Malu u seriji ''[[Dome slatki dome]]'' i Miru u seriji ''[[Jelena (serija)|Jelena]]''. Od 2014, ponovo posvetila glumi, ostvarujući uloge u TV serijama i fimovima. Objavila je, takođe, zbirku pjesama "Tamo, u životu" (2004), knjigu kratkih lirskih priča "Isidorin šal" (2012), i zbirku pjesama "Ošišano sunce" (2016). Jedno vreme bila je i voditelj radio emisija na programu Radio Beograda 202.<ref name="водич" /><ref>Radio Televizija "Sreće"iz Sombora: [http://www.rtvsrece.com/index.php/knjizevnost/10791-06-06- Zbirka lirskih priča Isidorin šal i književni rad tatjane Venčelovski u KC "Laza Kostić"] {{Wayback|url=http://www.rtvsrece.com/index.php/knjizevnost/10791-06-06- |date=20131224105131 }}, 6.6.2013, pristupljeno 21.8.2013</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1987. |''[[Već viđeno]]'' |Mlađa devojka |- | rowspan="3" |1989. |''[[Songlines]]'' | |- |''[[Dome, slatki dome]]'' |Mala |- |''[[Početni udarac]]'' |Vera |- |1990. |''[[Baal (film)|Baal]]'' | |- |1991. |''[[Zaboravljeni (serija)|Zaboravljeni]] (TV serija)'' |Vera |- |2004. |''[[Jelena (serija)|Jelena]] (TV serija)'' |Mira |- |2014. |''[[Peti leptir]]'' |nastavnica historije |- | rowspan="2" |2015. |''[[Petlja]]'' |Tanja |- |''[[Sinđelići (serija)|Sinđelići]] (TV serija)'' |Natali |- |2015–2016. |''[[Vere i zavere]] (TV serija)'' |Katarina Šnel |- |2016–2020. |''[[Vojna akademija]] (TV serija)'' |Kaliope |- |2018. |''[[Jutro će promeniti sve]]'' |Miljana |- | rowspan="5" |2019. |''[[Aleksandra (film)|Aleksandra]]'' |Draginja |- |''[[Nebojša Čelik šou]] (TV serija)'' |lektorica |- |''[[Crveni mesec]]'' |Jelka Stanimirović |- |''[[Slatke muke]]'' |direktorica hotela |- |''[[Močvara (film)|Močvara]]'' |žrtva |- | rowspan="2" |2020. |''[[Urgentni centar (film)|Urgentni centar]]'' |Flora Faf |- |''[[Lihvar (film)|Lihvar]]'' |Mirjana |- |2021. |''[[Vreme zla]] (TV serija)'' |Jagoda |- |2022. |''[[Metamorfoze (film)|Metamorfoze]]'' | |- | rowspan="2" |2024. |''[[Radio Mileva]] (TV serija)'' |Andrijana |- |''[[Vreme smrti]] (TV serija)'' |Selena |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0892901|name=Tatjana Venčelovski}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Venčelovski, Tatjana}} [[Kategorija:Rođeni 2004.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] bafdkrzar1bdsuo9pwuq1e6hfy28luc 3819502 3819464 2026-03-25T17:45:08Z AnToni 2325 /* Filmografija */ 3819502 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Tatjana Venčelovski | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1965|5|8}} | mjesto_rođenja = [[Sremska Mitrovica]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = }} '''Tatjana Venčelovski''' ([[Sremska Mitrovica]], 8. maj 1965) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]].<ref name="водич">021: [http://www.021.rs/Vodic/Ostalo/Promocija-knjige-Isidorin-sal-Tatjane-Vencelovski.html Promocija knjige Isidorin šal Tatjane Venčelovski] {{Wayback|url=http://www.021.rs/Vodic/Ostalo/Promocija-knjige-Isidorin-sal-Tatjane-Vencelovski.html|date=20130823231916}}, 5.04.2013, 21.8.2013</ref> == Biografija == Rođena je u Sremskoj Mitrovici.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0892901/|title=Tatjana Vencelovski {{!}} Actress|website=IMDb|access-date=2024-01-31}}</ref> Srednju školu je završila kao đak generacije, a [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Fakultet dramskih umjetnosti u Beogradu]] je upisala iz prvog puta i završila ga uz nagradu "Mata Milošević". Studirala je u prvoj klasi profesora [[Vladimir Jevtović|Vladimira Jevtovića]], sa [[Vesna Trivalić|Vesnom Trivalić]], [[Srđan Todorović|Srđanom Todorovićem]], [[Dragan Bjelogrlić|Draganom Bjelogrlićem]], [[Milorad Mandić|Miloradom Mandićem Mandom]], [[Mirjana Joković|Mirjanom Joković]], [[Slobodan Ninković|Slobodanom Ninkovićem]], [[Branka Pujić|Brankom Pujić]], [[Dragan Petrović|Draganom Petrovićem Peletom]], [[Dušanka Stojanović Glid|Dušankom Stojanović Glid]], [[Darko Tomović|Darkom Tomovićem]] i [[Vesna Stanojević|Vesnom Stanojević]].<ref>Pres onlajn: [http://www.pressonline.rs/zabava/dzet-set/111886/nasi-nezaboravni-studentski-dani.html "Naši nezaboravni studentski dani“] {{Wayback|url=http://www.pressonline.rs/zabava/dzet-set/111886/nasi-nezaboravni-studentski-dani.html|date=20131011015515}}, N. Milenković, 14.4.2010, pristup 21.8.2013</ref> Igrala je dvadesetak uloga u [[Pozorište|pozorištu]], na [[Televizija|televiziji]] i [[film]]u.<ref name="водич" /> U jednom momentu, prestala se baviti glumom, a vratila se na scenu 2004. ulogom u predstavi "Sigurna kuća" u [[Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu|Srpskom narodnom pozorištu u Novom Sadu]]. Radila je četiri godine kao novinar i voditelj na [[TV Panonija]] i na [[TV Apolo]] u [[Novi Sad|Novom Sadu]], a potom se sedam godina bavila odnosima s javnošću u [[Naftna industrija Srbije|Naftnoj industriji Srbije]]. === Važne uloge === Prvu pozorišnu ulogu odigrala je u predstavi "Arsenik i stare čipke" kada je zamijenila [[Tanja Bošković|Tanju Bošković]]. Igrala je u kultnim predstavama "Buđenje proleća", "Baal", "Draga Jelena Sergejevna", "Dozivanje ptica" ... u [[Jugoslovensko dramsko pozorište|Jugoslovenskom dramskom pozorištu]], "Otac" u [[Atelje 212|Ateljeu 212]], "Urnebesna tragedija" u [[Zvezdara teatar|Zvezdara teatru]] i dr. Na TV ostavila je par značajnih uloga, Veru u seriji ''[[Zaboravljeni (serija)|Zaboravljeni]]'', Malu u seriji ''[[Dome slatki dome]]'' i Miru u seriji ''[[Jelena (serija)|Jelena]]''. Od 2014, ponovo posvetila glumi, ostvarujući uloge u TV serijama i fimovima. Objavila je, takođe, zbirku pjesama "Tamo, u životu" (2004), knjigu kratkih lirskih priča "Isidorin šal" (2012), i zbirku pjesama "Ošišano sunce" (2016). Jedno vreme bila je i voditelj radio emisija na programu Radio Beograda 202.<ref name="водич" /><ref>Radio Televizija "Sreće"iz Sombora: [http://www.rtvsrece.com/index.php/knjizevnost/10791-06-06- Zbirka lirskih priča Isidorin šal i književni rad tatjane Venčelovski u KC "Laza Kostić"] {{Wayback|url=http://www.rtvsrece.com/index.php/knjizevnost/10791-06-06- |date=20131224105131 }}, 6.6.2013, pristupljeno 21.8.2013</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1987. |''[[Već viđeno]]'' |Mlađa djevojka |- | rowspan="3" |1989. |''[[Songlines]]'' | |- |''[[Dome, slatki dome]]'' |Mala |- |''[[Početni udarac]]'' |Vera |- |1990. |''[[Baal (film)|Baal]]'' | |- |1991. |''[[Zaboravljeni (TV-serija)|Zaboravljeni]] (TV serija)'' |Vera |- |2004. |''[[Jelena (TV-serija)|Jelena]] (TV serija)'' |Mira |- |2014. |''[[Peti leptir]]'' |nastavnica historije |- | rowspan="2" |2015. |''[[Petlja]]'' |Tanja |- |''[[Sinđelići (TV-serija)|Sinđelići]] (TV serija)'' |Natali |- |2015–2016. |''[[Vere i zavere]] (TV-serija)'' |Katarina Šnel |- |2016–2020. |''[[Vojna akademija]] (TV-serija)'' |Kaliope |- |2018. |''[[Jutro će promeniti sve]]'' |Miljana |- | rowspan="5" |2019. |''[[Aleksandra (film)|Aleksandra]]'' |Draginja |- |''[[Nebojša Čelik šou]] (TV'serija)'' |lektorica |- |''[[Crveni mesec]]'' |Jelka Stanimirović |- |''[[Slatke muke]]'' |direktorica hotela |- |''[[Močvara (film)|Močvara]]'' |žrtva |- | rowspan="2" |2020. |''[[Urgentni centar (film)|Urgentni centar]]'' |Flora Faf |- |''[[Lihvar (film)|Lihvar]]'' |Mirjana |- |2021. |''[[Vreme zla]] (TV-serija)'' |Jagoda |- |2022. |''[[Metamorfoze (film)|Metamorfoze]]'' | |- | rowspan="2" |2024. |''[[Radio Mileva]] (TV-serija)'' |Andrijana |- |''[[Vreme smrti]] (TV-serija)'' |Selena |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0892901|name=Tatjana Venčelovski}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Venčelovski, Tatjana}} [[Kategorija:Rođeni 2004.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] bg0nl0ngz9f8dd3ifpx3rnejcsjco71 1 532398 3819465 2026-03-25T13:15:32Z Panasko 146730 http://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819465 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} n1j10qprq7l0udjdgxxufce6adgnf13 3819466 3819465 2026-03-25T13:15:40Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819466 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} mtucyxx26uxa4ge4e0id1qm346myvsr 3819467 3819466 2026-03-25T13:16:21Z Panasko 146730 3819467 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = Žene | tema2 = kultura | tema3 = umjetnost | država = Srbija | država2 = | država3 = }} 8fuqeu96r2jzocb6wrpci8h46yxckda 0 532399 3819468 2026-03-25T13:20:55Z Mhare 481 + 3819468 wikitext text/x-wiki '''Logor Batković''' bio je zatočenički logor u selu [[Batković]] kod [[Bijeljina|Bijeljine]] za vrijeme [[Rat u Bosni i Hercegovini|rata u Bosni i Hercegovini]]. U sudskoj dokumentaciji [[Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju|Međunarodnog krivičnog suda za bivšu Jugoslaviju]] navodi se kao mjesto nezakonitog zatočenja, zlostavljanja, prisilnog rada i ubistava nesrpskih civila i zarobljenika, a vodile su ga strukture [[Vojska Republike Srpske|Vojske Republike Srpske]] (VRS) i povezani organi vlasti bosanskih Srba.<ref name="Mladic2017">{{cite web |title=Prosecutor v. Ratko Mladić, Trial Judgement, Volume I |url=https://www.icty.org/x/cases/mladic/tjug/en/171122-1of5_1.pdf |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=22 November 2017 |language=en |pages=277–293}}</ref><ref name="Karadzic2016">{{cite web |title=Prosecutor v. Radovan Karadžić, Presuda, tom II |url=https://www.icty.org/x/cases/karadzic/tjug/bcs/160324-presuda-2od4.pdf |website=Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju |date=24. 3. 2016 |language=bs/hr/sr |pages=248–250}}</ref><ref name="Karcic2022">{{cite book |last=Karčić |first=Hikmet |title=Torture, Humiliate, Kill: Inside the Bosnian Serb Camp System |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |year=2022 |pages=153–160 |language=en}}</ref> == Historija == Prema nalazima MKSJ-a, u Batkoviću su od najmanje juna 1992. do kraja decembra 1992. držani zatočeni [[Bošnjaci]] i [[Hrvati]], a dokumenti i svjedočenja pokazuju da je logor nastavio funkcionirati i tokom narednih godina rata.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /> U presudi [[Radovan Karadžić|Radovanu Karadžiću]] navodi se naredba Istočnobosanskog korpusa od 2. jula 1992. o osnivanju logora u Batkoviću, dok presuda [[Ratko Mladić|Ratku Mladiću]] utvrđuje da je VRS uspostavio logor, da su ga vojnici VRS-a čuvali i komandovali njime te da je VRS snosio odgovornost za zatočenje i uvjete u logoru.<ref name="Karadzic2016" /><ref name="Mladic2017" /> Akademska literatura opisuje Batković kao regionalni i tranzitni logor kroz koji su prolazili zatočenici iz [[Bijeljina|Bijeljine]], [[Janja|Janje]] i drugih dijelova Bosne i Hercegovine, uključujući osobe prebačene iz drugih logora kao što su [[Logor Sušica|Sušica]], [[Manjača]] i [[Čelopek (Zvornik)|Čelopek]].<ref name="Karcic2022" /> [[Hikmet Karčić]] navodi da je prema sačuvanom spisku vlasti Republike Srpske između 27. juna 1992. i 22. decembra 1995. evidentirano 2.468 zatočenika, uz napomenu da je stvarni broj osoba koje su prošle kroz logor vjerovatno bio veći, jer je Batković služio i kao tranzitno mjesto za razmjene i premještaje.<ref name="Karcic2022" /> U novinarskim i memorijalnim izvorima često se navodi da je kroz logor prošlo više od 4.000 ljudi.<ref name="Detektor2025">{{cite web |title=Obilježavanje godišnjice otvaranja logora “Batković” |url=https://detektor.ba/2025/04/11/obiljezavanje-godisnjice-otvaranja-logora-batkovic/ |website=Detektor |date=11. 4. 2025 |language=bs}}</ref> == Zatočenici i uvjeti == MKSJ je utvrdio da su zatočenici u Batkoviću bili izloženi premlaćivanju, ponižavanju i prisilnom radu. U presudi Momčilu Krajišniku navodi se da su zatočenici bili svakodnevno primoravani na fizičke poslove, uključujući kopanje rovova, nošenje municije na liniji fronta, ukopavanje mrtvih te rad u poljima i fabrikama.<ref name="Krajisnik2006">{{cite web |title=Prosecutor v. Momčilo Krajišnik, Judgement |url=https://www.icty.org/x/cases/krajisnik/tjug/en/kra-jud060927e.pdf |website=International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia |date=27 September 2006 |language=en |pages=115}}</ref> Ista presuda navodi i da su pojedini zatočenici bili pretučeni na smrt, dok su drugi bili izloženi naročito teškom zlostavljanju i prisiljavani na međusobno ponižavanje i seksualno nasilje.<ref name="Krajisnik2006" /> Presuda Ratku Mladiću detaljnije opisuje dolazak zatočenika u logor, njihovo premlaćivanje pri ulasku, svakodnevne batine, prisiljavanje na degradirajuće seksualne radnje, kao i dugotrajne fizičke i psihičke posljedice kod preživjelih.<ref name="Mladic2017" /> Sud je također utvrdio da su u februaru 1993. u Batković dovođene i žene, uključujući zatočenice prebačene iz Zvornika, te da su u julu 1995. u logor prebacivani i zarobljeni Bošnjaci nakon pada [[Srebrenica|Srebrenice]].<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karcic2022" /> U presudama se spominju silovanja i druge forme seksualnog nasilja, uključujući prisiljavanje zatočenika na međusobne seksualne radnje i druga ponižavanja pod prijetnjom i fizičkom silom, što je sud kvalificirao kao dio šireg obrasca okrutnog i nečovječnog postupanja u logoru.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Krajisnik2006" /> Prema izvještavanju Detektora i svjedočenjima bivših logoraša, logor je ostao mjesto teških zlostavljanja i tokom kasnijih faza rata, a bivši zatočenici su više puta isticali da veliki broj odgovornih nikada nije procesuiran.<ref name="Detektor2025" /> == Sudski postupci == Zločini počinjeni u Batkoviću razmatrani su u više predmeta pred MKSJ-em, uključujući presude protiv Radovana Karadžića, Ratka Mladića i Momčila Krajišnika, u kojima je Batković naveden među mjestima nezakonitog zatočenja, prisilnog rada i zlostavljanja nesrpskog stanovništva.<ref name="Mladic2017" /><ref name="Karadzic2016" /><ref name="Krajisnik2006" /> Pred [[Sud Bosne i Hercegovine|Sudom Bosne i Hercegovine]] vođeni su i domaći postupci za zločine u Batkoviću. Gligor Begović je prvostepeno osuđen na 13 godina zatvora zbog saučesništva u ubistvu trojice civila, seksualnog zlostavljanja i premlaćivanja zatočenika, a potom mu je kazna pravosnažno smanjena na 10 godina.<ref name="Detektor2015">{{cite web |title=Gligoru Begoviću 13 godina za zločine u Batkoviću |url=https://detektor.ba/2015/12/11/gligoru-begovicu-13-godina-za-zlocine-u-batkovicu/ |website=Detektor |date=11. 12. 2015 |language=bs}}</ref><ref name="Detektor2016">{{cite web |title=Begović: Smanjena kazna za zločine u Batkoviću |url=https://detektor.ba/2016/07/08/begovic-smanjena-kazna-za-zlocine-u-batkovicu/ |website=Detektor |date=8. 7. 2016 |language=bs}}</ref> Udruženja logoraša i organizacije koje prate suđenja za ratne zločine redovno obilježavaju godišnjicu otvaranja logora i upozoravaju na nedovoljno procesuiranje odgovornih, kao i na izostanak adekvatnog memorijalnog obilježavanja mjesta zatočenja.<ref name="Detektor2025" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Batković, logor}} [[Kategorija:Koncentracijski logori za vrijeme rata u Bosni i Hercegovini]] [[Kategorija:Bijeljina]] [[Kategorija:Rat u Bosni i Hercegovini]] sf6iu3l6y1abp6qi1s2ue2ke5cu7zg3 1 532400 3819469 2026-03-25T13:21:37Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = | tema3 = | država = Republika Srpska | država2 = | država3 = }} 3819469 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = | tema3 = | država = Republika Srpska | država2 = | država3 = }} kc3m96lre70njkj0skkokdty0e3ex3p 14 532401 3819470 2026-03-25T13:22:09Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819470 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 5c9gslwsrb34rk1kjnb1xiao4r83ovc 3819578 3819470 2026-03-25T19:38:55Z Mhare 481 3819578 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Republika Srpska]] 3p70eqo5kz48e3ss6kc4fvbtq06ogaw 14 532402 3819473 2026-03-25T13:31:26Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819473 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 5c9gslwsrb34rk1kjnb1xiao4r83ovc 3819577 3819473 2026-03-25T19:38:36Z Mhare 481 3819577 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Bosna i Hercegovina]] sw2w2le2ypadqaw1vvvxtocxv8ueg1b 3819580 3819577 2026-03-25T19:39:32Z Mhare 481 3819580 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Krimski Tatari}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] cbrbqxw44od7bvndd72vma78di82f34 0 532403 3819475 2026-03-25T14:17:25Z Mhare 481 + 3819475 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mahmoud Kamal Muftić | slika = Mahmoud K. Muftić performing a galvanic skin response (GSR) measurement of the degree of hypnosis using a W-bridge oscillograph according to his own modified method.jpg | naslov = Muftić izvodi mjerenje [[galvanski odgovor kože|galvanskog odgovora kože]] radi određivanja stepena [[hipnoza|hipnoze]], Irak, kasne 1950-e | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1919|1|14}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] | datum_smrti = septembar 1971. | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Egipat]], [[Irak]], [[Saudijska Arabija]], [[Zapadna Njemačka]], [[Švicarska]], [[Irska]] | državljanstvo = [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br>[[Hrvatska]]<br>[[Egipat]] (azil)<br>[[Zapadna Njemačka]] (azil) | narodnost = bosanskohercegovački / jugoslavenski | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]]<ref name="Bougarel">{{cite book |last=Bougarel |first=Xavier |title=Islam and Nationhood in Bosnia-Herzegovina: Surviving Empires |translator-last=Mobley |translator-first=Christopher |publisher=Bloomsbury Academic |location=London |year=2018}}</ref> | polje = [[medicinska mikrobiologija]], [[enzimologija]], [[hipnoza]], [[parapsihologija]] | radna_institucija = [[Research Center Borstel|Institut za istraživanje tuberkuloze u Borstelu]]<br>[[Schering AG]]<br>[[Univerzitet u Lausannei]]<br>[[Trinity College Dublin]] | alma_mater = [[Medicinski fakultet Sveučilišta u Zagrebu]] (navodno)<ref name="Who">{{cite book |title=World who's who in science: a biographical dictionary of notable scientists from antiquity to the present |publisher=Marquis-Who's Who |location=Chicago |year=1968 |chapter=Muftic, Mahmud Kamal |page=1222 |isbn=978-0-8379-1001-7}}</ref> | poznat_po = istraživanja o [[tuberkuloza|tuberkulozi]], [[hipnoza|hipnozi]] i parapsihologiji; političko povezivanje [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] i hrvatske emigracije | autor_kratica_bot = Muftic | fusnote = Koristio je i oblik '''Mahmut Kemal Muftić'''; kao pseudonim spominje se '''Firus mlađi'''.<ref name="Who" /><ref name="Jelic">{{cite book |last=Jelić |first=Branimir |title=Političke uspomene i rad Dra Branimira Jelića |publisher=M. Šamija |year=1982 |pages=410–412}}</ref> }} '''Mahmoud Kamal Muftić''' (također '''Mahmud''' ili '''Mahmut K. Muftić'''; [[Sarajevo]], 14. januar 1919. – septembar 1971.) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski medicinski istraživač, mikrobiolog i politički aktivist u doba [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Bavio se biomedicinskim istraživanjima, naročito u oblastima enzima, [[imunopatologija|imunopatologije]], [[tuberkuloza|tuberkuloze]] i lijekova, a istovremeno je istraživao [[hipnoza|hipnozu]], parapsihologiju i metafizičke teme.<ref name="Who" /><ref name="Bryan">{{cite journal |last=Bryan |first=William Joseph |year=1971 |title=In memoriam: Mahmud K. Muftic |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12–13 |page=196}}</ref> Najpoznatiji je po neobičnom spoju naučnog rada, islamske misli i emigrantske politike. Tokom 1950-ih i 1960-ih djelovao je u mrežama povezanim s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]], a potom i u hrvatskoj radikalno-nacionalističkoj emigraciji, gdje je kao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] pokušao povezati panislamističke i antikomunističke ciljeve.<ref name="Johnson">{{cite book |last=Johnson |first=Ian |title=A Mosque in Munich: Nazis, the CIA, and the Rise of the Muslim Brotherhood in the West |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2010 |page=163 |isbn=978-0547488684}}</ref><ref name="Misur">{{cite journal |last=Mišur |first=Ivo |title=Veze muslimanskih političkih emigranata s organizacijom Hrvatski narodni otpor |journal=Historijski zbornik |year=2022 |volume=75 |issue=1 |pages=111–139}}</ref> == Karijera == === Rani život u Bosni, 1919–1945 === Prema biografskom zapisu u djelu ''World Who's Who in Science'', Muftić je rođen 14. januara 1919. u Sarajevu, kao sin Saliha (ili Saleha) Firuza Muftića i Umihane Muftić, rođene Vranić.<ref name="Who" /> Poticao je iz ugledne muslimanske porodice vezane za islamsku učenost i [[nakšibendije|nakšibendijski]] sufijski krug. Njegov otac dovodi se u vezu sa Salihom Muftićem, stvarnim učiteljem u Šerijatskoj gimnaziji u Sarajevu početkom 1920-ih, dok je njegova majka kasnije bila poznata kao [[Muallim|muallima]] u Sarajevu.<ref name="Who" /> Porodica Muftić iz [[Foča|Foče]] dala je više generacija islamskih učenjaka, uključujući šejhove, muftije, imame i hafize. Održavali su i značajnu privatnu zbirku rukopisa na arapskom, osmanskoturskom i perzijskom jeziku, čiji je dio 1960. preuzela Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite news |title=Diwan-i džami: Književna tradicija muslimana |url=https://preporod.info/bs/article/844/diwan-i-dzami-knjizevna-tradicija-muslimana |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema vlastitom biografskom prikazu, Muftić je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944.<ref name="Who" /> Tu tvrdnju kasnije su osporavali neki njegovi politički protivnici iz emigracije, ali bez čvrstih dokaza, pa se u literaturi taj dio njegove biografije tretira oprezno.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Novinar i historičar Ian Johnson navodi da je tokom Drugog svjetskog rata služio, vjerovatno kao ljekar, u [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)|Handžar diviziji]].<ref name="Johnson" /> U širem društveno-političkom kontekstu dio muslimanske omladine iz Bosne i Hercegovine koja se školovala u Zagrebu u međuratnom i ratnom periodu približavao se hrvatskom nacionalnom miljeu, što može pomoći objašnjenju Muftićeve kasnije dugotrajne vezanosti za hrvatsku emigrantsku politiku.<ref name="Bougarel" /> === Poslijeratne godine, 1945–1947 === Između 1945. i 1947. radio je u Higijenskom institutu u Zagrebu.<ref name="Who" /> Drugi izvori sugeriraju da se neposredno nakon rata našao među izbjeglicama u Italiji, ali nije sasvim jasno je li Jugoslaviju napustio 1945. ili 1947.<ref name="Misur" /> U to vrijeme više arapskih zemalja pokazivalo je interes za muslimanske izbjeglice iz Jugoslavije, posmatrajući ih istovremeno kao muslimane kojima treba pomoći i kao ratne veterane. U italijanskim izbjegličkim logorima 1948. vršeno je i regrutiranje za službu u arapskim snagama, pri čemu je važnu ulogu imao [[Amin al-Husseini]].<ref name="Misur" /> === Rat u Palestini, Egipat, Irak i Saudijska Arabija, 1947/1948–1960 === Iako okolnosti njegova odlaska iz Jugoslavije nisu potpuno razjašnjene, izvjesno je da je najkasnije 1948. bio u [[Egipat|Egiptu]]. Tamo se brzo uključio u islamističke krugove povezane s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]]. Dobrovoljno je stupio u [[Arapska oslobodilačka vojska|Arapsku oslobodilačku vojsku]] tokom [[Arapsko–izraelski rat 1948.|rata u Palestini]], gdje je služio kao vojni ljekar.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> Vjerovatno je upravo tada uspostavio bliže veze sa [[Said Ramadan|Saidom Ramadanom]], jednim od vodećih ljudi Muslimanskog bratstva. Johnson navodi i da je Muftić bio povezan s Aminom al-Husseinijem.<ref name="Johnson" /> Dana 22. juna 1952. oženio se Isaad Mohammed Atia, egipatskom ljekarkom i anesteziologinjom iz ugledne porodice. Zajedno su objavili dva rada o hipnozi, iz 1957. i 1969, a imali su i sina Nejada Muftića.<ref name="Who" /><ref>{{cite journal |last1=Atia |first1=IM |last2=Muftic |first2=MK |year=1957 |title=Hypnosis in the psychosomatic investigation of female homosexuality |journal=British Journal of Medical Hypnotism |pages=41–46}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Od 1948. do 1954. radio je u Kairu, zatim od 1955. do 1959. u Bagdadu, a 1960. nalazio se u Gazi, tada dijelu [[Ujedinjena Arapska Republika|Ujedinjene Arapske Republike]].<ref name="Who" /> U [[Irak|Iraku]] je nastavio medicinska i mikrobiološka istraživanja uz podršku tamošnjeg ministarstva zdravstva. Nakon revolucije od 14. jula 1958. nakratko se vratio u Egipat.<ref name="Who" /> Tokom boravka na Bliskom istoku povremeno je bio predmet optužbi da radi za razne obavještajne službe; takve optužbe iznosili su i politički saveznici i protivnici, ali historijski izvori uglavnom ih bilježe kao dio složenih emigrantskih i hladnoratovskih sukoba, ne kao dokazanu činjenicu.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Zapadni Berlin, Lausanne/Ženeva, London i Dublin, 1960–1971 === Početkom 1960-ih Muftić prelazi u [[Zapadna Njemačka|Zapadnu Njemačku]] i [[Švicarska|Švicarsku]]. Prema biografiji iz 1968, radio je u Borstelu (1960–1962), potom u Higijenskom institutu u Lausannei i kao docent na Univerzitetu u Lausannei (1962–1964), a od 1964. bio je šef medicinskog odjela kompanije [[Schering AG]] u Berlinu.<ref name="Who" /> Istovremeno je održavao kontakte s emigrantskim krugovima u Londonu. Branimir Jelić piše da je tokom 1960-ih živio na relaciji Berlin–London, dok drugi izvori navode i njegove veze s bošnjačkim emigrantima okupljenim oko [[Juraj Krnjević|Jurja Krnjevića]].<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Trag mu se na kraju gubi u [[Dublin]]u, gdje je u vrijeme smrti bio povezan s Odsjekom za biohemiju [[Trinity College Dublin|Trinity Collegea]].<ref name="Bryan" /> == Istraživanje == Muftićev naučni rad obuhvatao je i konvencionalna biomedicinska istraživanja i spekulativnije oblasti. Od ranih 1950-ih do početka 1970-ih objavio je više od 50 stručnih radova, uglavnom u zapadnim medicinskim časopisima, te nekoliko patenata.<ref name="Who" /> === Mikrobiologija i razvoj lijekova === Njegov glavni naučni rad odnosio se na enzime, imunološke reakcije i mehanizme bolesti, naročito u vezi s [[Mycobacterium tuberculosis|uzročnikom tuberkuloze]], gljivičnim infekcijama i antimikrobnim supstancama.<ref name="Who" /> Posebno je istraživao enzim koji je nazivao ''cerase'', a koji je povezivao s razgradnjom voskova i virulentnošću tuberkuloznih bacila.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}}</ref> Objavljivao je i radove o peptidazama u mikobakterijama, inhibitorima gljivičnog rasta, novim antibilharzijskim lijekovima, te o derivatima s antimikrobnim i sedativnim djelovanjem, što je u više navrata povezivano s njegovim radom u Scheringu.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1967 |title=Application of chromogenic substrates to the determination of peptidases in mycobacteria |journal=Folia Microbiologica |volume=12 |issue=6 |pages=500–507 |doi=10.1007/BF02875711 |pmid=4865924}}</ref><ref>{{cite patent |author=Kutzsche A; Muftic MK; Peissker H |title=3-methyl-5-isopropylphenyl esters of n-pyrrolidino and n-morpholino carboxylic acids |number=US3457262A |date=1969}}</ref> === Hipnoza, metafizika i parapsihologija === Uporedo s mikrobiologijom, Muftić je razvijao i interes za biohemijsku osnovu [[hipnoza|hipnoze]]. William Joseph Bryan opisao ga je kao „pravog naučnika u svakom pogledu“, naglašavajući njegovu sklonost fizičkim i hemijskim objašnjenjima psiholoških pojava.<ref name="Bryan" /> U radu ''The chemistry of hypnosis'' iz 1961. pokušao je hipnozu povezati s biohemijskim procesima i mjerenjima galvanskog odgovora kože.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-institute-of-hypnosis_1961-04_2_2/page/6/mode/2up}}</ref> Godine 1969. on i Isaad Atia predstavili su koncept „elektrohipnoze“, tj. kombiniranja električne stimulacije i hipnotičke indukcije.<ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Istraživao je i parapsihološke teme poput [[psihokineza|psihokineze]] i „aure“. U knjizi ''Researches on the Aura Phenomena'' (1960/1961; drugo izdanje 1970) tvrdio je da se ljudska aura može tehnološki registrirati pomoću uređaja koji je nazivao ''optron''.<ref>{{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}}</ref> Ti radovi smještaju ga na granicu između tadašnje alternativne nauke, psiholoških eksperimenata i popularnih hladnoratovskih interesovanja za neuobičajena stanja svijesti. == Hladnoratovska politika iz sjene == Bio je aktivan i u međunarodnim mrežama Muslimanskog bratstva i u hrvatskim emigrantskim krugovima, nastojeći povezati islamske i hrvatske antijugoslavenske ciljeve.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> === Muslimansko bratstvo i hladnoratovski islamizam === Zahvaljujući vezama sa Saidom Ramadanom, Muftić je u 1950-im i 1960-im bio dio transnacionalnih islamističkih mreža koje su djelovale između Egipta, Saudijske Arabije i zapadne Evrope. Johnson ga ubraja među ljude povezane s projektima kojima su zapadne službe i saveznici nastojali koristiti islamističke aktere u antikomunističke svrhe.<ref name="Johnson" /> === Operacija Orient i Hrvatski narodni otpor === Početkom 1960-ih Muftić je postao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] (HNO), koju je vodio [[Vjekoslav Luburić]]. U toj ulozi postao je glavna veza između HNO-a i krugova Muslimanskog bratstva na Bliskom istoku.<ref name="Misur" /> Njegov najambiciozniji projekat bila je tzv. '''Operacija Orient''', plan da arapske države priznaju buduću hrvatsku vladu u egzilu i da se ona eventualno primi u [[Arapska liga|Arapsku ligu]] kao islamska država. U tom zamišljenom aranžmanu Muftić je trebao biti predstavnik te vlade u arapskom svijetu, faktički ministar vanjskih poslova.<ref name="Misur" /> Plan je propao 1964. zbog unutrašnjih sukoba u HNO-u. Luburić je, odbijajući da odstupi, Muftića optužio da je britanski agent, dok su i drugi akteri širili sumnje o njegovim vezama sa zapadnim ili drugim službama.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Nakon tog sloma Muftić je postajao sve politički izoliraniji. === Razočaranje i kasnije godine u dijaspori === Nakon razlaza s HNO-om povremeno je nastavio pisati u emigrantskoj štampi, ali se postepeno udaljavao od otvoreno proustaških stavova. Prema Ivi Mišuru, njegov kasniji odmak od hrvatskih političkih ideja bio je povezan i sa sukobom s Luburićem i s kontaktima s bošnjačkim emigrantima u Londonu.<ref name="Misur" /> == Kontroverze == Muftić je bio izrazito polarizirajuća ličnost. U bošnjačkoj i hrvatskoj emigraciji optuživali su ga za prevaru, samoproglašeno doktorstvo, djelovanje za strane službe i političku neiskrenost. Velik dio tih tvrdnji poticao je iz sukoba među emigrantskim grupama, pa ih historiografija uglavnom navodi kao dio polemičkog konteksta, a ne kao dokazano stanje stvari.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Navodna trgovina oružjem poslije arapsko-izraelskog rata === Njegovi protivnici tvrdili su da je nakon rata 1948. bio umiješan u krijumčarenje oružja i lijekova na Levantu, što je kasnije korišteno i kao osnova za optužbe da je sarađivao s izraelskim ili drugim obavještajnim strukturama.<ref name="Misur" /> Takve optužbe ostale su nedokazane, a suvremena literatura ih smješta u širi kontekst poslijeratnih crnih tržišta, tajnih operacija i frakcijskih borbi.<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |title=1948: A History of the First Arab-Israeli War |publisher=Yale University Press |year=2009 |isbn=9780300151121}}</ref> === Pitanje doktorata === Iako biografski izvori iz 1960-ih navode da je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944. i kasnije radio kao ljekar u više zemalja, pojedini emigrantski publicisti tvrdili su da nikada nije završio studij i da se lažno predstavljao kao doktor.<ref name="Who" /><ref name="Jelic" /> S druge strane, njegova duga stručna karijera, veliki broj medicinskih radova i položaji koje je obavljao u Egiptu, Iraku, Švicarskoj i Njemačkoj upućuju na to da je, formalno ili neformalno, imao stvarnu stručnu funkciju u medicinskom i istraživačkom polju.<ref name="Who" /> == Politički i teološki spisi == Pored medicinskih radova, Muftić je pisao i o [[islamska teologija|islamskoj teologiji]], [[medicinska etika|medicinskoj etici]] i odnosu islama prema čovjekovom porijeklu i moralu. U ''Encyclopaedia of the Qurʾān'' spomenut je po tumačenju da bi se [[Lukman|Luqman]] iz [[Kur'an]]a mogao identificirati s grčkim liječnikom i filozofom [[Alkmeon]]. Prema Muftiću, etička načela u 31. suri predstavljaju svojevrsnu ljekarsku zakletvu višu od [[Hipokratova zakletva|Hipokratove]].<ref name="McAuliffe">{{cite encyclopedia |editor-last=McAuliffe |editor-first=Jane Dammen |title=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |page=242}}</ref> Objavio je i tekstove poput ''Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran'' i ''The Qur'an on the cause of the fall of man'', prvobitno u islamskoj periodici, a kasnije i u časopisu ''Journal of the American Institute of Hypnosis''.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1974 |title=Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=15 |issue=6 |pages=259–264}}</ref><ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1975 |title=The Qur'an on the cause of the fall of man |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=16 |issue=1 |pages=8–15}}</ref> == Smrt i naslijeđe == Okolnosti Muftićeve smrti ostale su nejasne. Prema osmrtnici Williama Josepha Bryana, umro je u septembru 1971.<ref name="Bryan" /> Drugi kasniji izvori navode da je tvrdio kako pati od radijacijskog trovanja, a pojavile su se i špekulacije o trovanju ili atentatu u kontekstu njegovih političkih i obavještajnih veza.<ref name="Misur" /><ref name="Johnson" /> Te tvrdnje nisu konačno potvrđene. Muftić je ostao neobična figura 20. stoljeća: istraživač na granici mikrobiologije, hipnoze i parapsihologije, bošnjački muslimanski intelektualac iz Sarajeva, te emigrantski aktivist koji je pokušavao spojiti islamske i hrvatske radikalne mreže u sjeni Hladnog rata.<ref name="Bryan" /><ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> == Bibliografija == === Izabrani članci === * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16}} * {{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1971 |title=Influence of subcutaneous application of trans-3-methyl-2-hexanoic acid on induction of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12 |issue=3 |pages=118–119, 140}} === Knjige === * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1960}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena, Part 2 |publisher=Metaphysical Research Group |year=1961}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |edition=2 |publisher=Society of Metaphysicians |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}} == Bilješke == {{notelist}} == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Muftic, Mahmoud Kamal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački mikrobiolozi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psihijatri]] 46na7jyidfl1otwbf4gz10wwudu9ckz 3819477 3819475 2026-03-25T14:19:30Z Mhare 481 /* Bilješke */ 3819477 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mahmoud Kamal Muftić | slika = Mahmoud K. Muftić performing a galvanic skin response (GSR) measurement of the degree of hypnosis using a W-bridge oscillograph according to his own modified method.jpg | naslov = Muftić izvodi mjerenje [[galvanski odgovor kože|galvanskog odgovora kože]] radi određivanja stepena [[hipnoza|hipnoze]], Irak, kasne 1950-e | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1919|1|14}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] | datum_smrti = septembar 1971. | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Egipat]], [[Irak]], [[Saudijska Arabija]], [[Zapadna Njemačka]], [[Švicarska]], [[Irska]] | državljanstvo = [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br>[[Hrvatska]]<br>[[Egipat]] (azil)<br>[[Zapadna Njemačka]] (azil) | narodnost = bosanskohercegovački / jugoslavenski | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]]<ref name="Bougarel">{{cite book |last=Bougarel |first=Xavier |title=Islam and Nationhood in Bosnia-Herzegovina: Surviving Empires |translator-last=Mobley |translator-first=Christopher |publisher=Bloomsbury Academic |location=London |year=2018}}</ref> | polje = [[medicinska mikrobiologija]], [[enzimologija]], [[hipnoza]], [[parapsihologija]] | radna_institucija = [[Research Center Borstel|Institut za istraživanje tuberkuloze u Borstelu]]<br>[[Schering AG]]<br>[[Univerzitet u Lausannei]]<br>[[Trinity College Dublin]] | alma_mater = [[Medicinski fakultet Sveučilišta u Zagrebu]] (navodno)<ref name="Who">{{cite book |title=World who's who in science: a biographical dictionary of notable scientists from antiquity to the present |publisher=Marquis-Who's Who |location=Chicago |year=1968 |chapter=Muftic, Mahmud Kamal |page=1222 |isbn=978-0-8379-1001-7}}</ref> | poznat_po = istraživanja o [[tuberkuloza|tuberkulozi]], [[hipnoza|hipnozi]] i parapsihologiji; političko povezivanje [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] i hrvatske emigracije | autor_kratica_bot = Muftic | fusnote = Koristio je i oblik '''Mahmut Kemal Muftić'''; kao pseudonim spominje se '''Firus mlađi'''.<ref name="Who" /><ref name="Jelic">{{cite book |last=Jelić |first=Branimir |title=Političke uspomene i rad Dra Branimira Jelića |publisher=M. Šamija |year=1982 |pages=410–412}}</ref> }} '''Mahmoud Kamal Muftić''' (također '''Mahmud''' ili '''Mahmut K. Muftić'''; [[Sarajevo]], 14. januar 1919. – septembar 1971.) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski medicinski istraživač, mikrobiolog i politički aktivist u doba [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Bavio se biomedicinskim istraživanjima, naročito u oblastima enzima, [[imunopatologija|imunopatologije]], [[tuberkuloza|tuberkuloze]] i lijekova, a istovremeno je istraživao [[hipnoza|hipnozu]], parapsihologiju i metafizičke teme.<ref name="Who" /><ref name="Bryan">{{cite journal |last=Bryan |first=William Joseph |year=1971 |title=In memoriam: Mahmud K. Muftic |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12–13 |page=196}}</ref> Najpoznatiji je po neobičnom spoju naučnog rada, islamske misli i emigrantske politike. Tokom 1950-ih i 1960-ih djelovao je u mrežama povezanim s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]], a potom i u hrvatskoj radikalno-nacionalističkoj emigraciji, gdje je kao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] pokušao povezati panislamističke i antikomunističke ciljeve.<ref name="Johnson">{{cite book |last=Johnson |first=Ian |title=A Mosque in Munich: Nazis, the CIA, and the Rise of the Muslim Brotherhood in the West |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2010 |page=163 |isbn=978-0547488684}}</ref><ref name="Misur">{{cite journal |last=Mišur |first=Ivo |title=Veze muslimanskih političkih emigranata s organizacijom Hrvatski narodni otpor |journal=Historijski zbornik |year=2022 |volume=75 |issue=1 |pages=111–139}}</ref> == Karijera == === Rani život u Bosni, 1919–1945 === Prema biografskom zapisu u djelu ''World Who's Who in Science'', Muftić je rođen 14. januara 1919. u Sarajevu, kao sin Saliha (ili Saleha) Firuza Muftića i Umihane Muftić, rođene Vranić.<ref name="Who" /> Poticao je iz ugledne muslimanske porodice vezane za islamsku učenost i [[nakšibendije|nakšibendijski]] sufijski krug. Njegov otac dovodi se u vezu sa Salihom Muftićem, stvarnim učiteljem u Šerijatskoj gimnaziji u Sarajevu početkom 1920-ih, dok je njegova majka kasnije bila poznata kao [[Muallim|muallima]] u Sarajevu.<ref name="Who" /> Porodica Muftić iz [[Foča|Foče]] dala je više generacija islamskih učenjaka, uključujući šejhove, muftije, imame i hafize. Održavali su i značajnu privatnu zbirku rukopisa na arapskom, osmanskoturskom i perzijskom jeziku, čiji je dio 1960. preuzela Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite news |title=Diwan-i džami: Književna tradicija muslimana |url=https://preporod.info/bs/article/844/diwan-i-dzami-knjizevna-tradicija-muslimana |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema vlastitom biografskom prikazu, Muftić je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944.<ref name="Who" /> Tu tvrdnju kasnije su osporavali neki njegovi politički protivnici iz emigracije, ali bez čvrstih dokaza, pa se u literaturi taj dio njegove biografije tretira oprezno.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Novinar i historičar Ian Johnson navodi da je tokom Drugog svjetskog rata služio, vjerovatno kao ljekar, u [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)|Handžar diviziji]].<ref name="Johnson" /> U širem društveno-političkom kontekstu dio muslimanske omladine iz Bosne i Hercegovine koja se školovala u Zagrebu u međuratnom i ratnom periodu približavao se hrvatskom nacionalnom miljeu, što može pomoći objašnjenju Muftićeve kasnije dugotrajne vezanosti za hrvatsku emigrantsku politiku.<ref name="Bougarel" /> === Poslijeratne godine, 1945–1947 === Između 1945. i 1947. radio je u Higijenskom institutu u Zagrebu.<ref name="Who" /> Drugi izvori sugeriraju da se neposredno nakon rata našao među izbjeglicama u Italiji, ali nije sasvim jasno je li Jugoslaviju napustio 1945. ili 1947.<ref name="Misur" /> U to vrijeme više arapskih zemalja pokazivalo je interes za muslimanske izbjeglice iz Jugoslavije, posmatrajući ih istovremeno kao muslimane kojima treba pomoći i kao ratne veterane. U italijanskim izbjegličkim logorima 1948. vršeno je i regrutiranje za službu u arapskim snagama, pri čemu je važnu ulogu imao [[Amin al-Husseini]].<ref name="Misur" /> === Rat u Palestini, Egipat, Irak i Saudijska Arabija, 1947/1948–1960 === Iako okolnosti njegova odlaska iz Jugoslavije nisu potpuno razjašnjene, izvjesno je da je najkasnije 1948. bio u [[Egipat|Egiptu]]. Tamo se brzo uključio u islamističke krugove povezane s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]]. Dobrovoljno je stupio u [[Arapska oslobodilačka vojska|Arapsku oslobodilačku vojsku]] tokom [[Arapsko–izraelski rat 1948.|rata u Palestini]], gdje je služio kao vojni ljekar.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> Vjerovatno je upravo tada uspostavio bliže veze sa [[Said Ramadan|Saidom Ramadanom]], jednim od vodećih ljudi Muslimanskog bratstva. Johnson navodi i da je Muftić bio povezan s Aminom al-Husseinijem.<ref name="Johnson" /> Dana 22. juna 1952. oženio se Isaad Mohammed Atia, egipatskom ljekarkom i anesteziologinjom iz ugledne porodice. Zajedno su objavili dva rada o hipnozi, iz 1957. i 1969, a imali su i sina Nejada Muftića.<ref name="Who" /><ref>{{cite journal |last1=Atia |first1=IM |last2=Muftic |first2=MK |year=1957 |title=Hypnosis in the psychosomatic investigation of female homosexuality |journal=British Journal of Medical Hypnotism |pages=41–46}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Od 1948. do 1954. radio je u Kairu, zatim od 1955. do 1959. u Bagdadu, a 1960. nalazio se u Gazi, tada dijelu [[Ujedinjena Arapska Republika|Ujedinjene Arapske Republike]].<ref name="Who" /> U [[Irak|Iraku]] je nastavio medicinska i mikrobiološka istraživanja uz podršku tamošnjeg ministarstva zdravstva. Nakon revolucije od 14. jula 1958. nakratko se vratio u Egipat.<ref name="Who" /> Tokom boravka na Bliskom istoku povremeno je bio predmet optužbi da radi za razne obavještajne službe; takve optužbe iznosili su i politički saveznici i protivnici, ali historijski izvori uglavnom ih bilježe kao dio složenih emigrantskih i hladnoratovskih sukoba, ne kao dokazanu činjenicu.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Zapadni Berlin, Lausanne/Ženeva, London i Dublin, 1960–1971 === Početkom 1960-ih Muftić prelazi u [[Zapadna Njemačka|Zapadnu Njemačku]] i [[Švicarska|Švicarsku]]. Prema biografiji iz 1968, radio je u Borstelu (1960–1962), potom u Higijenskom institutu u Lausannei i kao docent na Univerzitetu u Lausannei (1962–1964), a od 1964. bio je šef medicinskog odjela kompanije [[Schering AG]] u Berlinu.<ref name="Who" /> Istovremeno je održavao kontakte s emigrantskim krugovima u Londonu. Branimir Jelić piše da je tokom 1960-ih živio na relaciji Berlin–London, dok drugi izvori navode i njegove veze s bošnjačkim emigrantima okupljenim oko [[Juraj Krnjević|Jurja Krnjevića]].<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Trag mu se na kraju gubi u [[Dublin]]u, gdje je u vrijeme smrti bio povezan s Odsjekom za biohemiju [[Trinity College Dublin|Trinity Collegea]].<ref name="Bryan" /> == Istraživanje == Muftićev naučni rad obuhvatao je i konvencionalna biomedicinska istraživanja i spekulativnije oblasti. Od ranih 1950-ih do početka 1970-ih objavio je više od 50 stručnih radova, uglavnom u zapadnim medicinskim časopisima, te nekoliko patenata.<ref name="Who" /> === Mikrobiologija i razvoj lijekova === Njegov glavni naučni rad odnosio se na enzime, imunološke reakcije i mehanizme bolesti, naročito u vezi s [[Mycobacterium tuberculosis|uzročnikom tuberkuloze]], gljivičnim infekcijama i antimikrobnim supstancama.<ref name="Who" /> Posebno je istraživao enzim koji je nazivao ''cerase'', a koji je povezivao s razgradnjom voskova i virulentnošću tuberkuloznih bacila.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}}</ref> Objavljivao je i radove o peptidazama u mikobakterijama, inhibitorima gljivičnog rasta, novim antibilharzijskim lijekovima, te o derivatima s antimikrobnim i sedativnim djelovanjem, što je u više navrata povezivano s njegovim radom u Scheringu.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1967 |title=Application of chromogenic substrates to the determination of peptidases in mycobacteria |journal=Folia Microbiologica |volume=12 |issue=6 |pages=500–507 |doi=10.1007/BF02875711 |pmid=4865924}}</ref><ref>{{cite patent |author=Kutzsche A; Muftic MK; Peissker H |title=3-methyl-5-isopropylphenyl esters of n-pyrrolidino and n-morpholino carboxylic acids |number=US3457262A |date=1969}}</ref> === Hipnoza, metafizika i parapsihologija === Uporedo s mikrobiologijom, Muftić je razvijao i interes za biohemijsku osnovu [[hipnoza|hipnoze]]. William Joseph Bryan opisao ga je kao „pravog naučnika u svakom pogledu“, naglašavajući njegovu sklonost fizičkim i hemijskim objašnjenjima psiholoških pojava.<ref name="Bryan" /> U radu ''The chemistry of hypnosis'' iz 1961. pokušao je hipnozu povezati s biohemijskim procesima i mjerenjima galvanskog odgovora kože.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-institute-of-hypnosis_1961-04_2_2/page/6/mode/2up}}</ref> Godine 1969. on i Isaad Atia predstavili su koncept „elektrohipnoze“, tj. kombiniranja električne stimulacije i hipnotičke indukcije.<ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Istraživao je i parapsihološke teme poput [[psihokineza|psihokineze]] i „aure“. U knjizi ''Researches on the Aura Phenomena'' (1960/1961; drugo izdanje 1970) tvrdio je da se ljudska aura može tehnološki registrirati pomoću uređaja koji je nazivao ''optron''.<ref>{{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}}</ref> Ti radovi smještaju ga na granicu između tadašnje alternativne nauke, psiholoških eksperimenata i popularnih hladnoratovskih interesovanja za neuobičajena stanja svijesti. == Hladnoratovska politika iz sjene == Bio je aktivan i u međunarodnim mrežama Muslimanskog bratstva i u hrvatskim emigrantskim krugovima, nastojeći povezati islamske i hrvatske antijugoslavenske ciljeve.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> === Muslimansko bratstvo i hladnoratovski islamizam === Zahvaljujući vezama sa Saidom Ramadanom, Muftić je u 1950-im i 1960-im bio dio transnacionalnih islamističkih mreža koje su djelovale između Egipta, Saudijske Arabije i zapadne Evrope. Johnson ga ubraja među ljude povezane s projektima kojima su zapadne službe i saveznici nastojali koristiti islamističke aktere u antikomunističke svrhe.<ref name="Johnson" /> === Operacija Orient i Hrvatski narodni otpor === Početkom 1960-ih Muftić je postao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] (HNO), koju je vodio [[Vjekoslav Luburić]]. U toj ulozi postao je glavna veza između HNO-a i krugova Muslimanskog bratstva na Bliskom istoku.<ref name="Misur" /> Njegov najambiciozniji projekat bila je tzv. '''Operacija Orient''', plan da arapske države priznaju buduću hrvatsku vladu u egzilu i da se ona eventualno primi u [[Arapska liga|Arapsku ligu]] kao islamska država. U tom zamišljenom aranžmanu Muftić je trebao biti predstavnik te vlade u arapskom svijetu, faktički ministar vanjskih poslova.<ref name="Misur" /> Plan je propao 1964. zbog unutrašnjih sukoba u HNO-u. Luburić je, odbijajući da odstupi, Muftića optužio da je britanski agent, dok su i drugi akteri širili sumnje o njegovim vezama sa zapadnim ili drugim službama.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Nakon tog sloma Muftić je postajao sve politički izoliraniji. === Razočaranje i kasnije godine u dijaspori === Nakon razlaza s HNO-om povremeno je nastavio pisati u emigrantskoj štampi, ali se postepeno udaljavao od otvoreno proustaških stavova. Prema Ivi Mišuru, njegov kasniji odmak od hrvatskih političkih ideja bio je povezan i sa sukobom s Luburićem i s kontaktima s bošnjačkim emigrantima u Londonu.<ref name="Misur" /> == Kontroverze == Muftić je bio izrazito polarizirajuća ličnost. U bošnjačkoj i hrvatskoj emigraciji optuživali su ga za prevaru, samoproglašeno doktorstvo, djelovanje za strane službe i političku neiskrenost. Velik dio tih tvrdnji poticao je iz sukoba među emigrantskim grupama, pa ih historiografija uglavnom navodi kao dio polemičkog konteksta, a ne kao dokazano stanje stvari.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Navodna trgovina oružjem poslije arapsko-izraelskog rata === Njegovi protivnici tvrdili su da je nakon rata 1948. bio umiješan u krijumčarenje oružja i lijekova na Levantu, što je kasnije korišteno i kao osnova za optužbe da je sarađivao s izraelskim ili drugim obavještajnim strukturama.<ref name="Misur" /> Takve optužbe ostale su nedokazane, a suvremena literatura ih smješta u širi kontekst poslijeratnih crnih tržišta, tajnih operacija i frakcijskih borbi.<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |title=1948: A History of the First Arab-Israeli War |publisher=Yale University Press |year=2009 |isbn=9780300151121}}</ref> === Pitanje doktorata === Iako biografski izvori iz 1960-ih navode da je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944. i kasnije radio kao ljekar u više zemalja, pojedini emigrantski publicisti tvrdili su da nikada nije završio studij i da se lažno predstavljao kao doktor.<ref name="Who" /><ref name="Jelic" /> S druge strane, njegova duga stručna karijera, veliki broj medicinskih radova i položaji koje je obavljao u Egiptu, Iraku, Švicarskoj i Njemačkoj upućuju na to da je, formalno ili neformalno, imao stvarnu stručnu funkciju u medicinskom i istraživačkom polju.<ref name="Who" /> == Politički i teološki spisi == Pored medicinskih radova, Muftić je pisao i o [[islamska teologija|islamskoj teologiji]], [[medicinska etika|medicinskoj etici]] i odnosu islama prema čovjekovom porijeklu i moralu. U ''Encyclopaedia of the Qurʾān'' spomenut je po tumačenju da bi se [[Lukman|Luqman]] iz [[Kur'an]]a mogao identificirati s grčkim liječnikom i filozofom [[Alkmeon]]. Prema Muftiću, etička načela u 31. suri predstavljaju svojevrsnu ljekarsku zakletvu višu od [[Hipokratova zakletva|Hipokratove]].<ref name="McAuliffe">{{cite encyclopedia |editor-last=McAuliffe |editor-first=Jane Dammen |title=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |page=242}}</ref> Objavio je i tekstove poput ''Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran'' i ''The Qur'an on the cause of the fall of man'', prvobitno u islamskoj periodici, a kasnije i u časopisu ''Journal of the American Institute of Hypnosis''.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1974 |title=Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=15 |issue=6 |pages=259–264}}</ref><ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1975 |title=The Qur'an on the cause of the fall of man |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=16 |issue=1 |pages=8–15}}</ref> == Smrt i naslijeđe == Okolnosti Muftićeve smrti ostale su nejasne. Prema osmrtnici Williama Josepha Bryana, umro je u septembru 1971.<ref name="Bryan" /> Drugi kasniji izvori navode da je tvrdio kako pati od radijacijskog trovanja, a pojavile su se i špekulacije o trovanju ili atentatu u kontekstu njegovih političkih i obavještajnih veza.<ref name="Misur" /><ref name="Johnson" /> Te tvrdnje nisu konačno potvrđene. Muftić je ostao neobična figura 20. stoljeća: istraživač na granici mikrobiologije, hipnoze i parapsihologije, bošnjački muslimanski intelektualac iz Sarajeva, te emigrantski aktivist koji je pokušavao spojiti islamske i hrvatske radikalne mreže u sjeni Hladnog rata.<ref name="Bryan" /><ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> == Bibliografija == === Izabrani članci === * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16}} * {{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1971 |title=Influence of subcutaneous application of trans-3-methyl-2-hexanoic acid on induction of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12 |issue=3 |pages=118–119, 140}} === Knjige === * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1960}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena, Part 2 |publisher=Metaphysical Research Group |year=1961}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |edition=2 |publisher=Society of Metaphysicians |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}} == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Muftic, Mahmoud Kamal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački mikrobiolozi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psihijatri]] sjrk5qr39jxxnl44lccfbwehhekkot3 3819478 3819477 2026-03-25T14:27:37Z Panasko 146730 3819478 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mahmoud Kamal Muftić | slika = Mahmoud K. Muftić performing a galvanic skin response (GSR) measurement of the degree of hypnosis using a W-bridge oscillograph according to his own modified method.jpg | naslov = Muftić izvodi mjerenje [[galvanski odgovor kože|galvanskog odgovora kože]] radi određivanja stepena [[hipnoza|hipnoze]], Irak, kasne 1950-e | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1919|1|14}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] | datum_smrti = septembar 1971. | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Egipat]], [[Irak]], [[Saudijska Arabija]], [[Zapadna Njemačka]], [[Švicarska]], [[Irska]] | državljanstvo = [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br>[[Hrvatska]]<br>[[Egipat]] (azil)<br>[[Zapadna Njemačka]] (azil) | narodnost = bosanskohercegovački / jugoslavenski | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]]<ref name="Bougarel">{{cite book |last=Bougarel |first=Xavier |title=Islam and Nationhood in Bosnia-Herzegovina: Surviving Empires |translator-last=Mobley |translator-first=Christopher |publisher=Bloomsbury Academic |location=London |year=2018}}</ref> | polje = [[medicinska mikrobiologija]], [[enzimologija]], [[hipnoza]], [[parapsihologija]] | radna_institucija = [[Research Center Borstel|Institut za istraživanje tuberkuloze u Borstelu]]<br>[[Schering AG]]<br>[[Univerzitet u Lausannei]]<br>[[Trinity College Dublin]] | alma_mater = [[Medicinski fakultet Sveučilišta u Zagrebu]] (navodno)<ref name="Who">{{cite book |title=World who's who in science: a biographical dictionary of notable scientists from antiquity to the present |publisher=Marquis-Who's Who |location=Chicago |year=1968 |chapter=Muftic, Mahmud Kamal |page=1222 |isbn=978-0-8379-1001-7}}</ref> | poznat_po = istraživanja o [[tuberkuloza|tuberkulozi]], [[hipnoza|hipnozi]] i parapsihologiji; političko povezivanje [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] i hrvatske emigracije | autor_kratica_bot = Muftic | fusnote = Koristio je i oblik '''Mahmut Kemal Muftić'''; kao pseudonim spominje se '''Firus mlađi'''.<ref name="Who" /><ref name="Jelic">{{cite book |last=Jelić |first=Branimir |title=Političke uspomene i rad Dra Branimira Jelića |publisher=M. Šamija |year=1982 |pages=410–412}}</ref> }} '''Mahmoud Kamal Muftić''' (također '''Mahmud''' ili '''Mahmut K. Muftić'''; [[Sarajevo]], 14. januar 1919. – septembar 1971.) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski medicinski istraživač, mikrobiolog i politički aktivist u doba [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Bavio se biomedicinskim istraživanjima, naročito u oblastima enzima, [[imunopatologija|imunopatologije]], [[tuberkuloza|tuberkuloze]] i lijekova, a istovremeno je istraživao [[hipnoza|hipnozu]], parapsihologiju i metafizičke teme.<ref name="Who" /><ref name="Bryan">{{cite journal |last=Bryan |first=William Joseph |year=1971 |title=In memoriam: Mahmud K. Muftic |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12–13 |page=196}}</ref> Najpoznatiji je po neobičnom spoju naučnog rada, islamske misli i emigrantske politike. Tokom 1950-ih i 1960-ih djelovao je u mrežama povezanim s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]], a potom i u hrvatskoj radikalno-nacionalističkoj emigraciji, gdje je kao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] pokušao povezati panislamističke i antikomunističke ciljeve.<ref name="Johnson">{{cite book |last=Johnson |first=Ian |title=A Mosque in Munich: Nazis, the CIA, and the Rise of the Muslim Brotherhood in the West |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2010 |page=163 |isbn=978-0547488684}}</ref><ref name="Misur">{{cite journal |last=Mišur |first=Ivo |title=Veze muslimanskih političkih emigranata s organizacijom Hrvatski narodni otpor |journal=Historijski zbornik |year=2022 |volume=75 |issue=1 |pages=111–139}}</ref> == Karijera == === Rani život u Bosni, 1919–1945 === Prema biografskom zapisu u djelu ''World Who's Who in Science'', Muftić je rođen 14. januara 1919. u Sarajevu, kao sin Saliha (ili Saleha) Firuza Muftića i Umihane Muftić, rođene Vranić.<ref name="Who" /> Poticao je iz ugledne muslimanske porodice vezane za islamsku učenost i [[nakšibendije|nakšibendijski]] sufijski krug. Njegov otac dovodi se u vezu sa Salihom Muftićem, stvarnim učiteljem u Šerijatskoj gimnaziji u Sarajevu početkom 1920-ih, dok je njegova majka kasnije bila poznata kao [[Muallim|muallima]] u Sarajevu.<ref name="Who" /> Porodica Muftić iz [[Foča|Foče]] dala je više generacija islamskih učenjaka, uključujući šejhove, muftije, imame i hafize. Održavali su i značajnu privatnu zbirku rukopisa na arapskom, osmanskoturskom i perzijskom jeziku, čiji je dio 1960. preuzela Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite news |title=Diwan-i džami: Književna tradicija muslimana |url=https://preporod.info/bs/article/844/diwan-i-dzami-knjizevna-tradicija-muslimana |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema vlastitom biografskom prikazu, Muftić je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944.<ref name="Who" /> Tu tvrdnju kasnije su osporavali neki njegovi politički protivnici iz emigracije, ali bez čvrstih dokaza, pa se u literaturi taj dio njegove biografije tretira oprezno.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Novinar i historičar Ian Johnson navodi da je tokom Drugog svjetskog rata služio, vjerovatno kao ljekar, u [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)|Handžar diviziji]].<ref name="Johnson" /> U širem društveno-političkom kontekstu dio muslimanske omladine iz Bosne i Hercegovine koja se školovala u Zagrebu u međuratnom i ratnom periodu približavao se hrvatskom nacionalnom miljeu, što može pomoći objašnjenju Muftićeve kasnije dugotrajne vezanosti za hrvatsku emigrantsku politiku.<ref name="Bougarel" /> === Poslijeratne godine, 1945–1947 === Između 1945. i 1947. radio je u Higijenskom institutu u Zagrebu.<ref name="Who" /> Drugi izvori sugeriraju da se neposredno nakon rata našao među izbjeglicama u Italiji, ali nije sasvim jasno je li Jugoslaviju napustio 1945. ili 1947.<ref name="Misur" /> U to vrijeme više arapskih zemalja pokazivalo je interes za muslimanske izbjeglice iz Jugoslavije, posmatrajući ih istovremeno kao muslimane kojima treba pomoći i kao ratne veterane. U italijanskim izbjegličkim logorima 1948. vršeno je i regrutiranje za službu u arapskim snagama, pri čemu je važnu ulogu imao [[Mohammed Amin al-Husseini|Amin al-Husseini]].<ref name="Misur" /> === Rat u Palestini, Egipat, Irak i Saudijska Arabija, 1947/1948–1960 === Iako okolnosti njegova odlaska iz Jugoslavije nisu potpuno razjašnjene, izvjesno je da je najkasnije 1948. bio u [[Egipat|Egiptu]]. Tamo se brzo uključio u islamističke krugove povezane s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]]. Dobrovoljno je stupio u [[Arapska oslobodilačka vojska|Arapsku oslobodilačku vojsku]] tokom [[Arapsko–izraelski rat 1948.|rata u Palestini]], gdje je služio kao vojni ljekar.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> Vjerovatno je upravo tada uspostavio bliže veze sa [[Said Ramadan|Saidom Ramadanom]], jednim od vodećih ljudi Muslimanskog bratstva. Johnson navodi i da je Muftić bio povezan s Aminom al-Husseinijem.<ref name="Johnson" /> Dana 22. juna 1952. oženio se Isaad Mohammed Atia, egipatskom ljekarkom i anesteziologinjom iz ugledne porodice. Zajedno su objavili dva rada o hipnozi, iz 1957. i 1969, a imali su i sina Nejada Muftića.<ref name="Who" /><ref>{{cite journal |last1=Atia |first1=IM |last2=Muftic |first2=MK |year=1957 |title=Hypnosis in the psychosomatic investigation of female homosexuality |journal=British Journal of Medical Hypnotism |pages=41–46}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Od 1948. do 1954. radio je u Kairu, zatim od 1955. do 1959. u Bagdadu, a 1960. nalazio se u Gazi, tada dijelu [[Ujedinjena Arapska Republika|Ujedinjene Arapske Republike]].<ref name="Who" /> U [[Irak|Iraku]] je nastavio medicinska i mikrobiološka istraživanja uz podršku tamošnjeg ministarstva zdravstva. Nakon revolucije od 14. jula 1958. nakratko se vratio u Egipat.<ref name="Who" /> Tokom boravka na Bliskom istoku povremeno je bio predmet optužbi da radi za razne obavještajne službe; takve optužbe iznosili su i politički saveznici i protivnici, ali historijski izvori uglavnom ih bilježe kao dio složenih emigrantskih i hladnoratovskih sukoba, ne kao dokazanu činjenicu.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Zapadni Berlin, Lausanne/Ženeva, London i Dublin, 1960–1971 === Početkom 1960-ih Muftić prelazi u [[Zapadna Njemačka|Zapadnu Njemačku]] i [[Švicarska|Švicarsku]]. Prema biografiji iz 1968, radio je u Borstelu (1960–1962), potom u Higijenskom institutu u Lausannei i kao docent na Univerzitetu u Lausannei (1962–1964), a od 1964. bio je šef medicinskog odjela kompanije [[Schering AG]] u Berlinu.<ref name="Who" /> Istovremeno je održavao kontakte s emigrantskim krugovima u Londonu. Branimir Jelić piše da je tokom 1960-ih živio na relaciji Berlin–London, dok drugi izvori navode i njegove veze s bošnjačkim emigrantima okupljenim oko [[Juraj Krnjević|Jurja Krnjevića]].<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Trag mu se na kraju gubi u [[Dublin]]u, gdje je u vrijeme smrti bio povezan s Odsjekom za biohemiju [[Trinity College Dublin|Trinity Collegea]].<ref name="Bryan" /> == Istraživanje == Muftićev naučni rad obuhvatao je i konvencionalna biomedicinska istraživanja i spekulativnije oblasti. Od ranih 1950-ih do početka 1970-ih objavio je više od 50 stručnih radova, uglavnom u zapadnim medicinskim časopisima, te nekoliko patenata.<ref name="Who" /> === Mikrobiologija i razvoj lijekova === Njegov glavni naučni rad odnosio se na enzime, imunološke reakcije i mehanizme bolesti, naročito u vezi s [[Mycobacterium tuberculosis|uzročnikom tuberkuloze]], gljivičnim infekcijama i antimikrobnim supstancama.<ref name="Who" /> Posebno je istraživao enzim koji je nazivao ''cerase'', a koji je povezivao s razgradnjom voskova i virulentnošću tuberkuloznih bacila.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}}</ref> Objavljivao je i radove o peptidazama u mikobakterijama, inhibitorima gljivičnog rasta, novim antibilharzijskim lijekovima, te o derivatima s antimikrobnim i sedativnim djelovanjem, što je u više navrata povezivano s njegovim radom u Scheringu.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1967 |title=Application of chromogenic substrates to the determination of peptidases in mycobacteria |journal=Folia Microbiologica |volume=12 |issue=6 |pages=500–507 |doi=10.1007/BF02875711 |pmid=4865924}}</ref><ref>{{cite patent |author=Kutzsche A; Muftic MK; Peissker H |title=3-methyl-5-isopropylphenyl esters of n-pyrrolidino and n-morpholino carboxylic acids |number=US3457262A |date=1969}}</ref> === Hipnoza, metafizika i parapsihologija === Uporedo s mikrobiologijom, Muftić je razvijao i interes za biohemijsku osnovu [[hipnoza|hipnoze]]. William Joseph Bryan opisao ga je kao "pravog naučnika u svakom pogledu", naglašavajući njegovu sklonost fizičkim i hemijskim objašnjenjima psiholoških pojava.<ref name="Bryan" /> U radu ''The chemistry of hypnosis'' iz 1961. pokušao je hipnozu povezati s biohemijskim procesima i mjerenjima galvanskog odgovora kože.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-institute-of-hypnosis_1961-04_2_2/page/6/mode/2up}}</ref> Godine 1969. on i Isaad Atia predstavili su koncept "elektrohipnoze", tj. kombiniranja električne stimulacije i hipnotičke indukcije.<ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Istraživao je i parapsihološke teme poput [[psihokineza|psihokineze]] i "aure". U knjizi ''Researches on the Aura Phenomena'' (1960/1961; drugo izdanje 1970) tvrdio je da se ljudska aura može tehnološki registrirati pomoću uređaja koji je nazivao ''optron''.<ref>{{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}}</ref> Ti radovi smještaju ga na granicu između tadašnje alternativne nauke, psiholoških eksperimenata i popularnih hladnoratovskih interesovanja za neuobičajena stanja svijesti. == Hladnoratovska politika iz sjene == Bio je aktivan i u međunarodnim mrežama Muslimanskog bratstva i u hrvatskim emigrantskim krugovima, nastojeći povezati islamske i hrvatske antijugoslavenske ciljeve.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> === Muslimansko bratstvo i hladnoratovski islamizam === Zahvaljujući vezama sa Saidom Ramadanom, Muftić je u 1950-im i 1960-im bio dio transnacionalnih islamističkih mreža koje su djelovale između Egipta, Saudijske Arabije i zapadne Evrope. Johnson ga ubraja među ljude povezane s projektima kojima su zapadne službe i saveznici nastojali koristiti islamističke aktere u antikomunističke svrhe.<ref name="Johnson" /> === Operacija Orient i Hrvatski narodni otpor === Početkom 1960-ih Muftić je postao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] (HNO), koju je vodio [[Vjekoslav Luburić]]. U toj ulozi postao je glavna veza između HNO-a i krugova Muslimanskog bratstva na Bliskom istoku.<ref name="Misur" /> Njegov najambiciozniji projekat bila je tzv. '''Operacija Orient''', plan da arapske države priznaju buduću hrvatsku vladu u egzilu i da se ona eventualno primi u [[Arapska liga|Arapsku ligu]] kao islamska država. U tom zamišljenom aranžmanu Muftić je trebao biti predstavnik te vlade u arapskom svijetu, faktički ministar vanjskih poslova.<ref name="Misur" /> Plan je propao 1964. zbog unutrašnjih sukoba u HNO-u. Luburić je, odbijajući da odstupi, Muftića optužio da je britanski agent, dok su i drugi akteri širili sumnje o njegovim vezama sa zapadnim ili drugim službama.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Nakon tog sloma Muftić je postajao sve politički izoliraniji. === Razočaranje i kasnije godine u dijaspori === Nakon razlaza s HNO-om povremeno je nastavio pisati u emigrantskoj štampi, ali se postepeno udaljavao od otvoreno proustaških stavova. Prema Ivi Mišuru, njegov kasniji odmak od hrvatskih političkih ideja bio je povezan i sa sukobom s Luburićem i s kontaktima s bošnjačkim emigrantima u Londonu.<ref name="Misur" /> == Kontroverze == Muftić je bio izrazito polarizirajuća ličnost. U bošnjačkoj i hrvatskoj emigraciji optuživali su ga za prevaru, samoproglašeno doktorstvo, djelovanje za strane službe i političku neiskrenost. Velik dio tih tvrdnji poticao je iz sukoba među emigrantskim grupama, pa ih historiografija uglavnom navodi kao dio polemičkog konteksta, a ne kao dokazano stanje stvari.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Navodna trgovina oružjem poslije arapsko-izraelskog rata === Njegovi protivnici tvrdili su da je nakon rata 1948. bio umiješan u krijumčarenje oružja i lijekova na Levantu, što je kasnije korišteno i kao osnova za optužbe da je sarađivao s izraelskim ili drugim obavještajnim strukturama.<ref name="Misur" /> Takve optužbe ostale su nedokazane, a suvremena literatura ih smješta u širi kontekst poslijeratnih crnih tržišta, tajnih operacija i frakcijskih borbi.<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |title=1948: A History of the First Arab-Israeli War |publisher=Yale University Press |year=2009 |isbn=9780300151121}}</ref> === Pitanje doktorata === Iako biografski izvori iz 1960-ih navode da je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944. i kasnije radio kao ljekar u više zemalja, pojedini emigrantski publicisti tvrdili su da nikada nije završio studij i da se lažno predstavljao kao doktor.<ref name="Who" /><ref name="Jelic" /> S druge strane, njegova duga stručna karijera, veliki broj medicinskih radova i položaji koje je obavljao u Egiptu, Iraku, Švicarskoj i Njemačkoj upućuju na to da je, formalno ili neformalno, imao stvarnu stručnu funkciju u medicinskom i istraživačkom polju.<ref name="Who" /> == Politički i teološki spisi == Pored medicinskih radova, Muftić je pisao i o [[islamska teologija|islamskoj teologiji]], [[medicinska etika|medicinskoj etici]] i odnosu islama prema čovjekovom porijeklu i moralu. U ''Encyclopaedia of the Qurʾān'' spomenut je po tumačenju da bi se [[Lukman|Luqman]] iz [[Kur'an]]a mogao identificirati s grčkim liječnikom i filozofom [[Alkmeon]]. Prema Muftiću, etička načela u 31. suri predstavljaju svojevrsnu ljekarsku zakletvu višu od [[Hipokratova zakletva|Hipokratove]].<ref name="McAuliffe">{{cite encyclopedia |editor-last=McAuliffe |editor-first=Jane Dammen |title=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |page=242}}</ref> Objavio je i tekstove poput ''Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran'' i ''The Qur'an on the cause of the fall of man'', prvobitno u islamskoj periodici, a kasnije i u časopisu ''Journal of the American Institute of Hypnosis''.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1974 |title=Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=15 |issue=6 |pages=259–264}}</ref><ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1975 |title=The Qur'an on the cause of the fall of man |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=16 |issue=1 |pages=8–15}}</ref> == Smrt i naslijeđe == Okolnosti Muftićeve smrti ostale su nejasne. Prema osmrtnici Williama Josepha Bryana, umro je u septembru 1971.<ref name="Bryan" /> Drugi kasniji izvori navode da je tvrdio kako pati od radijacijskog trovanja, a pojavile su se i špekulacije o trovanju ili atentatu u kontekstu njegovih političkih i obavještajnih veza.<ref name="Misur" /><ref name="Johnson" /> Te tvrdnje nisu konačno potvrđene. Muftić je ostao neobična figura 20. stoljeća: istraživač na granici mikrobiologije, hipnoze i parapsihologije, bošnjački muslimanski intelektualac iz Sarajeva, te emigrantski aktivist koji je pokušavao spojiti islamske i hrvatske radikalne mreže u sjeni Hladnog rata.<ref name="Bryan" /><ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> == Bibliografija == === Izabrani članci === * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16}} * {{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1971 |title=Influence of subcutaneous application of trans-3-methyl-2-hexanoic acid on induction of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12 |issue=3 |pages=118–119, 140}} === Knjige === * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1960}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena, Part 2 |publisher=Metaphysical Research Group |year=1961}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |edition=2 |publisher=Society of Metaphysicians |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}} == Bilješke == {{notelist}} == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Muftic, Mahmoud Kamal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački mikrobiolozi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psihijatri]] [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Umrli 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] fyjh72ct4u5od7bcibhgnvhqei3aivq 3819479 3819478 2026-03-25T14:30:35Z Panasko 146730 3819479 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mahmoud Kamal Muftić | slika = Mahmoud K. Muftić performing a galvanic skin response (GSR) measurement of the degree of hypnosis using a W-bridge oscillograph according to his own modified method.jpg | naslov = Muftić izvodi mjerenje [[galvanski odgovor kože|galvanskog odgovora kože]] radi određivanja stepena [[hipnoza|hipnoze]], Irak, kasne 1950-e | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1919|1|14}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] | datum_smrti = septembar 1971. | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Egipat]], [[Irak]], [[Saudijska Arabija]], [[Zapadna Njemačka]], [[Švicarska]], [[Irska]] | državljanstvo = [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br>[[Hrvatska]]<br>[[Egipat]] (azil)<br>[[Zapadna Njemačka]] (azil) | narodnost = bosanskohercegovački / jugoslavenski | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]]<ref name="Bougarel">{{cite book |last=Bougarel |first=Xavier |title=Islam and Nationhood in Bosnia-Herzegovina: Surviving Empires |translator-last=Mobley |translator-first=Christopher |publisher=Bloomsbury Academic |location=London |year=2018}}</ref> | polje = [[medicinska mikrobiologija]], [[enzimologija]], [[hipnoza]], [[parapsihologija]] | radna_institucija = [[Research Center Borstel|Institut za istraživanje tuberkuloze u Borstelu]]<br>[[Schering AG]]<br>[[Univerzitet u Lausannei]]<br>[[Trinity College Dublin]] | alma_mater = [[Medicinski fakultet Sveučilišta u Zagrebu]] (navodno)<ref name="Who">{{cite book |title=World who's who in science: a biographical dictionary of notable scientists from antiquity to the present |publisher=Marquis-Who's Who |location=Chicago |year=1968 |chapter=Muftic, Mahmud Kamal |page=1222 |isbn=978-0-8379-1001-7}}</ref> | poznat_po = istraživanja o [[tuberkuloza|tuberkulozi]], [[hipnoza|hipnozi]] i parapsihologiji; političko povezivanje [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] i hrvatske emigracije | autor_kratica_bot = Muftic | fusnote = Koristio je i oblik '''Mahmut Kemal Muftić'''; kao pseudonim spominje se '''Firus mlađi'''.<ref name="Who" /><ref name="Jelic">{{cite book |last=Jelić |first=Branimir |title=Političke uspomene i rad Dra Branimira Jelića |publisher=M. Šamija |year=1982 |pages=410–412}}</ref> }} '''Mahmoud Kamal Muftić''' (također '''Mahmud''' ili '''Mahmut K. Muftić'''; [[Sarajevo]], 14. januar 1919 – septembar 1971) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski medicinski istraživač, mikrobiolog i politički aktivist u doba [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Bavio se biomedicinskim istraživanjima, naročito u oblastima enzima, [[imunopatologija|imunopatologije]], [[tuberkuloza|tuberkuloze]] i lijekova, a istovremeno je istraživao [[hipnoza|hipnozu]], parapsihologiju i metafizičke teme.<ref name="Who" /><ref name="Bryan">{{cite journal |last=Bryan |first=William Joseph |year=1971 |title=In memoriam: Mahmud K. Muftic |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12–13 |page=196}}</ref> Najpoznatiji je po neobičnom spoju naučnog rada, islamske misli i emigrantske politike. Tokom 1950-ih i 1960-ih djelovao je u mrežama povezanim s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]], a potom i u hrvatskoj radikalno-nacionalističkoj emigraciji, gdje je kao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] pokušao povezati panislamističke i antikomunističke ciljeve.<ref name="Johnson">{{cite book |last=Johnson |first=Ian |title=A Mosque in Munich: Nazis, the CIA, and the Rise of the Muslim Brotherhood in the West |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2010 |page=163 |isbn=978-0547488684}}</ref><ref name="Misur">{{cite journal |last=Mišur |first=Ivo |title=Veze muslimanskih političkih emigranata s organizacijom Hrvatski narodni otpor |journal=Historijski zbornik |year=2022 |volume=75 |issue=1 |pages=111–139}}</ref> == Karijera == === Rani život u Bosni, 1919–1945 === Prema biografskom zapisu u djelu ''World Who's Who in Science'', Muftić je rođen 14. januara 1919. u Sarajevu, kao sin Saliha (ili Saleha) Firuza Muftića i Umihane Muftić, rođene Vranić.<ref name="Who" /> Poticao je iz ugledne muslimanske porodice vezane za islamsku učenost i [[nakšibendije|nakšibendijski]] sufijski krug. Njegov otac dovodi se u vezu sa Salihom Muftićem, stvarnim učiteljem u Šerijatskoj gimnaziji u Sarajevu početkom 1920-ih, dok je njegova majka kasnije bila poznata kao [[Muallim|muallima]] u Sarajevu.<ref name="Who" /> Porodica Muftić iz [[Foča|Foče]] dala je više generacija islamskih učenjaka, uključujući šejhove, muftije, imame i hafize. Održavali su i značajnu privatnu zbirku rukopisa na arapskom, osmanskoturskom i perzijskom jeziku, čiji je dio 1960. preuzela Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite news |title=Diwan-i džami: Književna tradicija muslimana |url=https://preporod.info/bs/article/844/diwan-i-dzami-knjizevna-tradicija-muslimana |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema vlastitom biografskom prikazu, Muftić je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944.<ref name="Who" /> Tu tvrdnju kasnije su osporavali neki njegovi politički protivnici iz emigracije, ali bez čvrstih dokaza, pa se u literaturi taj dio njegove biografije tretira oprezno.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Novinar i historičar Ian Johnson navodi da je tokom Drugog svjetskog rata služio, vjerovatno kao ljekar, u [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)|Handžar diviziji]].<ref name="Johnson" /> U širem društveno-političkom kontekstu dio muslimanske omladine iz Bosne i Hercegovine koja se školovala u Zagrebu u međuratnom i ratnom periodu približavao se hrvatskom nacionalnom miljeu, što može pomoći objašnjenju Muftićeve kasnije dugotrajne vezanosti za hrvatsku emigrantsku politiku.<ref name="Bougarel" /> === Poslijeratne godine, 1945–1947 === Između 1945. i 1947. radio je u Higijenskom institutu u Zagrebu.<ref name="Who" /> Drugi izvori sugeriraju da se neposredno nakon rata našao među izbjeglicama u Italiji, ali nije sasvim jasno je li Jugoslaviju napustio 1945. ili 1947.<ref name="Misur" /> U to vrijeme više arapskih zemalja pokazivalo je interes za muslimanske izbjeglice iz Jugoslavije, posmatrajući ih istovremeno kao muslimane kojima treba pomoći i kao ratne veterane. U italijanskim izbjegličkim logorima 1948. vršeno je i regrutiranje za službu u arapskim snagama, pri čemu je važnu ulogu imao [[Mohammed Amin al-Husseini|Amin al-Husseini]].<ref name="Misur" /> === Rat u Palestini, Egipat, Irak i Saudijska Arabija, 1947/1948–1960 === Iako okolnosti njegova odlaska iz Jugoslavije nisu potpuno razjašnjene, izvjesno je da je najkasnije 1948. bio u [[Egipat|Egiptu]]. Tamo se brzo uključio u islamističke krugove povezane s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]]. Dobrovoljno je stupio u [[Arapska oslobodilačka vojska|Arapsku oslobodilačku vojsku]] tokom [[Arapsko–izraelski rat 1948.|rata u Palestini]], gdje je služio kao vojni ljekar.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> Vjerovatno je upravo tada uspostavio bliže veze sa [[Said Ramadan|Saidom Ramadanom]], jednim od vodećih ljudi Muslimanskog bratstva. Johnson navodi i da je Muftić bio povezan s Aminom al-Husseinijem.<ref name="Johnson" /> Dana 22. juna 1952. oženio se Isaad Mohammed Atia, egipatskom ljekarkom i anesteziologinjom iz ugledne porodice. Zajedno su objavili dva rada o hipnozi, iz 1957. i 1969, a imali su i sina Nejada Muftića.<ref name="Who" /><ref>{{cite journal |last1=Atia |first1=IM |last2=Muftic |first2=MK |year=1957 |title=Hypnosis in the psychosomatic investigation of female homosexuality |journal=British Journal of Medical Hypnotism |pages=41–46}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Od 1948. do 1954. radio je u Kairu, zatim od 1955. do 1959. u Bagdadu, a 1960. nalazio se u Gazi, tada dijelu [[Ujedinjena Arapska Republika|Ujedinjene Arapske Republike]].<ref name="Who" /> U [[Irak|Iraku]] je nastavio medicinska i mikrobiološka istraživanja uz podršku tamošnjeg ministarstva zdravstva. Nakon revolucije od 14. jula 1958. nakratko se vratio u Egipat.<ref name="Who" /> Tokom boravka na Bliskom istoku povremeno je bio predmet optužbi da radi za razne obavještajne službe; takve optužbe iznosili su i politički saveznici i protivnici, ali historijski izvori uglavnom ih bilježe kao dio složenih emigrantskih i hladnoratovskih sukoba, ne kao dokazanu činjenicu.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Zapadni Berlin, Lausanne/Ženeva, London i Dublin, 1960–1971 === Početkom 1960-ih Muftić prelazi u [[Zapadna Njemačka|Zapadnu Njemačku]] i [[Švicarska|Švicarsku]]. Prema biografiji iz 1968, radio je u Borstelu (1960–1962), potom u Higijenskom institutu u Lausannei i kao docent na Univerzitetu u Lausannei (1962–1964), a od 1964. bio je šef medicinskog odjela kompanije [[Schering AG]] u Berlinu.<ref name="Who" /> Istovremeno je održavao kontakte s emigrantskim krugovima u Londonu. Branimir Jelić piše da je tokom 1960-ih živio na relaciji Berlin–London, dok drugi izvori navode i njegove veze s bošnjačkim emigrantima okupljenim oko [[Juraj Krnjević|Jurja Krnjevića]].<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Trag mu se na kraju gubi u [[Dublin]]u, gdje je u vrijeme smrti bio povezan s Odsjekom za biohemiju [[Trinity College Dublin|Trinity Collegea]].<ref name="Bryan" /> == Istraživanje == Muftićev naučni rad obuhvatao je i konvencionalna biomedicinska istraživanja i spekulativnije oblasti. Od ranih 1950-ih do početka 1970-ih objavio je više od 50 stručnih radova, uglavnom u zapadnim medicinskim časopisima, te nekoliko patenata.<ref name="Who" /> === Mikrobiologija i razvoj lijekova === Njegov glavni naučni rad odnosio se na enzime, imunološke reakcije i mehanizme bolesti, naročito u vezi s [[Mycobacterium tuberculosis|uzročnikom tuberkuloze]], gljivičnim infekcijama i antimikrobnim supstancama.<ref name="Who" /> Posebno je istraživao enzim koji je nazivao ''cerase'', a koji je povezivao s razgradnjom voskova i virulentnošću tuberkuloznih bacila.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}}</ref> Objavljivao je i radove o peptidazama u mikobakterijama, inhibitorima gljivičnog rasta, novim antibilharzijskim lijekovima, te o derivatima s antimikrobnim i sedativnim djelovanjem, što je u više navrata povezivano s njegovim radom u Scheringu.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1967 |title=Application of chromogenic substrates to the determination of peptidases in mycobacteria |journal=Folia Microbiologica |volume=12 |issue=6 |pages=500–507 |doi=10.1007/BF02875711 |pmid=4865924}}</ref><ref>{{cite patent |author=Kutzsche A; Muftic MK; Peissker H |title=3-methyl-5-isopropylphenyl esters of n-pyrrolidino and n-morpholino carboxylic acids |number=US3457262A |date=1969}}</ref> === Hipnoza, metafizika i parapsihologija === Uporedo s mikrobiologijom, Muftić je razvijao i interes za biohemijsku osnovu [[hipnoza|hipnoze]]. William Joseph Bryan opisao ga je kao "pravog naučnika u svakom pogledu", naglašavajući njegovu sklonost fizičkim i hemijskim objašnjenjima psiholoških pojava.<ref name="Bryan" /> U radu ''The chemistry of hypnosis'' iz 1961. pokušao je hipnozu povezati s biohemijskim procesima i mjerenjima galvanskog odgovora kože.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-institute-of-hypnosis_1961-04_2_2/page/6/mode/2up}}</ref> Godine 1969. on i Isaad Atia predstavili su koncept "elektrohipnoze", tj. kombiniranja električne stimulacije i hipnotičke indukcije.<ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Istraživao je i parapsihološke teme poput [[psihokineza|psihokineze]] i "aure". U knjizi ''Researches on the Aura Phenomena'' (1960/1961; drugo izdanje 1970) tvrdio je da se ljudska aura može tehnološki registrirati pomoću uređaja koji je nazivao ''optron''.<ref>{{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}}</ref> Ti radovi smještaju ga na granicu između tadašnje alternativne nauke, psiholoških eksperimenata i popularnih hladnoratovskih interesovanja za neuobičajena stanja svijesti. == Hladnoratovska politika iz sjene == Bio je aktivan i u međunarodnim mrežama Muslimanskog bratstva i u hrvatskim emigrantskim krugovima, nastojeći povezati islamske i hrvatske antijugoslavenske ciljeve.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> === Muslimansko bratstvo i hladnoratovski islamizam === Zahvaljujući vezama sa Saidom Ramadanom, Muftić je u 1950-im i 1960-im bio dio transnacionalnih islamističkih mreža koje su djelovale između Egipta, Saudijske Arabije i zapadne Evrope. Johnson ga ubraja među ljude povezane s projektima kojima su zapadne službe i saveznici nastojali koristiti islamističke aktere u antikomunističke svrhe.<ref name="Johnson" /> === Operacija Orient i Hrvatski narodni otpor === Početkom 1960-ih Muftić je postao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] (HNO), koju je vodio [[Vjekoslav Luburić]]. U toj ulozi postao je glavna veza između HNO-a i krugova Muslimanskog bratstva na Bliskom istoku.<ref name="Misur" /> Njegov najambiciozniji projekat bila je tzv. '''Operacija Orient''', plan da arapske države priznaju buduću hrvatsku vladu u egzilu i da se ona eventualno primi u [[Arapska liga|Arapsku ligu]] kao islamska država. U tom zamišljenom aranžmanu Muftić je trebao biti predstavnik te vlade u arapskom svijetu, faktički ministar vanjskih poslova.<ref name="Misur" /> Plan je propao 1964. zbog unutrašnjih sukoba u HNO-u. Luburić je, odbijajući da odstupi, Muftića optužio da je britanski agent, dok su i drugi akteri širili sumnje o njegovim vezama sa zapadnim ili drugim službama.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Nakon tog sloma Muftić je postajao sve politički izoliraniji. === Razočaranje i kasnije godine u dijaspori === Nakon razlaza s HNO-om povremeno je nastavio pisati u emigrantskoj štampi, ali se postepeno udaljavao od otvoreno proustaških stavova. Prema Ivi Mišuru, njegov kasniji odmak od hrvatskih političkih ideja bio je povezan i sa sukobom s Luburićem i s kontaktima s bošnjačkim emigrantima u Londonu.<ref name="Misur" /> == Kontroverze == Muftić je bio izrazito polarizirajuća ličnost. U bošnjačkoj i hrvatskoj emigraciji optuživali su ga za prevaru, samoproglašeno doktorstvo, djelovanje za strane službe i političku neiskrenost. Velik dio tih tvrdnji poticao je iz sukoba među emigrantskim grupama, pa ih historiografija uglavnom navodi kao dio polemičkog konteksta, a ne kao dokazano stanje stvari.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Navodna trgovina oružjem poslije arapsko-izraelskog rata === Njegovi protivnici tvrdili su da je nakon rata 1948. bio umiješan u krijumčarenje oružja i lijekova na Levantu, što je kasnije korišteno i kao osnova za optužbe da je sarađivao s izraelskim ili drugim obavještajnim strukturama.<ref name="Misur" /> Takve optužbe ostale su nedokazane, a suvremena literatura ih smješta u širi kontekst poslijeratnih crnih tržišta, tajnih operacija i frakcijskih borbi.<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |title=1948: A History of the First Arab-Israeli War |publisher=Yale University Press |year=2009 |isbn=9780300151121}}</ref> === Pitanje doktorata === Iako biografski izvori iz 1960-ih navode da je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944. i kasnije radio kao ljekar u više zemalja, pojedini emigrantski publicisti tvrdili su da nikada nije završio studij i da se lažno predstavljao kao doktor.<ref name="Who" /><ref name="Jelic" /> S druge strane, njegova duga stručna karijera, veliki broj medicinskih radova i položaji koje je obavljao u Egiptu, Iraku, Švicarskoj i Njemačkoj upućuju na to da je, formalno ili neformalno, imao stvarnu stručnu funkciju u medicinskom i istraživačkom polju.<ref name="Who" /> == Politički i teološki spisi == Pored medicinskih radova, Muftić je pisao i o [[islamska teologija|islamskoj teologiji]], [[medicinska etika|medicinskoj etici]] i odnosu islama prema čovjekovom porijeklu i moralu. U ''Encyclopaedia of the Qurʾān'' spomenut je po tumačenju da bi se [[Lukman|Luqman]] iz [[Kur'an]]a mogao identificirati s grčkim liječnikom i filozofom [[Alkmeon]]. Prema Muftiću, etička načela u 31. suri predstavljaju svojevrsnu ljekarsku zakletvu višu od [[Hipokratova zakletva|Hipokratove]].<ref name="McAuliffe">{{cite encyclopedia |editor-last=McAuliffe |editor-first=Jane Dammen |title=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |page=242}}</ref> Objavio je i tekstove poput ''Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran'' i ''The Qur'an on the cause of the fall of man'', prvobitno u islamskoj periodici, a kasnije i u časopisu ''Journal of the American Institute of Hypnosis''.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1974 |title=Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=15 |issue=6 |pages=259–264}}</ref><ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1975 |title=The Qur'an on the cause of the fall of man |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=16 |issue=1 |pages=8–15}}</ref> == Smrt i naslijeđe == Okolnosti Muftićeve smrti ostale su nejasne. Prema osmrtnici Williama Josepha Bryana, umro je u septembru 1971.<ref name="Bryan" /> Drugi kasniji izvori navode da je tvrdio kako pati od radijacijskog trovanja, a pojavile su se i špekulacije o trovanju ili atentatu u kontekstu njegovih političkih i obavještajnih veza.<ref name="Misur" /><ref name="Johnson" /> Te tvrdnje nisu konačno potvrđene. Muftić je ostao neobična figura 20. stoljeća: istraživač na granici mikrobiologije, hipnoze i parapsihologije, bošnjački muslimanski intelektualac iz Sarajeva, te emigrantski aktivist koji je pokušavao spojiti islamske i hrvatske radikalne mreže u sjeni Hladnog rata.<ref name="Bryan" /><ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> == Bibliografija == === Izabrani članci === * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16}} * {{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1971 |title=Influence of subcutaneous application of trans-3-methyl-2-hexanoic acid on induction of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12 |issue=3 |pages=118–119, 140}} === Knjige === * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1960}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena, Part 2 |publisher=Metaphysical Research Group |year=1961}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |edition=2 |publisher=Society of Metaphysicians |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}} == Bilješke == {{notelist}} == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Muftic, Mahmoud Kamal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački mikrobiolozi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psihijatri]] [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Umrli 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] 12efu49js6ae9io416zrdmdx6mj6g1m 3819501 3819479 2026-03-25T17:41:27Z AnToni 2325 /* Operacija Orient i Hrvatski narodni otpor */ 3819501 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mahmoud Kamal Muftić | slika = Mahmoud K. Muftić performing a galvanic skin response (GSR) measurement of the degree of hypnosis using a W-bridge oscillograph according to his own modified method.jpg | naslov = Muftić izvodi mjerenje [[galvanski odgovor kože|galvanskog odgovora kože]] radi određivanja stepena [[hipnoza|hipnoze]], Irak, kasne 1950-e | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1919|1|14}} | mjesto_rođenja = [[Sarajevo]], [[Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca]] | datum_smrti = septembar 1971. | mjesto_smrti = | prebivalište = [[Egipat]], [[Irak]], [[Saudijska Arabija]], [[Zapadna Njemačka]], [[Švicarska]], [[Irska]] | državljanstvo = [[Kraljevina Jugoslavija|Jugoslavija]]<br>[[Hrvatska]]<br>[[Egipat]] (azil)<br>[[Zapadna Njemačka]] (azil) | narodnost = bosanskohercegovački / jugoslavenski | etnicitet = [[Bošnjaci|Bošnjak]]<ref name="Bougarel">{{cite book |last=Bougarel |first=Xavier |title=Islam and Nationhood in Bosnia-Herzegovina: Surviving Empires |translator-last=Mobley |translator-first=Christopher |publisher=Bloomsbury Academic |location=London |year=2018}}</ref> | polje = [[medicinska mikrobiologija]], [[enzimologija]], [[hipnoza]], [[parapsihologija]] | radna_institucija = [[Research Center Borstel|Institut za istraživanje tuberkuloze u Borstelu]]<br>[[Schering AG]]<br>[[Univerzitet u Lausannei]]<br>[[Trinity College Dublin]] | alma_mater = [[Medicinski fakultet Sveučilišta u Zagrebu]] (navodno)<ref name="Who">{{cite book |title=World who's who in science: a biographical dictionary of notable scientists from antiquity to the present |publisher=Marquis-Who's Who |location=Chicago |year=1968 |chapter=Muftic, Mahmud Kamal |page=1222 |isbn=978-0-8379-1001-7}}</ref> | poznat_po = istraživanja o [[tuberkuloza|tuberkulozi]], [[hipnoza|hipnozi]] i parapsihologiji; političko povezivanje [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskog bratstva]] i hrvatske emigracije | autor_kratica_bot = Muftic | fusnote = Koristio je i oblik '''Mahmut Kemal Muftić'''; kao pseudonim spominje se '''Firus mlađi'''.<ref name="Who" /><ref name="Jelic">{{cite book |last=Jelić |first=Branimir |title=Političke uspomene i rad Dra Branimira Jelića |publisher=M. Šamija |year=1982 |pages=410–412}}</ref> }} '''Mahmoud Kamal Muftić''' (također '''Mahmud''' ili '''Mahmut K. Muftić'''; [[Sarajevo]], 14. januar 1919 – septembar 1971) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski medicinski istraživač, mikrobiolog i politički aktivist u doba [[Hladni rat|Hladnog rata]]. Bavio se biomedicinskim istraživanjima, naročito u oblastima enzima, [[imunopatologija|imunopatologije]], [[tuberkuloza|tuberkuloze]] i lijekova, a istovremeno je istraživao [[hipnoza|hipnozu]], parapsihologiju i metafizičke teme.<ref name="Who" /><ref name="Bryan">{{cite journal |last=Bryan |first=William Joseph |year=1971 |title=In memoriam: Mahmud K. Muftic |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12–13 |page=196}}</ref> Najpoznatiji je po neobičnom spoju naučnog rada, islamske misli i emigrantske politike. Tokom 1950-ih i 1960-ih djelovao je u mrežama povezanim s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]], a potom i u hrvatskoj radikalno-nacionalističkoj emigraciji, gdje je kao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] pokušao povezati panislamističke i antikomunističke ciljeve.<ref name="Johnson">{{cite book |last=Johnson |first=Ian |title=A Mosque in Munich: Nazis, the CIA, and the Rise of the Muslim Brotherhood in the West |publisher=Houghton Mifflin Harcourt |year=2010 |page=163 |isbn=978-0547488684}}</ref><ref name="Misur">{{cite journal |last=Mišur |first=Ivo |title=Veze muslimanskih političkih emigranata s organizacijom Hrvatski narodni otpor |journal=Historijski zbornik |year=2022 |volume=75 |issue=1 |pages=111–139}}</ref> == Karijera == === Rani život u Bosni, 1919–1945 === Prema biografskom zapisu u djelu ''World Who's Who in Science'', Muftić je rođen 14. januara 1919. u Sarajevu, kao sin Saliha (ili Saleha) Firuza Muftića i Umihane Muftić, rođene Vranić.<ref name="Who" /> Poticao je iz ugledne muslimanske porodice vezane za islamsku učenost i [[nakšibendije|nakšibendijski]] sufijski krug. Njegov otac dovodi se u vezu sa Salihom Muftićem, stvarnim učiteljem u Šerijatskoj gimnaziji u Sarajevu početkom 1920-ih, dok je njegova majka kasnije bila poznata kao [[Muallim|muallima]] u Sarajevu.<ref name="Who" /> Porodica Muftić iz [[Foča|Foče]] dala je više generacija islamskih učenjaka, uključujući šejhove, muftije, imame i hafize. Održavali su i značajnu privatnu zbirku rukopisa na arapskom, osmanskoturskom i perzijskom jeziku, čiji je dio 1960. preuzela Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine.<ref>{{cite news |title=Diwan-i džami: Književna tradicija muslimana |url=https://preporod.info/bs/article/844/diwan-i-dzami-knjizevna-tradicija-muslimana |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema vlastitom biografskom prikazu, Muftić je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944.<ref name="Who" /> Tu tvrdnju kasnije su osporavali neki njegovi politički protivnici iz emigracije, ali bez čvrstih dokaza, pa se u literaturi taj dio njegove biografije tretira oprezno.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Novinar i historičar Ian Johnson navodi da je tokom Drugog svjetskog rata služio, vjerovatno kao ljekar, u [[13. SS oružana brdska divizija "Handžar" (hrvatska br. 1)|Handžar diviziji]].<ref name="Johnson" /> U širem društveno-političkom kontekstu dio muslimanske omladine iz Bosne i Hercegovine koja se školovala u Zagrebu u međuratnom i ratnom periodu približavao se hrvatskom nacionalnom miljeu, što može pomoći objašnjenju Muftićeve kasnije dugotrajne vezanosti za hrvatsku emigrantsku politiku.<ref name="Bougarel" /> === Poslijeratne godine, 1945–1947 === Između 1945. i 1947. radio je u Higijenskom institutu u Zagrebu.<ref name="Who" /> Drugi izvori sugeriraju da se neposredno nakon rata našao među izbjeglicama u Italiji, ali nije sasvim jasno je li Jugoslaviju napustio 1945. ili 1947.<ref name="Misur" /> U to vrijeme više arapskih zemalja pokazivalo je interes za muslimanske izbjeglice iz Jugoslavije, posmatrajući ih istovremeno kao muslimane kojima treba pomoći i kao ratne veterane. U italijanskim izbjegličkim logorima 1948. vršeno je i regrutiranje za službu u arapskim snagama, pri čemu je važnu ulogu imao [[Mohammed Amin al-Husseini|Amin al-Husseini]].<ref name="Misur" /> === Rat u Palestini, Egipat, Irak i Saudijska Arabija, 1947/1948–1960 === Iako okolnosti njegova odlaska iz Jugoslavije nisu potpuno razjašnjene, izvjesno je da je najkasnije 1948. bio u [[Egipat|Egiptu]]. Tamo se brzo uključio u islamističke krugove povezane s [[Muslimansko bratstvo|Muslimanskim bratstvom]]. Dobrovoljno je stupio u [[Arapska oslobodilačka vojska|Arapsku oslobodilačku vojsku]] tokom [[Arapsko–izraelski rat 1948.|rata u Palestini]], gdje je služio kao vojni ljekar.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> Vjerovatno je upravo tada uspostavio bliže veze sa [[Said Ramadan|Saidom Ramadanom]], jednim od vodećih ljudi Muslimanskog bratstva. Johnson navodi i da je Muftić bio povezan s Aminom al-Husseinijem.<ref name="Johnson" /> Dana 22. juna 1952. oženio se Isaad Mohammed Atia, egipatskom ljekarkom i anesteziologinjom iz ugledne porodice. Zajedno su objavili dva rada o hipnozi, iz 1957. i 1969, a imali su i sina Nejada Muftića.<ref name="Who" /><ref>{{cite journal |last1=Atia |first1=IM |last2=Muftic |first2=MK |year=1957 |title=Hypnosis in the psychosomatic investigation of female homosexuality |journal=British Journal of Medical Hypnotism |pages=41–46}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Od 1948. do 1954. radio je u Kairu, zatim od 1955. do 1959. u Bagdadu, a 1960. nalazio se u Gazi, tada dijelu [[Ujedinjena Arapska Republika|Ujedinjene Arapske Republike]].<ref name="Who" /> U [[Irak|Iraku]] je nastavio medicinska i mikrobiološka istraživanja uz podršku tamošnjeg ministarstva zdravstva. Nakon revolucije od 14. jula 1958. nakratko se vratio u Egipat.<ref name="Who" /> Tokom boravka na Bliskom istoku povremeno je bio predmet optužbi da radi za razne obavještajne službe; takve optužbe iznosili su i politički saveznici i protivnici, ali historijski izvori uglavnom ih bilježe kao dio složenih emigrantskih i hladnoratovskih sukoba, ne kao dokazanu činjenicu.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Zapadni Berlin, Lausanne/Ženeva, London i Dublin, 1960–1971 === Početkom 1960-ih Muftić prelazi u [[Zapadna Njemačka|Zapadnu Njemačku]] i [[Švicarska|Švicarsku]]. Prema biografiji iz 1968, radio je u Borstelu (1960–1962), potom u Higijenskom institutu u Lausannei i kao docent na Univerzitetu u Lausannei (1962–1964), a od 1964. bio je šef medicinskog odjela kompanije [[Schering AG]] u Berlinu.<ref name="Who" /> Istovremeno je održavao kontakte s emigrantskim krugovima u Londonu. Branimir Jelić piše da je tokom 1960-ih živio na relaciji Berlin–London, dok drugi izvori navode i njegove veze s bošnjačkim emigrantima okupljenim oko [[Juraj Krnjević|Jurja Krnjevića]].<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Trag mu se na kraju gubi u [[Dublin]]u, gdje je u vrijeme smrti bio povezan s Odsjekom za biohemiju [[Trinity College Dublin|Trinity Collegea]].<ref name="Bryan" /> == Istraživanje == Muftićev naučni rad obuhvatao je i konvencionalna biomedicinska istraživanja i spekulativnije oblasti. Od ranih 1950-ih do početka 1970-ih objavio je više od 50 stručnih radova, uglavnom u zapadnim medicinskim časopisima, te nekoliko patenata.<ref name="Who" /> === Mikrobiologija i razvoj lijekova === Njegov glavni naučni rad odnosio se na enzime, imunološke reakcije i mehanizme bolesti, naročito u vezi s [[Mycobacterium tuberculosis|uzročnikom tuberkuloze]], gljivičnim infekcijama i antimikrobnim supstancama.<ref name="Who" /> Posebno je istraživao enzim koji je nazivao ''cerase'', a koji je povezivao s razgradnjom voskova i virulentnošću tuberkuloznih bacila.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}}</ref> Objavljivao je i radove o peptidazama u mikobakterijama, inhibitorima gljivičnog rasta, novim antibilharzijskim lijekovima, te o derivatima s antimikrobnim i sedativnim djelovanjem, što je u više navrata povezivano s njegovim radom u Scheringu.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1967 |title=Application of chromogenic substrates to the determination of peptidases in mycobacteria |journal=Folia Microbiologica |volume=12 |issue=6 |pages=500–507 |doi=10.1007/BF02875711 |pmid=4865924}}</ref><ref>{{cite patent |author=Kutzsche A; Muftic MK; Peissker H |title=3-methyl-5-isopropylphenyl esters of n-pyrrolidino and n-morpholino carboxylic acids |number=US3457262A |date=1969}}</ref> === Hipnoza, metafizika i parapsihologija === Uporedo s mikrobiologijom, Muftić je razvijao i interes za biohemijsku osnovu [[hipnoza|hipnoze]]. William Joseph Bryan opisao ga je kao "pravog naučnika u svakom pogledu", naglašavajući njegovu sklonost fizičkim i hemijskim objašnjenjima psiholoških pojava.<ref name="Bryan" /> U radu ''The chemistry of hypnosis'' iz 1961. pokušao je hipnozu povezati s biohemijskim procesima i mjerenjima galvanskog odgovora kože.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-institute-of-hypnosis_1961-04_2_2/page/6/mode/2up}}</ref> Godine 1969. on i Isaad Atia predstavili su koncept "elektrohipnoze", tj. kombiniranja električne stimulacije i hipnotičke indukcije.<ref>{{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}}</ref> Istraživao je i parapsihološke teme poput [[psihokineza|psihokineze]] i "aure". U knjizi ''Researches on the Aura Phenomena'' (1960/1961; drugo izdanje 1970) tvrdio je da se ljudska aura može tehnološki registrirati pomoću uređaja koji je nazivao ''optron''.<ref>{{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}}</ref> Ti radovi smještaju ga na granicu između tadašnje alternativne nauke, psiholoških eksperimenata i popularnih hladnoratovskih interesovanja za neuobičajena stanja svijesti. == Hladnoratovska politika iz sjene == Bio je aktivan i u međunarodnim mrežama Muslimanskog bratstva i u hrvatskim emigrantskim krugovima, nastojeći povezati islamske i hrvatske antijugoslavenske ciljeve.<ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> === Muslimansko bratstvo i hladnoratovski islamizam === Zahvaljujući vezama sa Saidom Ramadanom, Muftić je u 1950-im i 1960-im bio dio transnacionalnih islamističkih mreža koje su djelovale između Egipta, Saudijske Arabije i zapadne Evrope. Johnson ga ubraja među ljude povezane s projektima kojima su zapadne službe i saveznici nastojali koristiti islamističke aktere u antikomunističke svrhe.<ref name="Johnson" /> === Operacija Orient i Hrvatski narodni otpor === Početkom 1960-ih Muftić je postao generalni sekretar organizacije [[Hrvatski narodni otpor]] (HNO), koju je vodio [[Vjekoslav Luburić]]. U toj ulozi postao je glavna veza između HNO-a i krugova Muslimanskog bratstva na Bliskom istoku.<ref name="Misur" /> Njegov najambiciozniji projekat bila je tzv. [[Operacija Orient]], plan da arapske države priznaju buduću hrvatsku vladu u egzilu i da se ona eventualno primi u [[Arapska liga|Arapsku ligu]] kao islamska država. U tom zamišljenom aranžmanu Muftić je trebao biti predstavnik te vlade u arapskom svijetu, faktički ministar vanjskih poslova.<ref name="Misur" /> Plan je propao 1964. zbog unutrašnjih sukoba u HNO-u. Luburić je, odbijajući da odstupi, Muftića optužio da je britanski agent, dok su i drugi akteri širili sumnje o njegovim vezama sa zapadnim ili drugim službama.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> Nakon tog sloma Muftić je postajao sve politički izoliraniji. === Razočaranje i kasnije godine u dijaspori === Nakon razlaza s HNO-om povremeno je nastavio pisati u emigrantskoj štampi, ali se postepeno udaljavao od otvoreno proustaških stavova. Prema Ivi Mišuru, njegov kasniji odmak od hrvatskih političkih ideja bio je povezan i sa sukobom s Luburićem i s kontaktima s bošnjačkim emigrantima u Londonu.<ref name="Misur" /> == Kontroverze == Muftić je bio izrazito polarizirajuća ličnost. U bošnjačkoj i hrvatskoj emigraciji optuživali su ga za prevaru, samoproglašeno doktorstvo, djelovanje za strane službe i političku neiskrenost. Velik dio tih tvrdnji poticao je iz sukoba među emigrantskim grupama, pa ih historiografija uglavnom navodi kao dio polemičkog konteksta, a ne kao dokazano stanje stvari.<ref name="Jelic" /><ref name="Misur" /> === Navodna trgovina oružjem poslije arapsko-izraelskog rata === Njegovi protivnici tvrdili su da je nakon rata 1948. bio umiješan u krijumčarenje oružja i lijekova na Levantu, što je kasnije korišteno i kao osnova za optužbe da je sarađivao s izraelskim ili drugim obavještajnim strukturama.<ref name="Misur" /> Takve optužbe ostale su nedokazane, a suvremena literatura ih smješta u širi kontekst poslijeratnih crnih tržišta, tajnih operacija i frakcijskih borbi.<ref>{{cite book |last=Morris |first=Benny |title=1948: A History of the First Arab-Israeli War |publisher=Yale University Press |year=2009 |isbn=9780300151121}}</ref> === Pitanje doktorata === Iako biografski izvori iz 1960-ih navode da je diplomirao medicinu u Zagrebu 1944. i kasnije radio kao ljekar u više zemalja, pojedini emigrantski publicisti tvrdili su da nikada nije završio studij i da se lažno predstavljao kao doktor.<ref name="Who" /><ref name="Jelic" /> S druge strane, njegova duga stručna karijera, veliki broj medicinskih radova i položaji koje je obavljao u Egiptu, Iraku, Švicarskoj i Njemačkoj upućuju na to da je, formalno ili neformalno, imao stvarnu stručnu funkciju u medicinskom i istraživačkom polju.<ref name="Who" /> == Politički i teološki spisi == Pored medicinskih radova, Muftić je pisao i o [[islamska teologija|islamskoj teologiji]], [[medicinska etika|medicinskoj etici]] i odnosu islama prema čovjekovom porijeklu i moralu. U ''Encyclopaedia of the Qurʾān'' spomenut je po tumačenju da bi se [[Lukman|Luqman]] iz [[Kur'an]]a mogao identificirati s grčkim liječnikom i filozofom [[Alkmeon]]. Prema Muftiću, etička načela u 31. suri predstavljaju svojevrsnu ljekarsku zakletvu višu od [[Hipokratova zakletva|Hipokratove]].<ref name="McAuliffe">{{cite encyclopedia |editor-last=McAuliffe |editor-first=Jane Dammen |title=Encyclopaedia of the Qurʾān |publisher=Brill |page=242}}</ref> Objavio je i tekstove poput ''Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran'' i ''The Qur'an on the cause of the fall of man'', prvobitno u islamskoj periodici, a kasnije i u časopisu ''Journal of the American Institute of Hypnosis''.<ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1974 |title=Modern evolutionary theories of the origin of life and of man and the Holy Quran |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=15 |issue=6 |pages=259–264}}</ref><ref>{{cite journal |last=Muftic |first=M |year=1975 |title=The Qur'an on the cause of the fall of man |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=16 |issue=1 |pages=8–15}}</ref> == Smrt i naslijeđe == Okolnosti Muftićeve smrti ostale su nejasne. Prema osmrtnici Williama Josepha Bryana, umro je u septembru 1971.<ref name="Bryan" /> Drugi kasniji izvori navode da je tvrdio kako pati od radijacijskog trovanja, a pojavile su se i špekulacije o trovanju ili atentatu u kontekstu njegovih političkih i obavještajnih veza.<ref name="Misur" /><ref name="Johnson" /> Te tvrdnje nisu konačno potvrđene. Muftić je ostao neobična figura 20. stoljeća: istraživač na granici mikrobiologije, hipnoze i parapsihologije, bošnjački muslimanski intelektualac iz Sarajeva, te emigrantski aktivist koji je pokušavao spojiti islamske i hrvatske radikalne mreže u sjeni Hladnog rata.<ref name="Bryan" /><ref name="Johnson" /><ref name="Misur" /> == Bibliografija == === Izabrani članci === * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1956 |title=Cerase: A wax-decomposing enzyme in experimental tuberculosis |journal=British Journal of Tuberculosis and Diseases of the Chest |volume=50 |issue=4 |pages=356–358 |doi=10.1016/S0366-0869(56)80010-5 |pmid=13364254}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1961 |title=The chemistry of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=2 |issue=2 |pages=6–16}} * {{cite journal |last1=Muftic |first1=MK |last2=Atia |first2=IM |year=1969 |title=A new induction method: electrohypnosis |journal=Journal of the American Society of Psychosomatic Dentistry & Medicine |volume=16 |issue=2 |pages=40–46 |pmid=5265052}} * {{cite journal |last=Muftic |first=MK |year=1971 |title=Influence of subcutaneous application of trans-3-methyl-2-hexanoic acid on induction of hypnosis |journal=Journal of the American Institute of Hypnosis |volume=12 |issue=3 |pages=118–119, 140}} === Knjige === * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |publisher=Metaphysical Research Group |year=1960}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena, Part 2 |publisher=Metaphysical Research Group |year=1961}} * {{cite book |last=Muftic |first=Mahmoud K. |title=Researches on the Aura Phenomena |edition=2 |publisher=Society of Metaphysicians |year=1970 |isbn=0-900684-14-3}} == Bilješke == {{notelist}} == Reference == {{Refspisak}} {{DEFAULTSORT:Muftic, Mahmoud Kamal}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački mikrobiolozi]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački psihijatri]] [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Umrli 1971.]] [[Kategorija:Biografije, Sarajevo]] sewtzujictcfdthmmjirqdfh3sngig0 1 532404 3819476 2026-03-25T14:18:34Z Mhare 481 + 3819476 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = historija | tema3 = | država = Hrvatska | država2 = Bosna i Hercegovina | država3 = }} b5bsoruppwuefri8m3n5lbrz0hjy89h 0 532405 3819481 2026-03-25T14:47:41Z Mhare 481 + 3819481 wikitext text/x-wiki '''Bilohirsk''' ([[Ukrajinski jezik|ukrajinski]]: Білогірськ; [[Ruski jezik|ruski]]: Белогорск; [[Krimskotatarski jezik|krimskotatarski]]: Qarasuvbazar) grad je na [[Krim]]u, u [[Autonomna Republika Krim|Autonomnoj Republici Krim]] prema administrativnoj podjeli [[Ukrajina|Ukrajine]] i u Republici Krim prema de facto ruskoj upravi. Nalazi se u blizini [[Krimske planine|Krimskih planina]] i administrativno je središte Bilohirskog rajona.<ref name="IEU-Bilohirsk">{{cite web |title=Bilohirsk |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CB%5CI%5CBilohirsk.htm |website=Encyclopedia of Ukraine |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="UN-68262">{{cite web |title=A/RES/68/262: Territorial integrity of Ukraine |url=https://www.refworld.org/legal/resolution/unga/2014/98780 |website=Refworld |publisher=United Nations General Assembly |date=1. 4. 2014 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Grad je do 1945. bio poznat pod imenom '''Qarasubazar''' odnosno '''Karasubazar'''. U doba [[Krimski Kanat|Krimskog kanata]] bio je jedan od većih trgovačkih centara na poluostrvu, a u njemu su sačuvani ostaci karavan-saraja i drugih objekata iz tog razdoblja.<ref name="IEU-Bilohirsk" /> U Qarasubazaru je 1772. potpisan sporazum između [[Rusko Carstvo|Rusije]] i Krimskog kanata, važan korak u procesu koji je prethodio ruskoj aneksiji Krima 1783.<ref name="IEU-Crimea">{{cite web |title=Crimea |url=https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CR%5CCrimea.htm |website=Encyclopedia of Ukraine |publisher=Canadian Institute of Ukrainian Studies |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Bilohirsk se nalazi istočno od [[Simferopolj]]a, na rijeci Bijuq Qarasu, u prijelaznom području između krimskih stepa i planinskog pojasa.<ref name="Brit1911">{{cite web |title=Karasu-Bazar |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Karasu-Bazar |website=1911 Encyclopædia Britannica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Grad je historijski bio multietnički, s važnim krimskotatarskim, armenskim i jevrejskim zajednicama.<ref name="Brit1911" /><ref name="IEU-Bilohirsk" /> Prema podacima ''Encyclopedia of Ukraine'', Bilohirsk je 2012. imao 18.199 stanovnika.<ref name="IEU-Bilohirsk" /> == Historija == Naselje se razvilo kao važan trgovački centar unutrašnjosti Krima. Tokom razdoblja Krimskog kanata Qarasubazar je bio jedan od većih i značajnijih gradova na poluostrvu.<ref name="IEU-Bilohirsk" /> Njegov položaj na trgovačkim putevima doprinio je razvoju zanatstva i trgovine, a grad je imao izražena istočna urbana obilježja.<ref name="IEU-Bilohirsk" /> U 18. vijeku grad je imao i politički značaj. U njemu je 1772. sklopljen sporazum kojim je definiran odnos Rusije i [[Krimski Kanat|Krimskog kanata]] uoči konačne ruske aneksije Krima 1783.<ref name="IEU-Crimea" /> Nakon deportacije [[Krimski Tatari|Krimskih Tatara]] 1944. mnogi toponimi na Krimu promijenjeni su, a Qarasubazar je preimenovan u Belogorsk odnosno Bilohirsk.<ref name="Kizilov">{{cite journal |last=Kizilov |first=Mikhail |title=Post-Ottoman Cities: Changes in the Urban Structure of the Ottoman and Tatar Crimea after the Russian Annexation until the Crimean War (1783-1853/6) |journal=Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae |volume=59 |issue=3 |year=2006 |pages=353–354 |jstor=23658745}}</ref><ref name="Peterson">{{cite journal |last=Peterson |first=Charles B. |title=The Nature of Soviet Place-Names |journal=Names |volume=24 |issue=1 |year=1976 |pages=18–19 |url=https://ans-names.pitt.edu/ans/article/download/834/833 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Geografija == Bilohirsk leži u blizini [[Krimske planine|Krimskih planina]] i na rijeci Bijuq Qarasu. Zbog položaja između stepe i planinskog područja historijski je predstavljao prirodno lokalno trgovačko središte.<ref name="IEU-Bilohirsk" /><ref name="Brit1911" /> == Stanovništvo == Prema procjeni iz 2012, Bilohirsk je imao 18.199 stanovnika.<ref name="IEU-Bilohirsk" /> Ranije je grad bio poznat po izrazitoj etničkoj i vjerskoj raznolikosti; prema popisu iz 1897. imao je 12.961 stanovnika, među kojima su bili [[Krimski Tatari]], [[Armeni]], [[Grci]], [[Karaiti]] i [[Krimčaci]].<ref name="Brit1911" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Bilohirsk}} [[Kategorija:Krim]] [[Kategorija:Gradovi u Ukrajini]] [[Kategorija:Krimski Tatari]] ekx3g5p4prppjyjvrfvd2ccpliotz4m 1 532406 3819482 2026-03-25T14:48:25Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = geografija | tema2 = historija | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Krimčaci | država3 = }} 3819482 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = geografija | tema2 = historija | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Krimčaci | država3 = }} ovdwqoap5dtvwen2bmawqkt96cl2kaa 0 532407 3819484 2026-03-25T15:12:16Z Mhare 481 + 3819484 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Franciszka Urszula Radziwiłłowa | slika = POL Franciszka Urszula Radziwiłł.jpg | opis_slike = Portret Franciszke Urszule Radziwiłłowe, oko 1744. | puno_ime = Franciszka Urszula Radziwiłłowa | rođen_kao = Franciszka Urszula Wiśniowiecka | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1705|2|13}} | mjesto_rođenja = Czartorysk, Volinjsko vojvodstvo, [[Poljsko-Litvanska Unija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1753|5|23|1705|2|13}} | mjesto_smrti = Puczewicze kod Novogrudka, Novogrudsko vojvodstvo, Poljsko-Litvanska Unija | zanimanje = književnica, pjesnikinja, dramatičarka | jezik = poljski | period = kasni barok, rano prosvjetiteljstvo | žanr = drama, poezija, epistolarna književnost | supružnik = Michał Kazimierz Radziwiłł }} '''Franciszka Urszula Radziwiłłowa''' (rođena '''Wiśniowiecka'''; [[Czartorysk]], 13. februar 1705. – [[Puczewicze]] kod [[Navahrudak]], 23. maj 1753.) bila je [[poljska]] [[Književnost|književnica]], pjesnikinja i [[Dramatičar|dramatičarka]] kasnog baroka. U historiografiji književnosti i pozorišta često se navodi kao prva poljska dramatičarka i jedna od najvažnijih ličnosti dvorskog pozorišta u [[Njasviž|Njasvižu]].<ref name="culturepl">{{cite web |title=Sensacja towarzyska późnego baroku. Franciszka Urszula Radziwiłłowa |url=https://culture.pl/pl/artykul/franciszka-urszula-radziwillowa |website=Culture.pl |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref><ref name="iter">{{cite web |title=Selected Drama and Verse |url=https://iterpress.org/9780866985321/selected-drama-and-verse/ |website=Iter Press |access-date=2026-03-25}}</ref><ref name="lubamersky">{{cite web |last=Lubamersky |first=Lynn |title="I Am a Woman, I Am Quite Aware of My Own Capabilities": The Distinctive Voice of Franciszka Urszula Radziwiłłowa on Love, Marriage, and Freedom |url=https://scholarworks.boisestate.edu/history_facpubs/142/ |website=Boise State University ScholarWorks |year=2021 |access-date=2026-03-25}}</ref> == Biografija == Bila je kćerka Janusza Antonija Korybuta Wiśniowieckog i Teofile iz porodice Leszczyński.<ref name="culturepl" /> Dobila je temeljito kućno obrazovanje i, prema savremenim biografskim pregledima, stekla široko znanje iz [[Jezičke porodice i jezici|jezika]], [[Historija|historije]], [[Geografija|geografije]], [[Pravo|prava]] i [[Religija|religijske]] književnosti.<ref name="culturepl" /> Godine 1725. udala se za [[Michał Kazimierz Radziwiłł|Michała Kazimierza Radziwiłła]], nakon čega je veći dio života provela u Njasvižu, jednoj od glavnih rezidencija porodice Radziwiłł u istočnom dijelu [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanske Unije]].<ref name="et">{{cite web |title=Urszula Radziwiłłowa ::: Osoby |url=https://encyklopediateatru.pl/osoby/101917/urszula-radziwillowa |website=Encyklopedia Teatru Polskiego |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> U Njasvižu je okupila veliku [[Biblioteka|biblioteku]], za koju se u stručnim i popularno-naučnim pregledima navodi da je brojala više od 9.000 knjiga, te je razvijala i tamošnju dvorsku štampariju.<ref name="culturepl" /> Time je njena rezidencija postala važno kulturno središte magnatske elite 18. stoljeća.<ref name="culturepl" /><ref name="et" /> == Pozorišni rad == Radziwiłłowa je najpoznatija po radu u dvorskom pozorištu u Njasvižu. Radziwiłłovi su 1740. osnovali prvo privatno pozorište na području današnje [[Bjelorusija|Bjelorusije]], a sredinom 18. stoljeća ono je doživjelo svoj "zlatni period", upravo u vrijeme kada je njime upravljala Urszula Radziwiłłowa, pišući izvorne komade i prilagođavajući repertoar zapadnoevropskih teatara.<ref name="unesco">{{cite web |title=Architectural, Residential and Cultural Complex of the Radziwill Family at Nesvizh |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1196.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |pages=17–18, 33–34 |access-date=2026-03-25}}</ref> Predstave su izvođene na više scena, u samom Njasvižu, u Albi, njegovom prigradskom kompleksu, i u [[Sluck|Slucku]].<ref name="unesco" /> Repertoar je obuhvatao [[drama|dramu]], balet i muzičko-scenske forme, a ansambl je uključivao profesionalne muzičare i izvođače iz [[Srednja Evropa|srednje Evrope]].<ref name="unesco" /> U naučnim pregledima naglašava se da je Radziwiłłowa pisala direktno za pozornicu vlastitog dvora, radeći s izvođačima iz porodičnog i dvorskog okruženja.<ref name="lubamersky" /> Njena dramska aktivnost dokumentirana je od 1740-ih. Kao dramatičarka debitirala je komedijom ''Miłość dowcipna'', izvedenom u Njasvižu 1746.<ref name="milosc">{{cite web |title=Miłość dowcipna w Nieświeżu ::: Kalendarium |url=https://encyklopediateatru.pl/kalendarium/378/milosc-dowcipna-wnieswiezu |website=Encyklopedia Teatru Polskiego |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> U kasnijim godinama prerađivala je i prilagođavala djela [[Molière]]a; Među najpoznatijim primjerima su <nowiki>''</nowiki>Przejrzane nie mija<nowiki>''</nowiki> ("Viđeno ne prolazi"), poljska prerada komedije <nowiki>''</nowiki>Les Amants magnifiques<nowiki>''</nowiki> ("Veličanstveni ljubavnici"), te <nowiki>''</nowiki>Gwałtem medyk<nowiki>''</nowiki> ("Liječnik na silu"), nastao kao prerada komedije <nowiki>''</nowiki>Le Médecin malgré lui<nowiki>''</nowiki> ("Liječnik uprkos sebi").<ref name="culturepl" /><ref name="polona-preview">{{cite web |title=Komedye y tragedye [...], Radziwiłłowa, Franci..., [1754] |url=https://polona.pl/preview/81de71cf-5ce8-4b4d-add1-c724d2e49989 |website=Polona |publisher=Biblioteka Narodowa |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> == Književno stvaralaštvo == [[Datoteka:Komedye y tragedye 1754 (1108605).jpg|mini|Naslovna stranica posmrtnog izdanja ''Komedye y tragedye'' iz 1754.]]Njeno stvaralaštvo obuhvata poeziju, epistolarnu književnost, moralno-didaktičke tekstove i dramska djela.<ref name="culturepl" /><ref name="lubamersky" /> Izdavački i naučni pregledi njenog opusa ističu da je pisala tragedije, komedije, jednočinke i [[Balet|balete]], te da je njeno djelo na prijelazu između baroka i prosvjetiteljstva u [[Poljska književnost|poljskoj književnosti]].<ref name="iter" /><ref name="lubamersky" /> Savremena istraživanja posebno ističu način na koji je u svojim tekstovima obrađivala teme ljubavi, braka, porodičnih odnosa, moralne dužnosti i lične slobode.<ref name="lubamersky" /> U tom smislu Radziwiłłowa zauzima važno mjesto i u proučavanju ranonovovjekovne ženske književnosti u srednjoj i istočnoj Evropi.<ref name="iter" /><ref name="lubamersky" /> Među poznatijim naslovima iz njenog repertoara ubrajaju se <nowiki>''Miłość dowcipna'' ("Duhovita ljubav"), ''Przejrzane nie mija'' ("Viđeno ne prolazi"), ''Złoto w ogniu''</nowiki> ("Zlato u vatri") i niz drugih komada sačuvanih u posmrtnom izdanju njenih drama.<ref name="milosc" /><ref name="culturepl" /><ref name="gold">{{cite web |title=Jerzy Jarniewicz University of Łodz, Poland Franciszka Urszula ... |url=https://www.jstor.org/stable/26431541 |website=JSTOR |access-date=2026-03-25}}</ref> == Naslijeđe == Godinu nakon njene smrti objavljeno je posmrtno izdanje ''Komedye y tragedye'', koje je sačuvalo znatan dio njenog dramskog opusa i ostalo ključni izvor za proučavanje njene književnosti i pozorišnog rada.<ref name="polona">{{cite web |title=Komedye y tragedye |url=https://polona.pl/item/komedye-y-tragedye%2CMTExMTE5MA/ |website=Polona |publisher=Biblioteka Narodowa |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref><ref name="dlibra">{{cite web |title=Komedye y tragedye |url=https://dlibra.biblioteka.tarnow.pl/dlibra/publication/1313/edition/1155/komedye-y-tragedye-radziwillowa-franciszka-urszula-1705-1753 |website=Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> U savremenoj historiografiji književnosti i teatra Radziwiłłowa se smatra ključnom figurom magnatskog teatra, ranonovovjekovne ženske književnosti i razvoja poljske drame u 18. stoljeću.<ref name="iter" /><ref name="lubamersky" /><ref name="unesco" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Radziwillowa, Franciszka Urszula}} [[Kategorija:Poljski pisci]] [[Kategorija:Poljski pjesnici]] [[Kategorija:Rođeni 1705.]] [[Kategorija:Umrli 1753.]] tj1xzwvqwl8vghh1wt01zib7sdx3n18 3819491 3819484 2026-03-25T15:28:09Z Mhare 481 3819491 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Franciszka Urszula Radziwiłłowa | slika = POL Franciszka Urszula Radziwiłł.jpg | opis_slike = Portret Franciszke Urszule Radziwiłłowe, oko 1744. | puno_ime = Franciszka Urszula Radziwiłłowa | rođen_kao = Franciszka Urszula Wiśniowiecka | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1705|2|13}} | mjesto_rođenja = [[Czartorysk]], Volinjsko vojvodstvo, [[Poljsko-Litvanska Unija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|1753|5|23|1705|2|13}} | mjesto_smrti = [[Puczewicze]] kod [[Navahrudak|Novogrudka]], Novogrudsko vojvodstvo, Poljsko-Litvanska Unija | zanimanje = književnica, pjesnikinja, dramatičarka | jezik = [[poljski jezik|poljski]] | period = kasni [[barok]], rano [[prosvjetiteljstvo]] | žanr = [[drama]], [[poezija]], [[epistolarna književnost]] | supružnik = Michał Kazimierz Radziwiłł }} '''Franciszka Urszula Radziwiłłowa''' (rođena '''Wiśniowiecka'''; [[Czartorysk]], 13. februar 1705. – [[Puczewicze]] kod [[Navahrudak|Novogrudka]], 23. maj 1753.) bila je [[Poljska|poljska]] [[Književnost|književnica]], [[Pjesnik|pjesnikinja]] i [[Dramatičar|dramatičarka]] kasnog [[barok]]a. U historiografiji književnosti i [[pozorište|pozorišta]] često se navodi kao prva poljska dramatičarka i jedna od najvažnijih ličnosti dvorskog pozorišta u [[Njasviž|Njasvižu]].<ref name="culturepl">{{cite web |title=Sensacja towarzyska późnego baroku. Franciszka Urszula Radziwiłłowa |url=https://culture.pl/pl/artykul/franciszka-urszula-radziwillowa |website=Culture.pl |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref><ref name="iter">{{cite web |title=Selected Drama and Verse |url=https://iterpress.org/9780866985321/selected-drama-and-verse/ |website=Iter Press |access-date=2026-03-25}}</ref><ref name="lubamersky">{{cite web |last=Lubamersky |first=Lynn |title="I Am a Woman, I Am Quite Aware of My Own Capabilities": The Distinctive Voice of Franciszka Urszula Radziwiłłowa on Love, Marriage, and Freedom |url=https://scholarworks.boisestate.edu/history_facpubs/142/ |website=Boise State University ScholarWorks |year=2021 |access-date=2026-03-25}}</ref> == Biografija == Bila je kćerka Janusza Antonija Korybuta Wiśniowieckog i Teofile iz porodice Leszczyński.<ref name="culturepl" /> Dobila je temeljito kućno obrazovanje i, prema savremenim biografskim pregledima, stekla široko znanje iz [[jezik]]a, [[historija|historije]], [[geografija|geografije]], [[pravo|prava]] i [[religija|religijske]] književnosti.<ref name="culturepl" /> Godine 1725. udala se za Michała Kazimierza Radziwiłła, nakon čega je veći dio života provela u Njasvižu, jednoj od glavnih rezidencija porodice Radziwiłł u istočnom dijelu [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanske Unije]].<ref name="et">{{cite web |title=Urszula Radziwiłłowa ::: Osoby |url=https://encyklopediateatru.pl/osoby/101917/urszula-radziwillowa |website=Encyklopedia Teatru Polskiego |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> U Njasvižu je okupila veliku [[biblioteka|biblioteku]], za koju se u stručnim i popularno-naučnim pregledima navodi da je brojala više od 9.000 knjiga, te je razvijala i tamošnju dvorsku [[štamparija|štampariju]].<ref name="culturepl" /> Time je njena rezidencija postala važno kulturno središte magnatske elite [[18. stoljeće|18. stoljeća]].<ref name="culturepl" /><ref name="et" /> U biografskim i književnohistorijskim pregledima ističe se i da je, pored književnog rada, učestvovala u oblikovanju dvorske kulturne politike i svakodnevnog reprezentacijskog života porodice Radziwiłł.<ref name="culturepl" /> == Pozorišni rad == Radziwiłłowa je najpoznatija po radu u dvorskom pozorištu u Njasvižu. Radziwiłłovi su 1740. osnovali prvo privatno pozorište na području današnje [[Bjelorusija|Bjelorusije]], a sredinom [[18. stoljeće|18. stoljeća]] ono je doživjelo svoj "zlatni period", upravo u vrijeme kada je njime upravljala Urszula Radziwiłłowa, pišući izvorne komade i prilagođavajući repertoar zapadnoevropskih teatara.<ref name="unesco">{{cite web |title=Architectural, Residential and Cultural Complex of the Radziwill Family at Nesvizh |url=https://whc.unesco.org/uploads/nominations/1196.pdf |website=UNESCO World Heritage Centre |pages=17–18, 33–34 |access-date=2026-03-25}}</ref> Predstave su izvođene na više scena, u samom Njasvižu, u Albi, njegovom prigradskom kompleksu, i u Slucku.<ref name="unesco" /> Repertoar je obuhvatao [[drama|dramu]], [[balet]] i muzičko-scenske forme, a ansambl je uključivao profesionalne muzičare i izvođače iz srednje [[Evropa|Evrope]].<ref name="unesco" /> U naučnim pregledima naglašava se da je Radziwiłłowa pisala direktno za pozornicu vlastitog dvora, radeći s izvođačima iz porodičnog i dvorskog okruženja. Time je njeno stvaralaštvo bilo tijesno povezano s konkretnom izvedbenom praksom, a ne samo s književnom produkcijom u užem smislu.<ref name="iter" /> Njena dramska aktivnost dokumentirana je od 1740-ih. Kao dramatičarka debitirala je komedijom ''Miłość dowcipna'', izvedenom u [[Njasviž|Njasvižu]] 1746.<ref name="milosc">{{cite web |title=Miłość dowcipna w Nieświeżu ::: Kalendarium |url=https://encyklopediateatru.pl/kalendarium/378/milosc-dowcipna-wnieswiezu |website=Encyklopedia Teatru Polskiego |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> U kasnijim godinama prerađivala je i prilagođavala djela [[Molière]]a. Među najpoznatijim primjerima su ''Przejrzane nie mija'' ("Viđeno ne prolazi"), poljska prerada komedije ''Les Amants magnifiques'' ("Veličanstveni ljubavnici"), te ''Gwałtem medyk'' ("Liječnik na silu"), nastao kao prerada komedije ''Le Médecin malgré lui'' ("Liječnik uprkos sebi").<ref name="culturepl" /><ref name="polona-preview">{{cite web |title=Komedye y tragedye [...], Radziwiłłowa, Franci..., [1754] |url=https://polona.pl/preview/81de71cf-5ce8-4b4d-add1-c724d2e49989 |website=Polona |publisher=Biblioteka Narodowa |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> Savremena istraživanja naglašavaju da je u tim preradama zapadnoevropske uzore prilagođavala kulturnom i društvenom horizontu vlastite publike.<ref name="iter" /> == Književno stvaralaštvo == [[Datoteka:Komedye y tragedye 1754 (1108605).jpg|mini|Naslovna stranica posmrtnog izdanja ''Komedye y tragedye'' iz 1754.]] Njeno stvaralaštvo obuhvata [[poezija|poeziju]], [[epistolarna književnost|epistolarnu književnost]], moralno-didaktičke tekstove i dramska djela.<ref name="culturepl" /> Izdavački i naučni pregledi njenog opusa ističu da je pisala tragedije, komedije, jednočinke i [[balet|balete]], te da se njeno djelo nalazi na prijelazu između [[barok]]a i [[prosvjetiteljstvo|prosvjetiteljstva]] u [[Poljska književnost|poljskoj književnosti]].<ref name="iter" /> Savremena istraživanja posebno ističu način na koji je u svojim tekstovima obrađivala teme ljubavi, [[brak]]a, porodičnih odnosa, moralne dužnosti i lične slobode.<ref name="lubamersky" /> U tom smislu Radziwiłłowa zauzima važno mjesto i u proučavanju ranonovovjekovne ženske književnosti u srednjoj i istočnoj [[Evropa|Evropi]].<ref name="iter" /> U engleskom izdanju izbora njenih tekstova naglašava se i intimniji ton njene poezije, kao i osoben spoj reprezentativne dvorske kulture i ličnog autorskog glasa.<ref name="iter" /> Među poznatijim naslovima iz njenog repertoara ubrajaju se ''Miłość dowcipna'' ("Duhovita ljubav"), ''Przejrzane nie mija'' ("Viđeno ne prolazi"), ''Złoto w ogniu'' ("Zlato u vatri") i niz drugih komada sačuvanih u posmrtnom izdanju njenih drama.<ref name="milosc" /><ref name="gold">{{cite web |title=Jerzy Jarniewicz University of Łodz, Poland Franciszka Urszula ... |url=https://www.jstor.org/stable/26431541 |website=JSTOR |access-date=2026-03-25}}</ref> Njen opus je važan i zato što pokazuje kako se u okviru aristokratske kulture [[18. stoljeće|18. stoljeća]] razvijao autorski rad žene koja je istovremeno bila pokroviteljica umjetnosti, organizatorica pozorišnog života i aktivna književnica. == Naslijeđe == Godinu nakon njene smrti objavljeno je posmrtno izdanje ''Komedye y tragedye'', koje je sačuvalo znatan dio njenog dramskog opusa i ostalo ključni izvor za proučavanje njene književnosti i pozorišnog rada.<ref name="polona">{{cite web |title=Komedye y tragedye |url=https://polona.pl/item/komedye-y-tragedye%2CMTExMTE5MA/ |website=Polona |publisher=Biblioteka Narodowa |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref><ref name="dlibra">{{cite web |title=Komedye y tragedye |url=https://dlibra.biblioteka.tarnow.pl/dlibra/publication/1313/edition/1155/komedye-y-tragedye-radziwillowa-franciszka-urszula-1705-1753 |website=Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego w Tarnowie |language=pl |access-date=2026-03-25}}</ref> U savremenoj historiografiji književnosti i teatra Radziwiłłowa se smatra ključnom figurom magnatskog teatra, ranonovovjekovne ženske književnosti i razvoja poljske drame u [[18. stoljeće|18. stoljeću]]. Njeno djelo ostaje važno i za historiju kulture na prostoru nekadašnje [[Poljsko-Litvanska Unija|Poljsko-Litvanske Unije]], jer povezuje književnost, dvorsku reprezentaciju, prevodilačko-prerađivačku praksu i razvoj privatnog pozorišta.<ref name="culturepl" /> Zbog toga se danas proučava ne samo u okviru poljske književnosti nego i u širem kontekstu evropske ranonovovjekovne kulture i historije ženskog autorstva.<ref name="lubamersky" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Radziwillowa, Franciszka Urszula}} [[Kategorija:Poljski pisci]] [[Kategorija:Poljski pjesnici]] [[Kategorija:Rođeni 1705.]] [[Kategorija:Umrli 1753.]] hz0k2mky4ij3rawo9j125oi6ls1l7gt 1 532408 3819485 2026-03-25T15:12:46Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Bjelorusija | država2 = Poljska | država3 = }} 3819485 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Bjelorusija | država2 = Poljska | država3 = }} foxhgx0nyuqpkjtsfe52ee1uycec8ef 3819486 3819485 2026-03-25T15:13:07Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819486 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Bjelorusija | država2 = Poljska | država3 = }} gpqkzvgscsdyhmfl5odrbsnq0yzyo6k 3819487 3819486 2026-03-25T15:13:14Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819487 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Bjelorusija | država2 = Poljska | država3 = }} 7ygj8vs7e7zeajjyo8rykublspvmv3u 3819492 3819487 2026-03-25T15:28:17Z Mhare 481 3819492 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = žene | tema3 = | država = Bjelorusija | država2 = Poljska | država3 = }} tew9jj7kagqbv8wktvys4vadx3cx98x 0 532409 3819488 2026-03-25T15:23:29Z Mhare 481 + 3819488 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Matilda Caragiu Marioțeanu | slika = | opis = rumunska lingvistica i dijalektologinja | datum_rođenja = 20. juli 1927. | mjesto_rođenja = Hrupišti, [[Grčka]] | datum_smrti = 11. mart 2009. | mjesto_smrti = [[Bukurešt]], [[Rumunija]] | zanimanje = [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]], univerzitetska profesorica }} '''Matilda Caragiu Marioțeanu''' (Hrupišti, [[Grčka]], 20. juli 1927. – [[Bukurešt]], [[Rumunija]], 11. mart 2009) bila je rumunska [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]] i univerzitetska profesorica [[Arumuni|arumunskog]] porijekla. Smatra se jednom od najznačajnijih istraživačica [[arumunski jezik|arumunskog jezika]] i južnodunavskih varijeteta [[rumunski jezik|rumunskog jezika]].<ref name="agerpres">{{cite web |title=O personalitate pe zi: lingvistul Matilda Caragiu Marioţeanu, Academia Română |url=https://agerpres.ro/documentare/2019/03/07/o-personalitate-pe-zi-lingvistul-matilda-caragiu-marioteanu-academia-romana--272071 |website=Agerpres |date=7. 3. 2019 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="acad">{{cite web |title=Membrii Academiei Române - litera M |url=https://acad.ro/membri/armembriLit.php?vidT=M |website=Academia Română |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="oczko">{{cite journal |last=Oczko |first=Anna |title=Aromanian – Language or Dialect? Overview of Historical and Contemporary Opinions |journal=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis |volume=137 |issue=4 |year=2020 |pages=349–368 |doi=10.4467/20834624SL.20.027.12770}}</ref> Potjecala je iz arumunske porodice. Studirala je na Univerzitetu u Bukureštu, gdje je kasnije predavala historiju rumunskog jezika, historijsku gramatiku, opću i rumunsku dijalektologiju te savremeni rumunski jezik. Bila je i gostujuća profesorica na univerzitetima u Salzburgu i Frankfurtu na Majni.<ref name="agerpres" /> Za dopisnu članicu Rumunske akademije izabrana je 1993, a za redovnu članicu 2004.<ref name="acad" /> Njena istraživanja bila su usmjerena na [[arumunski jezik]], [[leksikologija|leksikologiju]], dijalektologiju i odnos arumunskog prema drugim istočnoromanskim govorima.<ref name="oczko" /> == Rad == Među njenim najpoznatijim djelima su ''Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală'' iz 1968,<ref name="fm">{{cite web |title=Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală |url=https://search.worldcat.org/title/1181529 |website=WorldCat |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Compendiu de dialectologie română (nord- și sud-dunăreană)'' iz 1975,<ref name="lrec">{{cite web |title=A Multilingual Parallel Corpus for Aromanian |url=https://aclanthology.org/2024.lrec-main.75.pdf |website=ACL Anthology |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Dicționar aromân (macedo-vlah)'' iz 1997<ref name="diaro">{{cite web |title=Dicționar aromân (macedo-vlah) |url=https://books.google.com/books/about/Dic%C8%9Bionar_arom%C3%A2n_A_D.html?id=T_AcAQAAIAAJ |website=Google Books |access-date=25. 3. 2026}}</ref> i ''Manual de aromână'', objavljen u saradnji s Nicolaeom Saramanduom 2005.<ref name="manual">{{cite web |title=Manual de aromână |url=https://acad.ro/carti2005/ear/16manualAromana.htm |website=Editura Academiei Române |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Njeni radovi često se navode među temeljnim djelima za proučavanje i standardizacijske pokušaje arumunskog jezika.<ref name="oczko" /><ref name="lrec" /> Godine 2000. odlikovana je Nacionalnim ordenom "Pentru Merit" u stepenu komandora.<ref name="agerpres" /> Umrla je u [[Bukurešt]]u 11. marta 2009.<ref name="acad" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Caragiu Marioțeanu, Matilda}} [[Kategorija:Rumunski naučnici]] [[Kategorija:Lingvisti]] [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] 2s1v83bpn0436sggbm16hir455axsyx 3819493 3819488 2026-03-25T15:33:14Z Mhare 481 3819493 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Matilda Caragiu Marioțeanu | slika = | opis = rumunska lingvistica i dijalektologinja | datum_rođenja = 20. juli 1927. | mjesto_rođenja = Hrupišti, [[Grčka]] | datum_smrti = 11. mart 2009. | mjesto_smrti = [[Bukurešt]], [[Rumunija]] | zanimanje = [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]], univerzitetska profesorica }} '''Matilda Caragiu Marioțeanu''' (Hrupišti, [[Grčka]], 20. juli 1927. – [[Bukurešt]], [[Rumunija]], 11. mart 2009) bila je rumunska [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]] i univerzitetska profesorica [[Arumuni|arumunskog]] porijekla. Smatra se jednom od najznačajnijih istraživačica [[arumunski jezik|arumunskog jezika]] i južnodunavskih varijeteta [[rumunski jezik|rumunskog jezika]].<ref name="agerpres">{{cite web |title=O personalitate pe zi: lingvistul Matilda Caragiu Marioţeanu, Academia Română |url=https://agerpres.ro/documentare/2019/03/07/o-personalitate-pe-zi-lingvistul-matilda-caragiu-marioteanu-academia-romana--272071 |website=Agerpres |date=7. 3. 2019 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="acad">{{cite web |title=Membrii Academiei Române - litera M |url=https://acad.ro/membri/armembriLit.php?vidT=M |website=Academia Română |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="oczko">{{cite journal |last=Oczko |first=Anna |title=Aromanian – Language or Dialect? Overview of Historical and Contemporary Opinions |journal=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis |volume=137 |issue=4 |year=2020 |pages=349–368 |doi=10.4467/20834624SL.20.027.12770}}</ref> Potjecala je iz arumunske porodice. Studirala je na [[Univerzitet u Bukureštu|Univerzitetu u Bukureštu]], gdje je kasnije predavala historiju rumunskog jezika, historijsku gramatiku, opću i rumunsku dijalektologiju te savremeni rumunski jezik. Bila je i gostujuća profesorica na univerzitetima u [[Salzburg|Salzburgu]] i [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu na Majni]].<ref name="agerpres" /> Za dopisnu članicu Rumunske akademije izabrana je 1993, a za redovnu članicu 2004.<ref name="acad" /> Njena istraživanja bila su usmjerena na [[arumunski jezik]], [[leksikologija|leksikologiju]], dijalektologiju i odnos arumunskog prema drugim istočnoromanskim govorima.<ref name="oczko" /> == Rad == Među njenim najpoznatijim djelima su ''Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală'' (Fono-morfologija arumunskog jezika; studija iz strukturne dijalektologije) iz 1968,<ref name="fm">{{cite web |title=Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală |url=https://search.worldcat.org/title/1181529 |website=WorldCat |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Compendiu de dialectologie română (nord- și sud-dunăreană)'' (Kompendij rumunske dijalektologije - sjevernodunavske i južnodunavske) iz 1975,<ref name="lrec">{{cite web |title=A Multilingual Parallel Corpus for Aromanian |url=https://aclanthology.org/2024.lrec-main.75.pdf |website=ACL Anthology |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Dicționar aromân (macedo-vlah) (''Arumunski rječnik -makedovlaški'')'' iz 1997.<ref name="diaro">{{cite web |title=Dicționar aromân (macedo-vlah) |url=https://books.google.com/books/about/Dic%C8%9Bionar_arom%C3%A2n_A_D.html?id=T_AcAQAAIAAJ |website=Google Books |access-date=25. 3. 2026}}</ref> i ''Manual de aromână (''Priručnik arumunskog jezika'')'', objavljen u saradnji s Nicolaeom Saramanduom 2005.<ref name="manual">{{cite web |title=Manual de aromână |url=https://acad.ro/carti2005/ear/16manualAromana.htm |website=Editura Academiei Române |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Njeni radovi često se navode među temeljnim djelima za proučavanje i standardizacijske pokušaje arumunskog jezika.<ref name="oczko" /><ref name="lrec" /> Godine 2000. odlikovana je Nacionalnim ordenom "[[Pentru Merit]]" u stepenu komandora.<ref name="agerpres" /> Umrla je u [[Bukurešt]]u 11. marta 2009.<ref name="acad" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Caragiu Marioțeanu, Matilda}} [[Kategorija:Rumunski naučnici]] [[Kategorija:Lingvisti]] [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] sca6z3ygb4io7dxmj7xrv0vjg9yjhib 3819494 3819493 2026-03-25T15:38:16Z Mhare 481 3819494 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Matilda Caragiu Marioțeanu | slika = | opis = rumunska lingvistica i dijalektologinja | datum_rođenja = 20. juli 1927. | mjesto_rođenja = Hrupišti, [[Grčka]] | datum_smrti = 11. mart 2009. | mjesto_smrti = [[Bukurešt]], [[Rumunija]] | zanimanje = [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]], univerzitetska profesorica }} '''Matilda Caragiu Marioțeanu''' (Hrupišti, [[Grčka]], 20. juli 1927. – [[Bukurešt]], [[Rumunija]], 11. mart 2009) bila je rumunska [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]] i univerzitetska profesorica [[Arumuni|arumunskog]] porijekla. Smatra se jednom od najznačajnijih istraživačica [[arumunski jezik|arumunskog jezika]] i južnodunavskih varijeteta [[rumunski jezik|rumunskog jezika]].<ref name="agerpres">{{cite web |title=O personalitate pe zi: lingvistul Matilda Caragiu Marioţeanu, Academia Română |url=https://agerpres.ro/documentare/2019/03/07/o-personalitate-pe-zi-lingvistul-matilda-caragiu-marioteanu-academia-romana--272071 |website=Agerpres |date=7. 3. 2019 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="acad">{{cite web |title=Membrii Academiei Române - litera M |url=https://acad.ro/membri/armembriLit.php?vidT=M |website=Academia Română |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="oczko">{{cite journal |last=Oczko |first=Anna |title=Aromanian – Language or Dialect? Overview of Historical and Contemporary Opinions |journal=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis |volume=137 |issue=4 |year=2020 |pages=349–368 |doi=10.4467/20834624SL.20.027.12770}}</ref> Potjecala je iz arumunske porodice. Studirala je na [[Univerzitet u Bukureštu|Univerzitetu u Bukureštu]], gdje je kasnije predavala historiju rumunskog jezika, historijsku gramatiku, opću i rumunsku dijalektologiju te savremeni rumunski jezik. Bila je i gostujuća profesorica na univerzitetima u [[Salzburg|Salzburgu]] i [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu na Majni]].<ref name="agerpres" /> Za dopisnu članicu Rumunske akademije izabrana je 1993, a za redovnu članicu 2004.<ref name="acad" /> Njena istraživanja bila su usmjerena na [[arumunski jezik]], [[leksikologija|leksikologiju]], dijalektologiju i odnos arumunskog prema drugim istočnoromanskim govorima.<ref name="oczko" /> == Rad == Među njenim najpoznatijim djelima su ''Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală'' (Fono-morfologija arumunskog jezika; studija iz strukturne dijalektologije) iz 1968,<ref name="fm">{{cite web |title=Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală |url=https://search.worldcat.org/title/1181529 |website=WorldCat |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Compendiu de dialectologie română (nord- și sud-dunăreană)'' (Kompendij rumunske dijalektologije - sjevernodunavske i južnodunavske) iz 1975,<ref name="lrec">{{cite web |title=A Multilingual Parallel Corpus for Aromanian |url=https://aclanthology.org/2024.lrec-main.75.pdf |website=ACL Anthology |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Dicționar aromân (macedo-vlah) (''Arumunski rječnik -makedovlaški'')'' iz 1997.<ref name="diaro">{{cite web |title=Dicționar aromân (macedo-vlah) |url=https://books.google.com/books/about/Dic%C8%9Bionar_arom%C3%A2n_A_D.html?id=T_AcAQAAIAAJ |website=Google Books |access-date=25. 3. 2026}}</ref> i ''Manual de aromână (''Priručnik arumunskog jezika'')'', objavljen u saradnji s Nicolaeom Saramanduom 2005.<ref name="manual">{{cite web |title=Manual de aromână |url=https://acad.ro/carti2005/ear/16manualAromana.htm |website=Editura Academiei Române |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Njeni radovi često se navode među temeljnim djelima za proučavanje i standardizacijske pokušaje arumunskog jezika.<ref name="oczko" /><ref name="lrec" /> Godine 2000. odlikovana je Nacionalnim ordenom "[[Pentru Merit]]" u stepenu komandora.<ref name="agerpres" /> Umrla je u [[Bukurešt]]u 11. marta 2009.<ref name="acad" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Caragiu Marioțeanu, Matilda}} [[Kategorija:Rumunski naučnici]] [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] [[Kategorija:Rumunski lingvisti]] 6u1wts69um1mlwnghpvql8esnisz9na 3819500 3819494 2026-03-25T17:39:00Z AnToni 2325 3819500 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Matilda Caragiu Marioțeanu | slika = Matilda Caragiu Marioteanu.jpg | opis = rumunska lingvistica i dijalektologinja | datum_rođenja = 20. juli 1927. | mjesto_rođenja = Hrupišti, [[Grčka]] | datum_smrti = 11. mart 2009. | mjesto_smrti = [[Bukurešt]], [[Rumunija]] | zanimanje = [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]], univerzitetska profesorica }} '''Matilda Caragiu Marioțeanu''' (Hrupišti, [[Grčka]], 20. juli 1927. – [[Bukurešt]], [[Rumunija]], 11. mart 2009) bila je rumunska [[lingvistika|lingvistica]], [[dijalektologija|dijalektologinja]] i univerzitetska profesorica [[Arumuni|arumunskog]] porijekla. Smatra se jednom od najznačajnijih istraživačica [[arumunski jezik|arumunskog jezika]] i južnodunavskih varijeteta [[rumunski jezik|rumunskog jezika]].<ref name="agerpres">{{cite web |title=O personalitate pe zi: lingvistul Matilda Caragiu Marioţeanu, Academia Română |url=https://agerpres.ro/documentare/2019/03/07/o-personalitate-pe-zi-lingvistul-matilda-caragiu-marioteanu-academia-romana--272071 |website=Agerpres |date=7. 3. 2019 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="acad">{{cite web |title=Membrii Academiei Române - litera M |url=https://acad.ro/membri/armembriLit.php?vidT=M |website=Academia Română |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="oczko">{{cite journal |last=Oczko |first=Anna |title=Aromanian – Language or Dialect? Overview of Historical and Contemporary Opinions |journal=Studia Linguistica Universitatis Iagellonicae Cracoviensis |volume=137 |issue=4 |year=2020 |pages=349–368 |doi=10.4467/20834624SL.20.027.12770}}</ref> Potjecala je iz arumunske porodice. Studirala je na [[Univerzitet u Bukureštu|Univerzitetu u Bukureštu]], gdje je kasnije predavala historiju rumunskog jezika, historijsku gramatiku, opću i rumunsku dijalektologiju te savremeni rumunski jezik. Bila je i gostujuća profesorica na univerzitetima u [[Salzburg|Salzburgu]] i [[Frankfurt na Majni|Frankfurtu na Majni]].<ref name="agerpres" /> Za dopisnu članicu Rumunske akademije izabrana je 1993, a za redovnu članicu 2004.<ref name="acad" /> Njena istraživanja bila su usmjerena na [[arumunski jezik]], [[leksikologija|leksikologiju]], dijalektologiju i odnos arumunskog prema drugim istočnoromanskim govorima.<ref name="oczko" /> == Rad == Među njenim najpoznatijim djelima su ''Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală'' (Fono-morfologija arumunskog jezika; studija iz strukturne dijalektologije) iz 1968,<ref name="fm">{{cite web |title=Fono-morfologie aromână; studiu de dialectologie structurală |url=https://search.worldcat.org/title/1181529 |website=WorldCat |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Compendiu de dialectologie română (nord- și sud-dunăreană)'' (Kompendij rumunske dijalektologije - sjevernodunavske i južnodunavske) iz 1975,<ref name="lrec">{{cite web |title=A Multilingual Parallel Corpus for Aromanian |url=https://aclanthology.org/2024.lrec-main.75.pdf |website=ACL Anthology |access-date=25. 3. 2026}}</ref> ''Dicționar aromân (macedo-vlah) (''Arumunski rječnik -makedovlaški'')'' iz 1997.<ref name="diaro">{{cite web |title=Dicționar aromân (macedo-vlah) |url=https://books.google.com/books/about/Dic%C8%9Bionar_arom%C3%A2n_A_D.html?id=T_AcAQAAIAAJ |website=Google Books |access-date=25. 3. 2026}}</ref> i ''Manual de aromână (''Priručnik arumunskog jezika'')'', objavljen u saradnji s Nicolaeom Saramanduom 2005.<ref name="manual">{{cite web |title=Manual de aromână |url=https://acad.ro/carti2005/ear/16manualAromana.htm |website=Editura Academiei Române |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Njeni radovi često se navode među temeljnim djelima za proučavanje i standardizacijske pokušaje arumunskog jezika.<ref name="oczko" /><ref name="lrec" /> Godine 2000. odlikovana je Nacionalnim ordenom "[[Pentru Merit]]" u stepenu komandora.<ref name="agerpres" /> Umrla je u [[Bukurešt]]u 11. marta 2009.<ref name="acad" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Caragiu Marioțeanu, Matilda}} [[Kategorija:Rumunski naučnici]] [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2009.]] [[Kategorija:Rumunski lingvisti]] pv8xuww5l878k7eyb0nqjrhj1apxv34 1 532410 3819489 2026-03-25T15:24:41Z Mhare 481 + 3819489 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = žene | tema3 = | država = Rumunija | država2 = Aromunski jezik | država3 = }} g369tfg7fmbi2p8f2smh26czw44io02 3819632 3819489 2026-03-25T20:08:14Z AnToni 2325 3819632 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = žene | tema3 = | država = Rumunija i Moldavija | država2 = Aromunski jezik | država3 = }} q1vc9x4xxydxbqcm0ok5wgjqisse7nt 3819635 3819632 2026-03-25T20:09:53Z AnToni 2325 3819635 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = žene | tema3 = | država = Rumunija i Moldavija | država2 = Arumuni | država3 = }} 5t65o69gwgbaxd8s9piovwsjy1yyfur 0 532411 3819516 2026-03-25T18:40:27Z Mhare 481 + 3819516 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Hamid Čustović | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1952|8|26}} | mjesto_rođenja = [[Cernica (Gacko)|Cernica]], [[Gacko]], [[Narodna Republika Bosna i Hercegovina]], [[Federativna Narodna Republika Jugoslavija]] | nacionalnost = [[Bosna i Hercegovina|bosanskohercegovačka]] | zanimanje = agronom, univerzitetski profesor | poznat_po = radovima iz pedologije, upravljanja zemljištem i ruralne ekologije }} '''Hamid Čustović''' (Cernica kod Gacka, 26. august 1952) bosanskohercegovački je agronom i univerzitetski profesor, specijaliziran za pedologiju, upravljanje zemljištem i ruralnu ekologiju.<ref name="IPBESCV">{{cite web |title=CV - Hamid Custovic |url=https://files.ipbes.net/ipbes-web-prod-public-files/cv-hamid_custovic_0.pdf |website=IPBES |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Profesor je emeritus [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]] i dopisni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH).<ref name="ANUBiHBio">{{cite web |title=Hamid Čustović |url=https://www.anubih.ba/hamid-custovic/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="UNSAemeritus">{{cite web |title=Profesori emeritusi UNSA |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/unsa-u-sarajevu/profesori-emeritusi-unsa |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirao je na Poljoprivrednom fakultetu Univerziteta u Sarajevu 1980, magistrirao 1987, a doktorirao 1994. iz oblasti [[Poljoprivreda|poljoprivrede]].<ref name="IPBESCV" /> Tokom 1985. pohađao je i međunarodni kurs iz odvodnje zemljišta pri [[International Institute for Land Reclamation and Improvement]] u [[Wageningen|Wageningenu]] u [[Nizozemska|Nizozemskoj]].<ref name="IPBESCV" /> Na Poljoprivredno-prehrambenom fakultetu Univerziteta u Sarajevu djeluje od 1996, gdje je bio redovni profesor iz oblasti nauke o tlu, uključujući fiziku i hemiju tla, klasifikaciju tla, pedologiju, ekopedologiju i ruralnu ekologiju.<ref name="IPBESCV" /> Na Univerzitetu u Sarajevu vodio je i postdiplomski studij "Održivo upravljanje zemljištem".<ref name="IPBESCV" /> Čustović se bavio i stručnim te naučnoistraživačkim projektima iz oblasti zaštite i valorizacije zemljišta, agroekologije, prostornog planiranja i održivog upravljanja prirodnim resursima, sarađujući s domaćim i međunarodnim institucijama poput [[FAO]]-a, [[Program Ujedinjenih nacija za razvoj|UNDP]]-a, [[Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu|UNEP]]-a, [[Svjetska banka|Svjetske banke]] i [[Evropska unija|Evropske unije]].<ref name="IPBESCV" /> Autor je i koautor većeg broja knjiga i naučnih radova iz oblasti tla, ruralne ekologije i održivog razvoja.<ref name="IPBESCV" /> Za dopisnog člana ANUBiH, u Odjeljenju prirodnih i matematičkih nauka, izabran je 2022.<ref name="ANUBiHBio" /> == Reference == {{reflist}} {{članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Custovic, Hamid}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Biografije, Gacko]] 270posx1eu1ouz6g0qx9orc2xlv370c 0 532412 3819517 2026-03-25T18:42:28Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Emilija Jordanova | slika = Emilia_Yordanova_1.jpg | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1989|05|05}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener = [[Ivan CočeV]], | visina... 3819517 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Emilija Jordanova | slika = Emilia_Yordanova_1.jpg | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1989|05|05}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener = [[Ivan CočeV]], | visina = 156 | težina = 48 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018:]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019:]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''64.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''47.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''56.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2006/2007.|2006/07.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''70.''' ([[IBU kup 2006/2007.|2006/07]], [[IBU kup 2007/2008.|2007/08.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Emilija Jordanova''' ({{jez-bg|Емилия Йорданова}}), rođena 5. maja 1989. u [[Trojan]]u je nekadašnja [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web|url=http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |title=Emilia Yordanova |publisher=[[International Biathlon Union]] |accessdate=8. 3. 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324215009/http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |archivedate=24. 3. 2015| language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|82]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|60]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|55]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |} Jordanova je nastupila jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018]], ali nije osvajala medalje. <!-- Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 53-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s tri promašaja zaostala 5:45.5&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je 16-o mjesto na ZOI 2018. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su sa zaostatkom od 43.5&nbsp;s bili sporiji od pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske]] štafete u sastavu: [[Nadzeja Skardzina]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. --> === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|50]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|45]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|lpp]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|46]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|22]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|60]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|80]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|lpp]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|16]] |{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|54]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|23]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|38]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|24]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|53]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|17]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|51]] | |} Jordanova je nastupila na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezulta u pojedinačnoj konkurenciji joj je bilo 36-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020.|SP 2020]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2020 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 4:16.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 15-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021.|SP 2021.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2021 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]], [[Vladimir Ilijev|Vladimirom Ilijevim]] i [[Dimitar Gerdžikov|Dimitrom Gerdžikovim]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|sezoni 2007/08.]] <!-- Na prvom nastupu u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 13. decembra 2014. u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]], kada su pretečeni za jedan krug osvojili 18-o mjesto iza pobjedničke njemačke štafete u sastavu: [[Luise Kummer]], [[Franziska Hildebrand]], [[Vanessa Hinz]] i [[Franziska Preuß]]. Najbolji rezultat bilo joj je 41-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|sezoni 2020/21.]] u utrci na 15&nbsp;km u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 28. novembra 2020. bez promašaja i zaostatkom od 4:18.1&nbsp;min u odnosu na pobjednicu [[Dorothea Wierer|Dorotheje Wierer]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[SMilena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. --> == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Emilija Jordanova}} * {{Sport365|553}} {{DEFAULTSORT: Jordanova, Emilija}} [[Kategorija:Rođeni 1989.]] [[Kategorija:Biografije, Trojan]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 8vfb23awtykm8lkzq8xbkfpmod5v06w 3819535 3819517 2026-03-25T19:15:49Z AnToni 2325 3819535 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Emilija Jordanova | slika = Emilia_Yordanova_1.jpg | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1989|05|05}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener = [[Ivan CočeV]], | visina = 156 | težina = 48 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018:]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019:]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''64.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''47.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''56.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2006/2007.|2006/07.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''70.''' ([[IBU kup 2006/2007.|2006/07]], [[IBU kup 2007/2008.|2007/08.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Emilija Jordanova''' ({{jez-bg|Емилия Йорданова}}), rođena 5. maja 1989. u [[Trojan]]u je nekadašnja [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web|url=http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |title=Emilia Yordanova |publisher=[[International Biathlon Union]] |accessdate=8. 3. 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324215009/http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |archivedate=24. 3. 2015| language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|82]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|60]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|55]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |} Jordanova je nastupila jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018]], ali nije osvajala medalje. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 55-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|potjere]], kada je sa šest promašaja i zaostatkom 6:29.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Njemice]] [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Danijela Kadeva|Danijela Kadeva]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]] osvojila 16-o mjesto iza pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Nadežda Skardino]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|50]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|45]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|46]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|60]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|80]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (žene)|54]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|38]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|24]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|53]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|17]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|21]] | |} Jordanova je nastupila na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama joj je 24-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 4:02.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 12-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Nina Klenovska|Ninom Klenovskom]], [[Nija Dimitrova|Nijom Dimitrovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="15" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] |- | || || || ||96||64|| ||74||96||90|| ||94 | Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|sezoni 2007/08.]] Na prvom nastupu u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 29. novembra 2007. u utrci na 15&nbsp;km osvojila je 102-o mjesto, kada je s osam promašaja i zaostatkom od 15:33.7&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Martina Beck|Martinu Beck]]. Najbolji rezultat bilo joj je 23-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] u utrci na 7,5&nbsp;km u [[Rusija|ruskom]] [[Soči]]ju, 9. marta 2020. kada je bez promašaja i zaostatkom od 01:46.4&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Magdalena Gwizdoń|Magdalenu Gwizdoń]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Danijela Kadeva|Danijelom Kadevom]], [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Emilija Jordanova}} * {{Sport365|553}} {{DEFAULTSORT: Jordanova, Emilija}} [[Kategorija:Rođeni 1989.]] [[Kategorija:Biografije, Trojan]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] pejesm982idy170bi2azqs047z0dp7d 3819539 3819535 2026-03-25T19:18:40Z AnToni 2325 /* Svjetski kup */ 3819539 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Emilija Jordanova | slika = Emilia_Yordanova_1.jpg | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1989|05|05}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener = [[Ivan CočeV]], | visina = 156 | težina = 48 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018:]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2008.|2008]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2009.|2009]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019:]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''64.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''47.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''56.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2006/2007.|2006/07.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''70.''' ([[IBU kup 2006/2007.|2006/07]], [[IBU kup 2007/2008.|2007/08.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Emilija Jordanova''' ({{jez-bg|Емилия Йорданова}}), rođena 5. maja 1989. u [[Trojan]]u je nekadašnja [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web|url=http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |title=Emilia Yordanova |publisher=[[International Biathlon Union]] |accessdate=8. 3. 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324215009/http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |archivedate=24. 3. 2015| language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|82]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|60]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|55]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |} Jordanova je nastupila jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018]], ali nije osvajala medalje. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 55-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|potjere]], kada je sa šest promašaja i zaostatkom 6:29.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Njemice]] [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Danijela Kadeva|Danijela Kadeva]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]] osvojila 16-o mjesto iza pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Nadežda Skardino]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|50]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|45]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|46]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|60]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|80]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (žene)|54]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|38]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|24]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|53]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|17]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|21]] | |} Jordanova je nastupila na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama joj je 24-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 4:02.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 12-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Nina Klenovska|Ninom Klenovskom]], [[Nija Dimitrova|Nijom Dimitrovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="15" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] |- | || || || ||96||64|| ||74||96||90|| ||94 | |} Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|sezoni 2007/08.]] Na prvom nastupu u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 29. novembra 2007. u utrci na 15&nbsp;km osvojila je 102-o mjesto, kada je s osam promašaja i zaostatkom od 15:33.7&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Martina Beck|Martinu Beck]]. Najbolji rezultat bilo joj je 23-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] u utrci na 7,5&nbsp;km u [[Rusija|ruskom]] [[Soči]]ju, 9. marta 2020. kada je bez promašaja i zaostatkom od 01:46.4&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Magdalena Gwizdoń|Magdalenu Gwizdoń]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Danijela Kadeva|Danijelom Kadevom]], [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Emilija Jordanova}} * {{Sport365|553}} {{DEFAULTSORT: Jordanova, Emilija}} [[Kategorija:Rođeni 1989.]] [[Kategorija:Biografije, Trojan]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] [[Kategorija:Živi ljudi]] an9o492y0kvas0f64kat0372181nhci 3819560 3819539 2026-03-25T19:29:36Z AnToni 2325 3819560 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Emilija Jordanova | slika = Emilia_Yordanova_1.jpg | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1989|05|05}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener = [[Ivan CočeV]], | visina = 156 | težina = 48 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018:]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''7''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|2011]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012.|2012]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|2019:]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = {{plainlist| * '''64.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}}: '''47.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''63.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''56.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]]) }} | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2006/2007.|2006/07.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''70.''' ([[IBU kup 2006/2007.|2006/07]], [[IBU kup 2007/2008.|2007/08.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Emilija Jordanova''' ({{jez-bg|Емилия Йорданова}}), rođena 5. maja 1989. u [[Trojan]]u je nekadašnja [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web|url=http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |title=Emilia Yordanova |publisher=[[International Biathlon Union]] |accessdate=8. 3. 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150324215009/http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL20505198901 |archivedate=24. 3. 2015| language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|82]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 7,5 km|60]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|55]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (mješovito)|17]] |} Jordanova je nastupila jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018]], ali nije osvajala medalje. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 55-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|potjere]], kada je sa šest promašaja i zaostatkom 6:29.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Njemice]] [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Danijela Kadeva|Danijela Kadeva]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]] osvojila 16-o mjesto iza pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Nadežda Skardino]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2011}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 15 km|50]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – 7,5 km|45]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – potjera (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (mješovito)|15]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2012}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 15 km|54]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – potjera (žene)|46]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (žene)|14]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2012 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|60]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 7,5 km|80]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – potjera (žene)|54]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (mješovito)|18]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|53]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|47]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – potjera (žene)|38]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (mješovito)|16]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|24]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|42]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – potjera (žene)|53]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (mješovito)|17]] | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2019}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 15 km|68]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – 7,5 km|72]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019 – štafeta (mješovito)|21]] | |} Jordanova je nastupila na sedam [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2019.|SP 2019]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama joj je 24-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 4:02.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 12-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Nina Klenovska|Ninom Klenovskom]], [[Nija Dimitrova|Nijom Dimitrovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="15" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|2007/08.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2008/2009.|2008/09.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2009/2010.|2009/10.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2010/2011.|2010/11.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2011/2012.|2011/12.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2013/2014.|2013/14.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|2014/15.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2015/2016.|2015/16.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2016/2017.|2016/17.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2017/2018.|2017/18.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|2018/19.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2019/2020.|2019/20.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] |- | || || || ||96||64|| ||74||96||90|| ||94 | |} Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2007/2008.|sezoni 2007/08.]] Na prvom nastupu u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 29. novembra 2007. u utrci na 15&nbsp;km osvojila je 102-o mjesto, kada je s osam promašaja i zaostatkom od 15:33.7&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Martina Beck|Martinu Beck]]. Najbolji rezultat bilo joj je 23-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] u utrci na 7,5&nbsp;km u [[Rusija|ruskom]] [[Soči]]ju, 9. marta 2020. kada je bez promašaja i zaostatkom od 01:46.4&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Magdalena Gwizdoń|Magdalenu Gwizdoń]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Danijela Kadeva|Danijelom Kadevom]], [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Emilija Jordanova}} * {{Sport365|553}} {{DEFAULTSORT: Jordanova, Emilija}} [[Kategorija:Rođeni 1989.]] [[Kategorija:Biografije, Trojan]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] o4hsuewo5hq0xnmpyiaiv4g0hfgvdze 1 532413 3819518 2026-03-25T18:43:03Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819518 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} n1j10qprq7l0udjdgxxufce6adgnf13 3819519 3819518 2026-03-25T18:43:20Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819519 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} mtucyxx26uxa4ge4e0id1qm346myvsr 3819521 3819519 2026-03-25T18:43:55Z AnToni 2325 3819521 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = AnToni | tema = žene | tema2 = sport | tema3 = | država = Bugarska | država2 = | država3 = }} r9rk9flyb31hhaqih1ffepg2styzwmh 0 532414 3819520 2026-03-25T18:43:27Z Mhare 481 + 3819520 wikitext text/x-wiki {{Infokutija arhitekt | ime = Husref Redžić | datum_rođenja = 1919. | mjesto_rođenja = [[Stari Majdan]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina SHS]] | datum_smrti = 1984. | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | alma_mater = Tehnički fakultet u Beogradu | zanimanje = arhitekt, historičar arhitekture, univerzitetski profesor | organizacija = [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] | poznat_po = istraživanjima srednjovjekovnih gradova i islamske arhitekture u Bosni i Hercegovini }} '''Husref Redžić''' (1919, [[Stari Majdan]] – 1984, [[Sarajevo]]) bio je bosanskohercegovački arhitekt, historičar arhitekture, univerzitetski profesor i akademik. Njegov naučni i stručni rad bio je usmjeren naročito na proučavanje [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitektonskog naslijeđa]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], posebno [[Srednji vijek|srednjovjekovnih]] utvrđenih gradova i [[Islamska arhitektura|islamske arhitekture]].<ref name="anubih">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/husref-redzic/ |title=Husref Redžić (1919-1984) |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Redžić je osnovnu školu i Realnu gimnaziju završio u [[Bihać]]u 1937. Studirao je na Arhitektonskom odsjeku Tehničkog fakulteta u [[Beograd]]u od 1937. do 1941, a studij je nakon rata dovršio 1947.<ref name="anubih" /> Tokom [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] bio je aktivan učesnik od 1941.<ref name="anubih" /> Od jula 1947. radio je u Zemaljskom projektantskom zavodu Bosne i Hercegovine u Sarajevu, a od septembra 1949. do oktobra 1950. bio je direktor te ustanove.<ref name="anubih" /> U oktobru 1950. izabran je za asistenta za historiju arhitekture na tek otvorenom arhitektonskom odsjeku sarajevskog Tehničkog fakulteta. Za docenta je izabran 1954, za vanrednog profesora 1960, a za redovnog profesora 1968.<ref name="anubih" /> Obavljao je i dužnosti šefa Arhitektonskog odsjeka te dekana Arhitektonsko-urbanističkog fakulteta u Sarajevu od 1968. do 1970.<ref name="anubih" /> Iako se bavio i projektovanjem, glavninu njegovog rada činila su istraživanja historije arhitekture, zaštite spomenika i revitalizacije starih urbanih cjelina.<ref name="anubih" /> Među radovima koji se posebno izdvajaju jesu ''Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini'' i ''Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini'', koje su ostale važna literatura za proučavanje graditeljskog naslijeđa Bosne i Hercegovine.<ref name="cobiss1">{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/bibte/1925158 |title=Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini |website=COBISS Plus |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="cobiss2">{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/17310214/ffsa?format=detail |title=Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini |website=COBISS Plus |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U prikazu posthumnog izdanja ove druge knjige istaknuto je da je Redžić sa saradnicima dugo radio na prikupljanju podataka o bosanskohercegovačkim srednjovjekovnim gradovima i njihovim ostacima.<ref name="prilozi">{{cite web |url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/38-prilozi_-Prikazi-HusrefRedzic.pdf |title=Husref Redžić, Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini |website=Prilozi Instituta za istoriju Univerziteta u Sarajevu |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Za dopisnog člana [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] izabran je 1975, a za redovnog člana 1981.<ref name="anubih" /> U njegovu čast [[Arhitektonski fakultet u Sarajevu]] dodjeljuje nagradu "Husref Redžić" za naučnoistraživački rad.<ref name="af">{{cite web |url=https://af.unsa.ba/nagrada-husref-redzic-za-skolsku-2020-2021-godinu/ |title=Nagrada "Husref Redžić" za školsku 2020/2021. godinu |website=Arhitektonski fakultet Univerziteta u Sarajevu |date=6. 4. 2022. |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Djela == * ''Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini''<ref name="cobiss1" /> * ''Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini''<ref name="cobiss2" /> * ''Srednjovjekovni utvrđeni gradovi u Bosni i Hercegovini''<ref>{{cite web |url=https://books.google.ba/books/about/Srednjovjekovni_utvr%C4%91eni_gradovi_u_Bosn.html?id=efYZNAAACAAJ |title=Srednjovjekovni utvrđeni gradovi u Bosni i Hercegovini: naučnoistraživački projekat |website=Google Books |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Redžić, Husref}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arhitekti]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački historičari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Biografije, Sanski Most]] [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] hlg1ks43i9yb7qrj990tifsc8apf2hd 3819522 3819520 2026-03-25T18:44:27Z Mhare 481 3819522 wikitext text/x-wiki {{Infokutija arhitekt | ime = Husref Redžić | datum_rođenja = 1919. | mjesto_rođenja = [[Stari Majdan]], [[Kraljevina Jugoslavija|Kraljevina SHS]] | datum_smrti = 1984. | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|SFRJ]] | alma_mater = Tehnički fakultet u Beogradu | zanimanje = arhitekt, historičar arhitekture, univerzitetski profesor | organizacija = [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] | poznat_po = istraživanjima srednjovjekovnih gradova i islamske arhitekture u Bosni i Hercegovini }} '''Husref Redžić''' (1919, [[Stari Majdan]] – 1984, [[Sarajevo]]) bio je bosanskohercegovački arhitekt, historičar arhitekture, univerzitetski profesor i akademik. Njegov naučni i stručni rad bio je usmjeren naročito na proučavanje [[Arhitektura Bosne i Hercegovine|arhitektonskog naslijeđa]] [[Bosna i Hercegovina|Bosne i Hercegovine]], posebno [[Srednji vijek|srednjovjekovnih]] utvrđenih gradova i [[Islamska arhitektura|islamske arhitekture]].<ref name="anubih">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/husref-redzic/ |title=Husref Redžić (1919-1984) |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Redžić je osnovnu školu i Realnu gimnaziju završio u [[Bihać]]u 1937. Studirao je na Arhitektonskom odsjeku Tehničkog fakulteta u [[Beograd]]u od 1937. do 1941, a studij je nakon rata dovršio 1947.<ref name="anubih" /> Tokom [[Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije|Narodnooslobodilačke borbe]] bio je aktivan učesnik od 1941.<ref name="anubih" /> Od jula 1947. radio je u Zemaljskom projektantskom zavodu Bosne i Hercegovine u Sarajevu, a od septembra 1949. do oktobra 1950. bio je direktor te ustanove.<ref name="anubih" /> U oktobru 1950. izabran je za asistenta za historiju arhitekture na tek otvorenom arhitektonskom odsjeku sarajevskog Tehničkog fakulteta. Za docenta je izabran 1954, za vanrednog profesora 1960, a za redovnog profesora 1968.<ref name="anubih" /> Obavljao je i dužnosti šefa Arhitektonskog odsjeka te dekana Arhitektonsko-urbanističkog fakulteta u Sarajevu od 1968. do 1970.<ref name="anubih" /> Iako se bavio i projektovanjem, glavninu njegovog rada činila su istraživanja historije arhitekture, zaštite spomenika i revitalizacije starih urbanih cjelina.<ref name="anubih" /> Među radovima koji se posebno izdvajaju jesu ''Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini'' i ''Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini'', koje su ostale važna literatura za proučavanje graditeljskog naslijeđa Bosne i Hercegovine.<ref name="cobiss1">{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/bs/bib/bibte/1925158 |title=Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini |website=COBISS Plus |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="cobiss2">{{cite web |url=https://plus.cobiss.net/cobiss/bh/en/data/cobib/17310214/ffsa?format=detail |title=Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini |website=COBISS Plus |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U prikazu posthumnog izdanja ove druge knjige istaknuto je da je Redžić sa saradnicima dugo radio na prikupljanju podataka o bosanskohercegovačkim srednjovjekovnim gradovima i njihovim ostacima.<ref name="prilozi">{{cite web |url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/38-prilozi_-Prikazi-HusrefRedzic.pdf |title=Husref Redžić, Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini |website=Prilozi Instituta za istoriju Univerziteta u Sarajevu |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Za dopisnog člana [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] izabran je 1975, a za redovnog člana 1981.<ref name="anubih" /> U njegovu čast [[Arhitektonski fakultet u Sarajevu]] dodjeljuje nagradu "Husref Redžić" za naučnoistraživački rad.<ref name="af">{{cite web |url=https://af.unsa.ba/nagrada-husref-redzic-za-skolsku-2020-2021-godinu/ |title=Nagrada "Husref Redžić" za školsku 2020/2021. godinu |website=Arhitektonski fakultet Univerziteta u Sarajevu |date= |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Djela == * ''Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini''<ref name="cobiss1" /> * ''Srednjovjekovni gradovi u Bosni i Hercegovini''<ref name="cobiss2" /> * ''Srednjovjekovni utvrđeni gradovi u Bosni i Hercegovini''<ref>{{cite web |url=https://books.google.ba/books/about/Srednjovjekovni_utvr%C4%91eni_gradovi_u_Bosn.html?id=efYZNAAACAAJ |title=Srednjovjekovni utvrđeni gradovi u Bosni i Hercegovini: naučnoistraživački projekat |website=Google Books |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}}{{Članovi ANU BiH}}{{DEFAULTSORT:Redžić, Husref}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački arhitekti]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački historičari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Biografije, Sanski Most]] [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Umrli 1984.]] d0rpb5n8in8svj16zpdeq3le0wgriyy 0 532415 3819526 2026-03-25T18:53:56Z Mhare 481 + 3819526 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Mirna Džamonja | slika = | alt_slike = | opis = bosanskohercegovačka matematičarka i logičarka | datum_rođenja = 1965. | mjesto_rođenja = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = matematičarka, logičarka | poznat_po = radovima iz [[teorija skupova|teorije skupova]], [[matematička logika|matematičke logike]] i [[teorija mjera|teorije mjera]] }} '''Mirna Džamonja''' bosanskohercegovačka je matematičarka i logičarka koja se bavi [[teorija skupova|teorijom skupova]], [[matematička logika|matematičkom logikom]], [[teorija mjera|teorijom mjera]] te vezama logike s [[filozofija matematike|filozofijom matematike]] i [[računarstvo|računarstvom]].<ref name="homepage">{{cite web |url=https://logiqueconsult.eu/ |title=Mirna Džamonja, logician |website=Logique Consult |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Članica je [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH).<ref name="anubih-izbor">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/obavijest-o-izboru-novih-clanova/ |title=Obavijest o izboru novih članova |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |date=20. 12. 2022 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je matematiku na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]] 1988. s pohvalom, a magistrirala i doktorirala matematiku na [[Univerzitet Wisconsin–Madison|Univerzitetu Wisconsin–Madison]] 1990. i 1993.<ref name="cv">{{cite web |url=https://www-test.math.cas.cz/public/storage/people/cv/cv___20200919185809_73.pdf |title=Mirna Džamonja – Curriculum Vitae |website=Institute of Mathematics of the Czech Academy of Sciences |date=19. 9. 2020 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon doktorata bila je postdoktorandica na [[Hebrejski univerzitet u Jerusalemu|Hebrejskom univerzitetu u Jerusalemu]], zatim docentica na Univerzitetu Wisconsin–Madison, a od 1998. do 2020. profesorica matematike na Univerzitetu East Anglia.<ref name="cv" /> Od 2020. povezana je s Institutom za matematiku [[Češka akademija nauka|Češke akademije nauka]], dok su je institucionalni i izdavački izvori u 2023. i 2024. navodili i kao profesoricu na Université Paris Cité, odnosno pri IRIF-u u Parizu.<ref name="cv" /><ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/odrzano-javno-predavanje-problem-maharama/ |title=Održano javno predavanje: "PROBLEM MAHARAMA" |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lmf.cnrs.fr/News/PhD-Isa-Vialard |title=PhD Defence: Isa Vialard |website=Laboratoire Méthodes Formelles (CNRS) |date=14. 6. 2024 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U svojem naučnom radu posebno se bavila beskonačnim kombinatornim strukturama, jakim logikama, univerzalnim modelima i pitanjima iz teorije mjera.<ref name="homepage" /><ref>{{cite journal |last=Džamonja |first=Mirna |title=Paragraded Structures Inspired By Mathematical Logic |journal=Sarajevo Journal of Mathematics |volume=12 |issue=3 |year=2016 |pages=337–350 |doi=10.5644/SJM.12.3.06}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Džamonja |first1=Mirna |last2=Väänänen |first2=Jouko |title=Some Strong Logics Within Combinatorial Set Theory and the Logic of Chains |journal=Sarajevo Journal of Mathematics |volume=14 |issue=2 |year=2018 |pages=133–141 |doi=10.5644/SJM.14.2.02}}</ref> Autorica je knjige ''Fast Track to Forcing'', objavljene u izdanju [[Cambridge University Press|Cambridge University Pressa]].<ref>{{cite book |last=Džamonja |first=Mirna |title=Fast Track to Forcing |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=9781108413145}}</ref> Bila je članica uredništava više matematičkih časopisa, a od 2017. do 2018. zajedno s [[Mirjana Vuković|Mirjanom Vuković]] obavljala je dužnost glavne urednice časopisa ''Sarajevo Journal of Mathematics''.<ref name="cv" /><ref>{{cite web |url=https://sjm.anubih.ba/index.php/sjm/journal-history |title=History of Sarajevo Journal of Mathematics |website=Sarajevo Journal of Mathematics |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Na Skupštini ANUBiH održanoj 20. decembra 2022. izabrana je za domaću članicu van radnog sastava u Odjeljenju prirodnih i matematičkih nauka.<ref name="anubih-izbor" /> == Reference == {{Reflist}}{{Članovi ANU BiH}}{{DEFAULTSORT:Džamonja, Mirna}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački matematičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] i0zq5ga8r0j8p65drdrsgvh9dqryiwn 3819574 3819526 2026-03-25T19:37:14Z Panasko 146730 [[Kategorija:Živi ljudi]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819574 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Mirna Džamonja | slika = | alt_slike = | opis = bosanskohercegovačka matematičarka i logičarka | datum_rođenja = 1965. | mjesto_rođenja = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = matematičarka, logičarka | poznat_po = radovima iz [[teorija skupova|teorije skupova]], [[matematička logika|matematičke logike]] i [[teorija mjera|teorije mjera]] }} '''Mirna Džamonja''' bosanskohercegovačka je matematičarka i logičarka koja se bavi [[teorija skupova|teorijom skupova]], [[matematička logika|matematičkom logikom]], [[teorija mjera|teorijom mjera]] te vezama logike s [[filozofija matematike|filozofijom matematike]] i [[računarstvo|računarstvom]].<ref name="homepage">{{cite web |url=https://logiqueconsult.eu/ |title=Mirna Džamonja, logician |website=Logique Consult |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Članica je [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH).<ref name="anubih-izbor">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/obavijest-o-izboru-novih-clanova/ |title=Obavijest o izboru novih članova |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |date=20. 12. 2022 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je matematiku na [[Univerzitet u Sarajevu|Univerzitetu u Sarajevu]] 1988. s pohvalom, a magistrirala i doktorirala matematiku na [[Univerzitet Wisconsin–Madison|Univerzitetu Wisconsin–Madison]] 1990. i 1993.<ref name="cv">{{cite web |url=https://www-test.math.cas.cz/public/storage/people/cv/cv___20200919185809_73.pdf |title=Mirna Džamonja – Curriculum Vitae |website=Institute of Mathematics of the Czech Academy of Sciences |date=19. 9. 2020 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon doktorata bila je postdoktorandica na [[Hebrejski univerzitet u Jerusalemu|Hebrejskom univerzitetu u Jerusalemu]], zatim docentica na Univerzitetu Wisconsin–Madison, a od 1998. do 2020. profesorica matematike na Univerzitetu East Anglia.<ref name="cv" /> Od 2020. povezana je s Institutom za matematiku [[Češka akademija nauka|Češke akademije nauka]], dok su je institucionalni i izdavački izvori u 2023. i 2024. navodili i kao profesoricu na Université Paris Cité, odnosno pri IRIF-u u Parizu.<ref name="cv" /><ref>{{cite web |url=https://www.anubih.ba/odrzano-javno-predavanje-problem-maharama/ |title=Održano javno predavanje: "PROBLEM MAHARAMA" |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lmf.cnrs.fr/News/PhD-Isa-Vialard |title=PhD Defence: Isa Vialard |website=Laboratoire Méthodes Formelles (CNRS) |date=14. 6. 2024 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U svojem naučnom radu posebno se bavila beskonačnim kombinatornim strukturama, jakim logikama, univerzalnim modelima i pitanjima iz teorije mjera.<ref name="homepage" /><ref>{{cite journal |last=Džamonja |first=Mirna |title=Paragraded Structures Inspired By Mathematical Logic |journal=Sarajevo Journal of Mathematics |volume=12 |issue=3 |year=2016 |pages=337–350 |doi=10.5644/SJM.12.3.06}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Džamonja |first1=Mirna |last2=Väänänen |first2=Jouko |title=Some Strong Logics Within Combinatorial Set Theory and the Logic of Chains |journal=Sarajevo Journal of Mathematics |volume=14 |issue=2 |year=2018 |pages=133–141 |doi=10.5644/SJM.14.2.02}}</ref> Autorica je knjige ''Fast Track to Forcing'', objavljene u izdanju [[Cambridge University Press|Cambridge University Pressa]].<ref>{{cite book |last=Džamonja |first=Mirna |title=Fast Track to Forcing |publisher=Cambridge University Press |year=2020 |isbn=9781108413145}}</ref> Bila je članica uredništava više matematičkih časopisa, a od 2017. do 2018. zajedno s [[Mirjana Vuković|Mirjanom Vuković]] obavljala je dužnost glavne urednice časopisa ''Sarajevo Journal of Mathematics''.<ref name="cv" /><ref>{{cite web |url=https://sjm.anubih.ba/index.php/sjm/journal-history |title=History of Sarajevo Journal of Mathematics |website=Sarajevo Journal of Mathematics |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Na Skupštini ANUBiH održanoj 20. decembra 2022. izabrana je za domaću članicu van radnog sastava u Odjeljenju prirodnih i matematičkih nauka.<ref name="anubih-izbor" /> == Reference == {{Reflist}}{{Članovi ANU BiH}}{{DEFAULTSORT:Džamonja, Mirna}} [[Kategorija:Rođeni 1965.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački matematičari]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Živi ljudi]] 83jll0sada7w47cu8vc54i89k1rm08b 1 532416 3819527 2026-03-25T18:54:10Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819527 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3819528 3819527 2026-03-25T18:54:38Z Mhare 481 http://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819528 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} alu4b5a34m363h6iskuotxo47uyfkkn 0 532417 3819530 2026-03-25T19:00:43Z Mhare 481 + 3819530 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mehmed Ramović | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1924|7|22}} | mjesto_rođenja = [[Foča]], [[Kraljevina SHS]] | datum_smrti = 1997. | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | polje = [[geologija]] | radna_institucija = [[Geološki zavod]] NR Bosne i Hercegovine; [[Univerzitet u Sarajevu]]; [[Rudarsko-geološko-građevinski fakultet u Tuzli]] | alma_mater = Tehnička velika škola u [[Beograd]]u | poznat_po = istraživanjima rudnih ležišta i metalogenije u Bosni i Hercegovini | nagrade = Dvadesetsedmojulska nagrada Bosne i Hercegovine }} '''Mehmed Ramović''' ([[Foča]], 22. juli 1924 – [[Sarajevo]], 1997) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski [[geolog]], univerzitetski profesor i član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]]. Bavio se istraživanjem rudnih ležišta, metalogenijom i historijom rudarstva u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Geologija">{{cite web |url=https://geologija.ba/view-more/mehmed-ramovic/134 |title=Mehmed Ramović |website= geologija.ba |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="ANUBiH">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/mehmed-ramovic/ |title=Ramović Mehmed (1924-1997) |website= Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Osnovnu školu završio je u [[Prača (Pale, Federacija Bosne i Hercegovine)|Prači]], a gimnaziju u Sarajevu. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] priključio se partizanima, a nakon rata je 1946. upućen na studij rudarstva u [[Prag]]. Poslije [[Rezolucija Informbiroa|Rezolucije Informbiroa]] napustio je Prag i studij nastavio na Tehničkoj velikoj školi u Beogradu, odsjek za rudarstvo i geologiju, gdje je diplomirao 1950.<ref name="Geologija" /> Nakon diplomiranja radio je u Saveznom geološkom zavodu u Beogradu, a 1952. vratio se u Sarajevo i zaposlio u Geološkom zavodu NR Bosne i Hercegovine. U toj ustanovi gotovo dvanaest godina vodio je istraživanja ležišta [[Olovo|olova]] i [[Cink|cinka]] u [[Srebrenica|Srebrenici]], zoni [[Donja Borovica|Borovica]]–[[Vareš]], [[Cerani|Cerićima]] kod Banje Luke, [[Antimon|antimona]] kod [[Fojnica|Fojnice]], [[Živa|žive]] u Draževićima, olova kod [[Olovo (općina)|Olova]] i drugih pojava obojenih metala u Bosni i Hercegovini.<ref name="Geologija" /> Doktorirao je u [[Zagreb|Zagrebu]] 30. juna 1962. tezom ''Rudne parageneze u oblasti Srebrenice (istočna Bosna)'', a prema kasnijim pregledima bio je prvi doktor geoloških nauka u Bosni i Hercegovini nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name="Geologija" /><ref name="FZZG">{{cite web |url=https://fzzg.gov.ba/disertacije |title=Disertacije zaposlenih |website= Federalni zavod za geologiju |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Od 1965. predavao je na Geografskom odsjeku Prirodno-matematičkog fakulteta u Sarajevu kao docent iz opće geologije. Istovremeno je predavao i na Rudarskom fakultetu u Tuzli, kasnijem [[Rudarsko-geološko-građevinski fakultet u Tuzli|Rudarsko-geološko-građevinskom fakultetu u Tuzli]], gdje je držao nastavu iz predmeta ''Rudna ležišta'' i ''Osnovi metalogenije'', a od 1972. bio je redovni profesor. U penziju je otišao 1984.<ref name="Geologija" /><ref>{{cite web |url=https://rggf.untz.ba/o-fakultetu/ |title=O fakultetu |website= Rudarsko-geološko-građevinski fakultet Univerziteta u Tuzli |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Za dopisnog člana ANUBiH izabran je 1995.<ref name="Geologija" /><ref>{{cite web |url=https://ibs.preporod.ba/godisnjak/index.php/godisnjak/article/download/68/45/101 |title=Bošnjački merhumi (1992-2001) |website= Institut za bošnjačke studije |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Preminuo je u Sarajevu 1997.<ref name="ANUBiH" /> == Naučni rad == Ramović je pripadao među istaknutije istraživače rudnih ležišta u Bosni i Hercegovini. Njegov naučni rad bio je posebno vezan za Srebrenicu, Vareš, Olovo i druga nalazišta obojenih metala, a bavio se i meteoritikom i historijom rudarstva.<ref name="Geologija" /> Među njegovim važnijim radovima i knjigama izdvajaju se disertacija ''Rudne parageneze u oblasti Srebrenice (istočna Bosna)'' (1963), studija ''Magmatizam i metalogenija'' u okviru edicije ''Geologija Bosne i Hercegovine'' (1978), te monografije ''Stari rudnici'' (1981) i ''Osnovi metalogenije'' (1983).<ref name="Geologija" /><ref name="FZZG" /> Bio je i među osnivačima [[Geološko društvo Bosne i Hercegovine|Geološkog društva Bosne i Hercegovine]], a učestvovao je u radu stručnih i naučnih tijela posvećenih geologiji i mineralnim resursima Bosne i Hercegovine.<ref name="Geologija" /> Za svoj rad dobio je više priznanja, među kojima se izdvajaju [[Orden zasluga za narod]] trećeg reda i [[Dvadesetsedmojulska nagrada Bosne i Hercegovine]].<ref name="Geologija" /> == Reference == {{reflist}} {{članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Ramović, Mehmed}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Jugoslavenski naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1924.]] [[Kategorija:Umrli 1997.]] hi4o9r5ttrylfmr6ymgpbjz7z3a6fsk 3819573 3819530 2026-03-25T19:36:28Z Panasko 146730 [[Kategorija:Biografije, Foča]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819573 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Mehmed Ramović | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1924|7|22}} | mjesto_rođenja = [[Foča]], [[Kraljevina SHS]] | datum_smrti = 1997. | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | polje = [[geologija]] | radna_institucija = [[Geološki zavod]] NR Bosne i Hercegovine; [[Univerzitet u Sarajevu]]; [[Rudarsko-geološko-građevinski fakultet u Tuzli]] | alma_mater = Tehnička velika škola u [[Beograd]]u | poznat_po = istraživanjima rudnih ležišta i metalogenije u Bosni i Hercegovini | nagrade = Dvadesetsedmojulska nagrada Bosne i Hercegovine }} '''Mehmed Ramović''' ([[Foča]], 22. juli 1924 – [[Sarajevo]], 1997) bio je bosanskohercegovački i jugoslavenski [[geolog]], univerzitetski profesor i član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]]. Bavio se istraživanjem rudnih ležišta, metalogenijom i historijom rudarstva u [[Bosna i Hercegovina|Bosni i Hercegovini]].<ref name="Geologija">{{cite web |url=https://geologija.ba/view-more/mehmed-ramovic/134 |title=Mehmed Ramović |website= geologija.ba |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="ANUBiH">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/mehmed-ramovic/ |title=Ramović Mehmed (1924-1997) |website= Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Osnovnu školu završio je u [[Prača (Pale, Federacija Bosne i Hercegovine)|Prači]], a gimnaziju u Sarajevu. Tokom [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]] priključio se partizanima, a nakon rata je 1946. upućen na studij rudarstva u [[Prag]]. Poslije [[Rezolucija Informbiroa|Rezolucije Informbiroa]] napustio je Prag i studij nastavio na Tehničkoj velikoj školi u Beogradu, odsjek za rudarstvo i geologiju, gdje je diplomirao 1950.<ref name="Geologija" /> Nakon diplomiranja radio je u Saveznom geološkom zavodu u Beogradu, a 1952. vratio se u Sarajevo i zaposlio u Geološkom zavodu NR Bosne i Hercegovine. U toj ustanovi gotovo dvanaest godina vodio je istraživanja ležišta [[Olovo|olova]] i [[Cink|cinka]] u [[Srebrenica|Srebrenici]], zoni [[Donja Borovica|Borovica]]–[[Vareš]], [[Cerani|Cerićima]] kod Banje Luke, [[Antimon|antimona]] kod [[Fojnica|Fojnice]], [[Živa|žive]] u Draževićima, olova kod [[Olovo (općina)|Olova]] i drugih pojava obojenih metala u Bosni i Hercegovini.<ref name="Geologija" /> Doktorirao je u [[Zagreb|Zagrebu]] 30. juna 1962. tezom ''Rudne parageneze u oblasti Srebrenice (istočna Bosna)'', a prema kasnijim pregledima bio je prvi doktor geoloških nauka u Bosni i Hercegovini nakon [[Drugi svjetski rat|Drugog svjetskog rata]].<ref name="Geologija" /><ref name="FZZG">{{cite web |url=https://fzzg.gov.ba/disertacije |title=Disertacije zaposlenih |website= Federalni zavod za geologiju |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Od 1965. predavao je na Geografskom odsjeku Prirodno-matematičkog fakulteta u Sarajevu kao docent iz opće geologije. Istovremeno je predavao i na Rudarskom fakultetu u Tuzli, kasnijem [[Rudarsko-geološko-građevinski fakultet u Tuzli|Rudarsko-geološko-građevinskom fakultetu u Tuzli]], gdje je držao nastavu iz predmeta ''Rudna ležišta'' i ''Osnovi metalogenije'', a od 1972. bio je redovni profesor. U penziju je otišao 1984.<ref name="Geologija" /><ref>{{cite web |url=https://rggf.untz.ba/o-fakultetu/ |title=O fakultetu |website= Rudarsko-geološko-građevinski fakultet Univerziteta u Tuzli |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Za dopisnog člana ANUBiH izabran je 1995.<ref name="Geologija" /><ref>{{cite web |url=https://ibs.preporod.ba/godisnjak/index.php/godisnjak/article/download/68/45/101 |title=Bošnjački merhumi (1992-2001) |website= Institut za bošnjačke studije |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Preminuo je u Sarajevu 1997.<ref name="ANUBiH" /> == Naučni rad == Ramović je pripadao među istaknutije istraživače rudnih ležišta u Bosni i Hercegovini. Njegov naučni rad bio je posebno vezan za Srebrenicu, Vareš, Olovo i druga nalazišta obojenih metala, a bavio se i meteoritikom i historijom rudarstva.<ref name="Geologija" /> Među njegovim važnijim radovima i knjigama izdvajaju se disertacija ''Rudne parageneze u oblasti Srebrenice (istočna Bosna)'' (1963), studija ''Magmatizam i metalogenija'' u okviru edicije ''Geologija Bosne i Hercegovine'' (1978), te monografije ''Stari rudnici'' (1981) i ''Osnovi metalogenije'' (1983).<ref name="Geologija" /><ref name="FZZG" /> Bio je i među osnivačima [[Geološko društvo Bosne i Hercegovine|Geološkog društva Bosne i Hercegovine]], a učestvovao je u radu stručnih i naučnih tijela posvećenih geologiji i mineralnim resursima Bosne i Hercegovine.<ref name="Geologija" /> Za svoj rad dobio je više priznanja, među kojima se izdvajaju [[Orden zasluga za narod]] trećeg reda i [[Dvadesetsedmojulska nagrada Bosne i Hercegovine]].<ref name="Geologija" /> == Reference == {{reflist}} {{članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Ramović, Mehmed}} [[Kategorija:Bosanskohercegovački naučnici]] [[Kategorija:Jugoslavenski naučnici]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] [[Kategorija:Rođeni 1924.]] [[Kategorija:Umrli 1997.]] [[Kategorija:Biografije, Foča]] lsmt02br1jl4coqnrg1nmv8yot74c1k 0 532418 3819533 2026-03-25T19:01:51Z Mhare 481 + 3819533 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Avdo Sućeska | opis = bosanskohercegovački historičar, pravnik i osmanista | datum_rođenja = 5. maj 1927. | mjesto_rođenja = Jasenica kod [[Rogatica|Rogatice]], [[Kraljevina SHS]] | datum_smrti = 21. decembar 2001. | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | mjesto_počivanja = Gradsko groblje Bare, Sarajevo | nacionalnost = [[Bošnjaci|Bošnjak]] | zanimanje = historičar, pravnik, osmanista, univerzitetski profesor | poslodavac = [[Pravni fakultet u Sarajevu]] | organizacija = [[Orijentalni institut u Sarajevu]]; [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] | poznat_po = istraživanja osmanske uprave, ajana i pravne historije Bosne i Hercegovine | značajna_djela = ''Ajani - prilog izučavanju lokalne vlasti u našim zemljama za vrijeme Turaka'';<br>''Istorija države i prava naroda SFRJ'' }} '''Avdo Sućeska''' (Jasenica kod [[Rogatica|Rogatice]], 5. maj 1927. – [[Sarajevo]], 21. decembar 2001.) bio je jugoslavenski i bosanskohercegovački historičar, pravnik i osmanista, redovni profesor [[Pravni fakultet u Sarajevu|Pravnog fakulteta u Sarajevu]], direktor [[Orijentalni institut u Sarajevu|Orijentalnog instituta u Sarajevu]] i redovni član [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH).<ref name="Pelidija2002">{{cite journal |last=Pelidija |first=Enes |title=Akademik prof. dr. Avdo Sućeska |journal=Prilozi |volume=31 |year=2002 |pages=313–320 |url=https://prilozi.iis.unsa.ba/wp-content/uploads/2023/05/31-Prilozi-Inmemoriam2.pdf |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="ANUBiH">{{cite web |title=Avdo Sućeska (1927-2001) |url=https://www.anubih.ba/avdo-suceska/ |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Zlatar2020">{{cite journal |last=Zlatar |first=Behija |title=Akademik Avdo Sućeska kao direktor Orijentalnog instituta u Sarajevu |journal=Pregled: časopis za društvena pitanja / Periodical for Social Issues |volume=3 |issue=3 |year=2020 |pages=289–292 |url=https://ipv4.pregled.unsa.ba/index.php/pregled/article/view/737 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Smatra se jednim od istaknutih bosanskohercegovačkih osmanista 20. stoljeća.<ref name="Pelidija2017">{{cite journal |last=Pelidija |first=Enes |title=Bosanski ajan akademik Avdo Sućeska. U povodu 90. godišnjice smrti akademika prof. dr. Avde Sućeske |journal=Godišnjak Bošnjačke zajednice kulture "Preporod" |issue=1 |year=2017 |pages=362–366 |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=837721 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Nakon osnovnog obrazovanja i sedam razreda [[Gazi Husrev-begova medresa|Gazi Husrev-begove medrese]] u Sarajevu završio je gimnaziju, a potom studij prava na Pravnom fakultetu u Sarajevu, gdje je diplomirao 1950.<ref name="Pelidija2002" /> Na istom fakultetu ubrzo je izabran za asistenta, a zatim i za docenta na Katedri istorije države i prava naroda Jugoslavije.<ref name="Pelidija2002" /><ref name="ANUBiH" /> Doktorirao je 1959. na Pravnom fakultetu u Beogradu temom o ajanima i njihovoj ulozi na južnoslavenskim prostorima.<ref name="Pelidija2002" /> Školske 1962/63. bio je na specijalizaciji u Münchenu, u Institutu za historiju i kulturu Bliskog istoka i turkologiju.<ref name="Pelidija2002" /><ref name="ANUBiH" /> Za vanrednog profesora izabran je 1964, a za redovnog 1969, na predmetu historije države i prava naroda Jugoslavije.<ref name="Pelidija2002" /><ref name="ANUBiH" /> Na Pravnom fakultetu u Sarajevu radio je do penzionisanja 1990, a u posljednje dvije godine prije penzije obavljao je dužnost dekana.<ref name="Pelidija2002" /> Bio je direktor Orijentalnog instituta u Sarajevu od 1969. do 1974.<ref name="Zlatar2020" /> Za dopisnog člana ANUBiH izabran je 1987, a za redovnog 1995.<ref name="Pelidija2002" /><ref name="ANUBiH" /> Dobitnik je Šestoaprilske nagrade Grada Sarajeva i Dvadesetsedmojulske nagrade Bosne i Hercegovine.<ref name="Pelidija2002" /><ref name="ANUBiH" /> Umro je u Sarajevu 21. decembra 2001, a ukopan je na gradskom groblju Bare.<ref name="Pelidija2002" /> == Naučni rad == Sućeskin naučni rad bio je usmjeren na društvenu, pravnu i političku historiju jugoistočne Evrope pod osmanskom vlašću, s posebnim težištem na [[Bosanski ejalet|Bosanski ejalet]] u 18. i prvoj polovini 19. stoljeća.<ref name="Pelidija2002" /><ref name="ANUBiH" /> U svojim istraživanjima bavio se organizacijom osmanske vlasti, lokalnom upravom, poreznim sistemom, agrarnim odnosima i položajem stanovništva u Bosni i Hercegovini tokom osmanskog perioda.<ref name="ANUBiH" /><ref name="Pelidija2002" /> Njegova studija ''Ajani - prilog izučavanju lokalne vlasti u našim zemljama za vrijeme Turaka'' smatra se jednim od važnijih radova za proučavanje nastanka i razvoja ajanske funkcije u Bosni i Hercegovini i šireg osmanskog upravnog sistema.<ref name="Pelidija2002" /><ref name="Pelidija2017" /> U literaturi se ističe i njegov doprinos proučavanju položaja bosanskih muslimana u Osmanskoj državi, kao i njegov rad na preciznijem uvođenju izvornih osmanskih termina u historiografsku upotrebu.<ref name="Pelidija2002" /> Objavio je veći broj radova na bosanskom i drugim jezicima, a njegov univerzitetski udžbenik ''Istorija države i prava naroda SFRJ'' doživio je više dopunjenih izdanja i korišten je i na drugim pravnim fakultetima tadašnje [[SFRJ]].<ref name="Pelidija2002" /> == Odabrana djela == Među njegovim poznatijim djelima ubrajaju se:<ref name="Pelidija2002" /> * ''Istorija države i prava naroda SFRJ'' (1964) * ''Ajani - prilog izučavanju lokalne vlasti u našim zemljama za vrijeme Turaka'' (1965) * ''Seljačke bune u Bosni u XVII i XVIII stoljeću'' (1969) * ''Položaj bosanskih muslimana u Osmanskoj državi i njihov stav prema toj državi'' (1974) == Reference == {{reflist}} {{članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Sućeska, Avdo}} [[Kategorija:Rođeni 1927.]] [[Kategorija:Umrli 2001.]] [[Kategorija:Biografije, Rogatica]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački historičari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] aj83454bmndgcfzr4pldr980psq3ikk 0 532419 3819541 2026-03-25T19:19:17Z Mhare 481 + 3819541 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Carolina Eyck | puno_ime = Carolina Eyck | datum_rođenja = 1987. | mjesto_rođenja = [[Berlin]], [[Zapadna Njemačka]] | nacionalnost = [[Njemačka|njemačka]] | zanimanje = muzičarka, kompozitorica, vokalistica | instrumenti = teremin, glas, [[viola]] | aktivni_period = 2002–danas | pozadina = | slika = File:Dancefloor With Pulsing Portrait Carolina Eyck.jpg }} '''Carolina Eyck''' jest [[njemačka]] [[Muzičar|muzičarka]], [[Kompozitor|kompozitorica]] i [[Vokalist|vokalistica]] [[Lužički Srbi|lužičkosrpskog]] porijekla<ref name="focus">{{Cite magazine|date=10 October 2015|title=Sorbische Musikerin Carolina Eyck bekommt Echo Klassik-Preis|url=https://www.focus.de/regional/brandenburg/musik-sorbische-musikerin-carolina-eyck-bekommt-echo-klassik-preis_id_5004468.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519074207/https://www.focus.de/regional/brandenburg/musik-sorbische-musikerin-carolina-eyck-bekommt-echo-klassik-preis_id_5004468.html|archive-date=19 May 2022|access-date=31 May 2019|magazine=[[Focus (German magazine)|Focus]]}}</ref>, najpoznatija kao izvođačica na [[Teremin|tereminu]].<ref name="bio">{{cite web |url=https://www.carolinaeyck.com/biography |title=Biography |website=Carolina Eyck |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nastupa kao solistica i kamerna muzičarka, a njena umjetnička praksa obuhvata i autorska djela za teremin, glas i druge sastave.<ref name="bio" /><ref name="tv">{{cite web |url=https://www.carolinaeyck.com/theremin-voice |title=Theremin & Voice |website=Carolina Eyck |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Eyck je rođena u [[Berlin]]u i svirati teremin počela je sa sedam godina; prve časove pohađala je kod Lidije Kavine.<ref name="bio" /><ref name="faq">{{cite web |url=https://www.carolinaeyck.com/faq |title=FAQ |website=Carolina Eyck |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kasnije je studirala [[viola|violu]] u [[Stockholm]]u.<ref name="bio" /> Širu pažnju privukla je nakon debija u Berlinskoj filharmoniji 2002.<ref name="bio" /> Još kao mlada razvila je vlastitu tehniku sviranja teremina, poznatu kao "tehnika osam položaja prstiju", koju je predstavila i u priručniku <nowiki>''The Art of Playing the Theremin''</nowiki> iz 2006<ref name="bio" /><ref name="method">{{cite web |url=https://www.carolinaeyck.com/method |title=The Art of Playing the Theremin |website=Carolina Eyck |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kao solistica izvodila je i premijerno predstavljala djela pisana za teremin. Među kompozitorima čija je djela izvodila ili premijerno predstavila nalaze se [[Andrew Norman]], [[Fazıl Say]], [[Kalevi Aho]], [[Régis Campo]] i [[Dalit Hadass Warshaw]].<ref name="bio" /><ref name="sirens">{{cite web |url=https://bmop.org/wp-content/uploads/2025/03/1104-Warshaw-BKLT-web.pdf |title=Dalit Hadass Warshaw: Sirens |publisher=BMOP/sound |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.brusselsphilharmonic.be/en/news/regis-campo-dancefloor-with-pulsing|title=régis campo: ''dancefloor with pulsing''|website=Brussels Philharmonic|language=en|access-date=2025-12-03}}</ref> S pijanistom i kompozitorom Christopherom Tarnowom nastupa kao duo od 2013, a objavili su i albume posvećene muzici za teremin i klavir.<ref name="bio" /> Pored koncertne djelatnosti, Eyck djeluje i kao autorica vlastitih projekata za teremin i glas. Među njenim samostalnim izdanjima nalaze se ''Fantasias'' (2016), ''Elegies for Theremin & Voice'' (2019) i ''Thetis 2086'' (2022).<ref name="bio" /><ref name="elegies">{{cite web |url=https://www.carolinaeyck.com/elegies-for-theremin-and-voice |title=Elegies for Theremin & Voice |website=Carolina Eyck |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Godine 2015. dobila je nagradu Echo Klassik za koncertni snimak godine u kategoriji muzike 20/21. stoljeća, kao solistica na snimku Ahoova koncerta ''Eight Seasons''.<ref name="bio" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Eyck, Carolina}} [[Kategorija:Rođeni 1987.]] [[Kategorija:Biografije, Berlin]] [[Kategorija:Njemački muzičari]] [[Kategorija:Njemački kompozitori]] [[Kategorija:Njemačke pjevačice]] sgeu673m2mmut0532cj55rqhpmf702i 1 532420 3819545 2026-03-25T19:21:30Z Mhare 481 + 3819545 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = žene | tema3 = | država = Lužičkosrpski jezik | država2 = | država3 = }} htcg7n85rfy3jokxazhagim6i3fopns 3819548 3819545 2026-03-25T19:21:56Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819548 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = žene | tema3 = | država = Lužičkosrpski jezik | država2 = | država3 = }} ltyp5vidwyuorrbsauihzxa4jae971s 3819549 3819548 2026-03-25T19:22:03Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819549 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = žene | tema3 = | država = Lužičkosrpski jezik | država2 = | država3 = }} b3p46hpblx9t001qkrj4ppc9xqaf4x0 0 532421 3819546 2026-03-25T19:21:37Z AnToni 2325 Preusmjereno na [[Emilija Jordanova]] 3819546 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Emilija Jordanova]] n0wn06kdr8pspzf49700n35x7ym56fv 0 532422 3819552 2026-03-25T19:27:59Z Mhare 481 + 3819552 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Caterina Scappi | slika = Caterina Scappi (cropped).jpg | opis = Portret Caterine Scappi, 1642. | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = [[Siena]], [[Veliko vojvodstvo Toskana]] | datum_smrti = {{Datum smrti|1643|6|20}} | mjesto_smrti = [[Valletta]], [[Malta]] }} '''Caterina Scappi''' (poznata i kao ''La Senese''; umrla [[20. juni|20. juna]] [[1643]]. u [[Valletta|Valletti]]) bila je dobrotvorka i poslovna žena [[Siena|sijenskog]] porijekla, aktivna na [[Malta|Malti]] u prvoj polovini 17. stoljeća. Najpoznatija je kao osnivačica prve bolnice na Malti namijenjene isključivo [[Žena|ženama]].<ref name="Bonello2015">{{cite web |last=Bonello |first=Giovanni |title=Caterina Scappi and her revolutionary hospital for women who were incurable |url=https://timesofmalta.com/article/caterina-scappi-and-her-revolutionary-hospital-for-women-who-were.581731 |website=Times of Malta |date=23. 8. 2015 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Bonello2019">{{cite web |last=Bonello |first=Giovanni |title=Caterina Scappi revisited |url=https://timesofmalta.com/article/caterina-scappi-revisited.738501 |website=Times of Malta |date=29. 9. 2019 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Život i djelovanje == O njenom rođenju, porodici i ranim godinama sačuvano je malo pouzdanih podataka. U izvorima se navodi da je potjecala iz [[Siena|Siene]], po čemu je dobila nadimak "La Senese", te da se u malteškim arhivima prvi put pojavljuje 1583/1584. kao svjedokinja u jednom krivičnom predmetu.<ref name="Bonello2019" /> Scappi je na Malti stekla znatno bogatstvo i veći dio imovine usmjerila u dobrotvorne svrhe. Već 1597. zabilježena je njena novčana pomoć ustanovi za žene poznatoj kao convent of the Repentite, a kasniji izvori je povezuju i s brigom za siromašne, bolesne i društveno marginalizirane žene.<ref name="Bonello2015" /><ref name="Bonello2019" /> Najvažniji dio njenog naslijeđa vezan je za osnivanje ženske bolnice u Valletti, poznate kao "La Casetta" ili ''ospedaletto''. Izvori nisu potpuno usklađeni oko tačne godine osnivanja, ali potvrđuju da je ustanova postojala najkasnije početkom 1620-ih i da ju je Scappi finansirala vlastitim sredstvima kao utočište i mjesto liječenja za siromašne i teško oboljele žene.<ref name="Bonello2015" /><ref name="Donne2025">{{cite web |title=The 17th-century Valletta hospital that offered palliative care for women |url=https://timesofmalta.com/article/17th-century-valletta-hospital-palliative-women-donne.1112594 |website=Times of Malta |date=5. 7. 2025 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U kasnijim historijskim radovima Scappi se izričito navodi kao osnivačica "Bolnice za neizlječive žene", a njene kuće u ulici Old Bakery Street dovode se u vezu s tom zadužbinom.<ref name="Denaro1958">{{cite journal |last=Denaro |first=Victor F. |title=Houses in Merchants Street, Valletta |journal=Melita Historica |volume=2 |issue=3 |year=1958 |pages=211–233 |url=https://mhs.mt/wp-content/uploads/2021/07/MH1959.pdf |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Scappi je umrla 20. juna 1643. u Valletti. Sahranjena je u [[Gospa Karmelska|karmelićanskoj]] crkvi Gospe od Karmela u tom gradu.<ref name="Bonello2015" /> Njena oporuka predvidjela je nastavak rada bolnice i drugih dobrotvornih ustanova nakon njene smrti.<ref name="Bonello2019" /><ref name="Denaro1958" /> == Značaj == Caterina Scappi zauzima važno mjesto u historiji socijalne i zdravstvene skrbi na Malti. U historiografiji je posebno značajna zbog osnivanja ustanove koja je ženama prvi put omogućila zasebnu institucionalnu njegu u sredini u kojoj su bolničke službe dotad uglavnom bile namijenjene muškarcima.<ref name="Bonello2015" /><ref name="Donne2025" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Scappi, Caterina}} [[Kategorija:1643. smrti]] [[Kategorija:Biografije, Italija]] 9300bmkdd937cj4hlrayvt1eglnvf3m 3819555 3819552 2026-03-25T19:28:36Z Mhare 481 + 3819555 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biografija | ime = Caterina Scappi | slika = Caterina Scappi (cropped).jpg | opis = Portret Caterine Scappi, 1642. | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = [[Siena]], [[Veliko vojvodstvo Toskana]] | datum_smrti = {{Datum smrti|1643|6|20}} | mjesto_smrti = [[Valletta]], [[Malta]] }} '''Caterina Scappi''' (poznata i kao ''La Senese''; umrla [[20. juni|20. juna]] [[1643]]. u [[Valletta|Valletti]]) bila je dobrotvorka i poslovna žena [[Siena|sijenskog]] porijekla, aktivna na [[Malta|Malti]] u prvoj polovini 17. stoljeća. Najpoznatija je kao osnivačica prve bolnice na Malti namijenjene isključivo [[Žena|ženama]].<ref name="Bonello2015">{{cite web |last=Bonello |first=Giovanni |title=Caterina Scappi and her revolutionary hospital for women who were incurable |url=https://timesofmalta.com/article/caterina-scappi-and-her-revolutionary-hospital-for-women-who-were.581731 |website=Times of Malta |date=23. 8. 2015 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Bonello2019">{{cite web |last=Bonello |first=Giovanni |title=Caterina Scappi revisited |url=https://timesofmalta.com/article/caterina-scappi-revisited.738501 |website=Times of Malta |date=29. 9. 2019 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Život i djelovanje == O njenom rođenju, porodici i ranim godinama sačuvano je malo pouzdanih podataka. U izvorima se navodi da je potjecala iz [[Siena|Siene]], po čemu je dobila nadimak "La Senese", te da se u malteškim arhivima prvi put pojavljuje 1583/1584. kao svjedokinja u jednom krivičnom predmetu.<ref name="Bonello2019" /> Scappi je na Malti stekla znatno bogatstvo i veći dio imovine usmjerila u dobrotvorne svrhe. Već 1597. zabilježena je njena novčana pomoć ustanovi za žene poznatoj kao convent of the Repentite, a kasniji izvori je povezuju i s brigom za siromašne, bolesne i društveno marginalizirane žene.<ref name="Bonello2015" /><ref name="Bonello2019" /> Najvažniji dio njenog naslijeđa vezan je za osnivanje ženske bolnice u Valletti, poznate kao "La Casetta" ili ''ospedaletto''. Izvori nisu potpuno usklađeni oko tačne godine osnivanja, ali potvrđuju da je ustanova postojala najkasnije početkom 1620-ih i da ju je Scappi finansirala vlastitim sredstvima kao utočište i mjesto liječenja za siromašne i teško oboljele žene.<ref name="Bonello2015" /><ref name="Donne2025">{{cite web |title=The 17th-century Valletta hospital that offered palliative care for women |url=https://timesofmalta.com/article/17th-century-valletta-hospital-palliative-women-donne.1112594 |website=Times of Malta |date=5. 7. 2025 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U kasnijim historijskim radovima Scappi se izričito navodi kao osnivačica "Bolnice za neizlječive žene", a njene kuće u ulici Old Bakery Street dovode se u vezu s tom zadužbinom.<ref name="Denaro1958">{{cite journal |last=Denaro |first=Victor F. |title=Houses in Merchants Street, Valletta |journal=Melita Historica |volume=2 |issue=3 |year=1958 |pages=211–233 |url=https://mhs.mt/wp-content/uploads/2021/07/MH1959.pdf |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Scappi je umrla 20. juna 1643. u Valletti. Sahranjena je u [[Gospa Karmelska|karmelićanskoj]] crkvi Gospe od Karmela u tom gradu.<ref name="Bonello2015" /> Njena oporuka predvidjela je nastavak rada bolnice i drugih dobrotvornih ustanova nakon njene smrti.<ref name="Bonello2019" /><ref name="Denaro1958" /> == Značaj == Caterina Scappi zauzima važno mjesto u historiji socijalne i zdravstvene skrbi na Malti. U historiografiji je posebno značajna zbog osnivanja ustanove koja je ženama prvi put omogućila zasebnu institucionalnu njegu u sredini u kojoj su bolničke službe dotad uglavnom bile namijenjene muškarcima.<ref name="Bonello2015" /><ref name="Donne2025" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Scappi, Caterina}} [[Kategorija:Umrli 1643.]] [[Kategorija:Biografije, Italija]] hojmho2dv0kwgvk96siq823catthhr6 0 532423 3819553 2026-03-25T19:28:20Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Stefani Popova | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Sprint_Women_1518.JPG | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1993|02|12}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener... 3819553 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Stefani Popova | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Sprint_Women_1518.JPG | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1993|02|12}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener = [[Ivan Cočev]] | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''104.''' ([[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Stefani Popova''' ({{jez-bg|Стефани Попова}}), rođena 12. februara 1993. u [[Trojan]]u je nekadašnja [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web |url=http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL21202199301 |title=Stefani Popova |publisher=[[International Biathlon Union]] |accessdate=13. 3. 2016| language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|77]] | | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | |} Popova je nastupila jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018]], ali nije osvajala medalje. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 55-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – potjera (žene)|potjere]], kada je sa šest promašaja i zaostatkom 6:29.0&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Njemačka na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Njemice]] [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Danijela Kadeva|Danijela Kadeva]], [[Stefani Popova|Stefani Popovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]] osvojila 16-o mjesto iza pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Nadežda Skardino]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. --> === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|91]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|86]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|102]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|80]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|96]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|20]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|94]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Popova je nastupila načetiri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2014.|SP 2014]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama joj je 24-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|SP 2017.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem i zaostatkom od 4:02.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice njemačke biatlonke [[Laura Dahlmeier|Laure Dahlmeier]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 12-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011.|SP 2011.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2011 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Nina Klenovska|Ninom Klenovskom]], [[Nija Dimitrova|Nijom Dimitrovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/31.]] <!-- Na prvom nastupu u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju, 29. novembra 2007. u utrci na 15&nbsp;km osvojila je 102-o mjesto, kada je s osam promašaja i zaostatkom od 15:33.7&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Martina Beck|Martinu Beck]]. Najbolji rezultat bilo joj je 23-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] u utrci na 7,5&nbsp;km u [[Rusija|ruskom]] [[Soči]]ju, 9. marta 2020. kada je bez promašaja i zaostatkom od 01:46.4&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Magdalena Gwizdoń|Magdalenu Gwizdoń]]. U štafetnim utrkama bilo joj jedanaesto mjesto 8. februara 2019. u [[Svjetski kup u biatlonu 2018/2019.|sezoni 2018/19.]] u [[Kanada|kanadskom]] [[Canmore]]u u utrci štafete s [[Danijela Kadeva|Danijelom Kadevom]], [[Milena Todorova|Milenom Todorovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]]. --> == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Stefani Popova}} * {{Sport365|1000}} {{DEFAULTSORT:Popova, Stefani}} [[Kategorija:Rođeni 1993.]] [[Kategorija:Biografije, Trojan]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] jaop24jhurj2dv18y99rpthdzzy5f9l 3819582 3819553 2026-03-25T19:43:14Z AnToni 2325 3819582 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Stefani Popova | slika = Biathlon_European_Championships_2017_Sprint_Women_1518.JPG | puno ime = | država = {{ZID|Bugarska}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1993|02|12}} | mjesto rođenja = [[Trojan]] | država rođenja = [[Bugarska]] | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = Ajaks Troian | trener = [[Ivan Cočev]] | visina = | težina = <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|2018.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = 0 <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''9''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|2013]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015.|2015]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|2016]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017.|2017.]]) | medalje SP = '''0''' | zlato SP = 0 <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|2012/13.]] | pobjede SK = '''0''' | plasman SK = | pobjede SK štafeta= 0 | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2010/2011.|2010/11.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''104.''' ([[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]]) | kraj karijere = | status = neaktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva (biatlon)]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Stefani Popova''' ({{jez-bg|Стефани Попова}}), rođena 12. februara 1993. u [[Trojan]]u je nekadašnja [[bugarska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web |url=http://services.biathlonresults.com/athletes.aspx?IbuId=BTBUL21202199301 |title=Stefani Popova |publisher=[[International Biathlon Union]] |accessdate=13. 3. 2016| language = en}}</ref> == Karijera == {{Sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|štafeta (mješovito)}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2018}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|77]] | | | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|16]] | |} Popova je nastupila jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018]], ali nije osvajala medalje. Najbolji plasman u pojedinačnoj konkurenciji bilo joj je 77-o mjesto na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|ZOI 2018.]] u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je sa sedam promašaja zaostala 9:18.7&nbsp;min iza pobjednice [[Švedska na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|Šveđanke]] [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. U ekipnim utrkama najbolji joj je plasman na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2018 – štafeta (žene)|štafetnoj utrci]] kada je s [[Danijela Kadeva|Danijela Kadeva]], [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]] i [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]] osvojila 16-o mjesto iza pobjedničke [[Bjelorusija na Zimskim olimpijskim igrama 2018.|bjeloruske štafete]] u sastavu: [[Nadežda Skardino]], [[Irina Krjuko]], [[Dinara Alimbekava]] i [[Darja Domračeva]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2013}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – 15 km|91]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2015}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 15 km|86]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – 7,5 km|102]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2015 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2016}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|80]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 7,5 km|96]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|20]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2017}} | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – 7,5 km|94]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2017 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | | |} Popova je nastupila načetiri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetskih prvenstava]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2013.|SP 2013.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2014.|SP 2014]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji plasmani u pojedinačnim utrkama joj je 80-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|SP 2016.]] u utrci na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – 15 km|15&nbsp;km]], kada je s pet promašaja i zaostatkom od 9:08.4&nbsp;min bila sporija od pobjednice francuske biatlonke [[Marie Dorin Habert]], koja je završila utrku s jednim promašajem. U ekipnim disciplinama najbolji joj je plasman 20-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016.|SP 2016.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2016 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]] i [[Dafinka Koeva|Dafinkom Koevom]]. === Svjetski kup === Prvi nastup Todorove u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] bio je u [[Svjetski kup u biatlonu 2012/2013.|sezoni 2012/13.]] Na prvom nastupu u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u 29. novembra 2012. u utrci na 15&nbsp;km osvojila je 100-o mjesto, kada je s osam promašaja i zaostatkom od 16:08.9&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Tora Berger|Toru Berger]]. Najbolji rezultat bilo joj je 66-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|sezoni 2014/15.]] u utrci na 7,5&nbsp;km u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzen]]u 12. decembra 2014. kada je bez promašaja i zaostatkom od 2:49.0&nbsp;min bila sporija u odnosu na pobjednicu [[Kaisa Mäkäräinen|Kaisu Mäkäräinen]]. U štafetnim utrkama bilo joj dvanaesto mjesto 25. januara 2015. u [[Svjetski kup u biatlonu 2014/2015.|sezoni 2014/15.]] u [[italija]]nskom [[Antholz]]u u utrci štafete s [[Emilija Jordanova|Emilijom Jordanovom]], [[Desislava Stojanova|Desislavom Stojanovom]] i [[Danijela Kadeva|Danijelom Kadevom]]. == Nagrade == {{Sekcija}} == Privatni život == {{Sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Stefani Popova}} * {{Sport365|1000}} {{DEFAULTSORT:Popova, Stefani}} [[Kategorija:Rođeni 1993.]] [[Kategorija:Biografije, Trojan]] [[Kategorija:Bugarski biatlonci]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2018.]] [[Kategorija:Bugarski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Živi ljudi]] mwg4gwuvlp4x3typif4je83ih4dt97i 1 532424 3819557 2026-03-25T19:29:07Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819557 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3819558 3819557 2026-03-25T19:29:18Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819558 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} alu4b5a34m363h6iskuotxo47uyfkkn 0 532425 3819564 2026-03-25T19:31:25Z Mhare 481 + 3819564 wikitext text/x-wiki {{Infokutija hrana | ime = Chak-chak | slika = Chak-chak shirinligi.jpg | opis slike = Chak-chak | porijeklo = [[Tatarstan]], [[Baškortostan]] | sastojci = tijesto, ulje, med | sličnosti = [[Baklava]] }} '''Chak-chak''' je slatko jelo od prženog tijesta povezanog [[Med|medom]], posebno povezano s kuhinjama [[Tatari|Tatara]] i [[Baškiri|Baškira]] u [[Tatarstan]]u i [[Baškortostan]]u.<ref name="TatarstanGov">{{cite web |title=Welcome to the Republic of Tatarstan |url=https://tatarstan.ru/eng/about/welcome.htm |website=Republic of Tatarstan |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="GoogleArts">{{cite web |title=Tatar, Bashkir and Russian at One Table |url=https://artsandculture.google.com/story/tatar-bashkir-and-russian-at-one-table-federal-agency-for-tourism/EAWhGiCxpK-Fxw?hl=en |website=Google Arts & Culture |publisher=Federal Agency for Tourism of the Russian Federation |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Jelo je rašireno i u drugim dijelovima [[Srednja Azija|srednje Azije]] i šireg postsovjetskog prostora.<ref>{{cite journal |last=Salimova |first=Dina |title=Problems of Choosing the Main Language in a Bilingual Family in Tatarstan under the Conditions of Language Competition and Modern Migration Processes |journal=Journal of Social Studies Education Research |volume=10 |issue=2 |year=2019 |pages=74–90 |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1220713.pdf |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Obično se priprema od komadića beskvasnog ili slabo dizanog [[Tijesto|tijesta]] koji se prže u ulju, a zatim povezuju toplim medom u zbijenu masu ili humku.<ref name="GoogleArts" /> U nekim varijantama mogu se dodavati [[suho voće]] ili [[orašasti plodovi]].<ref>{{cite web |title=Çäkçäk |url=https://www.tasteatlas.com/cakcak |website=TasteAtlas |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Chak-chak ima i kulturni značaj te se u izvorima navodi kao jedno od prepoznatljivih jela tatarske trpeze i kao desert koji se naročito vezuje za svečane prilike.<ref name="GoogleArts" /><ref name="TatarSymbol">{{cite journal |last=Salimova |first=Dina |title=Problems of Choosing the Main Language in a Bilingual Family in Tatarstan under the Conditions of Language Competition and Modern Migration Processes |journal=Journal of Social Studies Education Research |volume=10 |issue=2 |year=2019 |pages=74–90 |url=https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ1220713.pdf |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U turističkoj prezentaciji Tatarstana redovno se ističe kao jedno od najpoznatijih tradicionalnih slatkih jela tog područja.<ref name="TatarstanGov" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Chak-chak}} [[Kategorija:Slatka jela]] cmz1ivcn3x4r40w2tu18w8q8ziofhfp 1 532426 3819570 2026-03-25T19:35:55Z Mhare 481 + 3819570 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Baškortostan | država3 = }} n9a03ya4bqni91entkqty17a3gahedm 3819615 3819570 2026-03-25T20:01:06Z Mhare 481 + 3819615 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = sport | tema3 = | država = Rusija | država2 = Čuvašija | država3 = }} g7ctd29nnhcasljvwjy1p5sfnskufwj 14 532427 3819571 2026-03-25T19:36:12Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819571 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 5c9gslwsrb34rk1kjnb1xiao4r83ovc 3819575 3819571 2026-03-25T19:38:07Z Mhare 481 3819575 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Baškortostan]] kswr8xu0fot61ij9d7gms4f0f630l65 1 532428 3819586 2026-03-25T19:45:11Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819586 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} n1j10qprq7l0udjdgxxufce6adgnf13 3819588 3819586 2026-03-25T19:45:29Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819588 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} mtucyxx26uxa4ge4e0id1qm346myvsr 3819589 3819588 2026-03-25T19:46:02Z AnToni 2325 3819589 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = AnToni | tema = žene | tema2 = sport | tema3 = | država = Bugarska | država2 = | država3 = }} r9rk9flyb31hhaqih1ffepg2styzwmh 0 532429 3819594 2026-03-25T19:47:34Z Mhare 481 + 3819594 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Fikret Vajzović | datum_rođenja = 1928. | mjesto_rođenja = [[Konjic]], [[Kraljevina SHS]] | datum_smrti = 3. novembar 2017. | mjesto_smrti = [[Sarajevo]], [[Bosna i Hercegovina]] | polje = [[matematika]] | radna_ustanova = [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu]] | alma_mater = [[Univerzitet u Sarajevu]]<br>Prirodoslovno-matematički fakultet u Zagrebu | poznat_po = doprinosu razvoju matematike na Univerzitetu u Sarajevu i u Bosni i Hercegovini; radovima iz teorije sumabilnosti, funkcionalnih jednadžbi, teorije fiksne tačke i teorije polugrupa operatora }} '''Fikret Vajzović''' ([[Konjic]], 1928 – [[Sarajevo]], 3. novembar 2017) bio je bosanskohercegovački [[matematika|matematičar]], univerzitetski profesor i akademik [[Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine|Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine]] (ANUBiH).<ref name="ANUBiH-biografija">{{cite web |url=https://www.anubih.ba/fikret-vajzovic/ |title=Fikret Vajzović (1928-2017) |website=Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Rođen je u Konjicu, a školovao se u Mostaru i Sarajevu.<ref name="ANUBiH-biografija" /> Studij matematike završio je 1959. u Sarajevu, dok je stepen magistra matematičkih nauka stekao 1965. na Prirodoslovno-matematičkom fakultetu u Zagrebu, gdje je iste godine odbranio i doktorsku disertaciju.<ref name="Klix-nekrolog">{{cite web |url=https://www.klix.ba/vijesti/bih/umro-akademik-fikret-vajzovic/171103116 |title=Umro akademik Fikret Vajzović |website=Klix.ba |date=3. 11. 2017 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon diplomiranja izabran je za asistenta na Odsjeku za matematiku Filozofskog fakulteta u Sarajevu, odnosno na kasnijem [[Prirodno-matematički fakultet u Sarajevu|Prirodno-matematičkom fakultetu u Sarajevu]], na kojem je proveo najveći dio akademske karijere.<ref name="Depo">{{cite web |url=https://depo.ba/clanak/168330/u-sarajevu-preminuo-akademik-fikret-vajzovic-dugogodisnji-profesor-na-pmf-u |title=U Sarajevu preminuo akademik Fikret Vajzović, dugogodišnji profesor na PMF-u |website=Depo.ba |date=3. 11. 2017 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Bio je i profesor emeritus [[Univerzitet u Sarajevu|Univerziteta u Sarajevu]].<ref name="UNSA-emeritusi">{{cite web |url=https://www.unsa.ba/o-univerzitetu/unsa-u-sarajevu/profesori-emeritusi-unsa |title=Profesori emeritusi UNSA |website=Univerzitet u Sarajevu |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Za dopisnog člana ANUBiH izabran je 1990, a za redovnog 1995. U okviru ANUBiH djelovao je u Odjeljenju prirodnih i matematičkih nauka.<ref name="ANUBiH-biografija" /> Njegov naučni rad vezan je naročito za teoriju sumabilnosti, funkcionalne jednadžbe, teoriju fiksne tačke te teoriju polugrupa operatora i operatorskih kosinusnih funkcija.<ref name="Ljetopis-polja">{{cite web |url=https://bastina.anubih.ba/server/api/core/bitstreams/1f40b2d7-06a3-4fcc-91aa-dab6c50a349c/content |title=Ljetopis knj. XL |website=Baština ANUBiH |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Među njegovim poznatijim knjigama su ''Diferencijalni račun funkcija više promjenljivih'' i ''Integralni račun funkcija više promjenljivih'', obje objavljene 2002. u Sarajevu u koautorstvu s M. Malenicom.<ref name="GB-diferencijalni">{{cite web |url=https://books.google.com/books/about/Diferencijalni_ra%C4%8Dun_funkcija_vi%C5%A1e_pro.html?id=JmevJwAACAAJ |title=Diferencijalni račun funkcija više promjenljivih |website=Google Books |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Bibliografije-ANUBiH">{{cite web |url=https://bastina.anubih.ba/bitstreams/79602e77-405b-4cf8-ae4c-37f31854df62/download |title=Bibliografije članova Odjeljenja prirodnih i matematičkih nauka Akademije nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine |website=Baština ANUBiH |date=2012 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Preminuo je 3. novembra 2017. u Sarajevu.<ref name="ANUBiH-smrt">{{cite web |url=https://n1info.ba/vijesti/a224569-Preminuo-je-Fikret-Vajzovic/ |title=Preminuo je Fikret Vajzović |website=N1 BiH |date=3. 11. 2017 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{Članovi ANU BiH}} {{DEFAULTSORT:Vajzović, Fikret}} [[Kategorija:Rođeni 1928.]] [[Kategorija:Umrli 2017.]] [[Kategorija:Bosanskohercegovački matematičari]] [[Kategorija:Članovi ANUBiH]] bt2pvut83zm1xvb2r9iuwvm9as1xsct 0 532430 3819597 2026-03-25T19:49:52Z Mhare 481 Mhare premjestio je stranicu [[Lidija Lincender Cvijetić]] na [[Lidija Lincender-Cvijetić]] 3819597 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Lidija Lincender-Cvijetić]] dsngei8educrtrxjcl85vw8wbfellau 1 532431 3819599 2026-03-25T19:49:53Z Mhare 481 Mhare premjestio je stranicu [[Razgovor:Lidija Lincender Cvijetić]] na [[Razgovor:Lidija Lincender-Cvijetić]] 3819599 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Razgovor:Lidija Lincender-Cvijetić]] nxgm91wc05zgivflhn6hfgr6so5vd1z 0 532432 3819604 2026-03-25T19:53:44Z Exsiler 178345 Nova stranica: U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understandin... 3819604 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju {{selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija tRNA^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=R198 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u endoplazmatskom retikulumu (ER).<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|article-number = e1244|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec.<ref name="Ponovno razmatranje evolucije euka"/> Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11 |article-number=596914 |doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] cpsb0st4oc9yb2k16ujoc5wldkacdpe 3819606 3819604 2026-03-25T19:54:54Z Exsiler 178345 /* Speciisjka distribucija */ 3819606 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju [[selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija tRNA^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=R198 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u endoplazmatskom retikulumu (ER).<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|article-number = e1244|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec.<ref name="Ponovno razmatranje evolucije euka"/> Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11 |article-number=596914 |doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] eiqbv8phdphkvbo68rzpwratpwuobwm 3819608 3819606 2026-03-25T19:56:14Z Exsiler 178345 /* Ne-UAG (CUA) tRNA */ 3819608 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju [[selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija [[tRNK]]^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=R198 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u endoplazmatskom retikulumu (ER).<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|article-number = e1244|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec.<ref name="Ponovno razmatranje evolucije euka"/> Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11 |article-number=596914 |doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] orghl6iuwpt9v3ty43y6wnw123w8fzm 3819611 3819608 2026-03-25T19:57:39Z Exsiler 178345 /* Klinički značaj */ 3819611 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju [[selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija [[tRNK]]^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=R198 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u endoplazmatskom retikulumu (ER).<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|article-number = e1244|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec.<ref name="Ponovno razmatranje evolucije euka"/> Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11 |article-number=596914 |doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] 08u58iny8wf0dth735rved2yzu9gzt2 3819618 3819611 2026-03-25T20:01:43Z Exsiler 178345 /* Ostale porodice */ 3819618 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju [[selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija [[tRNK]]^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=R198 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu (ER)]].<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec. Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11 |article-number=596914 |doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] 7w4k6iw4gyzmrla9ebivx2msi70jsgi 3819626 3819618 2026-03-25T20:03:25Z Exsiler 178345 /* Srodni sistemi */ 3819626 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju [[selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija [[tRNK]]^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |article-number=R198 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu (ER)]].<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec. Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11|doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] 1kl1ijgodha8b6xznd1aj0aqiq40rqb 3819629 3819626 2026-03-25T20:04:32Z Exsiler 178345 /* Glavne porodice */ 3819629 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation-peroksidaza]] (GPX) i tri [[tioredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju [[selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija [[tRNK]]^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu (ER)]].<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec. Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11|doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] 5idj16kvuc14yd4htp01fxas2khnaeq 3819646 3819629 2026-03-25T20:22:16Z Exsiler 178345 3819646 wikitext text/x-wiki U [[molekularna biologija|molekulskoj biologiji]], '''selenoprotein''' je bilo koji [[protein]] koji uključuje ostatak [[aminokiseline]] [[selenocistein]]a (Sec, U, Se-Cys). Među funkcionalno okarakteriziranim selenoproteinima su pet [[glutation peroksidaza]] (GPX) i tri [[tiredoksin reduktaza|tiredoksin-reduktaze]], (TrxR/TXNRD) koji oba sadrže samo jedan Sec.<ref name="pmid11997494">{{cite journal |author1=Hatfield DL |author2=Gladyshev VN | title = How selenium has altered our understanding of the genetic code | journal = Mol. Cell. Biol. | volume = 22 | issue = 11 | pages = 3565–76 |date=June 2002 | pmid = 11997494 | pmc = 133838 | doi = 10.1128/MCB.22.11.3565-3576.2002}}</ref> [[Selenoprotein P]] je najčešći selenoprotein koji se nalazi u plazmi. Neobičan je jer kod ljudi sadrži 10 Sec ostataka, koji su podijeljeni u dva domena, duži [[N-terminal]]ni domen koji sadrži 1 Sec i kraći [[C-terminal]]ni domen koji sadrži 9 Sec. Duži N-terminalni domen je vjerovatno enzimski domen, a kraći C-terminalni domen je vjerovatno sredstvo za siguran transport vrlo reaktivnog atoma [[selen]]a kroz tijelo..<ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P: an extracellular protein with unique physical characteristics and a role in selenium homeostasis | journal=Annu Rev Nutr | year=2005 | volume=25 | pages= 215–235 | pmid=16011466 | doi=10.1146/annurev.nutr.24.012003.132120}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Burk RF |author2=Hill KE | title=Selenoprotein P-expression, functions, and roles in mammals | journal=Biochim Biophys Acta | year=2009 | volume=1790 | issue=11 | pages= 1441–1447 | pmid=19345254 | doi=10.1016/j.bbagen.2009.03.026 | pmc=2763998}}</ref> == Speciisjka distribucija == Selenoproteini postoje u svim glavnim domenima života, [[eukarioti]],ma [[bakterijama]]ima i [[arheja]]ma. Među [[eukarioti]]ma, selenoproteini su česti kod [[životinja]], ali rijetki ili odsutni u drugim koljenima – jedan je identificiran u zelenoj [[alga|algi]] ''[[Chlamydomonas]]'', ali gotovo nijedan u drugim [[biljka]]ma ili u [[gljiva]]ma. [[Vaccinium macrocarpon|američka brusnica]] (''[[Vaccinium macrocarpon]]'' Ait.) je jedina kopnena biljka za koju se zna (od 2014. godine) da posjeduje mehanizam na nivou sekvence za proizvodnju [[selenocistein]]a (posebno u svom [[mitohondrijska DNK|mitohondrijalnom genomu]]), iako njen nivo funkcionalnosti još nije određen.<ref>{{Cite journal|last1=Fajardo|first1=Diego|last2=Schlautman|first2=Brandon|last3=Steffan|first3=Shawn|last4=Polashock|first4=James|last5=Vorsa|first5=Nicholi|last6=Zalapa|first6=Juan|date=2014-02-25|title=The American cranberry mitochondrial genome reveals the presence of selenocysteine (tRNA-Sec and SECIS) insertion machinery in land plants|journal=Gene|volume=536|issue=2|pages=336–343|doi=10.1016/j.gene.2013.11.104|pmid=24342657}}</ref> Među gljivama, red [[Harpellales]] je bio "posebno dobro zastupljen" među vrstama gljiva za koje je utvrđeno da posjeduju [[selenocistein]], jer se vjeruje da sedam od osam analiziranih vrsta Harpellales koriste selenoproteine.<ref>{{Cite journal |last1=Mariotti |first1=Marco |last2=Salinas |first2=Gustavo |last3=Gabaldón |first3=Toni |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |date=May 2019 |title=Utilization of selenocysteine in early-branching fungal phyla |journal=Nature Microbiology |volume=4 |issue=5 |pages=759–765 |doi=10.1038/s41564-018-0354-9 |issn=2058-5276 |pmc=6551623 |pmid=30742068}}</ref> Među [[bakterija]]ma i [[arheja]]ma, selenoproteini su prisutni samo u nekim lozama, dok su potpuno odsutni u mnogim drugim filogenetskim grupama. Ova zapažanja su sada potvrđena [[Sekvenciranje cijelog genoma|analizom cijelog genoma]], koja pokazuje prisustvo ili odsustvo gena selenoproteina i pomoćnih gena za sintezu selenoproteina u odgovarajućem organizmu.<ref>{{Cite journal |last1=Tsuji |first1=Petra A. |last2=Santesmasses |first2=Didac |last3=Lee |first3=Byeong J. |last4=Gladyshev |first4=Vadim N. |last5=Hatfield |first5=Dolph L. |date=2021-12-21 |title=Historical Roles of Selenium and Selenoproteins in Health and Development: The Good, the Bad and the Ugly |journal=International Journal of Molecular Sciences |language=en |volume=23 |issue=1 |page=5 |doi=10.3390/ijms23010005 |doi-access=free |pmid=35008430 |pmc=8744743 |issn=1422-0067}}</ref> == Proizvodnja == Selenoproteine, kao i obične proteine, proizvodi [[ribosom]], što zahtijeva ostatke koje prenose [[tRNK]]. Selenocistin (Sec) ima svoju posebnu [[tRNK]]^Sec za ovu svrhu. Ova tRNK, za razliku od drugih tRNA, nije direktno učitana selenocistilnim ostatkom iz slobodne molekule Sec; umjesto toga, prvo se učita serilnim ostatkom iz [[serin]]a, pomoću konvencionalne seril-tRNAK-sintaze (formirajući Ser-tRNK^Sec), zatim enzim pretvara ovaj seril u selenocistilni ostatak, formirajući Sec-tRNK^Sec. Kod bakterija, [[L-seril-tRNKSec selen-transferaza]] (SelA) obavlja ovaj posao koristeći selen koji obezbjeđuje [[selenofosfat]].<ref name="Allmang06">{{cite journal |last1=Allmang |first1=C. |last2=Krol |first2=A. |title=Selenoprotein synthesis: UGA does not end the story |journal=Biochimie |date=November 2006 |volume=88 |issue=11 |pages=1561–1571 |doi=10.1016/j.biochi.2006.04.015|pmid=16737768 }}</ref> In archaea and eukarya, this happens first by [[phosphoseryl-tRNA kinase]] attaching a phosphate group to the seryl, then by [[SEPSECS0|SLA/LP]] converting the phosphoseryl to selenocystyl with the help of selenophosphate.<ref>{{cite journal |last1=Yuan |first1=J |last2=Palioura |first2=S |last3=Salazar |first3=JC |last4=Su |first4=D |last5=O'Donoghue |first5=P |last6=Hohn |first6=MJ |last7=Cardoso |first7=AM |last8=Whitman |first8=WB |last9=Söll |first9=D |title=RNA-dependent conversion of phosphoserine forms selenocysteine in eukaryotes and archaea. |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |date=12 December 2006 |volume=103 |issue=50 |pages=18923–7 |doi=10.1073/pnas.0609703104 |doi-access=free |pmid=17142313|pmc=1748153 |bibcode=2006PNAS..10318923Y }}</ref> Struktura tRNA^Sec razlikuje se od tipičnih (kanonskih) tRNA po produženju D-stabla i vrlo dugoj varijabilnoj petlji. Ovo sprečava uobičajeni [[EF-Tu]] ([[eEF-1|eEF1A]] kod eukariota) da prepozna tRNA. Umjesto toga, potreban je poseban faktor elongacije nazvan SelB kako bi se pomoglo ribosomu da koristi Sec-tRNA^Sec. SelB se sastoji od dva [[proteinska domena]]: N-terminalni dio je visoko homologan EF-Tu i služi za obezbjeđivanje elongacije, a C-terminalni dio služi za prepoznavanje [[SECIS elementa]] na mRNA koja kodira selenoprotein. Zajedno, ova dva dijela omogućavaju SelB-u da prenese Sec-tRNA^Sec do A mjesta ribosoma za dekodiranje UGA kodona. Kod bakterija, SECIS element se javlja ubrzo nakon UGA kodona koji aktivira.<ref name="Allmang06"/> jski Situacija sa SECIS-om kod eukariita i arheja je manje jasna od 2006. godine, jer se SECIS element umjesto toga javlja u neprevedenim regijama mRNA. Eukariotski homolog SelB-a ([[EEFSEC]]) umjesto toga ima C-terminalnu domenu koja se veže za [[SECISBP2]] (SBP2), koji vrši stvarno vezivanje SECIS RNK. Postoje i drugi SECIS RNK vezujući proteini, uključujući [[60S ribosomski protein L30]]. Arhejski homolog SelB-a izgleda nema nikakvo posebno proširenje, tako da je još manje jasno kako interraguje sa SECIS-om.<ref name="Allmang06"/> Posljednje pitanje je kako ribosom može znati da UGA treba da kodira za Sec umjesto [[stop kodon]]a. Na ovo pitanje je ponovo relativno lako odgovoriti kod bakterija, ali kod eukariota i arheja vjerovatno postoji određena zavisnost od prepoznavanja SECIS-a.<ref name="Allmang06"/> === Zamjena cisteinom kod sisara === Većina selenoproteina sisara ima malu količinu (oko 10%) selenocistina zamijenjenu [[cistin]]om, koja se povećava na 50% kod ishrane sa nedostatkom selena. To se postiže prihvatanjem [[tiofosfat]]a umjesto selenofosfata od strane SLA/LP, čime se fosfoseril pretvara u regularni cistil.<ref>{{cite journal |last1=Xu |first1=Xue-Ming |last2=Turanov |first2=Anton A. |last3=Carlson |first3=Bradley A. |last4=Yoo |first4=Min-Hyuk |last5=Everley |first5=Robert A. |last6=Nandakumar |first6=Renu |last7=Sorokina |first7=Irina |last8=Gygi |first8=Steven P. |last9=Gladyshev |first9=Vadim N. |last10=Hatfield |first10=Dolph L. |title=Targeted insertion of cysteine by decoding UGA codons with mammalian selenocysteine machinery |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=14 December 2010 |volume=107 |issue=50 |pages=21430–21434 |doi=10.1073/pnas.1009947107|doi-access=free |pmid=21115847 |pmc=3003055 |bibcode=2010PNAS..10721430X }}</ref> === Ne-UAG (CUA) tRNA === Primjeri prekodiranih verzija [[tRNK]]^Sec pronađeni su u prirodi. Oni obuhvataju stop kodon UAA i 10 sens kodona.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Englert |first2=Markus |last3=Tripp |first3=H. James |last4=Miller |first4=Corwin |last5=Ivanova |first5=Natalia N. |last6=Rubin |first6=Edward M. |last7=Kyrpides |first7=Nikos C. |last8=Söll |first8=Dieter |title=Facile Recoding of Selenocysteine in Nature |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=18 April 2016 |volume=55 |issue=17 |pages=5337–5341 |doi=10.1002/anie.201511657|pmid=26991476 |pmc=4833512 |bibcode=2016ACIE...55.5337M |osti=1467447 }}</ref> == Redoks aktivnost == Većina selenoproteina ima [[redoks]] funkciju analognu proteinima sa Cys [[aktivno mjesto|aktivnim mjestima]]. Dva ostatka Sec mogu se oksidirati i formirati diselenidnu vezu (-Se-Se-), selenov analog disulfidnog mosta. Sec također može formirati selenenil sulfidnu (-Se-S-) vezu sa Cys. Se-H veza se lakše prekida od S-H veze, što rezultira većom reaktivnošću Sec ostatka u poređenju sa Cys. Reaktivnosti također doprinosi veća nukleofilnost, kiselost i sposobnost odlaska grupe selenolata (R-Se^-) u poređenju sa tiolatom (R-S^-). Se-Se veza je također slabija od S-S veze. Rezultat je da se Sec može lako oksidirati i reducirati, bez veće promjene u zaglavljivanju u jednom stanju.<ref>{{cite journal | pmid=26949981 | date=2016 | last1=Reich | first1=H. J. | last2=Hondal | first2=R. J. | title=Why Nature Chose Selenium | journal=ACS Chemical Biology | volume=11 | issue=4 | pages=821–841 | doi=10.1021/acschembio.6b00031 }}</ref> Sec nije reaktivniji od Cys ni u jednom aspektu. Selanilni radikali generirani iz Sec-a su manje skloni napadu na ostatke aromatskih aminokiselina i proteinske Cα atome nego tiilni radikali generirani iz Cys-a. Ovo pruža [[redoks]]-aktivnim selenoproteinima određenu zaštitu od samorazgradnje u poređenju sa njihovim srodnicima koji sadrže samo cistin.<ref>{{cite journal | url=https://www.mdpi.com/1420-3049/28/7/3198 | title=Selenium in Peptide Chemistry | journal=Molecules | date=January 2023 | volume=28 | issue=7 | last1=Özge | first1=Pehlivan | last2=Mateusz | first2=Waliczek | last3=Monika | first3=Kijewska | last4=Piotr | first4=Stefanowicz }}</ref> == Glavne porodice == Barijera za običan protein da postane selenoprotein je relativno visoka zbog potrebe za [[SECIS elementom]]. Kao rezultat toga, nove porodice selenoproteina se ne pojavljuju lako. Također nije neuobičajeno da ove porodice uključuju potomke koji nisu selenoproteini, jer (uglavnom kopnena) okruženja siromašna selenom pružaju prednost u pogledu sposobnosti prilagođavanja organizmu koji ima niže potrebe za selenom. U nastavku će se fokusirati na porodice koje se nalaze kod ljudi.<ref name=Lobanov07>{{cite journal |vauthors=Lobanov AV, Fomenko DE, Zhang Y, Sengupta A, Hatfield DL, Gladyshev VN |title=Evolutionary dynamics of eukaryotic selenoproteomes: large selenoproteomes may associate with aquatic life and small with terrestrial life |journal=Genome Biology |volume=8 |issue=9 |year=2007 |pmid=17880704 |pmc=2375036 |doi=10.1186/gb-2007-8-9-r198 |doi-access=free }}</ref> === Glutation peroksidaza === [[Glutation-peroksidaze]] (GPx) su enzimi koji koriste [[glutation]] za razgradnju [peroksid]]a, štiteći ćeliju od oksidativnog oštećenja. To je ključni dio antioksidativne odbrane životinja (uključujući ljude). Nalaze se i u [[bakterija]]ma, [[biljka]]ma i [[gljiva]]ma. GPx je bio prvi otkriveni [[selenoprotein]], sa visoko reaktivnim Sec ostatkom na [[aktivno mjesto|aktivnom mjestu]]. Poređenje GPx sekvenci iz svih ovih vrsta života sugerira da predački GPx nije sadržavao selen; umjesto toga, usvajanje Sec se dogodilo rano u evoluciji životinja, prije nego što su se spužve odvojile od drugih [[životinja]].<ref name=Trenz>{{cite journal |last1=Trenz |first1=TS |last2=Delaix |first2=CL |last3=Turchetto-Zolet |first3=AC |last4=Zamocky |first4=M |last5=Lazzarotto |first5=F |last6=Margis-Pinheiro |first6=M |title=Going Forward and Back: The Complex Evolutionary History of the GPx. |journal=Biology |date=12 November 2021 |volume=10 |issue=11 |page=1165 |doi=10.3390/biology10111165 |doi-access=free |pmid=34827158|pmc=8614756 }}</ref> Ljudi imaju osam Gpx gena, ali samo pet od njih sadrži Sec ([[GPX1]], [[GPX2 (gen)|GPX2]], [[GPX3]], [[GPX4]], [[GPX6]]). Nepostojanje Sec u GPX7 i GPX8 izgleda da je univerzalno među životinjama.<ref name=Trenz/> Gubitak Sec (zamjenom sa Cys) u GPX5 bio je, međutim, relativno nedavni događaj koji se dogodio nakon divergencije ljudi od glodara. [[Glodari]] su nezavisno izgubili Sec u Gpx6, ali su ga zadržali u svojoj verziji Gpx5. Ljudski GPX5 i Gpx6 glodara zadržavaju rudimentalne [[SECIS element]] koji ukazuju na njihovu prošlost..<ref name="Reconsidering the evolution of euka">{{cite journal |title=Reconsidering the evolution of eukaryotic selenoproteins: a novel nonmammalian family with scattered phylogenetic distribution |journal=EMBO Reports |volume=5 |issue=1 |pages=71–7 |date=2004 |pmid=14710190 |pmc=1298953 |doi=10.1038/sj.embor.7400036 |last1=Castellano |first1=Sergi |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Kryukov |first3=Gregory V. |last4=Lescure |first4=Alain |last5=Blanco |first5=Enrique |last6=Krol |first6=Alain |last7=Gladyshev |first7=Vadim N. |last8=Guigó |first8=Roderic |display-authors=3}}</ref> === Tioredoksin-reduktaza === [[Tioredoksin-reduktaza]] je također ključna komponenta antioksidativne odbrane. Iako se enzimi koji obavljaju ovu funkciju nalaze u većini oblika života, verzija selenoproteina visoke molekularne težine koja se nalazi kod [[životinja]] evoluirala je odvojeno od češće verzije [[selenoprotein]]a niske molekularne težine. Ova verzija se pojavljuje kao grana unutar [[glutation-reduktaza]], što je opet ključna komponenta antioksidativne odbrane.<ref>{{cite journal |last1=Hirt |first1=Robert P. |last2=Müller |first2=Sylke |last3=Martin Embley |first3=T. |last4=Coombs |first4=Graham H. |title=The diversity and evolution of thioredoxin reductase: new perspectives |journal=Trends in Parasitology |date=July 2002 |volume=18 |issue=7 |pages=302–308 |doi=10.1016/S1471-4922(02)02293-6|pmid=12379950 }}</ref> === Jodotironin-dejodinaza === Centralne uloge u [[metabolizam|etabolizmu]] [[[hormon]]a [[štitnjača|štitnjače]] kod ljudi (i [[kičmenjak]]a općenito) imaju tri proteina [[jodotironin-dejodinaze]], sa genskim simbolima [[DIO1]], [[DIO2]], [[DIO3]] kod ljudi. Srodni proteini pronađeni su kod [[beskičmenjak]]a, uglavnom sa selenocistinom, iako neki umjesto toga imaju cistin.<ref>{{cite journal |last1=Darras |first1=VM |title=Deiodinases: How Nonmammalian Research Helped Shape Our Present View. |journal=Endocrinology |date=1 June 2021 |volume=162 |issue=6 |article-number=bqab039 |doi=10.1210/endocr/bqab039 |pmid=33606002|pmc=8143656 }}</ref> === Selenofosfat-sintetaza === Proizvodnja selenoproteina ne može se dogoditi bez selenofosfata, koji proizvodi [[selenofosfat-sintetaza]]. Kičmenjaci, uključujući ljude, nose dvije verzije ovog enzima, pri čemu je jedna ([[SEPHS2]]) selenoprotein, a druga ([[SEPHS1]]) ga zamjenjuje [[treonin]]om, iako i dalje sa zaostalim [[SECIS-element]]om. Analiza životinjskih verzija ovog enzima pokazuje da je originalna životinjska verzija selenoprotein, pri čemu SEPHS1 nastaje kasnije kroz [[duplikacija gena|duplikaciju gena]].<ref name="pmid26194102">{{cite journal |last1=Mariotti |first1=M |last2=Santesmasses |first2=D |last3=Capella-Gutierrez |first3=S |last4=Mateo |first4=A |last5=Arnan |first5=C |last6=Johnson |first6=R |last7=D'Aniello |first7=S |last8=Yim |first8=SH |last9=Gladyshev |first9=VN |last10=Serras |first10=F |last11=Corominas |first11=M |last12=Gabaldón |first12=T |last13=Guigó |first13=R |title=Evolution of selenophosphate synthetases: emergence and relocation of function through independent duplications and recurrent subfunctionalization. |journal=Genome Research |date=September 2015 |volume=25 |issue=9 |pages=1256–67 |doi=10.1101/gr.190538.115 |pmid=26194102|pmc=4561486 }}</ref> Među [[prokarioti]]ma, većina bakterija ima verziju sa cistinom umjesto selenocistina, što sugerira da bi ovo moglo biti pretkalo stanje (što bi izbjeglo problem kokoške i jajeta). Neke imaju dvije verzije, jednu sa Sec, a drugu sa Cys. [[Arheje]] uglavnom imaju Sec verziju.<ref name="pmid26194102"/> === SelT, SelW, SelH i Rdx12 === Ljudski selenoproteini H ([[C11orf31]], W ([[SEPW1]]), T ([[SELT]]) i V ([[SELENOV]])<ref name=Reeves09/> povezani su jedan s drugim i s ne-selenoproteinom [[RDX12]]. Verzija Rdx12 u [[riba]]ma je selenoprotein, što sugerira da je ljudska loza izgubila Sec tokom evolucije na kopnu. Sve se one savijaju slično kao [[tioredoksin]] i imaju [[redoks]]nu funkciju.<ref>{{cite journal |last1=Dikiy |first1=Alexander |last2=Novoselov |first2=Sergey V. |last3=Fomenko |first3=Dmitri E. |last4=Sengupta |first4=Aniruddha |last5=Carlson |first5=Bradley A. |last6=Cerny |first6=Ronald L. |last7=Ginalski |first7=Krzysztof |last8=Grishin |first8=Nick V. |last9=Hatfield |first9=Dolph L. |last10=Gladyshev |first10=Vadim N. |title=SelT, SelW, SelH, and Rdx12: Genomics and Molecular Insights into the Functions of Selenoproteins of a Novel Thioredoxin-like Family |journal=Biochemistry |date=1 June 2007 |volume=46 |issue=23 |pages=6871–6882 |doi=10.1021/bi602462q|pmid=17503775 }}</ref> ===Ostale porodice === Porodice koje postoje kao selenoproteini kod ljudi i ostalih [[sisar]]a:<ref>{{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }}</ref> * Selenoprotein I ([[SELENOI]]/EPT1), [[CDP-etanolamin:diacilglicerol etanolamin-fosfotransferaza]].<ref name=Reeves09>{{cite journal |author1=Reeves, MA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=The human selenoproteome: recent insights into functions and regulation | journal=Cell Mol Life Sci | year=2009 | volume=66 | issue=15 | pages= 2457–78 | doi=10.1007/s00018-009-0032-4 | pmc=2866081 | pmid=19399585}}</ref> * Selenoproteini K ([[SELENOK]]) i S ([[SELS (gen)]]) su mali transmembranski proteini koji se nalaze na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein M ([[SELENOM]]) i [[SEP15|Sep15]], proteini slični tioredoksinu koji se nalaze u [[endoplazmatski retikulum|endoplazmatskom retikulumu (ER)]].<ref name=Reeves09/> * Selenoprotein N ([[SEPN1]]), veliki [[transmembranski protein]] koji se nalazi na ER membrani.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein O]], protein koji se nalazi u [[mitohondrija]]ma, vjerovatno sa redoks funkcijom.<ref name=Reeves09/> * [[Selenoprotein P]] ([[SEPP1]]) je vabćelijski [[glikoprotein]], neobično sa više od jednog Sec ostatka (obično nekoliko), koji se nalazi kod [[eukariot]]a, uključujući ljude.<ref name=Reeves09/> Tačan broj ostataka varira i čini se da je povezan sa potrebama organizma za selenom.<ref>{{cite journal|title = The selenium content of SEPP1 versus selenium requirements in vertebrates|journal = PeerJ|pmc = 4699779|pmid = 26734501|volume = 3|doi = 10.7717/peerj.1244|first1 = Sam|last1 = Penglase|first2 = Kristin|last2 = Hamre|first3 = Ståle|last3 = Ellingsen|year = 2015 | doi-access=free }}</ref> * Selenoprotein R ([[MSRB1]]) je [[peptid-metionin (R)-S-oksid reduktaza]]. Kod ljudi ima dva srodna proteina koji nisu selenoproteini, a također imaju istu katalitičku aktivnost.<ref name=Reeves09/> Porodice koje postoje samo kao proteini koji nisu selenoproteini kod sisara: * [[Selenoprotein U]], pronađen u tri verzije kod ljudi, sa Cys umjesto Sec. Bakterijski selenoproteini uključuju: * ''[[Escherichia coli]]'': [[Formiat-dehidrogenaza|FdhH]]-, [[Formiat-dehidrogenaza-N|FdhN]]- i [[Formiat dehidrogenaza|FdhO]]-kompleks == Klinički značaj == Selen je vitalni [[nutrijent]] kod životinja,<ref>{{Cite journal |last1=Gu |first1=Xin |last2=Gao |first2=Chun-qi |date=2022-07-05 |title=New horizons for selenium in animal nutrition and functional foods |journal=Animal Nutrition |volume=11 |pages=80–86 |doi=10.1016/j.aninu.2022.06.013 |issn=2405-6545 |pmc=9464886 |pmid=36157130}}</ref> uključujući ljude. Do sada je u ljudskim ćelijama i tkivima uočeno oko 25 različitih selenoproteina koji sadrže selenocistein.<ref>{{cite journal |author1=Avery, JA |author2=Hoffmann, PR |name-list-style=amp | title=Selenium, selenoproteins, and immunity | journal=Nutrients | year=2018 | volume=10 | issue=9 |page=1203 | doi=10.3390/nu10091203 | pmid=30200430|pmc=6163284 |doi-access=free }}</ref> Budući da nedostatak selena lišava ćeliju sposobnosti sinteze selenoproteina, smatra se da su mnogi zdravstveni efekti niskog unosa selena uzrokovani nedostatkom jednog ili više specifičnih selenoproteina. Tri selenoproteina, [[TXNRD1]] (TR1), [[TXNRD2]] (TR3) i [[GPX4|glutation peroksidaza 4]] (GPX4), pokazali su se esencijalnim u eksperimentima s knockoutom miševa. S druge strane, previše selena u ishrani uzrokuje toksične efekte i može dovesti do [[trovanje selenom| trovanja selenom]]. Prag između esencijalnih i toksičnih koncentracija ovog elementa je prilično uzak s faktorom u rasponu od 10 –100. [[Mutacije]] u selenoproteinu N ([[SELENON]], ranije SEPN1) kod ljudi uzrokuju podtip kongenitalne mišićne distrofije poznat kao [[SELENON-vezana miopatija]].<ref>{{Cite journal |last1=Moghadaszadeh |first1=Behzad |last2=Beggs |first2=Alan H. |date=October 2006 |title=Selenoproteins and Their Impact on Human Health Through Diverse Physiological Pathways |journal=Physiology |volume=21 |issue=5 |pages=307–315 |doi=10.1152/physiol.00021.2006 |issn=1548-9213 |pmc=3372916 |pmid=16990451}}</ref><ref>{{Cite web |title=SELENON/SEPN1, Rigid Spine Muscular Dystrophy, RSMD |url=https://www.curecmd.org/sepn1-selenon |access-date=2024-03-07 |website=curecmd |language=en}}</ref> == Srodni sistemi == Prokarioti sadrže neobične sisteme povezane s tipičnim [[tRNK]]-SelAB sistemom. * Neki arheoni poput ''[[Methanocaldococcus jannaschii]]'' nemaju [[Cistein-tRNK-ligaza|cistein—tRNK ligazu]]. Umjesto toga, oni vjerovatno proizvode cistil-[[rRNK]], putem seril-tRNK i fosfoseril-tRNK, analogno Sec-tRNA proizvodnom putu kod eukariota i arheja.<ref name="Allmang06"/> * Neke [[bakterije]] sa Sec mašinerijom također imaju nekanonsku tRNK{{sup sub|Cys|GCA}} ili tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}. Prepoznaju ih uobičajena cistein—tRNK [ligaz]]a, ali im je potrebna pomoć SelB-a da bi radili. Tip tRNK{{sup sub|Cys|UCA}}, također nazvan tRNK^ReC, može uzrokovati umetanje Cys umjesto Sec na UGA. Ovo bi moglo pomoći bakteriji da se nosi s nedostatkom selena. <ref name="pmid29879865">{{cite journal |last1=Vargas-Rodriguez |first1=O |last2=Englert |first2=M |last3=Merkuryev |first3=A |last4=Mukai |first4=T |last5=Söll |first5=D |title=Recoding of the selenocysteine UGA codon by cysteine in the presence of a non-canonical tRNA(Cys) and elongation factor SelB. |journal=RNA Biology |date=2018 |volume=15 |issue=4–5 |pages=471–479 |doi=10.1080/15476286.2018.1474074 |pmid=29879865 |pmc=6103700}}</ref> ** Neke verzije tRNA^ReC su dodatno mutirane kako bi ih prepoznale seril-tRNA sintaza i SelA, što ih čini drugom vrstom tRNA^Sec. Predlaže se da se ovo nazove tRNA^ReU. ReU nije toliko efikasna kao standardna tRNA^Sec.<ref name="pmid29879865"/> * Neke bakterije također imaju takozvane alo-tRNK, koje imaju akceptorsku domenu sličnu tRNK^Sec. Izgleda da uzrokuju zamjenu neke druge aminokiseline [[serin]]om.<ref>{{cite journal |last1=Krahn |first1=Natalie |last2=Fischer |first2=Jonathan T. |last3=Söll |first3=Dieter |title=Naturally Occurring tRNAs With Non-canonical Structures |journal=Frontiers in Microbiology |date=21 October 2020 |volume=11|doi=10.3389/fmicb.2020.596914|doi-access=free |pmid=33193279 |pmc=7609411 }}</ref> Postoje i laboratorijski modificirane verzije tRNK-SelAB sistema. * Kraće D-stablo: Da bi se razumjela uloga neobično dugog D-stabla u tRNK^Sec, vještačke varijante s kraćim D-stablima su stavljene u ''[[E. coli]]''. Ispostavilo se da ove varijante rade brže od standardne verzije na redovnim temperaturama, ali lahko gube funkciju na visokim temperaturama. Ovo sugerira da je dugo D-stablo evoluiralo kao adaptacija na visoku temperaturu.<ref>{{cite journal |last1=Ishii |first1=Tetsu M. |last2=Kotlova |first2=Natalia |last3=Tapsoba |first3=Franck |last4=Steinberg |first4=Sergey V. |title=The Long D-stem of the Selenocysteine tRNA Provides Resilience at the Expense of Maximal Function |journal=Journal of Biological Chemistry |date=May 2013 |volume=288 |issue=19 |pages=13337–13344 |doi=10.1074/jbc.M112.434704|doi-access=free |pmid=23525102 |pmc=3650372 }}</ref> * Uklanjanje zahtjeva za ''SelB'' i SECIS: 2013. godine, nova vrsta tRNK je vještački stvorena stavljanjem akceptorskog stabla i CUA antikodona ''E. coli'' [[tRNK]]^Sec na okosnicu ''E. coli'' tRNA^Ser. Ovu novu tRNA^UTu može prepoznati obični EF-Tu, uklanjajući zahtjev za ''SelB'' i SECIS za elongaciju. Međutim, oko 40% insercija bili su serin umjesto selenocistina, što sugerira da ''SelA'' ne prepoznaje efikasno ovu tRNK. 2014. godine, [[usmjerena evolucija]] je korištena kako bi se značajno poboljšala sposobnost tRNA^UTu da je prepozna ''SelA'', postižući verziju koja rezultira neotkrivenom pogrešnom inkorporacijom serina. Ovo omogućava jednostavnu zamjenu bilo kojeg ostatka sa Sec u budućim naporima [[proteinsko inženjerstvo|proteinskog inženjerstva]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=Ross |last2=Robotham |first2=Scott A. |last3=Brodbelt |first3=Jennifer S. |last4=Ellington |first4=Andrew D. |title=Evolving tRNA Sec for Efficient Canonical Incorporation of Selenocysteine |journal=Journal of the American Chemical Society |date=14 January 2015 |volume=137 |issue=1 |pages=46–49 |doi=10.1021/ja510695g|pmid=25521771 |bibcode=2015JAChS.137...46T |pmc=4432777 }}</ref> Do 2018. godine, sistem ''E. coli'' je sazrio i postao pogodan za proizvodnju u "industrijskim razmjerima". U jednom slučaju to je postignuto [[laboratorijska evolucija| laboratorijskom evolucijom]].<ref>{{cite journal |last1=Thyer |first1=R |last2=Shroff |first2=R |last3=Klein |first3=DR |last4=d'Oelsnitz |first4=S |last5=Cotham |first5=VC |last6=Byrom |first6=M |last7=Brodbelt |first7=JS |last8=Ellington |first8=AD |title=Custom selenoprotein production enabled by laboratory evolution of recoded bacterial strains. |journal=Nature Biotechnology |date=August 2018 |volume=36 |issue=7 |pages=624–631 |doi=10.1038/nbt.4154 |pmid=29863724 |pmc=6035053}}</ref> U drugom slučaju ovo je postignuto ugradnjom elemenata alo-tRNK.<ref>{{cite journal |last1=Mukai |first1=Takahito |last2=Sevostyanova |first2=Anastasia |last3=Suzuki |first3=Tateki |last4=Fu |first4=Xian |last5=Söll |first5=Dieter |title=A Facile Method for Producing Selenocysteine-Containing Proteins |journal=Angewandte Chemie International Edition |date=11 June 2018 |volume=57 |issue=24 |pages=7215–7219 |doi=10.1002/anie.201713215|pmid=29631320 |pmc=6035045 |bibcode=2018ACIE...57.7215M }}</ref> ** tRNK^UTu sistem je 2023. godine prilagođen za ''[[Saccharomyces cerevisiae]]'' (kvasac), koji nema prirodni selenocistinski sistem. Mješavina bakterijskih i mišjih enzima djeluje na modificiranu kvasnu tRNA^Ser, koju eEF1A može prepoznati.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Chung |first2=CZ |last3=Mukai |first3=T |last4=Krahn |first4=N |last5=Jiang |first5=HK |last6=Balasuriya |first6=N |last7=O'Donoghue |first7=P |last8=Söll |first8=D |title=Recoding UAG to selenocysteine in Saccharomyces cerevisiae. |journal=RNA |date=September 2023 |volume=29 |issue=9 |pages=1400–1410 |doi=10.1261/rna.079658.123 |pmid=37279998|pmc=10573291 }}</ref> == Ostale vrste selena u proteinima == === Ligand-selanoproteini === Pored selenoproteina koji sadrže [[selenocistein]], postoje i neki selenoproteini poznati iz bakterijskih vrsta, koji imaju [[selen]] nekovalentno vezan. Smatra se da većina ovih proteina sadrži selenidni ligand za kofaktor [[molibdopterin]] na svojim aktivnim mjestima (npr. [[nikotinat-dehidrogenaza]] iz ''[[Eubacterium barkeri]]'' ili [[ksantin-dehidrogenaza]]).<ref name=Sumner19>{{Cite journal |last1=Sumner |first1=Sarah E. |last2=Markley |first2=Rachel L. |last3=Kirimanjeswara |first3=Girish S. |date=November 2019 |title=Role of Selenoproteins in Bacterial Pathogenesis |journal=Biological Trace Element Research |volume=192 |issue=1 |pages=69–82 |doi=10.1007/s12011-019-01877-2 |issn=0163-4984 |pmc=6801102 |pmid=31489516|bibcode=2019BTER..192...69S }}</ref> === Slučajni selenometionin === Osim toga, selen se u proteinima javlja kao nespecifično ugrađen [[selenometionin]], koji zamjenjuje ostatke metionina. Proteini koji sadrže takve nespecifično ugrađene ostatke selenometionina ne smatraju se selenoproteinima, jer ugradnja selena nije potrebna ni za jednu funkciju proteina. Kod bakterija se zamjena metionina selenometioninom uglavnom toleriše.<ref>{{cite journal |last1=Coch |first1=Emily H. |last2=Greene |first2=Ronald C. |title=The utilization of selenomethionine by Escherichia coli |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - General Subjects |date=February 1971 |volume=230 |issue=2 |pages=223–236 |doi=10.1016/0304-4165(71)90207-8|pmid=4929767 }}</ref> Kod životinja, prekomjerna količina zamjene selenometioninom rezultira "alkalnom bolešću" koja utiče na strukturu keratina i drugih proteina tkiva. Ovo je glavni mehanizam [[toksičnost]]i selena kod životinja.<ref>{{Cite journal|last1=O'Toole|first1=D.|last2=Raisbeck|first2=M. F.|date=1995|title=Pathology of experimentally induced chronic selenosis (alkali disease) in yearling cattle|journal=Journal of Veterinary Diagnostic Investigation|volume=7|issue=3|pages=364–373|doi=10.1177/104063879500700312|issn=1040-6387|pmid=7578453|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Spallholz|first1=Julian E.|last2=Hoffman|first2=David J.|date=2002|title=Selenium toxicity: cause and effects in aquatic birds|journal=Aquatic Toxicology|location=Amsterdam, Netherlands|volume=57|issue=1–2|pages=27–37|issn=0166-445X|pmid=11879936|doi=10.1016/S0166-445X(01)00268-5|bibcode=2002AqTox..57...27S |s2cid=28251689 |url=https://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub|url-access=subscription}}<!--http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1583&context=usgsstaffpub--></ref><ref>{{Cite journal|last=Lemly|first=A.Dennis|date=1997|title=A Teratogenic Deformity Index for Evaluating Impacts of Selenium on Fish Populations|journal=Ecotoxicology and Environmental Safety|volume=37|issue=3|pages=259–266|doi=10.1006/eesa.1997.1554|pmid=9378093|bibcode=1997EcoES..37..259L |issn=0147-6513|url=https://zenodo.org/record/1229572}}</ref> Nespecifična inkorporacija i relativna tolerancija bakterija na supstituciju selenometioninom korišteni su za određivanje strukture proteina. Protein se proizvodi tako da su svi [[metionini]] zamijenjeni selenometioninima putem ekspresije u mikroorganizmu uzgojenom u selenometioninu. Ovo omogućava upotrebu [[anomalna disperzija više talasnih dužina|MAD-faziranja]] tokom [[kristal]]ografskog određivanja strukture mnogih proteina rendgenskim zracima.<ref>{{cite book|first=A. M. |last=Larsson |contribution=Preparation and crystallization of selenomethionine protein |series=IUL Biotechnology Series |volume=8 |title=Protein Crystallization |pages=135–154 |date=2009}}</ref> === Slučajni selenocistin === Kao što se selenometionin može nasumično ugraditi u proteine, selenocistin se također može pogrešno vezati za tRNA^Cys pomoću cisteinil-tRNK-sintetaze i ugraditi u proteine umjesto [[cistin]]a. To uzrokuje znatnu [[toksičnost]]. Varijanta sintaze koja može razlikovati Cys i Sec pomaže u smanjenju toksičnosti.<ref>{{cite journal |last1=Hoffman |first1=KS |last2=Vargas-Rodriguez |first2=O |last3=Bak |first3=DW |last4=Mukai |first4=T |last5=Woodward |first5=LK |last6=Weerapana |first6=E |last7=Söll |first7=D |last8=Reynolds |first8=NM |title=A cysteinyl-tRNA synthetase variant confers resistance against selenite toxicity and decreases selenocysteine misincorporation. |journal=The Journal of Biological Chemistry |date=23 August 2019 |volume=294 |issue=34 |pages=12855–12865 |doi=10.1074/jbc.RA119.008219 |doi-access=free |pmid=31296657|pmc=6709638 }}</ref> Ova toksičnost može biti jedan od razloga za postojanje prilično komplikovanog puta biosinteze selenocisteina i specifične ugradnje u selenoproteine (opisane gore), što izbjegava pojavu slobodne aminokiseline kao međuprodukta. Zbog ovog puta, čak i ako se selenoprotein koji sadrži selenocistein unese ishranom i koristi kao izvor selena, ostatak selenocisteina se ne ponovo koristi direktno. === Biomolekuli koji nisu proteini === Selen se također specifično ugrađuje u modificirane baze nekih [[tRNA]] (kao [[5-metilaminometil-2-selenouridin]]).<ref name=Sumner19/> ==Također pogledajte== * [[SECIS-element]] *[[Trovanje živom]] ==Reference== {{Reflist}} == Dodatni izvori == {{refbegin}} * {{cite journal |author1=G. V. Kryukov |author2=S. Castellano |author3=S. V. Novoselov |author4=A. V. Lobanov |author5=O. Zehtab |author6=R. Guigó |author7=V. N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=Characterization of mammalian selenoproteomes | journal=Science | year=2003 | volume=300 | issue=5624 | pages= 1439–1443 | doi=10.1126/science.1083516 | pmid=12775843|bibcode=2003Sci...300.1439K |s2cid=10363908 |url=http://digitalcommons.unl.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=biochemgladyshev |url-access=subscription }} * {{cite journal |author1=Gregory V. Kryukov |author2=Vadim N. Gladyshev |name-list-style=amp | title=The prokaryotic selenoproteome | journal=EMBO Rep | year=2004 | volume=5 | issue=5 | pages= 538–543 | doi=10.1038/sj.embor.7400126 | pmid=15105824 | pmc=1299047}} * {{cite journal |author1=Matilde Maiorino |author2=Valentina Boselloa |author3=Fulvio Ursinia |author4=Carlo Forestab |author5=Andrea Garollab |author6=Margherita Scapina |author7=Helena Sztajerc |author8=Leopold Flohé |name-list-style=amp | title=Genetic variations of gpx-4 and male infertility in humans | journal=Biol Reprod | year=2003 | volume=68 | issue=4 | pages= 1134–1141 | doi=10.1095/biolreprod.102.007500 | pmid=12606444|doi-access=free }} * {{cite journal |author1=David Fenyö |author2=Ronald C. Beavis |name-list-style=amp | title=Selenocysteine: Wherefore Art Thou? | journal=J Proteome Res |volume=15 |issue=2 |pages=677–678 | year=2015 | doi=10.1021/acs.jproteome.5b01028 | pmid=26680273}}{{refend}} {{Authority control}} [[Kategorija:Proteini]] [[Kategorija:Organska hemija]] 8u1u5i4zp36iw9g3pho7p350zqw64d8 0 532433 3819614 2026-03-25T19:59:08Z Mhare 481 + 3819614 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Nadežda Pavlova | slika = Nadezhda_Pavlova_(cropped).jpg | opis_slike = Nadežda Pavlova | izvorno_ime = Надежда Васильевна Павлова | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1956|5|15}} | mjesto_rođenja = [[Čeboksari]], [[Čuvaška ASSR]], [[Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | nacionalnost = sovjetska i ruska | zanimanje = balerina, baletni pedagog | godine_aktivnosti = 1972–danas | poznat_po = solistica [[Boljšoj teatar|Boljšoj teatra]]; Grand Prix na II međunarodnom konkursu baletnih umjetnika u Moskvi | nagrade = Narodni umjetnik SSSR-a<br>Lenjinova komsomolska nagrada<br>Orden "Znak časti" }} '''Nadežda Vasiljevna Pavlova''' (ruski: Надежда Васильевна Павлова; rođena 15. maja 1956. u [[Čeboksari]]ma) sovjetska je i ruska [[balerina]] i [[balet]]ni pedagog. Ubraja se među istaknute predstavnice sovjetskog baleta druge polovine 20. vijeka, a najpoznatija je po radu u [[Boljšoj teatar|Boljšoj teatru]] i po osvajanju Grand Prixa na II međunarodnom konkursu baletnih umjetnika u [[Moskva|Moskvi]] 1973.<ref name="GRE">{{cite web |author=С. Б. Потёмкина |title=ПАВЛОВА НАДЕЖДА ВАСИЛЬЕВНА |url=https://old.bigenc.ru/theatre_and_cinema/text/2312008 |website=Большая российская энциклопедия |publisher=Большая российская энциклопедия |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="TASS">{{cite web |title=Павлова, Надежда Васильевна |url=https://tass.ru/encyclopedia/person/pavlova-nadezhda-vasilevna |website=ТАСС |publisher=ТАСС |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Pavlova je kao djevojčica pohađala koreografski kružok pri Domu pionira u Čeboksarima. Školovala se u Permskom državnom koreografskom učilištu u klasi Ljudmile Saharove, koje je završila 1974. Tokom školovanja nastupala je i u predstavama Permskog teatra opere i baleta, a 1974–1975. bila je solistica tog teatra.<ref name="GRE" /><ref name="TASS" /> Na Svesaveznom konkursu baletnih majstora i umjetnika baleta u Moskvi osvojila je prvu nagradu 1972, a 1973. Grand Prix na II međunarodnom konkursu baletnih umjetnika u Moskvi.<ref name="TASS" /><ref name="IBC1973">{{cite web |title=1973 year concurs |url=https://moscowballetcompetition.com/en/1973/ |website=International Ballet Competition in Moscow |publisher=International Ballet Competition in Moscow |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon zapažene izvedbe naslovne uloge u baletu ''[[Giselle]]'' 1975. pozvana je u [[Boljšoj teatar|Boljšoj teatar]], gdje je kasnije ostvarila niz vodećih uloga klasičnog i savremenog repertoara.<ref name="GRE" /><ref name="TASS" /> Među njenim najpoznatijim ulogama bile su Giselle u istoimenom baletu [[Adolphe Adam|Adolphea Adama]], Maša u ''[[Krcko Oraščić]]u'', Odetta-Odilija u ''[[Labuđe jezero|Labuđem jezeru]]'', Kitri u ''[[Don Quijote (balet)|Don Kihotu]]'', Nikija u ''[[Bajadera]]'', Frigija u ''[[Spartak (balet)|Spartaku]]'' te Julija u ''[[Romeo i Julija]]''.<ref name="TASS" /><ref name="GRE" /> Njeni scenski partneri i pedagozi bili su, između ostalih, [[Vjačeslav Gordejev]], [[Asaf Messerer]] i [[Marina Semjonova]].<ref name="TASS" /> Od 1983. u repertoar su joj uključena i djela koreografa kao što su [[Maurice Béjart]] i [[George Balanchine]].<ref name="TASS" /> Nastupala je na međunarodnim turnejama u više od 40 zemalja, uključujući [[Italija|Italiju]], [[Japan]], [[Kina|Kinu]], [[Austrija|Austriju]], [[Njemačka|Njemačku]], [[Francuska|Francusku]] i [[Sjedinjene Američke Države]].<ref name="EC">{{cite web |title=Pavlova, Nadezhda (1956–) |url=https://www.encyclopedia.com/women/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/pavlova-nadezhda-1956 |website=Encyclopedia.com |publisher=Gale |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Enciklopedijski izvori ističu njenu liričnost, čvrstu tehniku na prstima, sigurnu rotaciju i virtuoznost, kao i sposobnost da uvjerljivo tumači lirske, dramske i komične partije.<ref name="GRE" /> Od 1992. do 1994. vodila je "Teatar baleta Nadežde Pavlove", a 1995. bila je umjetnička rukovoditeljica trupe "Renessans-balet". Po završetku plesačke karijere nastavila je raditi kao pedagog i repetitor; od 2009. djeluje u Državnom akademskom teatru klasičnog baleta pod rukovodstvom Natalije Kasatkine i Vladimira Vasiljova, a od 2013. i kao baletmajstor-repetitor u Boljšoj teatru.<ref name="TASS" /> == Priznanja == Dobitnica je [[Lenjinova komsomolska nagrada|Lenjinove komsomolske nagrade]] iz 1975. i ordena "Znak časti" iz 1976. Zvanje Narodnog umjetnika SSSR-a dobila je 1984.<ref name="TASS" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Pavlova, Nadežda}} [[Kategorija:Biografije, Rusija]] [[Kategorija:Rođeni 1956.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Ruske balerine]] sdzdu8om9x67agfhgnu5acxreau8hr7 1 532434 3819617 2026-03-25T20:01:28Z Mhare 481 + 3819617 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = sport | tema3 = žene | država = Rusija | država2 = Čuvašija | država3 = }} cwsy6hy4ivj3khaed0ec5kkhs4ygd1b 3819621 3819617 2026-03-25T20:02:47Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819621 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = sport | tema3 = žene | država = Rusija | država2 = Čuvašija | država3 = }} o0s1l2tldu8nmuu0pu9abwwjbh7mm13 3819622 3819621 2026-03-25T20:02:52Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819622 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = sport | tema3 = žene | država = Rusija | država2 = Čuvašija | država3 = }} 6h4kitrefrrl5xrep48pprd090wu7on 14 532435 3819620 2026-03-25T20:02:03Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Čuvašija}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819620 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Čuvašija}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] l5owyc9o37a6uqe2utb8cnv8dtn6e2v 0 532436 3819623 2026-03-25T20:02:56Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Tolmačeva | slika = Tolmacheva_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9462.jpg | opis_slike = | puno_ime = Anastasija Olegovna Tolmačeva | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Rusija}} <small>(do 2020.)</small><br />{{ZID|Rumunija}} <small>(od 2020.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|29|30}} | mjesto_rođenja... 3819623 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Tolmačeva | slika = Tolmacheva_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9462.jpg | opis_slike = | puno_ime = Anastasija Olegovna Tolmačeva | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Rusija}} <small>(do 2020.)</small><br />{{ZID|Rumunija}} <small>(od 2020.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|29|30}} | mjesto_rođenja = [[Muromcevo]] | država_rođenja = [[Rusija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 170 | težina = 55 | supružnik = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | prazna_oznaka3 = | prazni_podaci3 = | status = aktivna | kraj_karijere = | prvi_OI = | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje_OI = 0 | zlato_OI = | prvi_SP = | nastup_SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | prvi_SK = | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]]) | pobjede_SK = 0 | pobjede SK štafeta = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''85.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) --> * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''75.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) --> }} | pobjede_u_dis = | nastup_EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede_EK_štafeta = | pobjede_EK = '''0''' | plasman_EK = '''93''' ([[IBU kup 2021/2022.|2021/22.]]) | pobjede_u_dis_EK = | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 21. 3. 2026 }} '''Anastasija Tolmačeva''', ({{ru|Анастасия Олеговна Толмачёва}}) rođena 29. septembra 1995. u [[Muromcevo|Muromcevu]] je ruska<ref>{{Cite web|url=https://sportrbc.ru/news/5f40d7129a79475d9a73f5ed|title=Три биатлониста ушли из сборной России в команду Румынии|date=22. 8. 2020|website=РБК Спорт| language = ru}}</ref> i od 2020. [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/17064 | title = Anastasija Tolmačeva| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == {{sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|72]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|59]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|66]] | | | |} Tolmačeva je samo jednom nastupila na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat bilo 11-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta na 12,5&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 1:04.8&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske biatlonke]] [[Océane Michelon]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama je šesto mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anna Mąka (biatlonka)|Annom Mąkom]], [[Natalia Sidorowicz|Natalijom Sidorowicz]] i [[Kamila Żuk|Kamilom Żuk]], kada su sa zaostatkom od 2:14.8&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Camille Bened]], [[Océane Michelon]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. Dobar rezultat u štafetnim utrkama je deveto mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Konrad Badacz|Konradom Badaom]], [[Jan Guńka|Janom Guńkom]] i [[Kamila Żuk|Kamilom Żuk]], kada su sa zaostatkom od 2:37&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. --> === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|417]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|23]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|38]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|75]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|23]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|42]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |} AnastasijaTolmačeva je nastupila na tri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 17-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci potjere na 10&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 3:01.7&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo šesto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anna Mąka (biatlonka)|Annom Mąkom]], [[Kamila Cichon|Kamilom Cichon]] i [[Natalia Sidorowicz|Natalijom Sidorowicz]]. --> === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="7" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||85||86||95||89 |} Prvi nastup u takmičenjima [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa u biatlonu]] Tolmačeva je imala u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|SK 2020/21.]] <!-- u [[Kontiolahti]]ju 3. decembra 2020, kada je u utrci na 7,5&nbsp;km osvojila 90-o mjesto, s pet promašaja i zaostatkom od 3:59.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice švedske biatlonke [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. Najbolji rezultati u pojedinačnoj konkurenciji joj je šesto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni SK 2025/26]], 5. decembra 2025. u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je bez promašaja i zaostatkom od 47.1&nbsp;s bila iza pobjednice [[Suvi Minkkinen]], koja je utrku završila bez promašaja. U štafetnim utrkama joj je najbolji joj je rezultat šesto mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|SK 2025/26.]] u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 1. decembra 2025. s [[Kamila Żuk|Kamilom Żuk]], [[Anna Mąka (biatlonka)|Annom Mąkom]] i [[Natalia Sidorowicz|Natalijom Sidorowicz] -->]. == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Tolmačeva}} * {{Sport365|2072}} {{DEFAULTSORT:Tolmačeva, Anastasija}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Biografije, Muromcevo]] [[Kategorija:Rumunski biatlonci]] [[Kategorija:Ruski biatlonci]] [[Kategorija:Rumunski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] f5pk0mj2xv3igofk9ohamnlq3fkrurp 3819624 3819623 2026-03-25T20:03:11Z AnToni 2325 AnToni premjestio je stranicu [[Anastasia Tolmacheva]] na [[Anastasija Tolmačeva]] 3819623 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Tolmačeva | slika = Tolmacheva_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9462.jpg | opis_slike = | puno_ime = Anastasija Olegovna Tolmačeva | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Rusija}} <small>(do 2020.)</small><br />{{ZID|Rumunija}} <small>(od 2020.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|29|30}} | mjesto_rođenja = [[Muromcevo]] | država_rođenja = [[Rusija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 170 | težina = 55 | supružnik = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | prazna_oznaka3 = | prazni_podaci3 = | status = aktivna | kraj_karijere = | prvi_OI = | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje_OI = 0 | zlato_OI = | prvi_SP = | nastup_SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | prvi_SK = | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]]) | pobjede_SK = 0 | pobjede SK štafeta = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''85.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) --> * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''75.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) --> }} | pobjede_u_dis = | nastup_EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede_EK_štafeta = | pobjede_EK = '''0''' | plasman_EK = '''93''' ([[IBU kup 2021/2022.|2021/22.]]) | pobjede_u_dis_EK = | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 21. 3. 2026 }} '''Anastasija Tolmačeva''', ({{ru|Анастасия Олеговна Толмачёва}}) rođena 29. septembra 1995. u [[Muromcevo|Muromcevu]] je ruska<ref>{{Cite web|url=https://sportrbc.ru/news/5f40d7129a79475d9a73f5ed|title=Три биатлониста ушли из сборной России в команду Румынии|date=22. 8. 2020|website=РБК Спорт| language = ru}}</ref> i od 2020. [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/17064 | title = Anastasija Tolmačeva| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == {{sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|72]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|59]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|66]] | | | |} Tolmačeva je samo jednom nastupila na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat bilo 11-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – masovni start (žene)|utrci masovnog starta na 12,5&nbsp;km]], kada je s dva promašaja i zaostatkom od 1:04.8&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske biatlonke]] [[Océane Michelon]]. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama je šesto mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anna Mąka (biatlonka)|Annom Mąkom]], [[Natalia Sidorowicz|Natalijom Sidorowicz]] i [[Kamila Żuk|Kamilom Żuk]], kada su sa zaostatkom od 2:14.8&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Camille Bened]], [[Océane Michelon]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. Dobar rezultat u štafetnim utrkama je deveto mjesto na istim igrama u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (mješovito)|mješovitoj štafeti]] s [[Konrad Badacz|Konradom Badaom]], [[Jan Guńka|Janom Guńkom]] i [[Kamila Żuk|Kamilom Żuk]], kada su sa zaostatkom od 2:37&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Éric Perrot]], [[Quentin Fillon Maillet]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. --> === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|417]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|20]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|23]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|38]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|75]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|23]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|42]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|18]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|21]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |} AnastasijaTolmačeva je nastupila na tri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 17-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci potjere na 10&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 3:01.7&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo šesto mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|SP 2024.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Anna Mąka (biatlonka)|Annom Mąkom]], [[Kamila Cichon|Kamilom Cichon]] i [[Natalia Sidorowicz|Natalijom Sidorowicz]]. --> === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="7" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||85||86||95||89 |} Prvi nastup u takmičenjima [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa u biatlonu]] Tolmačeva je imala u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|SK 2020/21.]] <!-- u [[Kontiolahti]]ju 3. decembra 2020, kada je u utrci na 7,5&nbsp;km osvojila 90-o mjesto, s pet promašaja i zaostatkom od 3:59.2&nbsp;min bila sporija od pobjednice švedske biatlonke [[Hanna Öberg|Hanne Öberg]]. Najbolji rezultati u pojedinačnoj konkurenciji joj je šesto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni SK 2025/26]], 5. decembra 2025. u [[Švedska|švedskom]] [[Östersund]]u u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je bez promašaja i zaostatkom od 47.1&nbsp;s bila iza pobjednice [[Suvi Minkkinen]], koja je utrku završila bez promašaja. U štafetnim utrkama joj je najbolji joj je rezultat šesto mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|SK 2025/26.]] u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 1. decembra 2025. s [[Kamila Żuk|Kamilom Żuk]], [[Anna Mąka (biatlonka)|Annom Mąkom]] i [[Natalia Sidorowicz|Natalijom Sidorowicz] -->]. == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Tolmačeva}} * {{Sport365|2072}} {{DEFAULTSORT:Tolmačeva, Anastasija}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Biografije, Muromcevo]] [[Kategorija:Rumunski biatlonci]] [[Kategorija:Ruski biatlonci]] [[Kategorija:Rumunski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] f5pk0mj2xv3igofk9ohamnlq3fkrurp 3819647 3819624 2026-03-25T20:28:34Z AnToni 2325 3819647 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Tolmačeva | slika = Tolmacheva_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9462.jpg | opis_slike = | puno_ime = Anastasija Olegovna Tolmačeva | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Rusija}} <small>(do 2020.)</small><br />{{ZID|Rumunija}} <small>(od 2020.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|09|29}} | mjesto_rođenja = [[Muromcevo]] | država_rođenja = [[Rusija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 170 | težina = 55 | supružnik = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | prazna_oznaka3 = | prazni_podaci3 = | status = aktivna | kraj_karijere = | prvi_OI = | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje_OI = 0 | zlato_OI = | prvi_SP = | nastup_SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | prvi_SK = | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]]) | pobjede_SK = 0 | pobjede SK štafeta = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''85.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) --> * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''75.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) --> }} | pobjede_u_dis = | nastup_EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede_EK_štafeta = | pobjede_EK = '''0''' | plasman_EK = '''93''' ([[IBU kup 2021/2022.|2021/22.]]) | pobjede_u_dis_EK = | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 21. 3. 2026 }} '''Anastasija Tolmačeva''', ({{ru|Анастасия Олеговна Толмачёва}}) rođena 29. septembra 1995. u [[Muromcevo|Muromcevu]] je ruska<ref>{{Cite web|url=https://sportrbc.ru/news/5f40d7129a79475d9a73f5ed|title=Три биатлониста ушли из сборной России в команду Румынии|date=22. 8. 2020|website=РБК Спорт| language = ru}}</ref> i od 2020. [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/17064 | title = Anastasija Tolmačeva| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == {{sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|72]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|59]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|56]] | | | |} Tolmačeva je samo jednom nastupila na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvojila ni jednu medalju. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat bilo 56-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|utrci potjere na 10&nbsp;km]], kada je s tri promašaja i zaostatkom od 6:01.6&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Italija na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|italijanske biatlonke]] [[Lisa Vittozzi|Lise Vittozzi]]. U štafetnim utrkama nije nastupala. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|47]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|23]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|38]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|75]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|42]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |} Anastasija Tolmačeva je nastupila na tri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 32-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci na 7,0&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 1:45.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Denise Herrmann-Wick]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo 19-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačna štafeta]] s [[George Coltea|Georgeom Colteom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="7" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||85||86||95||89 |} Prvi nastup u takmičenjima [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa u biatlonu]] Tolmačeva je imala u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|SK 2020/21.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 11. decembra 2020, kada je u utrci na 7,5&nbsp;km osvojila 107-o mjesto, s tri promašaja i zaostatkom od 4:57.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice švedske biatlonke [[Dinara Alimbekava|Dinare Alimbekave]]. Najbolji rezultati u pojedinačnoj konkurenciji joj je 29-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni SK 2025/26]], 23. januara 2026. u [[Češka|češkom]] [[Nové Město na Moravě|Novém Městu na Moravě]] u utrci na 12,5&nbsp;km, kada je bez promašaja i zaostatkom od 3:17.6&nbsp;min bila iza pobjednice [[Justine Braisaz-Bouchet]], koja je utrku završila s jednim promašajem. U štafetnim utrkama joj je najbolji joj je rezultat 13-o mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|SK 2023/24.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 10. decembra 2023. s [[Elena Chirkova|Elenom Chirkovom]], [[Andreea Mezdrea|Andreeom Mezdreom]] i [[Eniko Marton|Enikom Marton]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke norveške štafete u sastavu: [[Juni Arnekleiv]], [[Marit Ishol Skogan]], [[Karoline Offigstad Knotten]] i [[Ingrid Landmark Tandrevold]]. == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Tolmačeva}} * {{Sport365|2072}} {{DEFAULTSORT:Tolmačeva, Anastasija}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Biografije, Muromcevo]] [[Kategorija:Rumunski biatlonci]] [[Kategorija:Ruski biatlonci]] [[Kategorija:Rumunski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] rcs52wk3stdytjd82eokaxj879hpqyk 3819650 3819647 2026-03-25T20:34:57Z AnToni 2325 3819650 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Anastasija Tolmačeva | slika = Tolmacheva_A._–_Biathlon_2023_Nove_Mesto_9462.jpg | opis_slike = | puno_ime = Anastasija Olegovna Tolmačeva | nadimak = | nacionalnost = | država = {{ZID|Rusija}} <small>(do 2020.)</small><br />{{ZID|Rumunija}} <small>(od 2020.)</small> | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1995|09|29}} | mjesto_rođenja = [[Muromcevo]], [[Omska oblast]] | država_rođenja = [[Rusija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | država_smrti = | zanimanje = | godine_aktivnosti = | visina = 170 | težina = 55 | supružnik = | prazna_oznaka1 = | prazni_podaci1 = | veb-sajt = | sport = | klub = | trener = | skije = | puška = | prazna_oznaka2 = | prazni_podaci2 = | prazna_oznaka3 = | prazni_podaci3 = | status = aktivna | kraj_karijere = | prvi_OI = | nastup_OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje_OI = 0 | zlato_OI = | prvi_SP = | nastup_SP = '''3''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|2023]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje_SP = '''0''' | zlato_SP = | prvi_SK = | nastup_SK = ([[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]]) | pobjede_SK = 0 | pobjede SK štafeta = 0 | plasman_SK = {{plainlist| * '''85.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]]) --> * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''75.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]]) <!-- * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''-.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) --> }} | pobjede_u_dis = | nastup_EK = [[IBU kup 2020/2021.|2020/21.]] | pobjede_EK_štafeta = | pobjede_EK = '''0''' | plasman_EK = '''93''' ([[IBU kup 2021/2022.|2021/22.]]) | pobjede_u_dis_EK = | naziv_medalja = | medalje = {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} | proširi_medalje = | nagrade = | ordeni = | fusnote = | aktualizirano = 21. 3. 2026 }} '''Anastasija Tolmačeva''', ({{ru|Анастасия Олеговна Толмачёва}}) rođena 29. septembra 1995. u [[Muromcevo|Muromcevu]], [[Omska oblast]], [[Rusija]] je ruska<ref>{{Cite web|url=https://sportrbc.ru/news/5f40d7129a79475d9a73f5ed|title=Три биатлониста ушли из сборной России в команду Румынии|date=22. 8. 2020|website=РБК Спорт| language = ru}}</ref> i od 2020. [[Rumunija|rumunska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/17064 | title = Anastasija Tolmačeva| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == {{sekcija}} === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|72]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|59]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|56]] | | | |} Tolmačeva je samo jednom nastupila na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Zimskim olimpijskim igrama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvojila ni jednu medalju. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat bilo 56-o mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|utrci potjere na 10&nbsp;km]], kada je s tri promašaja i zaostatkom od 6:01.6&nbsp;min bila sporija od pobjednice [[Italija na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|italijanske biatlonke]] [[Lisa Vittozzi|Lise Vittozzi]]. U štafetnim utrkama nije nastupala. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2023}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – 7,5 km|32]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – potjera (žene)|47]] | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|23]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|38]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|75]] | | | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023 – pojedinačna štafeta (mješovito)|20]] |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|51]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|59]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|42]] | | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|{{Tooltip|KRU|Pretečen/a za jedan krug}}]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|19]] |} Anastasija Tolmačeva je nastupila na tri [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 32-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci na 7,0&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 1:45.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Denise Herrmann-Wick]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo 19-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačna štafeta]] s [[George Coltea|Georgeom Colteom]]. === Svjetski kup === {| class="wikitable" style="float:left; text-align:center; font-size:75%" |- !colspan="7" | Plasman u Svjetskom kupu |- ! [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|2020/21.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2021/2022.|2021/22.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2022/2023.|2022/23.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]] !! [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|2025/26.]] |- | || ||85||86||95||89 |} Prvi nastup u takmičenjima [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskog kupa u biatlonu]] Tolmačeva je imala u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2020/2021.|SK 2020/21.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 11. decembra 2020, kada je u utrci na 7,5&nbsp;km osvojila 107-o mjesto, s tri promašaja i zaostatkom od 4:57.7&nbsp;min bila sporija od pobjednice švedske biatlonke [[Dinara Alimbekava|Dinare Alimbekave]]. Najbolji rezultati u pojedinačnoj konkurenciji joj je 29-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni SK 2025/26]], 23. januara 2026. u [[Češka|češkom]] [[Nové Město na Moravě|Novém Městu na Moravě]] u utrci na 12,5&nbsp;km, kada je bez promašaja i zaostatkom od 3:17.6&nbsp;min bila iza pobjednice [[Justine Braisaz-Bouchet]], koja je utrku završila s jednim promašajem. U štafetnim utrkama joj je najbolji joj je rezultat 13-o mjesto u sezoni [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|SK 2023/24.]] u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] 10. decembra 2023. s [[Elena Chirkova|Elenom Chirkovom]], [[Andreea Mezdrea|Andreeom Mezdreom]] i [[Eniko Marton|Enikom Marton]], kada su pretečeni za jedan krug od pobjedničke norveške štafete u sastavu: [[Juni Arnekleiv]], [[Marit Ishol Skogan]], [[Karoline Offigstad Knotten]] i [[Ingrid Landmark Tandrevold]]. == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Reference == {{refspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline|Anastasija Tolmačeva}} * {{Sport365|2072}} {{DEFAULTSORT:Tolmačeva, Anastasija}} [[Kategorija:Rođeni 1995.]] [[Kategorija:Biografije, Muromcevo]] [[Kategorija:Rumunski biatlonci]] [[Kategorija:Ruski biatlonci]] [[Kategorija:Rumunski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] ey0iu0miacgry2dl0uash8t21zrgc96 0 532437 3819625 2026-03-25T20:03:12Z AnToni 2325 AnToni premjestio je stranicu [[Anastasia Tolmacheva]] na [[Anastasija Tolmačeva]] 3819625 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Anastasija Tolmačeva]] dwdie9688r5umt03uzhxknobio43c89 1 532438 3819627 2026-03-25T20:03:54Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819627 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} n1j10qprq7l0udjdgxxufce6adgnf13 3819628 3819627 2026-03-25T20:04:27Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819628 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} mtucyxx26uxa4ge4e0id1qm346myvsr 3819636 3819628 2026-03-25T20:10:12Z AnToni 2325 3819636 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = AnToni | tema = žene | tema2 = sport | tema3 = | država = Rumunija i Moldavija | država2 = Rusija | država3 = }} kpw6eijuye9p1zcec0znuv45emzs6lz 14 532439 3819630 2026-03-25T20:06:33Z AnToni 2325 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Rumunija i Moldavija]] 3819630 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Rumunija i Moldavija]] sbymmi0ebgg4akdhhgi24rheihdd5iw 0 532440 3819631 2026-03-25T20:07:36Z Mhare 481 + 3819631 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Ark | izvorno_ime = Buxoro arki | domaći_jezik = | slika = Entrance of the Ark in Bukhara.jpg | veličina_slike = 280px | tekst = Glavni ulaz u Ark | status = Djelimično očuvana i restaurirana | vrsta_građevine = [[citadela]] / [[tvrđava]] | stil = srednjoazijska [[islam]]ska arhitektura | klasifikacija = [[UNESCO]]-va [[Svjetska baština]] u okviru Historijskog centra Buhare | lokacija_grad = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | početak = najraniji arheološki slojevi iz 5. do 2. stoljeća p. n. e.; sadašnji oblik od 16. stoljeća | ostale_dimenzije = oko 3 ha; uzvišenje 15–18 m }} '''Tvrđava Ark u Buhari''' (uzbečki: ''Buxoro arki''; perzijski: ارگ بخارا) jest historijska [[citadela]] i [[tvrđava]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Smješten u sjeverozapadnom dijelu starog grada, Ark je stoljećima bio rezidencijalno i upravno središte vladara Buhare, a danas je muzejski kompleks unutar UNESCO-vog Historijskog centra Buhare.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="LeidenArk">{{cite web |title=Bukhara Ark |url=https://iranturan.leiden.edu/cities/bukhara/bukhara-ark/ |website=Iran Turan, Leiden University |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == [[Arheologija|Arheološki]] podaci pokazuju da najraniji slojevi citadele u Buhari sežu u razdoblje od 5. do 2. stoljeća p. n. e., dok je utvrđenje u 3. stoljeću p. n. e. već bilo ojačano zidinama debelim 6 do 7 m.<ref name="IranicaMonuments">{{cite web |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v/ |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema kasnijoj pisanoj tradiciji, prvu tvrđavu koju lokalni historičari izričito bilježe podigla je u 7. stoljeću lokalna sogdijska dinastija koja je vladala Buharom prije uspona [[Samanidi|Samanida]].<ref name="LeidenArk" /> U citadeli je 712. podignuta i prva [[džamija]] u Buhari, na mjestu starijeg [[Budizam|budističkog]], a potom [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] hrama.<ref name="LeidenArk" /> S izuzetkom nekolicine starijih ostataka, Ark je svoj današnji oblik počeo dobijati u 16. stoljeću pod [[Šejbanidi|Šejbanidima]], a UNESCO citadelu opisuje kao obnovljenu u 16. stoljeću i trajno građansko središte grada od najranijih vremena.<ref name="LeidenArk" /><ref name="UNESCO" /> U tom periodu i kasnije razvio se u "grad u gradu" u kojem su se nalazili amirova rezidencija, harem, prijestolna dvorana, prijemne prostorije, uredske i upravne zgrade, riznica, džamija, kovnica novca, zatvor i drugi dvorski sadržaji; u nekim razdobljima kompleks je imao više od 3.000 stanovnika.<ref name="LeidenArk" /> Tokom [[Ruski građanski rat|Ruskog građanskog rata]] Ark je teško oštećen u [[Bitka za Buharu|bici za Buharu 1920]], kada su ga jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] pod komandom Mihaila Frunzea bombardirale iz zraka.<ref name="LeidenArk" /> == Značaj == Ark je jedan od najprepoznatljivijih spomenika [[Buhara|Buhare]] i važan dio urbanog pejzaža grada koji se razvijao duž [[Put svile|Puta svile]]. Kao sjedište političke vlasti i dvorskog života, citadela je imala središnju ulogu u historiji grada i šire regije.<ref name="UNESCO" /><ref name="LeidenArk" /> == Arhitektura i raspored == Ark se uzdiže na platou visokom oko 15 do 18 m i zauzima približno 3 ha. Tlocrt mu je nepravilno pravougaon, a njegova sadašnja građevinska masa uglavnom potječe iz posljednja tri stoljeća.<ref name="LeidenArk" /> Među prepoznatljivim sačuvanim prostorima izdvajaju se prijestolna dvorana iz 17. stoljeća, palačka džamija iz 19. stoljeća, dvorište kušbegija te pozdravno i konjušničko dvorište iz 19. stoljeća.<ref name="MuseumArk">{{cite web |title=Citadel Ark Museum of History |url=https://www.bukharamuseums.uz/ru/meropriyatiya/novosti/item/ark-eng |website=Bukhara State Museum-Preserve |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Današnja namjena == Danas Ark čuva zbirke Historijskog muzeja Buhare. Muzejski postav obuhvata historiju Buhare od antičkog do početka 20. stoljeća, savremenu historiju i etnografiju, numizmatiku i epigrafiku, rukopise te zbirke vojne opreme, dvorskih predmeta i arheoloških nalaza iz oaze Buhare.<ref name="MuseumArk" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Datoteka:Ark of Bukhara (Цитадель Арк. Buxoro arki).jpg|Ugaona kula Datoteka:A tower and the entrance of the Ark in Bukhara.jpg|Ulaz i jedna od ugaonih kula Datoteka:Ark of Bukhara 16.jpg|Arhitektonski detalj unutar kompleksa Datoteka:Bokhara1909.jpg|Ark na fotografiji Sergeja Prokudina-Gorskog, oko 1909. </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ark u Buhari}} [[Kategorija:Tvrđave u Uzbekistanu]] [[Kategorija:Historija Uzbekistana]] [[Kategorija:Svjetska baština u Aziji]] f9qa4969hkvas1l52az1o5jhcjtuafi 3819645 3819631 2026-03-25T20:19:35Z Mhare 481 3819645 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Ark | izvorno_ime = Buxoro arki | domaći_jezik = | slika = Entrance of the Ark in Bukhara.jpg | veličina_slike = 280px | tekst = Glavni ulaz u Ark | status = Djelimično očuvana i restaurirana | vrsta_građevine = [[citadela]] / [[tvrđava]] | stil = srednjoazijska [[islam]]ska arhitektura | klasifikacija = [[UNESCO]]-va [[Svjetska baština]] u okviru Historijskog centra Buhare | lokacija_grad = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | početak = najraniji arheološki slojevi iz 5. do 2. stoljeća p. n. e.; sadašnji oblik od 16. stoljeća | ostale_dimenzije = oko 3 ha; uzvišenje 15–18 m }} '''Tvrđava Ark u Buhari''' (uzbečki: ''Buxoro arki''; perzijski: ارگ بخارا) jest historijska [[citadela]] i [[tvrđava]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Smješten u sjeverozapadnom dijelu starog grada, Ark je stoljećima bio rezidencijalno i upravno središte vladara Buhare, a danas je muzejski kompleks unutar UNESCO-vog Historijskog centra Buhare.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="LeidenArk">{{cite web |title=Bukhara Ark |url=https://iranturan.leiden.edu/cities/bukhara/bukhara-ark/ |website=Iran Turan, Leiden University |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == [[Arheologija|Arheološki]] podaci pokazuju da najraniji slojevi citadele u Buhari sežu u razdoblje od 5. do 2. stoljeća p. n. e., dok je utvrđenje u 3. stoljeću p. n. e. već bilo ojačano zidinama debelim 6 do 7 m.<ref name="IranicaMonuments">{{cite web |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v/ |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema kasnijoj pisanoj tradiciji, prvu tvrđavu koju lokalni historičari izričito bilježe podigla je u 7. stoljeću lokalna sogdijska dinastija koja je vladala Buharom prije uspona [[Samanidi|Samanida]].<ref name="LeidenArk" /> U citadeli je 712. podignuta i prva [[džamija]] u Buhari, na mjestu starijeg [[Budizam|budističkog]], a potom [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] hrama.<ref name="LeidenArk" /> S izuzetkom nekolicine starijih ostataka, Ark je svoj današnji oblik počeo dobijati u 16. stoljeću pod [[Šejbanidi|Šejbanidima]], a UNESCO citadelu opisuje kao obnovljenu u 16. stoljeću i trajno građansko središte grada od najranijih vremena.<ref name="LeidenArk" /><ref name="UNESCO" /> U tom periodu i kasnije razvio se u "grad u gradu" u kojem su se nalazili amirova rezidencija, harem, prijestolna dvorana, prijemne prostorije, uredske i upravne zgrade, riznica, džamija, kovnica novca, zatvor i drugi dvorski sadržaji; u nekim razdobljima kompleks je imao više od 3.000 stanovnika.<ref name="LeidenArk" /> Tokom [[Ruski građanski rat|Ruskog građanskog rata]] Ark je teško oštećen u [[Bitka za Buharu|bici za Buharu 1920]], kada su ga jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] pod komandom Mihaila Frunzea bombardirale iz zraka.<ref name="LeidenArk" /> == Značaj == Ark je jedan od najprepoznatljivijih spomenika [[Buhara|Buhare]] i važan dio urbanog pejzaža grada koji se razvijao duž [[Put svile|Puta svile]]. Kao sjedište političke vlasti i dvorskog života, citadela je imala središnju ulogu u historiji grada i šire regije.<ref name="UNESCO" /><ref name="LeidenArk" /> == Arhitektura i raspored == Ark se uzdiže na platou visokom oko 15 do 18 m i zauzima približno 3 ha. Tlocrt mu je nepravilno pravougaon, a njegova sadašnja građevinska masa uglavnom potječe iz posljednja tri stoljeća.<ref name="LeidenArk" /> Među prepoznatljivim sačuvanim prostorima izdvajaju se prijestolna dvorana iz 17. stoljeća, palačka džamija iz 19. stoljeća, dvorište kušbegija te pozdravno i konjušničko dvorište iz 19. stoljeća.<ref name="MuseumArk">{{cite web |title=Citadel Ark Museum of History |url=https://www.bukharamuseums.uz/ru/meropriyatiya/novosti/item/ark-eng |website=Bukhara State Museum-Preserve |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Današnja namjena == Danas Ark čuva zbirke Historijskog muzeja Buhare. Muzejski postav obuhvata historiju Buhare od antičkog do početka 20. stoljeća, savremenu historiju i etnografiju, numizmatiku i epigrafiku, rukopise te zbirke vojne opreme, dvorskih predmeta i arheoloških nalaza iz oaze Buhare.<ref name="MuseumArk" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Datoteka:Ark of Bukhara (Цитадель Арк. Buxoro arki).jpg|Ugaona kula Datoteka:A tower and the entrance of the Ark in Bukhara.jpg|Ulaz i jedna od ugaonih kula Datoteka:Ark of Bukhara 16.jpg|Arhitektonski detalj unutar kompleksa Datoteka:Bokhara1909.jpg|Ark na fotografiji Sergeja Prokudina-Gorskog, oko 1909. </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ark, Tvrđava }} [[Kategorija:Tvrđave u Uzbekistanu]] [[Kategorija:Historija Uzbekistana]] [[Kategorija:Svjetska baština u Aziji]] 4q8qyqk5yzh09ue1txkkkdon9vjn7ir 3819726 3819645 2026-03-26T08:40:53Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Tvrđava Ark, Buhara]] na [[Ark (Buhara)]] 3819645 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Ark | izvorno_ime = Buxoro arki | domaći_jezik = | slika = Entrance of the Ark in Bukhara.jpg | veličina_slike = 280px | tekst = Glavni ulaz u Ark | status = Djelimično očuvana i restaurirana | vrsta_građevine = [[citadela]] / [[tvrđava]] | stil = srednjoazijska [[islam]]ska arhitektura | klasifikacija = [[UNESCO]]-va [[Svjetska baština]] u okviru Historijskog centra Buhare | lokacija_grad = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | početak = najraniji arheološki slojevi iz 5. do 2. stoljeća p. n. e.; sadašnji oblik od 16. stoljeća | ostale_dimenzije = oko 3 ha; uzvišenje 15–18 m }} '''Tvrđava Ark u Buhari''' (uzbečki: ''Buxoro arki''; perzijski: ارگ بخارا) jest historijska [[citadela]] i [[tvrđava]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Smješten u sjeverozapadnom dijelu starog grada, Ark je stoljećima bio rezidencijalno i upravno središte vladara Buhare, a danas je muzejski kompleks unutar UNESCO-vog Historijskog centra Buhare.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="LeidenArk">{{cite web |title=Bukhara Ark |url=https://iranturan.leiden.edu/cities/bukhara/bukhara-ark/ |website=Iran Turan, Leiden University |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == [[Arheologija|Arheološki]] podaci pokazuju da najraniji slojevi citadele u Buhari sežu u razdoblje od 5. do 2. stoljeća p. n. e., dok je utvrđenje u 3. stoljeću p. n. e. već bilo ojačano zidinama debelim 6 do 7 m.<ref name="IranicaMonuments">{{cite web |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v/ |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema kasnijoj pisanoj tradiciji, prvu tvrđavu koju lokalni historičari izričito bilježe podigla je u 7. stoljeću lokalna sogdijska dinastija koja je vladala Buharom prije uspona [[Samanidi|Samanida]].<ref name="LeidenArk" /> U citadeli je 712. podignuta i prva [[džamija]] u Buhari, na mjestu starijeg [[Budizam|budističkog]], a potom [[Zoroastrizam|zoroastrijskog]] hrama.<ref name="LeidenArk" /> S izuzetkom nekolicine starijih ostataka, Ark je svoj današnji oblik počeo dobijati u 16. stoljeću pod [[Šejbanidi|Šejbanidima]], a UNESCO citadelu opisuje kao obnovljenu u 16. stoljeću i trajno građansko središte grada od najranijih vremena.<ref name="LeidenArk" /><ref name="UNESCO" /> U tom periodu i kasnije razvio se u "grad u gradu" u kojem su se nalazili amirova rezidencija, harem, prijestolna dvorana, prijemne prostorije, uredske i upravne zgrade, riznica, džamija, kovnica novca, zatvor i drugi dvorski sadržaji; u nekim razdobljima kompleks je imao više od 3.000 stanovnika.<ref name="LeidenArk" /> Tokom [[Ruski građanski rat|Ruskog građanskog rata]] Ark je teško oštećen u [[Bitka za Buharu|bici za Buharu 1920]], kada su ga jedinice [[Crvena armija|Crvene armije]] pod komandom Mihaila Frunzea bombardirale iz zraka.<ref name="LeidenArk" /> == Značaj == Ark je jedan od najprepoznatljivijih spomenika [[Buhara|Buhare]] i važan dio urbanog pejzaža grada koji se razvijao duž [[Put svile|Puta svile]]. Kao sjedište političke vlasti i dvorskog života, citadela je imala središnju ulogu u historiji grada i šire regije.<ref name="UNESCO" /><ref name="LeidenArk" /> == Arhitektura i raspored == Ark se uzdiže na platou visokom oko 15 do 18 m i zauzima približno 3 ha. Tlocrt mu je nepravilno pravougaon, a njegova sadašnja građevinska masa uglavnom potječe iz posljednja tri stoljeća.<ref name="LeidenArk" /> Među prepoznatljivim sačuvanim prostorima izdvajaju se prijestolna dvorana iz 17. stoljeća, palačka džamija iz 19. stoljeća, dvorište kušbegija te pozdravno i konjušničko dvorište iz 19. stoljeća.<ref name="MuseumArk">{{cite web |title=Citadel Ark Museum of History |url=https://www.bukharamuseums.uz/ru/meropriyatiya/novosti/item/ark-eng |website=Bukhara State Museum-Preserve |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Današnja namjena == Danas Ark čuva zbirke Historijskog muzeja Buhare. Muzejski postav obuhvata historiju Buhare od antičkog do početka 20. stoljeća, savremenu historiju i etnografiju, numizmatiku i epigrafiku, rukopise te zbirke vojne opreme, dvorskih predmeta i arheoloških nalaza iz oaze Buhare.<ref name="MuseumArk" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Datoteka:Ark of Bukhara (Цитадель Арк. Buxoro arki).jpg|Ugaona kula Datoteka:A tower and the entrance of the Ark in Bukhara.jpg|Ulaz i jedna od ugaonih kula Datoteka:Ark of Bukhara 16.jpg|Arhitektonski detalj unutar kompleksa Datoteka:Bokhara1909.jpg|Ark na fotografiji Sergeja Prokudina-Gorskog, oko 1909. </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ark, Tvrđava }} [[Kategorija:Tvrđave u Uzbekistanu]] [[Kategorija:Historija Uzbekistana]] [[Kategorija:Svjetska baština u Aziji]] 4q8qyqk5yzh09ue1txkkkdon9vjn7ir 1 532442 3819634 2026-03-25T20:09:05Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Uzbekistan | država2 = | država3 = }} 3819634 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Uzbekistan | država2 = | država3 = }} 1nztn1m3ao58i1h9c5cxj0f5xwizdy1 3819728 3819634 2026-03-26T08:40:53Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Razgovor:Tvrđava Ark, Buhara]] na [[Razgovor:Ark (Buhara)]] 3819634 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Uzbekistan | država2 = | država3 = }} 1nztn1m3ao58i1h9c5cxj0f5xwizdy1 14 532443 3819637 2026-03-25T20:11:43Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Uzbekistan}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819637 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Uzbekistan}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] mvwt3jf52hpg966fp8jfzu58j9g60mq 0 532444 3819638 2026-03-25T20:15:22Z Mhare 481 + 3819638 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Kalyan Minaret | izvorno_ime = Minorai Kalon | domaći_jezik = | slika = Kalyan Minaret, Bukhara (Минарет Калян в Бухаре, Minorai Kalon).jpg | veličina_slike = 250px | tekst = Kalyan Minaret u [[Buhara|Buhari]] | status = sačuvana | vrsta_građevine = [[Munara]] | stil = islamska arhitektura, karahanidska arhitektura | lokacija = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | koordinate = {{coord|39|46|33|N|64|24|51|E|display=inline,title}} | početak = 1127. | završetak_datum = 1127. | visina = oko 46 m | vrh = oko 48 m | prečnik = oko 9 m pri dnu; oko 6 m pri vrhu | materijal = pečena cigla | poznato_po = dio kompleksa Poi-Kalyan i historijskog centra Buhare }} '''Kalyan Minaret''' (uzb. ''Minorai Kalon''; perz. ''Minâra-i Kalân'') jest historijska [[munara]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Podignuta je 1127. u tadašnjoj Buhari pod [[Karahanidski Kanat|karahanidskom]] vlašću kao dio starije gradske glavne džamije, a danas je jedan od najvažnijih i najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Iranica">{{cite web |last1=Pugachenkova |first1=Galina Anatolʹevna |last2=Rtveladze |first2=Ėdvard Vasilʹevich |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v |website=Encyclopaedia Iranica |date=1. 1. 2000 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Archnet">{{cite web |title=Manorai Kalon |url=https://www.archnet.org/sites/2113 |website=Archnet |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Bukhara |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara |website=Encyclopædia Britannica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kao dio historijskog centra Buhare pripada lokalitetu koji je [[UNESCO]] upisao na Popis svjetske baštine 1993.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == U Buhari je 1121/22. sagrađena nova velika [[džamija]], ali se njena susjedna munara ubrzo srušila i teško oštetila objekt. Nakon toga je 1127. podignuta današnja Kalyanova munara.<ref name="Iranica" /> Kasnija Kalyanova džamija zamijenila je stariji objekt, dok je munara ostala sačuvani element ranijeg kompleksa iz 12. stoljeća.<ref name="Archnet" /> UNESCO munaru ubraja među najistaknutije spomenike karahanidskog razdoblja u Buhari i opisuje je kao remek-djelo dekoracije u opeci.<ref name="UNESCO" /> == Arhitektura == Munara je građena od pečene [[Cigla|cigle]] i visoka je oko 46 metara; njeno se tijelo sužava od približno 9 metara u prečniku pri dnu do oko 6 metara pri vrhu.<ref name="Archnet" /><ref name="Iranica" /> Završava rotundom sa 16 lukova i višeslojnim mukarnasnim vijencem, a vanjski plašt raščlanjen je pojasevima ornamentalne opeke različitih, neponovljenih uzoraka.<ref name="Archnet" /> Prvobitno je služila za pozivanje vjernika na molitvu, a u nekim periodima i kao osmatračnica.<ref name="Archnet" /> Zbog svojih proporcija i položaja Kalyan Minaret stoljećima dominira panoramom Buhare.<ref name="Iranica" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Le minaret et la mosquée Kalon (Boukhara, Ouzbékistan) (5658826884).jpg|Kalyan Minaret i Kalyanova džamija Kalyan Minaret (Минарет Калян, Minorai Kalon) - Bukhara.jpg|Detalj gornjeg dijela munare Stans08-176 (3134143849).jpg|Unutrašnje spiralno stepenište </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kalyan Minaret}} [[Kategorija:Vjerski objekti]] [[Kategorija:Geografija Uzbekistana]] fmiqb7y2didf14f5jq40hmud0yeeonu 3819639 3819638 2026-03-25T20:16:24Z Mhare 481 3819639 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Kalyan Minaret | izvorno_ime = Minorai Kalon | domaći_jezik = | slika = Kalyan Minaret, Bukhara (Минарет Калян в Бухаре, Minorai Kalon).jpg | veličina_slike = 250px | tekst = Kalyan Minaret u [[Buhara|Buhari]] | status = sačuvana | vrsta_građevine = [[Munara]] | stil = islamska arhitektura, karahanidska arhitektura | lokacija = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | koordinate = {{coord|39|46|33|N|64|24|51|E|display=inline,title}} | početak = 1127. | završetak_datum = 1127. | visina = oko 46 m | vrh = oko 48 m | prečnik = oko 9 m pri dnu; oko 6 m pri vrhu | materijal = pečena cigla | poznato_po = dio kompleksa Poi-Kalyan i historijskog centra Buhare }} '''Kalyan Minaret''' ({{Jez-uz|Minorai Kalon}}; {{Jez-fa|Minâra-i Kalân}}) jest historijska [[munara]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Podignuta je 1127. u tadašnjoj Buhari pod [[Karahanidski Kanat|karahanidskom]] vlašću kao dio starije gradske glavne džamije, a danas je jedan od najvažnijih i najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Iranica">{{cite web |last1=Pugachenkova |first1=Galina Anatolʹevna |last2=Rtveladze |first2=Ėdvard Vasilʹevich |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v |website=Encyclopaedia Iranica |date=1. 1. 2000 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Archnet">{{cite web |title=Manorai Kalon |url=https://www.archnet.org/sites/2113 |website=Archnet |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Bukhara |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara |website=Encyclopædia Britannica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kao dio historijskog centra Buhare pripada lokalitetu koji je [[UNESCO]] upisao na Popis svjetske baštine 1993.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == U Buhari je 1121/22. sagrađena nova velika [[džamija]], ali se njena susjedna munara ubrzo srušila i teško oštetila objekt. Nakon toga je 1127. podignuta današnja Kalyanova munara.<ref name="Iranica" /> Kasnija Kalyanova džamija zamijenila je stariji objekt, dok je munara ostala sačuvani element ranijeg kompleksa iz 12. stoljeća.<ref name="Archnet" /> UNESCO munaru ubraja među najistaknutije spomenike karahanidskog razdoblja u Buhari i opisuje je kao remek-djelo dekoracije u opeci.<ref name="UNESCO" /> == Arhitektura == Munara je građena od pečene [[Cigla|cigle]] i visoka je oko 46 metara; njeno se tijelo sužava od približno 9 metara u prečniku pri dnu do oko 6 metara pri vrhu.<ref name="Archnet" /><ref name="Iranica" /> Završava rotundom sa 16 lukova i višeslojnim mukarnasnim vijencem, a vanjski plašt raščlanjen je pojasevima ornamentalne opeke različitih, neponovljenih uzoraka.<ref name="Archnet" /> Prvobitno je služila za pozivanje vjernika na molitvu, a u nekim periodima i kao osmatračnica.<ref name="Archnet" /> Zbog svojih proporcija i položaja Kalyan Minaret stoljećima dominira panoramom Buhare.<ref name="Iranica" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Le minaret et la mosquée Kalon (Boukhara, Ouzbékistan) (5658826884).jpg|Kalyan Minaret i Kalyanova džamija Kalyan Minaret (Минарет Калян, Minorai Kalon) - Bukhara.jpg|Detalj gornjeg dijela munare Stans08-176 (3134143849).jpg|Unutrašnje spiralno stepenište </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kalyan Minaret}} [[Kategorija:Vjerski objekti]] [[Kategorija:Geografija Uzbekistana]] n1q5b6qn6rv6v736v99hkexz1w4r4k8 3819640 3819639 2026-03-25T20:16:58Z Mhare 481 Mhare premjestio je stranicu [[Kalyan Minaret]] na [[Kaljanski minaret]]: Uobičajen naziv 3819639 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Kalyan Minaret | izvorno_ime = Minorai Kalon | domaći_jezik = | slika = Kalyan Minaret, Bukhara (Минарет Калян в Бухаре, Minorai Kalon).jpg | veličina_slike = 250px | tekst = Kalyan Minaret u [[Buhara|Buhari]] | status = sačuvana | vrsta_građevine = [[Munara]] | stil = islamska arhitektura, karahanidska arhitektura | lokacija = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | koordinate = {{coord|39|46|33|N|64|24|51|E|display=inline,title}} | početak = 1127. | završetak_datum = 1127. | visina = oko 46 m | vrh = oko 48 m | prečnik = oko 9 m pri dnu; oko 6 m pri vrhu | materijal = pečena cigla | poznato_po = dio kompleksa Poi-Kalyan i historijskog centra Buhare }} '''Kalyan Minaret''' ({{Jez-uz|Minorai Kalon}}; {{Jez-fa|Minâra-i Kalân}}) jest historijska [[munara]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Podignuta je 1127. u tadašnjoj Buhari pod [[Karahanidski Kanat|karahanidskom]] vlašću kao dio starije gradske glavne džamije, a danas je jedan od najvažnijih i najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Iranica">{{cite web |last1=Pugachenkova |first1=Galina Anatolʹevna |last2=Rtveladze |first2=Ėdvard Vasilʹevich |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v |website=Encyclopaedia Iranica |date=1. 1. 2000 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Archnet">{{cite web |title=Manorai Kalon |url=https://www.archnet.org/sites/2113 |website=Archnet |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Bukhara |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara |website=Encyclopædia Britannica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kao dio historijskog centra Buhare pripada lokalitetu koji je [[UNESCO]] upisao na Popis svjetske baštine 1993.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == U Buhari je 1121/22. sagrađena nova velika [[džamija]], ali se njena susjedna munara ubrzo srušila i teško oštetila objekt. Nakon toga je 1127. podignuta današnja Kalyanova munara.<ref name="Iranica" /> Kasnija Kalyanova džamija zamijenila je stariji objekt, dok je munara ostala sačuvani element ranijeg kompleksa iz 12. stoljeća.<ref name="Archnet" /> UNESCO munaru ubraja među najistaknutije spomenike karahanidskog razdoblja u Buhari i opisuje je kao remek-djelo dekoracije u opeci.<ref name="UNESCO" /> == Arhitektura == Munara je građena od pečene [[Cigla|cigle]] i visoka je oko 46 metara; njeno se tijelo sužava od približno 9 metara u prečniku pri dnu do oko 6 metara pri vrhu.<ref name="Archnet" /><ref name="Iranica" /> Završava rotundom sa 16 lukova i višeslojnim mukarnasnim vijencem, a vanjski plašt raščlanjen je pojasevima ornamentalne opeke različitih, neponovljenih uzoraka.<ref name="Archnet" /> Prvobitno je služila za pozivanje vjernika na molitvu, a u nekim periodima i kao osmatračnica.<ref name="Archnet" /> Zbog svojih proporcija i položaja Kalyan Minaret stoljećima dominira panoramom Buhare.<ref name="Iranica" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Le minaret et la mosquée Kalon (Boukhara, Ouzbékistan) (5658826884).jpg|Kalyan Minaret i Kalyanova džamija Kalyan Minaret (Минарет Калян, Minorai Kalon) - Bukhara.jpg|Detalj gornjeg dijela munare Stans08-176 (3134143849).jpg|Unutrašnje spiralno stepenište </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kalyan Minaret}} [[Kategorija:Vjerski objekti]] [[Kategorija:Geografija Uzbekistana]] n1q5b6qn6rv6v736v99hkexz1w4r4k8 3819642 3819640 2026-03-25T20:17:40Z Mhare 481 3819642 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Kalyan Minaret | izvorno_ime = Minorai Kalon | domaći_jezik = | slika = Kalyan Minaret, Bukhara (Минарет Калян в Бухаре, Minorai Kalon).jpg | veličina_slike = 250px | tekst = Kalyan Minaret u [[Buhara|Buhari]] | status = sačuvana | vrsta_građevine = [[Munara]] | stil = islamska arhitektura, karahanidska arhitektura | lokacija = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | koordinate = {{coord|39|46|33|N|64|24|51|E|display=inline,title}} | početak = 1127. | završetak_datum = 1127. | visina = oko 46 m | vrh = oko 48 m | prečnik = oko 9 m pri dnu; oko 6 m pri vrhu | materijal = pečena cigla | poznato_po = dio kompleksa Poi-Kalyan i historijskog centra Buhare }} '''Kalyan Minaret''' ({{Jez-uz|Minorai Kalon}}; {{Jez-fa|Minâra-i Kalân}}) jest historijska [[munara]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Podignuta je 1127. u tadašnjoj Buhari pod [[Karahanidski Kanat|karahanidskom]] vlašću kao dio kompleksa džamije [[Poi-Kaljan]], a danas je jedan od najvažnijih i najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Iranica">{{cite web |last1=Pugachenkova |first1=Galina Anatolʹevna |last2=Rtveladze |first2=Ėdvard Vasilʹevich |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v |website=Encyclopaedia Iranica |date=1. 1. 2000 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Archnet">{{cite web |title=Manorai Kalon |url=https://www.archnet.org/sites/2113 |website=Archnet |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Bukhara |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara |website=Encyclopædia Britannica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kao dio historijskog centra Buhare pripada lokalitetu koji je [[UNESCO]] upisao na Popis svjetske baštine 1993.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == U Buhari je 1121/22. sagrađena nova velika [[džamija]], ali se njena susjedna munara ubrzo srušila i teško oštetila objekt. Nakon toga je 1127. podignuta današnja Kalyanova munara.<ref name="Iranica" /> Kasnija Kalyanova džamija zamijenila je stariji objekt, dok je munara ostala sačuvani element ranijeg kompleksa iz 12. stoljeća.<ref name="Archnet" /> UNESCO munaru ubraja među najistaknutije spomenike karahanidskog razdoblja u Buhari i opisuje je kao remek-djelo dekoracije u opeci.<ref name="UNESCO" /> == Arhitektura == Munara je građena od pečene [[Cigla|cigle]] i visoka je oko 46 metara; njeno se tijelo sužava od približno 9 metara u prečniku pri dnu do oko 6 metara pri vrhu.<ref name="Archnet" /><ref name="Iranica" /> Završava rotundom sa 16 lukova i višeslojnim mukarnasnim vijencem, a vanjski plašt raščlanjen je pojasevima ornamentalne opeke različitih, neponovljenih uzoraka.<ref name="Archnet" /> Prvobitno je služila za pozivanje vjernika na molitvu, a u nekim periodima i kao osmatračnica.<ref name="Archnet" /> Zbog svojih proporcija i položaja Kalyan Minaret stoljećima dominira panoramom Buhare.<ref name="Iranica" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Le minaret et la mosquée Kalon (Boukhara, Ouzbékistan) (5658826884).jpg|Kalyan Minaret i Kalyanova džamija Kalyan Minaret (Минарет Калян, Minorai Kalon) - Bukhara.jpg|Detalj gornjeg dijela munare Stans08-176 (3134143849).jpg|Unutrašnje spiralno stepenište </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kalyan Minaret}} [[Kategorija:Vjerski objekti]] [[Kategorija:Geografija Uzbekistana]] 821genkbp079y7fwbbqerxn687lw9k0 3819643 3819642 2026-03-25T20:18:12Z Mhare 481 3819643 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Kalyan Minaret | izvorno_ime = Minorai Kalon | domaći_jezik = | slika = Kalyan Minaret, Bukhara (Минарет Калян в Бухаре, Minorai Kalon).jpg | veličina_slike = 250px | tekst = Kalyan Minaret u [[Buhara|Buhari]] | status = sačuvana | vrsta_građevine = [[Munara]] | stil = islamska arhitektura, karahanidska arhitektura | lokacija = [[Buhara]] | država = [[Uzbekistan]] | koordinate = {{coord|39|46|33|N|64|24|51|E|display=inline,title}} | početak = 1127. | završetak_datum = 1127. | visina = oko 46 m | vrh = oko 48 m | prečnik = oko 9 m pri dnu; oko 6 m pri vrhu | materijal = pečena cigla | poznato_po = }} '''Kalyan Minaret''' ({{Jez-uz|Minorai Kalon}}; {{Jez-fa|Minâra-i Kalân}}) jest historijska [[munara]] u [[Buhara|Buhari]], u [[Uzbekistan]]u. Podignuta je 1127. u tadašnjoj Buhari pod [[Karahanidski Kanat|karahanidskom]] vlašću kao dio kompleksa džamije [[Poi-Kaljan]], a danas je jedan od najvažnijih i najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Iranica">{{cite web |last1=Pugachenkova |first1=Galina Anatolʹevna |last2=Rtveladze |first2=Ėdvard Vasilʹevich |title=BUKHARA v. Archaeology and Monuments |url=https://www.iranicaonline.org/articles/bukhara-v |website=Encyclopaedia Iranica |date=1. 1. 2000 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Archnet">{{cite web |title=Manorai Kalon |url=https://www.archnet.org/sites/2113 |website=Archnet |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Britannica">{{cite web |title=Bukhara |url=https://www.britannica.com/place/Bukhara |website=Encyclopædia Britannica |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kao dio historijskog centra Buhare pripada lokalitetu koji je [[UNESCO]] upisao na Popis svjetske baštine 1993.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Historic Centre of Bukhara |url=https://whc.unesco.org/en/list/602/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Historija == U Buhari je 1121/22. sagrađena nova velika [[džamija]], ali se njena susjedna munara ubrzo srušila i teško oštetila objekt. Nakon toga je 1127. podignuta današnja Kalyanova munara.<ref name="Iranica" /> Kasnija Kalyanova džamija zamijenila je stariji objekt, dok je munara ostala sačuvani element ranijeg kompleksa iz 12. stoljeća.<ref name="Archnet" /> UNESCO munaru ubraja među najistaknutije spomenike karahanidskog razdoblja u Buhari i opisuje je kao remek-djelo dekoracije u opeci.<ref name="UNESCO" /> == Arhitektura == Munara je građena od pečene [[Cigla|cigle]] i visoka je oko 46 metara; njeno se tijelo sužava od približno 9 metara u prečniku pri dnu do oko 6 metara pri vrhu.<ref name="Archnet" /><ref name="Iranica" /> Završava rotundom sa 16 lukova i višeslojnim mukarnasnim vijencem, a vanjski plašt raščlanjen je pojasevima ornamentalne opeke različitih, neponovljenih uzoraka.<ref name="Archnet" /> Prvobitno je služila za pozivanje vjernika na molitvu, a u nekim periodima i kao osmatračnica.<ref name="Archnet" /> Zbog svojih proporcija i položaja Kalyan Minaret stoljećima dominira panoramom Buhare.<ref name="Iranica" /> == Galerija == <gallery widths="250" heights="170"> Le minaret et la mosquée Kalon (Boukhara, Ouzbékistan) (5658826884).jpg|Kalyan Minaret i Kalyanova džamija Kalyan Minaret (Минарет Калян, Minorai Kalon) - Bukhara.jpg|Detalj gornjeg dijela munare Stans08-176 (3134143849).jpg|Unutrašnje spiralno stepenište </gallery> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kalyan Minaret}} [[Kategorija:Vjerski objekti]] [[Kategorija:Geografija Uzbekistana]] 9wucvkwhtdqlauck0ih9mkmpp8948j3 1 532446 3819644 2026-03-25T20:18:37Z Mhare 481 + 3819644 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = | tema3 = | država = Uzbekistan | država2 = | država3 = }} anqjzotj0axtjlm0vf5tv2176tcnfvt 0 532447 3819651 2026-03-25T20:35:02Z Mhare 481 + 3819651 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Ahmad Donish | puno_ime = Ahmad Mahdum Donish | datum_rođenja = 1827. | mjesto_rođenja = [[Buhara]], Buharski emirat | datum_smrti = 1897. | mjesto_smrti = [[Buhara]], Buharski emirat | zanimanje = pisac, historičar, pjesnik, reformistički mislilac | jezik = [[Perzijski jezik|perzijski]] | slika = Ahmad donish.png }} '''Ahmad Daniš''' (također '''Ahmad Donish'''; 1827, [[Buhara]] – 1897, Buhara) bio je [[Tadžikistan|tadžički]] pisac, historičar, pjesnik i reformistički mislilac iz [[Buhara|Buhare]]. Smatra se jednom od najvažnijih ličnosti tadžičke književnosti i intelektualne historije 19. stoljeća. Djelovao je u okviru [[Buharski Emirat|Buharskog emirata]], a njegovi tekstovi o upravi, obrazovanju i društvenim reformama imali su znatan utjecaj na kasnije [[Srednja Azija|srednjoazijske]] reformiste.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Fourniau |first=Vincent |title=DĀNEŠ, AḤMAD MAḴDŪM |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=15. 12. 1993 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/danes-donis-ahmad-makdum-b/ |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Foltz">{{cite book |last=Foltz |first=Richard |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2023 |isbn=978-0-7556-4964-8}}</ref> == Biografija == Daniš je rođen u [[Buhara|Buhari]] kao sin imama male džamije.<ref name="Iranica" /> Školovao se u [[medresa|medresi]], ali se nije ograničio na tradicionalne vjerske predmete. Samostalno je proučavao [[Historija|historiju]], [[književnost]], [[Astronomija|astronomiju]], [[Geometrija|geometriju]], [[Medicina|medicinu]], [[Kaligrafija|kaligrafiju]] i [[Muzika|muziku]], a njegova umjetnička nadarenost dovela ga je u vezu s dvorskim arhitektom, pod čijim je utjecajem započeo službu na dvoru.<ref name="Iranica" /> Oko 1850. stupio je u službu emira [[Muzaffar bin Nasrullah|Nasrullaha]] kao slikar i kaligraf, a kasnije je djelovao i kao dvorski astronom te posrednik između emira i uleme.<ref name="Iranica" /> Iako je na dvoru važio za slobodoumnijeg čovjeka, emiri su koristili njegove sposobnosti pa je tri puta, 1857, 1869. i 1874, putovao u [[Sankt Peterburg]] kao sekretar bukharanskih poslanstava.<ref name="Iranica" /> Ta putovanja imala su snažan utjecaj na njegovo mišljenje. U poređenju s onim što je vidio u [[Rusko Carstvo|Ruskom Carstvu]], Donish je sve otvorenije isticao zaostalost Buhare i potrebu za administrativnim, obrazovnim i tehničkim reformama.<ref name="Iranica" /> Krajem 1870-ih udaljio se od dvora, a nakon što je svojim prijedlozima reformi izazvao nezadovoljstvo emira, 1885. bio je poslan kao vjerski sudija u udaljene pokrajine. Po povratku u Buharu ostatak života uglavnom je posvetio pisanju.<ref name="Iranica" /> == Djelo i ideje == Središnje mjesto u Donishevom opusu zauzima ''Navadir al-vaqa'i'', njegovo najpoznatije prozno djelo, nastajalo između 1875. i 1882.<ref name="Iranica" /> U njemu je spojio memoarske, društveno-kritičke, filozofske i političke elemente, a dio teksta posvetio je promišljanju državnog poretka, uprave i javnog morala. Zalagao se za uređeniju državnu blagajnu, utvrđene plate službenika, etičke standarde u upravi i obrazovanje koje bi obuhvatilo i svjetovne nauke.<ref name="Iranica" /> Donish je pisao i poeziju, uglavnom gazele, kaside i rubaije.<ref name="Iranica" /> Njegov stil opisuje se kao jednostavniji i realističniji od ranije ukorijenene visokostilizirane tradicije u Transoksaniji, s izraženijim osloncem na svakodnevicu i satiru.<ref name="Iranica" /> Pored književnog rada, bavio se i astronomskim, tehničkim i religijsko-polemičkim temama.<ref name="Iranica" /> == Naslijeđe == Zauzima istaknuto mjesto u historiji tadžičke književnosti i društvene misli. U savremenoj nauci često se opisuje kao rana [[Reformacija|reformistička]] figura čiji je rad pripremio intelektualni teren za kasnija srednjoazijska reformna i prosvjetiteljska strujanja, uključujući i krugove koji će se povezivati s [[Džadidizam|džadidizmom]].<ref name="Foltz" /><ref>{{cite journal |last=Sartori |first=Paolo |title=Ijtihād in Bukhara: Central Asian Jadidism and Local Genealogies of Cultural Change |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=59 |issue=1–2 |year=2016 |pages=193–236 |doi=10.1163/15685209-12341397}}</ref> Njegov prelaz od dvorskog službenika do kritičara vlasti i historičara često se navodi kao primjer širih kulturnih promjena koje su zahvatile Srednju Aziju u 19. stoljeću.<ref name="Iranica" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Donish, Ahmad}} [[Kategorija:Rođeni 1827.]] [[Kategorija:Umrli 1897.]] [[Kategorija:Biografije, Buhara]] jb2n2bzi7vz2ndcfa1z6v9ix5w80q3y 3819654 3819651 2026-03-25T20:41:36Z Mhare 481 3819654 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Ahmad Donish | puno_ime = Ahmad Mahdum Donish | datum_rođenja = 1827. | mjesto_rođenja = [[Buhara]], Buharski emirat | datum_smrti = 1897. | mjesto_smrti = [[Buhara]], Buharski emirat | zanimanje = pisac, historičar, pjesnik, reformistički mislilac | jezik = [[Perzijski jezik|perzijski]] | slika = Ahmad donish.png }} '''Ahmad Daniš''' (također '''Ahmad Donish'''; 1827, [[Buhara]] – 1897, Buhara) bio je [[Tadžikistan|tadžički]] pisac, historičar, pjesnik i reformistički mislilac iz [[Buhara|Buhare]]. Smatra se jednom od najvažnijih ličnosti tadžičke književnosti i intelektualne historije 19. stoljeća. Djelovao je u okviru [[Buharski Emirat|Buharskog emirata]], a njegovi tekstovi o upravi, obrazovanju i društvenim reformama imali su znatan utjecaj na kasnije [[Srednja Azija|srednjoazijske]] reformiste.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Fourniau |first=Vincent |title=DĀNEŠ, AḤMAD MAḴDŪM |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=15. 12. 1993 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/danes-donis-ahmad-makdum-b/ |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Foltz">{{cite book |last=Foltz |first=Richard |title=A History of the Tajiks: Iranians of the East |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2023 |isbn=978-0-7556-4964-8}}</ref> == Biografija == Daniš je rođen u [[Buhara|Buhari]] kao sin imama male džamije.<ref name="Iranica" /> Školovao se u [[medresa|medresi]], ali se nije ograničio na tradicionalne vjerske predmete. Samostalno je proučavao [[Historija|historiju]], [[književnost]], [[Astronomija|astronomiju]], [[Geometrija|geometriju]], [[Medicina|medicinu]], [[Kaligrafija|kaligrafiju]] i [[Muzika|muziku]], a njegova umjetnička nadarenost dovela ga je u vezu s dvorskim arhitektom, pod čijim je utjecajem započeo službu na dvoru.<ref name="Iranica" /> Oko 1850. stupio je u službu emira [[Muzaffar bin Nasrullah|Nasrullaha]] kao slikar i kaligraf, a kasnije je djelovao i kao dvorski astronom te posrednik između emira i uleme.<ref name="Iranica" /> Iako je na dvoru važio za slobodoumnijeg čovjeka, emiri su koristili njegove sposobnosti pa je tri puta, 1857, 1869. i 1874, putovao u [[Sankt Peterburg]] kao sekretar bukharanskih poslanstava.<ref name="Iranica" /> Ta putovanja imala su snažan utjecaj na njegovo mišljenje. U poređenju s onim što je vidio u [[Rusko Carstvo|Ruskom Carstvu]], Donish je sve otvorenije isticao zaostalost Buhare i potrebu za administrativnim, obrazovnim i tehničkim reformama.<ref name="Iranica" /> Krajem 1870-ih udaljio se od dvora, a nakon što je svojim prijedlozima reformi izazvao nezadovoljstvo emira, 1885. bio je poslan kao vjerski sudija u udaljene pokrajine. Po povratku u Buharu ostatak života uglavnom je posvetio pisanju.<ref name="Iranica" /><ref>{{Cite web|url=https://buxdu.uz/en/114-scholars/4514/4514-ahmad-donish/|title=Ahmad Donish {{!}} BSU-Bukhara State University|website=buxdu.uz|access-date=2026-03-25}}</ref> == Djelo i ideje == Središnje mjesto u Donishevom opusu zauzima ''Navadir al-vaqa'i'', njegovo najpoznatije prozno djelo, nastajalo između 1875. i 1882.<ref name="Iranica" /> U njemu je spojio memoarske, društveno-kritičke, filozofske i političke elemente, a dio teksta posvetio je promišljanju državnog poretka, uprave i javnog morala. Zalagao se za uređeniju državnu blagajnu, utvrđene plate službenika, etičke standarde u upravi i obrazovanje koje bi obuhvatilo i svjetovne nauke.<ref name="Iranica" /> Donish je pisao i poeziju, uglavnom gazele, kaside i rubaije.<ref name="Iranica" /> Njegov stil opisuje se kao jednostavniji i realističniji od ranije ukorijenene visokostilizirane tradicije u Transoksaniji, s izraženijim osloncem na svakodnevicu i satiru.<ref name="Iranica" /> Pored književnog rada, bavio se i astronomskim, tehničkim i religijsko-polemičkim temama.<ref name="Iranica" /> == Naslijeđe == Zauzima istaknuto mjesto u historiji tadžičke književnosti i društvene misli. U savremenoj nauci često se opisuje kao rana [[Reformacija|reformistička]] figura čiji je rad pripremio intelektualni teren za kasnija srednjoazijska reformna i prosvjetiteljska strujanja, uključujući i krugove koji će se povezivati s [[Džadidizam|džadidizmom]].<ref name="Foltz" /><ref>{{cite journal |last=Sartori |first=Paolo |title=Ijtihād in Bukhara: Central Asian Jadidism and Local Genealogies of Cultural Change |journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient |volume=59 |issue=1–2 |year=2016 |pages=193–236 |doi=10.1163/15685209-12341397}}</ref> Njegov prelaz od dvorskog službenika do kritičara vlasti i historičara često se navodi kao primjer širih kulturnih promjena koje su zahvatile Srednju Aziju u 19. stoljeću.<ref name="Iranica" /><ref>{{Cite web|url=https://www.iejrd.com/index.php/iejrd/article/view/24|title=AHMAD DONISH AND HIS WORKS ON ISSUES OF REFORMING THE STATE POWER OF THE BUKHARA EMIRATE {{!}} International Engineering Journal For Research & Development|website=www.iejrd.com|language=en-US|access-date=2026-03-25}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Donish, Ahmad}} [[Kategorija:Rođeni 1827.]] [[Kategorija:Umrli 1897.]] [[Kategorija:Biografije, Buhara]] emf1433ohudpqg9ammnd0iw1na02fj2 1 532448 3819652 2026-03-25T20:36:03Z Mhare 481 + 3819652 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = umjetnost | tema3 = | država = Tadžikistan | država2 = | država3 = }} 327l0re6h576517031hlrj7kgd0hb02 14 532449 3819653 2026-03-25T20:37:48Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Tadžikistan}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819653 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Tadžikistan}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 2vgcr4rvur22jji0u5v0ftnlmnda4wi 0 532450 3819656 2026-03-25T20:52:55Z AnToni 2325 Nova stranica: {{Infokutija biatlonac | ime = Hristina Dmitrenko | slika = Dmytrenko_K._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_1948.jpg | puno ime = Hristina Romanivna Dmitrenko | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|05|31}} | mjesto rođenja = [[Černjihiv]], [[Černjihivska oblast]] | država rođenja = Ukrajina | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje... 3819656 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Hristina Dmitrenko | slika = Dmytrenko_K._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_1948.jpg | puno ime = Hristina Romanivna Dmitrenko | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|05|31}} | mjesto rođenja = [[Černjihiv]], [[Černjihivska oblast]] | država rođenja = Ukrajina | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = ŠK Železiarne Podbrezová | trener = [[Mikola Sots]], [[Oleksij Kravčenko]] | visina = 171 | težina = 59 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''32.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''27.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''31.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''30.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''43.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''38.''' ([[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Hristina Dmitrenko''' ({{uk|Христина Романівна Дмитренко}}) rođena 31. maja 1999. u [[Černjihiv]]u je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/8070 | title = Hristina Dmitrenko| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7, km|54]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|45]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|9]] | |} Hristina Dmitrenko je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igarama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 18-o mjesto na ZOI 2026. u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem zaostala 2:50.5&nbsp;min iza pobjednice [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske biatlonke]] [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]], koja je završila utrku s jednim promašajem. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je deveto mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Darina Čalik|Darinom Čalik]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Camille Bened]], [[Océane Michelon]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|26]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – masivni start (žene)|27]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|30]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – masivni start (žene)|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|8]] | |} Anastasija Tolmačeva je nastupila na dva [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2024.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 32-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci na 7,0&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 1:45.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Denise Herrmann-Wick]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo 19-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačna štafeta]] s [[George Coltea|Georgeom Colteom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 25. novembra 2025. u [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|sezoni 2023/24.]] <!-- u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je s tri promašaja i 3:16.8&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Paula Botet|Paule Botet]]. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkureciji bilo joj je 42-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 5. marta 2026, kada je u utrci na 15&nbsp;k s dva promašaja i 4:54.5&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Elvira Öberg|Elvire Öberg]]. Najbolji nastup u štafeti joj je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] 13. decembra 2025. u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]] i [[Hristina Dmitrenko|Hristinom Dmitrenko]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke švedske štafet u sastavu: [[Ella Halvarsson]], [[Anna Magnusson]], [[Elvira Öberg]] i [[Hanna Öberg]]. --> === Ukrajinska prvenstva === {{sekcija}} == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|1589}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Dmitrenko, Hristina}} [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Černjihiv]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] 3d9502ypppfddw7wh832v3yoi1l7oh7 3819660 3819656 2026-03-25T20:54:49Z AnToni 2325 3819660 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Hristina Dmitrenko | slika = Dmytrenko_K._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_1948.jpg | puno ime = Hristina Romanivna Dmitrenko | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|05|31}} | mjesto rođenja = [[Černjihiv]], [[Černjihivska oblast]] | država rođenja = Ukrajina | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = ŠK Železiarne Podbrezová | trener = [[Mikola Sots]], [[Oleksij Kravčenko]] | visina = 171 | težina = 59 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''32.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''27.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''31.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''30.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''43.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''38.''' ([[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Hristina Dmitrenko''' ({{uk|Христина Романівна Дмитренко}}) rođena 31. maja 1999. u [[Černjihiv]]u je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/8070 | title = Hristina Dmitrenko| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|54]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|45]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|9]] | |} Hristina Dmitrenko je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igarama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 18-o mjesto na ZOI 2026. u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem zaostala 2:50.5&nbsp;min iza pobjednice [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske biatlonke]] [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]], koja je završila utrku s jednim promašajem. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je deveto mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Darina Čalik|Darinom Čalik]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Camille Bened]], [[Océane Michelon]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|26]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – masivni start (žene)|27]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|30]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – masivni start (žene)|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|8]] | |} Anastasija Tolmačeva je nastupila na dva [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2024.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 32-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci na 7,0&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 1:45.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Denise Herrmann-Wick]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo 19-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačna štafeta]] s [[George Coltea|Georgeom Colteom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 25. novembra 2025. u [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|sezoni 2023/24.]] <!-- u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je s tri promašaja i 3:16.8&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Paula Botet|Paule Botet]]. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkureciji bilo joj je 42-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 5. marta 2026, kada je u utrci na 15&nbsp;k s dva promašaja i 4:54.5&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Elvira Öberg|Elvire Öberg]]. Najbolji nastup u štafeti joj je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] 13. decembra 2025. u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]] i [[Hristina Dmitrenko|Hristinom Dmitrenko]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke švedske štafet u sastavu: [[Ella Halvarsson]], [[Anna Magnusson]], [[Elvira Öberg]] i [[Hanna Öberg]]. --> === Ukrajinska prvenstva === {{sekcija}} == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|1589}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Dmitrenko, Hristina}} [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Černjihiv]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] 25jp6gxosmixeu9keoz0s1s7m6gixkp 3819666 3819660 2026-03-25T21:05:15Z AnToni 2325 /* Karijera */ 3819666 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Hristina Dmitrenko | slika = Dmytrenko_K._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_1948.jpg | puno ime = Hristina Romanivna Dmitrenko | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|05|31}} | mjesto rođenja = [[Černjihiv]], [[Černjihivska oblast]] | država rođenja = Ukrajina | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = ŠK Železiarne Podbrezová | trener = [[Mikola Sots]], [[Oleksij Kravčenko]] | visina = 171 | težina = 59 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''32.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''27.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''31.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''30.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''43.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''38.''' ([[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Hristina Dmitrenko''' ({{uk|Христина Романівна Дмитренко}}) rođena 31. maja 1999. u [[Černjihiv]]u je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/8070 | title = Hristina Dmitrenko| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|54]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|45]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|9]] | |} Hristina Dmitrenko je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igarama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 18-o mjesto na ZOI 2026. u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem zaostala 2:50.5&nbsp;min iza pobjednice [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske biatlonke]] [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]], koja je završila utrku s jednim promašajem. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je deveto mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Darina Čalik|Darinom Čalik]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Camille Bened]], [[Océane Michelon]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|26]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – masivni start (žene)|27]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|30]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – masivni start (žene)|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|8]] | |} Anastasija Tolmačeva je nastupila na dva [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2024.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 32-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci na 7,0&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 1:45.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Denise Herrmann-Wick]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo 19-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačna štafeta]] s [[George Coltea|Georgeom Colteom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 25. novembra 2025. u [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|sezoni 2023/24.]] <!-- u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je s tri promašaja i 3:16.8&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Paula Botet|Paule Botet]]. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkureciji bilo joj je 42-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 5. marta 2026, kada je u utrci na 15&nbsp;k s dva promašaja i 4:54.5&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Elvira Öberg|Elvire Öberg]]. Najbolji nastup u štafeti joj je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] 13. decembra 2025. u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]] i [[Hristina Dmitrenko|Hristinom Dmitrenko]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke švedske štafet u sastavu: [[Ella Halvarsson]], [[Anna Magnusson]], [[Elvira Öberg]] i [[Hanna Öberg]]. --> === Ukrajinska prvenstva === {{sekcija}} == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == {{sekcija}} == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|1589}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Dmitrenko, Hristina}} [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Černjihiv]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] 0zd81tqcf2vcm0uz7wba3u4m76xj7oa 3819667 3819666 2026-03-25T21:06:38Z AnToni 2325 /* Privatni život */ 3819667 wikitext text/x-wiki {{Infokutija biatlonac | ime = Hristina Dmitrenko | slika = Dmytrenko_K._–_Biathlon_WCh_2024_Nove_Mesto_1948.jpg | puno ime = Hristina Romanivna Dmitrenko | država = {{ZID|Ukrajina}} | datum rođenja = {{Datum rođenja i godine|1999|05|31}} | mjesto rođenja = [[Černjihiv]], [[Černjihivska oblast]] | država rođenja = Ukrajina | datum smrti = | mjesto smrti = | država smrti = | zanimanje = | klub = ŠK Železiarne Podbrezová | trener = [[Mikola Sots]], [[Oleksij Kravčenko]] | visina = 171 | težina = 59 <!-- Olimpijske igre --> | nastup OI = '''1''' ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|2026.]]) | medalje OI = '''0''' | zlato OI = <!-- Svjetska prvenstva --> | nastup SP = '''2''' ([[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024.|2024]], [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|2025.]]) | medalje SP = | zlato SP = <!-- Svjetski kup --> | nastup SK = [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|2023/24.]] | pobjede SK = '''0''' | pobjede SK štafeta= 0 | plasman SK = {{plainlist| * '''32.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Poj.|Pojedinačno}}: '''27.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Spr.|Sprint}}: '''31.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Pot.|Potjera}}: '''30.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) * {{Tooltip|Mas.|Masovni start}}: '''43.''' ([[Svjetski kup u biatlonu 2024/2025.|2024/25.]]) }} | pobjede u dis = <!-- Evropski kup --> | nastup EK = [[IBU kup 2016/2017.|2016/17.]] | pobjede EK = | plasman EK = '''38.''' ([[IBU kup 2022/2023.|2022/23.]]) | kraj karijere = | status = aktivna <!-- medalje --> | medalje = {{MedaljaTakmičenje|OI}} {{MedaljaTakmičenje|SPB}} {{MedaljaBrojač | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|Olimpijske igre]]| 0 | 0 | 0 | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]]| 0 | 0 | 0 }} |ažurirano = 25. 3. 2026. }} '''Hristina Dmitrenko''' ({{uk|Христина Романівна Дмитренко}}) rođena 31. maja 1999. u [[Černjihiv]]u je [[Ukrajina|ukrajinska]] [[biatlon]]ka.<ref>{{cite web | url =https://www.olympics.com/en/milano-cortina-2026/results/athlete-details/8070 | title = Hristina Dmitrenko| authorlink = | last = | first = | date = | website =www.olympics.com | publisher = | access-date =25. 3. 2026 | language = en}}</ref> == Karijera == === Olimpijske igre === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Olimpijske igre !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} |- |align=left | {{NaziviOI|Z|2026}} ([[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|Biatlon]]) | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|18]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 7,5 km|54]] | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – potjera (žene)|45]] | | [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|9]] | |} Hristina Dmitrenko je nastupila samo jednom na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama|olimpijskim igarama]] i to na [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|ZOI 2026]], ali nije osvajala medalje. U pojedinačnoj konkurenciji najbolji joj je rezultat 18-o mjesto na ZOI 2026. u utrci [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – 15 km|utrci na 15&nbsp;km]], kada je s jednim promašajem zaostala 2:50.5&nbsp;min iza pobjednice [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske biatlonke]] [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]], koja je završila utrku s jednim promašajem. Najbolji rezultat u štafetnim utrkama joj je deveto mjesto na ZOI 2026. u [[Biatlon na Zimskim olimpijskim igrama 2026 – štafeta (žene)|štafeti]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Julija Džima|Julijom Džimom]] i [[Darina Čalik|Darinom Čalik]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke [[Francuska na Zimskim olimpijskim igrama 2026.|francuske]] štafete u sastavu: [[Camille Bened]], [[Océane Michelon]], [[Lou Jeanmonnot]] i [[Julia Simon (biatlonka)|Julia Simon]]. === Svjetska prvenstva === {| class="wikitable" style="float:right; text-align:center; font-size:75%" |- ! Svjetsko prvenstvo !! {{Tooltip|Poj.|Pojedinačna utrka}} !! {{Tooltip|Spr.|Sprint}} !! {{Tooltip|Pot.|Potjera}} !! {{Tooltip|Mas.|Masovni start}} !! {{Tooltip|Šta.|Štafeta}} !! {{Tooltip|MŠ.|Mješovita štafeta}} !! {{Tooltip|PŠ.|Pojedinačna štafeta}} |- |align="left" | {{NaziviSPB|2024}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 15 km|8]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – 7,5 km|12]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|26]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – masivni start (žene)|27]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (žene)|5]] | | |- |align="left" | {{NaziviSPB|2025}} | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 15 km|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – 7,5 km|48]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – potjera (žene)|30]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – masivni start (žene)|29]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – štafeta (žene)|11]] | [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – štafeta (mješovito)|8]] | |} Anastasija Tolmačeva je nastupila na dva [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu|Svjetska prvenstva]] od [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2024.]] do [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025]], ali nije osvojila ni jednu medalju. <!-- Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkurenciji joj je 32-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2023.|SP 2023.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2024 – potjera (žene)|utrci na 7,0&nbsp;]], kada je s jednim promašajem i 1:45.6&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Denise Herrmann-Wick]]. U štafetnim utrkama najbolji joj je rezultat bilo 19-o mjesto na [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025.|SP 2025.]] u [[Svjetsko prvenstvo u biatlonu 2025 – pojedinačna štafeta (mješovito)|pojedinačna štafeta]] s [[George Coltea|Georgeom Colteom]]. --> === Svjetski kup === Prvi nastup u [[Svjetski kup u biatlonu|Svjetskom kupu]] imala je 25. novembra 2025. u [[Svjetski kup u biatlonu 2023/2024.|sezoni 2023/24.]] <!-- u [[Njemačka|njemačkom]] [[Oberhof]]u u utrci na 7,5&nbsp;km, kada je s tri promašaja i 3:16.8&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Paula Botet|Paule Botet]]. Najbolji rezultat u pojedinačnoj konkureciji bilo joj je 42-o mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] u [[Finska|finskom]] [[Kontiolahti]]ju 5. marta 2026, kada je u utrci na 15&nbsp;k s dva promašaja i 4:54.5&nbsp;min zaostatka bila sporija od pobjednice [[Elvira Öberg|Elvire Öberg]]. Najbolji nastup u štafeti joj je deseto mjesto u [[Svjetski kup u biatlonu 2025/2026.|sezoni 2025/26.]] 13. decembra 2025. u [[Austrija|austrijskom]] [[Biatlonski centar Hochfilzen|Hochfilzenu]] s [[Oleksandra Merkušina|Oleksandrom Merkušinom]], [[Anastasija Merkušina|Anastasijom Merkušinom]] i [[Hristina Dmitrenko|Hristinom Dmitrenko]], kada su sa zaostatkom od 3:19.5&nbsp;min bili sporiji od pobjedničke švedske štafet u sastavu: [[Ella Halvarsson]], [[Anna Magnusson]], [[Elvira Öberg]] i [[Hanna Öberg]]. --> === Ukrajinska prvenstva === {{sekcija}} == Prestanak karijere == {{sekcija}} == Privatni život == Njena starija sestra [[Valerija Dmitrenko|Valerija]] je ukrajinska biatlonka. == Napomene == {{napspisak}} == Vanjski linkovi == {{Biatlon portal}} * {{Commonscat-inline}} * {{Sport365|1589}} * [http://biathlonresults.com/ Zvanična banka podataka IBU-a] == Reference == {{refspisak}} {{DEFAULTSORT:Dmitrenko, Hristina}} [[Kategorija:Rođeni 1999.]] [[Kategorija:Biografije, Černjihiv]] [[Kategorija:Ukrajinski biatlonci]] [[Kategorija:Ukrajinski olimpijci u biatlonu]] [[Kategorija:Biatlonci na Zimskim olimpijskim igrama 2026.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Aktivni biatlonci]] 7fvt20giya93om8mke8m55w4tmfa6bh 1 532451 3819657 2026-03-25T20:53:34Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819657 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} n1j10qprq7l0udjdgxxufce6adgnf13 3819658 3819657 2026-03-25T20:53:52Z AnToni 2325 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819658 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} mtucyxx26uxa4ge4e0id1qm346myvsr 3819659 3819658 2026-03-25T20:54:24Z AnToni 2325 3819659 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = AnToni | tema = žene | tema2 = sport | tema3 = mladi | država = Ukrajina | država2 = | država3 = }} m1ete959m4gea2wggzsjrfga77nnmfe 0 532453 3819673 2026-03-25T22:25:30Z Mhare 481 + 3819673 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Natalia Kharlampieva | izvorno_ime = Наталья Ивановна Харлампьева | slika = | puno_ime = Natalija Ivanovna Harlampjeva | datum_rođenja = 1. septembar 1952. | mjesto_rođenja = [[Magan]], [[Jakutska ASSR]], [[Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez]] | zanimanje = pjesnikinja, novinarka, književna kritičarka | nacionalnost = ruska | državljanstvo = {{ZID|Rusija}} | period = 1975– | jezik = jakutski, ruski }} '''Natalija Harlampjeva''' ({{Jez-ru|Наталья Ивановна Харлампьева}}; [[Magan]], 1. septembar 1952) [[Rusija|ruska]] je i [[Jakuti|jakutska]] pjesnikinja, novinarka i književna kritičarka.<ref name="SPR">{{cite web |title=Наталья Ивановна Харлампьева |url=https://sprf.ru/spr/details/natalya-ivanovna |website=Союз писателей России |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="SakhaLit">{{cite web |title=Наталья Ивановна Харлампьева |url=https://sakhalitera.ru/pisateli-yakutii/narodnyie-pisateli/natalya-ivanovna-xarlampeva |website=Литературная Якутия |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nosi počasno zvanje narodnog pjesnika [[Republika Saha|Jakutije]], a dugogodišnje je bila povezana sa Savezom pisaca Jakutije i Savezom pisaca Rusije.<ref name="SakhaLit" /><ref name="SPR" /> Rođena je u selu Magan u tadašnjoj Jakutskoj ASSR. Za vanrednog studija završila je Historijsko-filološki fakultet Jakutskog državnog univerziteta. Radila je u novinarstvu, izdavaštvu i kulturnim ustanovama, a obavljala je i uredničke dužnosti u jakutskim medijima i izdavaštvu.<ref name="SakhaLit" /><ref name="Jubilej">{{cite web |title=У Натальи Харлампьевой — юбилей! |url=https://www.rospisatel.ru/harlampjeva1.htm |website=Российский писатель |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Harlampjeva objavljuje od 1975, a njena prva zbirka poezije, ''Aeroplan'', izašla je 1976.<ref name="SakhaLit" /> U književnom radu najpoznatija je po poeziji, ali se bavila i književnom kritikom. Njene pjesme prevođene su na [[Ruski jezik|ruski]], [[Kazahski jezik|kazahski]], [[Tatarski jezik|tatarski]] i [[Ukrajinski jezik|ukrajinski]] jezik.<ref name="SakhaLit" /><ref name="Jubilej" /> Od 1998. bila je predsjednica uprave Saveza pisaca Jakutije, a od 2003. i sekretar [[Savez pisaca Rusije|Saveza pisaca Rusije]].<ref name="SPR" /><ref name="SakhaLit" /> Među njenim poznatijim priznanjima navode se [[Velika književna nagrada Rusije]] i Nagrada Delvig, dok je 2007. proglašena zaslužnim radnikom kulture Ruske Federacije.<ref name="SakhaLit" /><ref>{{cite web |title=Харлампьева Наталья Ивановна |url=https://www.hrono.info/biograf/bio_h/harlampieva.php |website=Хронос |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Na engleskom je 2016. objavljena njena knjiga ''Foremother Asia'', koju izdavač predstavlja kao prvu zbirku poezije sa sakha jezika objavljenu na engleskom.<ref name="Foremother">{{cite web |title=Foremother Asia |url=https://www.foyles.co.uk/book/foremother-asia/natalia-kharlampieva/9781910886229 |website=Foyles |language=en |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Djela == * ''Aeroplan'' (1976) * ''Krasnyj podsnežnik'' (''Crvena visibaba'') * ''Foremother Asia'' (englesko izdanje, 2016)<ref name="Foremother" /> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Kharlampieva, Natalia}} [[Kategorija:Rođeni 1952.]] [[Kategorija:Ruski pisci]] [[Kategorija:Ruski novinari]] [[Kategorija:Sovjetski pisci]] 87qf8cbylukrj7846qvby6qpd4aerkc 1 532454 3819674 2026-03-25T22:28:05Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = umjetnost | tema3 = | država = Rusija | država2 = Republika Saha | država3 = }} 3819674 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = umjetnost | tema3 = | država = Rusija | država2 = Republika Saha | država3 = }} 6m7m55szcov1i6ubkytb31b2dzqh9dm 3819675 3819674 2026-03-25T22:28:22Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819675 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = umjetnost | tema3 = | država = Rusija | država2 = Republika Saha | država3 = }} 292rm7m8b5iqbqu0oztzulob8uehqm3 3819676 3819675 2026-03-25T22:28:31Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819676 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = kultura | tema2 = umjetnost | tema3 = | država = Rusija | država2 = Republika Saha | država3 = }} f6tf79qiqk1muo5kuagvs07nbskbvk7 14 532455 3819677 2026-03-25T22:29:29Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Saha}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819677 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Saha}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] btv2i3xfbzvnoyrlc5awwjfmzai1bha 0 532456 3819680 2026-03-25T22:35:48Z Mhare 481 + 3819680 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Mariella Mehr | puno_ime = Mariella Mehr | datum_rođenja = 27. decembar 1947. | mjesto_rođenja = [[Zürich]], [[Švicarska]] | datum_smrti = 5. septembar 2022. | mjesto_smrti = Zürich, Švicarska | zanimanje = književnica, pjesnikinja, dramaturginja i novinarka | jezik = [[njemački jezik|njemački]] | nacionalnost = Švicarka | slika = }} '''Mariella Mehr''' ([[Zürich]], 27. decembar 1947 – Zürich, 5. septembar 2022) bila je [[Švicarska|švicarska]] književnica, pjesnikinja, dramaturginja i novinarka [[Jeniši|jeniškog]] porijekla. Pisala je pretežno na [[njemački jezik|njemačkom jeziku]], a u njenom djelu središnje mjesto zauzimaju iskustva institucionalnog nasilja, društvene marginalizacije i progona jeniške manjine u Švicarskoj.<ref name="HLS">{{cite web |last=Huonker |first=Thomas |title=Mariella Mehr |url=https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/062248/ |website=Historisches Lexikon der Schweiz |date=19. 12. 2024 |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="Viceversa">{{cite web |title=Mariella Mehr (1947-2022) |url=https://www.viceversaliteratur.ch/author/3884 |website=Viceversa Literatur |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Mehr je rođena u Zürichu kao pripadnica jeniške manjine. Kao dijete bila je žrtva programa "[[Kinder der Landstrasse]]", u okviru kojeg su jeniška djeca u Švicarskoj prisilno odvajana od porodica radi [[Asimilacija|asimilacije]]. Odrastala je u udomiteljskim porodicama, domovima, odgojnim ustanovama i psihijatrijskim institucijama; ta iskustva kasnije su postala jedna od temeljnih tema njenog književnog rada.<ref name="HLS" /><ref name="Viceversa" /> Od 1970-ih bavila se novinarstvom i javnim zagovaranjem prava Jeniša u Švicarskoj. Djelovala je kao jedna od istaknutih javnih figura u borbi za priznavanje historijske nepravde počinjene nad jeniškom zajednicom.<ref name="HLS" /> Od 1996. živjela je u [[Toskana|Toskani]], a 2014. vratila se u Švicarsku.<ref name="Viceversa" /> Umrla je 5. septembra 2022. u Zürichu u 74. godini.<ref name="HLS" /><ref name="Smrt">{{cite web |title=Morta la scrittrice svizzera Mariella Mehr |url=https://www.swissinfo.ch/ita/morta-la-scrittrice-svizzera-mariella-mehr/47879882 |website=SWI swissinfo.ch |date=6. 9. 2022 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Književni rad == Mehr je prve tekstove objavljivala od 1974, a širu pažnju privukla je romanom ''Steinzeit'' iz 1981, djelom s jakim autobiografskim elementima.<ref name="Viceversa" /><ref name="Limmat">{{cite web |title=Mariella Mehr |url=https://www.limmatverlag.ch/autoren/autor/1405-mariella-mehr.html |website=Limmat Verlag |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Njena književnost obuhvata romane, poeziju, dramske tekstove i eseje, a često se bavi nasiljem nad ženama, isključenim društvenim grupama i mehanizmima državne i društvene represije.<ref name="HLS" /><ref name="Viceversa" /> Među njenim poznatijim djelima su ''Steinzeit'', ''Kinder der Landstrasse'', ''Daskind'', ''Brandzauber'' i ''Angeklagt''.<ref name="Limmat" /> Limmat Verlag opisuje romane ''Daskind'', ''Brandzauber'' i ''Angeklagt'' kao njenu "trilogiju nasilja", jedno od središnjih mjesta njenog opusa.<ref>{{cite web |title=Daskind – Brandzauber – Angeklagt |url=https://www.limmatverlag.ch/programm/titel/819-daskind-brandzauber-angeklagt.html |website=Limmat Verlag |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Priznanja i naslijeđe == Za svoj književni i društveni rad Mehr je dobila više priznanja. [[Univerzitet u Baselu]] dodijelio joj je 1998. počasni doktorat Filozofsko-historijskog fakulteta.<ref>{{cite web |title=Honorary Doctorates of the Faculty of Humanities and Social Sciences, 1998–2025 |url=https://www.unibas.ch/en/University/About-University/Dies-Academicus/Honorary-Awards-Dies-Academicus-Faculty-of-Humanities.html |website=University of Basel |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Dobitnica je i nagrade ProLitteris za životno djelo 2012.<ref name="Viceversa" /> Njena književna ostavština čuva se u [[Švicarski književni arhiv|Švicarskom književnom arhivu]].<ref>{{cite web |title=Literary estates and archives from L–Z |url=https://www.nb.admin.ch/en/estates-and-archives-lz |website=Swiss National Library |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Danas se smatra jednom od najvažnijih švicarskih autorica koje su književno i javno tematizirale progon Jeniša u 20. stoljeću.<ref name="HLS" /><ref>{{cite web |title=Stimme der Fahrenden ist verstummt: Mariella Mehr mit 74 gestorben |url=https://www.swissinfo.ch/ger/stimme-der-fahrenden-ist-verstummt-mariella-mehr-mit-74-gestorben/47878972 |website=SWI swissinfo.ch |date=6. 9. 2022 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mehr, Mariella}} [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Umrli 2022.]] [[Kategorija:Švicarski pisci]] [[Kategorija:Švicarski novinari]] [[Kategorija:Biografije, Zürich]] gswhh7rzt1mjc633sibqgwdn701baf1 1 532457 3819681 2026-03-25T22:36:59Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Romi | država2 = | država3 = }} 3819681 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Romi | država2 = | država3 = }} 1xgallatktsg77z317cey8p5xgfv3ai 3819682 3819681 2026-03-25T22:37:32Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819682 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Romi | država2 = | država3 = }} 34lzg3baodafw8bvnwrgmtpqvv8enr8 3819683 3819682 2026-03-25T22:37:46Z Mhare 481 http://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819683 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Romi | država2 = | država3 = }} tlszccjf60g8oj6x3dpcgh8f7dpc76e 14 532458 3819684 2026-03-25T22:38:31Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Romi}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819684 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Romi}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] hc94ds4hxudan4b7l9nddxxcf215rkx 0 532459 3819685 2026-03-25T22:40:48Z Mhare 481 + 3819685 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Mariola Abkowicz | datum_rođenja = 1964. | nacionalnost = [[Poljska|Poljakinja]] | zanimanje = bibliotekarka, karaimologinja, nastavnica i društvena aktivistkinja | organizacija = [[Savez poljskih Karaima]] | poznat_po = istraživanjima o [[Karaimi|Karaimima]] i radu na očuvanju karaimske kulture u Poljskoj }} '''Mariola Abkowicz''' (rođena 1964) [[poljska]] je [[Bibliotekar|bibliotekarka]], karaimologinja, nastavnica i društvena aktivistkinja. Poznata je po istraživanjima i popularizaciji historije, jezika i kulturne baštine [[Karaimi|Karaima]] u Poljskoj.<ref name="CMST">{{cite web |url=https://cmst.eu/authors/abkowicz-mariola/ |title=Abkowicz Mariola |website=CMST |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="KaraimiBio">{{cite web |url=https://karaimi.org/pl/ludzie/abkowicz-mariola |title=Mariola Abkowicz |website=Karaimi Polscy |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je na [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Wrocławu]] na Institutu za bibliotekarstvo i naučne informacije. Radila je kao bibliotekarka i bila na čelu biblioteke Stomatološkog fakulteta Medicinskog univerziteta u [[Wrocław|Wrocławu]], a potom je bila povezana s Univerzitetom Adam Mickiewicz u [[Poznań|Poznanju]], gdje je predavala karaimologiju, karaimsku književnost i kulturu.<ref name="CMST" /><ref name="KaraimiBio" /><ref name="GovDol">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/dolnoslaski-uw/pelnomocnik-wojewody-dolnoslaskiego-do-spraw-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych |title=Pełnomocnik Wojewody Dolnośląskiego do Spraw Mniejszości Narodowych i Etnicznych |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Abkowicz je dugogodišnja predsjednica Saveza poljskih Karaima i predstavnica karaimske manjine u Zajedničkoj komisiji vlade i nacionalnih i etničkih manjina u Poljskoj.<ref name="KRS">{{cite web |url=https://rejestr.io/krs/171973/zwiazek-karaimow-polskich |title=Związek Karaimów Polskich |website=rejestr.io |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="GovMinor">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/sklad-komisji |title=Skład Komisji |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U novembru 2025. imenovana je za opunomoćenicu vojvotkinje Donje Šleske za pitanja nacionalnih i etničkih manjina.<ref name="GovNew">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/dolnoslaski-uw/wojewoda-dolnoslaska-anna-zabska-powolala-nowego-pelnomocnika |title=Wojewoda dolnośląska Anna Żabska powołała nowego pełnomocnika |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Autorica je i suautorica naučnih i stručnih radova o karaimskoj historiji, genealogiji, antroponimiji i rukopisnoj baštini. Sudjelovala je i u projektu digitalnog arhiva ''e-Jazyszłar. Karaimskie Archiwum Cyfrowe''.<ref>{{cite web |url=https://bitik.karaimi.org/index.php/zkp/catalog/series/jazyszlar |title=e-Jazyszłar. Karaimskie Archiwum Cyfrowe |website=Bitik |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://projekty.ncn.gov.pl/en/?projekt_id=164514 |title=Projects funded by the NCN |website=National Science Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Također je urednica i glavna urednica karaimskog časopisa ''Awazymyz''.<ref>{{cite web |url=https://czasopisma.karaimi.org/index.php/awazymyz/article/view/850 |title=Między Wschodem i Zachodem |website=Czasopisma Karaimi.org |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czasopisma.karaimi.org/index.php/awazymyz/article/download/815/738 |title=Kalendarium i wydarzenia |website=Czasopisma Karaimi.org |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Abkowicz, Mariola}} [[Kategorija:Rođeni 1964.]] [[Kategorija:Poljski naučnici]] spx25nh9b4e2sn4ow76tqn2sjs0j1zt 3819686 3819685 2026-03-25T22:42:38Z Mhare 481 3819686 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Mariola Abkowicz | datum_rođenja = 1964. | nacionalnost = [[Poljska|Poljakinja]] | zanimanje = bibliotekarka, karaimologinja, nastavnica i društvena aktivistkinja | organizacija = [[Savez poljskih Karaima]] | poznat_po = istraživanjima o [[Karaimi|Karaimima]] i radu na očuvanju karaimske kulture u Poljskoj }} '''Mariola Abkowicz''' (rođena 1964) [[poljska]] je [[Bibliotekar|bibliotekarka]], karaimologinja, nastavnica i društvena aktivistkinja. Poznata je po istraživanjima i popularizaciji historije, jezika i kulturne baštine [[Karajiti|Karajita]] u Poljskoj.<ref name="CMST">{{cite web |url=https://cmst.eu/authors/abkowicz-mariola/ |title=Abkowicz Mariola |website=CMST |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="KaraimiBio">{{cite web |url=https://karaimi.org/pl/ludzie/abkowicz-mariola |title=Mariola Abkowicz |website=Karaimi Polscy |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je na [[Univerzitet u Wrocławu|Univerzitetu u Wrocławu]] na Institutu za bibliotekarstvo i naučne informacije. Radila je kao bibliotekarka i bila na čelu biblioteke Stomatološkog fakulteta Medicinskog univerziteta u [[Wrocław|Wrocławu]], a potom je bila povezana s Univerzitetom Adam Mickiewicz u [[Poznań|Poznanju]], gdje je predavala karaimologiju, karaimsku književnost i kulturu.<ref name="CMST" /><ref name="KaraimiBio" /><ref name="GovDol">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/dolnoslaski-uw/pelnomocnik-wojewody-dolnoslaskiego-do-spraw-mniejszosci-narodowych-i-etnicznych |title=Pełnomocnik Wojewody Dolnośląskiego do Spraw Mniejszości Narodowych i Etnicznych |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Abkowicz je dugogodišnja predsjednica Saveza poljskih Karaima i predstavnica karaimske manjine u Zajedničkoj komisiji vlade i nacionalnih i etničkih manjina u Poljskoj.<ref name="KRS">{{cite web |url=https://rejestr.io/krs/171973/zwiazek-karaimow-polskich |title=Związek Karaimów Polskich |website=rejestr.io |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="GovMinor">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/mniejszosci-narodowe-i-etniczne/sklad-komisji |title=Skład Komisji |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> U novembru 2025. imenovana je za opunomoćenicu vojvotkinje Donje Šleske za pitanja nacionalnih i etničkih manjina.<ref name="GovNew">{{cite web |url=https://www.gov.pl/web/dolnoslaski-uw/wojewoda-dolnoslaska-anna-zabska-powolala-nowego-pelnomocnika |title=Wojewoda dolnośląska Anna Żabska powołała nowego pełnomocnika |website=gov.pl |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Autorica je i suautorica naučnih i stručnih radova o karaimskoj historiji, genealogiji, antroponimiji i rukopisnoj baštini. Sudjelovala je i u projektu digitalnog arhiva ''e-Jazyszłar. Karaimskie Archiwum Cyfrowe''.<ref>{{cite web |url=https://bitik.karaimi.org/index.php/zkp/catalog/series/jazyszlar |title=e-Jazyszłar. Karaimskie Archiwum Cyfrowe |website=Bitik |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://projekty.ncn.gov.pl/en/?projekt_id=164514 |title=Projects funded by the NCN |website=National Science Centre |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Također je urednica i glavna urednica karaimskog časopisa ''Awazymyz''.<ref>{{cite web |url=https://czasopisma.karaimi.org/index.php/awazymyz/article/view/850 |title=Między Wschodem i Zachodem |website=Czasopisma Karaimi.org |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czasopisma.karaimi.org/index.php/awazymyz/article/download/815/738 |title=Kalendarium i wydarzenia |website=Czasopisma Karaimi.org |language=pl |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Abkowicz, Mariola}} [[Kategorija:Rođeni 1964.]] [[Kategorija:Poljski naučnici]] igjr8mtcg7qd223zc7tqkm4hl0egp1w 1 532460 3819687 2026-03-25T22:42:52Z Mhare 481 + 3819687 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = obrazovanje | tema2 = žena | tema3 = | država = Poljska | država2 = Krimski Karajiti | država3 = }} hrvp84ibv0n9kib6kxtwk14gtemfkp2 3819688 3819687 2026-03-25T22:43:07Z Mhare 481 3819688 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = obrazovanje | tema2 = žene | tema3 = | država = Poljska | država2 = Krimski Karajiti | država3 = }} i6xfqqchoi7l7y2e0im3dg024fkrb7m 14 532461 3819689 2026-03-25T22:43:31Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Krimski Karajiti}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819689 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Krimski Karajiti}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] q4v8nqsop9jog38202pya30uh3pf4oc 0 532462 3819690 2026-03-25T23:02:21Z Mhare 481 + 3819690 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naučnik | ime = Pardis Sabeti | puno_ime = Pardis Christine Sabeti | slika = Pardis Sabeti - PopTech 2011 - Camden Maine USA (6270734938).jpg | opis = | datum_rođenja = 1975. | mjesto_rođenja = [[Teheran]], [[Iran]] | prebivalište = | nacionalnost = iransko-američka | polje = [[Računarska biologija]], [[genetika]], [[genetička epidemiologija]] | institucije = [[Harvardski univerzitet]]<br>[[Broad Institute]]<br>[[Howard Hughes Medical Institute]] | alma_mater = [[Massachusetts Institute of Technology]]<br>[[Univerzitet Oxford]]<br>Harvard Medical School | poznat_po = istraživanjima prirodne selekcije u ljudskom genomu i genomskoj analizi zaraznih bolesti }} '''Pardis Sabeti''' jest iransko-američka naučnica iz oblasti [[računarska biologija|računarske biologije]], [[genetika|genetike]] i zaraznih bolesti. Profesorica je na [[Harvardski univerzitet|Harvardskom univerzitetu]], članica je [[Broad Institute|Broad Institutea]] te istraživačica [[Howard Hughes Medical Institute|Howard Hughes Medical Institutea]].<ref name="HarvardChan">{{cite web |title=Pardis Christine Sabeti |url=https://hsph.harvard.edu/profile/pardis-christine-sabeti/ |website=Harvard T.H. Chan School of Public Health |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="BroadBio">{{cite web |title=Pardis Sabeti |url=https://www.broadinstitute.org/bios/pardis-sabeti |website=Broad Institute |access-date=25. 3. 2026}}</ref><ref name="HHMI">{{cite web |title=Pardis C. Sabeti, MD, DPhil |url=https://www.hhmi.org/scientists/pardis-c-sabeti |website=Howard Hughes Medical Institute |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Najpoznatija je po razvoju metoda za otkrivanje novije pozitivne prirodne selekcije u ljudskom [[Genom|genomu]] te po primjeni genomskog sekvenciranja u praćenju širenja [[Patogen|patogena]], uključujući [[Ebola (bolest)|ebolu]], [[Zika virus|zika virus]], [[Lassa virus]] i [[SARS-CoV-2]].<ref name="HarvardChan" /><ref name="BroadBio" /><ref name="Nature2002">{{cite journal |last1=Sabeti |first1=P. C. |last2=Reich |first2=D. E. |last3=Higgins |first3=J. M. |last4=Levine |first4=H. Z. P. |last5=Richter |first5=D. J. |last6=Schaffner |first6=S. F. |last7=Gabriel |first7=S. B. |last8=Platko |first8=J. V. |last9=Patterson |first9=N. J. |last10=McDonald |first10=G. J. |last11=Ackerman |first11=H. C. |last12=Campbell |first12=S. J. |last13=Altshuler |first13=D. |last14=Cooper |first14=R. |last15=Kwiatkowski |first15=D. |last16=Ward |first16=R. |last17=Lander |first17=E. S. |title=Detecting recent positive selection in the human genome from haplotype structure |journal=Nature |volume=419 |issue=6909 |pages=832–837 |year=2002 |doi=10.1038/nature01140 |pmid=12397357}}</ref><ref name="Science2014">{{cite journal |last1=Gire |first1=S. K. |last2=Goba |first2=A. |last3=Andersen |first3=K. G. |last4=Sealfon |first4=R. S. G. |last5=Park |first5=D. J. |last6=Kanneh |first6=L. |last7=Jalloh |first7=S. |last8=Momoh |first8=M. |last9=Fullah |first9=M. |last10=Dudas |first10=G. |last11=Wohl |first11=S. |last12=Moses |first12=L. M. |last13=Yozwiak |first13=N. L. |last14=Winnicki |first14=S. M. |last15=Mathematics? |first15= |title=Genomic surveillance elucidates Ebola virus origin and transmission during the 2014 outbreak |journal=Science |volume=345 |issue=6202 |pages=1369–1372 |year=2014 |doi=10.1126/science.1259657 |pmid=25214632 |display-authors=6}}</ref> == Rani život i obrazovanje == Rođena je 1975. u [[Teheran]]u. Njena porodica napustila je Iran u vrijeme neposredno prije [[Iranska revolucija|Iranske revolucije]] i nastanila se u [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim Američkim Državama]].<ref name="Smithsonian">{{cite web |last=Weeks |first=Jennifer |title=Pardis Sabeti, the Rollerblading Rock Star Scientist of Harvard |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/pardis-sabeti-the-rollerblading-rock-star-scientist-of-harvard-135532753/ |website=Smithsonian Magazine |date=1. 11. 2012 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Diplomirala je na [[Masačusetski institut za tehnologiju|Masačusetskom institutu za tehnologiju]], magistrirala i doktorirala na [[Univerzitet Oxford|Univerzitetu Oxford]], a potom stekla i zvanje doktorice medicine na Harvard Medical Schoolu.<ref name="HarvardChan" /> == Naučna karijera == Sabeti se u ranijoj fazi karijere istakla radom na statističkim i genomskim metodama za prepoznavanje tragova pozitivne selekcije u ljudskom genomu. Njen rad iz 2002. o otkrivanju nedavne pozitivne selekcije pomoću haplotipske strukture smatra se jednim od važnih doprinosa populacijskoj genetici i evolucijskoj genomici.<ref name="Nature2002" /> Na Harvardu i Broad Instituteu vodila je ili suvodila istraživanja koja povezuju računske metode, evolucijsku biologiju i javno zdravstvo. Prema njenim institucionalnim profilima, laboratorij koji vodi razvija analitičke i eksperimentalne pristupe za proučavanje adaptacije u ljudima i patogenima te za otkrivanje, praćenje i obuzdavanje opasnih zaraznih bolesti.<ref name="HarvardChan" /><ref name="BroadBio" /><ref name="HHMI" /> Posebnu međunarodnu pažnju privukao je njen doprinos genomskom praćenju epidemije [[Ebola (bolest)|ebole]] u zapadnoj Africi 2014, kada su ona i saradnici sekvencirali virusne genome u realnom vremenu radi boljeg razumijevanja porijekla i širenja epidemije.<ref name="Science2014" /> Njen istraživački rad obuhvata i patogene kao što su [[Zika virus]], Lassa virus i [[SARS-CoV-2]], kao i izgradnju kapaciteta za genomski nadzor zaraznih bolesti u [[Zapadna Afrika|zapadnoj Africi]].<ref name="HarvardChan" /><ref name="BroadBio" /> == Priznanja == Sabeti je 2015. uvrštena na listu ''[[Time (časopis)|Time]] 100'' najuticajnijih ljudi na svijetu.<ref name="Time100">{{cite web |title=The 100 Most Influential People |url=https://time.com/collections/2015-time-100/ |website=Time |date=15. 4. 2015 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Članica je [[National Academy of Medicine|Nacionalne medicinske akademije Sjedinjenih Američkih Država]], a njeni institucionalni profili navode i druga priznanja povezana s istraživanjima zaraznih bolesti i genomike.<ref name="BroadBio" /><ref name="NAM2020">{{cite web |title=Marc Lipsitch, Pardis Sabeti elected to National Academy of Medicine |url=https://hsph.harvard.edu/news/marc-lipsitch-pardis-sabeti-elected-to-national-academy-of-medicine/ |website=Harvard T.H. Chan School of Public Health |date=20. 10. 2020 |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Sabeti, Pardis}} [[Kategorija:Rođeni 1975.]] [[Kategorija:Američki genetičari]] [[Kategorija:Američki biolozi]] [[Kategorija:Iranski naučnici]] [[Kategorija:Živi ljudi]] pv0m4mzegt2g9869zki33esbmux8pph 1 532463 3819691 2026-03-25T23:03:29Z Mhare 481 + 3819691 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Iran | država2 = | država3 = }} of8r55bml21xcaf78kuevl7a8i1rfz1 3819692 3819691 2026-03-25T23:03:55Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819692 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Iran | država2 = | država3 = }} 514x3z7hdqd179fb5oju4t6dtq2mdhv 3819693 3819692 2026-03-25T23:04:03Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819693 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = nauka | tema2 = | tema3 = | država = Iran | država2 = | država3 = }} cjtbgih3d98fax9yppzta710e8pyphx 0 532464 3819694 2026-03-25T23:41:35Z Mhare 481 + 3819694 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Nadežda Kadiševa | izvorno_ime = Надежда Никитична Кадышева | slika = Надежда Кадышева июль 2009 (upscaled).jpg | opis_slike = | puno_ime = Nadežda Nikitična Kadiševa | rođenje_datum = {{Datum rođenja i godine|1959|6|1}} | rođenje_mjesto = Gorki, Lenjinogorski rajon, [[Tatarska ASSR]], [[Ruska SFSR]], [[SSSR]] | državljanstvo = [[Sovjetski Savez|sovjetsko]] (do 1991), [[Rusija|rusko]] | zanimanje = pjevačica | žanr = folk, pop-folk | instrument = vokal | godine_aktivnosti = 1970-e – | izdavačka_kuća = Sojuz | povezani_izvođači = ansambl "Zlatno koljco" | pozadina = }} '''Nadežda Nikitična Kadiševa''' ({{Jez-ru|Надежда Никитична Кадышев}}, rođena 1. juna 1959. u selu [[Gorki]], [[Lenjinogorski rejon]], [[Tatarska ASSR]], [[Ruska SFSR]], [[Sovjetski Savez|SSSR]]) [[Rusija|ruska]] je pjevačica [[Narodna muzika|narodne muzike]] i [[Pop-folk|pop-folka]], najpoznatija kao dugogodišnja solistica ansambla "Zlatno koljco". Godine 1999. dobila je zvanje Narodnog umjetnika Ruske Federacije.<ref name="Ukaz1999">{{cite web |url=https://www.kremlin.ru/acts/bank/13994 |title=Указ Президента Российской Федерации от 17.06.1999 № 786 "О награждении государственными наградами Российской Федерации" |website=Kremlin.ru |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Prema službenoj biografiji, rođena je u selu Gorki u današnjem [[Tatarstan]]u. Kao dijete živjela je i u drugim naseljima u području [[Volga|Volge]], a dio djetinjstva provela je u internatu u [[Buguljma|Buguljmi]].<ref name="Bio">{{cite web |url=https://www.nadejdakadisheva.ru/venue/ |title=БИОГРАФИЯ |website=Официальный сайт Надежда Кадышева |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Nakon prve neuspješne prijave na Muzičku školu "M. M. Ipolitov-Ivanov", pohađala je pripremnu nastavu i potom upisala školu. Kasnije je nastavila obrazovanje na Institutu Gnjesin u [[Moskva|Moskvi]].<ref name="Bio" /> Profesionalnu karijeru započela je nastupajući u vokalnim sastavima narodne muzike. U trećoj godini studija nastupala je u kvartetu "Rossijanočka" pri [[Moskoncert|Moskoncertu]], čime je započeo njen profesionalni rad na estradi.<ref name="Bio" /> == Karijera == Kadiševa je najpoznatija kao solistica ansambla "Zlatno koljco", koji je osnovao njen suprug Aleksandar Kostjuk krajem 1980-ih. U sastavu je od osnivanja i ostala je njegovo najprepoznatljivije lice.<ref name="Bio" /><ref name="RBC">{{cite web |url=https://www.rbc.ru/person/6818b0299a79470c20afd228 |title=Надежда Кадышева |website=RBC |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Prema biografskim izvorima, ansambl je u početku mnogo nastupao u inostranstvu, dok je širu prepoznatljivost u Rusiji stekao početkom 1990-ih, naročito nakon saradnje sa studijom Sojuz.<ref name="Bio" /><ref name="RBC" /> Na službenoj stranici pjevačice navodi se da je više od tri decenije stalna solistica ansambla i da su pjesme sastava postale prepoznatljive u repertoaru savremene ruske narodne estrade.<ref name="Home">{{cite web |url=https://www.nadejdakadisheva.ru/ |title=Официальный сайт Надежда Кадышева. Народная артистка России |website=Официальный сайт Надежда Кадышева |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Među njenim najpoznatijim pjesmama često se izdvajaju "Tečjot ručjej", "Široka reka", "Ja ne koldunja" i "Ah, sudba moja, sudba".<ref name="Home" /><ref name="Concert">{{cite web |url=https://www.nadejdakadisheva.ru/shows/ |title=АФИША |website=Официальный сайт Надежда Кадышева |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Kadiševa je 1993. dobila zvanje Zaslužnog umjetnika Ruske Federacije.<ref name="Ukaz1993">{{cite web |url=https://www.kremlin.ru/acts/bank/4225 |title=Указ Президента Российской Федерации от 20.08.1993 № 1306 "О присвоении почетных званий Российской Федерации творческим работникам" |website=Kremlin.ru |language=ru |access-date=25. 3. 2026}}</ref> Zvanje Narodnog umjetnika Ruske Federacije dodijeljeno joj je 1999.<ref name="Ukaz1999" /> Na službenoj stranici navode se i druga priznanja, uključujući zvanja Narodnog umjetnika Republike Mordovije i Republike Tatarstan.<ref name="Home" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Kadiševa, Nadežda}} [[Kategorija:Ruske pjevačice]] [[Kategorija:Rođeni 1959.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] st111rjjrsonpan428q3v9t3zvwlcfk 1 532465 3819695 2026-03-25T23:43:07Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Erzja | država3 = }} 3819695 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Erzja | država3 = }} lscjz138q010jeup9ega5bgirdl1p11 3819696 3819695 2026-03-25T23:43:23Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819696 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Erzja | država3 = }} tv8cqayg9oiwcfj0eoce2ypy8u3ch77 3819697 3819696 2026-03-25T23:43:31Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819697 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = umjetnost | tema2 = | tema3 = | država = Rusija | država2 = Erzja | država3 = }} l0v9t9zjfa07rvzzmro7fqq43tzt2nf 0 532466 3819698 2026-03-26T00:05:43Z Mhare 481 + 3819698 wikitext text/x-wiki '''Pálné Veres''' (rođena kao '''Hermin Beniczky'''; [[Lázi]], [[Kraljevina Ugarska (1000–1918)|Kraljevina Ugarska]], 13. decembar 1815. – [[Váchartyán]], [[Austro-Ugarska]], 28. septembar 1895.) bila je [[Mađari|mađarska]] prosvjetna reformatorica, [[feminizam|feministkinja]] i jedna od najvažnijih zagovornica obrazovanja [[žena]] u 19. vijeku. Najpoznatija je po tome što je bila među osnivačima Nacionalnog udruženja za obrazovanje žena u Ugarskoj i što je stajala iza prve ustanove u Ugarskoj koja je djevojkama pružala sistematsko [[Srednja škola|srednje obrazovanje]].<ref name="lex">{{cite web |title=Veres Pálné, Beniczky Hermin |url=https://www.arcanum.com/hu/online-kiadvanyok/Lexikonok-magyar-eletrajzi-lexikon-7428D/v-78466/veres-palne-beniczky-hermin-78614/ |website=Magyar életrajzi lexikon |language=hu |access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref name="ceu">{{cite book |last=Loutfi |first=Anna |title=A Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms: Central, Eastern, and South Eastern Europe, 19th and 20th Centuries |publisher=Central European University Press |location=Budapest / New York |year=2006 |pages=54–57 |isbn=978-963-7326-39-4}}</ref> == Biografija == Rođena je u plemićkoj [[Protestantizam|protestantskoj]] porodici Beniczky u Nógrádskoj županiji tadašnje [[Kraljevina Ugarska (1000–1918)|Kraljevine Ugarske]]. Nakon udaje za Pála Veresa, prema tadašnjem mađarskom običaju uzela je oblik imena "Veres Pálné", doslovno "supruga Pála Veresa".<ref name="ceu" /><ref name="lex" /> Za pitanje ženskog obrazovanja počela se zanimati još sredinom 19. vijeka. Smatrala je da djevojkama treba omogućiti šire i ozbiljnije obrazovanje od tada uobičajenog kućnog odgoja, jer je obrazovana žena, po njenom shvatanju, važan činilac porodičnog i društvenog napretka.<ref name="ceu" /> Godine 1865. objavila je javni poziv pod naslovom ''Felhívás a nőkhöz'' u kojem je tražila širu podršku unapređenju ženskog obrazovanja. Oko tog pitanja potom je okupila istaknute pristalice reforme, a 1867. sudjelovala je u osnivanju Nacionalnog udruženja za obrazovanje žena u Ugarskoj (mađ. ''Országos Nőképző-Egyesület'').<ref name="ceu" /><ref>{{cite web |title=Veres Pálné Beniczky Hermin |url=https://nokert.hu/no/veres-palne-beniczky-hermin/ |website=Nőkért |language=hu |access-date=26. 3. 2026}}</ref> Udruženje je 1869. otvorilo školu za djevojke u [[Pešta|Pešti]], a Veres je postala njenom direktoricom. Ta se ustanova u historiografiji navodi kao prva škola u Ugarskoj koja je djevojkama nudila organizirano srednje obrazovanje. Kasnije se razvila u znamenitu [[Budimpešta|budimpeštansku]] školu koja danas nosi njeno ime.<ref name="ceu" /><ref name="lex" /><ref>{{cite web |title=Iskolánk története |url=https://www.vpg.hu/iskolankrol/iskolank-tortenete/ |website=Veres Pálné Gimnázium |language=hu |access-date=26. 3. 2026}}</ref> Veres se zalagala za nastavni program koji ne bi bio ograničen samo na "ženske" vještine, nego bi uključivao jezike, historiju, prirodne i društvene predmete te opću kulturu. Njen rad imao je dugoročan utjecaj na otvaranje viših nivoa obrazovanja ženama u Mađarskoj; ubrzo nakon njene smrti uslijedile su i dalje reforme koje su ženama omogućile pristup [[Univerzitet|univerzitetskom]] obrazovanju.<ref name="ceu" /><ref>{{cite web |title=A Wlassics-kollégium |url=https://epa.oszk.hu/03300/03300/00010/pdf/EPA03300_konyv_es_neveles_2017_2_098-107.pdf |website=Könyv és Nevelés |language=hu |access-date=26. 3. 2026}}</ref> Umrla je 28. septembra 1895. u Váchartyánu. U Mađarskoj je ostala upamćena kao pionirka modernog ženskog obrazovanja; po njoj su nazvane ulica u [[Budimpešta|Budimpešti]] i poznata srednja škola, a podignut joj je i spomenik.<ref name="lex" /><ref>{{cite web |title=Veres Pálné |url=https://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?record=hubp048&webpage=ST |website=Statues - Hither & Thither |access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Naslijeđe == U mađarskoj društvenoj i obrazovnoj historiji Pálné Veres smatra se jednom od ključnih ličnosti ranog pokreta za obrazovnu i društvenu emancipaciju žena. Njeno djelovanje povezano je s razvojem građanskog ženskog pokreta u drugoj polovini 19. vijeka i s institucionalnim širenjem obrazovnih mogućnosti za djevojke u Ugarskoj.<ref name="ceu" /><ref>{{cite journal |last=Fabian |first=Katalin |title=The Formation of Women's Groups in Hungary |journal=Aspasia |volume=1 |year=2007 |pages=128–129 |doi=10.3167/asp.2007.010107}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Veres, Palne}} [[Kategorija:1815.]] [[Kategorija:1895.]] [[Kategorija:Feminizam]] c1m3by1hrw40qa5re0v7vu27paanqap 0 532467 3819699 2026-03-26T00:09:17Z Mhare 481 + 3819699 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Venecijanske zidine u Nikoziji | izvorno_ime = Venetian Walls of Nicosia | domaći_jezik = en | slika = Famagusta Gate.jpg | tekst = [[Famagusta Gate]], jedan od tri historijska ulaza u grad | status = Sačuvano | vrsta_građevine = Gradske zidine | stil = [[Renesansa|Renesansna]] vojna arhitektura | lokacija = [[Nikozija]] | lokacija_grad = Nikozija | država = [[Kipar]] | početak = 1567. | završetak_datum = oko 1570. | arhitekt = [[Giulio Savorgnano]] | poznato_po = 11 bastiona i 3 gradska ulaza | obim = oko 4,5 km | materijal = kamen i opeka }} '''Venecijanske zidine u Nikoziji''' jesu sistem gradskih [[fortifikacija]] koji okružuje stari grad [[Nikozija|Nikozije]] na [[Kipar|Kipru]]. Današnje zidine podignute su u doba [[Mletačka Republika|Mletačke Republike]] od 1567. kao zamjena za starije srednjovjekovne bedeme, a projektirane su prema savremenim načelima odbrane od [[artiljerija|artiljerije]].<ref name="NicosiaWalls">{{cite web |title=The Medieval Walls |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/sights/the-medieval-walls/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="Savorgnano">{{cite web |title=The new fortifications by Julio Savorgnano |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/new-walls/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> Zidine imaju gotovo kružni tlocrt, s jedanaest [[bastion]]a i tri glavna ulaza, te predstavljaju jedan od najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Guide">{{cite web |title=A Guide to Cyprus |url=https://www.visitcyprus.com/wp-content/uploads/2024/09/A_GUIDE_TO_CYPRUS_-_English_WEB_VERSION_15_5_24.pdf |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26 |page=14}}</ref><ref name="TCCH">{{cite web |title=Nicosia Walls (between Mula Bastion and Roccas Bastion) |url=https://www.tcchcyprus.com/wp-content/uploads/2022/10/Nicosia-Walls-between-Mula-Bastion-and-Roccas-Bastion.pdf |website=Technical Committee on Cultural Heritage |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=1–2}}</ref> [[Datoteka:Nicosia venetian walls Republic of Cyprus 3.JPG|mini|desno|Pogled na jedan dio venecijanskih zidina Nikozije]] == Historija == Nikozija je bila utvrđen grad i prije mletačkog perioda. U [[Bizantijsko Carstvo|bizantijsko]] doba postojale su ranije fortifikacije, a u doba [[Luzinjani|Luzinjana]] grad je dobio prostraniji pojas bedema koji je obuhvatao znatno veću površinu od današnjeg starog grada.<ref name="Papapolyviou">{{cite web |title=Nicosia: a divided capital in Europe |url=https://d-nb.info/1192049071/34 |website=Federal Agency for Civic Education |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=2–3}}</ref><ref name="TCCH" /> Ti stariji bedemi, međutim, do 16. stoljeća više nisu odgovarali novim vojnim potrebama: bili su zastarjeli, predugački za efikasnu odbranu relativno malobrojnom mletačkom posadom i nedovoljno prilagođeni razvoju topništva.<ref name="TCCH" /><ref name="Savorgnano" /> Nakon što je [[Kraljevina Kipar]] 1489. došla pod vlast Mletačke Republike, pitanje odbrane ostrva postajalo je sve važnije zbog širenja [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] u istočnom [[Sredozemno more|Sredozemlju]]. Poseban poticaj za radikalno preuređenje nikozijskih fortifikacija dao je porast osmanske prijetnje poslije [[Velika opsada Malte|Velike opsade Malte]] 1565, kada su Mlečani intenzivirali jačanje svojih istočnomediteranskih uporišta.<ref name="NicosiaWalls" /><ref name="BigPolitics">{{cite web |title=Big Politics Around Cyprus. The Ottoman Empire and Venice in 1570–1571 |url=https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/download/2197/2051/ |website=Perspektywy Kultury |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=169–174}}</ref> Zbog toga je 1567. pokrenut novi fortifikacijski program prema projektu vojnog inženjera [[Giulio Savorgnano|Giulija Savorgnana]]. Mlečani su srušili veći dio ranijih srednjovjekovnih zidina i smanjili obim utvrđenog prostora kako bi novi sistem bio kompaktniji i lakši za odbranu. U sklopu radova srušeni su i pojedini objekti unutar i izvan novog obrisa zidina, kako bi se dobio građevinski materijal i osiguralo čišće polje vatre oko grada.<ref name="Savorgnano" /><ref name="NicosiaWalls" /> Istovremeno je tok rijeke [[Pedieos]] preusmjeren izvan grada; time se smanjivala opasnost od poplava, ali i omogućavalo punjenje opkopa oko novih bedema.<ref name="Papapolyviou" /><ref name="TCCH" /> Radovi su započeli u julu 1567, a glavni pojas zidina s jedanaest bastiona i tri kapije oblikovan je u kratkom roku, iako su pojedini elementi fortifikacijskog sistema ostali nedovršeni do osmanske invazije.<ref name="TCCH" /><ref name="BigPolitics" /> Novi bedemi predstavljali su jasan prijelaz od srednjovjekovne prema [[renesansa|renesansnoj]] vojnoj arhitekturi: umjesto visokih i dugih zidova, Nikozija je dobila niži, deblji i geometrijski pravilniji obrambeni prsten prilagođen topovima i bastionskoj odbrani.<ref name="Savorgnano" /><ref name="Papapolyviou" /> Fortifikacije, međutim, nisu bile potpuno dovršene kada je osmanska vojska 1. jula 1570. stigla na Kipar, a 22. jula otpočela opsada Nikozije.<ref name="Siege">{{cite web |title=The Siege of Nicosia |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/nicosia-siege/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="Papapolyviou" /> Grad je pao 9. septembra 1570. nakon približno šest sedmica opsade, kada su osmanske snage probile odbranu kod bastiona Podocattaro.<ref name="Siege" /><ref name="Papapolyviou" /> Time je mletački projekat odbrane glavnog grada praktično propao, a osmansko osvajanje cijelog Kipra dovršeno je 1571. padom [[Famagusta|Famaguste]].<ref name="Papapolyviou" /><ref name="BigPolitics" /> U osmanskom periodu Nikozija je ostala administrativno središte ostrva, a zidine su popravljane i prilagođavane novim potrebama. Prema kasnijim izvorima, Osmanlije su učvršćivale dijelove bedema kamenom, naročito ondje gdje je ranija struktura bila slabija.<ref name="TCCH" /> Ipak, s vremenom je njihova isključivo vojna funkcija slabila, dok je njihov značaj kao granice urbanog jezgra ostao važan. U britanskom kolonijalnom periodu, nakon 1878, probijeni su novi otvori radi lakšeg prometa između grada unutar zidina i novijih četvrti izvan njih.<ref name="UrbanDevelopment">{{cite web |title=Urban development |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/urban-development/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="PaphosGate">{{cite web |title=Pafos Gate |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/sights/paphos-gate/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> == Arhitektura == Mletačke zidine Nikozije oblikovane su kao kompaktan prsten oko staroga grada. Njihov obim iznosi približno 4,5 kilometra, a sistem se sastoji od jedanaest srcolikih ili peterokutnih bastiona i širokog [[opkop]]a.<ref name="Guide" /><ref name="Cyprus11000">{{cite web |title=11000 Years of History and Civilisation |url=https://www.visitcyprus.com/wp-content/uploads/files/11000%20YEARS/11000_YEARS_ENG_WEB_15_10_2021_AMENDED.pdf |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26 |page=66}}</ref><ref name="Eurolithos">{{cite web |title=Built heritage of Nicosia, Cyprus: the use of calcarenite stones |url=https://repository.europe-geology.eu/egdidocs/eurolithos/built%2Bheritage%2Bof%2Bnicosia%2Bcyprus%2Bthe%2Buse%2Bof%2Bcalc.pdf |website=EuroLithos |language=en |access-date=2026-03-26 |page=6}}</ref> Bastioni su nazvani po uglednim porodicama i dužnosnicima koji su sudjelovali u finansiranju gradnje: Caraffa, Podocattaro, Constanza, D'Avila, Tripoli, Roccas, Mula, Quirini, Barbaro, Loredano i Flatro.<ref name="TCCH" /> Tri izvorna ulaza u grad jesu [[Famagusta Gate]] na istoku, [[Pafos Gate]] na zapadu i [[Kyrenia Gate]] na sjeveru.<ref name="Guide" /><ref name="FamagustaGate">{{cite web |title=Famagusta Gate (Pyli Ammochostou) |url=https://www.visitcyprus.com/discover-cyprus/culture/sites-and-monuments/famagusta-gate-pyli-ammochostou/ |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="PaphosGate" /><ref name="KyreniaGuide">{{cite web |title=Kyrenia Gate |url=https://www.ahdr.info/wp-content/uploads/2024/08/kyrenia-gate-14-16-UK_Final-Layout-03_09.pdf |website=Association for Historical Dialogue and Research |language=en |access-date=2026-03-26 |page=14}}</ref> Famagusta Gate, nekada poznat kao Porta Giuliana, bio je najveći i arhitektonski najrazrađeniji ulaz u grad.<ref name="FamagustaGate" /> [[Datoteka:Famagusta Gate in Nicosia Cyprus.jpg|mini|desno|Vanjski pogled na [[Famagusta Gate]]]] == Savremeni značaj == Zidine i danas određuju urbanistički identitet historijskog jezgra Nikozije. Nakon podjele grada i uspostave tampon-zone pod nadzorom [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]], dio staroga grada unutar zidina presječen je tzv. zelenom linijom, pa se pojedini bastioni nalaze na južnoj strani, pojedini na sjevernoj, a neki djelimično unutar tampon-zone.<ref name="TCCH" /><ref name="BufferZone">{{cite web |title=The buffer zone of the historic centre of Nicosia, Cyprus |url=https://www.europanostra.org/wp-content/uploads/2017/04/7ME-2013-CY-Nicosia-report.pdf |website=Europa Nostra |language=en |access-date=2026-03-26 |page=3}}</ref><ref name="Bakshi">{{cite journal |last=Bakshi |first=Anoma Pieris |title=Memory and Place in Divided Nicosia |journal=Middle East Technical University Journal of the Faculty of Architecture |year=2011 |volume=28 |issue=2 |pages=16–17 |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/417039 |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> Uprkos tome, zidine ostaju ključni historijski i kulturni spomenik grada, kao i važan primjer renesansne vojne arhitekture na istočnom Mediteranu.<ref name="Eurolithos" /><ref name="Papapolyviou" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Nikozija, zidine}} [[Kategorija:Tvrđave na Kipru]] 8byrf1hew4bsqoypdooh72cx3a0ku4b 3819720 3819699 2026-03-26T08:37:32Z KWiki 9400 @[[Korisnik:Mhare|Mhare]]: "Gate" se u ovom kontekstu može prevesti kao "vrata", ponegdje i "kapija". 3819720 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Venecijanske zidine u Nikoziji | izvorno_ime = Venetian Walls of Nicosia | domaći_jezik = en | slika = Famagusta Gate.jpg | tekst = [[Famagustanska vrata]], jedan od tri historijska ulaza u grad | status = Sačuvano | vrsta_građevine = Gradske zidine | stil = [[Renesansa|Renesansna]] vojna arhitektura | lokacija = [[Nikozija]] | lokacija_grad = Nikozija | država = [[Kipar]] | početak = 1567. | završetak_datum = oko 1570. | arhitekt = [[Giulio Savorgnano]] | poznato_po = 11 bastiona i tri gradska ulaza | obim = oko 4,5 km | materijal = kamen i opeka }} '''Venecijanske zidine u Nikoziji''' jesu sistem gradskih [[fortifikacija]] koji okružuje stari grad [[Nikozija|Nikozije]] na [[Kipar|Kipru]]. Današnje zidine podignute su u doba [[Mletačka Republika|Mletačke Republike]] od 1567. kao zamjena za starije srednjovjekovne bedeme, a projektirane su prema savremenim načelima odbrane od [[artiljerija|artiljerije]].<ref name="NicosiaWalls">{{cite web |title=The Medieval Walls |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/sights/the-medieval-walls/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="Savorgnano">{{cite web |title=The new fortifications by Julio Savorgnano |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/new-walls/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> Zidine imaju gotovo kružni tlocrt, s jedanaest [[bastion]]a i tri glavna ulaza, te predstavljaju jedan od najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Guide">{{cite web |title=A Guide to Cyprus |url=https://www.visitcyprus.com/wp-content/uploads/2024/09/A_GUIDE_TO_CYPRUS_-_English_WEB_VERSION_15_5_24.pdf |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26 |page=14}}</ref><ref name="TCCH">{{cite web |title=Nicosia Walls (between Mula Bastion and Roccas Bastion) |url=https://www.tcchcyprus.com/wp-content/uploads/2022/10/Nicosia-Walls-between-Mula-Bastion-and-Roccas-Bastion.pdf |website=Technical Committee on Cultural Heritage |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=1–2}}</ref> [[Datoteka:Nicosia venetian walls Republic of Cyprus 3.JPG|mini|desno|Pogled na jedan dio venecijanskih zidina Nikozije]] == Historija == Nikozija je bila utvrđen grad i prije mletačkog perioda. U [[Bizantijsko Carstvo|bizantijsko]] doba postojale su ranije fortifikacije, a u doba [[Luzinjani|Luzinjana]] grad je dobio prostraniji pojas bedema koji je obuhvatao znatno veću površinu od današnjeg starog grada.<ref name="Papapolyviou">{{cite web |title=Nicosia: a divided capital in Europe |url=https://d-nb.info/1192049071/34 |website=Federal Agency for Civic Education |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=2–3}}</ref><ref name="TCCH" /> Ti stariji bedemi, međutim, do 16. stoljeća više nisu odgovarali novim vojnim potrebama: bili su zastarjeli, predugački za efikasnu odbranu relativno malobrojnom mletačkom posadom i nedovoljno prilagođeni razvoju topništva.<ref name="TCCH" /><ref name="Savorgnano" /> Nakon što je [[Kraljevina Kipar]] 1489. došla pod vlast Mletačke Republike, pitanje odbrane ostrva postajalo je sve važnije zbog širenja [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] u istočnom [[Sredozemno more|Sredozemlju]]. Poseban poticaj za radikalno preuređenje nikozijskih fortifikacija dao je porast osmanske prijetnje poslije [[Velika opsada Malte|Velike opsade Malte]] 1565, kada su Mlečani intenzivirali jačanje svojih istočnomediteranskih uporišta.<ref name="NicosiaWalls" /><ref name="BigPolitics">{{cite web |title=Big Politics Around Cyprus. The Ottoman Empire and Venice in 1570–1571 |url=https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/download/2197/2051/ |website=Perspektywy Kultury |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=169–174}}</ref> Zbog toga je 1567. pokrenut novi fortifikacijski program prema projektu vojnog inženjera [[Giulio Savorgnano|Giulija Savorgnana]]. Mlečani su srušili veći dio ranijih srednjovjekovnih zidina i smanjili obim utvrđenog prostora kako bi novi sistem bio kompaktniji i lakši za odbranu. U sklopu radova srušeni su i pojedini objekti unutar i izvan novog obrisa zidina, kako bi se dobio građevinski materijal i osiguralo čišće polje vatre oko grada.<ref name="Savorgnano" /><ref name="NicosiaWalls" /> Istovremeno je tok rijeke [[Pedieos]] preusmjeren izvan grada; time se smanjivala opasnost od poplava, ali i omogućavalo punjenje opkopa oko novih bedema.<ref name="Papapolyviou" /><ref name="TCCH" /> Radovi su započeli u julu 1567, a glavni pojas zidina s jedanaest bastiona i tri kapije oblikovan je u kratkom roku, iako su pojedini elementi fortifikacijskog sistema ostali nedovršeni do osmanske invazije.<ref name="TCCH" /><ref name="BigPolitics" /> Novi bedemi predstavljali su jasan prijelaz od srednjovjekovne prema [[renesansa|renesansnoj]] vojnoj arhitekturi: umjesto visokih i dugih zidova, Nikozija je dobila niži, deblji i geometrijski pravilniji obrambeni prsten prilagođen topovima i bastionskoj odbrani.<ref name="Savorgnano" /><ref name="Papapolyviou" /> Fortifikacije, međutim, nisu bile potpuno dovršene kada je osmanska vojska 1. jula 1570. stigla na Kipar, a 22. jula počela opsada Nikozije.<ref name="Siege">{{cite web |title=The Siege of Nicosia |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/nicosia-siege/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="Papapolyviou" /> Grad je pao 9. septembra 1570. nakon približno šest sedmica opsade, kada su osmanske snage probile odbranu kod bastiona Podocattaro.<ref name="Siege" /><ref name="Papapolyviou" /> Time je mletački projekat odbrane glavnog grada praktično propao, a osmansko osvajanje cijelog Kipra dovršeno je 1571. padom [[Famagusta|Famaguste]].<ref name="Papapolyviou" /><ref name="BigPolitics" /> U osmanskom periodu Nikozija je ostala administrativno središte ostrva, a zidine su popravljane i prilagođavane novim potrebama. Prema kasnijim izvorima, Osmanlije su učvršćivale dijelove bedema kamenom, naročito ondje gdje je ranija struktura bila slabija.<ref name="TCCH" /> Ipak, s vremenom je njihova isključivo vojna funkcija slabila, dok je njihov značaj kao granice urbanog jezgra ostao važan. U britanskom kolonijalnom periodu, nakon 1878, probijeni su novi otvori radi lakšeg prometa između grada unutar zidina i novijih četvrti izvan njih.<ref name="UrbanDevelopment">{{cite web |title=Urban development |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/urban-development/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="PaphosGate">{{cite web |title=Pafos Gate |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/sights/paphos-gate/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> == Arhitektura == Mletačke zidine Nikozije oblikovane su kao kompaktan prsten oko staroga grada. Njihov obim iznosi približno 4,5 kilometra, a sistem se sastoji od jedanaest srcolikih ili peterokutnih bastiona i širokog [[opkop]]a.<ref name="Guide" /><ref name="Cyprus11000">{{cite web |title=11000 Years of History and Civilisation |url=https://www.visitcyprus.com/wp-content/uploads/files/11000%20YEARS/11000_YEARS_ENG_WEB_15_10_2021_AMENDED.pdf |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26 |page=66}}</ref><ref name="Eurolithos">{{cite web |title=Built heritage of Nicosia, Cyprus: the use of calcarenite stones |url=https://repository.europe-geology.eu/egdidocs/eurolithos/built%2Bheritage%2Bof%2Bnicosia%2Bcyprus%2Bthe%2Buse%2Bof%2Bcalc.pdf |website=EuroLithos |language=en |access-date=2026-03-26 |page=6}}</ref> Bastioni su nazvani po uglednim porodicama i dužnosnicima koji su sudjelovali u finansiranju gradnje: Caraffa, Podocattaro, Constanza, D'Avila, Tripoli, Roccas, Mula, Quirini, Barbaro, Loredano i Flatro.<ref name="TCCH" /> Tri izvorna ulaza u grad jesu [[Famagustanska vrata]] na istoku, [[Pafoska vrata|Pafoska]] na zapadu i [[Kirenijska vrata|Kirenijska]] na sjeveru.<ref name="Guide" /><ref name="FamagustaGate">{{cite web |title=Famagusta Gate (Pyli Ammochostou) |url=https://www.visitcyprus.com/discover-cyprus/culture/sites-and-monuments/famagusta-gate-pyli-ammochostou/ |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="PaphosGate" /><ref name="KyreniaGuide">{{cite web |title=Kyrenia Gate |url=https://www.ahdr.info/wp-content/uploads/2024/08/kyrenia-gate-14-16-UK_Final-Layout-03_09.pdf |website=Association for Historical Dialogue and Research |language=en |access-date=2026-03-26 |page=14}}</ref> Famagustanska vrata, nekada poznata kao ''Porta Giuliana'', bila su najveći i arhitektonski najrazrađeniji ulaz u grad.<ref name="FamagustaGate" /> [[Datoteka:Famagusta Gate in Nicosia Cyprus.jpg|mini|desno|Vanjski pogled na [[Famagustanska vrata]]]] == Savremena važnost == Zidine i danas određuju urbanistički identitet historijskog jezgra Nikozije. Nakon podjele grada i uspostave tampon-zone pod nadzorom [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] dio staroga grada unutar zidina presječen je tzv. zelenom linijom, pa su pojedini bastioni na južnoj strani, pojedini na sjevernoj, a neki djelomično unutar tampon-zone.<ref name="TCCH" /><ref name="BufferZone">{{cite web |title=The buffer zone of the historic centre of Nicosia, Cyprus |url=https://www.europanostra.org/wp-content/uploads/2017/04/7ME-2013-CY-Nicosia-report.pdf |website=Europa Nostra |language=en |access-date=2026-03-26 |page=3}}</ref><ref name="Bakshi">{{cite journal |last=Bakshi |first=Anoma Pieris |title=Memory and Place in Divided Nicosia |journal=Middle East Technical University Journal of the Faculty of Architecture |year=2011 |volume=28 |issue=2 |pages=16–17 |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/417039 |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> Uprkos tome zidine ostaju ključni historijski i kulturni spomenik grada, kao i važan primjer renesansne vojne arhitekture na istočnom Mediteranu.<ref name="Eurolithos" /><ref name="Papapolyviou" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Nikozija, zidine}} [[Kategorija:Tvrđave na Kipru]] l6vsb64p0v1trbx5n9w07sy9hl5kb2d 3819721 3819720 2026-03-26T08:38:02Z KWiki 9400 3819721 wikitext text/x-wiki {{Infokutija građevina | naziv = Venecijanske zidine u Nikoziji | izvorno_ime = | domaći_jezik = | slika = Famagusta Gate.jpg | tekst = [[Famagustanska vrata]], jedan od tri historijska ulaza u grad | status = Sačuvano | vrsta_građevine = Gradske zidine | stil = [[Renesansa|Renesansna]] vojna arhitektura | lokacija = [[Nikozija]] | lokacija_grad = Nikozija | država = [[Kipar]] | početak = 1567. | završetak_datum = oko 1570. | arhitekt = [[Giulio Savorgnano]] | poznato_po = 11 bastiona i tri gradska ulaza | obim = oko 4,5 km | materijal = kamen i opeka }} '''Venecijanske zidine u Nikoziji''' jesu sistem gradskih [[fortifikacija]] koji okružuje stari grad [[Nikozija|Nikozije]] na [[Kipar|Kipru]]. Današnje zidine podignute su u doba [[Mletačka Republika|Mletačke Republike]] od 1567. kao zamjena za starije srednjovjekovne bedeme, a projektirane su prema savremenim načelima odbrane od [[artiljerija|artiljerije]].<ref name="NicosiaWalls">{{cite web |title=The Medieval Walls |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/sights/the-medieval-walls/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="Savorgnano">{{cite web |title=The new fortifications by Julio Savorgnano |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/new-walls/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> Zidine imaju gotovo kružni tlocrt, s jedanaest [[bastion]]a i tri glavna ulaza, te predstavljaju jedan od najprepoznatljivijih spomenika grada.<ref name="Guide">{{cite web |title=A Guide to Cyprus |url=https://www.visitcyprus.com/wp-content/uploads/2024/09/A_GUIDE_TO_CYPRUS_-_English_WEB_VERSION_15_5_24.pdf |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26 |page=14}}</ref><ref name="TCCH">{{cite web |title=Nicosia Walls (between Mula Bastion and Roccas Bastion) |url=https://www.tcchcyprus.com/wp-content/uploads/2022/10/Nicosia-Walls-between-Mula-Bastion-and-Roccas-Bastion.pdf |website=Technical Committee on Cultural Heritage |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=1–2}}</ref> [[Datoteka:Nicosia venetian walls Republic of Cyprus 3.JPG|mini|desno|Pogled na jedan dio venecijanskih zidina Nikozije]] == Historija == Nikozija je bila utvrđen grad i prije mletačkog perioda. U [[Bizantijsko Carstvo|bizantijsko]] doba postojale su ranije fortifikacije, a u doba [[Luzinjani|Luzinjana]] grad je dobio prostraniji pojas bedema koji je obuhvatao znatno veću površinu od današnjeg starog grada.<ref name="Papapolyviou">{{cite web |title=Nicosia: a divided capital in Europe |url=https://d-nb.info/1192049071/34 |website=Federal Agency for Civic Education |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=2–3}}</ref><ref name="TCCH" /> Ti stariji bedemi, međutim, do 16. stoljeća više nisu odgovarali novim vojnim potrebama: bili su zastarjeli, predugački za efikasnu odbranu relativno malobrojnom mletačkom posadom i nedovoljno prilagođeni razvoju topništva.<ref name="TCCH" /><ref name="Savorgnano" /> Nakon što je [[Kraljevina Kipar]] 1489. došla pod vlast Mletačke Republike, pitanje odbrane ostrva postajalo je sve važnije zbog širenja [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]] u istočnom [[Sredozemno more|Sredozemlju]]. Poseban poticaj za radikalno preuređenje nikozijskih fortifikacija dao je porast osmanske prijetnje poslije [[Velika opsada Malte|Velike opsade Malte]] 1565, kada su Mlečani intenzivirali jačanje svojih istočnomediteranskih uporišta.<ref name="NicosiaWalls" /><ref name="BigPolitics">{{cite web |title=Big Politics Around Cyprus. The Ottoman Empire and Venice in 1570–1571 |url=https://czasopisma.ignatianum.edu.pl/pk/article/download/2197/2051/ |website=Perspektywy Kultury |language=en |access-date=2026-03-26 |pages=169–174}}</ref> Zbog toga je 1567. pokrenut novi fortifikacijski program prema projektu vojnog inženjera [[Giulio Savorgnano|Giulija Savorgnana]]. Mlečani su srušili veći dio ranijih srednjovjekovnih zidina i smanjili obim utvrđenog prostora kako bi novi sistem bio kompaktniji i lakši za odbranu. U sklopu radova srušeni su i pojedini objekti unutar i izvan novog obrisa zidina, kako bi se dobio građevinski materijal i osiguralo čišće polje vatre oko grada.<ref name="Savorgnano" /><ref name="NicosiaWalls" /> Istovremeno je tok rijeke [[Pedieos]] preusmjeren izvan grada; time se smanjivala opasnost od poplava, ali i omogućavalo punjenje opkopa oko novih bedema.<ref name="Papapolyviou" /><ref name="TCCH" /> Radovi su započeli u julu 1567, a glavni pojas zidina s jedanaest bastiona i tri kapije oblikovan je u kratkom roku, iako su pojedini elementi fortifikacijskog sistema ostali nedovršeni do osmanske invazije.<ref name="TCCH" /><ref name="BigPolitics" /> Novi bedemi predstavljali su jasan prijelaz od srednjovjekovne prema [[renesansa|renesansnoj]] vojnoj arhitekturi: umjesto visokih i dugih zidova, Nikozija je dobila niži, deblji i geometrijski pravilniji obrambeni prsten prilagođen topovima i bastionskoj odbrani.<ref name="Savorgnano" /><ref name="Papapolyviou" /> Fortifikacije, međutim, nisu bile potpuno dovršene kada je osmanska vojska 1. jula 1570. stigla na Kipar, a 22. jula počela opsada Nikozije.<ref name="Siege">{{cite web |title=The Siege of Nicosia |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/nicosia-siege/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="Papapolyviou" /> Grad je pao 9. septembra 1570. nakon približno šest sedmica opsade, kada su osmanske snage probile odbranu kod bastiona Podocattaro.<ref name="Siege" /><ref name="Papapolyviou" /> Time je mletački projekat odbrane glavnog grada praktično propao, a osmansko osvajanje cijelog Kipra dovršeno je 1571. padom [[Famagusta|Famaguste]].<ref name="Papapolyviou" /><ref name="BigPolitics" /> U osmanskom periodu Nikozija je ostala administrativno središte ostrva, a zidine su popravljane i prilagođavane novim potrebama. Prema kasnijim izvorima, Osmanlije su učvršćivale dijelove bedema kamenom, naročito ondje gdje je ranija struktura bila slabija.<ref name="TCCH" /> Ipak, s vremenom je njihova isključivo vojna funkcija slabila, dok je njihov značaj kao granice urbanog jezgra ostao važan. U britanskom kolonijalnom periodu, nakon 1878, probijeni su novi otvori radi lakšeg prometa između grada unutar zidina i novijih četvrti izvan njih.<ref name="UrbanDevelopment">{{cite web |title=Urban development |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/nicosia/nicosia/urban-development/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="PaphosGate">{{cite web |title=Pafos Gate |url=https://www.nicosia.org.cy/en-GB/discover/sights/paphos-gate/ |website=Municipality of Nicosia |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> == Arhitektura == Mletačke zidine Nikozije oblikovane su kao kompaktan prsten oko staroga grada. Njihov obim iznosi približno 4,5 kilometra, a sistem se sastoji od jedanaest srcolikih ili peterokutnih bastiona i širokog [[opkop]]a.<ref name="Guide" /><ref name="Cyprus11000">{{cite web |title=11000 Years of History and Civilisation |url=https://www.visitcyprus.com/wp-content/uploads/files/11000%20YEARS/11000_YEARS_ENG_WEB_15_10_2021_AMENDED.pdf |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26 |page=66}}</ref><ref name="Eurolithos">{{cite web |title=Built heritage of Nicosia, Cyprus: the use of calcarenite stones |url=https://repository.europe-geology.eu/egdidocs/eurolithos/built%2Bheritage%2Bof%2Bnicosia%2Bcyprus%2Bthe%2Buse%2Bof%2Bcalc.pdf |website=EuroLithos |language=en |access-date=2026-03-26 |page=6}}</ref> Bastioni su nazvani po uglednim porodicama i dužnosnicima koji su sudjelovali u finansiranju gradnje: Caraffa, Podocattaro, Constanza, D'Avila, Tripoli, Roccas, Mula, Quirini, Barbaro, Loredano i Flatro.<ref name="TCCH" /> Tri izvorna ulaza u grad jesu [[Famagustanska vrata]] na istoku, [[Pafoska vrata|Pafoska]] na zapadu i [[Kirenijska vrata|Kirenijska]] na sjeveru.<ref name="Guide" /><ref name="FamagustaGate">{{cite web |title=Famagusta Gate (Pyli Ammochostou) |url=https://www.visitcyprus.com/discover-cyprus/culture/sites-and-monuments/famagusta-gate-pyli-ammochostou/ |website=Deputy Ministry of Tourism, Republic of Cyprus |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="PaphosGate" /><ref name="KyreniaGuide">{{cite web |title=Kyrenia Gate |url=https://www.ahdr.info/wp-content/uploads/2024/08/kyrenia-gate-14-16-UK_Final-Layout-03_09.pdf |website=Association for Historical Dialogue and Research |language=en |access-date=2026-03-26 |page=14}}</ref> Famagustanska vrata, nekada poznata kao ''Porta Giuliana'', bila su najveći i arhitektonski najrazrađeniji ulaz u grad.<ref name="FamagustaGate" /> [[Datoteka:Famagusta Gate in Nicosia Cyprus.jpg|mini|desno|Vanjski pogled na [[Famagustanska vrata]]]] == Savremena važnost == Zidine i danas određuju urbanistički identitet historijskog jezgra Nikozije. Nakon podjele grada i uspostave tampon-zone pod nadzorom [[Ujedinjene nacije|Ujedinjenih nacija]] dio staroga grada unutar zidina presječen je tzv. zelenom linijom, pa su pojedini bastioni na južnoj strani, pojedini na sjevernoj, a neki djelomično unutar tampon-zone.<ref name="TCCH" /><ref name="BufferZone">{{cite web |title=The buffer zone of the historic centre of Nicosia, Cyprus |url=https://www.europanostra.org/wp-content/uploads/2017/04/7ME-2013-CY-Nicosia-report.pdf |website=Europa Nostra |language=en |access-date=2026-03-26 |page=3}}</ref><ref name="Bakshi">{{cite journal |last=Bakshi |first=Anoma Pieris |title=Memory and Place in Divided Nicosia |journal=Middle East Technical University Journal of the Faculty of Architecture |year=2011 |volume=28 |issue=2 |pages=16–17 |url=https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/417039 |language=en |access-date=2026-03-26}}</ref> Uprkos tome zidine ostaju ključni historijski i kulturni spomenik grada, kao i važan primjer renesansne vojne arhitekture na istočnom Mediteranu.<ref name="Eurolithos" /><ref name="Papapolyviou" /> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Nikozija, zidine}} [[Kategorija:Tvrđave na Kipru]] hg8av61smit1ypswj5w33ic90fdduru 1 532468 3819700 2026-03-26T00:16:33Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = arhitektura | tema3 = | država = Kipar | država2 = | država3 = }} 3819700 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = arhitektura | tema3 = | država = Kipar | država2 = | država3 = }} 3nktzy59126xrxn3m3cas3g5oqm8xuh 14 532469 3819701 2026-03-26T00:17:21Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Kipar}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819701 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Kipar}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 7dd15btu633frz2qtmldbk8fvpw222n 14 532470 3819702 2026-03-26T00:17:42Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Erzja}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819702 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Erzja}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] kkc1sk5rltmsnbiunifhyy2fbrnctqe 1 532471 3819703 2026-03-26T00:23:15Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = žene | tema3 = | država = Mađarska | država2 = | država3 = }} 3819703 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = žene | tema3 = | država = Mađarska | država2 = | država3 = }} 9zbc31sl6kzdgrowc9rlh8k65pzttjd 3819707 3819703 2026-03-26T00:32:15Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819707 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = žene | tema3 = | država = Mađarska | država2 = | država3 = }} eage68v28m2mbh2pr5akrnv56gkeecj 3819708 3819707 2026-03-26T00:32:33Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819708 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = žene | tema3 = | država = Mađarska | država2 = | država3 = }} 9ybte66932uxrchukl7e340973xbwhp 3819711 3819708 2026-03-26T00:41:55Z Mhare 481 3819711 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = žene | tema3 = | država = Mađarska | država2 = | država3 = }} 9zbc31sl6kzdgrowc9rlh8k65pzttjd 14 532472 3819704 2026-03-26T00:24:37Z Mhare 481 Nova stranica: {{DEFAULTSORT:Mađarska}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 3819704 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Mađarska}} [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama]] 76zzfe7mn6pcsojhp17lgzk1p16qdwa 0 532473 3819705 2026-03-26T00:29:37Z Mhare 481 + 3819705 wikitext text/x-wiki {{Infokutija naselje | ime = Famagusta | izvorno_ime = Αμμόχωστος | drugo_ime = Gazimağusa | naselje_vrsta = Grad | slika = Famagusta 01-2017 img16 view of the walled city.jpg | slika_opis = Pogled na utvrđeni stari grad | pushpin_karta = Kipar | pushpin_karta_opis = Položaj Famaguste na Kipru | koordinate = {{coord|35|07|30|N|33|56|29|E|type:city|display=inline,title}} | podjela_vrsta = Država | podjela_ime = [[Kipar]] | podjela_vrsta1 = Okrug | podjela_ime1 = Famagusta | podjela_vrsta2 = De facto uprava | podjela_ime2 = Sjeverni Kipar | nadmorska_visina = 19 | vremenska_zona = [[Istočnoevropsko vrijeme|EET]] | utc_ofset = +2 | vremenska_zona_DST = [[Istočnoevropsko ljetno vrijeme|EEST]] | utc_ofset_DST = +3 | veb-sajt = {{URL|www.gazimagusabelediyesi.org}} }} '''Famagusta''' (grčki: "Αμμόχωστος", ''Ammochostos''; turski: "Gazimağusa") jest [[lučki grad]] na istočnoj obali [[Kipar|Kipra]]. Nalazi se u istoimenom zalivu, oko 55 km istočno od [[Nikozija|Nikozije]], a poznat je po dubokoj prirodnoj luci i očuvanom utvrđenom starom gradu.<ref name="Britannica">{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Famagusta|title=Famagusta|website=Encyclopaedia Britannica|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref name="CPA">{{cite web|url=https://www.cpa.gov.cy/en/famagusta-port|title=Famagusta Port|website=Cyprus Ports Authority|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Grad se danas nalazi u dijelu sjevernog Kipra pod [[Sjeverni Kipar|turskokiparskom]] upravom.<ref name="Britannica" /> Historijski je Famagusta nastala u blizini antičke [[Salamina (Kipar)|Salamine]] i s vremenom je postala jedna od najvažnijih luka istočnog [[Sredozemno more|Sredozemlja]]. Poseban procvat doživjela je u srednjem vijeku, naročito nakon 1291, kada je nakon pada Akre u grad stigao veliki broj trgovaca, izbjeglica i plemstva iz Levanta.<ref name="Britannica" /><ref name="MedRen">{{cite book|title=Medieval and Renaissance Famagusta: Studies in Architecture, Art and History|publisher=Ashgate|year=2012|isbn=|editor-last1=Walsh|editor-first1=Michael J. K.|editor-last2=Edbury|editor-first2=Peter W.|editor-last3=Coureas|editor-first3=Nicholas}}</ref> == Historija == U [[Antička Grčka|antičkim]] izvorima područje današnje Famaguste vezuje se za ime Arsinoja, dok se u ''Stadiasmus Maris Magni'' spominje kao Ammochostos, što je stariji oblik današnjeg grčkog imena grada.<ref name="ToposText">{{cite web|url=https://topostext.org/work/217#14.304|title=Anonymous Stadiasmus of the Great Sea, §14.304|website=ToposText|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Razvoj luke bio je povezan s postupnim propadanjem Salamine i Konstantije, nakon čega je Famagusta preuzela važniju regionalnu ulogu.<ref name="Britannica" /> Za vrijeme [[Lusignani|Lusignana]] grad je izrastao u veliko trgovačko i crkveno središte. Nakon 1291. u njemu su se nastanili brojni kršćanski doseljenici iz [[Sirija|Sirije]] i [[Palestina (regija)|Palestine]], što je ubrzalo urbanistički i privredni razvoj. U tom periodu podignut je velik broj crkava, palača i javnih zdanja, pa je Famagusta postala jedan od najbogatijih gradova istočnog Mediterana.<ref name="MedRen" /><ref name="Britannica" /> Pod vlašću [[Mlečani|Mlečana]] grad je dodatno utvrđen. Mletačke zidine i bastioni, prilagođeni razvoju artiljerije, i danas čine jedno od najvažnijih obilježja njegove urbane cjeline.<ref name="WMF">{{cite web|url=https://www.wmf.org/projects/historic-walled-city-famagusta|title=Historic Walled City of Famagusta|website=World Monuments Fund|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref name="Compendium">{{cite web|url=https://www.wmf.org/resources/walled-city-famagusta-compendium-preservation-studies-2008-2012|title=The Walled City of Famagusta: A Compendium of Preservation Studies, 2008–2012|website=World Monuments Fund|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Tokom osmansko-mletačkog rata Famagusta je bila posljednje veće mletačko uporište na Kipru. Nakon duge opsade 1570–1571. grad je pao pod vlast [[Osmansko Carstvo|Osmanskog Carstva]].<ref name="Britannica" /><ref name="MedRen" /> U osmanskom periodu dio crkava prenamijenjen je za druge potrebe, a politički i trgovački značaj grada postepeno je oslabio.<ref name="Britannica" /> Za vrijeme britanske uprave luka je modernizirana, a južno od historijskog jezgra razvila se moderna četvrt Varosha, koja je do 1974. bila jedno od glavnih turističkih središta na Kipru.<ref name="CPA" /><ref name="Municipality">{{cite web|url=https://www.famagusta.org.cy/givefamagustaback/En/465|title=Famagusta. Our story. Our history.|website=Famagusta Municipality|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Prema podacima općine Famagusta, grad je neposredno prije 1974. imao oko 40.000 stanovnika, a gotovo polovina hotelskih kapaciteta na ostrvu nalazila se upravo u tom području.<ref name="Municipality" /> Poslije turske vojne intervencije na Kipru 1974. veliki dio grčkoga kiparskog stanovništva napustio je grad. Varosha je potom zatvorena i decenijama ostala uglavnom nedostupna civilima, postavši jedan od najupečatljivijih simbola podjele Kipra.<ref name="Municipality" /><ref name="Britannica" /> Vijeće sigurnosti [[Ujedinjeni narodi|Ujedinjenih nacija]] u Rezoluciji 550 iz 1984. ocijenilo je svako naseljavanje Varoshe od osoba koje nisu njeni stanovnici neprihvatljivim i zatražilo prijenos tog područja pod upravu Ujedinjenih nacija.<ref name="UN550">{{cite web|url=https://docs.un.org/en/S/RES/550(1984)|title=Resolution 550 (1984)|website=United Nations|access-date=26. 3. 2026}}</ref> Slično je potvrđeno i u Rezoluciji 789 iz 1992.<ref name="UN789">{{cite web|url=https://digitallibrary.un.org/record/154294|title=Resolution 789 (1992)|website=United Nations Digital Library|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Znamenitosti == Stari grad Famaguste okružen je snažnim fortifikacijama iz kasnog srednjeg i ranog novog vijeka. Unutar zidina nalaze se brojni spomenici gotičke, mletačke i osmanske arhitekture, zbog čega se grad ubraja među najvažnije historijske urbane cjeline na Kipru.<ref name="WMF" /><ref name="Compendium" /> Najpoznatija građevina jest [[Lala Mustafa-pašina džamija]], izvorno gotička katedrala svetog Nikole, sagrađena u vrijeme Lusignana.<ref name="MedRen" /> Među važnim fortifikacijskim objektima ističe se i Othellov toranj, dio odbrambenog sistema luke i zidina.<ref name="Britannica" /><ref name="WMF" /> == Privreda == Luka Famagusta stoljećima je bila jedno od najvažnijih prirodnih pristaništa na Kipru. Tokom [[Britansko Carstvo|britanske]] uprave proširena je i tehnički unaprijeđena, a i danas predstavlja važno lučko postrojenje u sjevernom dijelu ostrva.<ref name="CPA" /><ref name="Britannica" /> U 20. stoljeću grad je bio poznat i kao turistički centar, posebno zahvaljujući razvoju Varoshe. Nakon 1974. privredni profil grada znatno se promijenio, dok je historijsko jezgro ostalo jedno od glavnih kulturnih i turističkih odredišta Famaguste.<ref name="Municipality" /><ref name="WMF" /> == Galerija == <gallery mode="packed" heights="170"> Datoteka:Famagusta_01-2017_img16_view_of_the_walled_city.jpg|Pogled na utvrđeni stari grad Datoteka:St._Nikolaos_Mustafa-_Pascha-Moschee_C.jpg|Lala Mustafa-pašina džamija Datoteka:Othello_Castle,_Famagusta_(01).jpg|Othellov toranj Datoteka:The_Ramparts,_Famagusta.jpg|Mletačke zidine Datoteka:Varosha,_Famagusta.jpg|Varosha Datoteka:Famagusta_01-2017_img20_street_in_the_walled_city.jpg|Ulica u starom gradu </gallery> == Reference == {{reflist}} cbzbnqw1wncoy6xm9gpshmk1er4hp5q 1 532474 3819706 2026-03-26T00:29:55Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = | tema3 = | država = Kipar | država2 = | država3 = }} 3819706 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = historija | tema2 = | tema3 = | država = Kipar | država2 = | država3 = }} d7m6auzymyw1v59bgoa8forsbtad2tf 0 532476 3819713 2026-03-26T07:51:17Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija osoba | ime = Svetlana Bojković | slika = Svetlana Bojković Stara Pazova.png | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1947|12|14}} | mjesto_rođenja = [[Zemun]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje =... 3819713 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Svetlana Bojković | slika = Svetlana Bojković Stara Pazova.png | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1947|12|14}} | mjesto_rođenja = [[Zemun]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1967-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Miloš Žutić]] }} '''Svetlana Bojković''' ([[Sremska Mitrovica]], 8. maj 1965) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Rođena je 14. decembra 1947. u Zemunu. Nakon osnovne škole, završila je [[Četrnaesta beogradska gimnazija|Četrnaestu beogradsku gimnaziju]]. Bojkovićeva je diplomirala na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju]] u Beogradu, 1970. godine.<ref name="trib">{{Cite web|url=https://novi.ba/clanak/146856/iza-sebe-ima-tri-braka-zivot-svetlane-bojkovic-iza-kamera-je-bio-buran-ponekad-tezak-i-vrlo-tuzan|title=IZA SEBE IMA TRI BRAKA: Život Svetlane Bojković iza kamera je bio buran, ponekad težak i vrlo tužan!|date=2017-08-01|website=novi.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> Ostvarila je veliki broj uloga u pozorištu, kao i na filmu i na televiziji, od se istiću slijedeće: ''[[Pas koji je voleo vozove]]'' (1977), ''[[Neka druga žena]]'' (1981), ''[[Halo taksi]]'' (1983), ''[[Bolji život]]'' (TV serija) (1987-1991), ''[[Smrt gospođe ministarke]]'' (TV) (1991), ''[[Srećni ljudi]]'' (TV serija) (1993-1996), ''[[Porodično blago]]'' (TV serija) (1998-2002). Karijeru je započela 1967, filmom ''[[Jednog dana moj Jamele]]'', da bi deset godina kasnije ostvarila svoj najveći uspjeh na filmu, zahvaljujući ulozi Mike u socijalnoj drami ''[[Pas koji je voleo vozove]]''. Devedesetih je bila najveća televizijska zvijezda u Srbiji zahvaljujući ulogama u izuzetno popularnim TV serijama Siniše Pavića: najpre kao Emilija Popadić u ''Boljem životu'', zatim kao sestra Antonija Miloradović u ''Srećnim ljudima'', i na kraju kao Valerija Gavrilović u ''Porodičnom blagu''. Iz braka sa glumcem [[Miloš Žutić|Milošem Žutićem]], za koga se udala 1968, s kojim ima kćerku, također glumicu, [[Katarina Žutić|Katarinu Žutić]] (1972).<ref name="trib"/><ref>{{Cite web|url=http://www.yugopapir.com/2013/07/u-poseti-porodici-svetlane-bojkovic-i.html|title=U posjeti porodici Svetlane Bojković i Miloša Žutića: Sin se zove Kaća (1973)|access-date=2026-03-26}}</ref> Bojkovićeva se 2011. udala po treći put, za diplomatu [[Slavko Kruljević|Slavka Kruljevića]], ambasadora Srbije u Finskoj. Naredne godine se preselila u [[Helsinki]], i na kratko prekinula svoju karijeru.<ref name="urlUdala se Svetlana Bojković - Hello">{{cite web |url=http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |title=Udala se Svetlana Bojković - Hello |authorlink= |others= |date= |format= |work= |publisher= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212101813/http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |archivedate=12. 2. 2013 |quote= |accessdate=29. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> Dio svoje umjetničke zaostavštine predala je udruženju Adligat.<ref>{{cite news |last1=Golubović-Trebješanin |first1=Borka |title=Ni zbog čega danas ne žalim |url=https://www.politika.rs/scc/clanak/520268/glumica-svetlana-bojkovic-intervju |access-date=10. 10. 2022 |work=Politika |date=9. 10. 2022}}</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1967. |''[[Jednog dana moj Jamele]] (TV)'' | |- | rowspan="5" |1968. |''[[Prvoklasni haos]] (Mini serija)'' | |- |''[[Pod staklenim zvonom]] (TV)'' | |- |''[[Ljubitelj golubova]] (TV)'' | |- |''[[Ledeno ljeto]] (TV)'' | |- |''[[Došljaci (film)|Došljaci]] (TV)'' | |- | rowspan="7" |1969. |''[[Potop (film)|Potop]] (TV)'' | |- |''[[Veličanstveni rogonja]] (TV)'' |Stela |- |''[[Tri serenade]] (TV)'' | |- |''[[Preko mrtvih]] (TV)'' |Olga |- |''[[Obična priča]] (TV)'' | |- |''[[Krčma na glavnom drumu]] (TV)'' | |- |''[[Jednog dana ljubav]] (Kratki film)'' | |- | rowspan="4" |1970. |''[[Protekcija (film)|Protekcija]] (TV film)'' |Draginja, ministrova kći |- |''[[Omer i Merima (film)|Omer i Merima]]'' |Merima |- |''[[Đido]]'' |Ljubica |- |''[[Rođaci (film)|Rođaci]]'' |Ana |- | rowspan="3" |1971. |''[[Vežbe iz gađanja]]'' |Veronika |- |''[[Čedomir Ilić (film)|Čedomir Ilić]]'' |Višnja Lazarević |- |''[[Kuda idu divlje svinje]]'' |Vera |- | rowspan="6" |1972. |''[[Selo bez seljaka]]'' | |- |''[[Sami bez anđela]]'' | |- |''[[Afera nedužne Anabele]]'' |Anabela |- |''[[Amfitrion 38]]'' | |- |''[[Čučuk Stana]]'' |Čučuk Stana |- |''[[Izdanci iz opaljenog grma]]'' |Kćerka |- | rowspan="7" |1973. |''[[Nesreća (film)|Nesreća]]'' |Milena Brun |- |''[[Poslednji]]'' | |- |''[[Hotel za ptice]]'' | |- |''[[Veliki pronalazač]] (TV serija)'' | |- |''[[Naše priredbe]] (TV serija)'' |Stela Budičin |- |''[[Obraz uz obraz]]'' |Ceca |- |''[[Pozorište u kući 2]]'' |Beba |- | rowspan="4" |1974. |''[[Mister Dolar]]'' |Ela, ćerka predsednika |- |''[[Zakletva (film)|Zakletva]]'' | |- |''[[Brak, sveska prva]]'' | |- |''[[Dimitrije Tucović (serija)|Dimitrije Tucović]] (TV serija)'' |Dobroslava Đorđević |- | rowspan="3" |1975. |''[[Lepeza ledi Vindemir]] (TV)'' |Gospođa Vindermer |- |''[[Otpisani]]'' |Olivera |- |''[[Dragi, budi mi nepoznat]]'' | |- | rowspan="3" |1976. |''[[Aranđelov udes]]'' | |- |''[[Izgubljena sreća]]'' |Desa |- |''[[Čast mi je pozvati vas]]'' |Ceca |- | rowspan="4" |1977. |''[[Pas koji je voleo vozove]]'' |Mika |- |''[[Jedan dan]]'' | |- |''[[Žena na kamenu]]'' | |- |''[[Nikola Tesla (film)|Nikola Tesla]]'' |Ketrin Džonson |- | rowspan="5" |1978. |''[[Misao (film)|Misao]]'' | |- |''[[Sedam plus sedam]] (TV serija)'' |Ceca |- |''[[Pučina (film)|Pučina]]'' |Jovanka, supruga |- |''[[Igra u dvoje]]'' | |- |''[[Povratak otpisanih]] (TV serija)'' |Stana |- | rowspan="4" |1980. |''[[Beogradska razglednica 1920]]'' | |- |''[[Ljetovanje na jugu]]'' | |- |''[[Pozorišna veza]]'' |Lela |- |''[[Sunce (film)|Sunce]]'' | |- | rowspan="3" |1981. |''[[Crvena kraljica]]'' |Magda Mihajlović |- |''[[Neka druga žena]]'' |Danica |- |''[[Svetozar Marković (film)|Svetozar Marković]]'' | |- |1982. |''[[Tri sestre]]'' | |- | rowspan="3" |1983. |''[[Sumrak (film)|Sumrak]]'' | |- |''[[Poslednje sovuljage i prvi petli]]'' |Dušica |- |''[[Halo taksi]]'' | |- | rowspan="2" |1985. |''[[X+Y=0 (film)|X+Y=0]]'' |gospođa Y |- |''[[Priče iz fabrike]]'' |Svjetlana Pašić |- | rowspan="2" |1986. |''[[Frka (film)|Frka]] (TV serija)'' | |- |''[[Neozbiljni Branislav Nušić]]'' |branilac |- |1987-1988. |''[[Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- |1989. |''[[Bolji život (film)|Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- | rowspan="3" |1990. |''[[Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove]]'' | |- |''[[Valjevska bolnica]]'' |Nadežda Petrović |- |''[[Ljubav je hleb sa devet kora]]'' | |- |1991. |''[[Smrt gospođe Ministarke]]'' |Živana Žanka Stokić |- |1991. |''[[Konak (film)|Konak]]'' | |- |1990-1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Emilija Popadić |- |1992. |''[[Policajac sa Petlovog brda (film)|Policajac sa Petlovog brda]] (film)'' |Radmila |- |1993. |''[[Policajac sa Petlovog brda (serija)|Policajac sa Petlovog brda]] (TV serija)'' |Radmila |- |1993-1994. |''[[Srećni ljudi]]'' |Antonija Miloradović |- | rowspan="2" |1994. |''[[Vukovar, jedna priča]]'' |Vilma |- |''[[Novogodišnja priča]]'' |Živadinka |- | rowspan="2" |1996. |''[[Joj, Karmela]]'' |Karmela |- |''[[Filomena Marturano]]'' |Filumena Marturano |- |1995-1996. |''[[Srećni ljudi 2]]'' |Antonija Miloradović |- |1997. |''[[Ptice koje ne polete]]'' | |- | rowspan="2" |1998. |''[[Kod lude ptice]]'' |kao gost |- |''[[Lagum]]'' |Milica Pavlović |- |1998-2001. |''[[Porodično blago]]'' |Valerija Gavrilović |- |1999. |''[[Proputovanje]]'' | |- |2001. |''[[Budi fin]]'' | |- |2001-2002. |''[[Porodično blago 2]]'' |Valerija Gavrilović |- |2002. |''[[Zona Zamfirova (film)|Zona Zamfirova]]'' |Jevda |- |2003-2009. |''[[Mansarda]]'' |Krunoslava Hadžiantić "Kruna“ |- |2003. |''[[M(j)ešoviti brak]] (serija)'' |Anđelija Stanivuk |- |2006. |''[[Šejtanov ratnik]]'' |Latinka |- |2006-2007. |''[[Bela lađa]]'' |Jasmina Pantelić |- |2007. |''[[Pozorište u kući]]'' |Ana Šumović |- | rowspan="2" |2008. |''[[Bela lađa 2]]'' |Jasmina Pantelić |- |''[[Gorki plodovi]]'' |Ruža |- |2007-2015. |''[[Ulica lipa]]'' |Duda |- | rowspan="3" |2010. |''[[Ono kao ljubav]]'' |Svetlana |- |''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' |Laura Šarafova |- |''[[Neke druge priče]]'' |Majka |- | rowspan="2" |2011. |''[[Selo gori, a baba se češlja]] (TV serija)'' |Direktorka banke |- |''[[Mali ljubavni bog]]'' |Marija |- |2015-2016. |''[[Sinđelići]]'' |Lidija |- | rowspan="3" |2017. |''[[Ni kriva ni nevina:Žanka Stokić]]'' |Žanka Stokić |- |''[[Santa Maria della Salute]]'' |Ana Palanački |- |''[[Mamini sinovi]]'' |Rozalija Rosa Popović |- |2019. |''[[Šifra Despot]]'' |Smilja |- |2019–2020. |''[[Junaci našeg doba]]'' |Marija Lazović |- |2019. |''[[Psi laju, vetar nosi]]'' |Strina Milanka |- | rowspan="4" |2020. |''[[Kalup (film)|Kalup]]'' |Majka Mira |- |''[[Močvara (serija)|Močvara]] (TV serija)'' |Danica Krsmanović |- |''[[Vikend sa ćaletom]]'' |gospođa mama |- |''[[Slučaj porodice Bošković]]'' |Baka Lola |- | rowspan="3" |2021. |''[[Vikend sa ćaletom]] (TV serija)'' |gospođa mama |- |''[[Tri muškarca i tetka]]'' |Živka Stanimirović |- |''[[Porodica (serija)|Porodica]] (TV serija)'' |Desanka Mitrović |- |2021–2022. |''[[Junaci našeg doba 2]]'' |Marija Lazović |- |2022-2024. |''[[U klinču]]'' |Anka |- |2026. |''[[Senke nad Balkanom]]'' |gospođa Živković |} == Nagrade i prinanja == * [[Dobričin prsten]], za životno djelo, najveća glumačka nagrada u Srbiji (2005) * [[Nagrada "Žanka Stokić"|Velika Žanka]] koja se dodjeljuje glumicama koje su svojim radom izuzetno doprinjele srpskoj filmskoj, televizijskoj i pozorišnoj umjetnosti (2003) * [[Nagrada "Pavle Vuisić"]], za izuzetan doprinos umjetnosti glume na domaćem filmu (2017) * [[Zlatni ćuran]], za životno djelo na festivalu Dani komedije u Jagodini (2015) * [[Nušićeva nagrada]], za životno djelo glumcu komičaru (1999) * [[Statueta "Joakim Vujić"|Statueta]] [[Statueta "Joakim Vujić"|"Joakim Vujić"]], za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umjetnosti Srbije (1995) * [[Oktobarska nagrada grada Beograda]] za razvoj umjetnosti * [[Zlatna arena]], za najbolju glavnu žensku ulogu na [[Pulski filmski festival|Filmskom festivalu u Puli]] za ulogu u filmu ''Pas koji je voleo vozove'' (1978) * [[Statueta "Ćuran"]], za ulogu u predstavi ''"Pučina"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1978) * Statueta "Ćuran", za ulogu u predstavi ''"Učene žene"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1991) * [[Zoranov brk]], za ulogu Dragice u predstavi ''"Moja ti"'' (2017) * Glumački par godine "Ona i on", sa Markom Nikolićem (1987) * Nagrada Zlatni platan za izuzetan doprinos euro-mediteranskom filmu, Festival mediteranskog i evropskog filma u Trebinju (2018)<ref name="trebinje">{{cite web|title=Filmski festival u Trebinju: Uručena priznanja Svetlani Bojković i Metu Jovanovskom|url=https://www.glassrpske.com/kultura/vijesti/Filmski-festival-u-Trebinju-Urucena-priznanja-Svetlani-Bojkovic-i-Metu-Jovanovskom/lat/267234.html|website=glassrpske.com|date = 8. 8. 2018}}</ref> * [[Sterijina nagrada]], za naročite zasluge na unaprjeđenju pozorišne umjetnosti i kulture (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/417578/Svetlani-Bojkovic-Sterijina-nagrada|title=Svjetlani Bojković Sterijina nagrada|last=Т.|first=B. G.|website=Politika Online|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.b92.net/o/kultura/vesti|title=Izložba o glumici Svetlani Bojković na Sterijinom pozorju|last=Tanjug|website=B92.net|access-date=2026-03-26}}</ref> * Velika povelja Brankovog kola (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/482335/Svetlani-Bojkovic-Velika-povelja-Brankovog-kola|title=Svjetlani bojković "Velika povelja Brankovog kola"|website=Politika Online|access-date=2021-06-30}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0092522|name=Svetlana Bojković}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bojković, Svetlana}} [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zemun]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] 0p1u6gnhk2oyax3jdf3q5r8m9tsl82x 3819731 3819713 2026-03-26T08:42:43Z AnToni 2325 [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819731 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Svetlana Bojković | slika = Svetlana Bojković Stara Pazova.png | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1947|12|14}} | mjesto_rođenja = [[Zemun]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1967-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Miloš Žutić]] }} '''Svetlana Bojković''' ([[Sremska Mitrovica]], 8. maj 1965) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Rođena je 14. decembra 1947. u Zemunu. Nakon osnovne škole, završila je [[Četrnaesta beogradska gimnazija|Četrnaestu beogradsku gimnaziju]]. Bojkovićeva je diplomirala na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju]] u Beogradu, 1970. godine.<ref name="trib">{{Cite web|url=https://novi.ba/clanak/146856/iza-sebe-ima-tri-braka-zivot-svetlane-bojkovic-iza-kamera-je-bio-buran-ponekad-tezak-i-vrlo-tuzan|title=IZA SEBE IMA TRI BRAKA: Život Svetlane Bojković iza kamera je bio buran, ponekad težak i vrlo tužan!|date=2017-08-01|website=novi.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> Ostvarila je veliki broj uloga u pozorištu, kao i na filmu i na televiziji, od se istiću slijedeće: ''[[Pas koji je voleo vozove]]'' (1977), ''[[Neka druga žena]]'' (1981), ''[[Halo taksi]]'' (1983), ''[[Bolji život]]'' (TV serija) (1987-1991), ''[[Smrt gospođe ministarke]]'' (TV) (1991), ''[[Srećni ljudi]]'' (TV serija) (1993-1996), ''[[Porodično blago]]'' (TV serija) (1998-2002). Karijeru je započela 1967, filmom ''[[Jednog dana moj Jamele]]'', da bi deset godina kasnije ostvarila svoj najveći uspjeh na filmu, zahvaljujući ulozi Mike u socijalnoj drami ''[[Pas koji je voleo vozove]]''. Devedesetih je bila najveća televizijska zvijezda u Srbiji zahvaljujući ulogama u izuzetno popularnim TV serijama Siniše Pavića: najpre kao Emilija Popadić u ''Boljem životu'', zatim kao sestra Antonija Miloradović u ''Srećnim ljudima'', i na kraju kao Valerija Gavrilović u ''Porodičnom blagu''. Iz braka sa glumcem [[Miloš Žutić|Milošem Žutićem]], za koga se udala 1968, s kojim ima kćerku, također glumicu, [[Katarina Žutić|Katarinu Žutić]] (1972).<ref name="trib"/><ref>{{Cite web|url=http://www.yugopapir.com/2013/07/u-poseti-porodici-svetlane-bojkovic-i.html|title=U posjeti porodici Svetlane Bojković i Miloša Žutića: Sin se zove Kaća (1973)|access-date=2026-03-26}}</ref> Bojkovićeva se 2011. udala po treći put, za diplomatu [[Slavko Kruljević|Slavka Kruljevića]], ambasadora Srbije u Finskoj. Naredne godine se preselila u [[Helsinki]], i na kratko prekinula svoju karijeru.<ref name="urlUdala se Svetlana Bojković - Hello">{{cite web |url=http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |title=Udala se Svetlana Bojković - Hello |authorlink= |others= |date= |format= |work= |publisher= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212101813/http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |archivedate=12. 2. 2013 |quote= |accessdate=29. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> Dio svoje umjetničke zaostavštine predala je udruženju Adligat.<ref>{{cite news |last1=Golubović-Trebješanin |first1=Borka |title=Ni zbog čega danas ne žalim |url=https://www.politika.rs/scc/clanak/520268/glumica-svetlana-bojkovic-intervju |access-date=10. 10. 2022 |work=Politika |date=9. 10. 2022}}</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1967. |''[[Jednog dana moj Jamele]] (TV)'' | |- | rowspan="5" |1968. |''[[Prvoklasni haos]] (Mini serija)'' | |- |''[[Pod staklenim zvonom]] (TV)'' | |- |''[[Ljubitelj golubova]] (TV)'' | |- |''[[Ledeno ljeto]] (TV)'' | |- |''[[Došljaci (film)|Došljaci]] (TV)'' | |- | rowspan="7" |1969. |''[[Potop (film)|Potop]] (TV)'' | |- |''[[Veličanstveni rogonja]] (TV)'' |Stela |- |''[[Tri serenade]] (TV)'' | |- |''[[Preko mrtvih]] (TV)'' |Olga |- |''[[Obična priča]] (TV)'' | |- |''[[Krčma na glavnom drumu]] (TV)'' | |- |''[[Jednog dana ljubav]] (Kratki film)'' | |- | rowspan="4" |1970. |''[[Protekcija (film)|Protekcija]] (TV film)'' |Draginja, ministrova kći |- |''[[Omer i Merima (film)|Omer i Merima]]'' |Merima |- |''[[Đido]]'' |Ljubica |- |''[[Rođaci (film)|Rođaci]]'' |Ana |- | rowspan="3" |1971. |''[[Vežbe iz gađanja]]'' |Veronika |- |''[[Čedomir Ilić (film)|Čedomir Ilić]]'' |Višnja Lazarević |- |''[[Kuda idu divlje svinje]]'' |Vera |- | rowspan="6" |1972. |''[[Selo bez seljaka]]'' | |- |''[[Sami bez anđela]]'' | |- |''[[Afera nedužne Anabele]]'' |Anabela |- |''[[Amfitrion 38]]'' | |- |''[[Čučuk Stana]]'' |Čučuk Stana |- |''[[Izdanci iz opaljenog grma]]'' |Kćerka |- | rowspan="7" |1973. |''[[Nesreća (film)|Nesreća]]'' |Milena Brun |- |''[[Poslednji]]'' | |- |''[[Hotel za ptice]]'' | |- |''[[Veliki pronalazač]] (TV serija)'' | |- |''[[Naše priredbe]] (TV serija)'' |Stela Budičin |- |''[[Obraz uz obraz]]'' |Ceca |- |''[[Pozorište u kući 2]]'' |Beba |- | rowspan="4" |1974. |''[[Mister Dolar]]'' |Ela, ćerka predsednika |- |''[[Zakletva (film)|Zakletva]]'' | |- |''[[Brak, sveska prva]]'' | |- |''[[Dimitrije Tucović (serija)|Dimitrije Tucović]] (TV serija)'' |Dobroslava Đorđević |- | rowspan="3" |1975. |''[[Lepeza ledi Vindemir]] (TV)'' |Gospođa Vindermer |- |''[[Otpisani]]'' |Olivera |- |''[[Dragi, budi mi nepoznat]]'' | |- | rowspan="3" |1976. |''[[Aranđelov udes]]'' | |- |''[[Izgubljena sreća]]'' |Desa |- |''[[Čast mi je pozvati vas]]'' |Ceca |- | rowspan="4" |1977. |''[[Pas koji je voleo vozove]]'' |Mika |- |''[[Jedan dan]]'' | |- |''[[Žena na kamenu]]'' | |- |''[[Nikola Tesla (film)|Nikola Tesla]]'' |Ketrin Džonson |- | rowspan="5" |1978. |''[[Misao (film)|Misao]]'' | |- |''[[Sedam plus sedam]] (TV serija)'' |Ceca |- |''[[Pučina (film)|Pučina]]'' |Jovanka, supruga |- |''[[Igra u dvoje]]'' | |- |''[[Povratak otpisanih]] (TV serija)'' |Stana |- | rowspan="4" |1980. |''[[Beogradska razglednica 1920]]'' | |- |''[[Ljetovanje na jugu]]'' | |- |''[[Pozorišna veza]]'' |Lela |- |''[[Sunce (film)|Sunce]]'' | |- | rowspan="3" |1981. |''[[Crvena kraljica]]'' |Magda Mihajlović |- |''[[Neka druga žena]]'' |Danica |- |''[[Svetozar Marković (film)|Svetozar Marković]]'' | |- |1982. |''[[Tri sestre]]'' | |- | rowspan="3" |1983. |''[[Sumrak (film)|Sumrak]]'' | |- |''[[Poslednje sovuljage i prvi petli]]'' |Dušica |- |''[[Halo taksi]]'' | |- | rowspan="2" |1985. |''[[X+Y=0 (film)|X+Y=0]]'' |gospođa Y |- |''[[Priče iz fabrike]]'' |Svjetlana Pašić |- | rowspan="2" |1986. |''[[Frka (film)|Frka]] (TV serija)'' | |- |''[[Neozbiljni Branislav Nušić]]'' |branilac |- |1987-1988. |''[[Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- |1989. |''[[Bolji život (film)|Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- | rowspan="3" |1990. |''[[Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove]]'' | |- |''[[Valjevska bolnica]]'' |Nadežda Petrović |- |''[[Ljubav je hleb sa devet kora]]'' | |- |1991. |''[[Smrt gospođe Ministarke]]'' |Živana Žanka Stokić |- |1991. |''[[Konak (film)|Konak]]'' | |- |1990-1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Emilija Popadić |- |1992. |''[[Policajac sa Petlovog brda (film)|Policajac sa Petlovog brda]] (film)'' |Radmila |- |1993. |''[[Policajac sa Petlovog brda (serija)|Policajac sa Petlovog brda]] (TV serija)'' |Radmila |- |1993-1994. |''[[Srećni ljudi]]'' |Antonija Miloradović |- | rowspan="2" |1994. |''[[Vukovar, jedna priča]]'' |Vilma |- |''[[Novogodišnja priča]]'' |Živadinka |- | rowspan="2" |1996. |''[[Joj, Karmela]]'' |Karmela |- |''[[Filomena Marturano]]'' |Filumena Marturano |- |1995-1996. |''[[Srećni ljudi 2]]'' |Antonija Miloradović |- |1997. |''[[Ptice koje ne polete]]'' | |- | rowspan="2" |1998. |''[[Kod lude ptice]]'' |kao gost |- |''[[Lagum]]'' |Milica Pavlović |- |1998-2001. |''[[Porodično blago]]'' |Valerija Gavrilović |- |1999. |''[[Proputovanje]]'' | |- |2001. |''[[Budi fin]]'' | |- |2001-2002. |''[[Porodično blago 2]]'' |Valerija Gavrilović |- |2002. |''[[Zona Zamfirova (film)|Zona Zamfirova]]'' |Jevda |- |2003-2009. |''[[Mansarda]]'' |Krunoslava Hadžiantić "Kruna“ |- |2003. |''[[M(j)ešoviti brak]] (serija)'' |Anđelija Stanivuk |- |2006. |''[[Šejtanov ratnik]]'' |Latinka |- |2006-2007. |''[[Bela lađa]]'' |Jasmina Pantelić |- |2007. |''[[Pozorište u kući]]'' |Ana Šumović |- | rowspan="2" |2008. |''[[Bela lađa 2]]'' |Jasmina Pantelić |- |''[[Gorki plodovi]]'' |Ruža |- |2007-2015. |''[[Ulica lipa]]'' |Duda |- | rowspan="3" |2010. |''[[Ono kao ljubav]]'' |Svetlana |- |''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' |Laura Šarafova |- |''[[Neke druge priče]]'' |Majka |- | rowspan="2" |2011. |''[[Selo gori, a baba se češlja]] (TV serija)'' |Direktorka banke |- |''[[Mali ljubavni bog]]'' |Marija |- |2015-2016. |''[[Sinđelići]]'' |Lidija |- | rowspan="3" |2017. |''[[Ni kriva ni nevina:Žanka Stokić]]'' |Žanka Stokić |- |''[[Santa Maria della Salute]]'' |Ana Palanački |- |''[[Mamini sinovi]]'' |Rozalija Rosa Popović |- |2019. |''[[Šifra Despot]]'' |Smilja |- |2019–2020. |''[[Junaci našeg doba]]'' |Marija Lazović |- |2019. |''[[Psi laju, vetar nosi]]'' |Strina Milanka |- | rowspan="4" |2020. |''[[Kalup (film)|Kalup]]'' |Majka Mira |- |''[[Močvara (serija)|Močvara]] (TV serija)'' |Danica Krsmanović |- |''[[Vikend sa ćaletom]]'' |gospođa mama |- |''[[Slučaj porodice Bošković]]'' |Baka Lola |- | rowspan="3" |2021. |''[[Vikend sa ćaletom]] (TV serija)'' |gospođa mama |- |''[[Tri muškarca i tetka]]'' |Živka Stanimirović |- |''[[Porodica (serija)|Porodica]] (TV serija)'' |Desanka Mitrović |- |2021–2022. |''[[Junaci našeg doba 2]]'' |Marija Lazović |- |2022-2024. |''[[U klinču]]'' |Anka |- |2026. |''[[Senke nad Balkanom]]'' |gospođa Živković |} == Nagrade i prinanja == * [[Dobričin prsten]], za životno djelo, najveća glumačka nagrada u Srbiji (2005) * [[Nagrada "Žanka Stokić"|Velika Žanka]] koja se dodjeljuje glumicama koje su svojim radom izuzetno doprinjele srpskoj filmskoj, televizijskoj i pozorišnoj umjetnosti (2003) * [[Nagrada "Pavle Vuisić"]], za izuzetan doprinos umjetnosti glume na domaćem filmu (2017) * [[Zlatni ćuran]], za životno djelo na festivalu Dani komedije u Jagodini (2015) * [[Nušićeva nagrada]], za životno djelo glumcu komičaru (1999) * [[Statueta "Joakim Vujić"|Statueta]] [[Statueta "Joakim Vujić"|"Joakim Vujić"]], za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umjetnosti Srbije (1995) * [[Oktobarska nagrada grada Beograda]] za razvoj umjetnosti * [[Zlatna arena]], za najbolju glavnu žensku ulogu na [[Pulski filmski festival|Filmskom festivalu u Puli]] za ulogu u filmu ''Pas koji je voleo vozove'' (1978) * [[Statueta "Ćuran"]], za ulogu u predstavi ''"Pučina"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1978) * Statueta "Ćuran", za ulogu u predstavi ''"Učene žene"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1991) * [[Zoranov brk]], za ulogu Dragice u predstavi ''"Moja ti"'' (2017) * Glumački par godine "Ona i on", sa Markom Nikolićem (1987) * Nagrada Zlatni platan za izuzetan doprinos euro-mediteranskom filmu, Festival mediteranskog i evropskog filma u Trebinju (2018)<ref name="trebinje">{{cite web|title=Filmski festival u Trebinju: Uručena priznanja Svetlani Bojković i Metu Jovanovskom|url=https://www.glassrpske.com/kultura/vijesti/Filmski-festival-u-Trebinju-Urucena-priznanja-Svetlani-Bojkovic-i-Metu-Jovanovskom/lat/267234.html|website=glassrpske.com|date = 8. 8. 2018}}</ref> * [[Sterijina nagrada]], za naročite zasluge na unaprjeđenju pozorišne umjetnosti i kulture (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/417578/Svetlani-Bojkovic-Sterijina-nagrada|title=Svjetlani Bojković Sterijina nagrada|last=Т.|first=B. G.|website=Politika Online|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.b92.net/o/kultura/vesti|title=Izložba o glumici Svetlani Bojković na Sterijinom pozorju|last=Tanjug|website=B92.net|access-date=2026-03-26}}</ref> * Velika povelja Brankovog kola (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/482335/Svetlani-Bojkovic-Velika-povelja-Brankovog-kola|title=Svjetlani bojković "Velika povelja Brankovog kola"|website=Politika Online|access-date=2021-06-30}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0092522|name=Svetlana Bojković}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bojković, Svetlana}} [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zemun]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] o6siw4ry4uzei75hh5kgr9yslyf8xts 3819743 3819731 2026-03-26T09:00:48Z Panasko 146730 3819743 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Svetlana Bojković | slika = Svetlana Bojković Stara Pazova.png | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1947|12|14}} | mjesto_rođenja = [[Zemun]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1967-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Miloš Žutić]] }} '''Svetlana Bojković''' ([[Sremska Mitrovica]], 8. maj 1965) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Rođena je 14. decembra 1947. u Zemunu. Nakon osnovne škole, završila je [[Četrnaesta beogradska gimnazija|Četrnaestu beogradsku gimnaziju]]. Bojkovićeva je diplomirala na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Akademiji za pozorište, film, radio i televiziju]] u Beogradu, 1970. godine.<ref name="trib">{{Cite web|url=https://novi.ba/clanak/146856/iza-sebe-ima-tri-braka-zivot-svetlane-bojkovic-iza-kamera-je-bio-buran-ponekad-tezak-i-vrlo-tuzan|title=IZA SEBE IMA TRI BRAKA: Život Svetlane Bojković iza kamera je bio buran, ponekad težak i vrlo tužan!|date=2017-08-01|website=novi.ba|access-date=2026-03-26}}</ref> Ostvarila je veliki broj uloga u pozorištu, kao i na filmu i na televiziji, od se istiću slijedeće: ''[[Pas koji je voleo vozove]]'' (1977), ''[[Neka druga žena]]'' (1981), ''[[Halo taksi]]'' (1983), ''[[Bolji život]]'' (TV serija) (1987-1991), ''[[Smrt gospođe ministarke]]'' (TV) (1991), ''[[Srećni ljudi]]'' (TV serija) (1993-1996), ''[[Porodično blago]]'' (TV serija) (1998-2002). Karijeru je započela 1967, filmom ''[[Jednog dana moj Jamele]]'', da bi deset godina kasnije ostvarila svoj najveći uspjeh na filmu, zahvaljujući ulozi Mike u socijalnoj drami ''[[Pas koji je voleo vozove]]''. Devedesetih je bila najveća televizijska zvijezda u Srbiji zahvaljujući ulogama u izuzetno popularnim TV serijama Siniše Pavića: najpre kao Emilija Popadić u ''Boljem životu'', zatim kao sestra Antonija Miloradović u ''Srećnim ljudima'', i na kraju kao Valerija Gavrilović u ''Porodičnom blagu''. Iz braka sa glumcem [[Miloš Žutić|Milošem Žutićem]], za koga se udala 1968, s kojim ima kćerku, također glumicu, [[Katarina Žutić|Katarinu Žutić]] (1972).<ref name="trib"/><ref>{{Cite web|url=http://www.yugopapir.com/2013/07/u-poseti-porodici-svetlane-bojkovic-i.html|title=U posjeti porodici Svetlane Bojković i Miloša Žutića: Sin se zove Kaća (1973)|access-date=2026-03-26}}</ref> Bojkovićeva se 2011. udala po treći put, za diplomatu [[Slavko Kruljević|Slavka Kruljevića]], ambasadora Srbije u Finskoj. Naredne godine se preselila u [[Helsinki]], i na kratko prekinula svoju karijeru.<ref name="urlUdala se Svetlana Bojković - Hello">{{cite web |url=http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |title=Udala se Svetlana Bojković - Hello |authorlink= |others= |date= |format= |work= |publisher= |language= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130212101813/http://www.naslovi.net/2011-06-01/hello/udala-se-svetlana-bojkovic/2579460 |archivedate=12. 2. 2013 |quote= |accessdate=29. 4. 2013 |url-status=dead }}</ref> Dio svoje umjetničke zaostavštine predala je udruženju Adligat.<ref>{{cite news |last1=Golubović-Trebješanin |first1=Borka |title=Ni zbog čega danas ne žalim |url=https://www.politika.rs/scc/clanak/520268/glumica-svetlana-bojkovic-intervju |access-date=10. 10. 2022 |work=Politika |date=9. 10. 2022}}</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1967. |''[[Jednog dana moj Jamele]] (TV)'' | |- | rowspan="5" |1968. |''[[Prvoklasni haos]] (Mini serija)'' | |- |''[[Pod staklenim zvonom]] (TV)'' | |- |''[[Ljubitelj golubova]] (TV)'' | |- |''[[Ledeno ljeto]] (TV)'' | |- |''[[Došljaci (film)|Došljaci]] (TV)'' | |- | rowspan="7" |1969. |''[[Potop (film)|Potop]] (TV)'' | |- |''[[Veličanstveni rogonja]] (TV)'' |Stela |- |''[[Tri serenade]] (TV)'' | |- |''[[Preko mrtvih]] (TV)'' |Olga |- |''[[Obična priča]] (TV)'' | |- |''[[Krčma na glavnom drumu]] (TV)'' | |- |''[[Jednog dana ljubav]] (Kratki film)'' | |- | rowspan="4" |1970. |''[[Protekcija (film)|Protekcija]] (TV film)'' |Draginja, ministrova kći |- |''[[Omer i Merima (film)|Omer i Merima]]'' |Merima |- |''[[Đido]]'' |Ljubica |- |''[[Rođaci (film)|Rođaci]]'' |Ana |- | rowspan="3" |1971. |''[[Vežbe iz gađanja]]'' |Veronika |- |''[[Čedomir Ilić (film)|Čedomir Ilić]]'' |Višnja Lazarević |- |''[[Kuda idu divlje svinje]]'' |Vera |- | rowspan="6" |1972. |''[[Selo bez seljaka]]'' | |- |''[[Sami bez anđela]]'' | |- |''[[Afera nedužne Anabele]]'' |Anabela |- |''[[Amfitrion 38]]'' | |- |''[[Čučuk Stana]]'' |Čučuk Stana |- |''[[Izdanci iz opaljenog grma]]'' |Kćerka |- | rowspan="7" |1973. |''[[Nesreća (film)|Nesreća]]'' |Milena Brun |- |''[[Poslednji]]'' | |- |''[[Hotel za ptice]]'' | |- |''[[Veliki pronalazač]] (TV serija)'' | |- |''[[Naše priredbe]] (TV serija)'' |Stela Budičin |- |''[[Obraz uz obraz]]'' |Ceca |- |''[[Pozorište u kući 2]]'' |Beba |- | rowspan="4" |1974. |''[[Mister Dolar]]'' |Ela, ćerka predsednika |- |''[[Zakletva (film)|Zakletva]]'' | |- |''[[Brak, sveska prva]]'' | |- |''[[Dimitrije Tucović (serija)|Dimitrije Tucović]] (TV serija)'' |Dobroslava Đorđević |- | rowspan="3" |1975. |''[[Lepeza ledi Vindemir]] (TV)'' |Gospođa Vindermer |- |''[[Otpisani]]'' |Olivera |- |''[[Dragi, budi mi nepoznat]]'' | |- | rowspan="3" |1976. |''[[Aranđelov udes]]'' | |- |''[[Izgubljena sreća]]'' |Desa |- |''[[Čast mi je pozvati vas]]'' |Ceca |- | rowspan="4" |1977. |''[[Pas koji je voleo vozove]]'' |Mika |- |''[[Jedan dan]]'' | |- |''[[Žena na kamenu]]'' | |- |''[[Nikola Tesla (film)|Nikola Tesla]]'' |Ketrin Džonson |- | rowspan="5" |1978. |''[[Misao (film)|Misao]]'' | |- |''[[Sedam plus sedam]] (TV serija)'' |Ceca |- |''[[Pučina (film)|Pučina]]'' |Jovanka, supruga |- |''[[Igra u dvoje]]'' | |- |''[[Povratak otpisanih]] (TV serija)'' |Stana |- | rowspan="4" |1980. |''[[Beogradska razglednica 1920]]'' | |- |''[[Ljetovanje na jugu]]'' | |- |''[[Pozorišna veza]]'' |Lela |- |''[[Sunce (film)|Sunce]]'' | |- | rowspan="3" |1981. |''[[Crvena kraljica]]'' |Magda Mihajlović |- |''[[Neka druga žena]]'' |Danica |- |''[[Svetozar Marković (film)|Svetozar Marković]]'' | |- |1982. |''[[Tri sestre]]'' | |- | rowspan="3" |1983. |''[[Sumrak (film)|Sumrak]]'' | |- |''[[Poslednje sovuljage i prvi petli]]'' |Dušica |- |''[[Halo taksi]]'' | |- | rowspan="2" |1985. |''[[X+Y=0 (film)|X+Y=0]]'' |gospođa Y |- |''[[Priče iz fabrike]]'' |Svjetlana Pašić |- | rowspan="2" |1986. |''[[Frka (film)|Frka]] (TV serija)'' | |- |''[[Neozbiljni Branislav Nušić]]'' |branilac |- |1987-1988. |''[[Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- |1989. |''[[Bolji život (film)|Bolji život]]'' |Emilija Popadić |- | rowspan="3" |1990. |''[[Gala korisnica: Atelje 212 kroz vekove]]'' | |- |''[[Valjevska bolnica]]'' |Nadežda Petrović |- |''[[Ljubav je hleb sa devet kora]]'' | |- |1991. |''[[Smrt gospođe Ministarke]]'' |Živana Žanka Stokić |- |1991. |''[[Konak (film)|Konak]]'' | |- |1990-1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Emilija Popadić |- |1992. |''[[Policajac sa Petlovog brda (film)|Policajac sa Petlovog brda]] (film)'' |Radmila |- |1993. |''[[Policajac sa Petlovog brda (serija)|Policajac sa Petlovog brda]] (TV serija)'' |Radmila |- |1993-1994. |''[[Srećni ljudi]]'' |Antonija Miloradović |- | rowspan="2" |1994. |''[[Vukovar, jedna priča]]'' |Vilma |- |''[[Novogodišnja priča]]'' |Živadinka |- | rowspan="2" |1996. |''[[Joj, Karmela]]'' |Karmela |- |''[[Filomena Marturano]]'' |Filumena Marturano |- |1995-1996. |''[[Srećni ljudi 2]]'' |Antonija Miloradović |- |1997. |''[[Ptice koje ne polete]]'' | |- | rowspan="2" |1998. |''[[Kod lude ptice]]'' |kao gost |- |''[[Lagum]]'' |Milica Pavlović |- |1998-2001. |''[[Porodično blago]]'' |Valerija Gavrilović |- |1999. |''[[Proputovanje]]'' | |- |2001. |''[[Budi fin]]'' | |- |2001-2002. |''[[Porodično blago 2]]'' |Valerija Gavrilović |- |2002. |''[[Zona Zamfirova (film)|Zona Zamfirova]]'' |Jevda |- |2003-2009. |''[[Mansarda]]'' |Krunoslava Hadžiantić "Kruna“ |- |2003. |''[[M(j)ešoviti brak]] (serija)'' |Anđelija Stanivuk |- |2006. |''[[Šejtanov ratnik]]'' |Latinka |- |2006-2007. |''[[Bela lađa]]'' |Jasmina Pantelić |- |2007. |''[[Pozorište u kući]]'' |Ana Šumović |- | rowspan="2" |2008. |''[[Bela lađa 2]]'' |Jasmina Pantelić |- |''[[Gorki plodovi]]'' |Ruža |- |2007-2015. |''[[Ulica lipa]]'' |Duda |- | rowspan="3" |2010. |''[[Ono kao ljubav]]'' |Svetlana |- |''[[Lud, zbunjen, normalan]]'' |Laura Šarafova |- |''[[Neke druge priče]]'' |Majka |- | rowspan="2" |2011. |''[[Selo gori, a baba se češlja]] (TV serija)'' |Direktorka banke |- |''[[Mali ljubavni bog]]'' |Marija |- |2015-2016. |''[[Sinđelići]]'' |Lidija |- | rowspan="3" |2017. |''[[Ni kriva ni nevina:Žanka Stokić]]'' |Žanka Stokić |- |''[[Santa Maria della Salute]]'' |Ana Palanački |- |''[[Mamini sinovi]]'' |Rozalija Rosa Popović |- |2019. |''[[Šifra Despot]]'' |Smilja |- |2019–2020. |''[[Junaci našeg doba]]'' |Marija Lazović |- |2019. |''[[Psi laju, vetar nosi]]'' |Strina Milanka |- | rowspan="4" |2020. |''[[Kalup (film)|Kalup]]'' |Majka Mira |- |''[[Močvara (serija)|Močvara]] (TV serija)'' |Danica Krsmanović |- |''[[Vikend sa ćaletom]]'' |gospođa mama |- |''[[Slučaj porodice Bošković]]'' |Baka Lola |- | rowspan="3" |2021. |''[[Vikend sa ćaletom]] (TV serija)'' |gospođa mama |- |''[[Tri muškarca i tetka]]'' |Živka Stanimirović |- |''[[Porodica (serija)|Porodica]] (TV serija)'' |Desanka Mitrović |- |2021–2022. |''[[Junaci našeg doba 2]]'' |Marija Lazović |- |2022-2024. |''[[U klinču]]'' |Anka |- |2026. |''[[Senke nad Balkanom]]'' |gospođa Živković |} == Nagrade i priznanja == * [[Dobričin prsten]], za životno djelo, najveća glumačka nagrada u Srbiji (2005) * [[Nagrada "Žanka Stokić"|Velika Žanka]] koja se dodjeljuje glumicama koje su svojim radom izuzetno doprinjele srpskoj filmskoj, televizijskoj i pozorišnoj umjetnosti (2003) * [[Nagrada "Pavle Vuisić"]], za izuzetan doprinos umjetnosti glume na domaćem filmu (2017) * [[Zlatni ćuran]], za životno djelo na festivalu Dani komedije u Jagodini (2015) * [[Nušićeva nagrada]], za životno djelo glumcu komičaru (1999) * [[Statueta "Joakim Vujić"|Statueta]] [[Statueta "Joakim Vujić"|"Joakim Vujić"]], za izuzetan doprinos razvoju pozorišne umjetnosti Srbije (1995) * [[Oktobarska nagrada grada Beograda]] za razvoj umjetnosti * [[Zlatna arena]], za najbolju glavnu žensku ulogu na [[Pulski filmski festival|Filmskom festivalu u Puli]] za ulogu u filmu ''Pas koji je voleo vozove'' (1978) * [[Statueta "Ćuran"]], za ulogu u predstavi ''"Pučina"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1978) * Statueta "Ćuran", za ulogu u predstavi ''"Učene žene"'' na festivalu Dani komedije u Jagodini (1991) * [[Zoranov brk]], za ulogu Dragice u predstavi ''"Moja ti"'' (2017) * Glumački par godine "Ona i on", sa Markom Nikolićem (1987) * Nagrada Zlatni platan za izuzetan doprinos euro-mediteranskom filmu, Festival mediteranskog i evropskog filma u Trebinju (2018)<ref name="trebinje">{{cite web|title=Filmski festival u Trebinju: Uručena priznanja Svetlani Bojković i Metu Jovanovskom|url=https://www.glassrpske.com/kultura/vijesti/Filmski-festival-u-Trebinju-Urucena-priznanja-Svetlani-Bojkovic-i-Metu-Jovanovskom/lat/267234.html|website=glassrpske.com|date = 8. 8. 2018}}</ref> * [[Sterijina nagrada]], za naročite zasluge na unaprjeđenju pozorišne umjetnosti i kulture (2019)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/417578/Svetlani-Bojkovic-Sterijina-nagrada|title=Svjetlani Bojković Sterijina nagrada|last=Т.|first=B. G.|website=Politika Online|access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.b92.net/o/kultura/vesti|title=Izložba o glumici Svetlani Bojković na Sterijinom pozorju|last=Tanjug|website=B92.net|access-date=2026-03-26}}</ref> * Velika povelja Brankovog kola (2021)<ref>{{Cite web|url=https://www.politika.rs/scc/clanak/482335/Svetlani-Bojkovic-Velika-povelja-Brankovog-kola|title=Svjetlani bojković "Velika povelja Brankovog kola"|website=Politika Online|access-date=2021-06-30}}</ref> == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0092522|name=Svetlana Bojković}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Bojković, Svetlana}} [[Kategorija:Rođeni 1947.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Zemun]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] g028bagytim3deeqg0t60bl2s65hw42 1 532477 3819714 2026-03-26T07:52:34Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819714 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3819715 3819714 2026-03-26T07:52:40Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819715 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} alu4b5a34m363h6iskuotxo47uyfkkn 3819716 3819715 2026-03-26T07:53:03Z Panasko 146730 3819716 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = Žene | tema2 = kultura | tema3 = umjetnost | država = Srbija | država2 = | država3 = }} rrmmyczbtqc0swihqil0jxxr9ylb6g3 0 532478 3819718 2026-03-26T08:29:55Z SimplyFreddie 109846 + 3819718 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Darko Filipović | slika = | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1981|2|21}} | mjesto_rođenja = [[Leskovac]] | porijeklo = [[SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | žanr = Pop-folk | zanimanje = Pjevač | karijera = 2004–danas | izdavač = [[Grand Production]] }} '''Darko Filipović''' (21. februar 1981) [[srbija]]nski je pop-folk pjevač. Postao je poznat učešćem u takmičenju [[Zvezde Granda]] 2004. godine. Njegove najpoznatije pjesme su ''Ona, ona'' i ''Trebaš mi''. == Diskografija == * ''Trebaš mi'' (2005) * ''Oprosti'' (2007) == Vanjski linkovi == * {{Discogs izvođač}} * [https://www.last.fm/music/Darko+Filipovi%C4%87 Darko Filipović], Last.fm {{Zvezde Granda}} {{stub-biog}} {{DEFAULTSORT:Filipović, Darko}} [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Biografije, Leskovac]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] 4tha6bmtayrscdafcbcouwpdbef6cfa 3819734 3819718 2026-03-26T08:46:58Z SimplyFreddie 109846 3819734 wikitext text/x-wiki {{Infokutija muzičar | ime = Darko Filipović | slika = | pozadina = solo_izvođač | datum_rođenja = {{datum rođenja i godine|1981|2|21}} | mjesto_rođenja = [[Leskovac]] | porijeklo = [[SFRJ]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | žanr = Pop-folk | zanimanje = Pjevač | karijera = 2004–danas | izdavač = [[Grand Production]] }} '''Darko Filipović''' (21. februar 1981) [[srbija]]nski je pop-folk pjevač. Postao je poznat učešćem u takmičenju [[Zvezde Granda]] 2004. godine. Njegove najpoznatije pjesme su ''Ona, ona'' i ''Trebaš mi''. == Diskografija == * ''Trebaš mi'' (2005) * ''Oprosti'' (2007) == Vanjski linkovi == * {{Discogs izvođač}} * [https://www.last.fm/music/Darko+Filipovi%C4%87 Darko Filipović], Last.fm {{Zvezde Granda}} {{stub-biog}} {{stub-muz}} {{DEFAULTSORT:Filipović, Darko}} [[Kategorija:Rođeni 1981.]] [[Kategorija:Biografije, Leskovac]] [[Kategorija:Srbijanski pjevači]] 98ufs115myohmc5vegpxfemnmwl2eca 0 532479 3819719 2026-03-26T08:37:19Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija osoba | ime = Lidija Vukićević | slika = Lidija_Vukićević.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1962|7|20}} | mjesto_rođenja = [[Kraljevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = Glumac|gl... 3819719 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Lidija Vukićević | slika = Lidija_Vukićević.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1962|7|20}} | mjesto_rođenja = [[Kraljevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1983-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Mitar Mrkela]] <small>(1991–2000)</small> }} '''Lidija Vukićević''' ([[Kraljevo]], 20. juli 1962) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Bila je udata za fudbalera [[Mitar Mrkela|Mitra Mrkelu]], sa kojim dobila sinove Andreja i Davida. Živjela je jedno vrijeme u [[Sjedinjene Američke Države|Americi]], [[Turska|Turskoj]] i [[Nizozemska|Nizozemskoj]], a danas je nastanjena u Beogradu.<ref name="story">[http://www.story.rs/domovi-poznatih/9968-lidija-vukicevic-ognjiste-satkano-od-snova.html Lidija Vukićević: Ognjište satkano od snova - Story.rs - Upoznajte poznate] {{Wayback|url=http://www.story.rs/domovi-poznatih/9968-lidija-vukicevic-ognjiste-satkano-od-snova.html |date=20130304140337 }}, Pristupljeno 8. 4. 2013.</ref> Jedno vrijeme su je novinari dovodili u emotivnu vezu sa generalom [[Nebojša Pavković|Nebojšom Pavkovićem]].<ref name="archive">{{Cite web|url=http://www.mail-archive.com/sim@antic.org/msg12814.html|title=[www.ANTIC.org] Glorija Pavkovic u narucju zamenika ministra policije Nenada Milica|website=www.mail-archive.com|access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="blic">{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/pavkovic-i-lidija-na-svetom-stefanu/t74j01q|title=Pavković i Lidija na Svetom Stefanu|last=arhiva|first=blic|date=2003-08-20|website=Blic.rs|access-date=2026-03-26}}</ref> == Gluma == Najpoznatija je po ulozi Violete Popadić, kćerke glavnih junaka iz serije ''[[Bolji život]]''. Počela je da glumi i u filmovima od 1985. kada je dobila ulogu u ''[[Žikina dinastija|Žikinoj dinastiji]]''. Tada je imala 22 godine i glumila je atraktivnu kućnu spremačicu Liliku. Dobijala je slične uloge u filmovima istog žanra kao što su ''[[Špijun na štiklama]]'' (1988) i ''[[Vampiri su među nama]]'' (1989), a glavnu ulogu, ulogu Lepe Rade, tumačila je u filmu ''[[Lutalica]]''. == Politika == Godine 2004. učlanila u [[Srpska radikalna stranka|Srpsku radikalnu stranku]] i postala jedna od njenih najistaknutijih članica. Godine 2007. postala je i poslanica SRS u [[Narodna skupština Republike Srbije|Narodnoj skupštini Republike Srbije]]. Za to vrijeme je obavljala funkciju zamjenice predsjednika Odbora za kulturu i informisanje.<ref name="otvoreniparlament">[http://otvoreniparlament.rs/politicari/lidija-vukicevic/ Оtvoreni parlament] {{Wayback|url=http://otvoreniparlament.rs/politicari/lidija-vukicevic/ |date=20121128235216 }}, Pristupljeno 8. 4. 2013.</ref> Na toj poziciji je ostala do 2012, kada je skupština raspuštena, a stranka nije prešla cenzus na parlamentarnim izborima te godine. Maja 2012. je napustila stranku zbog [[Vjerica Radeta|Vjerice Radete]].<ref>{{Cite web|url=http://www.portalanalitika.me/region-svijet/srbija/62224-lidija-vukievi-napustila-eeljevu-srs.html|title=Napustila radikale zbog Vjerice Radete|last=|first=|date=|website=|language=|archive-url=https://archive.today/20130703030820/http://www.portalanalitika.me/region-svijet/srbija/62224-lidija-vukievi-napustila-eeljevu-srs.html|archive-date=3. 7. 2013|access-date=20. 5. 2020}}</ref> Sredinom 2015. vratila se u Srpsku radikalnu stranku, jer je predsednik [[Vojislav Šešelj]]. Aktivno je učestvovala u političkim kampanjama Srpske napredne stranke. == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1983. |''[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]'' |Mira |- | rowspan="2" |1984. |''[[Ne tako davno]]'' | |- |''[[Andrić i Goja]]'' | |- | rowspan="2" |1985. |''[[Žikina dinastija]]'' |Lilika |- |''[[Indijsko ogledalo]]'' |Izabela |- |1986. |''[[Razvod na određeno vreme]]'' |Soja |- |1986. |''[[Dobro veče džezeri]]'' | |- |1987-1988. |''[[Bolji život]]'' | rowspan="2" |Violeta "Viki" Popadić |- | rowspan="2" |1987. |''[[Bolji život: Novogodišnji specijal]]'' |- |''[[Lutalica]]'' |Lepa Rada |- | rowspan="2" |1988. |''[[Špijun na štiklama]]'' |Maja |- |''[[Sever i jug]]'' |Virdžinija |- | rowspan="2" |1989. |''[[Il colpo]]'' | |- |''[[Vampiri su među nama]]'' |Andrijana |- |1990. |''[[Ljubav je hleb sa devet kora]]'' | |- |1990-1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Violeta "Viki" Popadić |- |1996. |''[[Doviđenja u Čikagu]]'' |Marica |- |1999. |''[[Nek bude što bude]]'' | |- |2002. |''[[Hotel sa 7 zvezdica]]'' |Pjevačica Sarka Zvečarka |- |2016. |''[[Nemoj da zvocaš]]'' |Micka |- | rowspan="2" |2017. |''[[Sinđelići (serija)|Sinđelići]]'' |savjetnica |- |''[[Afterparti]]'' |majka |- | rowspan="2" |2018. |''[[Šifra Despot]]'' |cvećarka Slađa |- |''[[Urgentni centar]]'' |gospođa Stević |- |2020-2025. |''[[Igra sudbine]]'' |Mileva Tankosić “Milevica” |- |2025. |''[[Dadilja sa sela]]'' |Aleksandra |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0904345|name=Lidija Vukićević}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vukićević, Lidija}} [[Kategorija:Rođeni 1962.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kraljevo]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Srpska radikalna stranka]] [[Kategorija:Srbijanski političari]] ievukb4dzzri0k1w2bsyvv2l3wrvhyd 3819725 3819719 2026-03-26T08:40:33Z AnToni 2325 /* Politika */ 3819725 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Lidija Vukićević | slika = Lidija_Vukićević.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1962|7|20}} | mjesto_rođenja = [[Kraljevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1983-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Mitar Mrkela]] <small>(1991–2000)</small> }} '''Lidija Vukićević''' ([[Kraljevo]], 20. juli 1962) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Bila je udata za fudbalera [[Mitar Mrkela|Mitra Mrkelu]], sa kojim dobila sinove Andreja i Davida. Živjela je jedno vrijeme u [[Sjedinjene Američke Države|Americi]], [[Turska|Turskoj]] i [[Nizozemska|Nizozemskoj]], a danas je nastanjena u Beogradu.<ref name="story">[http://www.story.rs/domovi-poznatih/9968-lidija-vukicevic-ognjiste-satkano-od-snova.html Lidija Vukićević: Ognjište satkano od snova - Story.rs - Upoznajte poznate] {{Wayback|url=http://www.story.rs/domovi-poznatih/9968-lidija-vukicevic-ognjiste-satkano-od-snova.html |date=20130304140337 }}, Pristupljeno 8. 4. 2013.</ref> Jedno vrijeme su je novinari dovodili u emotivnu vezu sa generalom [[Nebojša Pavković|Nebojšom Pavkovićem]].<ref name="archive">{{Cite web|url=http://www.mail-archive.com/sim@antic.org/msg12814.html|title=[www.ANTIC.org] Glorija Pavkovic u narucju zamenika ministra policije Nenada Milica|website=www.mail-archive.com|access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="blic">{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/pavkovic-i-lidija-na-svetom-stefanu/t74j01q|title=Pavković i Lidija na Svetom Stefanu|last=arhiva|first=blic|date=2003-08-20|website=Blic.rs|access-date=2026-03-26}}</ref> == Gluma == Najpoznatija je po ulozi Violete Popadić, kćerke glavnih junaka iz serije ''[[Bolji život]]''. Počela je da glumi i u filmovima od 1985. kada je dobila ulogu u ''[[Žikina dinastija|Žikinoj dinastiji]]''. Tada je imala 22 godine i glumila je atraktivnu kućnu spremačicu Liliku. Dobijala je slične uloge u filmovima istog žanra kao što su ''[[Špijun na štiklama]]'' (1988) i ''[[Vampiri su među nama]]'' (1989), a glavnu ulogu, ulogu Lepe Rade, tumačila je u filmu ''[[Lutalica]]''. == Politika == Godine 2004. učlanila u [[Srpska radikalna stranka|Srpsku radikalnu stranku]] i postala jedna od njenih najistaknutijih članica. Godine 2007. postala je i poslanica SRS u [[Narodna skupština Republike Srbije|Narodnoj skupštini Republike Srbije]]. Za to vrijeme je obavljala funkciju zamjenice predsjednika Odbora za kulturu i informisanje.<ref name="otvoreniparlament">[http://otvoreniparlament.rs/politicari/lidija-vukicevic/ Оtvoreni parlament] {{Wayback|url=http://otvoreniparlament.rs/politicari/lidija-vukicevic/ |date=20121128235216 }}, Pristupljeno 8. 4. 2013.</ref> Na toj poziciji je ostala do 2012, kada je skupština raspuštena, a stranka nije prešla cenzus na parlamentarnim izborima te godine. Maja 2012. je napustila stranku zbog [[Vjerica Radeta|Vjerice Radete]].<ref>{{Cite web|url=http://www.portalanalitika.me/region-svijet/srbija/62224-lidija-vukievi-napustila-eeljevu-srs.html|title=Napustila radikale zbog Vjerice Radete|last=|first=|date=|website=|language=|archive-url=https://archive.today/20130703030820/http://www.portalanalitika.me/region-svijet/srbija/62224-lidija-vukievi-napustila-eeljevu-srs.html|archive-date=3. 7. 2013|access-date=20. 5. 2020}}</ref> Sredinom 2015. vratila se u Srpsku radikalnu stranku, jer je predshjednik [[Vojislav Šešelj]]. Aktivno je učestvovala u političkim kampanjama Srpske napredne stranke. == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1983. |''[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]'' |Mira |- | rowspan="2" |1984. |''[[Ne tako davno]]'' | |- |''[[Andrić i Goja]]'' | |- | rowspan="2" |1985. |''[[Žikina dinastija]]'' |Lilika |- |''[[Indijsko ogledalo]]'' |Izabela |- |1986. |''[[Razvod na određeno vreme]]'' |Soja |- |1986. |''[[Dobro veče džezeri]]'' | |- |1987-1988. |''[[Bolji život]]'' | rowspan="2" |Violeta "Viki" Popadić |- | rowspan="2" |1987. |''[[Bolji život: Novogodišnji specijal]]'' |- |''[[Lutalica]]'' |Lepa Rada |- | rowspan="2" |1988. |''[[Špijun na štiklama]]'' |Maja |- |''[[Sever i jug]]'' |Virdžinija |- | rowspan="2" |1989. |''[[Il colpo]]'' | |- |''[[Vampiri su među nama]]'' |Andrijana |- |1990. |''[[Ljubav je hleb sa devet kora]]'' | |- |1990-1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Violeta "Viki" Popadić |- |1996. |''[[Doviđenja u Čikagu]]'' |Marica |- |1999. |''[[Nek bude što bude]]'' | |- |2002. |''[[Hotel sa 7 zvezdica]]'' |Pjevačica Sarka Zvečarka |- |2016. |''[[Nemoj da zvocaš]]'' |Micka |- | rowspan="2" |2017. |''[[Sinđelići (serija)|Sinđelići]]'' |savjetnica |- |''[[Afterparti]]'' |majka |- | rowspan="2" |2018. |''[[Šifra Despot]]'' |cvećarka Slađa |- |''[[Urgentni centar]]'' |gospođa Stević |- |2020-2025. |''[[Igra sudbine]]'' |Mileva Tankosić “Milevica” |- |2025. |''[[Dadilja sa sela]]'' |Aleksandra |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0904345|name=Lidija Vukićević}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vukićević, Lidija}} [[Kategorija:Rođeni 1962.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kraljevo]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Srpska radikalna stranka]] [[Kategorija:Srbijanski političari]] dy52ya3kmjljhnzazmx2846dtyk9hok 3819730 3819725 2026-03-26T08:41:03Z AnToni 2325 [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819730 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Lidija Vukićević | slika = Lidija_Vukićević.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1962|7|20}} | mjesto_rođenja = [[Kraljevo]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1983-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Mitar Mrkela]] <small>(1991–2000)</small> }} '''Lidija Vukićević''' ([[Kraljevo]], 20. juli 1962) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]]. == Biografija == Bila je udata za fudbalera [[Mitar Mrkela|Mitra Mrkelu]], sa kojim dobila sinove Andreja i Davida. Živjela je jedno vrijeme u [[Sjedinjene Američke Države|Americi]], [[Turska|Turskoj]] i [[Nizozemska|Nizozemskoj]], a danas je nastanjena u Beogradu.<ref name="story">[http://www.story.rs/domovi-poznatih/9968-lidija-vukicevic-ognjiste-satkano-od-snova.html Lidija Vukićević: Ognjište satkano od snova - Story.rs - Upoznajte poznate] {{Wayback|url=http://www.story.rs/domovi-poznatih/9968-lidija-vukicevic-ognjiste-satkano-od-snova.html |date=20130304140337 }}, Pristupljeno 8. 4. 2013.</ref> Jedno vrijeme su je novinari dovodili u emotivnu vezu sa generalom [[Nebojša Pavković|Nebojšom Pavkovićem]].<ref name="archive">{{Cite web|url=http://www.mail-archive.com/sim@antic.org/msg12814.html|title=[www.ANTIC.org] Glorija Pavkovic u narucju zamenika ministra policije Nenada Milica|website=www.mail-archive.com|access-date=2026-03-26}}</ref><ref name="blic">{{Cite web|url=https://www.blic.rs/zabava/pavkovic-i-lidija-na-svetom-stefanu/t74j01q|title=Pavković i Lidija na Svetom Stefanu|last=arhiva|first=blic|date=2003-08-20|website=Blic.rs|access-date=2026-03-26}}</ref> == Gluma == Najpoznatija je po ulozi Violete Popadić, kćerke glavnih junaka iz serije ''[[Bolji život]]''. Počela je da glumi i u filmovima od 1985. kada je dobila ulogu u ''[[Žikina dinastija|Žikinoj dinastiji]]''. Tada je imala 22 godine i glumila je atraktivnu kućnu spremačicu Liliku. Dobijala je slične uloge u filmovima istog žanra kao što su ''[[Špijun na štiklama]]'' (1988) i ''[[Vampiri su među nama]]'' (1989), a glavnu ulogu, ulogu Lepe Rade, tumačila je u filmu ''[[Lutalica]]''. == Politika == Godine 2004. učlanila u [[Srpska radikalna stranka|Srpsku radikalnu stranku]] i postala jedna od njenih najistaknutijih članica. Godine 2007. postala je i poslanica SRS u [[Narodna skupština Republike Srbije|Narodnoj skupštini Republike Srbije]]. Za to vrijeme je obavljala funkciju zamjenice predsjednika Odbora za kulturu i informisanje.<ref name="otvoreniparlament">[http://otvoreniparlament.rs/politicari/lidija-vukicevic/ Оtvoreni parlament] {{Wayback|url=http://otvoreniparlament.rs/politicari/lidija-vukicevic/ |date=20121128235216 }}, Pristupljeno 8. 4. 2013.</ref> Na toj poziciji je ostala do 2012, kada je skupština raspuštena, a stranka nije prešla cenzus na parlamentarnim izborima te godine. Maja 2012. je napustila stranku zbog [[Vjerica Radeta|Vjerice Radete]].<ref>{{Cite web|url=http://www.portalanalitika.me/region-svijet/srbija/62224-lidija-vukievi-napustila-eeljevu-srs.html|title=Napustila radikale zbog Vjerice Radete|last=|first=|date=|website=|language=|archive-url=https://archive.today/20130703030820/http://www.portalanalitika.me/region-svijet/srbija/62224-lidija-vukievi-napustila-eeljevu-srs.html|archive-date=3. 7. 2013|access-date=20. 5. 2020}}</ref> Sredinom 2015. vratila se u Srpsku radikalnu stranku, jer je predshjednik [[Vojislav Šešelj]]. Aktivno je učestvovala u političkim kampanjama Srpske napredne stranke. == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1983. |''[[Kako sam sistematski uništen od idiota]]'' |Mira |- | rowspan="2" |1984. |''[[Ne tako davno]]'' | |- |''[[Andrić i Goja]]'' | |- | rowspan="2" |1985. |''[[Žikina dinastija]]'' |Lilika |- |''[[Indijsko ogledalo]]'' |Izabela |- |1986. |''[[Razvod na određeno vreme]]'' |Soja |- |1986. |''[[Dobro veče džezeri]]'' | |- |1987-1988. |''[[Bolji život]]'' | rowspan="2" |Violeta "Viki" Popadić |- | rowspan="2" |1987. |''[[Bolji život: Novogodišnji specijal]]'' |- |''[[Lutalica]]'' |Lepa Rada |- | rowspan="2" |1988. |''[[Špijun na štiklama]]'' |Maja |- |''[[Sever i jug]]'' |Virdžinija |- | rowspan="2" |1989. |''[[Il colpo]]'' | |- |''[[Vampiri su među nama]]'' |Andrijana |- |1990. |''[[Ljubav je hleb sa devet kora]]'' | |- |1990-1991. |''[[Bolji život 2]]'' |Violeta "Viki" Popadić |- |1996. |''[[Doviđenja u Čikagu]]'' |Marica |- |1999. |''[[Nek bude što bude]]'' | |- |2002. |''[[Hotel sa 7 zvezdica]]'' |Pjevačica Sarka Zvečarka |- |2016. |''[[Nemoj da zvocaš]]'' |Micka |- | rowspan="2" |2017. |''[[Sinđelići (serija)|Sinđelići]]'' |savjetnica |- |''[[Afterparti]]'' |majka |- | rowspan="2" |2018. |''[[Šifra Despot]]'' |cvećarka Slađa |- |''[[Urgentni centar]]'' |gospođa Stević |- |2020-2025. |''[[Igra sudbine]]'' |Mileva Tankosić “Milevica” |- |2025. |''[[Dadilja sa sela]]'' |Aleksandra |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0904345|name=Lidija Vukićević}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Vukićević, Lidija}} [[Kategorija:Rođeni 1962.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Kraljevo]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Srpska radikalna stranka]] [[Kategorija:Srbijanski političari]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] l9811hoo51cezpopcnn589jppnckeny 1 532480 3819722 2026-03-26T08:38:18Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819722 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} n1j10qprq7l0udjdgxxufce6adgnf13 3819723 3819722 2026-03-26T08:38:22Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819723 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} mtucyxx26uxa4ge4e0id1qm346myvsr 3819724 3819723 2026-03-26T08:39:03Z Panasko 146730 3819724 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = Žene | tema2 = kultura | tema3 = umjetnost | država = Srbija | država2 = | država3 = }} 8fuqeu96r2jzocb6wrpci8h46yxckda 0 532481 3819727 2026-03-26T08:40:53Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Tvrđava Ark, Buhara]] na [[Ark (Buhara)]] 3819727 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Ark (Buhara)]] dte7t4ibffg7je65qp1ahkb6aboamo6 3 532483 3819738 2026-03-26T08:49:23Z KWiki 9400 Nova stranica: {{Dobrodošlica}} 3819738 wikitext text/x-wiki {{Dobrodošlica}} gyjoyp37v3u06w731wtwzjdah9c91ny 14 532484 3819747 2026-03-26T09:56:26Z KWiki 9400 Nova stranica: {{commonscat|Gadolinium}} {{Kategorija|Gadolinij}} [[Kategorija:Hemijski elementi|Gadolinij]] [[Kategorija:Lantanoidi|Gadolinij]] 3819747 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Gadolinium}} {{Kategorija|Gadolinij}} [[Kategorija:Hemijski elementi|Gadolinij]] [[Kategorija:Lantanoidi|Gadolinij]] p7hiosjbhfi6cna2j2ezjhfsf0a2dgs 0 532485 3819749 2026-03-26T09:59:19Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija osoba | ime = Ljiljana Blagojević | slika = Serbian Actress Ljiljana Blagojevic 2.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1955|11|5}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje... 3819749 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ljiljana Blagojević | slika = Serbian Actress Ljiljana Blagojevic 2.jpg | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja i godine|1955|11|5}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|FNR Jugoslavija]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = 1971-danas | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = [[Siniša Kovačević]] }} '''Ljiljana Blagojević''' ([[Beograd]], 5. novembar 1955) jest [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]].<ref>{{cite web|url=http://sinemanija.com/glumica-ljiljana-blagojevic-biografija/|title=Glumica Liljana Blagojević - biografija}}</ref> == Biografija == Rođena je u Zemunu 1955. Njeni roditelji, Vlado i Spasenija, porijeklom su iz [[Bijeljina|Bijeljine]], a upoznali su se i vjenčali u [[Beograd]]u. Nakon razvoda, Ljiljana je ostala živjeti s majkom. Osnovnu školu i gimnaziju završila je u [[Zemun]]u. Kao učenica bila je članica dječije glumačke grupe pri [[Radio Beograd]]u, koju je vodio [[Bata Miladinović]]. Iako se glumom bavila od ranog djetinjstva, u početku nije pokazivala izrazitu želju da se profesionalno bavi tim pozivom. Nakon završetka [[Zemunska gimnazija|Zemunske gimnazije]] upisala je studij hemije s namjerom da se zaposli u farmaceutskoj industriji, u preduzeću "Galenika". Međutim, nakon druge godine napušta studij i odlučuje se za glumu. Diplomirala je glumu na [[Fakultet dramskih umetnosti Beograd|Fakultetu dramskih umjetnosti u Beogradu]], u klasi profesora [[Milenko Maričić|Milenka Maričića]], s najvišom ocjenom. Tokom studija bila je u generaciji sa [[Mirjana Karanović|Mirjanom Karanović]], [[Merima Isaković|Merimom Isaković]] i [[Milutin Karadžić|Milutinom Karadžićem]]. Već na trećoj godini studija dobila je priliku da se pojavi u filmu ''[[Boško Buha (film)|Boško Buha]]'', dok je prvu glavnu ulogu ostvarila 1981. u filmu ''[[Sjećaš li se Dolly Bell?]]'' u režiji [[Emir Kusturica|Emira Kusturice]]. Paralelno s filmskom karijerom započela je i pozorišni rad, najprije kao slobodna umjetnica. Godine 1996. postala je prvakinja drame [[Narodno pozorište u Beogradu|Narodnog pozorišta u Beogradu]], gdje je ostvarila značajnu umjetničku karijeru. U penziju je otišla krajem 2022.<ref>{{cite news|url=https://www.rts.rs/page/magazine/ci/story/461/svet-poznatih/5086018/ljiljana-blagojevic-glumica-penzija-karijera-serije-pozoriste.html|title=Љиљана Благојевић у пензији: Каријера се прави на одиграним, али и одбијеним улогама|work=[[Београдска хроника]]|publisher=[[Радио-телевизија Србије]]|date=12. 1. 2023|accessdate=14. 1. 2023}}</ref> Udata je za dramskog pisca i reditelja [[Siniša Kovačević|Sinišu Kovačevića]], s kojim ima kćerku [[Kalina Kovačević|Kalinu Kovačević]], također glumicu. Zajedno sa suprugom osnovala je producentsku kuću "AVE SERBIA", u okviru koje je radila kao producent na filmovima ''[[Sinovci]]'' i [[Maša (film)|Maša]], te na televizijskoj seriji ''[[Gorki plodovi]]''. Također je osnivačica Odsjeka za pozorišnu i filmsku umjetnost na Sinergija univerzitetu u Bijeljini, gdje je predavala glumu. Od akademske 2020/2021. redovna je profesorica glume na Fakultetu savremenih umjetnosti u Beogradu. Dobitnica je brojnih značajnih nagrada i priznanja, među kojima se izdvajaju [[Nagrada "Žanka Stokić"]], [[Nagrada "Sergej Bondarčuk"|"Sergej Bondarčuk"]], [[Nagrada "Carica Teodora"|"Carica Teodora"]], [[Nagrada "Joakim Vujić"|"Joakim Vujić"]], [[Nagrada "Zlatni beočug"|"Zlatni beočug"]] i [[Nagrada "Zlatna antena"|"Zlatna antena"]]. == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga |- |1971. |''[[Čudo (film)|Čudo]]'' | |- | rowspan="2" |1975. |''[[Salaš u Malom Ritu]] (TV serija)'' |Druga prodavačica |- |''[[Život je lep]]'' |Sekretarica |- |1978. |''[[Boško Buha (film)|Boško Buha]]'' |Bolničarka |- |1979. |''[[Poslednja trka]]'' | |- |1980. |''[[Beogradska razglednica 1920]]'' |Aleksandra Majstorović, ćerka |- | rowspan="3" |1981. |''[[Velo misto]]'' |Djevojka zaljubljena u barba Duju |- |''[[Sjećaš li se Dolly Bell?|Sjećaš li se Doli Bel?]]'' |Doli Bel |- |''[[Vojnici (serija)|Vojnici]]'' |Vesna |- | rowspan="5" |1982. |''[[Miris dunja]]'' |Luna |- |''[[Venerijanska raja]]'' | |- |''[[Krojači džinsa]]'' |Ana |- |''[[Priče preko pune linije]]'' | |- |''[[Doktorka na selu]]'' |Doktorica Ana |- | rowspan="2" |1983. |''[[Rade Končar (serija)|Rade Končar]] (TV serija)'' | |- |''[[Veliki transport]]'' |Mlada ciganka |- | rowspan="2" |1984. |''[[Neobični sako]]'' | |- |''[[Vojnici (film)|Vojnici]]'' |Vesna |- | rowspan="2" |1985. |''[[Lepotica iz Amhersta]]'' | |- |''[[Humoristički klub]]'' | |- | rowspan="6" |1986. |''[[Vrenje (film)|Vrenje]]'' |Živka Vujović |- |''[[Otac i sin]]'' | |- |''[[Svečana obaveza]]'' |Jelena |- |''[[Priče sa kraja hodnika]]'' |Radmila |- |''[[Putovanje u Vučjak]]'' | |- |''[[Večernja zvona]]'' |Rosa |- | rowspan="5" |1987. |''[[Vidim ti lađu na kraju puta]]'' |Anđina drugarica koja gleda u šolju |- |''[[Tempi di guera]]'' |Mira |- |''[[Lager Niš]]'' |Smilja |- |''[[Mesto susreta Beograd]]'' |Arheolog Vera Zarić |- |''[[Aenigma]]'' |Gospođa Džons |- |1987−1988. |''[[Bolji život]]'' |Branka Pavlović |- | rowspan="5" |1988. |''[[Portret Ilije Pevca]]'' |Branislava Kovačević |- |''[[Večernja zvona]] (TV serija)'' |Rosa |- |''[[Tako se kalio čelik]]'' |Ruža |- |''[[The Fortunate Pilgrim]]'' |Rosa |- |''[[War and Remembrance]]'' | |- |1989. |''[[Švedski aranžman]]'' | |- | rowspan="4" |1990. |''[[Cubok]]'' | |- |''[[Groznica (film)|Groznica]]'' | |- |''[[Orao (1990)|Orao]]'' |Zdravka |- |''[[Granica (film)|Granica]]'' |Ljubica Topić |- |1991. |''[[Mala sala]]'' | |- |1992. |''[[Policajac sa Petlovog brda (film)|Policajac sa Petlovog brda]] (film)'' |Doktorka Smiljka |- | rowspan="2" |1993. |''[[Lakši slučaj smrti]]'' |Reljina majka |- |''[[Policajac sa Petlovog brda (serija)|Policajac sa Petlovog brda]] (TV serija iz 1993)'' |Smiljka |- |1994. |''[[Kreni prema meni]] (TV serija)'' | |- |1995. |''[[Kraj dinastije Obrenović]]'' |Kraljica Draga Obrenović |- |1998. |''[[Spasitelj]]'' |Verina majka |- | rowspan="3" |1999. |''[[Đeneral Milan Nedić]]'' |Anđelija Nedić-Vukić |- |''[[Nož (film)|Nož]]'' |Rabija Osmanović |- |''[[Morte di una ragazza perbene]]'' | |- | rowspan="2" |2004. |''[[Slatki miris naftalina]]'' | |- |''[[Slobodan pad (film)|Slobodan pad]]'' |Psihoterapeutkinja |- |2005. |''[[Il Cuore nel pozzo]]'' | |- | rowspan="2" |2006. |''[[Drugo stanje (film)|Drugo stanje]]'' |Strina Vukosava |- |''[[Sinovci]]'' |Spasenija Katunac |- | rowspan="2" |2007. |''[[The Brothers Bloom]]'' | |- |''[[Zavet (film)|Zavet]]'' |Bosa |- |2008. |''[[Gorki plodovi]]'' |Radmila Fogel |- |2010. |''[[Stevan M. Živković]]'' |Zorica |- |2010−2011. |''[[Miris kiše na Balkanu]] (TV serija)'' |Estera Salom |- |2011. |''[[Igra istine]]'' |Vanjina majka |- |2012. |''[[Budva na pjenu od mora]]'' |Nađa Bačić |- |2015. |''[[Zaboravljeni umovi Srbije]] (Tv serija)'' | |- | rowspan="3" |2016. |''[[Nadživeti kornjaču]]'' |Baka |- |''[[Sveta Kumanica]]'' |Naratorica |- |''[[Ono malo časti]]'' |Milunka Savić |- | rowspan="2" |2021. |''[[Kljun (film)|Kljun]]'' |Marta |- |''[[Crna svadba]]'' |Mikula |- |2022. |''[[Luča]]'' |Mišina majka |- | rowspan="2" |2023. |''[[Lako je Raletu]]'' |Cica Todorović |- |''[[Vazdušni most]]'' |Anka Vučković |- | rowspan="2" |2024. |''[[Vreme Smrti]]'' |Milunka |- |''Dom'' |Ruža |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0086064|name=Ljiljana Blagojević}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Blagojević, Ljiljana}} [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Živi ljudi]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] 2r28tsm76dfxs3jjn11gyyr9lk3f5dz 1 532486 3819750 2026-03-26T10:00:28Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819750 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} n1j10qprq7l0udjdgxxufce6adgnf13 3819751 3819750 2026-03-26T10:00:35Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819751 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} mtucyxx26uxa4ge4e0id1qm346myvsr 3819752 3819751 2026-03-26T10:00:58Z Panasko 146730 3819752 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = Žene | tema2 = kultura | tema3 = umjetnost | država = Srbija | država2 = | država3 = }} 8fuqeu96r2jzocb6wrpci8h46yxckda 14 532487 3819754 2026-03-26T10:03:46Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Krimčaci]] 3819754 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Krimčaci]] qpdc35jen13suvpmg07quil7ugey8uf 14 532488 3819757 2026-03-26T10:04:53Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Makedonija]] 3819757 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Makedonija]] 7cpx21ru50uswpr0c8r11o9gpy1w6ps 14 532489 3819758 2026-03-26T10:06:02Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Lužičkosrpski jezik]] 3819758 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Lužičkosrpski jezik]] mottqagmt4fuds35v3480639iul8g3m 14 532490 3819759 2026-03-26T10:06:43Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Võro]] 3819759 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Võro]] 3iw7ar8d85hgf09ue60jfmsqsim4jcf 14 532491 3819761 2026-03-26T10:07:26Z Mhare 481 Nova stranica: [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Kosovo]] 3819761 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Članci projekta CEE proljeće 2026. po državama|Kosovo]] 6hk1t64g07nxt6x6sz3wredwuppau2e 14 532492 3819765 2026-03-26T10:13:14Z KWiki 9400 Nova stranica: {{commonscat|Gallium}} {{Kategorija|Galij}} [[Kategorija:Hemijski elementi|Galij]] [[Kategorija:Slabi metali|Galij]] 3819765 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Gallium}} {{Kategorija|Galij}} [[Kategorija:Hemijski elementi|Galij]] [[Kategorija:Slabi metali|Galij]] 1qaobfmq5cwjkjv0jqixb86w536ehcn 14 532493 3819766 2026-03-26T10:16:31Z KWiki 9400 Nova stranica: [[Kategorija:Biologija i farmakologija hemijskih elemenata|Toksični elementi]] 3819766 wikitext text/x-wiki [[Kategorija:Biologija i farmakologija hemijskih elemenata|Toksični elementi]] n2pzf0zvkp4v2xquwrz5p2o0xx4qugw 14 532494 3819767 2026-03-26T10:19:01Z KWiki 9400 Nova stranica: {{commonscat|Rare earth elements}} {{Kategorija|Rijetki zemni metali}} [[Kategorija:Metalni elementi|Rijetki zemni metali]] [[Kategorija:Hemijske serije|Rijetki zemni metali]] 3819767 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Rare earth elements}} {{Kategorija|Rijetki zemni metali}} [[Kategorija:Metalni elementi|Rijetki zemni metali]] [[Kategorija:Hemijske serije|Rijetki zemni metali]] 3mc1p0fcv6b9t1nxofki43c73qp1gw8 0 532495 3819786 2026-03-26T10:31:59Z Mhare 481 + 3819786 wikitext text/x-wiki {{Infokutija pisac | ime = Hadija Davletšina | slika = Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы2.JPG | opis_slike = Hadija Davletšina | puno_ime = Hadiya Lutfulovna Davletshina | rođen_kao = Hadiya Lutfulovna Iljasova | datum_rođenja = 1905. | mjesto_rođenja = Hasanovo, [[Samarska gubernija]], [[Ruska Imperija]] | datum_smrti = 5. decembar 1954. | mjesto_smrti = Birsk, Baškirska ASSR, [[Sovjetski Savez]] | zanimanje = književnica | jezik = baškirski | nacionalnost = [[Baškiri|Baškirka]] | obrazovanje = Samarski pedagoški koledž; Redakcijsko-izdavački institut u Moskvi; Baškirski pedagoški institut "K. A. Timirjazev" | period = 1926–1954 | žanr = proza | poznata_djela = ''Ajbika'', ''Irgiz'' | supružnik = Gubaj Davletšin | nagrade = Nagrada BAŠSSR-a imena Salavata Julajeva (posthumno, 1967) }} '''Hadija Davletšina''' (baškirski: '''Дәүләтшина Һәҙиә Лотфулла ҡыҙы'''; 1905, Hasanovo, [[Samarska gubernija]], [[Ruska Imperija]] – 5. decembar 1954, [[Birsk]], [[Baškirska ASSR]], [[Sovjetski Savez]]) bila je [[Baškiri|baškirska]] književnica i jedna od prvih značajnih baškirskih autorica proze.<ref name="kulturarb">{{cite web |title=Davletshina Hadiya |url=https://kulturarb.ru/en/persony/davletshina-hadiya |website=The Cultural World of Bashkortostan |access-date=26. 3. 2026}}</ref><ref name="bashenc">{{cite web |title=ДАВЛЕТШИНА Хадия Лутфулловна |url=https://bashenc.online/ru/articles/84436/ |website=Региональный интерактивный энциклопедический портал "Башкортостан" |publisher=ГАУН РБ "Башкирская энциклопедия" |language=ru |access-date=26. 3. 2026}}</ref> Najpoznatija je po romanu ''Irgiz'', djelu koje se smatra važnom prekretnicom u razvoju baškirskog historijsko-revolucionarnog romana i šire [[Proza|prozne]] tradicije na tom [[Baškirski jezik|jeziku]].<ref name="historizam">{{cite journal |last1=Gareeva |first1=Gulfira Nigamatovna |title=The Problem of Historicism in Bashkir Prose |journal=European Proceedings of Social and Behavioural Sciences |year=2024 |doi=10.15405/epsbs.2024.10.41 |url=https://www.europeanproceedings.com/pdf/article/10.15405/epsbs.2024.10.41 |access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Biografija == Davletšina je rođena u selu Hasanovo u tadašnjoj [[Samarska gubernija|Samarskoj guberniji]]. U literaturi se kao datum njenog rođenja navode i 21. februar i 5. mart 1905.<ref name="bashenc" /><ref>{{cite web |title=Category:Hadiya Davletshina |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Hadiya_Davletshina |website=Wikimedia Commons |access-date=26. 3. 2026}}</ref> Školovala se u Samari, a kasnije i u Moskvi te na Baškirskom pedagoškom institutu "K. A. Timirjazev".<ref name="bashenc" /> Već 1920. radila je kao učiteljica u selu [[Dengizbajevo]] u Samarskoj guberniji. Od 1926. do 1927. bila je odgajateljica u baškirskom predškolskom domu u [[Ufa|Ufi]], a od 1933. do 1935. književna saradnica lista ''Igen fabrikaһы'' u Zilairskom sovhozu u [[Bajmaksk|Bajmakskom]] kraju.<ref name="bashenc" /> Godine 1935. postala je članica Saveza pisaca, a 1934. bila je delegatkinja prvog kongresa sovjetskih pisaca Baškirije u Ufi i Prvog svesaveznog kongresa sovjetskih pisaca u [[Moskva|Moskvi]], gdje se susrela i s [[Maksim Gorki|Maksimom Gorkim]].<ref name="bashenc" /><ref name="kulturarb" /> == Književni rad == Njena prva objavljena priča bila je "Һылыуҡай – пионерка" ("Hiljukaj – pionirka"), štampana 1926. u listu ''Башкортостан йәштәре''.<ref name="bashenc" /> Širu prepoznatljivost stekla je pripoviješću ''Ajbika'', objavljenom 1930, koja je kasnije prevedena i na ruski jezik.<ref name="bashenc" /> Pisala je prozu u kojoj su česti junaci ljudi aktivnog društvenog angažmana, naročito žene koje prolaze kroz duboke društvene i psihološke promjene u novim političkim okolnostima.<ref name="bashenc" /><ref name="kulturarb" /> Među njenim važnijim ranim djelima ubrajaju se i priča "Башаҡтар тулҡыны" ("Valovi klasja", 1932), povezana s temom kolektivizacije, te nedovršena proza ''Jalkynly jyllar'' ("Plamene godine"), iz koje je kasnije izrastao roman ''Irgiz''.<ref name="bashenc" /> Roman ''Irgiz'' objavljen je posthumno 1957. i zauzima središnje mjesto u njenom opusu.<ref name="bashenc" /> U stručnim radovima ističe se da je tim djelom baškirska proza došla do zrelijeg prikaza historijskog procesa, s razrađenijim likovima, širim društveno-historijskim okvirom i novim tipom aktivnog junaka koji nije samo pasivni svjedok događaja nego njihov svjesni učesnik.<ref name="historizam" /> Prema ocjeni ''Baškirske enciklopedije'', širina moralno-filozofskih pitanja, razmjer likova i bogatstvo jezika učinili su ''Irgiz'' značajnim događajem u baškirskoj književnosti i djelom koje je utjecalo na razvoj baškirske romaneskne proze u drugoj polovini 20. vijeka.<ref name="bashenc" /> == Represija i posljednje godine == Tokom [[Staljin|staljinističkih]] represija 1937. bila je progonjena i zatvorena; u zatvoru je provela period do 1942.<ref name="bashenc" /> Nakon puštanja zbog bolesti nije se mogla slobodno vratiti ranijem književnom životu, nego je ostatak života provela u Birsku, gdje je živjela u teškim okolnostima.<ref name="bashenc" /> Rehabilitirana je 1956, dvije godine nakon smrti.<ref name="bashenc" /> == Ostavština == [[Datoteka:Главный корпус Бирского филиала БашГУ.jpg|mini|Spomenik Hadiyi Davletshini na prostoru Birskog ogranka [[Baškirski državni univerzitet|Baškirskog državnog univerziteta]]]] Davletshina je posthumno 1967. postala prvi laureat Nagrade BAŠSSR-a imena Salavata Julajeva za roman ''Irgiz''.<ref name="bashenc" /><ref>{{cite web |title=ЛАУРЕАТЫ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ПРЕМИИ РБ ИМЕНИ САЛАВАТА ЮЛАЕВА |url=https://bashenc.online/ru/articles/53150/ |website=Региональный интерактивный энциклопедический портал "Башкортостан" |publisher=ГАУН РБ "Башкирская энциклопедия" |language=ru |access-date=26. 3. 2026}}</ref> U Birskom ogranku [[Baškirski državni univerzitet|Baškirskog državnog univerziteta]] djeluje muzej posvećen njenom životu i radu, a na prostoru te ustanove podignut joj je i spomenik.<ref name="bashenc" /> Njeno ime nose bulevar u Ufi te ulice u Birsku i drugim naseljima, a ustanovljene su i nagrade s njenim imenom.<ref name="bashenc" /> == Djela == * "Һылыуҡай – пионерка" ("Hiljukaj – pionirka", 1926) * ''Ajbika'' (1930) * "Башаҡтар тулҡыны" ("Valovi klasja", 1932) * ''Irgiz'' (1957, posthumno) == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Davletshina, Hadiya}} [[Kategorija:Rođeni 1905.]] [[Kategorija:Umrli 1954.]] [[Kategorija:Sovjetski pisci]] [[Kategorija:Ruski pisci]] [[Kategorija:Baškiri]] snu38b23ozw17dsf62flcx353gt1eza 1 532496 3819787 2026-03-26T10:33:03Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Rusija | država2 = Baškortostan | država3 = }} 3819787 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Rusija | država2 = Baškortostan | država3 = }} c97u4hr2vlgi7vadbhkn0rjepnc8464 3819788 3819787 2026-03-26T10:33:20Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819788 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Rusija | država2 = Baškortostan | država3 = }} 6vbmwxlnomsj035eb1jx97gaho8c4ve 3819789 3819788 2026-03-26T10:33:26Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819789 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Rusija | država2 = Baškortostan | država3 = }} 7mbgjbt4fr3chxrm145wp26zge48b5z 0 532497 3819790 2026-03-26T10:53:29Z Mhare 481 + 3819790 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojno lice | ime = Zulejha Seidmamadova | izvorno_ime = Züleyxa Seyidməmmədova | slika = | opis_slike = | puno_ime = Zulejha Mir Habib kizi Seidmamadova | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = [[Baku]], [[Azerbejdžanska Demokratska Republika]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = [[Baku]] | pripadnost = [[Sovjetski Savez]] | rod = [[Sovjetske zračne snage]] | služba = 1941–1945. | čin = [[kapetan]] | jedinice = 586. lovački avijacijski puk | ratovi = [[Drugi svjetski rat]] | bitke = [[Bitka za Staljingrad]], [[Bitka kod Kurska]], [[Korsunj-Ševčenkovska operacija]] | nagrade = [[Orden Lenjina]], dva Ordena Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde]], Orden Otadžbinskog rata II stepena, dva Ordena "Znak časti" | datum rođenja = 22. mart 1919 | datum smrti = 10. novembar 1994 }} '''Zulejha Seidmamadova''' ([[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]]: "Züleyxa Seyidməmmədova"; također '''Zuleykha Seyidmammadova''') bila je [[Azerbejdžan|azerbejdžanska]] i [[Sovjetski Savez|sovjetska]] vojna pilotkinja i političarka, jedna od prvih azerbejdžanskih žena pilotkinja i među prvim Azerbejdžankama koje su letjele u borbenim zadacima.<ref name="Veteran2024">{{cite web |title=Qəhrəmanlar unudulmur! Züleyxa Seyidməmmədova: Şərqin ilk paraşütçü və pilot qadını |url=https://veteran.gov.az/az/news/2683-qehremanlar-unudulmur-zuleyxa-seyidmemmedova-serqin-ilk-parasutcu-ve-pilot-qadini |website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı |date=16. 12. 2024 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref name="ANL2015">{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] služila je u 586. lovačkom avijacijskom puku, ženskoj jedinici formiranoj u okviru sovjetskog ratnog zrakoplovstva na inicijativu [[Marina Raškova|Marine Raškove]].<ref name="Veteran2024" /> Nakon rata obavljala je visoke dužnosti u [[Azerbejdžanska SSR|Azerbejdžanskoj SSR]], uključujući funkciju ministra socijalnog staranja.<ref name="ANL2015" /> == Biografija == Rođena je 22. marta 1919. u [[Baku|Bakuu]].<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Kao učenica razvila je interes za [[avijacija|avijaciju]], a nakon završetka škole upisala je Azerbejdžanski industrijski institut.<ref name="Veteran2024" /> Tokom 1934. uključila se u rad bakuskog aerokluba, a ubrzo je stekla pilotsku obuku i postala instruktorica padobranstva i letenja.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Prema azerbejdžanskim institucionalnim izvorima, bila je prva Azerbejdžanka primljena na Vojnu vazduhoplovnu akademiju "N. J. Žukovski" u [[Moskva|Moskvi]].<ref name="Veteran2024" /> Akademiju je završila 1941, nakon čega je stupila u vojnu službu u činu mlađeg poručnika.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> U Drugom svjetskom ratu bila je šturman 586. lovačkog avijacijskog puka, jednog od ženskih avijacijskih pukova koje je organizirala Marina Raškova.<ref name="Veteran2024" /> Učestvovala je u borbama na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočnom frontu]], uključujući djelovanja u vezi s [[Bitka za Staljingrad|bitkom za Staljingrad]] i [[Bitka kod Kurska|bitkom kod Kurska]].<ref name="Veteran2024" /> Azerbejdžanski izvori navode da je tokom rata učestvovala u više od 40 zračnih borbi i obavila više od 500 borbenih letova.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Poslije rata radila je u komsomolskim i partijskim strukturama, a od 1952. do 1974. bila je ministar socijalnog staranja Azerbejdžanske SSR.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu |url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=8. 4. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Bila je i zastupnica u [[Vrhovni sovjet|Vrhovnom sovjetu]] Azerbejdžanske SSR.<ref>{{cite web |title=Züleyxa Həbib qızı Seyidməmmədova |url=https://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2015/may/439726.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Objavila je memoarsku knjigu ''Təyyarəçinin qeydləri'', na koju se kasnije pozivalo više muzejskih i izdavačkih projekata posvećenih njenom životu i djelu.<ref>{{cite web |title=Azərbaycanın ilk hərbi qadın təyyarəçisinə həsr edilmiş kitabın təqdimatı olub |url=https://mod.gov.az/az/pre/48005.html |website=Ministry of Defence of the Republic of Azerbaijan |date=19. 5. 2023 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Dostupni izvori nisu potpuno usaglašeni o godini njene smrti: dio azerbejdžanskih novinskih i biografskih izvora navodi 1994,<ref name="ANL20152" /><ref>{{cite web|url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm|title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu|date=8. 4. 2010|website=Azərbaycan Milli Kitabxanası|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> dok veteranska baza navodi 1999.<ref>{{cite web|url=https://veteran.gov.az/az/veterans?page=10|title=Züleyxa Seyidməmmədova Həbib qızı|website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Odlikovanja i priznanja == Za vojnu i javnu službu odlikovana je [[Orden Lenjina|Ordenom Lenjina]], dvama Ordenima Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde|Ordenom Crvene zvijezde]], Ordenom Otadžbinskog rata II stepena i dvama Ordenima "Znak časti".<ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Seidmamadova, Zulejha}} [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Biografije, Azerbejdžan]] [[Kategorija:Azerbejdžanski političari]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Lenjina]] hmpaq7cochmcgae099pmqs1v2o1qivm 3819791 3819790 2026-03-26T10:53:58Z Mhare 481 3819791 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojno lice | ime = Zulejha Seidmamadova | izvorno_ime = Züleyxa Seyidməmmədova | slika = | opis_slike = | puno_ime = Zulejha Mir Habib kizi Seidmamadova | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = [[Baku]], [[Azerbejdžanska Demokratska Republika]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = [[Baku]] | pripadnost = [[Sovjetski Savez]] | rod = [[Sovjetske zračne snage]] | služba = 1941–1945. | čin = [[kapetan]] | jedinice = 586. lovački avijacijski puk | ratovi = [[Drugi svjetski rat]] | bitke = [[Bitka za Staljingrad]], [[Bitka kod Kurska]], [[Korsunj-Ševčenkovska operacija]] | nagrade = [[Orden Lenjina]], dva Ordena Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde]], Orden Otadžbinskog rata II stepena, dva Ordena "Znak časti" | datum rođenja = 22. mart 1919 | datum smrti = 10. novembar 1994 }} '''Zulejha Seidmamadova''' ([[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]]: "Züleyxa Seyidməmmədova"; također '''Zuleykha Seyidmammadova''') bila je [[Azerbejdžan|azerbejdžanska]] i [[Sovjetski Savez|sovjetska]] vojna pilotkinja i političarka, jedna od prvih azerbejdžanskih žena pilotkinja i među prvim Azerbejdžankama koje su letjele u borbenim zadacima.<ref name="Veteran2024">{{cite web |title=Qəhrəmanlar unudulmur! Züleyxa Seyidməmmədova: Şərqin ilk paraşütçü və pilot qadını |url=https://veteran.gov.az/az/news/2683-qehremanlar-unudulmur-zuleyxa-seyidmemmedova-serqin-ilk-parasutcu-ve-pilot-qadini |website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı |date=16. 12. 2024 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref name="ANL2015">{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] služila je u 586. lovačkom avijacijskom puku, ženskoj jedinici formiranoj u okviru sovjetskog ratnog zrakoplovstva na inicijativu [[Marina Raškova|Marine Raškove]].<ref name="Veteran2024" /> Nakon rata obavljala je visoke dužnosti u [[Azerbejdžanska SSR|Azerbejdžanskoj SSR]], uključujući funkciju ministra socijalnog staranja.<ref name="ANL2015" /> == Biografija == Rođena je 22. marta 1919. u [[Baku|Bakuu]].<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Kao učenica razvila je interes za [[avijacija|avijaciju]], a nakon završetka škole upisala je Azerbejdžanski industrijski institut.<ref name="Veteran2024" /> Tokom 1934. uključila se u rad bakuskog aerokluba, a ubrzo je stekla pilotsku obuku i postala instruktorica padobranstva i letenja.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Prema azerbejdžanskim institucionalnim izvorima, bila je prva Azerbejdžanka primljena na Vojnu vazduhoplovnu akademiju "N. J. Žukovski" u [[Moskva|Moskvi]].<ref name="Veteran2024" /> Akademiju je završila 1941, nakon čega je stupila u vojnu službu u činu mlađeg poručnika.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> U Drugom svjetskom ratu bila je šturman 586. lovačkog avijacijskog puka, jednog od ženskih avijacijskih pukova koje je organizirala Marina Raškova.<ref name="Veteran2024" /> Učestvovala je u borbama na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočnom frontu]], uključujući djelovanja u vezi s [[Bitka za Staljingrad|bitkom za Staljingrad]] i [[Bitka kod Kurska|bitkom kod Kurska]].<ref name="Veteran2024" /> Azerbejdžanski izvori navode da je tokom rata učestvovala u više od 40 zračnih borbi i obavila više od 500 borbenih letova.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Poslije rata radila je u komsomolskim i partijskim strukturama, a od 1952. do 1974. bila je ministar socijalnog staranja Azerbejdžanske SSR.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu |url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=8. 4. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Bila je i zastupnica u [[Vrhovni sovjet|Vrhovnom sovjetu]] Azerbejdžanske SSR.<ref>{{cite web |title=Züleyxa Həbib qızı Seyidməmmədova |url=https://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2015/may/439726.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Objavila je memoarsku knjigu ''Təyyarəçinin qeydləri'', na koju se kasnije pozivalo više muzejskih i izdavačkih projekata posvećenih njenom životu i djelu.<ref>{{cite web |title=Azərbaycanın ilk hərbi qadın təyyarəçisinə həsr edilmiş kitabın təqdimatı olub |url=https://mod.gov.az/az/pre/48005.html |website=Ministry of Defence of the Republic of Azerbaijan |date=19. 5. 2023 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Dostupni izvori nisu potpuno usaglašeni o godini njene smrti: dio azerbejdžanskih novinskih i biografskih izvora navodi 1994,<ref>{{cite web|url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm|title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu|date=8. 4. 2010|website=Azərbaycan Milli Kitabxanası|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> dok veteranska baza navodi 1999.<ref>{{cite web|url=https://veteran.gov.az/az/veterans?page=10|title=Züleyxa Seyidməmmədova Həbib qızı|website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Odlikovanja i priznanja == Za vojnu i javnu službu odlikovana je [[Orden Lenjina|Ordenom Lenjina]], dvama Ordenima Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde|Ordenom Crvene zvijezde]], Ordenom Otadžbinskog rata II stepena i dvama Ordenima "Znak časti".<ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Seidmamadova, Zulejha}} [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Biografije, Azerbejdžan]] [[Kategorija:Azerbejdžanski političari]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Lenjina]] pqnzkl944m1nvj8mf2392zedavmeszc 3819792 3819791 2026-03-26T10:54:50Z Mhare 481 [[Kategorija:Umrli 1994.]] dodata (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819792 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojno lice | ime = Zulejha Seidmamadova | izvorno_ime = Züleyxa Seyidməmmədova | slika = | opis_slike = | puno_ime = Zulejha Mir Habib kizi Seidmamadova | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = [[Baku]], [[Azerbejdžanska Demokratska Republika]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = [[Baku]] | pripadnost = [[Sovjetski Savez]] | rod = [[Sovjetske zračne snage]] | služba = 1941–1945. | čin = [[kapetan]] | jedinice = 586. lovački avijacijski puk | ratovi = [[Drugi svjetski rat]] | bitke = [[Bitka za Staljingrad]], [[Bitka kod Kurska]], [[Korsunj-Ševčenkovska operacija]] | nagrade = [[Orden Lenjina]], dva Ordena Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde]], Orden Otadžbinskog rata II stepena, dva Ordena "Znak časti" | datum rođenja = 22. mart 1919 | datum smrti = 10. novembar 1994 }} '''Zulejha Seidmamadova''' ([[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]]: "Züleyxa Seyidməmmədova"; također '''Zuleykha Seyidmammadova''') bila je [[Azerbejdžan|azerbejdžanska]] i [[Sovjetski Savez|sovjetska]] vojna pilotkinja i političarka, jedna od prvih azerbejdžanskih žena pilotkinja i među prvim Azerbejdžankama koje su letjele u borbenim zadacima.<ref name="Veteran2024">{{cite web |title=Qəhrəmanlar unudulmur! Züleyxa Seyidməmmədova: Şərqin ilk paraşütçü və pilot qadını |url=https://veteran.gov.az/az/news/2683-qehremanlar-unudulmur-zuleyxa-seyidmemmedova-serqin-ilk-parasutcu-ve-pilot-qadini |website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı |date=16. 12. 2024 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref name="ANL2015">{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] služila je u 586. lovačkom avijacijskom puku, ženskoj jedinici formiranoj u okviru sovjetskog ratnog zrakoplovstva na inicijativu [[Marina Raškova|Marine Raškove]].<ref name="Veteran2024" /> Nakon rata obavljala je visoke dužnosti u [[Azerbejdžanska SSR|Azerbejdžanskoj SSR]], uključujući funkciju ministra socijalnog staranja.<ref name="ANL2015" /> == Biografija == Rođena je 22. marta 1919. u [[Baku|Bakuu]].<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Kao učenica razvila je interes za [[avijacija|avijaciju]], a nakon završetka škole upisala je Azerbejdžanski industrijski institut.<ref name="Veteran2024" /> Tokom 1934. uključila se u rad bakuskog aerokluba, a ubrzo je stekla pilotsku obuku i postala instruktorica padobranstva i letenja.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Prema azerbejdžanskim institucionalnim izvorima, bila je prva Azerbejdžanka primljena na Vojnu vazduhoplovnu akademiju "N. J. Žukovski" u [[Moskva|Moskvi]].<ref name="Veteran2024" /> Akademiju je završila 1941, nakon čega je stupila u vojnu službu u činu mlađeg poručnika.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> U Drugom svjetskom ratu bila je šturman 586. lovačkog avijacijskog puka, jednog od ženskih avijacijskih pukova koje je organizirala Marina Raškova.<ref name="Veteran2024" /> Učestvovala je u borbama na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočnom frontu]], uključujući djelovanja u vezi s [[Bitka za Staljingrad|bitkom za Staljingrad]] i [[Bitka kod Kurska|bitkom kod Kurska]].<ref name="Veteran2024" /> Azerbejdžanski izvori navode da je tokom rata učestvovala u više od 40 zračnih borbi i obavila više od 500 borbenih letova.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Poslije rata radila je u komsomolskim i partijskim strukturama, a od 1952. do 1974. bila je ministar socijalnog staranja Azerbejdžanske SSR.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu |url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=8. 4. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Bila je i zastupnica u [[Vrhovni sovjet|Vrhovnom sovjetu]] Azerbejdžanske SSR.<ref>{{cite web |title=Züleyxa Həbib qızı Seyidməmmədova |url=https://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2015/may/439726.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Objavila je memoarsku knjigu ''Təyyarəçinin qeydləri'', na koju se kasnije pozivalo više muzejskih i izdavačkih projekata posvećenih njenom životu i djelu.<ref>{{cite web |title=Azərbaycanın ilk hərbi qadın təyyarəçisinə həsr edilmiş kitabın təqdimatı olub |url=https://mod.gov.az/az/pre/48005.html |website=Ministry of Defence of the Republic of Azerbaijan |date=19. 5. 2023 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Dostupni izvori nisu potpuno usaglašeni o godini njene smrti: dio azerbejdžanskih novinskih i biografskih izvora navodi 1994,<ref>{{cite web|url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm|title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu|date=8. 4. 2010|website=Azərbaycan Milli Kitabxanası|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> dok veteranska baza navodi 1999.<ref>{{cite web|url=https://veteran.gov.az/az/veterans?page=10|title=Züleyxa Seyidməmmədova Həbib qızı|website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Odlikovanja i priznanja == Za vojnu i javnu službu odlikovana je [[Orden Lenjina|Ordenom Lenjina]], dvama Ordenima Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde|Ordenom Crvene zvijezde]], Ordenom Otadžbinskog rata II stepena i dvama Ordenima "Znak časti".<ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Seidmamadova, Zulejha}} [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Biografije, Azerbejdžan]] [[Kategorija:Azerbejdžanski političari]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Lenjina]] [[Kategorija:Umrli 1994.]] nf3z7x5tvghkv5hpm7ugl19ww73e5cb 3819796 3819792 2026-03-26T11:03:49Z Mhare 481 −[[Kategorija:Biografije, Azerbejdžan]]; +[[Kategorija:Biografije, Baku]] (uz pomoć [[Wikipedia:HotCat|HotCat]]a) 3819796 wikitext text/x-wiki {{Infokutija vojno lice | ime = Zulejha Seidmamadova | izvorno_ime = Züleyxa Seyidməmmədova | slika = | opis_slike = | puno_ime = Zulejha Mir Habib kizi Seidmamadova | datum_rođenja = | mjesto_rođenja = [[Baku]], [[Azerbejdžanska Demokratska Republika]] | datum_smrti = | mjesto_smrti = [[Baku]] | pripadnost = [[Sovjetski Savez]] | rod = [[Sovjetske zračne snage]] | služba = 1941–1945. | čin = [[kapetan]] | jedinice = 586. lovački avijacijski puk | ratovi = [[Drugi svjetski rat]] | bitke = [[Bitka za Staljingrad]], [[Bitka kod Kurska]], [[Korsunj-Ševčenkovska operacija]] | nagrade = [[Orden Lenjina]], dva Ordena Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde]], Orden Otadžbinskog rata II stepena, dva Ordena "Znak časti" | datum rođenja = 22. mart 1919 | datum smrti = 10. novembar 1994 }} '''Zulejha Seidmamadova''' ([[Azerbejdžanski jezik|azerbejdžanski]]: "Züleyxa Seyidməmmədova"; također '''Zuleykha Seyidmammadova''') bila je [[Azerbejdžan|azerbejdžanska]] i [[Sovjetski Savez|sovjetska]] vojna pilotkinja i političarka, jedna od prvih azerbejdžanskih žena pilotkinja i među prvim Azerbejdžankama koje su letjele u borbenim zadacima.<ref name="Veteran2024">{{cite web |title=Qəhrəmanlar unudulmur! Züleyxa Seyidməmmədova: Şərqin ilk paraşütçü və pilot qadını |url=https://veteran.gov.az/az/news/2683-qehremanlar-unudulmur-zuleyxa-seyidmemmedova-serqin-ilk-parasutcu-ve-pilot-qadini |website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı |date=16. 12. 2024 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref name="ANL2015">{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> U [[Drugi svjetski rat|Drugom svjetskom ratu]] služila je u 586. lovačkom avijacijskom puku, ženskoj jedinici formiranoj u okviru sovjetskog ratnog zrakoplovstva na inicijativu [[Marina Raškova|Marine Raškove]].<ref name="Veteran2024" /> Nakon rata obavljala je visoke dužnosti u [[Azerbejdžanska SSR|Azerbejdžanskoj SSR]], uključujući funkciju ministra socijalnog staranja.<ref name="ANL2015" /> == Biografija == Rođena je 22. marta 1919. u [[Baku|Bakuu]].<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Kao učenica razvila je interes za [[avijacija|avijaciju]], a nakon završetka škole upisala je Azerbejdžanski industrijski institut.<ref name="Veteran2024" /> Tokom 1934. uključila se u rad bakuskog aerokluba, a ubrzo je stekla pilotsku obuku i postala instruktorica padobranstva i letenja.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> Prema azerbejdžanskim institucionalnim izvorima, bila je prva Azerbejdžanka primljena na Vojnu vazduhoplovnu akademiju "N. J. Žukovski" u [[Moskva|Moskvi]].<ref name="Veteran2024" /> Akademiju je završila 1941, nakon čega je stupila u vojnu službu u činu mlađeg poručnika.<ref name="Veteran2024" /><ref name="ANL2015" /> U Drugom svjetskom ratu bila je šturman 586. lovačkog avijacijskog puka, jednog od ženskih avijacijskih pukova koje je organizirala Marina Raškova.<ref name="Veteran2024" /> Učestvovala je u borbama na [[Istočni front (Drugi svjetski rat)|Istočnom frontu]], uključujući djelovanja u vezi s [[Bitka za Staljingrad|bitkom za Staljingrad]] i [[Bitka kod Kurska|bitkom kod Kurska]].<ref name="Veteran2024" /> Azerbejdžanski izvori navode da je tokom rata učestvovala u više od 40 zračnih borbi i obavila više od 500 borbenih letova.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Poslije rata radila je u komsomolskim i partijskim strukturama, a od 1952. do 1974. bila je ministar socijalnog staranja Azerbejdžanske SSR.<ref name="ANL2015" /><ref>{{cite web |title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu |url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=8. 4. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Bila je i zastupnica u [[Vrhovni sovjet|Vrhovnom sovjetu]] Azerbejdžanske SSR.<ref>{{cite web |title=Züleyxa Həbib qızı Seyidməmmədova |url=https://www.anl.az/down/meqale/xalqqazeti/2015/may/439726.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Objavila je memoarsku knjigu ''Təyyarəçinin qeydləri'', na koju se kasnije pozivalo više muzejskih i izdavačkih projekata posvećenih njenom životu i djelu.<ref>{{cite web |title=Azərbaycanın ilk hərbi qadın təyyarəçisinə həsr edilmiş kitabın təqdimatı olub |url=https://mod.gov.az/az/pre/48005.html |website=Ministry of Defence of the Republic of Azerbaijan |date=19. 5. 2023 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> Dostupni izvori nisu potpuno usaglašeni o godini njene smrti: dio azerbejdžanskih novinskih i biografskih izvora navodi 1994,<ref>{{cite web|url=https://www.anl.az/down/meqale/azerbaycan/2010/aprel/116668.htm|title=Göylərin cazibəsi çəkirdi onu|date=8. 4. 2010|website=Azərbaycan Milli Kitabxanası|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> dok veteranska baza navodi 1999.<ref>{{cite web|url=https://veteran.gov.az/az/veterans?page=10|title=Züleyxa Seyidməmmədova Həbib qızı|website=Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı|language=az|access-date=26. 3. 2026}}</ref> == Odlikovanja i priznanja == Za vojnu i javnu službu odlikovana je [[Orden Lenjina|Ordenom Lenjina]], dvama Ordenima Crvene zastave rada, [[Orden Crvene zvijezde|Ordenom Crvene zvijezde]], Ordenom Otadžbinskog rata II stepena i dvama Ordenima "Znak časti".<ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı hərbi təyyarəçi qadın |url=https://www.anl.az/down/meqale/iki_sahil/2015/may/435806.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=7. 5. 2015 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref><ref>{{cite web |title=İlk azərbaycanlı qadın təyyarəçi |url=https://www.anl.az/down/meqale/respublika/2010/may/119090.htm |website=Azərbaycan Milli Kitabxanası |date=12. 5. 2010 |access-date=26. 3. 2026 |language=az}}</ref> == Reference == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Seidmamadova, Zulejha}} [[Kategorija:Rođeni 1919.]] [[Kategorija:Azerbejdžanski političari]] [[Kategorija:Nosioci Ordena Lenjina]] [[Kategorija:Umrli 1994.]] [[Kategorija:Biografije, Baku]] obk30bed8gika55f97s5r7vawhzhab6 1 532498 3819793 2026-03-26T11:01:09Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Azerbejdžan | država2 = | država3 = }} 3819793 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Azerbejdžan | država2 = | država3 = }} p9jjrkmxu79rb9y22u64o9ajdwld5vp 3819794 3819793 2026-03-26T11:01:30Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819794 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Azerbejdžan | država2 = | država3 = }} jerwh9cxtvosre6lhnxewcxqabf7i4v 3819795 3819794 2026-03-26T11:01:36Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819795 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Azerbejdžan | država2 = | država3 = }} 9kxiapw769c08sdq84sujj4342ghu4c 10 532499 3819806 2026-03-26T11:38:41Z Palapa 383 Template:Fundamental info units 3819806 wikitext text/x-wiki {{sidebar | ime = Osnovne jedinice informacije | iznadstil = background:lavender; font-size:120%; | širina = auto | iznad = [[Unit of measurement|Units]] of<br>[[Jedinice informacija|informacija]] | tijeloklasa = plainlist | heading1 = [[Teorija informacija|Informacijsko-teorijski]] | content1 = *[[shannon (jedinica)|shannon]] ([[Binarni broj|osnova 2]]) *[[nat (unit)|nat]] ([[Natural logarithm|base e]]) *[[hartley (unit)|hartley]] ([[Decimal|base 10]]) | heading2 = Data storage | content2 = *[[bit]] ([[Binarni broj|binarni]]) *trit ([[Ternary numeral system|ternary]]) *[[hartley (unit)|dit]] ([[decimal]]) | heading3 = [[Kvantna informacija]] | content3 = *[[qubit]] (binary) *[[qutrit]] (ternary) *[[qudit]] (''d''-dimensional) }}<noinclude> [[Category:Technology and applied science sidebar templates]] </noinclude> jk8rws1ah3z2rywd8izushexyl11rsr 3819808 3819806 2026-03-26T11:41:39Z Palapa 383 3819808 wikitext text/x-wiki {{sidebar | ime = Osnovne jedinice informacije | iznadstil = background:lavender; font-size:120%; | širina = auto | iznad = [[Unit of measurement|Units]] of<br>[[Jedinice informacija|informacija]] | tijeloklasa = plainlist | zaglavljestil1 = [[Teorija informacija|Informacijsko-teorijski]] | podacistil1 = *[[shannon (jedinica)|shannon]] ([[Binarni broj|osnova 2]]) *[[nat (jedinica)|nat]] ([[Prirodni logaritam|osnova e]]) *[[hartley (jedinica)|hartley]] ([[Decimal|base 10]]) | heading2 = Smještaj podataka | content2 = *[[bit]] ([[Binarni broj|binarni]]) *trit ([[Ternary numeral system|ternary]]) *[[hartley (jedinica)|dit]] ([[decimal]]) | heading3 = [[Kvantna informacija]] | content3 = *[[qubit]] (binary) *[[qutrit]] (ternary) *[[qudit]] (''d''-dimensional) }}<noinclude> [[Category:Technology and applied science sidebar templates]] </noinclude> k5qr6ey6pooam9khlduwdcth0389829 0 532500 3819807 2026-03-26T11:40:00Z Mhare 481 + 3819807 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Rahilj Semjonovna Isakovič | slika = Исакович, Рахиль Семеновна.jpg | opis = Portret Rahilj Semjonovne Isakovič, rad [[Nikolaj Kuznjecov (slikar)|Nikolaja Kuznjecova]] iz 1899. | ime_pri_rođenju = Rahilj Semjonovna Mangubi | datum_rođenja = 1866. | mjesto_rođenja = [[Odesa]], [[Rusko Carstvo]] | datum_smrti = 1930. }} '''Rahilj Semjonovna Isakovič''' (ruski: Рахиль Семёновна Исакович; rođ. '''Mangubi'''; 1866, [[Odesa]], [[Rusko Carstvo]] – 1930) bila je karaitska dobrotvorka i društvena radnica iz Odese. Poznata je po radu u dobrotvornim organizacijama odeske zajednice [[Krimski Karaiti|krimskih Karaita]] te po podršci obrazovanju djevojaka.<ref name="Prokhorova2013">{{cite journal |last=Prokhorova |first=A. V. |title=Благотворительная деятельность представительниц караимских общин Российской империи во второй половине XIX – начале XX вв. |journal=Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии |volume=18 |year=2013 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/blagotvoritelnaya-deyatelnost-predstavitelnits-karaimskih-obschin-rossiyskoy-imperii-vo-vtoroy-polovine-xix-nachale-xx-vv |language=ru}}</ref> == Biografija == Isakovič je potjecala iz karaitske porodice Mangubi u Odesi.<ref name="Prokhorova2013" /> Dobar dio svog javnog rada posvetila je pomoći siromašnima, posebno među [[Krim|krimskim]] Karaitima, ali i drugim ugroženim stanovnicima grada bez obzira na vjeru i nacionalnost.<ref name="Prokhorova2013" /> Dugo je bila starateljica dječijeg dnevnog prihvatilišta i jeftine kuhinje centralnog odbora [[Crveni križ|Crvenog križa]] u Odesi. O vlastitom trošku otvorila je besplatnu školu za karaitske djevojčice, koja je 1906. preoblikovana u školu za djecu oba spola.<ref name="Prokhorova2013" /> Bila je povezana s osnivanjem i radom ''Odesskog karaitskog dobrotvornog društva'', a od 1907. predsjedavala je i ''Odesskim ženskim karaitskim dobrotvornim društvom'', nastalim iz ranijeg ženskog kruga pomoći siromašnim djevojkama. Na toj dužnosti ostala je do ukidanja društva 1920. Za svoj rad nagrađena je 1907. zlatnom medaljom na Stanislavskoj vrpci, a 1914. pokrenula je i komitet za pomoć porodicama ranjenih vojnika, kojem je također bila na čelu.<ref name="Prokhorova2013" /> == Naslijeđe == Isakovič se ubraja među istaknutije karaitske dobrotvorke u kasnom [[19. stoljeće|19.]] i ranom [[20. stoljeće|20. stoljeću]]. U savremenoj literaturi navodi se i kao organizatorica "karaitske sobe" u Odesi 1893, jedne od ranih etnografskih prezentacija karaitske kulture u gradu.<ref name="NBUV1893">{{cite web |title=Два слова о караимах: по поводу Караимской комнаты г-жи Р. С. Исакович |url=https://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=F&I21DBN=EC_PRINT&P21DBN=EC&S21FMT=fullw_print&Z21MFN=232192 |website=Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського |access-date=2026-03-26 |language=ru}}</ref> Njen portret naslikao je [[Nikolaj Kuznjecov (slikar)|Nikolaj Kuznjecov]] 1899.<ref name="KuznetsovPortrait">{{cite web |title=Portrait of Rakhil Semenovna Isakovich |url=https://www.wikiart.org/en/nikolai-dmitriyevich-kuznetsov/portrait-of-rakhily-semenovna-isakovich-1899 |website=WikiArt |access-date=2026-03-26 |language=en}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Isakovic, Rahilj Semjonovna}} [[Kategorija:Biografije, Odesa]] [[Kategorija:Rođeni 1866.]] [[Kategorija:Umrli 1930.]] r41nd7an8glhog6o8ninivj3h71yzs6 3819816 3819807 2026-03-26T11:54:04Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Rahilj Semjonovna Isakovič]] na [[Rahilj Isakovič]] 3819807 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Rahilj Semjonovna Isakovič | slika = Исакович, Рахиль Семеновна.jpg | opis = Portret Rahilj Semjonovne Isakovič, rad [[Nikolaj Kuznjecov (slikar)|Nikolaja Kuznjecova]] iz 1899. | ime_pri_rođenju = Rahilj Semjonovna Mangubi | datum_rođenja = 1866. | mjesto_rođenja = [[Odesa]], [[Rusko Carstvo]] | datum_smrti = 1930. }} '''Rahilj Semjonovna Isakovič''' (ruski: Рахиль Семёновна Исакович; rođ. '''Mangubi'''; 1866, [[Odesa]], [[Rusko Carstvo]] – 1930) bila je karaitska dobrotvorka i društvena radnica iz Odese. Poznata je po radu u dobrotvornim organizacijama odeske zajednice [[Krimski Karaiti|krimskih Karaita]] te po podršci obrazovanju djevojaka.<ref name="Prokhorova2013">{{cite journal |last=Prokhorova |first=A. V. |title=Благотворительная деятельность представительниц караимских общин Российской империи во второй половине XIX – начале XX вв. |journal=Материалы по археологии, истории и этнографии Таврии |volume=18 |year=2013 |url=https://cyberleninka.ru/article/n/blagotvoritelnaya-deyatelnost-predstavitelnits-karaimskih-obschin-rossiyskoy-imperii-vo-vtoroy-polovine-xix-nachale-xx-vv |language=ru}}</ref> == Biografija == Isakovič je potjecala iz karaitske porodice Mangubi u Odesi.<ref name="Prokhorova2013" /> Dobar dio svog javnog rada posvetila je pomoći siromašnima, posebno među [[Krim|krimskim]] Karaitima, ali i drugim ugroženim stanovnicima grada bez obzira na vjeru i nacionalnost.<ref name="Prokhorova2013" /> Dugo je bila starateljica dječijeg dnevnog prihvatilišta i jeftine kuhinje centralnog odbora [[Crveni križ|Crvenog križa]] u Odesi. O vlastitom trošku otvorila je besplatnu školu za karaitske djevojčice, koja je 1906. preoblikovana u školu za djecu oba spola.<ref name="Prokhorova2013" /> Bila je povezana s osnivanjem i radom ''Odesskog karaitskog dobrotvornog društva'', a od 1907. predsjedavala je i ''Odesskim ženskim karaitskim dobrotvornim društvom'', nastalim iz ranijeg ženskog kruga pomoći siromašnim djevojkama. Na toj dužnosti ostala je do ukidanja društva 1920. Za svoj rad nagrađena je 1907. zlatnom medaljom na Stanislavskoj vrpci, a 1914. pokrenula je i komitet za pomoć porodicama ranjenih vojnika, kojem je također bila na čelu.<ref name="Prokhorova2013" /> == Naslijeđe == Isakovič se ubraja među istaknutije karaitske dobrotvorke u kasnom [[19. stoljeće|19.]] i ranom [[20. stoljeće|20. stoljeću]]. U savremenoj literaturi navodi se i kao organizatorica "karaitske sobe" u Odesi 1893, jedne od ranih etnografskih prezentacija karaitske kulture u gradu.<ref name="NBUV1893">{{cite web |title=Два слова о караимах: по поводу Караимской комнаты г-жи Р. С. Исакович |url=https://www.irbis-nbuv.gov.ua/cgi-bin/irbis_nbuv/cgiirbis_64.exe?C21COM=F&I21DBN=EC_PRINT&P21DBN=EC&S21FMT=fullw_print&Z21MFN=232192 |website=Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського |access-date=2026-03-26 |language=ru}}</ref> Njen portret naslikao je [[Nikolaj Kuznjecov (slikar)|Nikolaj Kuznjecov]] 1899.<ref name="KuznetsovPortrait">{{cite web |title=Portrait of Rakhil Semenovna Isakovich |url=https://www.wikiart.org/en/nikolai-dmitriyevich-kuznetsov/portrait-of-rakhily-semenovna-isakovich-1899 |website=WikiArt |access-date=2026-03-26 |language=en}}</ref> == Reference == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Isakovic, Rahilj Semjonovna}} [[Kategorija:Biografije, Odesa]] [[Kategorija:Rođeni 1866.]] [[Kategorija:Umrli 1930.]] r41nd7an8glhog6o8ninivj3h71yzs6 1 532501 3819809 2026-03-26T11:42:07Z Mhare 481 Nova stranica: {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Krimski Karajiti | država3 = }} 3819809 wikitext text/x-wiki {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Krimski Karajiti | država3 = }} iz7rvo8rz52hgqzonls2hz5fjs8f6iv 3819810 3819809 2026-03-26T11:42:23Z Mhare 481 https://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819810 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Krimski Karajiti | država3 = }} 550txawi5kx13atz9ufl8mp4owp0vco 3819811 3819810 2026-03-26T11:42:29Z Mhare 481 http://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819811 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Krimski Karajiti | država3 = }} kjx6hqcku5xflpb4fe9xvy5f7w7v8uq 3819818 3819811 2026-03-26T11:54:04Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Razgovor:Rahilj Semjonovna Isakovič]] na [[Razgovor:Rahilj Isakovič]] 3819811 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Mhare | tema = žene | tema2 = historija | tema3 = | država = Ukrajina | država2 = Krimski Karajiti | država3 = }} kjx6hqcku5xflpb4fe9xvy5f7w7v8uq 0 532502 3819812 2026-03-26T11:49:50Z Panasko 146730 Nova stranica: {{Infokutija osoba | ime = Ljiljana Sedlar | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1943|11|1}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|3|21|1943|11|1}} | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = |... 3819812 wikitext text/x-wiki {{Infokutija osoba | ime = Ljiljana Sedlar | slika = | alt_slike = | opis = | ime_pri_rođenju = | datum_rođenja = {{Datum rođenja|1943|11|1}} | mjesto_rođenja = [[Beograd]], [[Kraljevina Jugoslavija]] | datum_smrti = {{Datum smrti i godine|2023|3|21|1943|11|1}} | mjesto_smrti = | nacionalnost = | druga_imena = | zanimanje = [[Glumac|glumica]] | godine_aktivnosti = | poznat_po = | značajna_djela = | supružnik = }} '''Ljiljana Sedlar''' ([[Beograd]], 5. novembar 1955 – 21. mart 2023) bila je [[srbija]]nska pozorišna, televizijska i filmska [[Glumac|glumica]].<ref name="Именован-20240418091544">{{cite news|title=Preminula Ljiljana Sedlar |url=https://www.politika.rs/scc/clanak/544326/Preminula-Ljiljana-Sedlar |website=politika.rs |date=23. 3. 2023 |accessdate=23. 3. 2023}}</ref><ref name="Именован_2-20240418091544">{{cite news |title=Posljednji ispračaj Poznat datum sahrane glumice Ljiljane Sedlar |url=https://www.nportal.rs/vest/50454/vesti/kultura/glumica-ljiljana-sedlar-smrt-preminula-sahrana-datum-sahrane-kremacija-groblje |access-date=24. 3. 2023 |work=Nportal |date=23. 3. 2023}}</ref><ref name="Именован_2-20240418091544"/><ref name="Именован_3-20240418091544">{{cite news |title=Preminula Ljiljana Sedlar |url=https://www.b92.net/zivot/vesti.php?yyyy=2023&mm=03&dd=23&nav_id=2307343 |access-date=24. 3. 2023 |work=B92 |date=23. 3. 2023}}</ref><ref name="Именован_3-20240418091544"/><ref>{{Cite web|url=http://teatroslov.mpus.org.rs/licnost.php?id=4719|title=Muzej pozorišne umjetnosti Srbije|website=teatroslov.mpus.org.rs|access-date=21. 1. 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nadanasnjidan.net/nadan/1.11/dogadjaj/19667|title=Na dan 1.11.1943.: Rođena Ljiljana Sedlar, srpska glumica.|website=www.nadanasnjidan.net|access-date=21. 1. 2023}}</ref> Radila je u Beogradskom dramskom pozorištu od 1969. do odlaska u penziju 1998. U periodu 1995−1997. bila je upravnica tog pozorišta.<ref>{{cite news|last1=Strugar|first1=V.|title=Ko je bila Duda iz "Boljeg života" Napustila nas glumica Ljiljana Sedlar koja je voljela uloge u "muškim cipelama"|url=https://www.novosti.rs/kultura/vesti/1219085/bila-duda-boljeg-zivota-napustila-nas-glumica-ljiljana-sedlar-koja-volela-uloge-muskim-cipelama|access-date=25. 3. 2023|work=Večernje novosti|date=23. 3. 2023}}</ref> == Filmografija == {| class="wikitable" !Godina !Naziv !Uloga !Napomena |- | rowspan="2" |1968. |''[[Maksim našeg doba]]'' |gimnazijalka / Miška |TV serija, 2 ep. |- |''[[Pod staklenim zvonom]]'' |/ | |- | rowspan="2" |1969. |''[[Mladići i devojke 2]]'' |/ |TV serija |- |''[[Belo kao sneg i gips]]'' |/ | |- |1975. |''[[Otpisani]]'' |Stevanova žena |TV serija, 2 ep. |- |1976. |''[[Povratak otpisanih (film)|Povratak otpisanih]]'' |Stankova žena | |- |1977. |''[[Izbiračica]]'' |Saveta | |- |1977—1980. |''[[Lasno je naučiti, nego je muka odučiti]]'' |majka Zora |TV serija, 33 ep. |- |1978. |''[[Povratak otpisanih (serija)|Povratak otpisanih]]'' |Stankova žena |TV serija, 1 ep. |- |1981. |''[[Dorotej]]'' |/ | |- | rowspan="2" |1982. |''[[Savamala]]'' |Adina majka | |- |''[[Moj tata na određeno vreme]]'' |sudinica | |- | rowspan="3" |1983. |''[[Veliki transport]]'' |/ | |- |''[[Timočka buna]]'' |/ | |- |''[[Poslednje sovuljage i prvi petli]]'' |Sofija, Tadijina supruga | |- | rowspan="3" |1984. |''[[Ne tako davno]]'' |/ |mini-serija, 1 ep. |- |''[[Andrić i Goja]]'' |/ | |- |''[[Čaj u pet]]'' |medicinska sestra | |- | rowspan="3" |1985. |''[[Držanje za vazduh]]'' |Svetlanina strina | |- |''[[Žikina dinastija]]'' |/ | |- |''[[U zatvoru]]'' |Marija Stanić | |- | rowspan="3" |1986. |''[[Protestni album]]'' |Hermina | |- |''[[Razvod na određeno vreme]]'' |sudinica | |- |''[[Svečana obaveza]]'' |šalterska službenica | |- |1987. |''[[Bolji život: Novogodišnji specijal]]'' |Duda Pavlović | |- |1987—1988. |''[[Bolji život]]'' |Duda Pavlović |TV serija, 20 ep. |- |1988. |''[[Špijun na štiklama]]'' |Božurova žena | |- |1993. |''[[Kaži zašto me ostavi]]'' |Peđina mama | |- |1997. |''[[Vraćanje]]'' |Olga | |} == Reference == {{Refspisak}} == Vanjski linkovi == *{{imdb name|id=0086064|name=Ljiljana Sedlar}} {{Normativna kontrola}} {{DEFAULTSORT:Sedlar, Ljiljana}} [[Kategorija:Rođeni 1955.]] [[Kategorija:Umrli 2023.]] [[Kategorija:Biografije, Beograd]] [[Kategorija:Srbijanske glumice]] [[Kategorija:Jugoslavenske glumice]] mgt3x7d2319bkogp3qmpf2wdzp4me4b 1 532503 3819813 2026-03-26T11:50:52Z Panasko 146730 https://fountain.toolforge.org/editathons/ceew2026-bs 3819813 wikitext text/x-wiki {{CEE žene 2026.}} fci8p87e6q3j6y6ghnr470z98om38r9 3819814 3819813 2026-03-26T11:50:57Z Panasko 146730 http://fountain.toolforge.org/editathons/fnf2026-bs 3819814 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} alu4b5a34m363h6iskuotxo47uyfkkn 3819815 3819814 2026-03-26T11:51:19Z Panasko 146730 3819815 wikitext text/x-wiki {{Feminizam i folklor - članak|2026}} {{CEE žene 2026.}} {{CEE proljeće 2026. | korisnik = Panasko | tema = Žene | tema2 = kultura | tema3 = umjetnost | država = Srbija | država2 = | država3 = }} rrmmyczbtqc0swihqil0jxxr9ylb6g3 0 532504 3819817 2026-03-26T11:54:04Z KWiki 9400 KWiki premjestio je stranicu [[Rahilj Semjonovna Isakovič]] na [[Rahilj Isakovič]] 3819817 wikitext text/x-wiki #PREUSMJERI [[Rahilj Isakovič]] k24yauzobhkoogb68bwwafbou1ptegx